Obwato bungi buli ku ttaka, waliwo ekizimbe, waliwo n'ensozi ziriko ebya kiragala mw'ogatta n'ebya kitaka.


Mu kabuga akamu ak'omugotteko waliwo owabboodabooda aweeseeko omusaabaze ate emabega we waliwo omusajja ayambadde ettissaati eya bbululu n'akakoofiira aka kyenvu, asikambula ekigaali ekitisseeko emigugu.


Lino ssomero waliwo abasima ettaka ku bbali waliwo ne ttanuulu y'amabulooka.


Ekimuli kinyuma kiriko langi ez'enjawulo omuli langi eya kyenvu ne ppinki, ekimuli kino part eya langi eya kyenvu waliwo enjuki eyimiriddeko, enjuki eno eri mu kunuuna ssukaali okuva mu kimuli kino eno, enjuki eno yeeyambisa ssukaali oyo okukola omubisi.


Ekifaananyi ekisiigiddwa nga kiraga ebivuga eby'ekiddugavu kye kiri ku mukono ogwa ddyo sso ku mukono ogwa kkono ekifaananyi ekiraga abakyala nga bakutte ebivuga eby'ekiddugavu.


Ekifaananyi kiraga essinzizo tuyinza oddiyita Kkereziya olw'okuba nti waggulu kkasolya waliyo akabonero ak'omusaalaba era ng'essinzizo lino liserekeddwa bulungi n'amategula agaggyayo obulungi ekitiibwa ky'enju y'omukama era nga w'otunula mu bbanga kulaga nti embeera y'obudde nnungi kuba bikulaga nti obwengula bwonna bwa kkala bwonna bweyerudde.


Ekifaananyi kino kirabikiramu ekita ekisibiddwako oluyina, ekitegeeza nti ekita kino kyali kitwalibwa ku buko. Ekita mwe muteekebwa omubisi oba guyite omwenge oguwoomera bannaffe be tutera okumanya ng'abakombamudaali, abasinga obungi.


Omusiri gwa kasooli nga munene mugazi ddala guzikizza era gukwatiridde bulungi gwa kiragala bulungi era gye gukoma eri eriyo ekibira nga kirimu emiti egikwatiridde obulungi oboolyawo ettaka ggimu ddala.


Abaana bano bangi kuliko ayambadde essaati emmyufu eya bbululu n'atayambadde.


Ono nnawolovu aliko ebimyufumyufu n'ebya kiragala.


Enjuki nga nnyingi ddala ziri ku kitimba, ekitimba kino kirimu amaaso mwe ziba zisobola okkolera omubisi, zifaanana ennunde, okulunda enjuki gwe gumu ku mulimu abantu gye batandise okwettanira ennyo okufunamu ensimbi.


Ekimuli kiri mu langi eya kiragala wansi. Obumuli buli mu langi eya kyenvu. Kuliko enjuki nga bw'okiraba, eri mu nnuuna mubisi. Obumu bweyasizza, obumu tebunnaba.


Enjovu bbiri nnene, waggulu waazo kuliko obunyonyi ate mu mabbali waliyo emiti.


Envubu erabika nga etambula n'omwana gwayo eri ku ttale era erabika ng'erya muddo mabega waliyo emiti egikwatiridde nga akabira akatonotono.


Kino kiwuka kiri ku kimuli ng'ekimuli kino kiri mu langi eya bbululu. Ekiwuka kino kitudde ku kimuli kino, kiyinza okuba kiwummuddemu oba sinakindi ekiwuka kino kinoonya kaakulya okuva ku kimuli kino.


Oluguudo mwasanjala olugazi obulungi naye nga we luli walinga awali ekkoona waliwo emmotoka ezigenda ku kkono ate ku ddyo zijja naye oluguudo luno lulabika nga awaali watonnya enkuba era walabika nga wabisi.


Ekifaananyi kiraga edduuka oba omudaala nga batundawo engoye oyinza ozziyita ez'obuwangwa bwaffe ng'Abaddugavu. Ndabamu engoye ziri mu kkala ey'ebikooyi, amasweta agambalwa abakyala kw'ossa n'ebitengi ebikyali ebiramba ebitannaba kutundibwa wamu n'obusero obuwanikiddwa obulungi ku bisenge.


Emmotoka enneetissi y'emigugu eri ku luguudo lwa kkoolaasi, baagitindiramu ku katandaalo akaliko emyaliriro egiwera bye byetisse enkoko, enkoko zino zettanirwa nnyo abantu gwe gumu ku mulimu abakyala n'abaami gwe bettanidde olw'ensonga nti balina abaguzi bangi ng'abamawooteeri, abookyera ku mabaala n'abalala.


Akakubo akatono kayita mu makkati mu kibira era buli w'otunula kiragala mwereere. Akakubo kano kambuka, ekiraga nti ekibira kino kiri ku lusozi.


Ndaba akatale ak'omubuulo akasangibwa ku makubo wakati nga nga mulimu abakyala abatunda enva endiirwa okuli ennyaanya n'obutungulu. Waliwo n'abo abakalirira gonja ku kkubo nga kw'otadde n'omukyala ayambadde ekitengi ekya kyenvu ekirimu n'ebiba ebya kiragala waliwo n'omukyala asala ekkubo ayambadde bbulawuzi eya kyenvu nga kw'otadde ne ssikaati eya bbulaaka era nga mulimu n'omukyala avuga ppikippiki eyakazibwako erya boodabooda eya bbajaaji era nga naye ayambadde ekitengi.


Envubu ezaakula ne ziwola, ennene ddala ziri mu mazzi. Emu evuddeyo ku lubalamabalama, eringa eyagala okwambuukiriza eve mu mazzi ate endala eri mu mazzi ebuliddeyo; eggyeeyo mutwe gwokka.


Entugga ssatu ziri mu ttale. Ekifo kye zirimu kikalu ddala kuba omuddo gwonna mukalu, omusana gulabika gwememula. Zaakula bulungi, zirimu ebiba ebya kitaka, ebiddugavu n'ebya kkuliimu. Zirina obutwe butono n'ensingo mpanvu nnyo era zitera kusangibwa ku muliraano e Kenya mu makuumiro g'ebisolo.


Emmuli zisibiddwa ng'ekikomera okwetooloola waliwo n'ekimotoka ekya kiragala.


Enseenene bazikongoddeko ebyoya. Bagenda kuzisiika, ziriibwe.


Emmotoka ensituzi ye y'ebirime, bataddeko amatooke ku ku mmotoka eno ensituzi y'ebirime. Mulimu n'ebirala bye bataddemu nga bimyukirivu.


Ekimuli kino kiba kimyufu naye nga bakikola mu obutto, ki kiba nga eky'entu..kifaanana ng'entungo.


Emmotoka era nga nnene ddala yeefaanaanyiriza okuba nga etwala byamaguzi.


Abasajja nga basika akatimba mu nnyanja nga kalabika ke bakozesa okuvuba ebyennyanja, bakasise banaatera okkatuusa ku lubalama okujjudde omusenyu.


Omukyala ono mukadde nnyo atudde mu ntebe wabula waliwo amufaako.


Enjuki ebuuka era nga eri mu bbanga obudde bulabika bwa kiro kubanga ekizikiza kikutte enjuki eri mu langi zaayo ezirimu kyenvu ate n'enzirugavu.


Akamuli kalungi ddala kali mu langi ya kakobe era we kali walabikira ddala bulungi kuba kasikirizza n'ekiwuka nga enjuki okusobola okujja okugwako ng'oboolyawo nayo yeenuunire ku kabisi akava mu kimuli kino.


Enjuki ziva gye zivudde ne zireeta omubisi ne ziguteeka mmuzinga gyazo ne tusobola okuziggya omubisi gwazo gwe tunywa.


Ono omwana alunda ente era nga ebbali eri mmaaso waliyo ennyumba eriyo.


Ekifaananyi kino kiraga abaana abawala basatu era nga bonna bambadde obukookolo ekiraga nga baali mu nkola y'okwetangira obulwadde obuyitira mu,,, obuyitira mu mpewo , wabula ng'ababiri, asooka ku mukono ogwa ddyo ayambadde akakookolo akakolerere owa wakati ayambadde akakookolo magezi ga muzungu, n'asembayo naye ayambadde akakookolo akaffe akakolerere akatungwa mu lugoye.


Ekimotoka ekya poliisi ekinene ekyefaanaagaanyizaako emmotoka ezitwala abasirikale okubayiwa mu bifo eby'enjawulo, ng'ekimotoka kino eno kya poliisi ya Uganda era nga kinene. Kiri mu kisaawe, mu maaso gaakyo eriyo emmotoka endala ey'obuyonjo, eriyo ekipapula oba ekisiige ekiranga konsati kye basiba waggulu. Erudda luli, eriyo ebiwempe ebiyitirivu.


Omusana guugwo gwaka bulungi, amaato abiri gali ku mayengo mu nnyanja mu makkati, eryato eddene liriko abantu abaliyimiriddeko,


Olugggya lulimu ennyumba bbiri, ennyumba zino nga zaakolebwa nga bakozesa emmuli, n'akadongo n'emiti era ennyumba emu ne bagisireka nga bakozesa essubi nga gy'oli nti kasiisira. Ennyumba eyookubiri ne bagisereka nga bakozesa amabaati, ennyumba eserekeddwa n'amabaati oluggi lwayo lwa mabaati. Wabweru w'ennyumba waliwo ebidomola ebisale era mu luggya mulimu ebikoola. Kumpi na n'ennyumba gye baserese n'amabaati waliwo emiti.


Ekifaananyi kiraga omwami ali mu ssamba ly'omuceere era ng'alinga alina ensigo gy'ali mu kusimba, era ng'akutte ebbaketi eya enzirugavu wabula nga ye ayambadde essaati eya kyenvu nga kw'otadde n'enkoofiira enjeru, wabula nga mu maaso ge eriyo emiti gye tuyita egy'ebituugo oba tuyinza okugiyita emiti egy'ebinazi egisobola okusimbibwa ku mbalama z'oku nnyanja mu bifo ebiwummulirwamu.


Eggaali maanyi ga kifuba esimbiddwa ku mabbali g'oluguudo olw'ettaka. Ebbali w'oluguudo waliyo omuddo n'ekisiko ekiraga nti oluguudo luno luli eyo mu byalo. Ku ggaali kuliko enkota z'amatooke eziwerera ddala era nga bagasibisizza nkoba.


Omulawo baguseneddeko enseenene enkongole. Enseenene zino nsiike era zirabika nga mpoomu, enseenene bazisaliddemu akatungulu bulungi ddala, enseenene kye kimu ku byokulya ebisangibwa wano eno ewaffe mu... mu... mu maserengeta ga Uganda, naddala wano mu Buganda. Zigwa ne zikongolwa, bwe zimala okkongolwa ne zisiikwa, bwe zisiikwa ne ziriibwa. Ziwoomera nno ddala era zitera kubeerawo mu mwezi ogw'Omuseenene, oluusi ne mu Gwokuna, enkuba bw'eba ng'etonnye bulungi.


Zino nsiisira ziri ssatu waliwo oluggya olugazi obulungi olulabika obulungi.


Enjuki zivudde gye ziva okusaka mu bimuli, mu buli kimu kyonna. Zizze zikuŋŋaanye wano we zikuŋŋaanira okuwummulira ku mizinga gyazo.


Omwana omuwala nga muyizi ali mu yinifoomu akutte ebitabo mu mukono ogwa kkono, tayambadde sitokisi, adduka emisinde ng'ayita mu muddo omutoototo ogwa kiragala.


Abaana batudde ku ntebe ezikolebbwa mu mbaawo bambadde empale za kiragala n'essaati emmyufu.


Ekifaananyi kino kiraga abaami basatu abali mu kiraalo era bonna nga bakutte emiggo mu ngalo wabula ng'omu ku bo agezaako okulwana n'ensolo emu, tugiyite ente gye bagezaako okuba nga basiba okulaba nga...


Ekimuli kiiri mu langi emmyu... emmyufu n'eyaakiragala enjuki eri ku kimuli eyina langi enzirugavu, enjeruyeru, n'eyaki..n'eyakyenvu.


Ono asiika enseenene ayina omulawo gwa kiti mulimu obutungulu mu nseenene.


Ono Ssaabasajja wa Buganda atudde mu ntebe wamu n'omwami we Katikkiro. Haa! Anti sayidi eri waliwo omumbowa, waliwo omusirikale. Haa! Kabaka waffe ggundagunda, atudde mu ntebe ye alamula.


Omusajja omuzungu ali n'omwana omulenzi nga naye muzungu bali mu mazzi ag'ennyanja okuliraana awali ebiyiriro, amazzi gano gatangaala bulungi era gasise langi y'eggulu eya bbululu, basitudde boards abantu ze batera okulinnyako ne bagenda nga bebongera ku mayengo g'ennyanja.


Eryato eggwanvu obulungi naye nga magezi ga muddugavu wano liri ku nnyanja liseeyeeya, liri mu langi emmyufu n'enjeru. Waliwo akaato akalala akaliri emabega wali, waliwo n'ennyumba eziri emabega awo ensereke n'amabaati kw'ossa emiti egiwerako emiwanvu n'emimpi. Amazzi ku nnyanja go galabikira ddala nga mateefu tekuli wadde ejjengo, waliwo n'ensozi ezirabika ewala eri.


Essamba ly'emiti egiyitibwa kalitunsi eddene obulungi nga mulimu n'ekkubo eriyitamu okumpi n'ekkubo okwo waliwo obuyumba bubiri obw'aserekebwa n'amabaati ameeru obuyumba butonotono era nga ebbali bbali w'ekkubo wano waliwo obuddo obutoototo mu langi eya kiragala omulungi.


Abazannyi ab'omupiira ogw'ebigere basamba omupiira gwabwe mu kibangirizi ekitaliimu yadde omuddo so nga n'ebbali eri eriyo abantu abatudde, abamu abayimiridde abalaba bano bye bazannya.


Ezzike ligalamidde mu bimuli wano, mu kisiko kyalyo liwummuddeko liri mu kwerowooza, tewali alikanga.


Obutebe obulabika okuba nga baaluse buluke. Obumu bwa kitaka ate obulala bwagala okufaanana ng'obweru nga busimbiddwa mu kifo ekyakolebwa nga kya mayinja wansi; amayinja amatone ate ng'emabega waliyo engeri ey'omuddo.


Omwana ow'obuwala ayimiridde mu maaso g'omulemgo gw'amanda, sso nga ku mukono ogwa kkono eriyo akameeza akakaddekadde, nga n'emabega w'omwana ono, etuddeyo abasajja babiri abatunuulidde omwana atambula.


Engoye, obuleesu n'ebirala bingi ebitafaanagana.


Ekkubo erya mwansanjala kubbali kuliko emmotoka ku bbali waliwo enkondo.


Mukyala ono ayambadde essaati emmyufu azadde akatambaala ku mutwe yeetisse n'ebbaafu mulimu essowaani n'ebikopo.


Enjuki eno egudde ku kimuli kiriko kyenvunvu.


Omwalo oguli okumpi n'amazzi. Omwalo guno gulina olusenyusenyu, gulina ebimera ebiri ewalako era bitono ddala. Omwalo guno baazimbako akabaawo akali wagguluggulu, kayambako abantu okutambula okutuuka ewali eryato. Akabaawo kano baakazimba n'emiti nga babatadde waggulu nga kye bagezaako okwewala nti singa ennyanja eba ebimbye, amazzi tegayisa....


Omukyala omusanyufu obulungi aweese omwana we mu mugongo, yeetisse enkota y'ettooke ali mu lusuku.


Omukulu ono ayambadde essaati eya kapere era nga kyeruppe ataddeko n'akakoofiira aka bbululu.


Ekifaananyi kino kiraga emmotoka ezitera okwetikka omusenyu, wabula ng'essaawa eno yeetisse abantu abawerera ddala nga kuliko n'ebintu bye balabikanga bye bali mu kusengula, era nga abasinga balengezza amagulu ebbali n'ebbali w'emmotoka ekika kya Isuzu.


Amaato abiri gali ku mwalo, erimu liriko n'abasaabaze. Amaato gombi gasibiddwa emiguwa egisibwa ku nkondo eno ku ludda olw'olukalu ate ne gasuula n'ennanga munda mu mazzi ku ludda olw'ennyanja. Ennyanja eriko amayengo mangiko.


Ekimera kiriko ebimuli ebya langi eya purple ebimulisizza n'ebirala ebitannaba kumulisa, nga ekimu ku bimuli kuno kuliko enjuki eyina langi za mirundi ebiri omuli eya kyenvu ne langi enzirugavu, enjuki eno eyina ebiwawaatiro bimpi ng'enjuki eno eri mu kunuuna mubisi okuva mu bimuli bino eno.


Abantu bambadde engoye eza kacungwa batudde kkaata ka kyenvu bakutte enkasi bali ku mugga.


Abasajja abawererako ddala bali mu kifo awookyerwa ebyuma kiyite wolodingi. Bookya amadirisa n'enzigi ezibeerako akatundu awagenda endabirwamu. Ekifo we bakolera kirabika kya mugotteko olw'enkula y'amayumba n'enzimba yaago nga gaazimbisibwa mmuli na ttaka; buyumba butonotono, bumpi.


Mu kifaananyi ekyo ndaba omudaala ogutunda ebyokwewunda by'abakyala okuli amabulawuzi, amasweta n'enkofiira z'oku mutwe. Ndabako obusawo obukole obulungi bwe bakoze mu mbugo ate waggulu nnengerawo eŋŋoma nga kw'otadde n'amayembe g'ente. Era mu madaala mulimu ebitengi ebiramba ebitundibwa ebitannaba kutungibwa.


Bino ebitimba bikozesebwa mu kuvuba byennyanja bya kiragalalagala.


Enjuki eno eyina ebyoya ebya kyenvu n'ebyakitaka eri ku kimuli.


Ekifaananyi kino kiraga omwami ayimiridde okumpi n'olubalama n'olubalama lw'ennyanja ng'ayambadde engatto za sonseka era ng'akutte omuggo gw'asimbye oku mu musenyu ng'alinga ayina kye yeekengedde.


Zino ze bayita enva endiibwa eza kiragala n'emmyufu era nga ziteereddwa mmitendera egy'enjawulo.


Eryato ddene bulungi liseeyeeyeza ku ssemayanja era n'abavubi mwe bali buli omu akutte enkasi basobole okusala amazzi eryato lino litambule libagguse we bagenda.


Obuzimbe bubiri nga butono era nga bukadde, akamu kaaseresebwa mabaati akalala ssubi. Bwombi bwazimbisibwa ttaka na mmuli. Akaalo kano kaliraanye ennyanja era ng'okusinziira ku maato agaliko, omulimu omukulu ogw'oku kyalo kino gulabika gwa buvubi.


Ekifo ekirabika okuba nga kya nzigotta. Mu maaso ddala mulabikamu omwala naye ng'omwala guno gujjudde kasasiro, gwetoolo... kasasiro omuli obuveera n'ettakataka kyokka mu maaso gaagwo we gufubuttuka we wali ewaya y'engoye nga bataddeko engoye; ezimu zirabikanga okuba essuuka oba n'olugoye lw'omufaliso, emabega ddala waliyo ennyumba ezirabika okuba nga nazo za mu nzigotta.


Obutebe buno busengekeddwa bulungi wabula ng'obubiri tebufaanana bunnaabwo.


Ku lumu ku lu nguudo z'omu kibuga nga lwa kkoolaasi okuliraana ab'ebigere we bayita waliwo abakozi b'ebitongole ebirongoosa n'okutereeza enguudo basatu bakutte ebikozesebwa ng'ensuuluulu n'ekitiiyo era ng'omu ku bo ayambadde egganduula ya langi ya bbululu atadde ekikoofiira ekiyamba okutaasa omutwe ne gambuutusi.


Omusajja ayambadde t-shirt ye enjeru n'enkoofiira emmyufu, ali mu kwokya ebyuma eby'enjawulo nga agatta obutayimbwa akozesa zino ma ebyuma ebyokya okugatta ebyuma okusobola okukolamu ebintu eby'enjawulo ng'enzigi oba amadirisa. Era ali awakolebwa nga kuli waliwo engeri y'akayumba akaggale n'oluggi olw'ekyuma.


Ekifaananyi kino kiraga omwami omutunzi w'engatto oba tumuyite addaabiriza engatto era ng'ekiseera kino yali ali mu kuddaabiriza engatto ya ssonseka emu ku eyali ekutuse akaswaki.


Omwana omulenzi ali mu katimba. Akatimba kano keefaanaanyiriza ako ke basiba ku ggoolo ezisangibwa ku bisaawe by'emipiira gy'ebigere.


Enkoko mpanga bagisibye olulagala eri awo wansi.


Enkota z'amatooke zisibiddwa ku ggaali, eza wansi zisibiddwako akakutiya, eggaali eyimiridde wamu.


Eryato liseeyeeya ku nnyanja. Lirimu omwami ayimiridde, amazzi g'ennyanja galabika nga mateefu bulungi. Nnengeramu n'engeri y'obuddoddo obwa kiragala.


Enkuba yafudembye. Ekkubo eriyita mu nsiko lyaseeredde. Emmotoka ssatu zonna ziseeredde, n'emu ebadde etisse ensawo z'amanda ezimu baziggyeeko bazitadde ebbali ku kkubo.


Omukyala asibye olugoye lwa bbululu ku mutwe so nga ye ayambadde busuuti ayimiridde ku ttaka emabega wa enkota z'amatooke nnya so nga mu mbiriizi we ku mukono ogwa ddyo eriyo emidaala gy'ennyaanya.


Ebitanda ebibajje mu mbaawo bitegekeddwa wamabbali we bitundirwa, bisiigiddwako langi enyiriza ebibajje. Langi zino ziri mu kitaka, kyenvu n'enzirugavu. Emabega waabyo waliyo ebizimbe ggaggadde ebyefaanaanyiriza okuba wooteeri ezisulwamu.


Emmotoka erina emipiira egiri mu langi enzirugavu, eri mu eya eri mu langi enjeru, mpanvu, erina emipiira mingi. Emabega waayo waliyo emabbali waayo waliyo ekizimbe n'ebikondo by'amasannyalaze.


Ekizimbe ekya kkalina etennaggwa bulungi nga kirabika nga kya ssomero kubanga kuliko n'ebigambo ebiwandiikiddwako ebiraga nti ssomero nti welokaamu tu bbayoteeki ssukuulu. Ekizimbe kino kirina amadinisa bulungi nnyo ate nga kirina ne waggulu emiti egiraga nti kikyazimbibwa. Kiri mu langi eza kyenvu ate ng'ebbali eri eriyo n'emiti aa egy'enjawulo okukyetooloola.


Abasajja babiri bali mu kifo awazannyibwa omuzannyo gw'ensero, omu mulema era atudde mu kagaali, akutte omupiira agezaako okugunywesa mu ggoolo, alina munne ayimiridde emabegawe amuyambako.


Ekifaananyi kino kiraga enku eziwedde okusonjola obulungi, nga ziri mu luggya olumu. Wabula ng'obuuyi obulala tulengerayo engoye eziwerera ddala eziri mu langi eya bbulaaka, langi eya kapaapaali, langi eya kacungwa ne langi enjeru, nga zonna ziwanikiddwa ku waya.


Ekifaananyi kino kiraga enkoko sseggwanga eriko ekisunsu ekimyufu era nga esibiddwamu oluyina ng'akabonero akalaga nti egenda ku buko era ng'eteekeddwa wansi ku kakutiya akali mu kkala eya kyenvu.


Eᵑᵑoma ennene n'entono amadinda n'obutebe obwakolebwa mu mbaawo.


Omusajja aweese omukyala ku kagaali kassewajjuba, ŋŋamba kamaanyigakifuba. Akavugira mu maaso g'ekizimbe ky'amaduuka, ekizimbe kino kyaserekebwa n'amabaati amamyufu.


Ezzike lino liddugavu nnyo liri mmuddo ogwa kiragala lyewujjadde.


Enjuki egudde ku kimuli ekirabika obulungi ennyo nga kirina langi bbiri: enjeru n'eya kiragala. Enjuki bw'egwa ku kimuli enuunamu amazzi g'ekisangamu era g'ezzaayo mu muzinga gwayo ne gagiyamba okukola omubisi gwayo.


Obunyonyi bubiri obulabika obulungi obulimu langi ez'enjawulo omuli langi eya bbulu ne langi eya ppapo buyimiridde ku kati akatono. Akati kano kampi nnyo kali wakati mu muddo akati kano kayina obukoola butono bwa langi ya kiragala omuddo ogwetooloddewo ogusinga gwa langi ya kitaka gugenda gukala mulimu mutono nnyo mu muddo oguli mu langi eya kiragala.


Abavubuka bano balabika nga bavubi era nga batunda ebyennyanja ku kkubo bye bamaze okuvuba.


Ensolo eno eyitibwa ntugga, erimu amabala ag'akitaka n'ameeru.


Emmotoka eya buyonjo emmotoka eya kamunye essundiro ly'amafuta n'omuntu omugoba wa boodabooda.


Omusajja wuuno ali mu bantu bangi wano naye eggaali asibyeko agisindika busindisi, ali mu kisaati kya kitakataka.


Ekifaananyi kino kiraga abaami babiri abali ku ku dduuka, era ng'omu atudde ku katebe ayambadde obugatto obwa 'sonseka' wabula ng'ali mu kajoozi aka langi eya bbululu era ng'ayimiridde ayambadde engatto enjeru n'empale eya jjiini, ayambadde kamunywantuuyo era n'ensawo mu bulago erengejja. Era ng'edduuka liraga nga litunda bintu bya masannyalaze n'ebyo ebikozesebwa mu masimu.


Eryato liri ku lubalama lw'ennyanja waliwo omusajja alina by'ateeka mu lyato lino era lijjuddemu obutimba obw'enjawulo bwe beeyambisa okukwata ebyennyanja.


Omusajja omukaddekadde akutte ekisero alabika nga asimba muceere.


Empologoma eri mu nsiko eyimiridde mu muddo ogwa kiragala erabika eyina bye yeetegereza. Emabega w'empologoma eriyo akati nga ne waggulu ebire bikutte biri mu langi eya bbululu n'enjeru.


Ekifaananyi kino kirimu abaana ab'obuwala basatu abali mu kutambula n'ebigere wabula nga beetisse amabaafu omuli enfuufu oba omusenyu gye bagenda bakuŋŋaanyizza okumpi ku mabbali g'ekkubo.


Akazike kano kaddugavu katudde kkatabi kuliko n'ebikoola ebya kiragala.


Omukyala ayambadde eggomesi yeesibye ekigoye ekya bbululu ku mutwe ayimiridde emabega w'enkota z'amatooke sso nga ebbali ku mukono ogwa ddyo wansi w'omuti waliwo abatunda ennyaanya ku bumeeza.


Oweekitiibwa Katikkiro Peter Mayiga awamu n'omutanda Kabaka Ronald Muwenda Mutebi balina we bali batudde wabula Katikkiro ayimuseemu akutamyemu awuliriza mukama we ky'amugamba. Embeera gye balimu ya ssanyu era waliwo n'aba mwa omukyala omulala asuulidde olubugo awamu n'eddiba ery'engo. Mu ssayidi endala waliyo omwami ayambadde ekkanzu asumikiddwa olubugo n'omusirikale aku awa obukuumi omutanda ali mabega we atudde mu ntebe enyirira obulungi ate nga awo.


Kano akaato akasibiddwa ku nkondo kaleme kuva ku mwalo kweyongerayo.


Mwana muwala ono akutte akatabo ka bbululu era nga ayambadde akasaati akakakobe.


Oluguudo olwa mwasanjala olwewetamu obulungi era nga lulabika luli ku musozi eza kiragala.


Eggulu erya bbululu omukwafu n'ebire ebyeru. Waliwo n'ekkubo ery'ettaka.


Ekizimbe kino ye sseteeserezo y'eggwanga Uganda nga ku bbali waliwo bbendera eziriko langi z'eggwanga.


Obutungulu obw'ebikoola bali mu kunogako bikoola ne ka waliwo omukazi n'omwana bakutamye bali mu nnoga bikoola obutungulu buli mu langi eya kiragala etali nkwafu mmabbali waliyo emiti maama asibye ekitambaala ku mutwe ali na mu kitengi.


Omugoba wa ppikipiki agiyimirizza okumpi n'akasundiro k'amafuta akatono. Ayambadde ekikooti ekyeruyeru, empale nzirugavu, alina n'ekikooti ekirala ekya ppinka ky'atadde mu mayembe ga ppikipiki. Ye omusunda omusunzi w'amafuta ayambadde ekikooti kimyufu.


Envubu ziizino ziri mu mazzi, tulaba nga ezisinga ebitundu byazo ebya wansi bye biri mu mazzi. Zonna zitunula amazzi mateefu bulungi.


Kaabuyonjo nga nzimbe na bbulooka, nsereke n'ebbaati era nga ya muzigo gumu nzigule. Kaabuyonjo eno nzimbe, ya mulembe, nga awasitamwa wafaanana kaabuyonjo enzungu era nga omuntu ng'amaze okweyamba alina kuyiwayo mazzi.


Omusuubuzi w'amatooke awalula eggaali n'enkota z'amatooke nga nnyingi nnyo. Ayambadde akakooti ka ka kyenvu.


Omusajja ayambadde n'aggumira ng'omuntu yenna ali mu bunnyogovu bwe yandibwambadde, akutte akalobeso ak'ebyennyanja era ayimiridde ku mabbali g'omugga. Omugga guno guliraanye amayinja era bo guyita mu kifo ekirimu ensozi ezikutte bbalaafu. Omugga guno ku njegooyego ya yaagwo tu kuliko ebimera ebya ebya kiragala obulungi era kifo kirabikira ddala bulungi ddala. Ekifo kino kiraga nga kirina obunnyogovu ku lw'okubanga n'omusajja aliyo ayambadde.


Ebita bibiri ebisibiddwa bulungi empina nga ekimu kisiikirizzaako kinnaakyo era nga kino ekimu kituuziddwa bulungi ku nkata. Wansi we bitudde waliwo obuddoddo obukalu. Bisibibwa bulungi ebyayi ssaako oluyina, era nga kirabika biyina omukolo kwe bigenda.


Ssaabasajja Kabaka ali ne Katikkiro, bali wamu n'omusirikale n'omuggalaggala we.


Ekizimbe kiri mu langi eya kacungwa, enzigi ziri mu langi eya kitaka, waliwo emmotoka, waliwo obumuli, waliwo obumuli obuli mu langi eya eya kiragala n'amayinja ge baasiba obulungi mu langi enjeru n'eya n'eya n'enzirugavu.


Akatale akatunda ebirime eby'enjawulo omuli wootammeroni, apo, amenvu, ennaanansi, ennyaanya, entende n'ebintu ebirala bingi. Waliwo omwami ayimiriddewo wano ali mu mujoozi mumyufu ng'alabika y'omu ku bazze okugula, yeekaliriza wootammeroni zino ensale ate ebuuyi buli eriyo omwami omulala alabika nga ye atunda era nga naye aliko by'akola obuuyi buli.


Ebintu bino bikozesebwa mu buyonjo era nga bitudde ku mmeeza ey'embaawo.


Emmotoka eya Uganda poliisi eri mu langi eya bbululu, eyina w'eyimiridde mu muddo omutoototo nga gwa kiragala so nga mu maaso gaayo eriyo olugoye olwa kyenvu olwawandiikibwako ebigambo mu langi emmyufu n'emiti giri wabbali w'olugoye olwo.


Ekibbo ekijjudde obugule empogola ez'ebinyeebwa era kirimu n'empapula. Emabega waliwo omwami, ebinyeebwa bino bitundibwa era birabika bisibibwa mu nsoggo ezikoleddwa mu mpapula zino ez'amawulire.


Guno mugga gutambula waliwo ku bbali emitiititi egya kira


Abantu abawerako nga bali ku lubalama lw'ennyanja wabula ng'abamu bali mu nnyanja mwennyini mu mazzi batambula era nga bawanise obuti abali ebbali w'ennyanja abamu batudde abalala basitamye abalala bayimiridde naye nga bonna balina obuti. Waliwo omusenyusenyu ono ogw'ennyanja oguli emabbali ennyanja. Amazzi go galabika nga mateefu tegaliiko wadde ejjengo.


Omukyala ayambadde ebiddugavu yenna ng'ataddeko n'akakookolo ku mimwa alina ne gaalubindi ali wano atudde alabika nga akooye oba nga mulwadde wali waliwo n'abaami nabo nga batudde balabika balina bye balinda.


Omuti, emmotoka, abantu, amayumba, waliwo akatimba wano, waliwo ennyumba erina amategula agali mu kkala eya kitaka, emmotoka eri mu langi njeru, omuti gwa kiragala.


Abapoliisi babiri bali ku luguudo olwa kkoolansi era nga bw'otunula ku luguudo wano wansi olabira ddala ng'enkuba eringanga ebadde etonnya, ekyatonnya oba eyaakakya. Abaami bano abapoliisi bombi bayambadde ebijaketi ebya poliisi, omu ayambadde akakooti ke tuyita reflector. Bayimiridde okuliraana emmotoka yaabwe ya traffic poliisi era ebusukkakkubo waliyo ekikomera ekinene ddala kya nayininayini ne ggeeti enzuluga...


Ekizimbe waggulu kyefaanaanyiriza nga omuzikiti. Wabbali waliwo emiti.


Omuwala asindika ebi asindika ebidomola, ayambadde ekiteeteeyi kya langi emmyufu, ali mu bigere, eggaali erina emipiira emiddugavu, omuvubuka asindika eggaali, omuwala akwasizzaako emikono ebiri, waggulu waliyo ekibira.


Omukyala ayambadde giraavuzi ne masiki akutte akakopo aka pulasitiki mu ngalo, ayimiride mu maaso g'ebibala so nga emabega eri eriyo manvuli nga ya langi eya bbululu.


Emicungwa egyengedde obulungi giri mu makutiya nga girabika bulungi ddala mu langi yagyo eya kacungwa, giri ku mudaala era gitundibwa, egimu gisumuluddwako ate endala giri wamu teginnasumululwa mu makutiya aga kkala enjeru amalala nga galimu ebikuubo.


Abasajja babiri Abazungu bayimiridde ku mbalama z'ennyanja era bakutte amalobo abiri mu ngalo, buli omu akutte eddobo lye, amalobo gano bagakasusse mu mazzi basobole okulaba ng'ate balobayo ku kyennyanja. Amazzi gano galiko amayengo naye amayengo gano era tegakuba nnyo kiri awo kitiisa, gajja gasituka mpola mpola.


Kino kibuga kirimu ebizimbe ebiwanvu wansi waliwo emmotoka ezisaabaza abantu.


Omusajja ateeka ettaka mu katiba okusobola okkuba bbulooka akozeewo bbulooka eziwera. Ebimuyambako okkola omulimu guno ge mazzi g'akimira mu kidomola ekiri ebbali awo ekya kiragala, enkumbi, ettaka lyennyini n'akatiba.


Amaato abiri gali mu mazzi amampimpi agalinga ag'omugga era ga nkasi. Eryato erimu kuliko omukyala ayambadde enkoofiira ey'olusoggo eza ezitera okwambalwa ab'olukalu lwa Asia. Ku lyato kw'ali kuliko ebibala ebirabika okuba nga bitundibwa; obutunda, emicungwa, wootammeroni, mapaapaali, menvu mapeera n'ebirala.


Ente eziwerako nga ziri mu langi ez'enjawulo nga zonna za mayembe mawanvu, ezimu ziri mu kulya muddo, ezimu ziyimiridde emabega waazo eriyo emiti.


Emmotoka y'abalambuzi, waggulu waayo waliwo omuntu, emabbali waliyo emiti, obudde bwa kawungeezi era nga n'enjuba eri mu kugwayo.


Erindaazi eryasiikiddwa obulungi liteereddwa okumpi n'ekikopo ekya ggama era ng'ekikopo kino kiri mu langi eya kiragala.


Obutunda, enniimu, amapeera, biriŋŋanya, ensujju, ensujju, ennaanansi ebiri mu langi ez'enjawulo: waliwo ebiri mu kacungwa, waliwo ebiri mu mu mu kyenvu, ebiri mu langi emmyufu.


Akaalo okuli enju embale kali ku nkingizi z'omugga ogujja guseeyeeya nga gugenda gwebalama ebiyinjayinja okwamera omuddo ogukola kiragala omulungi, amazzi g'omugga guno gatukula.


Ekifo kifa... kyefaananyiriza ekkadiyizo oba awoolesebwa ebisiige. Ekisiige ekimu kiriko abakyala abeefaananyiriza Abamisiri nga bwe baayambalanga edda ate ebisiige ebirala biriko ebivuga eby'Ekifirika binnansangwa.


Omwami aweese omukyala ku kagaali kassewajjuba, kano kamaanyi gaakifuba. Ng'akagaali akavugira mu maaso g'ekizimbe ekiriko amabaati amakaddekadde era ng'ekizimbe kino ky'amaduuka ag'abasuubuzi.


Omuntu ayimiridde mu nnimiro efaanana okuba ey'omuceere nga nnene ddala era gy'ekoma eri waliyo emiti n'ebimera nga kuliko n'ebinazi, egitera okumera mu lutobazi. Emitala eri waliyo ensozi.


Envubu ziri mu mazzi, kuliko enkulu n'ebyana byayo, envubu kisolo kinene ddala kisangibwa mu mazzi naye nga bitera okusembera kumpi n'embalama z'ennyanja byettanira nnyo, bibeera mmazi amawanvu n'amampimpi


Ezzike litunuulira lirina kye liraba. Era abalambuzi bwe baba bagenzeeyo okulirambula balisanga lyekukumye eyo mu kibira kyalyo.


Obulenzi busatu buzannya akapiira aka bbululu nga kalimu obukuubo obwa kyenvu. Buzannyira wansi w'engoye ezaanikiddwa ku waya.


Ekizimbe kyazimbibwa mu ngeri ey'amaduuka, kirina oluggya lugazi ddala era nga kiriko amaduuka ag'enjawulo okuli eritunda engoye era nga zitimbiddwa ku buddole. Waliwo n'edduuka eddala eritimbiddwako ebipande ebingi ebirabika nga bi... bya kampuni ez'enjawulo ezitambuza ensimbi oba okuwaanyisiganya ensimbi nga bakozesa amasimu awamu ne bbanka ez'enjawulo.


Omukono gw'omuntu ogwa kkono gukkutte ekyennyanja, so nga guli omulala ogwa ddyo gukutte ku kyensuti ekyennyanja. Ekyennyanja kirabika nga kifu.


Ku mwalo waliwo amaato mangi agayimiridde amalala gatambula nga gajja okugoba ate waliwo n'abantu abayimiridde kuliko n'asitudde omwana omuto. Ku lubalama lw'ennyanja waliwo olwazi lwa mayinja.


Ekifaananyi kino kiraga entamu bbiri ng'emu ebikkiddwa ku ginnaayo nga ziteekeddwa ku kyoto era nga bali mu kufumba ku masiga asatu, era nga tulaba nga a n'omukka gunyooka.


Abaana bali mu ngoye z'essomero, balembeka amazzi mu ngalo nga bwe baganywa. Bali mu biteeteeyi bimyufu n'essaati mmyufu, empale za... za bbululu.


Abantu basatu bali ku lyato ery'enkasi, bali mu nnyanja nga basuddeyo ebitimba byabwe era omu ku bo akutte n'ekyennyanja ku ddobo, obudde bulabika bukyakutte.


Ebidduka omuli emmotoka ne ppikipiki biri ku luguudo nga lwa kkoolaasi nga luli mu kibuga. Ku luguudo kuno kuliko ebitaala ebiyamba mu budde nga bwa kiro. Ebbali w'oluguudo waliyo n'abatambuza ebigere era n'abalinze okusala okudda ku lu... ku ludda olulala olw'oluguudo.


Ekinyonyi kifukamidde ku muddo, kiyina amagulu mawanvu, kiyina omumwa muwanvu. Kifukamidde ku muddo, kiyina langi enjeru mu kifuba, n'amagulu kuliko langi enjeru.


Ebibala ebingi nga byonna amakoola ga kiragala biri mu kiyumba ekinene ennyo era nga ekiyumba kino baakizimbisa byuma.


Ettale erirabika okuba nga nga lirina omuddo gulinga gwa kitaka naye nga mungi, mulabikiramu akati kamu kokka kyokka ko kakiragala bulungi era waggulu walabika eggulu nga lyeru bulungi.


Musajja muvu mukulu ono avuga ensuwa eza kitaka ku kkaliya y'eggaali.


Mu kifo ky'omugotteko waliwo omusajja ayimiridde nga yeetereza kasasiro ayiibwa mu kifo kino wakati w'amayumba g'abantu agasulwamu era mu nkuba bw'eba ng'etonnye omu amazzi galabika gatwalira ddala oba gajjulira ddala okutuuka ku nnyumba z'abantu.


Omuvubuka omuto ayambadde empale ey'ekinu eya kkaki nga kw'ossa n'akavesiti aka kyenvu waggulu akutte eggaali ye era ng'eggaali eno agisibyeko enkota z'amatooke, weetegereza obulungi ziringa enkota nga nnya era nga ajja azisindika mpola mpola ku luguudo kw'ali obw'omu. Weetegereza obulungi, oluguudo luno lwa kkoolaasi, ebusukkakkubo waliyo ebimera eby'ekiragala wabula ng'ebimera ebyo okusinga muddo gwe gumwetoolodde.


Ekifaananyi kino kiraga emmoloka bbiri, ng'emu y'ekozesebwa okutambuza emmoloka ezirima enguudo era nga kati essaawa zino bali mu kutikkako eyo emmoloka enyiga ettaka mu kkubo bwe baba nga baakalirima.


Guno mufulejje oba guyite omwala mulimu ebizzi ebicaafu ebiddugavu.


Omukyala ow'olubuto agalamidde ku mugongo gwe ng'abikudde olubuto lwe, emabbali waliwo omuntu atuddewo atadde omukono gwe ku kyuma ekikola sikaani, omukono gwe ogwa kkono nga yagusiiga enjala langi enzirugavu, ayambadde empeta n'essaawa. Kuliko akativvi akalaga sikaani by'eri mu kusikaaninga mu lubuto lw'omukyala ono.


Omuzungu ali ku lubalama lw'ennyanja ali mu kulengera bw'ayagala okusuula eddobo asobole okutegayo okulobayo ebyennyanja ekyennyanja.


Omukyala yeebikkiridde ng'Abasiraamu era nga w'ali waliwo esseppiki eri ku masiga waliwo n'engeri y'ebbinika waliwo ekinu.


Omuntu alabika okuba nga engalo ze njeru ng'ez'Abazungu ng'alina n'empeta ku mukono gwe ogwa kkono, alabika ng'anyiga kassabbuuni ak'amazzi ng'akayiwa mu ngalo ze aziti azitukuze.


Abaana ab'essomero batudde bonna bali mu yinifoomu sso nga n'abalala bataddeko ebizibaawo balabika balina essomo ery'ebyemikono lye bakola kubanga buli omu yeegendereza ky'ali mu kkola.


Omukyala ayambadde akakoofiira akali mu langi enjeru n'emmyufu ayambadde akajoozi ka kiragala ayambadde epulooni ne sikaati eri mu langi emmyufu n'enzirugavu ali ku mudaala ogutunda amatooke, obummonde n'ennyaanya.


Amayumba gali ku lubalama lw'ennyanja. Amaato mangi nnyo agagobye ettale.


Wano waliwo omuddo ogwa kiragala n'emiti egya kiragala ku luuyi luli.


Enkula nga zeebase wansi mu busubi. Enkula zino ziri mu langi enzirugavu nga zeetooloddwa uh obuti n'emiddo egya egy'ebika eby'enjawulo nga ziwummuddeko wansi naye ziyina omutunti.


Omukyala ono ayambadde essaati enjeru aguza oli omukyala gonja.


Ebifi eby'ebyennyanja ebisaleesale biri wamu era nga bipangiddwa mu nnyiriri bbiri. Obulala obwennyanja obutonotono nabwo buteekeddwa wamu ku nsaniya ez'enjawulo.


Ensiisira bbiri, nnungi, bazizimbye bulungi era nga zirabika bulungi. Emabega waazo waliyo emiti, waliyo n'ebitooke.


Ekibuga ekiteekeddwateekeddwa obulungi ku mazzi kuliko obwato obulabika obulungi.


Abasajja basatu bazannya akapiira; akapiira kano kakaddekadde. Bonna bali mu ngatto njeru nga zirimu ne langi endalalala. Ababiri ku bano bambadde sookisi za kacungwa nga zirimu n'ekikuubo ekiddugavu.


Lino kibumbiro, muno mu kibumbiro omusajja ali mu kubumba ensumbi; gy'akutte agimaliriza, amaze n'oggiteekako emigo.


Embaata y'oku mazzi ng'eri ku mazzi eseeyeeya. Embaata eno erabika bulungi nnyo mu kkala ez'enjawulo omuli enzirugavu n'enjeru. Ebbaata eno eri kuseeyeeyeza ku mazzi kumpi n'ekiti ekyamera ku mazzi. Ekiti kino kiriko omuddo ogw'enjawulo nga gulabika bulungi ddala.


Abaana basanyufu bano ab'obuwala n'ab'obulenzi, abamu bambadde engoye zifaanagana abalala tezifaanagana bali eyo mu ttale mu bitundu by'omu kyalo. Basanyufu bonna we bayimiridde buli omu akoze akakodyo ak'enjawulo okusobola okunyumirwa ekifaananyi.


Omukazi atudde asibye yeesibye ng'Omusiraamu ali mu kitengi ayasaamiridde agasse emikono.


Abazannyi b'omupiira abali mu byambalo okuli kacungwa n'empale enzirugavu kw'ossa ssookisi enzi... eza kacungwa beekutte wamu nga balabika bajaguza buwanguzi nga bateebye. Wano ebbali waliwo omukommonsi wa ffirimbi era ng'ali n'omutendesi, omu ku batendesi ba ttiimu eziri mu kuzannya mu kiseera kino. Ekisaawe kirimu omuddo ogwa kiragala obulungi.


Omukyala ayambadde nga Omusiraamu. Mu mabbali waliyo banne abalala nabo bambadde nga Basiraamu nawankubadde bye bambadde tebifaanagana.


Enjovu n'ebyana byazo ziri mu mazzi zinywa, aweetooloddewo waliwo omuddo, emiti emimpimpi n'emiwanvu.


Abakyala babiri batudde bombi balina enviiri omu ayambadde kiddugavu omulala kyeru mu maaso gaabwe waliwo ekyuma kikalimagezi.


Omusajja ayambadde ekkooti eyakipaapaali ng'ataddeko akakoofiira keeru mulimu ebipaapi ebya kipaapaali omutangaavu. Akutte omupiira ng'agezaako okugusuuta mu katimba mu muzannyo gwe bayita ogw'ensero.


Abantu bataano bali ku lusebenju lw'ennyanja era balabika nga basanyufu. Ku bataano kuno kuliko abakyala babiri, n'abaami basatu. Abakyala bano omu asibye akambaala akeeru ku mutwe, era ayambadde olugoye lweru. Omukyala owookubiri omutwe ye tagusibye wabula ayambadde akasaati akasaliza mu nsingo. Abaami abasatu tebayambadde masaati, wabula we bali balinga abali ku picnic oba...


Ekifaananyi kino kiraga abaana babiri: ow'obuwala n'ow'obulenzi. Omwana ow'obulenzi ng'akutte eggaali okusibiddwa ebidomola by'amazzi bibiri, era nga omuwala amuvaako emabega nga bw'asindika eggaali eyo okuyita ku lusozi ate boolekere eka.


Abantu abaami n'abakyala abalabika nga bali mu ssinzizo olw'embeera gye balabikamu. Kuliko akulembedde wano awanise emikono gye ng'alabika yeegayirira, waliwo n'omwami omulala yeewombeese bulungi emikono kw'ossa abalala abali emabega wano nga kirabika beewombeese mu maaso ga Katonda.


Kino ekibuga kyetooloddwa ensozi n'amayumba agali agakiri okumpi enguudo zi ezigendayo za ttàka.


Omusajja ali mu ayambadde empale nnyimpi naye ng'alina amagulu meeru. Alabika ng'Omuzungu, ng'akutte omuti. Ayimiridde ku kifo ekirabika nga kya lubalama lwa nnyanja era ebbali walabika amazzi.


Ebizimbe birabika nga eby'amasomero bizimbiddwa wakati mu miti erudda n'erudda nga ne mu maaso gaabyo waliwo emiti emimpimpi oba ebimuli mu langi eza kiragala biserekeddwako amabaati agali mu langi eya kitaka ne bisiigibwako langi eya kyenvu awamu n'eya kikuusikuusi.


Wano tuli mu kyalo ddala kubanga waliwo enku, we batundira enku, wali baanise engoye, engoye zirimu amabala era ennyumba baasimba bulungi nnyo ekibira ekiri awo n'oluggya lugazi.


Abavubi bali ku mwalo omunene ng'abamu bambadde abalala tebambadde. Bali mu kusika ekitimba kino ekikwata ebyennyanja nga bakiggya mu mazzi okukizza ku lukalu. Ku lukalu eno waliyo omusenyu omungi ogulabika nga baguzi bagusa bagulinnyalinnyamu nnyo kuba gulinga ogulimu ebigere ebisambiriddwamu.


Ente eziwerako ziri mu kkubo za mayembe mawanvu ziri mu langi eya kitaka n'enzirugavu emabega eri eriyo omwami ajja azivaako emabega ekkubo lya ttaka waliwo ebbali w'ekkubo n'ensiko ng'eriko ebikoola ebya kiragala.


Abaana bataano, kuliko omuto, beetisse ebidomola, we bali waliwo ebirime, waliwo n'emiti.


Ekinyonyi kiyimiridde ku kiswa. Kiyina langi emmyufu mu kifuba, omumwa muddugavu, waliwo omuddo, ekiswa baakisimye.


Kkapa enzirugavu ddala ng'erina amaaso agatangalijja, meeru erina we yeewogomye, eri mu kasiikirize. Kkapa eno efaanana omuyaayu olw'ekifo w'eri n'endabika gy'erabikamu. Wabbali wali waliwo ejjinja naye ng'embeera yaayo erabika etebeera mu bantu, ebeera eyo.


Eggaali y'omukka w'eri waliwo emiti giri mu langi za njawulo. Waliwo ensozi era nga waggulu ebire biri mu langi Enjeru n'enzirugaalirivu.


Abantu mukaaga abamu bambadde enkoofiira, abamu balina ensawo, mu maaso gaabwe waliwo ensolo eziriwo, waliwo n'emiti.


Ekiwuka kino kiri ku kamuli aka kakobe mu kibira era ng'ekiwuka kyo kiddugavu ne kyenvu.


Ekifaananyi kino kiraga ekirime ekimanyiddwa nga eky'emmwanyi, jjukira wano mu Buganda tugamba nti emmwanyi terimba, era nga kiraga nga kitojjedde bulungi kibaze wadde nga zikyali nto naye nga ziraga nga emmwanyi zirabika bulungi nnyo.


Eryato ery'ebibaawo nga liri kuseeyeeyeza ku mazzi, ku eryato lino ppanvu ddala nga kuliko ebigambo eby'enjawulo, ku lyato lino kuliko omuntu aliriko, ennyanja ngazi ddala era nga nteefu.


Ebiyiriro by'amazzi bifukumuka okuva mu lusozi awali emiti egirabika obulungi mu langi eya kiragala ate ne biyiwa eno wansi nga nayo waliyo omuddo oguli obulungi omu... ogweyagala nga guli mu langi ya kiragala awo amazzi ne gakulukuta nga gakozeemu langi eya bbululu awamu ne kkala ezikola Musoke.


Abaana bali ku piki basibyeko ebidomola. Asembye emabega ayambadde essaati eri mu langi emmyufu, asitudde ekidomola, waliyo emmotoka mu maaso, waliyo omuddo emabbali n'emabbali, waliyo emiti emiwanvu n'emimpi.


Omukenkufu nga yenna yeesabise amaaso n'omutwe, n'omubiri gwonna, ayambadde ne giravusi, ayina bye yeekenneenya mu ngalo kirabika ayina by'akebera.


Enjuki nnyingi zifaanana okuba nga ziri kumpi n'ekyombo kyazo. Enjuki zino zeekolera omubisi gwazo naye nga gu guziggya mu bimuli zinuuna mu bimuli ne zigenda zikola omubisi ogwo era mu kugwa mu kimuli ekimu oba okudda ku kirala ziyamba ku bimuli okumulisa.


Oluggya lumu lulimu ennyumba bbiri, enzimba ey'edda. Ennyumba zombi zaazimbisibwa ettaka kadongo n'emmuli. Emu lyaseresebwa essubi eyookubiri n'eseresebwa ebiwempe ebyakolebwa mu bitoogo, waliraanyeewo emiti.


Omuliro gwaka mu langi emmyufu n'eya kyenvu. Waliwo omuddo, waliwo omukka, waliyo omuti n'ebisubi ebiyidde.


Ekifaananyi kino kiraga omwalo era ng'omwalo guno amaato agasinga gonna gagolomoloddwa era nga waliwo n'ago agali ku nnanga mu bwengula bw'ennyanja eri nga bw'olaba, nga kusibiddwako emipiira egy'emmotoka emikadde, wabula nga ku lubalama kuliko abaami babiri abambadde essaati, omu ayambadde essaati eya kakofu, omulala n'ayambala essaati ey'omweso era nga bayina bye beetegereza ebirabika okuba nga byennyanja ebiri mu kisero.


Obunyonyi bubiri nga bwa langi eya bbululu n'emimwa emiddugavu buli ku ttale nga buyimiridde ku ttabi. Omuddo wansi mukalukalu, weewaawo omulala mubisibisi gwa kiragalalagala.


Ebirime ebirabika obulungi nga bya kasooli biri mu nnyiriri era nga kirabika binaatera okussa wakati waabyo waliwo ettaka eggimu obulungi nga kirabika bagenda kusigako ate ekirime ekirala.


Ekiwonvu ekikwatiridde kalenge kiri mu makkati g'ensozi era n'ekibira ekiri mu kiwonvu ekyo, emiti girabikako bitundu. Ku ludda olulala olwe... olusozi luno kuliko essamba erifaanana ery'amajaani.


Ekiwuka ekiri mu bbanga nga kibuuka era ebiwujjo byakyo obiraba nga byewuuba. Ekiwuka kino kirina amagulu mukaaga era kyandiba enjuki. Enjuki kye kiwuka ekituyambako mu nnimiro zaffe okubeera nga zibala ebibala bwe kibeera kino... bwe kibeera ng'ekiwuka kino kiri mu kunoonya omubisi ogukola omu... ogukola omubisi ogwagwo gutambuza enkwaso okuva mu kimuli ekimu okukizza mu kimuli ekirala, ebimuli byaffe ne bisobola okubeera nga bifuuka ebibala mu nnimiro era ekiwuka kino kiwuka kya mugaso nnyo nnyo nnyo ddala eri omulimi.


Ekifaananyi kino kiraga essomero erizimbiddwa era etteeketeeke obulungi eribangula abaana oba bayite abayizi mu masomo aga tekinologiya; tumuyite ssaayansi.


Edduuka ssemaduuka. Waliwo omusajja ayimiriddewo, si mumpi si muwanvu, omu ali ku bbooda, atadde ebido ebidomola ku bbooda ayambadde engatto nzirugavu, emipiira gya bbooda middugavu, ekizimbe baakisiiga langi eya ya kyenvu, enzigi ziri mu langi njeru.


Abavubuka bali mu kusika katimba, omu tayambadde, omulala ataddeko enkofiira enjeru, omulala ataddeko enzirugavu bali mu mazzi; emabbali waliyo omusenyu.


Abakyala mwenda abalabika nga basanyufu ddala bambadde nga beewunda nga bannaffe abava mu ggwanga ery'engulu wa Uganda lye tuyita erya Bamasayi. Abalyala bano basanyufu era bali n'abaana baabwe ku migongo. Eggwanga lino mu mbeera zaabwe ez'obuntu bantu kusinga balinzi naye baagala nnyo n'ebintu eby'okuluka nga bakozesa obutiiti. Ggwanga lino lyefaanaakanyirizaako erimu ku mawanga ag'omu Kenya, eggwanga eriddiridde Uganda. Abakyala bano balabika nga basanyufu era n'abaana baabwe bakkakkamu era basanyufu...


Abantu babiri omwami n'omukyala nga bazungu mu langi bali mu ddungu eyo balambula ebifo nga bwe bifaanana, mulimu ensozi n'ebiwonvu n'embeera y'obudde eraga nga ya musana nnyo. We bayimiridde boolekedde okukkirira nga waliwo n'abalala abali wansi eri era nga nabo bali mu kunyumirwa kye baliko.


Enjuki nnyingi nnyo ziri awantu aweefaanaanyiriza omuzinga omukolerere ogutali gwa butonde, ziri ku mulimu gw'okukola omubisi. Enjuki kye kimu ku biwuka eby'omugaso eri omuntu. Ng'oggyeeko okkola omubisi ogunywebwa era ogukolebwamu n'eddagala, ziyambako ne mu kumulisa kw'ebimuli.


Oluguudo olw'ettaka. Ebbali waalwo eriyo essundiro ly'amafuta; essundiro teririna kipande kyonna. Ku ssundiro waliwo abantu ab'enjawulo, kirabika bazze kwegulira ku mafuta.


Balabika balambuzi abaami bali babiri Bazungu batambulira mu bisooto ebbali eriyo olusozi sso nga bali mu nsiko buli omu aweese omugugu gwe ku mugongo omu ali emabega akutte omuggo mu ngalo.


Ekifaananyi kino kiraga ebbibiro ly'amasannyalaze era nga liraga nga lirudde nga likola olw'endabika yaalyo okulaga nga likutte lyonna olukonge era nga n'amazzi galaga nga gakutte olukonge.


Omubisi gw'enjuki nga guli mu kabakuli mulimu n'ekiti ekikozesebwa mu kuguwakula wabula akabakuli nga kali wansi wansi wa bbululu.


Owa ppiki avuga mu maaso ga Cairo International Bank aweese abakyala babiri abakyala bombi bayina manvuuli nga bambadde obujoozi obwa langi ez'enjawulo.


Enjuki nnyingi nnyo nnyo nnyo nnyo, zikuŋŋaanye nga ziteeka omubisi gwazo mu mu bugundi mwe ziteekwa okugira, mu muzinga gyazo.


Abakyala babiri n'omuwala omu beetisse ebbafu omuli omusenyu.


Omuvubuka ali mu kibuga atembeeya ebibala eby'enjawulo. Omuvubuka ono ayambadde vesiti n'empale eya jjiini kw'ossa n'ebigatto ebisiibwamu binniigiina. Mu mukono gwe ogwa ddyo ku kibegabega ataddeko obuveera obulimu emiyembe, mu mukono gwe ogwa ddyo ali mu kuleebeesaayo obuveera omuli ebi... ebintu ebikozesebwa ewaka okugeza nga green paper ne kkaloti n'ebirala. Bwe weetegereza gy'adda olengerayo owabooda n'omulala omuvuzi w'emmotoka, ekiraga nti ebintu by'atembeeya abitembeeyeza....


Enjovu eno eya langi ya kikuusikuusi eyina amasanga abiri n'omusana gwa kyenvu.


Ekimuli kiri mu ttale kirina langi eya kakobe, bbululu, ppinka wamu ne kiragala. Enjuki ekiguddeko esobole okukinuunamu amazzi agakiyamba mu bulamu bwakyo obwa bulijjo.


Omuwala ng'ali mmyaka gya kivubuka asitudde akaliga ali ku ttale nga ddene ddala lirimu enjaziyazi n'ebimera ebimpimpi ebya kiragala ayambadde bbulawuzi nga ya bbululu mulimu obukuubo obuddugavu n'obweru azingiridde akaleesu mu kiwato ssikaati ayambadde ya bbulu omukwafu, yeewunze eby'oku matu, embira mu bulago n'akakomo ku mukono.


Ekimuli kino kya kyenvu mmasekkati gaakyo waddugavu waliwo enjuki.


Akayumba ka kyuyikimu ku bbali waliyo ebitooke waliwo n'omuti ku bbali wano.


Abazungu babiri nga kuliko omusajja n'omukazi bali kka ku kakubo batambula, ekifo gye bali kirina kiragala mungi ddala. Oludda olumu waliyo ensiko n'emiti. Ate oludda olulala nga kuliko emiti egyasimbibwa nga gikyali mito. Waliwo n'omukyala nga ye muddugavu akutte enkumbi yeetisse n'ebintu ku mutwe.


Eggana ly'enjovu mu ddundiro lyazo. Zirimu enkulu n'ento, ziyimiridde tezirina kye zikola. Wansi waliwo obuddoddo obukalu nga kirabika biseera bya kyeya.


Wano y'ensi yaffe ey'omwetooloolo. Omwetooloolo gwaffe guno guli wali e Nkozi.


Ekkubo nga lya ttaka liyita mu kibira ekikwatiridde emiti egya kiragala ebbali n'ebbali waalyo, ekkubo lino kuliko eggana ly'ente eddene, ente za langi ya kitaka zirina amayembe mawanvu.


Emiyembe gino mingi nnyo era nga gya kiragala omulungi giri wamu.


Abaavubu abaana bazina, beesibye ebyoya ku mutwe eby'ebinyonyi, bambadde beesibye obutiiti mu kifuba bazina, basitudde obuŋoma obutono.


Ekifaananyi kino kiraga ekifo ekiteeketeeke obulungi okumpi n'olubalama lw'ennyanja era nga kikuumibwa kiraga nti waliwo abajaasi abakuumawo kuba tulaba nga waliwo emmundu ezivugibwa obuvugibwa wadde n'abajaasi abeekapise enkampa.


Abasajja abazannyi b'omuzannyo gwa rugby, balwanira omupiira bagudde wansi era nga waliwo n'abajja badduka okuyambako ku w'oludda lwabwe. Mulimu abaddugavu n'abeeru. Ekisaawe kye basambiramu kirimu obuddo buto ddala.


Omwami ono ayambadde essaati eya kapere ey'emikono emiwanvu ayambadde akakoofiira akamyufu avuga maanyi ga kifu.


Ekifaananyi kino kiraga omwami ne mutabani we ng'omwana akutte kamera yeetegereza, agezaako okukuba ekifaananyi okkuba ekimuli mu maaso era ng'omukulu bw'amulagirira enkwata ya kamera.


Ekifaananyi ekiraga ebizike bina, nga ebikulu biri bisatu akato akali mu maaso era nga byonna biri mu muddo ogwa kiragala.


ŋŋaali ekinyonyi ekisangibwa ku bendera ne ku ngabo y'eggwanga Uganda kitambula mu muddo ogwa kiragala wewaawo ogumu gulabika nga omukalukalu.


Obudde bwa kiro tuli mu katale waliwo omudaala ogutunda enva kuliko ennyaanya, kuliko obutungulu, kuliko entula n'enva endala.


Omusajja aweese ebbomba, ayambadde magetisi, ayambadde n'enkofiira, waali waliwo ebirime biri mu langi ya kiragala.


Omwana omuwala yeebagazze endiga era nga emabega we waliyo obutiititi buli mu kkala ya kiragala era nga ye waggulu ayambadde e lugoye lwa bbululu yeesibye ekireesu kw'ossa ne ssikaati wansi.


Ekinyonyi kiyina omutwe munene, kirina omumwa munene. Omumwa guliko akasongovu ku nkomerero yaagwo, kirina eriiso mmuyufu; emabega waakyo eriyo omuddo ogwa kiragala.


Enjuki ezimu ziraga nti zaagala okuyingira mu katuli sso nga waliwo n'ezimu ezaagala okufuluma mu katuli ke kamu ako, nga emabega waazo eriyo langi eya kacungwa.


Ekkubo lya ttaka, lirimu oluyinjayinja olutonotono, ebbali eriyo omuddo omutoototo ate ku mukono ogwa kkono eriyo ebizimbe ebyasiigibwa langi eya bbululu ku nzigi ne ku madinisa.


Ekifaananyi kino kiraga ekyalo, ekirabika okuba nga kiriko abantu bangi ddala yadde nga kiraga nga kyalo kiteeketeeke bulungi kuba ku mabbali g'ekkubo kuliko emiti emisimbe ate era nga kiraga nga mu kkubo erya koolaasi waliwo abatambula n'ebigere, waliwo n'emmotoka etambula ng'edda ku buuyi obwa kkono. Wabula obusukkakkubo walaga nga waliyo amayumba mangi ekiraga nga walabika nga waliwo abantu bangi ababeera mu kitundu ekyo.


Emiti giri mabbali ga kizimbe. Ekizimbe kiwanvu, kuliko ebimuli, waliwo ekikondo ky'amasannyalaze, kuliko engigi, kuliko amadinisa.


Omwami ono ayambadde essaati emmyufu n'akapale aka kacungwa akampi ayimiridde ku lyato.


Abaana ab'obulenzi abawerako bali mu kibinja, kirabika bannabyamizannyo eeh nga beekutte wamu, abamu bali mu ngoye abalala tebali mu massaati waggulu, abali mu ngoye abamu engoye za langi emmyufu, mulimu aah eza bbululu ate n'enzirugavu. Ebbali eriyo eriyo abaana abalala abatambula nga kirabika we bali ngeri ya bbiici.


Ono omwami ali mu kibumbiro abumba nsuwa era wano ali mu kubumba. Akutte ensuwa ye gy'abumba.


Ekifaananyi kino kiraga omwami ng'atadde ekibatu kye mu nsawo oba tugiyite ekkutiya y'omuwemba era ng'asenyeemu olubatu, yeetegereza ensigo z'omuwemba nga bwe zifaanana era nga zirabika okuba nga nnyonjo bulungi.


Omukyala ono awumudde okutu ayambadde ekitambaala ku mutwe era ng'aweese n'omwana ku ngozi emabe.


Ekifaananyi kiraga obwengula era ng'obutonde bulaga nga bwonna bwa kkala yaffe eya kiragala. Era nga mu butonde obwo tulaba nga mulimu amayumba agazimbiddwamu ageesudde era nga mulimu amabaati ge tuyinza okulaba agali mu kkala eya kakobe, agali mu kkala eya bbululu, n'ago aga kkala enjeru.


Omu omu omulenzi ali mu kusamba mupiira ng'ayambadde sitookingisi empanvu umm eza mu mmyufu n'empale emmyufu n'essaati enzirugavu waggulu.


Omusajja ayambadde essaati ey'emikono emiwanvu, ayimiridde era mu ngalo ze akutte eppaapaali eryengedde so ng'emabega we eriyo omuddo.


Enkuki eri ku kimuli kya kiragala ku bbali waliwo n'enzikiza nnyingi.


Ezzike lino liri mu kibira kirimu obukoolakoola obwa kiragala litudde wansi


Emmotoka eyambisibwako mu kulima emanyiddwa nga tulakita eri mu langi eya mmyufu n'emipiira gyayo, ng'eyina emipiira eminene n'emitono, emmotoka eno eri mu busubi ng'abantu beekyaye beetooloddwa obusubi nga bulabika bulungi nnyo buli mu langi eya kiragala, bw'osukka obusubi buno waliyo eyo emiti egyefubituse awamu ng'emiti gino nagyo giri mu langi eya kiragala era nga girabika bulungi.


Omukazi atambula ku luguudo okuliraana ekizimbe okuli edduuka. Yeetisse ebbaafu nga mulimu amasowaani meeru era nga mulimu n'akasiimuula ebintu, ayambadde bbulawuzi mmyufu asibye n'akatambaala ku mutwe.


Ppusi eri mu langi eya kira eya enzirugavu eyina obuswiriri eyina amaaso abiri, ennyindo n'amatu abiri, eri wansi w'amayinja. Amatu gayimiridde etunula.


Ensolo omuli enjovu n'embogo ziri ku nnyanja zirabika zinywa mazzi, endala ziva kunywa mazzi. Enjovu ziri bbiri: enkulu n'ento era nga ziri mu mazzi munda so ng'ate embogo ziri bbali w'ennyanja ku lubalama. Embogo ezimu ziyimiridde, ezimu zizannya, endala zeebase, waliwo n'envubu mu mazzi. Enjovu ky'ekisolo ekisinga obunene ku lukalu.


Ensolo zino ziyitibwa mbogo. Ziri mu muddo ogwakala ku ttale okuliraana omuti ogwa kiragala.


Eryato liri ku mazzi mulimu omuntu omukono gw'omuntu gukutte ku lyato kungulu.


Ekifaananyi kiraga omwana ava okusaawa omuddo era ng'akutte ejjambiya gy'ava okukozesa omulimu ogwo, era ng'omuddo agwetisse mu kkutiya ku mutwe era ng'atambuza bigere, alabika ng'adda eka ku ddundiro.


Waliwo amazzi, omusajja ayimiridde eno ku lukalu, waliwo amayinja, emiti emiwanvu egiri mu langi ya kiragala, amazzi mawombeefu era nga mateefu. Emiti miwanvu ddala.


Omusajja ayina ekirevu ekyeru asibye ekitambaala ku mutwe, ayambadde akajoozi aka bbululu, atali mu mpale wabula yeezingiridde leesu, alabika asimbuliza omuceere mu mazzi.


Abakazi babiri batambula ku luguudo nga balina n'omwana abali mu makkati. Omukazi omu aweese omwana ku mugongo y'ayina ne bye yeetisse ku mutwe. Omukyala omulala alina akasero k'akutte.


Akasolo kano akeefaananyirizaako ggoonya kali wano kayimusizza omutwe gwako ng'era kalabika kayina bye keetegereza, kali mu bukoolakoola wano ate nga waliwo n'engeri y'ebiyinjayinja


Kano kasowaani ka bbumba kateereddwamu ebinyeebwa eby'empogola.


Abaana bazannya omweso gw'oku ttaka, emabega waabwo eriyo obusiisira bungi nga eriyo n'omukyala ayimiridde ng'ayambadde akajoozi akeeru.


Oluguudo lwa mwasanjala olulabika obulungi era nga lugazi bulungi luyita wakati w'ebizimbe nga kirabika kibuga. Waliwo emmotoka eziwerako n'ebidduka ebirala omuli obugaali ne ppikipiki, waliwo n'abantu abali ku mirimu gyabwe, waliwo n'ekikondo okuli amataala agamulisa ekiro. Ebizimbe bya kkalina nga biri mu langi eya kyenvu ne kitakataka.


Wano waliwo olusozi. Waliwo n'ebikko, mulimu n'omuddo ogwa kiragala.


Ekifaananyi kiraga ekikonde ekifunyiddwa ng'era kiwanikiddwa mu bbanga, engalo zonna nga ziri wamu, ekiraga obumu, ng'akamu ku bubonero obulaga obumu.


Ekifaananyi kino kiraga essamba oba ennimiro ya kasooli era nga yonna yonna etojjedde. Kasooli alaga nga mulamu bulungi mu nnimiro era ng'alaga nga mulamu bulungi akula bulungi ekiraga nti ajja kuvaamu amakungula amalungi.


Katikkiro wa Buganda Charles Peter Mayiga yeewombeese ebbali wa Ssaabasajja Kabaka wa Buganda aliko by'amugamba Ssaabasajja alabibwa nga musanyufu.


Ekifaananyi kino kiraga omwami omuzungu oba tumuyite kyeruppe, ali ku lubalama lw'omugga ng'akutte eddobo alinga ali mu kuloba ebyennyanja. Era nga mu maaso ge ng'osomose omugga, waliyo ekibira ekikutte obulungi ng'akamu akabonero akalaga obutonde bw'ensi obulungi.