| |
+ + |
+
+ 
+ 
+ 
+ 
+ |
+  |
+  |
+  |
+ |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
+ +
|
+ ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
+
|
+ ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2016: only a hierarchical div-structure and author names and dates were adapted.
+
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non segvendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V segvendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus :
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo segvente i diacritici.
espunzioni:
+ si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+
+ loci desperati :
+ testo o
+ lacuna materiale: si visualizza [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αβγ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf] +
+Diomedes Athanasio salutem dicit.
+artem merae Latinitatis puraeque eloquentiae magistram sub incude litteraria dociliter procudendo formatam humanae sollertiae claritas expoliuit.
+hanc cum cognouissem excellentem facundiam tuam plurimi facere, desiderio tuo libenter indulgens summo studio, quantum mediocris admodum ingenii mei qualitas capere patiebatur, trino digestam libello dilucideque expeditam censui esse mittendam, quia ipsos aurium meatus audita scientia conplere absentia denegatum est. sane, ne quid esset incognitum, uitanda fuit nimium constricta breuitas. est enim lucubrationis industria studiique collatio tripertita, ut secundum trina aetatis gradatim legentium spatia lectio probabiliter ordinata crimen prolixitatis euadat taediumque permulceat. quae quidem in tribus diuisionibus quamuis patula sit, tamen in singulis suam continet breuitatem. quam ob rem, ut mea fert opinio, spero tibi aliisque legentibus magno usui fore. igitur totius operis prima pars uniuersi sermonis membra continet; altera non solum obseruationes quae arti grammaticae accidere solent sed etiam structuram pedestris orationis uberrime planeque demonstrat; tertia pedum qualitatem, poematum genera metrorumque tractatus plenissime docet. superest ut singula recolendo memoriae tenaci mandentur, ne frustra cum tempore euanescat labor, quo tanto maxime rudibus praestare cognoscimur, qui rusticitatis enormitate incultique sermonis ordine sauciant, immo deformant examussim normatam orationis integritatem politumque lumen eius infuscant ex arte prolatum, quanto ipsi a pecudibus differre uideantur.
+ +
artis grammaticae auctores exordium scribendi uarium diuersumque sumpserunt. quidam enim ab ipsa arte coeperunt, alii ab elementis uel a litteris, multi a casibus, plerique a partibus orationis, non nulli a uoce, pauci a nominum declinatione; nos uero ab ipsa oratione auspicemur.
+haec enim secreta pectoris arguens ad linguam sui gubernatricem migrat, mobili quodam uocis articulatae spiritu rotundoque gubernaculi moderamine temperata, et interiore uicino aere pectoris argutia uerberato palatoque sensim paulatimque pulsato uelut internuntius ac proditor humanae mentis ad indicia exprimenda cogitationis per os sermonemque rationabiliter agitatur. hoc enim suo magnoque natura beneficio, expressa ratione sermonis, nos ceteris separatos animalibus sola homines fatetur atque demonstrat.
+huic igitur demus totius opusculi non inmerito principatum, cuius talis habetur uaria definitio.
+
+
oratio est structura uerborum composito exitu ad clausulam terminata.
+ quidam sic eam definiunt, oratio est conpositio dictionum consummans sententiam remque perfectam significans. Scaurus sic, oratio est ore missa et per dictiones ordinata pronuntiatio. oratio autem uidetur dicta quasi oris ratio, uel a Graeca origine,«
. oratio est sermo contextus ad clausulam tendens. clausula est conpositio uerborum plausibilis structurae exitu terminata.
+
partes orationis sunt octo, nomen pronomen uerbum participium aduerbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro uidetur et appellatio.
+
+
genera nominum sunt principalia tria, masculinum femininum neutrum.
+masculinum est cui numero singulari casu nominatiuo pronomen praeponitur hic, ut hic Cato. femininum est cui numero singulari casu nominatiuo pronomen praeponitur haec, ut haec Iulia. neutrum est cui numero singulari casu nominatiuo pronomen praeponitur hoc, ut hoc templum. ex his quartum genus commune nascitur, quod fit duobus modis. sunt enim communia duum generum ex masculino et feminino, ut hic et haec homo et hic et haec sacerdos; item trium generum ex masculino et feminino et neutro, ut hic et haec et hoc felix. est et quintum genus, quod Graece epicoenon dicitur, Latini promiscuum uel subcommune uocant, quod aut specie masculini generis declinatur et simul significat etiam femininum genus, ut passer, aut declinatur specie generis feminini ‹et simul› etiam masculinum genus significat, et sic sub uno genere utrumque intellegitur, ut aquila.
+
+
numerus est incrementum quantitatis ab uno ad plura procedens.
+numeri sunt duo, singularis, ut hic praeceptor, pluralis, ut hi praeceptores. dualis enim dumtaxat apud Graecos ualet, a nobis excluditur; de quo etiam mox referemus.
+
+
figura est discrimen simplicium dictionum et conpositarum. figurae nominibus accidunt duae, simplex et conposita, simplex, ut doctus, conposita, ut indoctus. conponuntur autem nomina modis quattuor, ex duobus integris, ut suburbanum; ex duobus corruptis, ut opifex artifex; ex integro et corrupto, ut ineptus; ex corrupto et integro, ut armipotens.
+conponuntur etiam de conpluribus, quae parasyntheta Graeci appellant, ut inexpugnabilis inperterritus inexplicabilis inremeabilis.
+
+
casus sunt gradus quidam declinationis, dicti quod per eos pleraque nomina a prima sui positione inflexa uarientur et cadant. alii sic, casus sunt uariatio conpositionis in declinatione nominis per inmutationem nouissimae syllabae. sunt autem numero quidem sex, nominatiuus genetiuus, quem quidam patrium uocant, datiuus accusatiuus uocatiuus ablatiuus.
+ sacerdos nomen appellatiuum generis communis numeri singularis figurae simplicis casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo hic et haec sacerdos, genetiuo huius sacerdotis, datiuo huic sacerdoti, accusatiuo hunc et hanc sacerdotem, uocatiuo o sacerdos, ablatiuo ab hoc et ab hac sacerdote; pluraliter nominatiuo hi et hae sacerdotes, genetiuo horum et harum sacerdotum, datiuo his sacerdotibus, accusatiuo hos et has sacerdotes, uocatiuo o sacerdotes, ablatiuo ab his sacerdotibus. felix nomen appellatiuum generis omnis numeri singularis figurae simplicis casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo hic et haec et hoc felix, genetiuo huius felicis, datiuo huic felici, accusatiuo hunc et hanc felicem et hoc felix, uocatiuo o felix, ablatiuo ab hoc et ab hac et ab hoc felice uel felici; pluraliter nominatiuo hi et hae felices et haec felicia, genetiuo horum et harum et horum felicium, datiuo his felicibus, accusatiuo hos et has
omnia nomina Latina nominatiuo casu singulari litteris duodecim extremis terminantur, uocalibus quinque, a e i o u, ut Sisenna monile sinapi Cicero ueru; et semiuocalibus sex, l m n r s x, ut consul templum pecten Caesar Iulius silex; item muta una, t, ut caput. sunt qui addunt c, ut lac, quod Varro ‹[...]› artis grammaticae exterminat. genetiuus casus singularis aut totidem syllabis constare debet quot nominatiuus eius, ut Vergilius Vergilii, Terentius Terentii, et ob id geminata i, aut una syllaba excedere, ut Hector Hectoris, Nestor Nestoris. aliquando etiam duabus syllabis adcrescit, ut supellex supellectilis, iter itineris, anceps ancipitis, praeceps praecipitis.
+formae declinationum nominum, ut quibusdam uidetur, sunt septem.
+prima est quae genetiuum singularem mittit in ae genere dumtaxat tam masculino quam feminino, ut Aeneas Aeneae, Latona Latonae. secunda genetiuum facit in i in omni genere, ut puer pueri, laurus lauri, caelum caeli. tertia est quae genetiuo i geminata genere tantum masculino et neutro terminatur; masculino ut Vergilius Vergilii, neutro, ut ingenium ingenii.
+quarta in omni genere in is, ut orator oratoris, oratio orationis, sidus sideris. quinta in us masculino dumtaxat genere et feminino; masculino, ut portus, feminino, ut porticus. sexta in ei similiter dumtaxat genere masculino et feminino, ut dies diei, acies aciei. septima in u genere tantum neutro, ut genu cornu; et huius modi nomina neutra numero singulari tantum monoptota sunt. Graeca quoque nomina Graecae declinationis regulam seruant et genetiuo trifariam proferuntur, [quorum nominatiui sunt hi] es us os: in es, ut Thisbe Thisbes, Euterpe Euterpes, Phoenice Phoenices, ita tamen ut nominatiuus uocatiuus ablatiuus pares sint, accusatiuus n littera finiatur; in us, ut Calypso Calypsus, Manto Mantus; in os correpta, ut Pan Panos. ita omnes fiunt ‹declinationum› nominum formae numero decem.
+
+
ablatiuus casus numeri singularis obseruata nouissima syllaba litteraue facile demonstrabit quo modo pluralem numerum declinare debeamus. omnia nomina ablatiuo casu singulari quinque litteris uocalibus terminantur, a e i o u, exceptis pronominibus quibusdam, ut ab eodem a quodam ab hoc, item iis quae sunt aptota. in his enim regula non tenetur. quaecumque igitur nomina genere masculino et feminino ablatiuo casu singulari a littera fuerint terminata adiecta e littera faciunt nominatiuum et
sed huius nominis ablatiuus duplex est. dicimus enim et ab hoc Anchisa et ab hoc Anchise. et si quidem erit nominatiuus hic Anchisa, declinatur ut hic poeta. si uero hic Anchises nominatiuum habet, aliter declinatur quam duo nomina supra scripta. illa enim aut in as aut in a efferuntur, uelut hic Aeneas hic poeta, hoc autem in es nominatiuo casu terminatur, uelut hic Anchises. ad hoc si sic declinatur, hic Anchises, inmutat quattuor casus singulares, datiuum accusatiuum uocatiuum ablatiuum, uelut huic Anchise hunc Anchisen o Anchise ab hoc Anchise, cum nominatiuo. Aeneas et poeta sic declinantur, uelut huic Aeneae huic poetae, hunc Aeneam hunc poetam, o Aenea o poeta, ab hoc Aenea ab hoc poeta; ut uideantur haec nomina syllabas depositas habere, in datiuo quidem ae, in accusatiuo am, ‹in› uocatiuo a et in ablatiuo similiter a, illud autem in datiuo e, in accusatiuo en, in uocatiuo e, in ablatiuo similiter ‹e›, ut tantum modo genetiuum singularem supra dictis nominibus similem habeat. item feminina, ut ab hac Musa hae Musae et o Musae. remota autem e littera et apposita s littera faciunt in utroque genere accusatiuum pluralem, ut ab hoc Aenea hos Aeneas, similiter ab hac Musa has Musas. item si remoueas s litteram et adieceris rum syllabam, fiet genetiuus pluralis, ut ab hoc Aenea horum Aenearum et ab hac Musa harum Musarum. sublata autem de ablatiuo singulari a nouissima littera et apposita is syllaba fiet datiuus et ablatiuus pluralis, ut ab hoc Aenea his et ab his Aeneis et ab hac Musa his et ab his Musis. nam deabus [et] filiabus libertabus mulabus et quidquid huius modi est discernendi sexus gratia contra rationem receptum est. identidem ab hac amphora harum amphorum.
+ quaecumque nomina ablatiuo casu singulari masculino et feminino dumtaxat genere e littera producta finiuntur adiecta s littera faciunt similiter producta nouissima syllaba nominatiuum [et] accusatiuum uocatiuum pluralem, ut ab hoc et ab hac die hi et hae dies hos et has dies o dies. remota autem s littera appositaque rum syllaba fiet genetiuus pluralis, ut ab hoc et ab hac die horum et harum dierum. si remoueas rum et apponas bus syllabam, facies datiuum et ablatiuum pluralem, ut ab hoc et ab hac die his et ab his diebus; dum tamen sciamus feminino genere pluralem numerum non debere dici, id est hae dies, quamuis singulariter
nomina quae ablatiuo casu numero singulari e littera correpta fuerint terminata in genere masculino et feminino adiecta s littera nominatiuum et accusatiuum et uocatiuum pluralem faciunt producta ultima syllaba, ut ab hoc et ab hac diuite hi et hae diuites hos et has diuites et o diuites.
+interdum correpta ultima nominatiuum ‹et uocatiuum› pluralem faciunt, ut ab hoc Daphnide et ab hac Bacchide, hi Daphnides et hae Bacchides, o Daphnides ‹et› o Bacchides. nam accusatiuus hos Daphnidas et has Bacchidas facit. sed haec Graeca sunt. neutrali uero genere ablatiui singularis ultimam e litteram in a litteram uerte, et fiet nominatiuus et accusatiuus et uocatiuus pluralis, ut ab hoc ore haec et haec ora o ora. genetiuum autem pluralem in omni genere ablatiuus correpta e littera finitus pari modo faciet, si aut remota e littera aut in i conuersa adieceris um syllabam, ut ab hoc et ab hac paupere horum et harum pauperum et ab hoc et ab hac dite horum et harum ditium. datiuum uero et ablatiuum pluralem mittent in bus, ut his et ab his pauperibus, his et ab his diuitibus. contra hanc regulam inuenimus ab hoc uase horum uasorum ‹his› et ab his uasis.
+ nomina quae ablatiuo casu numero singulari i littera finiuntur genere masculino et feminino sublata i ultima et apposita es syllaba producta faciunt nominatiuum et uocatiuum pluralem, ut ab hoc et ab hac agili hi et hae agiles et o agiles. nam accusatiuus iuxta regulam manente i littera debet enuntiari, hos et has agilis, ut est «omnis homines»
; sed eum ad nominatiui et uocatiui formam consuetudo transduxit. in neutrali autem genere ad singularem ablatiuum adiecta a littera fiet nominatiuus accusatiuus uocatiuus pluralis, ut ab hoc agili haec agilia o agilia. genetiuum uero
horum autem nominum quae genetiuo casu plurali in ium syllabam exire possunt declinatio multiplex nullo catholico continetur, quia per multa nomina et per uarias litteras exeunt. ideo quaestio dirigitur. uerum haec inferam quae has uidentur formas retinere. una eorum quae nominatiuo singulari in omni genere et communi, siue monosyllaba siue polusyllaba sint, n et s litteris terminantur qua libet praeposita uocali, tam quam prudens prudentium, demens amens nocens. ex hac item regula est parens parentium, mons frons. altera eorum quae feminina et disyllaba sunt et intra modum positionis continentur dumtaxat numero singulari et tam nominatiuo es producta exeunt praecedente alia consonante quam ablatiuo e correpta finiuntur, ut est haec nubes [et] ab hac nube, haec rupes haec clades haec sedes, horumque genetiuus pluralis adcrescente una syllaba emittitur et per ium exit, ut nubium et cetera. tertia itidem eorum quae disyllaba sunt ‹et› nominatiuo casu singulari is terminantur, siue masculina siue feminina siue communia sint, et similem nominatiuo genetiuum habent: ‹haec› pari modo genetiuo plurali per ium exeunt. masculina, ut orbis ignis. ab hoc catholico recedit panis. feminina, ‹ut› turris puppis nauis ratis peluis. sed haec ablatiuum duplicem interdum habent et per i et per e litteram correptam proferuntur. et haec regula accusatiuum singularem in feminino genere dumtaxat simpliciter per i litteram interdum profert, ut puppim turrim, pluralem uero melius in is, ut has puppis turris. horum multa cernimus consuetudine conmutata quae a superioribus discrepant. item communia, ut ciuis. contra hanc regulam inuenitur canis. quarta quoque eorum species est quae ablatiuum per i litteram habent et sunt trium generum et genetiuo plurali sine dubio per ium terminantur, ut hic et haec agilis et hoc agile, ‹ab hoc et ab hac et ab hoc agili horum et harum et horum agilium›; item facilis et nobilis, ab hoc et ab hac et ab hoc facili horum et harum et horum facilium; item ab hoc et ab hac et ab hoc nobili horum et harum et horum nobilium et cetera similiter. ex hac item regula est salutaris et felix. facit enim ab hoc salutari horum salutarium, ab hoc felici horum felicium. sed in his tamen nominibus obseruabimus haec quae dumtaxat fuerint appellatiua, ‹quod› tunc ablatiuo i
item nomina quae ablatiuo casu singulari o littera finiuntur apposita rum syllaba genetiuum pluralem faciunt, ut ab hoc puero horum puerorum; et remota o littera et apposita i faciunt nominatiuum et uocatiuum pluralem, ut ab hoc puero hi pueri o pueri. item adiecta s littera faciunt datiuum et ablatiuum pluralem, ut hi pueri his et ab his pueris. ablatiuo uero casu singulari adiecta s littera faciunt accusatiuum pluralem, ut ab hoc puero hos pueros. neutrali uero genere, si ablatiuo singulari sublata o littera nouissima a litteram apponas, fiet nominatiuus accusatiuus uocatiuus pluralis, ut ab hoc templo haec templa o templa. pari autem modo et neutrali genere fiet genetiuus pluralis, si ablatiuo singulari adicias rum syllabam, ut ab hoc templo horum templorum. pauca admodum normae suae dissentiunt. inuenimus enim ab hoc modio horum modium, item ab hoc nummo horum nummum, ab hac domo domorum domibus, ab hoc iugero iugerum iugeribus [ab hoc uase horum uasorum his ‹et ab his› uasis, ab hoc schemate ‹horum schematum› his et ab his schematis]. uerum euphoniam in dictionibus plus interdum ualere quam analogiam uel regulam praeceptorum ‹inuenies›.
+ nomina quae ablatiuo casu numero singulari u littera finiuntur masculino et feminino genere adiecta s littera faciunt nominatiuum et accusatiuum et uocatiuum pluralem, ut ab hoc uersu, ab hac manu, hi uersus hos uersus o uersus, hae manus has manus o manus. neutrali autem genere adiecta a littera faciunt nominatiuum accusatiuum uocatiuum pluralem, ut ab hoc cornu haec cornua o cornua. genetiuum uero pluralem in omni genere pari modo facies, si adicias ablatiuo singulari um syllabam, ut ab hoc uersu horum uersuum et ab hac manu harum manuum et ab hoc cornu horum cornuum. datiuus quoque et ablatiuus pluralis in omni genere pari modo fiet, si ablatiuo singulari u litteram in i conmutes et adicias bus syllabam, ut ab hoc uersu his et ab his uersibus, et ab hac manu his et ab his
+
simplicium nominum formae casuales sunt sex, senaria quinaria quaternaria ternaria bipertita simplex uel unita, quae sic ordinantur. senaria est cum per sex casus numero singulari nomen in declinatione uariatur, ueluti unus solus. quinaria est quae per quinque casus obliquos declinatur, ut pater mater. quaternaria est quae per quattuor casus uariatur, ut puer aper. ternaria est quae tribus casibus obliquis declinatur, ut fabula. bipertita est quae alterna casuum productione et correptione uariatur, ut genu cornu gelu. haec enim duobus modis tantum in declinatione uariantur, quod quidem productione et correptione distinguimus. nam in nominatiuo accusatiuo uocatiuo correpta u proferuntur, in genetiuo datiuo ablatiuo producta. simplex uel unita est quae per omnes casus uniformiter currit nec usquam in declinatione uariatur, ut frugi nequam nugas nihili.
+ haec etiam a Graecis aptota dicuntur, quod a prima sui positione non cadunt. harum senaria modum unum habet et est uniformis. quinaria duos modos admittit, primum, cum in declinatione casus nominatiuus et uocatiuus sociantur, ut pater mater; secundum, cum datiuus ablatiuo similis est, ut doctus. quaternaria fit modis sex: primus, cum in uno nomine genetiuus et datiuus ‹sibi› similes sunt et uocatiuus et ablatiuus, ut Aeneas; secundus modus, cum nominatiuus et uocatiuus sibi similes sunt et datiuus et ablatiuus, ut aper caper; tertius, cum genetiuus et uocatiuus ‹sibi› similes sunt et datiuus et ablatiuus, ut Vergilius; quartus modus, cum nominatiuus et uocatiuus sibi similes ‹sunt› et genetiuus datiuo, ut dies res spes; quintus, cum nominatiuus et genetiuus et uocatiuus sibi similes ‹sunt› ceteris distantibus, ut panis canis; sextus, cum omnia neutra genetiuum in s litteram mittunt ‹[...]› ut sidus. ternaria item fit modis sex: primus, quotiens nominatiuus et genetiuus et uocatiuus in is exeunt et datiuus et ablatiuus in i, ut agilis facilis; secundus, quotiens nominatiuus et genetiuus et uocatiuus in us, datiuus et ablatiuus in u, ut portus; tertius, cum nominatiuus singularis in a exit, ut poeta; quartus, quotiens nominatiuus et
simplex uel unita, cum per omnes casus nomen uniformiter currit nec usquam in declinatione uariatur, et fit in his quae etiam a Graecis aptota dicuntur, quod a prima positione sui non cadunt, ut frugi nequam nugas nihili. de qua forma sunt etiam nomina numerorum indeclinabilia a quattuor usque ad centum. nam ab uno usque ad tres per omnes casus numeri declinantur et item a ducentis et deinceps praeter mille. sunt quoque alio genere monoptota, quae per ablatiuum tantum modo enuntiantur et ob id monoptota dicuntur, ut sponte natu tabo. item diptota intelleguntur ea quae singulari numero casu tantum nominatiuo et uocatiuo similiter efferuntur ceteris deficientibus, ut Iuppiter. triptota identidem trina ratione tenentur: prima est cum numero singulari tres dumtaxat casus in declinatione ceteris deficientibus inueniuntur, cum in plurali per omnes uarientur, ut opis opem ope; altera est eorum quae neutro genere numero tantum singulari tribus casibus efferuntur, ut fas nefas; tertia, cum neutrali genere numero singulari per omnes casus nomina declinantur, in plurali tamen tribus casibus tantum efferuntur, ut maria rura. tetraptota uero intelleguntur quae nominatiuo et uocatiuo casu deficiente per ceteros enuntiantur, ut Iouis Latiaris dicione.
+
+
declinatio conpositorum nominum tribus formis ordinatur. prima est quotiens animaduertimus ea quae ex duobus nominibus conposita erunt ex utraque parte declinari, id est cum ambo nomina declinantur, ut populus Romanus, eques Romanus, praetor urbanus, Liber pater, Longa Alba: secunda est cum ea quae ex nominatiuo casu singulari et genetiuo tam singulari quam plurali conposita fuerint ea parte declinantur qua fuerit nominatiuus, id est cum prius mouetur et posterius non declinatur, ut tribunus plebis, praefectus equitum, tribunus militum, pater et mater familias: tertia, cum ex obliquo et nominatiuo obliquum indeclinabilem habebit, id est cum prius uersa uice non mouetur et posterius declinatur, ut senatus consultum, plebi scitum. prouidendum est ut ne ea nomina conponamus quae aut conposita sunt aut conponi non possunt.
+ chriarum exercitatio in casus sic uariatur. nominatiuo casu numero singulari, Marcus Porcius Cato dixit litterarum radices amaras esse, fructus iocundiores; genetiuo casu, Marci Porcii Catonis dictum fertur litterarum radices amaras esse, fructus iocundiores; datiuo, Marco Porcio Catoni placuit dicere litterarum radices amaras esse, fructus iocundiores; accusatiuo, Marcum Porcium Catonem dixisse ferunt litterarum radices amaras esse, fructus iocundiores; uocatiuo, o tu Marce Porci Cato, ne tu egregie dixisti litterarum radices amaras esse, fructus dulciores; ablatiuo, a Marco Porcio Catone dictum accepimus litterarum radices amaras esse, fructus dulciores; nominatiuo plurali, Marci Porcii Catones dixerunt litterarum radices amaras esse, fructus dulciores; genetiuo, Marcorum Porciorum Catonum dictum fertur litterarum radices amaras esse, fructus dulciores; datiuo, Marcis Porciis Catonibus placuit dicere, id quoque; accusatiuo, Marcos Porcios Catones dixisse ferunt, id quoque; uocatiuo, o Marci Porcii Catones, ne uos egregie dixistis, id quoque; ablatiuo, a Marcis Porciis Catonibus dictum accepimus litterarum radices amaras esse, fructus dulciores. hoc quoque exemplo ceterae chriae declinationes subicientur. nominatiuo, Puplius Vergilius Maro dixit «auri sacra fames»
: similiter nominatiuo, Puplius Vergilius Maro dixit «degeneres animos timor arguit»
: item nominatiuo, Marcus Porcius Cato dixit leges neruos esse ciuitatium: item ‹nominatiuo›, Demosthenes Atheniensis interrogatus quo modo orator factus sit respondit: plus uino inpendens olei. similiter nominatiuo, Diogenes cynicus philosophus in die accensa lucerna quaerebat hominem; genetiuo, Diogenis cynici philosophi memoria fertur, id quoque; datiuo, Diogeni cynico philosopho uisum est, ‹id› quoque; accusatiuo, Diogenen cynicum philosophum aiunt diligenter, id quoque; uocatiuo, o Diogene cynice philosophe, optime dixisti, ‹id› quoque; ablatiuo, a Diogene cynico philosopho memoriae traditum est in die accensa lucerna quaesitum hominem esse.
+
casus nominatiuus trahit uerbum tertiae personae, ut dicitur fertur nominatur. loquimur enim sic, Cato se Vticae occidisse fertur, Pompeius in litore Aegypti iacuisse dicitur, nominatur inter auctores Coelius, item Vergilius Aeneida fecit. casus uocatiuus secundam personam accipit, tam
uerba diuersis casibus apud Romanos hoc modo iunguntur. nam cum ab omni sermone Graeco Latina loquella pendere uideatur, quaedam inueniuntur uel licentia ab antiquis uel proprietate Latinae linguae dicta praeter consuetudinem Graecorum, quae idiomata appellantur. agnoscuntur autem ex casibus. nam inuenimus quae Graeci per datiuum dicunt haec a Romanis per genetiuum elata, ut pudet me amoris, et quae Graeci per genetiuum casum dicunt haec per datiuum usurpata, ut parco tibi; ceteros item casus alios pro aliis dictos, quos cum exemplis in suo quoque loco ponemus. sunt praeterea figurae quae consuetudine quidem per alium casum dicuntur, ab antiquis autem per diuersum, uelut utor hac re nos dicimus, ab antiquis autem utor hanc rem dictum est, quae et ipsa in sequentibus exponemus. haec igitur idiomata multifariam efferuntur, per uerba, per participia, per appellationes, per aduerbia. per uerba quidem sic. uerba genetiuis casibus sic iunguntur: memor sum bonorum, obliuiscor iniuriae, misereor puerorum, reminiscor doloris, discrucior animi, et animo dicimus; miseret me tui, piget me facti, pudet me gratiae, paenitet me laboris, taedet me operis, uenit mihi in mentem huius rei, doleo uicem tui et tuam, pertaesum me est iniuriae, egeo uictus, et uictu dicimus; accuso te huius rei, pertaesum est me tui, ut Vergilius «si non pertaesum thalami»
; sed et datiuo dixerunt, ut Gracchus in L(ucium) Metellum«usque adeo pertaesum uos mihi esse»
. similis sum tui moribus, interest illius; tertia persona sic effertur: nam prima interest mea, secunda interest tua.
similiter refert mea, refert tua, refert illius. item quaedam nomina forma participiorum posita genetiuo casui iunguntur, ut patiens laboris, neglegens amicorum, adpetens pecuniae «fugitans litium»
, ut Terentius; «cupientissimus legis»
, ut Sallustius, superlatiuo facto ab eo nomine quod est cupiens; quoniam participia et accusatiuo copulantur, ut adpetens pecuniam, fugitans lites, cupiens legem, et cetera huius modi figuras uerborum suorum sectantur. quae autem pro appellationibus sumuntur, haec genetiuum casum admittunt, ueluti amans filii est, egens pecuniarum est. item omnes appellationes quae in tor terminantur deriuatae a uerbis eundem genetiuum «thymo plenae»
; idem «plenamque sagittis Threiciis»
ait; Terentius autem «plenus rimarum sum»
.
‹datiui casus idiomata›. uerba quibus haec conueniunt: suadeo tibi, maledico hosti, mando tibi, cedo potenti, ministro parenti, dono propinquo, subscribo epistolis, pareo legibus, succedo tibi, praesideo prouinciae, adimo et aufero et demo tibi, subduco tibi, uitium tibi duco, obicio tibi, excidit mihi scalprum, succurrit mihi haec res, praeeo patri, subeo oneri, inpropero tibi, praepono te illi, antepono diuitiis amicum, praefero «qui omnibus intellegentia anteibat»
, item de deorum natura tertio «homines omnibus bestiis antecedunt»
, et Sallustius «praestare ceteris animalibus»
; sed et accusatiuo Vergilius, «uel magnum praestet Achillen»
; anteeo quoque illum accusatiuo casu Terentius, «erum anteeo sapientia»
, Plautus in trinummo«genus / multo Surorum anteit patientia»
: largior amico, gratificor tibi, obsequor domino, aduersor inimico, insidior hostibus, medeor aegroto; hoc autem perfecto caret: anteferor omnibus, praeferor uobis, conuicior debitori, geniculor uictori, praeuaricor obnoxio, patrocinor patriae, ancillor amico, adulor amicae, blandior magistro, inprecor malis, moderor tibi, misereor tibi, furor tibi. sunt etiam plurima idiomata quae ex nominibus omnium declinationum ordinantur et per datiuum coniuncto alio uerbo efferuntur, non tamen omnibus generibus; ueluti primae declinationis feminino genere, curae mihi est doctor, miseriae mihi est labor, infamiae mihi est amor, desidiae mihi est mictus, morae illi sum, gloriae mihi est patria et similia; secundae genere neutro, uitio tibi do hanc rem, testimonio tibi sum, auxilio tibi sum, praesidio tibi sum, consilio tibi sum, commodo tibi sum, gaudio mihi est uirtus tua, taedio mihi est desidia, odio mihi est pigritia, impedimento mihi est
incusatiui idiomata quae ex uerbis nascuntur et per incusatiuum efferuntur: accuso adulterum, insimulo illum, interrogo te, postulo eum, excuso innocentem, adiuuo timidum, interpello consularem, curo domum, aequo magistrum, aequipero patrem, inquieto liberum, usurpo antiquitatem, increpo seditiosum, impetro honorem, inchoo opus, inuolo in hostem et inuado, inpersonale iuuat me, derideo inperitum, iubeo famulum, mereo subscriptionem, mereo stipendium, mereo coronam, moneo puerum, inuideo illi pulchritudinem, admoneo illum hanc rem, refero ad patrem, decet uirginem, dedecet illum, paenitet amicum, piget inertem, decet me dignitas, adsideo te et tibi, adtendo te oculis, adtendo tibi mente: manet te, ut Vergilius «te quoque magna manent nostris penetralia regnis»
, item et «qui te cumque manent isto certamine»
, et «te, Turne, nefas te triste manebit / supplicium»
; idem tamen «haec eadem matrique tuae generique manebunt»
, Cicero ‹[...]› «tibi poena manet»
: corripio tardum, incipio historiam,
ablatiui idiomata quae ex uerbis nascuntur: libero puerperam dolore, dono magistratum statua, onero asinum salibus, satio seruos pane, saturo te pulmento, abdico filium domo, sub illo milito, sustineo me arte mea, fraudo latronem deposito, priuo malum dignitate, orbo crudelem filiis, regno in urbe, impero gentibus et frequentatiuum imperito, uaco culpa, uaco militia, uaco scriptura, sacrifico uictima, conmunico cum illo, tempero me uino, postulo a iudice, exulto uictoria, flagro amore, conmunico tecum furtum, expostulo tecum, exaequo te cum deteriore, conparo te cum deo, pugno cum riuali, certo cum aemulo; certo autem tibi: litigo cum amica, ardeo cupiditate, careo taedio, prohibeo te limine, abstineo me cibo, te pendeo; sed melius ex te pendeo: egeo laude et indigeo, impleo te uino. item cum praepositione ablatiuum casum trahunt haec ita, abhorreo ab illo, discedo a petulante, desisto ab hac re, discrepo ab ignauo, dissentio ab aequitate. item nomina, ut oriundus ex Africa, longinquus ab Achaia, diuersus a Ponto. emo asse per ablatiuum efferimus et emi [pretii]; sed aduerbia haec duo pretii per genetiuum, ut Graeci, efferimus, quanti emisti? tanti emi. afficio te gaudio, interdico tibi foro, cado proposito, deficio luctu, inbuo aram sanguine, incendo te oratione et «utere sorte tua»
; sed et hanc rem utor ueteres dixerunt, ut Terentius «quod ista aetas magis ad haec utenda idonea esset»
, idem «nam in prologis scribendis operam abutitur»
: abutor charta, nitor baculo, labor causa uel cogitatione uel proposito, diuellor a te, auellor a te auulsus sum, distrahor a comite, fungor officio, fungor munere; sed ueteres fungor hanc rem dixerunt: defungor muneribus et defungor periculis, defungor uita, fruor diuitiis; perfecto caret: potior pecunia. quae ex nominibus oriuntur: alienus a crimine, dignus honore, indignus parentibus, contentus paucis, incensus amore, fretus innocentia, orbus patria, orbus oculis, orbus filiis, orbus patre, orbus manibus. ex his nominibus quaedam accipiunt sum uerbum et faciunt uim uerbi, ueluti contentus sum uno pulmento, fretus sum, orbus sum, raucus sum. et omnes conparationes ablatiuum recipiunt, ueluti studiosior fratribus, agilior patre. aduerbium, opus est mihi minuto, opus mihi fuit. sed ueteres per incusatiuum hoc idioma saepissime quidem extulerunt, opus est mihi hanc rem. sed apud ueteres inuenimus hoc dici per omnes casus praeter uocatiuum, ueluti opus est mihi haec res et huius rei et huic rei et hanc rem et hac re; nos autem per ablatiuum solum opus est mihi hac re. illud autem est obseruandum maxime. nam ut Graeci dicunt
hactenus de ablatiuo casu. ceterum ab his quidam discrepant qui etiam septimum casum adsumunt, qui est ablatiuo similis, ratione autem non congruit, cuius differentiam inserere haud piguit ita. casus ablatiuus praepositiones semper recipit et uno modo profertur, cum a persona ablatum quid significetur aut a re aut a loco, cuius uis apud Graecos bipertita est. aut enim per genetiuum aut per aduerbia localiter posita et a nomine deriuata explicabitur: per genetiuum sic, cum a persona ablatum quid significetur, ueluti ab oratore accepi; item a re, a libris Ciceronis intellectum est: per aduerbia autem a loco significa‹ntia, cum quid a loco abla›tum demonstrent, uelut a Roma in Africam redit, item a Troia uel ab Ilio nauigauit Aeneas; quod apud illos interpretatur aduerbialiter sic,
item multum interest utrum dicamus ab hoc praesente accepi an hoc praesente ab alio accepi; similiter ab oratore uenio et oratore magistro utor.
+ tertio modo, cum hanc figuram Graecam,
idiomata communia omnium casuum quos supra ‹scripsimus›. genetiui et datiui nomina, similis sum tui et tibi, similis fui; amicus sum illius et illi: genetiui [et datiui] et incusatiui uerbum passiuum ‹primae›, discrucior animi et animum [et animo], discruciatus sum; ‹tertiae, arrigor› animi et animum, arrectus sum: genetiui et ablatiui nomina, diues sum agrorum et agris, felix huius rei et hac re: genitiui et incusatiui et ablatiui uerbum, licet stilus assis et assem et asse, in Antonium«frustis esculentis uinum redolentibus»
, et Marsus «hircum et alumen olens»
, Terentius «olet unguenta de meo»
, Ouidius autem uitiose hac re oleo, «perque lacus sacros et olentia sulphure fertur / stagna Palicorum»
; et Vergilium quidam putant similiter dixisse «redolentque thymo fragrantia mella»
, sed frustra: est enim ordo, redolent mella fragrantia thymo. nam fragrare quidem ablatiuo dicimus casu. perfectum olui; et redoleo cum praepositione. tertiae, cedo fortiori palmam et palma, cessi; concedo possessionem et possessione, concessi; offendo glebam et gleba, offendi.
aduerbium, clam custodem et custode, et clanculum et clanculo. genetiui et incusatiui et ablatiui secundae, inuideo tibi gloriae et gloriam et gloria, inuidi; tertiae, potior regni, ut Cicero «rerum potiri uolunt»
, et regnum, ut Terentius ‹[...]› et regno, ut Vergilius «et auro ui potitur»
, potitus sum. genetiui et ablatiui nomen, plenus sum gaudii et gaudio, plenus fui; ‹actiuum› secundae, egeo uictu et uictus, egui, et indigeo [et] indigui; passiuum secundae, inpleor carne et carnis, inpletus sum, et conpleor conpletus sum. ablatiui et datiui primae, opto a dis et opto dis. ablatiui et incusatiui secundae, caueo mihi a latrone et caueo latronem, caui; ‹passiuum primae›, precor ab Ioue et Iouem; passiuum tertiae, induor tunica et tunicam induor.
+
nomen quid est? nomen est pars orationis cum casu sine tempore rem corporalem aut incorporalem proprie communiterue significans, proprie, ut Roma Tiberis, communiter, ut urbs flumen. sed ex hac definitione Scaurus dissentit. separat enim a nomine appellationem et uocabulum. et est horum trina definitio talis: nomen est quo deus aut homo propria dumtaxat discriminatione enuntiatur, cum dicitur ille Iuppiter, hic Apollo, item Cato iste, hic Brutus. appellatio quoque est communis similium rerum enuntiatio specie nominis, ut homo uir femina mancipium leo taurus. hoc enim animo auribusque audientis adfertur animalium esse quidem duo tantum genera, sed sine speciali discriminatione. nam nec quis homo nec quis uir nec quae femina nec quod mancipium nec qualis leo taurusue est definitur. appellationi accidunt eadem fere quae et nomini. item uocabulum est quo res inanimales uocis significatione specie nominis enuntiamus, ut arbor lapis herba toga et his similia. uocabulo accidunt eadem quae appellationi. nomen autem dicitur, quod unam quamque rem monstret ac notet, quasi notamen media syllaba per syncopen subtracta, uel a Graeca origine
qualitas nominum bipertita est. aut enim propria sunt nomina aut appellatiua: quaedam et propria sunt et appellatiua. propria sunt quae propriam et circumscriptam qualitatem specialiter significant; item quae unica et sola sunt deorum, ut Iuppiter, et quae bina, ut Liber pater,
propriorum nominum quattuor sunt species, praenomen nomen cognomen agnomen. praenomen est quod nominibus gentiliciis praeponitur, ut Marcus Puplius. nomen proprium est gentilicium, id est quod originem familiae uel gentis declarat, ut Porcius Cornelius. cognomen est quod unius cuiusque proprium est et nominibus gentiliciis subiungitur, ut Cato Scipio. ordinantur enim sic, Marcus Porcius Cato, Puplius Cornelius Scipio. agnomen quoque est quod extrinsecus cognominibus adici solet ex aliqua ratione uel uirtute quaesitum, ut est Africanus Numantinus et similia. huius modi autem nominum ordinatio, sicut Arruntius Claudius asserit, a Graecis tracta demonstratur. quae quidem ut sit magis intellectu perspicua et ad imaginem illorum esse conposita, exempli gratia haec subicienda decreui. apud illos Alexander proonymos est, quod nos praenomen dicimus; hoc gentilicio nomini praeponitur. est autem gentile nomen Dardanius, quod originem familiae declarat. tripertita post modum frequentauit conpositio uice cognominis specialiter posita gentilique nomini subiuncta. est autem cognomen quod cuiusque personae propriam notat definitionem. nam in eadem gentilitate multi Dardanii, sed ad cognoscendam cuiusque proprietatem et quis ex multis intellegi debeat cognomen ostendit, ut est Paris. sumuntur autem cognomina tripliciter, aut a qualitate uel quantitate corporis, ut est apud nos ‹[...]› uel animi uel facti, sicut apud illos a facto Paris est cognominatus. eodem modo Achilles praenomen est, nomen Aeacides, cognomen specialiter positum a facto, id est a pedum uelocitate, podoces. siquis ergo uelit haec simul tria copulare, sic ordinet, Achilles Aeacides podoces, Pyrrus Aeacides Neoptolemus, Alexander Dardanius Paris. his etiam unum accedit, agnomen ex aliqua uirtute forinsecus quaesitum, quod
appellatiua nomina sunt quae generaliter communiterque dicuntur.
+haec in duas species diuiduntur, quarum altera significat res corporales, quae uideri tangique possunt, ut homo arbor, altera incorporales, quae intellectu tantum modo percipiuntur, uerum neque uideri nec tangi possunt, ut est deus pietas iustitia dignitas sapientia doctrina facundia. sunt item propria et appellatiua, ut Clemens Maximus Pius; quotiens laudem significant, tunc appellatiua, ut clemens iudex, maximus uir, pius filius [sed haec omnia nomina absoluta dicuntur et singulis quibusque rebus personisue apposita]. sunt nomina quae gentem significant, ut Afer Dacus Hispanus; alia patriam, ut Thebanus Romanus; alia numerum, ut unus duo; alia ordinem, ut primus secundus: sed primus de multis, de duobus prior dicitur, sicut de duobus alterum dicimus, de multis alium.
+ quaedam ficta a sonis uel a uocibus, quae Graeci
sunt quae a Graecis epitheta dicuntur, ‹quae› quibuscumque personis adiciuntur laudandi uel uituperandi gratia. haec sumuntur aut a qualitate animi, ut sapiens demens pudicus turpis bonus malus, aut a qualitate corporis, ut formonsus deformis, aut a quantitate, ut sublimis humilis procerus, aut extrinsecus, ut purpuratus palliatus; ex hac specie «uittata sacerdos»
et «pharetrata Camilla»
: aut a qualitate facti, ut est «Lausus equum domitor debellatorque ferarum»
et «ipse doli fabricator Epios»
: aut ab accidentibus tracta, ut «caeruleus imber»
, beatus diues pauper: aut a qualitate naturae sumpta, ut «ignis edax»
. sed haec omnia quamquam species sunt nominum, absolute tamen nomina dicuntur. sunt quaedam principalia, quae Graeci prototypa dicunt, ut fons mons uilla schola hortus. ex his nascuntur deriuatiua, quae apud Graecos paragoga dicuntur, ut fontanus montanus uillaticus scholasticus horticus. deriuantur autem nomina modis septem. aut enim patronymica sunt aut possessiua, quae
patronymica sunt quae a patre sumuntur, ut Pelides Priamides.
+abusiue saepe etiam a matre fiunt, ut Latous Apollo, Phillyrides Chiron, Inous Palaemon, Pleiades; aut ab auo, ut Aeacides; aut ab auia, ut Ledaea Hermione; aut a fratribus, ut Phaethontiades et Laumedontius heros; aut a maioribus, ut Belides Palamedes; aut a maritis, ut Helena Menelais; aut a filiis, ut Althaea Meleagris, sicut Ibycus Graecus retulit.
+ possessiua sunt ut Peleius. ex hac specie est «Euandrius ensis»
et «Aeneia puppis»
et «Romuleoque recens horrebat regia culmo»
«Phineia postquam / clausa domus»
et «Agamemnoniaeque Mycenae»
.
haec interdum poetae quasi patronymica proferunt, ut est Orestes Agamemnonius. sed quod patronymicon est poni quasi
+
conparatiua sunt cum aliquem uel alieno uel suo generi conparamus, ut fortior. superlatiua sunt cum aliquem conparamus ad omnes, ut fortissimus omnium. conparationis gradus sunt tres, positiuus, qui et absolutus, conparatiuus superlatiuus. absolutio est elatio sine conparatione, ut fortis; conparatio ‹est› elatio cum conlatione ad alium, ut fortior; superlatio est enuntiatio cum superlatione ad omnes, ut fortissimus. ex his tribus conparatiuus gradus generis est semper communis. conparantur autem nomina quae aut qualitatem aut quantitatem significant. sed quaedam non amplectuntur omnes gradus, id est non per tres gradus eunt. nam omnia qualitatium nomina sex retinent formas, quas inserendas putauimus. aut enim incipiunt aut sunt aut ueniunt aut adiciuntur aut inueniuntur aut exeunt. incipiunt cum conparatiuo deficiente gradu et superlatiuo positiuum tantum habent, ut mediocris rudis sobrius. sunt quae ex positiui imagine per omnes gradus formantur, ut fortis fortior fortissimus. ueniunt quae post positiuum per gradus ceteros imaginem alteram sumunt, ut bonus melior optimus, malus peior pessimus. adiciuntur cum extrinsecus positiuo tantum aduerbia quaedam adiecta uice secundi gradus ponuntur, tam aut minus aut minime aut magis aut maxime. dicimus enim tam bonus tam malus, minus bonus minus malus, minime bonus minime malus, magis bonus magis malus, maxime bonus maxime malus. eodem modo et pius. inueniuntur ea quae trifariam ordinantur in hunc modum, uno scilicet deficiente quolibet gradu, aut positiuo aut conparatiuo aut superlatiuo; positiuo, ut ulterior ultimus, ocior ocissimus; conparatiuo, pius piissimus; superlatiuo, senex senior. terminantur quae nouissimum tantum habent, ut nouissimus summus. conparatio nominum proprie in conparatiuo et «mare Ponticum dulcius quam cetera»
minus amarum significat quam cetera. saepe idem pro positiuo positus minus significat et nulli conparatur, ut «iam senior, sed cruda deo uiridisque senectus»
.
sunt nomina significatione diminutiua, intellectu conparatiua, ut grandiusculus maiusculus. conparatiuus gradus ablatiuo casui iungitur utriusque numeri. sed tum hoc utimur, cum aliquem uel alieno uel suo generi conparamus, ut Hector fortior Diomede uel audacior Patroclo Achilles fuit; et unum cum multis alienis, ut fortiores Graeci Troianis. sed gradu conparatiuo in uno et altero prope aequalibus ac similibus [non] utimur (nam dissimilium conparatio nulla est), ut: hi duo uiri fortes, sed hic altero fortior; uerum superlatiuo, cum unum antecellere pluribus significamus, ut, si tres pluresue sint uiri, eum quem superferimus fortissimum ceterorum dicimus, et semper genetiuo plurali adiungitur, ut «optime Graiugenum»
. sed tum hoc utimur, cum aliquem suo generi conparamus, ut Hector fortissimus Troianorum fuit, Achilles Graecorum. plerumque superlatiuus pro positiuo ponitur et nulli conparatur, ut Iuppiter ‹optimus› maximus. interdum conparatiuus nominatiuo iungitur, ut doctior hic quam ille, ut Plautus in Menaechmis«quid ais, homo / leuior quam pluma?»
.
diminutiua sunt quae in diminutione absolutorum nominum fiunt sine ulla conparatione, ut paruus paruulus, adulescens adulescentulus. horum autem tres sunt gradus. quorum forma quamuis magis minuitur, crescit saepe numerus syllabarum. omnia enim nomina feminini generis quae casu nominatiuo a littera terminantur ante nouissimam litteram recipiunt ol syllabam et faciunt diminutionem, tam quam galea galeola. item masculina in us casu nominatiuo terminata et neutra in um finita eadem ul syllabam recipiunt, ut agnus agnulus, scamnum scamnulum. masculina uero ea quae genetiuo casu is syllaba terminantur nouissimas syllabas culus
+
genus est dictio qua plures continentur species, animale et inanimale.
+
+
species est dictio originem trahens a genere, paucioribus confusa significationibus quam genus, ut homo arbor.
+masculina in neutrum, ut hic intibus Maenalus Tartarus locus iocus, sed haec intiba Tartara Maenala dumtaxat neutro. nam haec loca hi loci et haec ioca hi ioci dupliciter declinantur. feminina in neutrum, ut haec Pergamus Pergama, neutra in masculinum, ut hoc porrum caelum forum, hi porri caeli fori; sed haec fora melius declinantur. item neutra in femininum, ut hoc balneum epulum caepe, balneae epulae cepae; sed et haec balnea siue balinea pluraliter per ordinem declinantur. caepe uero singulariter aptoton nomen est generis neutri, ut Caere Praeneste, pluraliter genere feminino sublata priore diphthongo uelut Musae Medeae declinabitur. quaedam incerti sunt generis, inter masculinum et femininum, ut cortex finis silex stirps pinus pampinus dies radix, inter masculinum et neutrum, ut clipeus uulgus specus sal frenum, inter femininum et neutrum, ut pecus buxus pirus prunus malus; sed neutro fructum, feminino saepe ipsas arbores dicimus.
+sunt quaedam nomina quae singulariter tantum efferuntur, sunt quae pluraliter. haec paene maiore ex parte collecta suo quoque ordine subiciemus. masculina semper singularia, ut hic genius, puluis, sanguis, fimus, limus, muscus herba quae in parietibus uel in corticibus arborum haeret.
+ item feminina semper singularia, haec lux pax culpa galla eloquentia elegantia labes memoria prosapia rabies sanies socordia supellex. item neutralia semper singularia, ut hoc uirus, pus, baratrum, locus apud inferos, proprie autem apud Athenienses, in quem noxii praecipitabantur: hoc callum, caenum, crocum, ingenium, allec, iustitium, rudus ruderis, sinapi, siler. masculina semper pluralia, hi antes, carceres, cani, casses, cancelli, foci pro sedibus et Penatibus, hi furfures, fori loca spectaculorum; item fori sunt in nauibus, quo nautae sedentes remigant: freni; et frena dicimus: inferi, lendes, liberi, Lares; et Larem legimus: ludi, loculi, manes, mores, maiores, natales generis nobilitas, optimates, pugillares, primores, proceres, posteri, Penates, Quirites; sed Flaccus in satura Quiritem dixit: Quinquatres, sentes, lemures, sales, cum religionis causa dicimus per hos sales; sales autem et ioci dicuntur: hi uepres. feminina semper pluralia, hae arae pro Penatibus, hae aedes; sed aedis singulariter si dixeris, templum significas: blanditiae, bigae, quadrigae, conpedes, caerimoniae, cunae, crates, diuitiae, dilitiae, exequiae, excubiae, fruges, «luminis effossi»
: uerbera; «uerbere torto»
Vergilius dixit: uiscera, uada, Vulcanalia. item metallica sunt semper singularia, ut aurum argentum ferrum aes plumbum cassiterum orichalcum et aurichalcum stagnum. quamuis aera dicimus, ceteris casibus non utimur. illud uero sciendum quia neque deorum nomina neque elementorum neque montium neque ciuitatium neque fluuiorum, nisi quae ciuitates plurali numero declinantur, ut Cumae Thebae Athenae Mycenae Puteoli Baiae Ostia, nec ea quoque quae mensurae uel ponderi subiecta sunt pluraliter declinantur, ut triticum et frumentum, quamuis frumenta, ut «mox frumentis labor additus»
, et hordea legimus: far, ador, faba, cicer, milium, panicium; et siqua horum nominatiuo pluraliter efferuntur, ceteris casibus cessabunt: item oleum, uinum; quamuis uina dixerit Vergilius: mulsum, defrutum; defruta Vergilius dixit: mustum. sunt item nomina quorum nominatiuus in usu non est, ut siquis dicat hunc laterem et ab hac dicione.
item per ceteros casus nomina multa deficiunt. nomina aut fixa sunt, ut pater mater frater soror, aut mobilia, ut bonus bona bonum, amicus amica amicum; alia nec in totum fixa nec in totum mobilia, ut Marcius Marcia, Gaius Gaia, draco dracaena, leo leaena, gallus gallina, rex regina. sunt nomina tota Graecae declinationis, ut Themisto Calypso Pan; sunt tota conuersa in Latinam regulam, ut Polluxeunuchus comoedia, Orestes tragoedia. satis instructi de nomine transeamus ad pronomen.
+
pronomen est pars orationis quae pro ipso nomine posita minus quidem, paene idem ‹tamen› significat personamque interdum recipit.
+pronomini accidunt septem, qualitas genus numerus figura persona ordo casus.
+qualitates pronominum sunt tres, finita infinita minus quam finita.
+qualitas finita in prima et in secunda persona est, infinita et minus quam finita in tertia inuenitur. finita est quae notat certum numerum et gestum dirigit ad certam personam, ut ego. infinita est quae certam non recipit personam sed cuilibet potest aptari, ut quis quae quod. minus quam finita est quae certis et incertis personis aptari potest, ut ipse. genera pronominibus accidunt quattuor, masculinum ut hic, femininum ut haec, neutrum ut hoc, commune ut ego tu. sunt alia duobus generibus [nominibus] communia, masculini et neutri, ut quo quanto; alia tribus, ut huius eius cuius. numeri pronominum sunt duo. aut enim singularia sunt, ut ego, aut pluralia, ut nos. sunt quaedam numero communia, ut qui quae. nam et qui uir et qui uiri et quae mulier et quae mulieres dicimus.
+figurae sunt duae. aut enim simplicia sunt pronomina, ut quis, aut conposita, ut quisquis. personae accidunt finitis pronominibus, prima ut mihi, secunda ut tibi. tertia quoque in minus quam finitis inuenitur, ut ipsi. ordo quoque ‹[...]› aut praepositiua sunt, ut quis quantus, aut subiunctiua, ut is tantus: ueluti praepositiua, [ut] quis fecit? subiunctiua uel quae responsi uim habent, iste fecit; item quantus ille est, tantus ille est. pronomina quaedam, ut nomina, aut gentem significant, ut cuias uestras nostras; aut numerum, ut quot tot; aut ordinem, ut quotus; aut qualitatem, ut qualis talis; aut quantitatem, ut quantus tantus. quaedam possessiua finita ad aliquid referuntur, et ea quattuor modis enuntiantur. aut enim utraque significatione singularia sunt, ut meus tuus, aut utraque pluralia, ut nostri uestri, aut intrinsecus singularia extrinsecus pluralia, ut mei tui, contra extrinsecus singularia intrinsecus pluralia, ut noster uester. casus pronominibus, ut nominibus, accidunt sex, per quos omnium pronominum genus inflectitur hoc modo.
+ declinationes pronominum finitiuae siue absolutae sunt hae. ego pronomen finitum generis omnis numeri singularis figurae simplicis personae primae casus nominatiui, quod declinabitur sic, ego mei mihi me o a me: sed uocatiuum habere non potest, quia nemo dicit o ego, nisi o exclamatio sit, ut apud Horatium «o quisquis uolet»
: pluraliter nos nostrum nobis nos o a nobis. nec pluralis habet uocatiuum, nisi aeque exclamatioinuecti ‹[...]› non est reprobanda eorum sententia qui dixerunt in quibusdam pronominibus uocatiuum non posse cadere, cum etiam paene in omnibus pronominibus non debeat esse uocatiuus. sed nos non dum refragamur rationi uocatiuum adiecimus, sed quoniam contextum declinationis habere uoluimus, inseruimus, ‹quamquam› non solum uocatiuum non inuenimus uerum etiam in quibusdam casus deficere uidemus. tu pronomen finitum generis omnis numeri singularis figurae simplicis personae secundae casus nominatiui, quod declinabitur sic, tu tui tibi te o a te, pluraliter uos uestrum uobis uos o a uobis.
personae item tertiae generis masculini numeri singularis ille illius illi illum o ab illo, pluraliter illi illorum illis illos o ab illis; generis feminini ‹numeri singularis› illa illius illi illam o ab illa, pluraliter illae illarum illis illas o ab illis; generis neutri numeri singularis illud illius illi illud o ab illo, pluraliter illa illorum illis illa o ab illis. item finita generis masculini numeri singularis iste istius isti istum o ab isto, pluraliter isti istorum istis istos o ab istis; generis feminini ista istius isti istam o ab ista, pluraliter istae istarum istis istas o ab istis; generis neutri istud istius isti istud o ab isto, pluraliter ista istorum istis ista o ab istis.
+ minus quam finita generis masculini ipse ipsius ipsi ipsum o ab ipso, pluraliter ipsi ipsorum ipsis ipsos o ab ipsis; generis feminini ipsa ipsius ipsi ipsam o ab ipsa, pluraliter ipsae ipsarum ipsis ipsas o ab ipsis; generis neutri ipsum. quare non ipsud, ut illud et istud? quoniam ueteres nominatiuum non ipse dicebant sed ipsus ipsa ipsum, ut altus alta altum [ipsus], quod et in comoediis est et apud Tullium, «ipsum decretum»
.
sed recentiores ipsus conmutauerunt et pro eo ipse consuetudini tradiderunt. ipsum uero obtinuit suam extremitatem, ut etiam exemplum Tullianum docuit. ipsum ipsius ipsi ipsum o ab ipso, pluraliter ipsa ipsorum ipsis ipsa o ab ipsis.
+item infinita generis masculini quis cuius cui quem o a quo uel a qui, pluraliter qui quorum quis uel quibus quos o a quis uel a quibus; generis feminini quae cuius cui quam o a qua, pluraliter quae quarum quis uel quibus quas o a quis uel a quibus; generis neutri quod cuius cui quod o a quo uel a qui, pluraliter quae quorum quis uel quibus quae o a quis uel a quibus.
+ item articulare praepositiuum uel demonstratiuum qualitatis finitae
item pronomen articulare subiunctiuum uel relatiuum qualitatis finitae ‹generis masculini› is eius ei eum o ab eo, pluraliter ei eorum eis eos o ab eis; generis feminini ea eius ei eam o ab ea, pluraliter eae earum eis eas o ab eis; generis neutri id eius ei id o ab eo, pluraliter ea eorum eis ea o ab eis.
+item possessiua finita ad aliquid dicta ex una parte singularia: personae primae generis masculini numeri ex utraque parte singularis meus mei meo meum o a meo, pluraliter ex altera parte mei meorum meis meos o a meis. sed ueteres mius dicebant, ut sit uocatiuus secundum regulam ‹o mi. nam› omnia nomina quae nominatiuo ante us nouissimam syllabam ‹i› habent uocatiuo i terminantur. generis feminini numeri ex utraque parte singularis mea meae meae meam o a mea, pluraliter ex altera parte meae mearum meis meas o a meis; generis neutri ‹numeri› ex utraque parte singularis meum mei meo meum o a meo, pluraliter ‹ex altera parte› mea meorum meis mea o a meis. personae secundae generis masculini numeri ex utraque parte singularis tuus tui tuo tuum o a tuo, pluraliter ex altera parte tui tuorum tuis tuos o a tuis; generis feminini numeri ex utraque parte singularis tua tuae tuae tuam o a tua, pluraliter ex altera parte tuae tuarum tuis tuas o a tuis; generis neutri numeri ex utraque parte singularis tuum tui tuo tuum o a tuo, pluraliter ex altera parte tua tuorum tuis tua o a tuis. personae tertiae generis masculini numeri ex utraque parte singularis suus sui suo suum o a suo, pluraliter ex altera parte sui suorum suis suos o a suis; generis feminini numeri ‹ex utraque parte› singularis sua suae suae suam o a sua, pluraliter ex altera parte suae suarum suis suas o a suis; generis neutri ‹numeri ex utraque parte singularis› suum sui suo suum o a suo, pluraliter ex altera parte sua suorum suis sua o a suis. item possessiua ad aliquid dicta ex una parte pluralia: personae primae generis masculini ‹numeri ex altera parte singularis› noster nostri nostro nostrum o a nostro, pluraliter ex utraque parte nostri nostrorum nostris nostros o a nostris; generis feminini ‹numeri ex altera parte singularis› nostra nostrae nostrae nostram o a nostra, pluraliter ex utraque parte nostrae nostrarum nostris nostras o a nostris; generis neutri numeri ex altera parte singularis nostrum nostri nostro nostrum o a nostro, pluraliter ex utraque parte nostra nostrorum nostris nostra o a nostris.
+ personae secundae generis masculini numeri ex altera parte singularis
sunt item pronomina finita personae tertiae generis omnis numeri communis sine nominatiuo et uocatiuo, ut sui sibi se uel sese a se. hoc quoque pronomen omnium generum est commune ‹[...]› mihi tibi sibi, mihimet tibimet sibimet; me te se et sese, memet temet semet; egomet tumet illemet, egomet ipse tumet ipse illemet ipse; meapte tuapte suapte nostrapte uestrapte; mecum tecum secum nobiscum uobiscum cum illis.
+generis masculini quisque cuiusque cuique quemque o a quoque, pluraliter quique quorumque quibusque quosque o a quibusque; feminini quaeque cuiusque cuique quamque o a quaque, pluraliter quaeque quarumque quibusque quasque o a quibusque; neutri quodque cuiusque cuique quodque o a quoque, pluraliter quaeque quorumque quibusque quaeque o a quibusque. generis masculini quisquam cuiusquam cuiquam quemquam o a quoquam, pluraliter quiquam quorumquam quibusquam quosquam o a quibusquam; feminini quaequam cuiusquam cuiquam quamquam o a quaquam, pluraliter quaequam quarumquam quibusquam quasquam o a quibusquam; neutri quodquam cuiusquam cuiquam quodquam o a quoquam, pluraliter quaequam quorumquam quibusquam quaequam o a quibusquam.
+ generis masculini quiscumque cuiuscumque cuicumque quemcumque o a quocumque, pluraliter quicumque quorumcumque quibuscumque quoscumque o a quibuscumque; feminini quaecumque cuiuscumque cuicumque quamcumque o a quacumque, pluraliter quaecumque quarumcumque quibuscumque quascumque o a quibuscumque; neutri quodcumque cuiuscumque cuicumque quodcumque o a quocumque, pluraliter quaecumque quorumcumque quibuscumque quaecumque o a quibuscumque. generis masculini quislibet cuiuslibet cuilibet quemlibet o a quolibet, pluraliter quilibet quorumlibet quibuslibet quoslibet o a quibuslibet; feminini quaelibet cuiuslibet cuilibet quamlibet o a qualibet, pluraliter quaelibet quarumlibet quibuslibet quaslibet o a quibuslibet; neutri quodlibet cuiuslibet cuilibet o a quolibet, pluraliter quaelibet quorumlibet quibuslibet quaelibet o a quibuslibet. generis masculini quiuis cuiusuis cuiuis quemuis o a quouis, pluraliter quiuis quorumuis quibusuis quosuis o a quibusuis; feminini identidem;
nemo pronomen non habet genetiuum, ut dicamus neminis, ut quibusdam uidetur; sicut et alius pronomen aeque genetiuum non habet, ut dicamus alius, etsi antiqui genetiuum alius producta ‹i› dixerunt, quorum auctoritatem secuti et nos adiecimus. cuius nominatiuum ueteres non tantum alius dixerunt sed etiam alis, sicut et Sallustius ait «alis alibi stantes ceciderunt, omnes tamen aduersis uulneribus conciderunt»
. conuincitur uero haec opinio auctoritate Plauti, qui ita dixit in captiuis, «neminis misereri certum est, quia mei miseret neminem»
.
+
uerbum est pars orationis praecipua sine casu. etenim haec uniuersae orationi uberes praebet ad facultatem uires. cuius operae pretium est penitus intueri potestatem, ne inscitia uitiosum exerceamus sermonem. uis igitur huius temporibus et personis administratur. uerbum autem dictum est ab eo quod uerberato lingua intra palatum aere omnis oratio promatur.
+uerbo accidunt tempora cum personis sociata, nec omnino haec secerni a se possunt quin simul uerbi uis dissoluatur. in aliis enim partibus orationis sunt tempora a personis distracta, ut in participiis; item in aliis personae nequaquam temporibus indigent, ut in pronominibus. admittit quoque uerbum praeter personas et tempora numerum, figuram, qualitatem, significationem siue genus, modum siue inclinationem, coniugationem: personas quidem, quibus sermo exercetur; numerum uero, cum quis quiue sint qui loquantur; tempus, cum quando quid factum aut dictum sit quaeritur; figuram, cum quaeritur simplex sit uerbum an conpositum; qualitatem, cum cuius sit speciei uel qualitatis uerbum exploratur; significationem, cum cuius generis et significationis sit uerbum ostenditur. quae singula diligentius exponemus.
+
+
persona est substantia rationalis. personae in uerbo sunt tres, per quas uniuersus administrabitur sermo. prima est quae loquitur, ut dico, secunda quacum sermo habetur, ut dicis, tertia de qua quis loquitur et relatio indicatur, ut dicit.
+
+
numerus praeterea accidit uerbis prorsus uterque, singularis et pluralis. dualis enim apud Graecos dumtaxat ualet, a nobis excluditur, eodem modo quo et in nominibus. nequaquam enim reperiri potest Latino sermone ulla dictio quae dualem exprimat numerum. antiquitatis enim Romani memores dualem numerum posteritatis usu receptum quasi nouellum usurpare noluerunt. is namque, sicut a primordio adseritur sermonis a natura proditi, in obscuro habitus ignorabatur et diutius incertus inter utrumque numerum, tam singularem quam pluralem, latebat. sero autem superuenientibus saeculis scrupulosae curiositatis obseruationibus captus quasi intercalaris inrepsit, et hac de causa apud ueteres raro reperitur, quoniam erroribus inlaqueatus multiplicatur. adeo per huius modi omnes «
. praeterea superfluus antiquis uisus est, si quidem ex numeri pluralis imagine dualis declinatio formata normabatur.
+
figura uerbi bipertita est. aut enim simplicia sunt uerba, ut scribo, aut conposita, ut inscribo. conponuntur autem uerba, sicut nomina, modis quattuor; aut ex duabus partibus integris, ut conduco conuoco; aut ex duabus corruptis, ut efficio, malo, id est magis uolo, effringo; aut ex integra et corrupta, ut accumbo; aut ex corrupta et integra, ut ostendo.
+
+
tempus est uicissitudo rerum triformiter mutabilitate conprehensa, si quidem potest conprehendi quod numquam stat, uel spatium aetatis uolubile [quod] in eisdem usurpationibus patiens declinationem, quod numero uidetur conprehendi. hactenus de tempore principali; nunc de temporibus uerborum dicemus.
+
+
in primis tempus per se nullum diremtum est omnino, cum per se in se reuoluatur et sit perpetuo unitum. uerum quoniam differt noster actus nec semper idem est (aut enim facimus aut fecimus aut facturi sumus), hac ex re indiuiduo tempori inponimus partes temporis, non tempus diuidentes sed actum nostrum diuersum significantes. uniuersa enim quae aguntur in tres diuiduntur portiones. diuerso igitur agendi tempore tempus ipsum quasi inpertimur. trifariam tamen cuncta gerimus, ideoque tria tempora esse dicimus, instans perfectum futurum; instans, quod et praesens, cum adhuc agimus, praeteritum perfectum, cum iam fecerimus, futurum, cum acturos nos pollicemur. unum tamen ex his, praeteritum perfectum, diuiduum est. ex eo enim scinditur praeteritum inperfectum, item praeteritum plusquamperfectum. hoc pacto tria tempora praeterita uidentur esse, quoniam omnium quae egimus triplici modo differentiam reperimus. praeteritum enim inperfectum est quidem praeteritum, non tamen perfectum, cum quasi praeterisse tempus adfirmamus; alioquin
at uero tempus perfectum apud nos pro
ratione igitur statuta sunt actus nostri tempora, instans, quod et praesens, cum quid maxime agimus; praeteritum inperfectum, si quod agimus non perficimus et agere desinimus, unde non nulli inchoatiuum tempus appellauerunt; perfectum, cum actum perficimus et facere desinimus; plusquamperfectum, ‹cum› quod egimus tempore inueterauerit; futurum, cum nondum agere instituimus, uerum acturos repromittimus. haec de temporibus; deinceps cetera persequemur.
+
+
genera uerborum siue significationes quo pacto significentur referemus.
+ut enim in nominibus sunt genera quibus sexus exploratur, ita quoque sunt in uerbo quibus effectus significatur, utrumne actiuum sit an passiuum.
+genera uerborum siue significationes sunt principales duo, actiua et passiua.
+ ex his etiam nascuntur aliae, neutra communis deponens. ita fiunt numero quinque. inpersonalis quoque a quibusdam admittitur.
actiua significatio est cum alio agente sit qui patiatur, id est cum actum nostrum cum alterius patientia significat, ut laudo. haec ita o littera terminatur ut recipere possit etiam passiuam significationem adiecta r littera.
+itaque cum utraque persona constet in declinatione uerbi, ut tam adficere quam adfici queat, proprie dicitur actiuum itemque passiuum.
+
+
passiua est cum alio patiente penes alium sit administratio, id est cum patientiam nostram cum alterius actu significat, ut laudor. haec ita
+
neutra est quae specie actiuae enuntiationis o littera cluditur, sed r litteram numquam recipit et ob id passiuam formam non potest exprimere.
+ubi enim uis patiendi non est, ex actiua declinatione locum declinatio passiua non habet. item si alio patiente sub actiua specie penes alium non sit administratio, similiter neutra dicimus. alterutrum itaque uniformiter significat, agentem uel patientem; agentem, ut facio ambulo curro; patientem, ut ardeo ueneo uapulo. ex hac quoque forma sunt et illa uerba in quibus nec agentis nec patientis significatio plene dinoscitur nec effectus ostenditur, ut sedeo sudo dormio iaceo sto algeo sitio esurio. nescis enim agat quis an patiatur. quae quidam supina dixerunt, alii absolutiua appellant, non nulli depositiua nominant.
+
+
communis est quae tam actiuam quam passiuam significationem in se habet. haec ita r littera terminatur ut eam non possit amittere, quem ad modum et deponens, ut osculor criminor amplector. dicimus enim osculor te et osculor a te, similiter et cetera. communia autem dicimus, ut in nominibus quae sub una specie genera diuersa admittunt, ita in uerbis quae sub passiua declinatione dumtaxat diuersi actus significationem exprimunt.
+
+
deponens est quae in r litteram desinit, ut passiua, sed ea dempta Latinum non est, unde per antiphrasin, id est e contrario, sic appellatur, quia uerbum r littera finitum deponere eam non potest, ut loquor nascor sequor. non enim dicimus nasco. et cum sit passiua specie, actiuam non habet. itaque nec passiua sunt, quia actiua non reddunt, nec communia esse possunt, quoniam communia sub uno genere declinationis utramque continent significationem. placuit itaque aliis ea deponentia dici, quod una significatione deposita a communi separentur, uel quia deponit ambiguitatem sermonis qui dicit loquor.
+
+
inpersonalis uerborum significatio tam sub actiua specie quam passiua extat, dicta inpersonalis, quod sine persona pronominis intellegi non potest, quamuis formam actiuorum aut passiuorum habere uideatur. nam etsi
+
quoniam de generibus quod satis erat dixi, modos quoque subiungam, quos quinque esse omnes fere grammatici consentiunt. nam qui sex uoluerunt, uario iudicio alii promissiuum, quidam inpersonalem coniungunt; qui septem, utrumque prioribus adiciunt; qui amplius, percontatiuum adsumunt; qui nouem, subiunctiuum a coniunctiuo separant; qui decem, etiam adhortatiuum adscribunt. uerum ex his, ut ipsa declinatio uerborum exposcit, inpersonalis et participialis a quibusdam admittitur, de quibus postea referre placuit. modus itaque uerborum siue inclinatio in quinque deducitur partes. aut enim finitiuus est modus aut imperatiuus aut optatiuus aut subiunctiuus aut infinitiuus.
+
+
finitiuus modus est cum quasi definita et simplici utimur expositione, ipsa dictione per se conmendantes sensum sine alterius diuersae conplexu, ut accuso accusabam, identidem per omnia tempora, quod in subiunctiuo parum est. subiunctiuus enim dictus est, quoniam necesse est ut alius sermo suggeratur quo superior patefiat, hoc modo, cum dicam cum dixerim cum dixero. procul dubio necdum hic finitur sermo, finietur hoc modo, cum dixero uenies, cum fecero aspicies, et similia; quod in modo finitiuo non desideratur. idem a quibusdam indicatiuus appellatur, quo indicamus; ab aliis pronuntiatiuus, quo pronuntiamus.
+
+
deinceps imperatiuus modus est, quo enuntiamus externo officio imperantes. et hic modus singulari quidem numero primam non admittit personam, ut lauda laudet. etenim absurdum omnino quemquam sibi imperare, quoniam promptum sit sua sponte facere: imperii enim indigent externae personae. plurali uero necessario tres personae adhibentur. conserit enim se prima persona cum aliis et, dum imperat, se quoque in idem ministerium uocat: quem quidam hortatiuum potius, non imperatiuum esse putauerunt, cum dicimus faciamus legamus et similia. illud praeterea non nullis absurdum uisum est, tertiam personam modo imperatiuo inesse,
imperamus enim ut nuntietur illi facere uel legere. in hoc modo instanti tempore numero plurali persona tertia dupliciter declinatur, accusemus accusate accusent et accusanto. posterior sermo more ueterum usurpatur. figuratur autem hoc modo: o littera adicitur tertiae personae numeri pluralis temporis instantis modi finitiui sic, accusamus accusatis accusant; huic accedit o littera et fit accusanto. item in omnibus. futurum uero tempus differt a ceteris futuris, quia non ut confestim fiat imperamus sed in futurum fieri, ut perpetuum fiat, quasi facito legito, id est semper fac, semper lege. iure ergo diceretur quasi futuri. quem sermonem non nulli censuerunt mandatiuum potius quam imperatiuum dici, quoniam praesenti tempore imperare solemus ut fiat, in futurum uero magis mandare. ceterae personae propriae non reperiuntur in hoc modo temporis futuri: non nulli ‹personis› temporis praesentis abutuntur, cum dicunt facito faciat facitote faciant. tamen id ipsum quod nos secunda persona uulgo tempore futuro usurpamus, facito legito dicentes, et pro tertia persona apud ueteres admittitur, cum dicunt: ille heres esto et, ut proximis utar exemplis, apud Vergilium «primus equum faleris insignem uictor habeto»
, item «tertius hac galea contentus abito»
.
in hoc modo declinatione passiua tempus futurum apud ueteres, uulgo inusitatum est. loquitor largitor reperimus apud Terentium, «loquitor paucula»
, idem «de te largitor, puer»
, id est loquere et largire, et Plautus in Pseudulo«pietatem ergo amplexator»
. non nulli ueterum etiam actiuo more tempus futurum imperatiuo modo ex uerbis quoque de re publica nitito, cum nitor sit positio uerbi.
+
sequitur optatiuus modus, quem tum demum usurpamus, cum precibus exposcimus a dis; unde ab optando optatiuus dictus est. sunt qui excludunt ex hoc modo praesens tempus. necesse est enim omnium consensu in futurum optemus. non nulli uero admittunt, quod nimis uidetur absurdum, quoniam nemo optat quod habet, sed ut habeat. identidem hi qui admittunt in ambiguum ducunt tempus futurum, cui simile faciunt instans dicendo utinam legam utinam faciam, pro instanti et futuro idem usurpantes, nec respiciunt quantum discrimen sit inter haec tempora, quae uniformiter praue declinant. debent enim, cum sint inter se longe discrepantia sensu, declinatione quoque dissentire. rectius ergo alii fecere, qui ob ambiguitatem inperfecto etiam instans iunxerunt, ut sit idem instans et inperfectum, ut utinam facerem. exoritur item altera quaestio, quo pacto praeterita tempora inserantur. qui enim potest quisquam in praeteritum optare? sed haec quaestio non absurda uidetur, adseritur tamen ratione idonea, ut non inmerito inserta haec tempora uideantur. persaepe enim optamus non modo ut habeamus quod cupimus uerum etiam incusantes factum de quibusdam, quae quoniam non habuerimus, in posterum habere non possumus quae uelimus, quasi utinam scripsissem ut proficerem, utinam uenissem ut audirem haec, et his similia.
+
+
subiunctiuus siue adiunctiuus ideo dictus, quod per se non exprimat sensum, nisi insuper alius addatur sermo quo superior patefiat. subiungit enim sibi uel subiungitur necessario alii sermoni hoc modo, cum dixero audies, cum fecero aspicies, et similia; quod in declinatione finitiua non desideratur: et nihil differt ab optatiua nisi tempore tantum futuro. et in hac subiunctiua numero plurali uniformem declinationem perfecti et futuri temporis accentus distinguit. perfectum enim acuto accentu declinatur, futurum circumflectitur, quasi perfecto cum dixerimus, item futuro cum dixerimus.
+
+
infinitiuus, qui et perpetuus numeris et personis, ideo dictus infinitiuus ex eo, quod parum definitas habet personas et numeros. idem enim sermo de tribus personis et duobus numeris usurpatur, ut cum dicimus facere ego tu ille uolo et uolumus; unde inpersonatiuum hunc quoque non nulli et insignificatiuum dixerunt, quoniam parum tali sermone definita est «hic ubi primum adoleuit, non se luxu neque inertiae corrumpendum dedit, sed, ut mos gentis illius est, iaculari equitare cursu cum aequalibus certare, et cum omnis anteiret, omnibus tamen carus esse»
; pro eo sane quod est, uti mos gentis illius est, iaculabatur equitabat cursu cum aequalibus certabat, et cum omnis anteiret, omnibus tamen carus erat. in hoc modo et illud fuit obseruandum, quod in passiua declinatione er syllabam ueteres crebro addunt, quasi accusarier appellarier; quale est apud Vergilium (proximis enim utar exemplis) «magicas inuitam accingier artes»
, pro eo quod est accingi. est enim moris antiquis in quibusdam sermonem ex abundanti addere. nihil enim syllaba addita confert tali dictioni. meminisse autem debemus futurum tempus non semper infinitis accidere.
nam egeo et studeo egere et eguisse, studere et studuisse faciunt; nec tamen studitum ire aut egitum ire dicere possumus, ut lectum ire.
+
+
inpersonalis quoque uerborum modus sine persona pronominis intellegi non potest; unde inpersonalis dicitur. is ab omni genere uerborum iuxta similitudinem coniugationis colligitur. nam si prima est uel secunda uel tertia coniugatio, sublata secundae personae s nouissima littera et addita tur syllaba, inpersonale facit, ut puta amo ama amatur, teneo tene tenetur, curro curri curritur. praeteritum autem ‹inperfectum› eius in batur exire debet, ut tenebatur; perfectum in est uel fuit, ut tentum est uel fuit; plusquamperfectum in erat uel fuerat, ut tentum erat uel fuerat; futurum a prima et secunda coniugatione in bitur, sicut est amabitur tenebitur, a tertia in etur, ut est legetur. hac ratione modus inpersonalis colligitur. at uero si r littera uerba fuerint terminata, ut sunt passiua et communia et deponentia, uniformiter currunt. ceterum uerba inpersonalia quae a se oriuntur inter genera uerborum potius ordinare quidam probauerunt, quibus eloquentiae et doctrinae tributa est auctoritas. haec enim integram declinationem habere desiderant et per omnia tempora atque
+
participialis uerborum modus est cuius uerba, quod sint participiis similia, participialia dicuntur, nec tamen participia sunt, ut legendi legendo legendum, lectum lectu. dicimus enim legendi officium mihi est, legendo didici, legendum est, lectu proficit et lectum ‹it›; quibus participia similia sunt, ut huius legendi huic legendo hunc legendum et hunc lectum. haec eadem sunt quae Probus supina appellat merito, quoniam nec certum habent tempus nec numerum nec personam nec significatum, quo solo ab inpersonalibus differunt. nam inpersonalia agentis tantum habent significatum, ut puta legitur scribitur, hoc est omnes legunt, omnes scribunt.
+ nam legitur pro omnes leguntur nemo dixit. participialia autem et patientis habent significatum. nam cum dicit Vergilius «frigidus in pratis cantando rumpitur anguis»
, patientem, non facientem ostendit; significat enim dum incantatur: et «uritque uidendo femina»
, non dum uidet, sed dum ab aliis ipsa conspicitur: item «fando aliquod si forte tuas peruenit ad aures»
, pro dum dicitur passiua significatione. aliter enim dictum est «quis talia fando»
, actiua significatione; item «miserabile uisu»
, quod significat miserabile, dum uidetur; et «finem dedit ore loquendi»
, quod significat finem dedit ore, dum loquitur; et «dictu mirabile monstrum»
, quod est mirabile, dum dicitur. et huius modi declinatio tam ex actiua quam ex passiua significatione nascitur.
+
qualitates uerborum sunt hae, absoluta siue perfecta, inchoatiua, iteratiua siue frequentatiua, meditatiua, transgressiua, defectiua, supina, ambigua.
+
+
absoluta uerborum qualitas est quae semel uel absolute aliquid facere nos indicat, ut caleo curro ferueo horreo.
+ inchoatiua uerborum species est quae rem inchoatam, futuram tamen significat et uim incipiendi dumtaxat in effectu habet. haec sco syllaba terminatur et figuratur uel ab illis quae o littera terminantur, ut horreo, id est in horrore sum, horresco, horrere incipio, uel ab illis quae r littera cluduntur, ut misereor miseresco, quale est «miserescimus ultro»
; item labascit, ut ait Terentius «labascit uictus uno uerbo»
, ex eo quod est labor. et ardescere [ardere] dicunt et tenerascere, ut Lucretius in tertio «scilicet in tenero tenerascere corpore mentem»
.
item amo ueteres inchoatiuo modo amasco dixerunt, unde et amasios amatores dicebant, ut Plautus in truculento«stos mundulos amasios»
: Naeuius «nunc primulum amasco»
. est praeterea hio hias, ex quo iteratiuum figuratur hieto hietas; inchoatiuum uero figuratur, hisco hiscis cum dicimus. sed quamquam ita se habent, tamen plus inesse uidetur in eo quod est hiscere quam hiare. hiat enim qui ore patet uel tacitus, quod et in rebus fictis animaduerti potest, hiscere uero incipere loqui. illud praeterea libuit non nullis animaduertere, quod ‹ab› actiuis non nulla figurata inchoatiua reperiuntur esse passiua, quale est gelo gelas gelat, cum inchoatiuum gelasco facit, quod est incipio gelari. item cum est lento lentas, unde et Vergilius «lentandus remus in unda»
, ex hoc inchoatiuum lentesco facit, ut idem Vergilius «lentescit habendo»
. eius modi uerborum figuratio parum admittit ex se perfectum, nec conuenit admittere ut aut possit aut debeat, cum ceteris temporibus per totam declinationem uim incipiendi significet. absurdum est ergo ea quae sunt inchoatiua perfecto tempore definire et mox futuro declinando inchoatiua esse demonstrare. nec enim potest, cum tota uerbi species inchoatiua dicatur, aliqua parte finitiua uideri, ut perfectum admittat. nec enim pallescui horrescui dicimus. per aliam tamen transfigurationem haec uerba quidam declinare consuerunt, ut pallesco pallefactus sum, liquesco liquefactus sum. quamuis quidam cum ad perfectum inchoatiuorum «campique ingentis ossibus albent»
.
item puerisco, item grandesco uilesco palmesco siluesco brutesco.
+ iuuenesco non habet iuueneo. nam senesco et seneo apud antiquos dicebatur; unde et Catullus «nunc recondita / senet quiete seque dedicat tibi, / gemelle Castor et gemelle Castoris»
.
deducuntur item inchoatiua a neutris uerbis et appellationibus: ex uerbis, ut caleo calesco, deliteo delitesco, frondeo frondesco, floreo floresco; et sunt haec quae a perfecta forma ueniunt. sunt item quae originem sui non habent, ut consuesco quiesco. sunt quoque alia inchoatiuis similia, quae inchoatiua non esse temporum consideratione pernoscimus, ut conpesco conpescui. ex appellationibus quoque sic, aeger est aegrescit, ex igne ignescit, ex flamma flammescit, ex dumis dumescit, ex herba herbescit.
+sed haec quae de appellatiuis deriuantur perfecta non habent omnino.
+errant plerique qui dinoscere quaerunt iteratiua uerba ab inchoatiuis.
+quaedam enim sunt quae utramque speciem admittunt, quasi hietare iteratiuum, inchoatiuum hiscere, principale eorum est hio. item lapsor iteratiuum, inchoatiuum labiscor, principale eorum est labor. error igitur hoc modo corrigitur: cuiuscumque fuerint ordinis uerba, in figuram inchoatiuam conlata erunt coniugationis dumtaxat tertiae; iteratiuam uero cum admittunt speciem, erunt ordinis tantum modo primi. hactenus de inchoatiuis, deinceps de iteratiuis.
+
+
iteratiua siue frequentatiua est uerborum qualitas quae assiduam in agendo uim habet, unde et appellationem subit, quoniam frequenter agendi iteret effectum, uelut merso mersas mersat, id est saepius mergo. item exerceo et exerceor, perfecto exercui et exercitus sum, dicimus: hoc iteratur hoc pacto, exercito exercitaui, id est assidue exerceo; item exercitor exercitatus sum, id est assidue exerceor. item habeo et habito dicimus, ut apud Naeuium in dementibus«animae pauxillulum in me habitat»
.
«ad eum aditauere»
. item ineo inis et inito dicimus, ut Pacuuius in Antiopa«loca horrida initas»
. similiter halare et halitare: Ennius in lustris«sublimiter quadrupedantes flammam halitantes»
. hiare et hietare ueteres dixerunt: Plautus ‹[...]› «siqua forte contio est, / ubi eum hietare nondum in mentem uenit»
; Gn(aeus) Mattius uicensimo Iliados«ille hietans herbam moribundus detinet ore»
; item Caecilius «sequere me. praei hercle tu, qui mi oscitans / hietansque restas»
; Laberius etiam in tauro passiuo modo enuntiauit, «hietantur fores»
inquit, pro eo sane quod est hietant, id est patent.
sunt quaedam iteratorum iteratiua, et saepe in tres gradus deducunt uerbum, quale est uideo, deinde uiso, et quod plus est, uisito. item curro, deinde curso, et quod plus est, cursito. et haec uerba cuiuscumque sint coniugationis, cum iterata fuerint, primae erunt coniugationis, excepto eo quod est uideo et uiso; plenam tamen iterationem in ordinem primum confert, ut uisito uisitas. item saepe in duos tantum gradus deducunt declinationem uerbi, ut uolo uolito. sunt etiam frequentatiua de nomine uenientia, ut patrissat graecissat. sunt item deminutiua a perfecta forma, ut sorbillo. sunt sine origine perfectae formae, ut pitisso uacillo. haec autem iterantur quae decorem ac sermonis figuram subire possunt.
+meditatiua est uerborum forma qua non actus sed apparatus ostenditur, ut parturio lecturio amaturio esurio.
+
+
transgressiua uerba sunt quae formam suam, id est primae regulae declinationem, seruare non possunt. tempore enim praeterito perfecto specie tam absoluta quam exacta transeunt in formam passiuorum et deponentium, quae quidam ideo mixta appellauerunt. sic ab eo quod est audeo ausus sum es est, item in exacta specie ausus eram eras erat.
+item gaudeo et similia.
+
+
defectiua uerborum species est cum in declinatione uerba deficiunt nec habent aut omnia tempora aut omnes numeros aut omnes personas aut ‹omnes› modos. haec in i uocalem exeunt, ut odi coepi memini, quae omnia praesens tempus non habent nec futurum. dicimus enim odi oderam. item cedo, quod non habet nisi secundam personam praesentis temporis, et est imperatiuus modus ‹[...]›
ambigua uerba dicuntur quae o littera terminata et actiua possunt esse et neutralia pro significatione dicentis, ut ludo. si enim significat [ut] ludum exerceo, [ludo] erit neutrale, ut apud Vergilium «ludere quae uellem calamo p(ermisit) a(gresti)»
.
sin autem significet deludo derideo, erit actiuum, ut ludo illum et ludor ab illo, ut apud Terentium «num ludis tu me?»
.
+
omnia uerba indicatiuo modo finiuntur litteris quinque, o r t m i, sic, o littera, ut laudo, r, ut laudor, t, ut pudet, m, ut sum et quae ex eo conponuntur, ut possum adsum, i, ut odi noui.
+
+
coniugationes uerborum sunt tres. prima est quae indicatiuo modo tempore praesenti numero singulari figura simplici persona prima uerbo
eadem indicatiuo modo tempore praesenti secunda persona numero singulari a producta et s litteris terminatur, ut laudo laudas. passiui quoque uerbi coniugatio prima est quae pronuntiatiuo modo tempore praesenti numero singulari secunda persona a litteram habet proximam nouissimae syllabae, ut laudaris. secunda est quae eodem modo et tempore et numero secunda persona uerbo actiuo et neutrali e producta ante nouissimam s litteram terminatur, ut doceo doces. huius autem coniugationis semper secunda persona una deterior est syllaba, ut doceo doces, sedeo sedes.
+haec autem et superior futuro tempore pronuntiatiuo modo numero singulari persona prima bo syllaba finitur, ut laudabo docebo. secunda quoque coniugatio passiui uerbi eodem modo tempore numero et persona e litteram productam iuxta nouissimam syllabam habet, ut moneor moneris. in utraque autem coniugatione pronuntiatiuo modo futuro tempore prima persona per bor syllabam finitur, ut monebor laudabor. tertia est quae eodem modo et tempore et persona et numero i ante nouissimam s litteram terminatur interdum correpta interdum producta, correpta, ut dico dicis, producta, ut audio audis. haec i suam productam ubique custodit. correpta autem an producta sit facile perspicimus in indicatiuo modo tempore praesenti numero plurali prima uel secunda persona, ubi sine summa deformitate aduersus naturam uerba corripi uel produci non possunt, ut legimus legitis, audimus auditis. et utraque, tam producta quam correpta, futuro tempore pronuntiatiuo modo numero singulari persona prima per am syllabam finitur, ut audiam dicam; sed etiam in bo, in his tamen dumtaxat quae, cum producta sint, secundae coniugationis formulam in prima persona seruant habentque ante o e paenultimam correptam litteram, ut eo is ibo, queo quis quibo. tertia coniugatio passiui uerbi ita duplex est ut pronuntiatiuo modo tempore praesenti numero singulari persona secunda aut i productam litteram iuxta nouissimam syllabam habeat, ut nutrior nutriris, aut e correptam, ut rapior raperis, legor legeris. futuro autem tempore pronuntiatiuo modo prima persona per ar syllabam finitur, ut nutriar rapiar legar. uerba neutralia ad coniugationum speciem actiuum uerbum sequuntur; deponentia et communia passiuis cohaerent. quaedam extra has coniugationes, non nulla ex his ipsis uerba per anomaliam uarie declinari necesse est, quae deinceps ostendentur.
+ primae coniugationis uerba imperatiuo modo tempore praesenti secunda persona a littera terminantur, ut amo ama, canto canta. primae coniugationis uerba promissiuo modo adiecta ad imperatiuum modum bo syllaba terminantur, ut ‹ama› amabo, ‹canta› cantabo. primae coniugationis uerba
primae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore perfecto specie absoluta adiecta ad imperatiuum modum ui syllaba terminantur, ut ama amaui. sed consuetudo saepe breuitatem adpetens a litteram subtrahit et i ab u disiungit, ut tono tonui, intono intonui, ut apud Vergilium «intonuit laeuum»
.
primae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praeterito plusquamperfecto specie exacta adiectis ad imperatiuum modum ueram syllabis terminantur, ut ama amaueram.
+secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praesenti prima persona e littera ante o terminantur, ut sedeo moneo, excepto uno uerbo et his quae ex eo conposita sunt, quae secundum tertium ordinem declinantur, eo ueneo. secundae coniugationis uerba imperatiuo modo tempore praesenti secunda persona e littera producta terminantur, ut sedeo sede, moneo mone. secundae coniugationis uerba promissiuo modo adiecta ad imperatiuum modum bo syllaba terminantur, ut sede sedebo, mone monebo. secundae coniugationis uerba infinitiuo modo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba manente productione terminantur, ut mone monere, sede sedere. secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praeterito perfecto specie absoluta et exacta interdum retinent formam generis sui, ut uideo uidi, moneo monui, interdum formam regulae non seruant, sed potius consuetudini uel euphoniae quam rationi succumbunt.
+resoluuntur enim in formam passiuorum et deponentium sic. fit enim ab eo quod est audeo ausus sum es est, in exacta specie ausus eram eras erat.
+ secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praeterito inperfecto specie inchoatiua adiecta ad imperatiuum modum bam syllaba terminantur, ut sede sedebam. sunt quaedam uerba in quibus tantum imperatiuo modo declinamus in secunda dumtaxat persona singulariter et pluraliter, item infinitiuo modo praesentis tantum temporis. et sunt haec duo, imperatiuo modo aue salue, et pluraliter auete saluete; item infinitiuo modo praesentis temporis auere te uolo et uos et illos, similiter saluere. habet hoc uerbum et aduerbium, cum dicimus: salue, id est: satisne salue domi? tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo tempore praesenti prima persona aut o littera nulla alia praecedente uocali terminantur; quam non nulli postremam uocalem corripere oportere censent, ueluti dico lego et his similia (cur id ita facere oporteat aut quare non et in ceteris
tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo tempore praeterito specie absoluta et exacta formam regulae non seruant, sed potius consuetudine declinantur. fit enim ab eo quod est lego legi legeram, rego rexi rexeram, pungo pupugi pupugeram, expungo expunxi expunxeram, induo indui indueram. tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo tempore praeterito inperfecto specie inchoatiua adiecta ad imperatiuum modum bam syllaba terminantur praecedente ‹aut› consonanti primae positionis aut uocali, ut lege legebam, pete petebam, rape rapiebam, inrue inruebam, indue induebam. omnia autem imperatiua tertiae coniugationis correptae secunda persona temporis instantis per e litteram terminantur.
+ corrumpuntur haec tria dumtaxat, facio fac, dico dic, duco duc, et quae ab his sunt, dico addico addic, praedico praedic, indico indic, duco abduco abduc, induco induc, perduco perduc, seduco seduc. sed facio, quod subnotauimus, si praepositionem acceperit, ad regulam ‹redit›, uelut inficio infice, adficio adfice, conficio confice. sed apud ueteres salua est regula, qui dixerunt face dice duce, non minus apud Vergilium antiquitatis amantem in undecimo libro «tu, Voluse, armari Vulscorum edice maniplis»
; ratione et conpetenter analogiae et consuetudini eruditorum, quoniam imperatiua in omni uerbo omni ordine ex secunda persona finitiua deriuantur amissa s semiuocali littera, uelut nuntio nuntias nuntia, moueo moues
praeterea id obseruandum fuit, quod fere in tertio ordine plerumque ueteres tertia persona finitiua temporis perfecti numeri pluralis e mediam uocalem corripiunt, quasi legerunt emerunt dicentes; ut apud Terentium quoque legitur in prologo eunuchi«postquam aediles emerunt»
, et his similia. tertiae coniugationis productae uerba indicatiuo modo tempore praesenti prima persona aut eo litteris terminantur, ut adeo adis, prodeo prodis, aut io, ut audio audis, nutrio nutris. tertiae coniugationis productae uerba imperatiuo modo tempore praesenti secunda persona i producta terminantur, ut adeo adi, nutrio nutri. tertiae coniugationis productae uerba indicatiuo modo tempore praesenti prima persona, ‹si› e habuerint ante o, eadem promissiuo modo adiecta ad imperatiuum modum bo syllaba terminantur, ut adeo adi adibo, prodeo prodi prodibo: quae uero io, eadem promissiuo modo am syllaba terminantur, ut audio audi audiam, nutrio nutri nutriam. tertiae coniugationis productae uerba infinitiuo modo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba terminantur, ut adi adire, prodi prodire, nutri nutrire. tertiae coniugationis productae uerba indicatiuo modo tempore perfecto specie absoluta adiecta ad imperatiuum modum ui syllaba terminantur, ut adi adiui, prodi prodiui, nutri nutriui. sed tamen consuetudo breuitatem adpetens u litteram subtrahit et i ultimam geminat, ut adii prodii nutrii. tertiae coniugationis productae uerba quae indicatiuo modo tempore praesenti prima persona eo litteris terminantur, eadem indicatiuo modo tempore praeterito specie inchoatiua adiecta ad imperatiuum modum bam syllaba terminantur, ut adeo adibam, prodeo prodibam; quae uero io, eadem e prope ultimam syllabam producta dicuntur, ut audio audiebam, nutrio nutriebam. sed ueteres haec sine e littera pronuntiabant, audibam nutribam dicentes, ut apud Vergilium «nutribat Thyrrusque pater»
pro nutriebat. tertiae coniugationis productae uerba indicatiuo modo tempore praeterito plusquamperfecto specie exacta adiectis ad imperatiuum
omnium uerborum quae o littera terminantur coniugatio etiam ab optatiuo modo et coniunctiuo tempore praesenti dumtaxat colligitur. nam si prima est coniugatio, optatiuum et subiunctiuum in em syllabam terminatum debet habere, sicut est utinam amem uel cum amem. quod si secunda coniugatio fuerit, optatiuo similiter et subiunctiuo in am terminetur, ut est utinam teneam uel cum teneam. tertia uero eodem modo et tempore in rem syllabam terminari debet, ut est utinam legerem uel cum legerem. nam in omni uerbo actiuo et neutrali optatiuo et subiunctiuo modo tempus praeteritum perfectum in rim exire debet, plusquamperfectum in sem [sed simplex], ut est in prima coniugatione utinam amauerim et utinam amauissem ‹et cum amauerim et cum amauissem›; item in secunda utinam monuerim utinam monuissem uel cum monuerim et cum monuissem; pari modo et tertia utinam legerim utinam legissem et cum legerim et cum legissem. ab his uerbis o littera terminatis omne infinitum tempore praesenti in re exire debet, perfectum eius in se, futurum in ire, ut est legere legisse lectum ire.
+uerba quae or syllaba terminantur indicatiui modi praeteritum inperfectum in bar debent mittere, perfectum in sum, plusquamperfectum in eram, ut legebar lectus sum lectus eram. ab optatiuo uero et coniunctiuo praeteritum inperfectum in rer debent mittere, perfectum in sim, plusquamperfectum in essem, ut est utinam legerer lectus sim lectus essem.
+ab his uerbis infinitiuus modus tempore praesenti i debet littera terminari, praeteritum in esse, futurum in iri, ut legi lectum esse lectum iri.
+
+
+
amo uerbum absolutum finitum actiuum figurae simplicis numeri singularis modi indicatiui temporis praesentis personae primae coniugationis primae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo tempore praesenti amo amas amat, pluraliter amamus amatis amant: eodem modo tempore praeterito inperfecto specie inchoatiua amabam amabas amabat, pluraliter amabamus amabatis amabant: eodem modo tempore praeterito perfecto specie absoluta amaui, amasti uel amauisti, amauit, pluraliter amauimus, amastis uel amauistis, amarunt uel amauerunt uel amauere: eodem modo tempore
modo inpersonali tempore praesenti amatur, inperfecto amabatur, perfecto amatum est uel fuit, plusquamperfecto amatum erat uel fuerat, futuro amabitur. modo participiali amandi amando amandum amatum amatu. haec gerundi sunt apud quosdam, quae Probus supina appellat. participia trahuntur a uerbo actiuo duo, praesentis temporis et futuri; praesentis ut hic et haec et hoc amans, futuri hic amaturus haec amatura hoc amaturum.
+ adnotandum est in hac coniugatione quod tertia eius persona finitiua temporis perfecti numeri pluralis persaepe conlidit unam syllabam breuitatis
de declinatione generis passiui. amor uerbum absolutum finitiuum passiuum figurae simplicis numeri singularis modi indicatiui temporis praesentis personae primae coniugationis primae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo tempore praesenti amor amaris amatur, pluraliter amamur amamini amantur: eodem modo tempore praeterito inperfecto specie inchoatiua amabar, amabaris uel amabare, amabatur, pluraliter amabamur amabamini amabantur: eodem modo tempore praeterito perfecto amatus sum es est, pluraliter amati sumus estis sunt; et ulteriore amatus fui fuisti fuit, pluraliter amati fuimus fuistis fuerunt uel fuere: eodem modo tempore praeterito plusquamperfecto amatus eram eras erat, pluraliter amati eramus eratis erant; et ulteriore amatus fueram fueras fuerat, pluraliter amati fueramus fueratis fuerant: eodem modo tempore futuro amabor, amaberis uel amabere, amabitur, pluraliter amabimur amabimini amabuntur. modo imperatiuo tempore praesenti ad secundam et tertiam personam amare ametur, pluraliter amemur amemini amentur: eodem modo tempore futuro amator tu, amator ille ‹uel amamino›, pluraliter amemur ameminor amentur ‹uel amantor›. quidam putant amemur imperatiuum esse: hoc nos gerundi siue hortandi appellamus. modo optatiuo tempore praesenti et praeterito inperfecto utinam amarer, amareris uel amarere, amaretur pluraliter utinam amaremur amaremini amarentur: eodem modo tempore praeterito perfecto utinam amatus sim sis sit, pluraliter utinam amati simus sitis sint; et ulteriore utinam amatus fuerim fueris fuerit, pluraliter utinam amati fuerimus fueritis fuerint: eodem modo tempore praeterito plusquamperfecto utinam amatus essem esses esset, pluraliter utinam amati essemus essetis essent; et ulteriore utinam amatus fuissem fuisses fuisset, pluraliter utinam amati fuissemus fuissetis fuissent: eodem modo tempore futuro utinam amer, ameris uel amere, ametur, pluraliter utinam amemur amemini amentur. modo coniunctiuo tempore praesenti cum amer, ameris uel amere, ametur, pluraliter cum amemur amemini amentur: eodem modo tempore
modo inpersonali amatur, inperfecto amabatur, perfecto amatum est uel fuit, plusquamperfecto amatum erat uel fuerat, futuro amabitur. modo participiali amandi amando amandum amatum amatu. apud quosdam haec uerba gerundi sunt, quae Probus supina appellat. participia trahuntur a uerbo passiuo duo, praeteriti temporis et futuri; praeteriti hic amatus, futuri hic amandus. actiui uerbi regulam neutrale uerbum sequitur, passiui commune et deponens.
+item uerbi secundae coniugationis declinatio. doceo uerbum absolutum indicatiuo modo dictum significationis actiuae coniugationis secundae numeri singularis figurae simplicis temporis instantis personae primae, quod declinabitur sic. doceo docebam docui docueram docebo. imperatiuo modo tempore praesenti ad secundam et tertiam personam doce doceat, pluraliter doceamus docete doceant; futuro doceto tu, doceto ille, pluraliter doceamus docetote doceant et docento. optatiuo modo tempore praesenti et praeterito inperfecto utinam docerem docuissem doceam. coniunctiuo modo tempore praesenti cum doceam docerem docuerim docuissem docuero.
+infinitiuo modo numeris et personis tempore praesenti docere docuisse doctum ire ‹[...]› participia trahuntur a uerbo actiuo duo, praesentis temporis et futuri; praesentis docens, futuri docturus.
+ in hac coniugatione obseruabimus participia. cum ceterarum coniugationum fere praesens ‹totidem quot et in› uerbis habet syllabas, haec minus una syllaba declinatur, uelut moueo mouens, sedeo sedens et similia. in
uerbi passiui declinatio. doceor uerbum absolutum indicatiuo modo dictum significationis passiuae coniugationis secundae numeri singularis figurae simplicis temporis instantis personae primae, quod declinabitur sic.
+doceor, docebar, doctus sum doctus fui, doctus eram doctus fueram, docebor. imperatiuo modo tempore praesenti ad secundam et tertiam personam docere doceatur, pluraliter doceamur doceamini doceantur; futuro docetor tu, docetor ille ‹uel› docemino, pluraliter doceamur doceaminor doceantur ‹uel docentor›. optatiuo modo tempore ‹praesenti et› praeterito inperfecto utinam docerer, docereris ‹uel› docerere, doceretur, pluraliter ‹utinam› doceremur doceremini docerentur: eodem modo tempore praeterito perfecto et plusquamperfecto utinam doctus essem, et ulteriore doctus fuissem: eodem modo tempore futuro utinam docear. coniunctiuo modo tempore praesenti cum docear, cum docerer, cum doctus sim cum doctus fuerim, cum doctus essem cum doctus fuissem, futuro cum doctus ero, et ulteriore cum doctus fuero. infinitiuo modo numeris et personis tempore praesenti doceri, ‹praeterito› doctum esse, futuro doctum iri. gerundi uel participialia uerba docendi docendo docendum doctum doctu. participia trahuntur a uerbo passiuo duo, praeteriti temporis et futuri; praeteriti doctus, futuri docendus.
+ uerbi tertiae coniugationis productae declinatio. audio audior uerba absoluta indicatiuo modo dicta significationis actiuae et passiuae coniugationis tertiae productae numeri singularis figurae simplicis temporis instantis, quae declinabuntur sic. audio, et ‹a› passiuo audior; audiebam, ‹et a› passiuo audiebar; audii et audiui, et ‹a passiuo› auditus sum auditus fui; audieram audiueram, et ‹a› passiuo auditus eram auditus fueram; futuro audiam, et ‹a› passiuo audiar. imperatiuo modo tempore praesenti ad secundam et tertiam personam audi audiat, pluraliter audiamus audite audiant, et ‹a› passiuo audire audiatur, pluraliter audiamur audiamini audiantur; futuro audito audito, pluraliter audiamus auditote audiant uel audiunto, et a passiuo auditor auditor uel audimino, pluraliter audiamur audiminor audiantur ‹uel audiuntor›. optatiuo modo tempore praesenti et inperfecto utinam audirem, et a passiuo utinam audirer; perfecto et plusquamperfecto utinam audissem, et secundum ueteres ‹utinam› audiuissem, et a passiuo utinam
inpersonali modo auditur, audiebatur, auditum est auditum fuit, auditum erat et fuerat, audietur. gerundi uel participialia audiendi audiendo audiendum auditum auditu. participia trahuntur a uerbo actiuo duo, praesentis temporis et futuri; praesentis audiens, futuri auditurus: et a passiuo duo, praeteriti temporis et futuri; praeteriti auditus, futuri audiendus.
+uerbi tertiae coniugationis correptae declinatio. lego legor uerba absoluta indicatiuo modo dicta significationis actiuae et passiuae coniugationis tertiae correptae numeri singularis figurae simplicis temporis instantis personae primae, quae declinabuntur sic. lego legor, inperfecto legebam legebar, perfecto legi lectus sum et lectus fui, plusquamperfecto legeram lectus eram et fueram, futuro legam legar. imperatiuo modo tempore praesenti ad secundam et tertiam personam lege legat, pluraliter legamus legite legant, et a passiuo legere legatur, ‹pluraliter› legamur legimini legantur; futuri ab actiuo legito legito, ‹pluraliter› legamus legitote legant uel legunto, et a passiuo legitor legitor uel legimino, pluraliter legamur legiminor legantur uel leguntor. optatiuo modo tempore praesenti et inperfecto utinam legerem legerer, perfecto et plusquamperfecto utinam legissem et lectus essem et lectus fuissem, futuro utinam legam legar. coniunctiuo modo tempore praesenti cum legam legar, inperfecto cum legerem legerer, perfecto cum legerim lectus sim et lectus fuerim, plusquamperfecto cum legissem lectus essem et fuissem, futuro cum legero lectus ero et fuero.
+ infinitiuo modo tempore praesenti legere legi, ‹praeterito› legisse lectum esse et fuisse, futuro lectum ire et lectum iri. inpersonali modo legitur, legebatur, lectum est et fuit, lectum erat et fuerat, legetur. gerundi uel participiali modo legendi legendo legendum lectum lectu. participia trahuntur ab hoc uerbo quattuor, actiua duo, praesentis temporis et futuri, legens lecturus; passiua duo, lectus legendus. in tertia coniugatione correpta non nulli censent uerba prima positione postremam uocalem litteram
+
+
secundae coniugationis temporis instantis gaudeo, pluraliter gaudemus; gaudebam, ‹pluraliter› gaudebamus; gauisus sum et fui, es et fuisti, est et fuit, pluraliter gauisi sumus fuimus, estis fuistis, sunt fuerunt; eram fueram, eras fueras, erat fuerat, pluraliter eramus fueramus, eratis fueratis, erant fuerant; futuri gaudebo. modus imperatiuus temporis instantis gaude gaudeat, pluraliter gaudeamus gaudete gaudeant; futuri gaudeto tu, gaudeto ille, pluraliter gaudeamus, gaudetote, gaudeant gaudento. optatiua instantis utinam gaudeam, pluraliter utinam gaudeamus; ‹inperfecti utinam› gauderem gauderemus; ‹perfecti› utinam gauisus sim sis sit, gauisus fuerim fueris fuerit, simus sitis sint, fuerimus fueritis fuerint; plusquamperfecti utinam gauisus essem esses esset, fuissem fuisses fuisset, pluraliter utinam gauisi essemus essetis essent, fuissemus fuissetis fuissent; futuri utinam gaudeam, pluraliter utinam gaudeamus. subiunctiua similiter optatiuis declinantur praeter futurum. nam subiunctiuorum futurum cum gauisus ero uel fuero, eris fueris, erit fuerit. infinitiua instantis gaudere, ‹praeteriti› gauisum esse et fuisse, futuri gauisum ire gauisurum esse et gauisum iri.
+participia secundum formam quidem actiuam instantis et futuri, secundum autem formam passiuam praeteriti tantum; instantis hic et haec et hoc gaudens, futuri gauisurus gauisura gauisurum, praeteriti [hic] gauisus gauisa gauisum. et cetera similia ordinis secundi, soleo solitus sum, audeo ausus sum. sed soleo omnino futurum non habet, quia uim habet praeteriti nec potest aliquis futuris consueuisse.
+tertiae coniugationis instantis fido fidis fidit, pluraliter fidimus fiditis fidunt; ‹inperfecti› fidebam fidebas fidebat, pluraliter ‹fidebamus fidebatis fidebant›; perfecti fisus sum es est, fui fuisti fuit, ‹pluraliter sumus estis sunt, fuimus fuistis fuerunt; plusquamperfecti fisus› eram eras erat, fueram fueras fuerat, ‹pluraliter eramus eratis erant, fueramus fueratis fuerant›; futuri fidam fides fidet, pluraliter fidemus fidetis fident.
+ imperatiua instantis fide fidat, pluraliter fidamus fidite fidant; futuri fidito fidito, pluraliter fidamus fiditote fidant et fidunto. optatiua instantis utinam fidam fidas fidat, pluraliter utinam fidamus fidatis fidant; inperfecti fiderem; perfecti fisus sim et fuerim; plusquamperfecti fisus essem et fuissem; futuri utinam fidam. subiunctiuorum futurum cum fisus ‹ero et› fuero. infinitiua
imperatiua fi fiat, pluraliter fiamus fite fiant; futuri esto ‹esto›, pluraliter fiamus estote fiant et sunto. optatiua instantis temporis utinam fiam fias fiat, fierem fieres fieret, factus sim et fuerim, factus essem et fuissem, futuri utinam fiam fias fiat. subiunctiuorum futurum cum factus ero et fuero. infinitiua instantis fieri, praeteriti factum esse et fuisse, futuri factum ire et facturum ‹esse et factum› iri. participia actiua instantis et futuri, passiua praeteriti tantum; instantis hic et haec et hoc fiens, futuri facturus factura facturum, praeteriti factus facta factum. supina fiendi fiendo fiendum. et quae ab hoc sunt, patefio calefio tepefio madefio expergefio mansuefio liquefio adsuefio arefio, et quae fio terminantur omnia similiter declinantur. infinitiuum huius uerbi quod est fio per i facit, fieri, cum omnia uerba actiua uoce elata in e faciant, uelut amare docere munire.
+
+
instantis temporis memini meministi meminit, inperfecti memineram, perfecti memini, plusquamperfecti memineram, futuri meminero.
+ imperatiua instantis non habet; futuri memento, pluraliter mementote. optatiua instantis et inperfecti utinam meminerem, perfecti meminerim, plusquamperfecti meminissem, futuri meminerim. subiunctiuorum futurum cum meminero. infinitiua praeteriti temporis tantum meminisse. participia non habet. et cetera similiter, noui odi pepigi, haec tria ne imperatiuum quidem habent omnino, cum etiam in eo quod est memini futurum tantum sit, et hoc in secunda persona dumtaxat [sit]. in his uerbis quibus notauimus imperatiua deficere, quae sunt noui memini pepigi odi coepi, grammatici inducunt imperatiua hoc modo. dicunt enim omnia imperatiua tribus modis intendi posse, ut dic dicas dixeris, et ita distingunt: dic ex eo quod est regulae solitae quam in declinatione obseruamus; dicas autem et dixeris per defectionem imperatiui, ut sit fac dicas et fac dixeris. quorum alterum est optatiuorum instans et futurum, item subiunctiuorum instans,
quod ipsum etiam in omnibus obseruari uerbis potest, quamuis imperatiua habeant sua, uelut ames, ut sit fac ames, et amaueris, ut sit fac amaueris.
+similiter et cetera ‹doceas›, fac doceas, docueris, fac docueris, uincas, fac uincas, uiceris, fac uiceris, item munias, fac munias, munieris, fac munieris.
+praeponuntur autem imperatiuis alia multa, uelut uolo rogo peto moneo quaeso hortor, id est ‹uolo› facias, ‹rogo› dicas et cetera.
+declinationes item eorum uerborum inseruimus quae uidentur et ipsa defectiua esse et ambigue declinari. instantis uolo uis uult uolumus uultis uolunt; inperfecti uolebam; perfecti uolui; plusquamperfecti uolueram; futuri uolam uoles uolet, pluraliter uolemus uoletis uolent. imperatiua instantis fac uelis ‹uelit›, pluraliter uelimus uelite uelint; futuri uelito uelit, pluraliter uelimus uelitote uelint. optatiua instantis utinam uelim, inperfecti uellem, perfecti uoluerim, plusquamperfecti uoluissem, futuri uelim.
+subiunctiuorum futurum cum uoluero. infinitiua instantis et praeteriti tantum; instantis uelle, praeteriti uoluisse. participia instantis tantum hic et haec et hoc uolens et cetera. similiter et nolo malo. quamquam etiam circa haec uerba similiter imperatiua obseruare debemus secundum adnotationem praecedentem. sed sunt qui ita dicunt, malis nolis, et optatiua utinam malim malis malit et nolim nolis nolit.
+ uerbum actiuum finitiuum tertiae coniugationis tollo tollis tollit, ‹inperfecti tollebam›, perfecti sustuli, plusquamperfecti sustuleram, futuri tollam. imperatiua tolle tollat, futuri tollito tollito. optatiua utinam tollerem, perfecti sustulerim, plusquamperfecti sustulissem, futuri utinam tollam. subiunctiua cum tollam, inperfecti tollerem, perfecti sustulerim, plusquamperfecti sustulissem, futuri sustulero. infinitiua tollere, praeteriti sustulisse, futuri sublatum ire uel sublaturum esse. participia instantis hic tollens, futuri hic sublaturus. supina tollendi tollendo tollendum. passiui declinatio ita. tollor tolleris tollitur, pluraliter tollimur tollimini tolluntur; inperfecti tollebar; perfecti sublatus sum et fui; plusquamperfecti sublatus eram et fueram; futuri tollar tolleris tolletur, pluraliter tollemur tollemini tollentur. imperatiua tollere tollatur, pluraliter tollamur tollamini tollantur; quasi futuri tollitor. optatiua utinam tollerer tollereris tolleretur, perfecti utinam sublatus sim et fuerim, plusquamperfecti sublatus essem et fuissem, futuri utinam tollar tollaris. subiunctiua cum tollar, inperfecti tollerer
infinitiua tolli, praeteriti sublatum esse, futuri sublatum iri. participia praeteriti hic sublatus, futuri tollendus. supina sublatum ‹sublatu›. uerbi corrupti alia declinatio. temporis instantis sum es est, inperfecti eram, perfecti fui, plusquamperfecti fueram, futuri ero eris erit.
+ imperatiua instantis es sit, pluraliter simus este sint; ‹futuri esto esto, pluraliter simus estote sint› et sunto. optatiua instantis utinam sim sis sit, inperfecti essem, perfecti fuerim, plusquamperfecti fuissem, futuri utinam sim. subiunctiua instantis cum sim, inperfecti essem, perfecti fuerim, plusquamperfecti cum fuissem, futuri cum fuero. infinitiua instantis esse, praeteriti fuisse, futuri fore uel futurum ire et futurum esse. participia futuri tantum hic futurus. et quae ab eo conposita sunt, uelut possum adsum praesum desum absum intersum obsum prosum supersum. sed ex his duo ista habent participia etiam instantis, praesum et absum. nam praesens et absens dicimus. inter haec quae cum ‹sum› uerbo pronuntiantur hoc solum possum non potest uideri (facit enim perfectum potui); cuius declinationem inseruimus. instantis possum potes potest, pluraliter possumus potestis possunt, inperfecti poteram, perfecti potui, plusquamperfecti potueram, futuri potero. imperatiua instantis possis possit, pluraliter possimus poteste possint; futuri potesto possit, pluraliter possimus potestote possint et possunto. optatiua instantis utinam possim, possem, potuerim, potuissem, futuri possim. subiunctiua futuri cum potuero. infinitiua instantis et praeteriti tantum; futuri non habet: instantis posse, praeteriti potuisse. participia instantis tantum; futuri non habet: instantis hic et haec et hoc potens. sed quidam dicunt participia ne instantis quidem temporis habere. nam potens nomen est,
passiui uerbi declinatio. feror fereris fertur, pluraliter ferimur ferimini feruntur; inperfecti ferebar; perfecti latus sum et fui; plusquamperfecti latus eram et fueram; futuri ferar fereris feretur. imperatiua ferre feratur, futuri fertor. optatiua utinam ferrer, praeteriti perfecti latus sim et fuerim, plusquamperfecti latus essem et fuissem, futuri ferar. subiunctiua cum ferar, praeteriti inperfecti ferrer, perfecti latus sim et fuerim, plusquamperfecti latus essem et fuissem, futuri latus ero et fuero. infinitiua ferri, perfecti latum esse, futuri latum iri. participia praeteriti hic latus, futuri hic ferendus. supina latum ‹latu›. «ut de symbolis essemus»
; perfecti ederim ederis ederit ederimus ederitis ederint, plusquamperfecti edissem edisses edisset edissemus edissetis edissent, futuri edam edas edat edamus edatis edant. subiunctiua instantis cum edam edas edat edamus edatis edant, inperfecti cum essem esses esset essemus essetis essent, perfecti ederim ederis ederit ederimus ederitis ederint, plusquamperfecti edissem edisses edisset edissemus edissetis edissent, futuri cum edero ederis ederit ederimus ederitis ederint. infinitiua instantis esse, praeteriti edisse, ueteres edere et edisse; futuri esum ire et esurum esse. inpersonalia instantis estur, inperfecti edebatur, perfecti esum est et fuit, plusquamperfecti esum erat et fuerat, futuri edetur. supina edendi edendo edendum esum esu, non estum estu: uulgaria enim sunt. participia instantis hic et haec et hoc edens, futuri esurus. et quae ab eo deriuantur, comedo ambedo abedo circumedo. adnotabimus tamen ueteres etiam sic declinasse, edo edis edit: Cato ad filium uel de oratore«lepus multum somni adfert qui illum edit»
, et Vergilius «ne te tantus edit tacitam dolor»
.
passiuo genere edor ederis editur, inperfecto edebar, perfecto esus sum et fui, plusquamperfecto esus eram et fueram, futuro edar ederis edetur edemur edemini edentur. imperatiua edere edatur edamur edamini edantur, futuri editor. optatiua utinam ederer edereris ederetur, perfecti esus sim et fuerim, plusquamperfecti esus essem et fuissem, futuri edar edaris edatur edamur edamini edantur. subiunctiua cum edar, inperfecti ederer, perfecti cum esus sim et fuerim, plusquamperfecti cum esus essem et fuissem, futuri cum esus ero et fuero. infinitiua edi, praeteriti esum esse, futuri esum iri. participia praeteriti hic esus, unde et comesus dicimus et
paenitet uerbum inpersonale indicatiuo modo dictum coniugationis secundae numeri singularis figurae simplicis temporis instantis, quod declinabitur sic. paenitet me te illum, paenitet nos uos illos; ‹inperfecto› paenitebat me te illum nos uos illos; perfecto paenituit me te illum nos uos illos; plusquamperfecto paenituerat me te illum nos uos illos; futuro paenitebit me te illum nos uos illos. imperatiuo modo tempore tantum praesenti paeniteat me te illum nos uos illos. optatiuo modo tempore praesenti et inperfecto utinam paeniteret me te illum nos uos illos, perfecto utinam paenituerit me te illum nos uos illos, plusquamperfecto utinam paenituisset me te illum nos uos illos, futuro utinam paeniteat me te illum nos uos illos. coniunctiuo modo tempore praesenti cum paeniteat me te illum nos uos illos, inperfecto cum paeniteret me te illum nos uos illos, perfecto cum paenituerit me te illum nos uos illos, plusquamperfecto cum paenituisset me te illum nos uos illos, futuro cum paenituerit me te illum nos uos illos. infinitiuo modo numeris et personis tempore praesenti paenitere, praeterito paenituisse. ab hoc inpersonali uerbo usurpatum est participium temporis instantis hic et haec et hoc paenitens. quidam autem dicunt inpersonalia neque actiua neque passiua participia habere. nam pudens non est participium sed appellatio, unde et inpudens.
+aliud inpersonale. uenitur uerbum inpersonale indicatiuo modo dictum coniugationis tertiae productae numeri singularis figurae simplicis temporis instantis, quod declinabitur sic. uenitur a me a te ab illo a nobis a uobis ab illis, inperfecto ueniebatur, perfecto uentum est et ulteriore uentum fuit, plusquamperfecto uentum erat et ulteriore uentum fuerat, futuro uenietur.
+imperatiuo modo temporis tantum praesentis ueniatur. optatiuo modo tempore praesenti et inperfecto utinam ueniretur, perfecto utinam uentum sit ‹et fuerit›, plusquamperfecto utinam uentum esset et fuisset, futuro utinam ueniatur. coniunctiuo modo tempore praesenti cum ueniatur, inperfecto cum ueniretur, perfecto cum uentum sit et fuerit, plusquamperfecto cum uentum esset et fuisset, futuro cum uentum erit et fuerit. infinitiuo modo tempore praesenti ueniri, praeterito uentum esse et fuisse, futuro uentum iri.
+ contingit uerbum inpersonale indicatiuo modo dictum coniugationis tertiae correptae numeri singularis figurae simplicis temporis instantis, quod
imperatiuo modo tempore praesenti contingat. optatiuo modo tempore praesenti et inperfecto utinam contingeret, perfecto contigerit, plusquamperfecto contigisset, futuro contingat. coniunctiuo modo tempore praesenti cum contingat, inperfecto cum contingeret, perfecto cum contigerit, plusquamperfecto cum contigisset, futuro cum contigerit. infinitiuo modo tempore praesenti contingere, praeterito contigisse.
+
+
coniugationum omnium uerba o littera terminata tempore praeterito perfecto in i litteram ultimam mittunt, ut amo amaui, doceo docui, lego legi. uariantur autem species in prima coniugatione quater, in secunda quinquies, in tertia correpta nouies, in tertia producta, quae a quibusdam quarta dicitur, quinquies.
+ coniugationis primae temporis perfecti formae sunt quattuor, quae mutationem capiunt in hunc modum. ‹prima est› in qua semper a inest et una abundat syllaba, cum maior pars ita cadet, quasi sospito sospitaui, fortuno fortunaui, aro araui, famulo famulaui, propalo propalaui, manifesto manifestaui, profano profanaui, duplico duplicaui, noto notaui, tumulo tumulaui, excuso excusaui, amoeno amoenaui, nauseo nauseaui, multo multaui, paedico paedicaui, fermento fermentaui, libro libraui, lamento lamentaui, laeto laetaui, lorico loricaui, humo humaui, stipo stipaui, sacrifico sacrificaui, triumpho triumphaui, fundo fundaui, fuco fucaui, focilo focilaui, aequo aequaui, laetifico laetificaui, aucupo aucupaui, uestigo uestigaui, supplico supplicaui, hilaro hilaraui, deuelo deuelaui, leuo leuaui, inuolo inuolaui, sedo sedaui, deturbo deturbaui, cauo cauaui, insimulo insimulaui, stercoro stercoraui, puto putaui, stimulo stimulaui, fulmino fulminaui, commodo commodaui, iacto iactaui, considero consideraui, sincero sinceraui, manduco manducaui, ‹id est edo›; proprie autem est quod Graeci dicunt
manducatur autem quod dentibus reluctatur. nam cum dicam edo, quid faciam ostendo, cum uero manduco, non tantum quid faciam ostendo sed et qualiter faciam. ueteres tamen et in edendi significatione manduco dixere. «nisi uindicatum fuerit in noxios»
, et in Catilina«uindicatum in eos qui contra imperium pugnauerant»
. decollo decollaui: hoc uerbum apud ueteres decipio significat, ut apud Plautum «una est decollauit»
; item Lucilius duodecimo «quibus fructibus me decollaui uictus»
‹[...]› quae significatio apud Fenestellam inuenitur in libro epitomarum secundo «quem ad modum Caesar a piratis captus sit utque eos ipse postea ceperit et decollauerit»
. ueteres autem securi caesos dicebant. praefoco praefocaui Probus quasi nouam uocem miratur. angit enim ueteres dicebant, ut Vergilius «et angit inhaerens»
.
Lucilius tamen ait «et suffocare lacunas / conatur »
.
inchoo inchoaui: sic dicendum putat Iulius Modestus, quia sit conpositum a chao, initio rerum. sed Verrius et Flaccus in postrema syllaba adspirandum probauerunt. cohum enim apud ueteres mundum significat, unde subtractum incohare. Tranquillus quoque his adsentiens in libello suo plenissime edere incohata disseruit. similat non dicimus sed similis est. sane dixerunt auctores simulat per u, hoc estde re publica«nullum est exemplum cui malimus adsimulare rem publicam»
, Vergilius «formam adsimulata Camerti»
.
secunda forma est quae licentia antiquitatis uel consuetudinis a libentius «utrum uicem me aerarii praestare creditis»
; et Cato ad Magnum ait «interempto praestari»
; rursum Seneca de officiis«si ceruicem praestitero»
ait pro praebuero. est autem hodie horum uerborum ista diuisio ut sit praebeo patientis, praesto facientis, ac perinde praebui occasionem aut operam, praestiti fidem ac rem dicamus. quarta species in ui quidem syllabam desinit, sic tamen ut prior syllaba, quae in praesenti correpta fuerat, perfecto tempore producatur, ut lauo lauas laui, iuuo iuui, et adiecta praepositione adiuuo adiuui.
secundae coniugationis formae sunt quinque. prima est quae in i litteram cadit nulla duce consonante, splendeo splendui, niteo nitui, uigeo uigui, floreo florui, emineo eminui, teneo tenui; sed et tetini legimus: palleo pallui, horreo horrui, stupeo stupui, terreo terrui, tepeo tepui, caleo calui, torpeo torpui, calleo callui, arceo arcui, ualeo ualui, praebeo praebui, egeo egui, indigeo indigui, studeo studui, rubeo rubui, censeo censui, sorbeo sorbui, Cicero in Tusculanarum secundo «sanguinem omnem sorbui»
; item sorpsi apud auctores alios legimus: et adiecta praepositione adhibeo adhibui, prohibeo prohibui, inhibeo inhibui, cohibeo cohibui, redhibeo redhibui. secunda forma est qua prima syllaba ex correpta perfecto producitur, sedeo sedi, faueo faui, foueo foui, uoueo uoui, caueo caui, uideo uidi, neo nes neui, fleo fles fleui, cieo ciui, accieo acciui. tertia forma
quinta forma est quae extrema syllaba in xi litteras cadit, ut frigeo frixi, mulgeo mulxi, rugeo ruxi, lugeo luxi, augeo auxi, alliceo allexi; sed apud ueteres alliceo ‹allicui› legimus: pelliceo pellexi, luceo luxi. duo sane uerba, uideo et prandeo, quae nullius formae regulam seruant, aut recte excipientur aut sextam sibi formam uindicabunt, ut uideo uidi, prandeo prandes prandi. nam in secundo ordine non est reperire ullum uerbum postrema parte geminari, sed a prima tantum, quale est mordeo momordi. quare errant qui dicunt prandidi.
+ coniugationis tertiae correptae temporis praeteriti perfecti formae sunt nouem. prima est quae desinit quidem in ui syllabam, sed tamen similitudinem uerborum continet primae coniugationis, id est a habet ante nouissimam syllabam, ut pasco paui, sterno straui. secunda forma in i puram litteram desinit, ut alo alui, arguo argui, acuo acui, colo colui, consuo consui, eruo erui, exuo exui, fremo fremui, molo molui, minuo minui, statuo statui, uomo uomui, tremo tremui, sterto stertui, incumbo incubui, consulo consului, pecto pexui, pono posui, gigno gignis genui, meto messui, quod quidam exterminant: amicio amicui, ut Brutus laudatione Appii Claudii«qui te toga praetexta amicuit»
; sed Varro in cynorhetore«celerius mater amixit»
. tertia forma est quae desinit in i quidem litteram appositis uariis consonantibus, sed inceptiua uerbi littera siue syllaba geminata in hunc finiuntur modum. primam syllabam iterant curro cucurri, disco didici, cano cecini, tango tetigi, tendo tetendi, pendo «intellexi quid eum pupugisset»
; sed et punxi dicimus: fallo fefelli, cado cecidi, caedo cecidi, parco peperci; sed et parsi legimus, ut Terentius «egone uitam parsi perdere?»
item Plautus «labori ego hominum parsissem libens»
.
sic enim melius ueteres, parsi, declinant. nam parsimoniam, non parcimoniam dicimus. uolunt autem quidam grammatici differre, ut parsi semel quid factum significet, peperci autem et semel et saepius. facit autem participium futurum parsurus, ut ait Varro in laterensi. sed Plinio displicet. omnia uerba quae perfecto prima syllaba iterantur adiecta praepositione plerumque desinunt iterari, tendo tetendi, pello pepuli, pendo pependi, curro cucurri. adiecta uero praepositione geminatio cessabit, intendo intendi, contendo contendi, expello expuli, inpendo inpendi, percurro percurri. apud auctores autem non numquam inuenimus iterari uerbum quod est excurro, excucurri; alioquin percurri dicimus et excurri.
duo fere uerba reperiuntur quae iterantur et admissa praepositione procul dubio in eodem statu sunt, posco poposci, deposco depoposci; item disco didici, edisco edidici, addisco addidici. uerba tertii ordinis quae iterantur tempore perfecto ex utraque parte, tam prima quam postrema, geminantur; prima sic, parco peperci, curro cucurri, cado cecidi; item postrema syllaba, addo addidi, reddo reddidi, credo credidi, prodo prodidi, condo condidi, abdo abdidi, indo indidi, trado tradidi, uendo uendidi; participium autem futurum uenditurus, passiuum autem eius ueneo uenii. est tamen apud ueteres ueneor et uenditus sum, et apud Plautum «ego illi uenear»
; Tyrannus de agri cultura primo «patrem familias uendacem magis quam emacem expedit esse. nam id melius emitur quam uenitur»
; Cicero causarum decimo tertio «re uendita iterum empta»
. unde manifestum fit uenita non dici sed aut uenundata aut, ut Cicero, uendita: Gaius Caesar «possessiones redemi easque
. quarta forma est quae desinit ‹in› si syllabam, ut allido allisi, concutio concussi, cudo cusi, euado euasi, cedo cessi, ludo lusi, mitto misi, nubo nupsi, mergo mersi, plaudo plausi, premo pressi, rado rasi, spargo sparsi, trudo trusi, rodo rosi, uro ussi, carpo carpsi, sumo sumpsi, demo dempsi; sed conpositum adimo ‹ademi› dicimus.
incerta autem est ratio demptae uel adpositae praepositionis, ut cum sit adimo ademi, demo demi non faciat sed dempsi; repo repsi, unde obrepo dicimus et obrepsi, non obripio obripis obripit, in quo inperiti falluntur.
+ quinta forma est quae desinit in xi syllabam, ut ango anxi, coquo coxi, cingo cinxi, frigo frixi, fluo fluxi, figo fixi, fingo finxi, iungo iunxi, lingo linxi, mingo minxi; sed meio meis meii et meio meias meiaui; dicitur et mixi: pingo pinxi, rego rexi, stringo strinxi, struo struxi, sugo suxi, ungo unxi, uiuo uixi, uergo uerxi, pergo perrexi, surgo surrexi, adfligo adflixi, diligo dilexi, emungo emunxi, extinguo extinxi, aspicio aspexi, inlicio inlexi, neglego neglexi; Aemilius Macer «omnium nostrum neglegerit auctoritatem»
, quod est analogiae propius, quia et legerit: necto nexui uel nexi, Vergilius «palmas amborum innexuit armis»
, Liuius in Odyssea«nexabant multa inter se»
, Maecenas «nexisti retia lecto»
, Lucilius satirarum quinto «tum retia nexit»
.
sexta forma est quae desinit in ui syllabam, ut cupio cupiui, sapio ‹sapiui «reliui dolia omnia»
; in patiendo litus facit, ut Vergilius «lita corpora guttis»
.
octaua forma est quae desinit in i quidem litteram, ita tamen ut a secunda persona instantis temporis uenire uideatur, ut mando mandi, uerto uerti, suspendo suspendi, extendo extendi, capesso capessi, uiso uisi. nona forma est quae desinit in di syllabam, ita tamen ut iteratio mediae syllabae fiat, addo addidi, abdo abdidi, condo condidi, credo credidi, indo indidi, perdo perdidi, prodo prodidi, reddo reddidi, trado tradidi. scindo scidi: hoc autem uerbum et siquid ex eo conponi potest, nulli formae paret, nisi forte in octauam formam contruserimus id uerbum, conscindo conscindi et conscidi, detracta usu quondam n scilicet consonante.
+quare autem praeteritum tempus aut syllabis crescat aut minuatur aut par sit non est inuenta ratio, nec cur a correptis producatur, ut traho traxi, aut a productis corripiatur, ut sto steti, do dedi, aut utroque producatur, ut flo flaui, aut utroque corripiatur, ut iaceo iacui. sed lectio auctorum obseruantia sua nos certiores de perfectis instituit.
+ coniugationis tertiae productae, quam quidam quartam nominant, formae sunt quinque. prima est quae desinit in ui syllabam, ita tamen ut plerumque paenultimam u litteram consuetudo decerpat, ut audio audiui et audii, ambio ambiui ambii, garrio garriui garrii, gestio gestiui gestii, hinnio hinniui hinnii, grunnio grunniui et grunnii, hirrio hirriui hirrii, lenio leniui lenii, munio muniui munii, mugio mugiui mugii, mollio molliui mollii, polio poliui polii, saeuio saeuiui saeuii, seruio seruiui seruii, uestio uestiui uestii, insanio insaniui insanii, ligurio liguriui ligurii, praesagio ad Thraseam sancierat, et in passiuo Cassius Seuerus «lege sancitum est»
ait, item Lucretius «sancitum quandoquidem extat»
.
nos autem sanxi dicimus.
+haec de quattuor coniugationibus quae pertinent ad uerba quae analogiae parent, quarum exempla passim perscripta sunt et sunt nota. quae siquis conceperit animo, non facile labetur. sunt enim euidenter exposita ‹[...]› et Varroni Menippeo.
+ sunt quaedam perfecta a diuersis instantibus deriuata, ut aceo aces acui, acuo acuis acui; frigeo friges frixi, frigo frigis frixi; lugeo luges luxi, luceo luces luxi; fulcio fulcis fulsi, fulgeo fulges fulsi; cerno cernis creui, cresco crescis creui; paueo paues paui, pasco pascis paui [pauio «huc tetulissem pedem»
), tollo tollis tuli, quod in consuetudine sustuli facit; eius tamen perfecti instans apud ueteres sustulo dicitur; pendo pendis pependi, pendeo pendes pependi; conperio conperii, conpereo conperii. sed accentu discernitur sensus. acuto enim accentu profertur, quotiens pro eo accipitur quod est rescii: conpereram enim facit. conperii uero circumflexo accentu declinatur, quotiens pro eo accipitur quod est cum alio perii: conperieram enim facit.
sunt quaedam uerba quae habent perfecta duplicia, ut pango pangis pepigi et panxi, pungo pungis pupugi et punxi, uello uellis uulsi; sed melius uelli et auelli, ut Vergilius sine dubio «manesue reuelli»
, idem «de stirpe reuellit»
; item Laberius aliqua parte praeuulserat: teneo tenes tenui; apud ueteres tetini dicitur; tundo tundis tutudi et tunsi, explico explicui, quoniam et plico plicui, ut Vergilius «explicuit legio»
; sed legimus, ut est apud Ciceronem pro Marco Tullio.
sunt quaedam uerba quae ex una positione diuersos sortiuntur declinationum ordines et sensus, quasi mando mandas, cum aliquid monemus, mando mandis, cum dentibus quid consumimus, quod in consuetudine manduco dicunt; uolo uolas, quotiens alitum iter demonstramus, uolo uis, quotiens uelle quid significamus; pando pandis pandere, ‹pando pandas pandare›; fundo fundis fundere, fundo fundas fundare; conpello conpellis conpellere, conpello conpellas conpellare; dico dicis dicere, dico dicas «a tergo ciconia pisat»
an pisit legendum sit. sed apud ueteres reperimus etiam n littera addita pinso, quod est tundo et pinsit secundum tertium ordinem, ut Ennius decimo annalium«pinsunt terram genibus»
.
huius perfectum pinsui, ut apud Pomponium «cum interim neque malis molui neque palatis pinsui»
.
participium erit pinsens; item pinsurus et pinsus et pinsendus. pendo pendis, quasi soluo poenas, pependi; ex quo et conpositum fit sub eodem sensu expendo expendis et dependo dependis. huic additur e littera et fit secundi ordinis sub alio sensu, quasi pendeo, id est in sublimi sum; cui addita praepositio prorsus ordinem et sensum mutat, quasi suspendo suspendis, quod est actiuum eius. pendeo etenim, ego pendeo, absolutiuum, suspendo alium actiuum, ex quo et suspendor dicetur sub sensu passiuo.
+ ceterum tantum differt inter pendeo et suspendor, pendeo per me, quod est naturale, suspendor ab alio. adolesco adoleui facit. nam Vergilius sic declinat, «mox adoleuerit aetas»
; cum adolui uolunt quidam in sacrificio dici et uenire ab eo quod est adoleo. sed et in sacrificio Accius Cassius ad Tiberium secundo adoleui dicit sic, «est contra Aegyptiis maximum sacrificium, ubi integrum anserem adoleuerunt»
; et in passiua declinatione adulta, non adoleta. aboleo aboleui, et passiua declinatione abolitus. occino occini. est enim cano cecini: in conpositione, quia ‹non› iteratur, amittit unam syllabam. sed Sallustius dicit in primo historiarum«iussu Metelli cornicines occanuere»
. aio uerbum inusitatam habet declinationem, de cuius imperatiuo non nulli ambigebant.
uerum dictum est ai, ut Naeuius alicubi «an nata est sponsa praegnans? uel ai uel nega»
.
inperfectum quoque aiebam aiebas dixerunt. salio: perfectum suauius enuntiare uidemur salii, quasi munii; sed plerique ueterum salui dixerunt, ut Vergilius «saluere per utres»
, id est saluerunt; item Liuius ab urbe condita libro primo «nouos transiluisse muros»
; non minus et Cicero pro Milone«reiecta paenula desiluit»
; Vergilius «desiluit Turnus biiugis»
.
sino siui, ut Publius Rutilius de uita sua«quodsi me inuitum abire siuissent»
; item Scaurus de uita sua tertio «proelium non siui fieri»
; Terentius ‹[...]› melius tamen dicitur sii, ut Varro epistolicarum quaestionum sexto «ad mortem me perducere non siit»
; item Terentius in adelphis«non siit egestas»
. excello legimus crebro apud ueteres, ut Cicero de re publica excellunt, item de oratore tertio antecellunt, item de diuinatione primo antecellunt; Gracchus praeterea similiter cohortatione circum conciliabula antecellant; Cicero de officiis primo antecellimus. uerum tamen Macer Aemilius ornithogonias secundo «cum laude excellet omnis»
.
dicam nunc et de his quae r littera finiuntur. nitor niteris, perfecto «conixus ab aggere dexter»
, item «adnixus uiribus hastam»
, item «obnixus latis umeris»
, ‹item› «adnixus acuto / detrudunt»
.
melius autem dicimus nisus et nisa a nitendo. enixa enim appellatio est et ad partum refertur, cum dicimus: geminos enixa est, ut apud Vergilium «triginta capitum fetus enixa»
: ut sit enisa uiribus conata, enixa in genua. alor aleris altus sum: Sallustius «Arpini altus»
. melius autem est dicere uitandae ambiguitatis gratia alitus. nam et alimenta dicuntur. sallior frequens uidetur et tritum ut perfecto tempore salsus sum dicamus. sed ueteres ambiguitatem appellationis uitantes et analogiam sequentes sallitus sum dixerunt a positione sallo non sallio, ut Sallustius historiarum quarto ait, «reliqua cadauera ad diuturnitatem usus sallere»
; Varro ad Ciceronem quinto: ut seruarent sallere; idem antiquitatum humanarum quinto decimo «mortuos sallant»
; Seuerus «distractos atque sallitos»
; et Fabianus causarum tertio «cum caro sallita diuturnior»
, sallita ut munita.
procul dubio sallio dici debebit, cuius frequens perfectum uidetur sallitus sum potius quam salsus. abscondor absconsus et absconditus; melius absconditus, quia simplex condor conditus, item ‹abscondor› absconditus.
+ deleor delitus et deletus: Cicero ad filium«ceris deletis»
, Varro in praetorina«delitae litterae»
, Caluus alibi ad uxorem«prima epistula uidetur in uia delita»
. ostendor ostentus, quoniam sit tendor tentus. nam ostentatus est frequens: P(ublius) Rutilius de uita sua«uni una ostentata est»
; idem pro L(ucio) Cesutio ad populum ex hoc deriuauit participium, «quod ego me spero ostenturum»
, non ostensurum neque tensurum. melius ostenturus dicimus, quoniam ex temporibus perfectis passiuis futura participia actiua deriuantur, uelut amatus sum amaturus. et Libius item pro Figulo«ostenta promissione»
, Varro rerum rusticarum primo «locus optimus uino sit et ostentus soli»
, non ostensus nec tensus. sed quia cacemphaton uidetur, deorum uehiculum tensam dixerunt, ne uerbum turpe sonaret in sacris. expergiscor experrectus et expergor expergitus, expergefio expergefactus. sed expergitus dicitur qui satiatus somno sponte euigilat, unde et Lucilius ait [ego] «e somno pueros cum mane expergitus clamo»
; experrectus autem a quiete inpeditus, unde Sallustius «interdum somno experrectus arreptis armis tumultum facere»
. expergefactus porro est qui per alium somno excitatur. fatigor fatigatus sum facit, non fessus, et longe falluntur qui opinantur ex eo quod fatigat fessus deriuari: nam fessus appellatio est. differt autem fatigatus a fesso, ut Verrius ait, quod fatigatus, cum quis per alium laborare conpellitur, ut lassatus, fessus uero, cum quis labore deficitur, ‹ut› lassus. inseror insertus et insitus facit; et tradunt quidam insitus arborum et pomi esse, insertus hominis uel «falsi impleuit genitoris amorem»
.
significat enim qui fallebatur. educor eductus sum facit; sed frequentius Cicero educatus et educata dicit: Vergilius «eductum Egeriae lucis»
.
ordior orsus sum facit et tam incipientem significat, «sic orsus ab alto»
, ut Vergilius, quam desinentem, ut idem «sic orsus Apollo / mortalis uisus»
.
figor ambigue declinatur apud ueteres tempore perfecto. reperimus enim fictus et fixus: Scaurus de uita sua«sagittis 'inquit' confictus»
, Varro ad Ciceronem tertio fixum, et Cicero Academicorum tertio ‹[...]› «malcho in opera adfixa»
, et Vergilius «si mihi non animo fixum»
, conperior et conperio differunt. nam conperior, ex mea opinione colligo et conpertum habeo, pro explorato didici; quod uerbum deficit in futuro et imperatiuo: conperio est ab alio cognosco. meditor et meleto ‹differunt›, et putat Plinius meditantem esse secum cogitantem, meletantem cum uoce discentem.
sunt quaedam uerba r littera terminata ex diuersa positione deriuata quae eadem sortiuntur perfecta, ut pandor panderis; exigebat analogia ut pansus dicamus, sed passus dicimus, ut Vergilius «crinibus Iliades passis»
: item patior pateris passus sum. uertor uerteris uersus sum, ut «uersaque iuuencum / terga fatigamus hasta»
: item uerror uerreris uersus sum, Vergilius «et uersa puluis inscribitur hasta»
.
«luxuriantur opes atque otia longa grauantur»
; luxurio autem in laude, ut Vergilius «luxuriatque toris»
.
significat enim non lasciuiam mentis sed habitudinem.
+sunt alia praeterea uerba quae adempta una littera uel addita diuersos sortiuntur ordines, quasi metor metaris dicimus, quotiens ad locum refertur, cum dicimus: castra prope Tiberim metatus est; ‹metior› metiris uero ad fructum, ex quo perfectum fit mensus sum, non metitus sum, contra morem declinationis. mensuram enim dicimus, non metitionem, et futuro actiuo mensurus, passiuo metiendus. miseror miseraris primi ordinis; accedit littera et fit secundi, quasi misereor misereris. nostrum referre ueterum exempla, uestrum, ut cuique libido est, auctoritate eorum uel analogia uti.
+ omne uerbum quodcumque praepositionem recipit eiusdem ordinis declinationem facit, uelut scando scandis, ascendo ascendis; mordeo mordes, remordeo remordes: praeter ista, sapio sapere, adiecta praepositione resipio resipire, et fit producti ordinis, sed desipio desipere facit, non desipire; cieo ciere, accio accire, concio concire, excio excire; do dare, addo addere. et alia non numquam inueniuntur. figura enim quasdam coniugationes inmutat. nam sedeo, cum sit secundae coniugationis, accepta praepositione mutatur in tertiam et facit consido subsido adsido, quippe cum Vergilius dicat «considere in ignes / Ilium»
, et Terentius «adsido, accurrunt serui»
.
nec solum coniugationes uerum etiam ipsam positionem uerborum conpositio mutat, ut calco; facit enim inculco conculco, non concalco uel incalco: et calcio disculcio, scalpo insculpo; quare gemma scalpta dicendum
sunt quaedam uerba quae paragoga appellantur, quae ex primitiui uerbi declinatione et mutationem et adiectionem litterarum capiunt et nihilo minus idem significant, interdum uariant, uelut lacesso ex eo quod est lacero. sed hoc uariat. lacessere enim concitare est. facesso aeque hic fit: facessere discedere intellegitur, ut est apud Terentium «hic nunc facessit: tu ne molestus sis»
.
item accerso per duas c dicitur; item per r et c scribitur, arcesso. sed interest, quia accersere euocare intellegitur, arcessere autem accusare significat et ab arceo nascitur. etenim alium accusare a maleficiis arcere est.
sunt quaedam uerba quae, cum ceteram declinationem habeant plenam, tempore perfecto deficiunt, et sunt fere haec, uerro meto furis.
+ horum uerborum non facile reperimus tempus perfectum, et tamen ‹ab eo› quod est uerro in passiua declinatione perfectum reperimus, quasi uerror uersus, ut apud Senecam in dialogo de superstitione«uersa templa»
, et apud Plautum in Pseudulo«uorsa sparsa»
.
+
sunt quaedam uerba quae primam ‹non› ammittunt personam, ueluti ouas ouat; raro reperimus ouo dictum: item furis furit; raro furio inuenitur: faris fatur; raro for inuenitur; uerum in conpositione, ut apud Cauium, reperimus effor dictum: roras rorat, uix roro: daris datur; raro dor reperimus. item inquis inquit dicimus. huius uerbi declinatio quamuis sit tota plena, prima persona longe dissimilis est ceteris uerbis nec congruens secundae personae. est enim inquam inquis inquit quarti ordinis uerbum. item forem fores foret pro eo quod est essem esses esset dumtaxat dicimus. cetera declinatione deficit. quaeri autem solet utrum sit positio huius uerbi sum et haec duo infinita habeat, esse et fuisse, an tertium «fors fuat pol»
, et Vergilius «Tros Rutulusue fuat»
: infinitum eius fore.
+
sunt quaedam uerba quae nequaquam ex se deriuata habent tempora ‹perfecta›, utuntur tamen proximis, uelut ferio perfecto ferii non dicimus sed percussi. item sisto perfecto steti aut statui, quoniam duplici sensu fungitur. item furis furit; furisti nemo dicit sed insanisti. item tollo sustuli: quamquam non nulli ex hoc temptauerunt perfectum facere tuli, quale est ex eo quod est fero tuli, quoniam sustuli ab eo uidetur proficisci quod apud ueteres reperimus sustollo. item adfero attuli, quoniam et fero tuli dicimus. quamquam et id perfectum quod est attuli ex alio uerbo proficisci reperimus apud ueteres, ex eo quod est attollo, ut Naeuius in tabellaria«dotem ad nos nullam attulas»
.
Plautus pluraliter ‹[...]› conpositum efficit in rudente«aullas abstulas»
, ut sit instans abstulo.
+
sunt item alia r littera terminata quae, quoniam sua perfecta tempora non habent, usurpant tamen eiusdem significationis uerborum perfecta, uelut uescor pastus sum facit; ex eo tamen uenit quod est pascor. uescitus sum nemo dicit. item arguor conuictus sum facit ex eo quod est conuincor, habet autem et apud antiquos argutus sum. angor anxius sum; anxius autem nomen est, quod significat sollicitus: reminiscor recordatus sum, operior opertus sum, medeor medicatus sum.
+ sunt et alia uerba quae, cum solitam habeant ceteram declinationem, nihilo minus participiis deficiunt, quale est timeo. ex hoc uix futurum participium declinamus; item infinitum, quod simile est. timiturus enim non facile reperimus dictum. item fio participium futurum non habet. futurus enim ex eo quod est sum deriuatur. raro etiam instans reperimus, ut fiens dicamus et fientes. item tollo: tolliturus nemo facile dixerit eruditorum. item soleo: soliturus nemo dixerit, uix etiam instans, quasi solens solentes. hactenus de his quae participiis deficiunt.
etiam ipsa uerborum coniugatione, prima sit an tertia, item secunda sit an tertia, nouitas a uetustate dissentit. nam lauo lauas nos dicimus, illi lauis, ut Plautus in Pseudolo«gestas tabellas, eas lacrimis lauis»
, et Vergilius «luminis effossi fluuidum lauit inde cruorem»
.
sed quidam per i lauit pro umectat et coinquinat intellegi uolunt, sed frustra. id enim significat quod lauas per a. denique euidenter «fluuidum l(auit) i(nde) c(ruorem)»
.
+
solent in uerbis etiam peritiores errare, incerti utrum cum r an sine r debeant proferri. quirito Liuius in attico quirit ‹[...]› Varro ad Ciceronem de ‹[...]› Fenestella quiritatur. est autem quiritare Quirites ciere. adsentio Vergilius, «adsensere omnes»
; Cicero epistularum secundo ad fratrem«Philippus 'inquit' adsentit Lentulo»
. sed et adsentior Sallustius ait in Catilina, «alius alii uarie adsentiebantur»
. adsentio autem obseruio significat. lacrimo lacrimaui; nec quisquam esse lacrimor credat, quamuis Ouidius dixerit «lacrimatas cortice murras»
.
munero, sed Horatius «muneretur te, Priape»
.
adfecto, sed Varro «adfectatus est regnum»
. bello, sed Vergilius «bellantur Amazones armis»
.
sed ne in proferendo singulorum exempla longum faciam, satis erit studioso didicisse quid quo modo dici debeat et ubi possit inueniri contrarium.
+
+
sunt praeterea quaedam quorum positionem diuersam quam uulgo est apud ueteres reperimus. cui enim in dubium cadit quin abnuo abnuis dicamus? uerum apud ueteres et abnueo dictum annotamus, ut Ennius octauo annalium«certare abnueo, metuo legionibus labem»
; idem in Telamone ex eo futurum abnuebunt. item attingo attingis omnium eruditorum consensu dicimus. uerum reperimus apud non nullos auctores, quibus eloquentiae et elegantiae tributa est opinio, sine n littera dictum, quasi attigo attigis, ut Pacuuius in Medo«custodite hunc uos, ne quis uim attulat neue attigat»
; item Plautus in mustellaria pluraliter «abscedite. aedis ne attigatis»
. item hortatur quod uulgo dicimus ueteres non nulli horitur dixerunt, ut Ennius sexto decimo annalium«prandere iubet horiturque»
; idem in decimo «horitatur induperator»
, quasi specie iteratiua. plaudo frequens est, apud ueteres plodo: Cicero de gloria«o miserum uel potius amentem, de quo necesse erat peius existimare eos qui ploderent quam eos qui non
, item in paradoxis Stoicorum apud eundem «exsibilatur exploditur»
; secundum eam consuetudinem qua au syllaba cum o littera commercium habet, ut cum dicimus claustra et clostra, item caudam et codam et similia. pario: cum ex hoc dicamus infinitiuum parere tertio ordine, apud ueteres parire dictum reperimus, ut apud Ennium «oua parire solent»
.
item rident procul dubio cuncti dictitant; apud ueteres ridunt reperimus dictum, ut M(arcus) Brutus de patientia«inridunt horum lacrimas»
. item quod nos auspicatur ueteres ospicatur dixerunt: Claudius octauo historiarum«Flacco ospicatur»
. item quod uulgo obsepio dicimus ueteres obsipio dixerunt: Caecilius in Hymnide«habes / Miletida, ego illam huic despondebo et gnato saltum obsipiam»
.
oleo oles, apud ueteres olant: Plautus in cornicula«facite olant aedes Arabice»
; perinde quasi olo olis sit dicendum. item nosco noscis, et huic uerbo passim ueteres g litteram praeponebant: gnoscit ait Caecilius, quoniam et praepositione addita adgnosco et cognosco dicimus. item eodem modo noui non nulli ueterum formabant gnoui dicentes. grunnit porcus dicimus; ueteres grundire dicebant, ut sit instans grundio: Caecilius «cruento ita ore grundibat miser»
, Claudius annalium quinto decimo «grundibat grauiter pecus
. hinc quoque Grundiles Lares dictos accepimus, quos Romulus constituisse dicitur in honorem scrofae quae triginta pepererat. haec ita esse hoc modo adfirmat Cassius Hemina in secundo historiarum, «pastorum uulgus sine contentione consentiendo praefecerunt aequaliter imperio Remum et Romulum, ita ut de regno pararent inter se. monstrum fit, sus parit porcos triginta, cuius rei fanum fecerunt Laribus Grundilibus»
. item uulgo dicimus amplector, ueteres inmutauerunt amploctor crebro dictitantes, ut Liuius in Odyssea«utrum genua amploctens uirginem oraret»
.
in hoc quidem totum figurauit uerbum; amploctens dixit pro amplectens: et amplexens pro amplexans. est enim eius quod est amplector amplexor amplexaris iteratiuum. ex hoc ergo amplexans, non amplexens fit participium. hactenus de his quae memoria suppeditare potuit. nunc referemus de corruptis.
+analogia apud nos, id est proportio, praetermissis Graecorum ambagibus simplici modo tam in uerbis quam in nominibus obseruatur. in uerbis ea uidentur uerba analogiae respondere quae positionem primam habent ut in actiua declinatione in o efferantur, in passiua r addita, et conpetenter exemplis coniugationum quae demonstrauimus declinentur. siqua sunt uerba quae ab istis discrepant, corrupta dicimus, quoniam, dum proprio more declinantur, ceterorum corrumpunt analogiam. neque enim [non] est quasi accuso et moneo ita et sum, ut ordini aptari possit; neque uolo, quod et ipsum corruptum est, ita declinatur quasi dico dicis; ideoque secernuntur et priuatim declinantur. sunt autem admodum pauca, sum et quae ex eo conposita sunt, adsum desum absum possum prosum insum obsum praesum et similia; item uolo et quae ex eo conposita sunt, nolo malo et similia; item fero et quae ex eo conposita sunt, defero infero aufero et similia; item edo et quae ex eo conposita sunt, comedo ambedo et similia; item odi noui memini. haec sunt quasi corrupta uerba, quae singula operae pretium esse opinor percensere.
+«nam ‹neque› pretio neque amicitia neque ui impelli neque prece / quitus sum»
, idem alibi eodem modo «unde omnia perdisci ac percipi queuntur»
; Caecilius praeterea «si non sarciri quitur»
.
item potestur apud Ennium reperimus, «nec retrahi potestur imperiis»
. Scaurus de uita sua tertio poteratur etiam sicut possitur dictitat. ex eodem etiam potis sit dicebant, item potis est pro potest, ut apud eundem Ennium «quis potis ingentis oras euoluere belli»
, et Vergilius «at non Euandrum potis est uis ulla tenere»
.
nec non pote ueteres crebro dicere reperimus. proximo utar exemplo: Persius ait «qui pote? uis dicam? nugaris»
.
cuius futurum dicitur potero et potuero, sed potero magis finitiuum, potuero subiunctiuum, quasi cum potuero.
+ est et uolo corruptum. positionem quidem habet talem uelut cetera quae analogiae parent, quoniam in o terminatur; sed in ceteris confundit declinationem. nullo enim exemplo analogiae declinatur, sed uolo uis uult. id uerbum deficit futuro infinitiuo et participio futuro, quod semper ex infinitiuo deriuatur. ex hoc uerbo conposita sunt malo nolo. mendose qui geminant l litteram et enuntiant ‹mallo nollo›, quoniam principale eorum unam habet. est enim uolo, et conpositione prima decidit syllaba, sequens non inmutatur, quasi nolo malo. cetera declinatione similiter principali declinantur. apud ueteres reperimus id quod nolumus non uultis ‹[...]› ut est in Aethrione apud Caecilium «actutum, uultis, empta est; noltis, non empta est»
.
ex hoc uulgo faciunt imperatiuum noli. melius est dicere nolis nolit, quoniam ex principali eius uelis uelit dicimus ut Horatius «modo uelis, quae tua uirtus, expugnabis»
.
est et fero corruptum, et id uerbum positionem quidem habet conpetentem analogiae, quoniam in o effertur, sed corruptum est, quoniam nullo modo coniugationum declinatur. fero fers fert declinamus, et est passiuum feror fereris, et conposita per omnia similiter declinantur, defero confero et cetera similia. sed passiua declinatio non inconpetenter analogiae declinatur.
+ est ‹et› edo corruptum, quoniam edo ‹es› est declinatur, ut apud Vergilium «est mollis flamma medullas»
.
sed Didius ait de Sallustio «comesto patrimonio»
: Valgius autem de translatione«comesa patina»
; similiter et Varro, et ita melius, quasi adesa et ambesa, ut Vergilius «ambesas malis subigat absumere mensas»
.
est et odi corruptum. accipitur enim pro instanti et perfecto, quasi
semper enim ex eodem horum temporum est declinatio. imperatiuum non habet quasi futuri nec futurum infinitiuum nec participia. id uerbum in significatione passiua, id estlustris«nos quiescere / aequum est? nomus ambo Vlixem»
.
apud ueteres alio modo ex hoc uerbo formatam reperimus declinationem, quasi nosco, ut sit instans. quibus adnuere libuit, cum exemplis cognoscerem, quale est apud Vergilium «nosco crines»
, ex quo fit conpositum cognosco cognoui, item agnosco agnoui. ex quo non nulli ueterum declinauerunt agnotum et agnoturum, ut Brutus in epistolis. item agnotinum dixerunt. hactenus de corruptis, quorum perfectas declinationes in superioribus habemus.
+
qualitates sermonis certissimas, quibus tempora copulata sermone conectuntur, ita accipimus, finitiuam optatiuam subiunctiuam, quas notas tibi certo scio. id aeque scies, quid quaeque significet, simul, quod non alienum sit eo quod scribere tibi parauimus, tempora quoque omnia principalia et quae ex his deriuantur ista esse, instans, quod et praesens, praeteritum inperfectum, perfectum, plusquamperfectum, futurum. de quibus disserere non longe alienum praesenti desiderio tuo est, quibus temporibus, ut breuiter dicam, uniuersa nobis administratur oratio. igitur ista tempora, quoniam modo finitiua, non numquam optatiua, saepenumero subiunctiua sunt, sic nobis subiunguntur. sermo, dum finitiuus est, absolutiue effertur, aut dum optamus, aut dum, ‹ut› repleatur sensus, necessario subiungimus, unde subiunctiua quoque appellata est uerbi qualitas. iunguntur igitur inter se tempora hoc modo.
+
+
iungitur instans tempus modi finitiui instanti finitiuo, ut Cicero «de te autem, Catilina, cum quiescunt, probant, cum patiuntur, decernunt, cum tacent, clamant»
; item Terentius «cum placo, aduersor sedulo et deterreo, / tamen uix humane patitur»
: iungitur idem instans et subiunctiuo instanti, ueluti dico ut audias, aro ut semines, scribo ut legas; ut Terentius «ducas uolo hodie uxorem»
: item imperatiuo modo, ueluti: ego quod res est ita dico, tu conicito cetera; ego scribo, tu lege; ego lego, tu audi: item infinitiuo instanti, ueluti «meditor esse adfabilis, / et bene procedit»
, item «credo ita uideri tibi»
et «credo uos, iudices, mirari»
, uolo uidere, uolo discere: item infinitiuo futuro, ueluti puto ita euenturum, et «nempe opinor dicturum patrem»
: item infinitiuo praeterito, ueluti «gloriare euenisse ex sententia»
, et «uideor mihi iecisse fundamenta defensionis meae»
.
iungitur finitiui modi tempus inperfectum modi subiunctiui tempori inperfecto, ut «mirabar hoc si sic abiret, et eri semper lenitas / uerebar quorsum euaderet»
, et «hic solebamus fere / plerumque eam opperiri, dum inde iret domum»
.
iungitur perfectum tempus modi finitiui instanti imperatiuo, ueluti «ita ut dixi facite, Sostrata»
, et «fac, ita ut iussi, deducantur isti»
: item inperfecto finitiuo, ueluti «uenit et ad ripas, ubi ludere saepe solebat»
: item inperfecto subiunctiuo, ueluti dum hic ueniret locum relinquere noluit: item futuro subiunctiuo, ueluti dixi, feceris; iussi, tu obedieris: item instanti infinitiuo, ueluti quaerere constituit, facere consueuit: item praeterito infinitiuo, ueluti «dixi ego in senatu caedem te optimatium contulisse»
: item futuro infinitiuo, ueluti «nam constitui cum quodam hospite / me esse illum conuenturam»
, et «me tum [cum] uxorem credidisti scilicet / ducturum»
.
iungitur plusquamperfectum tempus finitiui modi instanti finitiuo, ueluti «dixerat ille, et iam per moenia clarior ignis / auditur»
‹[...]› iungitur instans finitiuorum futuro finitiuorum, ut apud Vergilium «quamquam animus meminisse horret ‹luctuque refugit, / incipiam›»
; et est quamquam horret, incipiam: item instanti subiunctiuorum, ‹ueluti dico quamuis intellegas: item perfecto subiunctiuorum›, ueluti dico quamuis intellexeris. reperimus apud ueteres instans finitiuorum iungi etiam inperfecto subiunctiuorum, quod raro fit, cuius exempli prodendi gratia uel sola Tulliana sufficit auctoritas. ait enim in Rosciana sic, «cum nulla proscriptionis mentio fieret, cum etiam omnes qui antea metuerant redirent ac iam defunctos se periculis arbitrarentur, nomen refertur in tabulas Sexti Roscii»
. iungitur inperfectum finitiuorum inperfecto subiunctiuorum, ueluti dicebam quamuis intellegeres: item idem tempus iungitur et plusquamperfecto subiunctiuorum, ueluti dicebam quamuis intellexisses. item iungitur perfectum et ‹plusquamperfectum finitiuorum inperfecto et› plusquamperfecto subiunctiuorum, ueluti dixi quamuis intellegeres, ‹dixi quamuis intellexisses, dixeram quamuis intellegeres›, dixeram quamuis intellexisses. item futurum finitiuorum iungitur praesenti subiunctiuorum et praeterito perfecto et futuro et optatiuorum futuro ita, dicam quamuis intellegas, dicam quamuis intellexeris, dicam si intellexeris, dicam ut intellegas. non numquam iungitur
+
item subiunctiua uicissim inter se iunguntur hoc pacto: inperfectum inperfecto sic, dicerem si scirem; plusquamperfectum plusquamperfecto sic, dixissem si scissem; item inperfectum plusquamperfecto sic, scriberem tibi si scissem; et uersa uice plusquamperfectum inperfecto sic, scripsissem tibi si scirem. et priore quidem sermone, scriberem tibi si scissem, significat fuisse se scripturum uel semel, si saepius cognouisset; sequenti, scripsissem tibi si scirem, significat saepe se scripturum fuisse, si uel semel sciret. siquid difficultatis in se habere uidebitur res, non mihi inputabis; poterit tamen haec, qualiscumque est, praesentia communi corrigi.
+
+
sermo Latinus duobus modis intellegitur, aut per inperfectum aut per futurum optatiuorum: sic per futurum, quotiens aut instans aut futurum finitiuorum praeponitur, ueluti dico ut facias, dicam ut facias; quotiens autem aut inperfectum aut perfectum aut plusquamperfectum, per inperfectum, ueluti dicebam ut faceres, dixi ut faceres, dixeram ut faceres.
+sin autem longus sermo effertur, adiuuationis causa recipitur futurum subiunctiuorum et plusquamperfectum optatiuorum, ueluti dico ut facias et cum feceris mittas, dicam ut facias et cum feceris mittas; dicebam ut faceres et cum fecisses mitteres [si dicerem faceres, si dixissem fecisses, si dicerem fecisses, si dixissem faceres], dixeram ut faceres et cum fecisses mitteres.
+ cum iungitur modo finitiuis modo subiunctiuis, ueluti cum dico, cum dicebam; item ceteris finitiuis temporibus: subiunctiuis quoque sic, cum dicam, cum dicerem; item ceteris subiunctiuis temporibus. sed interest utrum finitiuis an subiunctiuis iungatur. finitiuis enim iungitur, quotiens ad id tempus quo agebam refertur, ueluti: cum declamo uenit, id est ipso tempore quo declamo, cum declamabam [uenisset], id est ipso tempore quo declamabam ‹[...]› ut apud Vergilium «cum uenit, aulaeis iam se r(egina) s(uperbis) / a(urea) c(omposuit) s(ponda) m(ediamque) l(ocauit)»
id est tempore ipso quo uenit; et apud Ciceronem «tantum profeci tum cum te a consulatu reppuli»
, id est ipso tempore quo reppuli profeci. sic quoque modo finitiuo tempori futuro iungitur, ut apud Vergilium «cum dabit amplexus a(tque) o(scula) d(ulcia) f(iget)»
id est ipso tempore quo dabit amplexus et figet oscula; sic et Cicero «an cum bello uastabitur Italia, uexabuntur urbes, tecta ardebunt, tum te non existimas?»
significat enim ipso tempore inuidia esse conflagraturum quo uastabitur Italia et tecta ardebunt. hoc pacto iungitur finitiuis; subiunctiuis uero, cum post factum aliquid perfectum significat, ueluti: cum uenisset, declamaui, significat enim prius uenisse eum et sic se coepisse declamare, ut apud Ciceronem «cum ille homo audacissimus conscientia conuictus primo reticuisset, patefeci»
.
nam primum Catilina tacuit et tunc Cicero patefecit.
+ item si modo finitiuis modo subiunctiuis iungitur: finitiuis sic, si uenio, si ueniebam; item et ceteris finitiuis temporibus: subiunctiuis uero sic, si ueniam, si uenirem, et ceteris item subiunctiuis temporibus. sed finitiuis iungitur hoc modo, quotiens res facta significatur, ueluti apud Ciceronem «si inlustrantur, si erumpunt omnia»
. nec enim dubitat an «si te fata uocant»
.
sic quoque et perfecto iungitur, ut apud Vergilium «si potuit manes arcessere coniugis Orpheus»
; adfirmat enim potuisse: item apud Ciceronem «quid? si haec, non dico maiora fuerunt in Clodio quam in Milone»
. subiunctiuis uero iungitur, quotiens condicionalis et incertus est sermo, ueluti si facias, si faceres. qui enim sic loquitur non factum interim declarat. dum iungitur finitiuis, ueluti dum uenio. quotiens uero pro eo quod est dummodo ponitur, subiunctiua recipit, ut apud Vergilium «dum conderet urbem»
, id est dummodo conderet. dum etiam, si alius praeponitur sermo declinationis, ad illum reformatur, ueluti petebas ut dum uenires facerem. sic quoque recipit subiunctiua.
donec iungitur subiunctiuis, ut donec ueniam.
+ item num, si praepositum fuerit illi aliud uerbum finitiuum, recipit subiunctiua, ueluti Cicero «interrogaui num dubitaret eo proficisci»
, ut sit species relatiua. fere enim praeposito finitiuo uerbo parti orationis coniunctiuae subiungitur species subiunctiua, ueluti nescio quid dixerit, quare uenerit, nescio cur dixerit, et cetera similiter [aliter uero finitiua], ut apud Ciceronem «credo ego uos, iudices, mirari quid sit quod ego potissimum surrexerim»
: quamquam idem Cicero in eadem aliter enuntiauit «non est quod metuas, Glaucia, non te scrutor, siquid forte ferri habuisti»
. aliter uero finitiua, ut apud Terentium «numquid me tibi opus est?»
. item quare uenisti? cur dixisti? cur id fecisti? et similia, quia non praeponitur uerbum.
item quamuis et licet recipiunt subiunctiua, ueluti quamuis uenires, et apud Vergilium «quamuis Elusios miretur Graecia campos»
; item licet uenias.
item quamquam finitiua recipit, sicut apud Vergilium diximus «quamquam animus meminisse horret»
.
item dummodo subiunctiua recipit, ueluti dummodo uenias.
+«ut sustinuit, immo uero ut contempsit?»
id est quo modo. quotiens uero pro eo quod est apud Graecos
non numquam tamen et accentu acuto elatum recipit subiunctiua, praeposito sane finitiuo ‹uerbo›, more quo supra formari relatiua diximus, ut apud Vergilium «infandum, regina, iubes renouare dolorem / T(roianas) u(t) o(pes) e(t) l(amentabile) r(egnum) / e(ruerint) D(anai)»
, id est quo modo eruerint.
item utinam recipit optatiua, ueluti utinam ueniat.
+item ne acuto accentu elatum imperatiua recipit, ueluti ne fac.
+ quotiens uero graui accentu pro eo quod est apud Graecos«ne facias quod / Numidius quidam»
[dixi mihi placet]. non numquam uero, etiamsi acuto accentu efferatur, optatiua quoque recipit, ueluti ne uenias, ne scribas. sed interest inter hoc et illud quod diximus ne fac, quod hoc imperamus, superius suademus. recipit quoque id ipsum acuto accentu elatum finitiua, quotiens «ne illi uehementer errant»
.
adfirmat enim illos uehementer errare. quotiens uero rei dubiae et quasi condicionali aptatur, recipit et subiunctiua eodem accentu elatum, ut apud Ciceronem «ne tu, Eruci, accusator esses ridiculus»
.
item postquam modo finitiua modo subiunctiua recipit: finitiua sic, quotiens iunctum accipitur, ut est apud Vergilium «postquam res Asiae P(riamique) e(uertere) g(entem) / i(nmeritam) u(isum) s(uperis)»
id est postquam uisum est superis; subiunctiua uero, quotiens secernitur, ueluti post finis quam factus esset et similia.
«ante, pudor, quam te uiolo»
.
item ni et nisi subiunctiua recipiunt, ueluti ni fecisses et nisi fecisses.
+ quamquam apud Ciceronem non numquam et finitiuo iungitur, tunc maxime cum parum dubius sit sensus, ut apud eundem «nisi forte maius est patefacere uobis prouincias quo exire possimus quam curare ut etiam illi qui absint habeant quo uictores reuertantur»
.
+
species uerborum sunt hae, relatiua usurpatiua adfirmatiua concessiua.
+
+
relatiua species uerbi dicta uidetur cum ad eum sermonem sequentia referuntur quo dependet sequens. hanc speciem in consuetudine parum multi obseruant inperitia lapsi, cum dicunt nescio quid facis, nescio quid fecisti. eruditius enim dicetur nescio quid facias, nescio quid feceris. quo more et Cicero loquitur pro Sexto Roscio, «credo ego uos, iudices, mirari quid sit quod, cum tot summi oratores hominesque nobilissimi sedeant, ego potissimum surrexerim»
; non dixit credo uos mirari quid sit quod surrexi, quod est idiotismos. figuratur autem eius modi sermo hoc pacto (refert enim non modo agnoscere qualis sit species sed adnotare quo modo struatur): praeposito sermone interiecta parte orationis, quid quare cur et similibus, subiunctiua sequitur species, ut apud Vergilium «infandum, regina, iubes renouare dolorem»
refertur: eruerint ad id quod est: iubes renouare. eodem pacto et cetera similia.
+
usurpatiua species est huius modi, cum dicimus legendo proficit, id
+
adfirmatiua autem species est huius modi, cum ‹in› re dubia, in qua parum altercantibus adsentimur, specie subiunctiua quasi sit factum adfirmamus, cum dicimus fecerit dixerit, id est crede eum dixisse uel fecisse quod neque dixerit neque fecerit. nam si factum esse re uera in animum inducimus, finitiuo utimur sermone, id est fecit dixit. hic sermo confitentis est; superior, cum dicimus fecerit legerit dixerit, non confitentis fecisse uel legisse sed adfirmantis, [quod] etiamsi fecerit uel legerit quod nequaquam factum esse constet, nihilo minus nihil esse commissum: quale est apud Ciceronem pro Milone«seruum etiam ut corruperit, Arrius meus amicus dixit»
. non ait, seruum corrupit. neque enim confitetur corrupisse sed adfirmat, etiamsi corruperit, nihil criminose admisisse Milonem. et alibi idem in eadem «sit ita factum»
, id est credite ita factum esse quod non sit factum. talis est adfirmatiua, quae altercationis tollendae gratia sub simulatione confessionis inducitur.
+
concessiua praeterea species est, qua tum demum utimur subiunctiuam inserentes qualitatem, cum suadendo cuipiam quod expediat non
enuntiatione igitur eadem adfirmatiua et concessiua est species; sensu uero differt, quoniam quae liqueant nobis non esse adfirmantes quasi sint gesta defendimus. item quae nequaquam uolumus fieri uerbo uelut fiant concedimus, quo pertinaciam contendendi euitemus.
+
+
inpersonalis uerborum declinatio personae tertiae formam habet, quam additis pronominibus et pro prima et secunda personis usurpant, quasi pudet me te illum: et cum uentum est ad numerum pluralem, pronomina dumtaxat numero funguntur plurali, cum dicimus pudet nos uos illos. non numquam et ipsa uerba inpersonalia numero plurali funguntur, quotiens in rem sane intenduntur quasi possessiua significatione, ut cum dicimus: decet me penula, item decent nos penulae, et similia. quae tali significatione et primam admittunt personam, cum dicimus et ego te deceo et tu me deces, quasi
ex his quoque quaedam sunt primi ordinis, ut iuuat me te illum, restat mihi tibi illi; item alia sunt secundi ordinis, ut decet me te illum, libet mihi tibi illi, oportet paenitet pudet et similia; item tertii ordinis correpti, ut accidit mihi, contingit mihi; item tertii producti, ut expedit et conuenit mihi, euenit mihi. haec enim primam et secundam personam non habent, per tertiam tres personae addito pronomine significantur.
+ ex his praeterea uerbis quaedam licenter ueteres tempora figurabant, perfecta ex forma actiuae declinationis more passiuae declinationis, uelut libet mihi, libitum est mihi; placet mihi, placitum est mihi, ut est apud Vergilium «sic placitum»
; item pudet puditum est, miseret miseritum est: pro eo sane quod est libuit placuit puduit. item taedet me, unde Vergilius ita formauit, «si non pertaesum thalami»
.
sed tamen haec quidam perfecta ex forma passiuae declinationis aliter declinando figurabant, ut est pudetur taedetur licetur; eorum praeteritum perfectum puditum est licitum est. nam puduit et licuit more actiuae declinationis dicimus; taeduit autem dicere non possumus, sed nec taesum est, quod tantum modo pertaesum conposita figura dixerunt.
+ex his quoque non nulla inpersonalia sub diuerso sensu eadem et personalia sunt et ceteris similia, ut cum dicimus: placet mihi, id est uidetur; item placeo places placet. licet mihi, id est potestatem habeo, et liceo lices licet dicimus, cum ad pretium referimus, id est liceo denariis totidem. contingit mihi, quasi euenit; sed et contingo contingis contingit dicimus. item iuuat me te illum dicimus, quasi iocundum est mihi; sed et iuuo iuuas iuuat dicimus.
+inpersonalium declinatio non facile admittit participia, et errant qui decens pudens participia opinantur esse, cum sint appellationes.
+ passiua uero inpersonalium declinatio huius modi est et figuratur ex uerbis quae absolutiua sunt, id est neutralia, quae cum ceteras personas non admittant passiuae declinationis, quoniam sunt neutralia, nihilo minus tertiam personam passiuam admittunt et declinantur passiua declinatione more inpersonali, quasi pugnatur a me a te ab illo, item certatur similiter, ut «pugnatur comminus armis»
, et «certatur limine in ipso»
, item discumbitur a nobis, «uiuitur hoc pacto»
, «itur in antiquam siluam»
.
qua specie non qui facit sed quid fiat demonstratur. numerum pluralem ipsa declinatio admittere non potest. ut enim decent nos penulae sub actiua specie inpersonali dicimus, euntur a nobis uiae, ‹pugnantur a nobis bella› dici non potest, sed itur a nobis in uia, pugnatur a nobis in bello.
+huius modi autem neutralia accommodantur loco tempori personae, ut bene illo loco studetur, bene illa hora studetur, bene apud illum studetur.
+sunt praeterea uerba quae, cum sint personalia sub actiua declinatione, collata in personam patientis inpersonali more figurantur. ea sunt quae datiuo casui cohaerent, uelut maledico tibi, inuideo tibi, obicio tibi, consulo tibi, prouideo tibi, impero tibi, noceo tibi. haec omnia in persona patientis non recte dicimus maledicor a te nec inuideor a te, sed maledicitur et inuidetur mihi a te, obicitur mihi, consulitur mihi, prouidetur mihi, imperatur mihi, nocetur mihi communiter a te et cetera similiter.
+ non enim dicimus noceor noceris nocetur. huius modi enim uerba passiuam naturam non habent, ceterum hoc modo tantum declinantur: dum illud tamen sciamus etiam ‹in› infinitiuis omnibus cadere utique passiuam significationem, ut apud Ciceronem «nihil mihi ab istis noceri potest»
, et apud Sallustium in Iugurtha«cum Gallis de salute, non de gloria certari»
. uerum haec et similia de consuetudine antiquitatis diuersa reperiuntur figurata declinatione. apud quosdam enim et per ceteros modos inpersonalium declinatio decurrit, et hac ratione genus potius, non modum esse dixerunt. nam cum sit indicatiuus curritur, hoc est omnes currunt, facit imperatiuum curratur, optatiuum curreretur, coniunctiuum cum curratur, infinitiuum curri. quam declinationem qui probauerit sciet certari et noceri quoque Latinum esse et Sallustium et Tullium inpersonalis modi infinitiuum recte posuisse.
+
nunc demum operae pretium est ueterum inuisere et percurrere libros, quo perfacile innotescat per omnes hanc fere cucurrisse licentiam, et perinde ut alios mores itidem prisca aetate alium fuisse sermonem adnotamus, ut praeclare dixerit Terentius «nihil est dictum quod non sit dictum prius»
.
sed iniecit postera aetas manum et ueluti disciplinam pristini saeculi ita et sermonem fastidire coepit et noua uelut parturire uerba, quae iuuenum ritu ipsa modo florent et uigent, ut ait Horatius «ut folia in siluis pronos mutantur in annos, / prima cadunt, ita [et] uerborum uetus interit aetas, / et iuuenum ritu florent modo nata uigentque»
.
exempli tamen gratia quaedam commemorabimus, quo quibus libeat uti more uetustatis utantur. plura enim uerba quae uulgo passiuo more declinamus apud ueteres diuersa reperiuntur enuntiata declinatione. frustro, quod uulgo frustror recte dicimus, id est decipio; item patio pro patior; moro, quod crebro moror dicimus; item demolio auxilio populo digno: haec et alia apud ueteres reperimus contra morem doctorum posita. nunc dicet aliquis quos ueteres hoc modo locutos ‹[...]› frustro ait Gaius Caesar apud milites de commodis eorum, «non frustrabo uos, milites»
. item patio Naeuius in proiecto, «populus patitur 'inquit' tu patias»
. moro item Naeuius in eodem, «quid moras? quia imperas»
; item Pacuuius in Hermiona«paucis absoluit, ne moraret diutius»
; Ennius «an aliquid quod dono illi morare, sed accipite»
.
demolio Varro in poetico libro, «et tamen non demolio rostra»
, epistolicarum quaestionum ‹[...]› «demoliuit tectum»
; item Naeuius in corollaria«haec demolite»
inquit. item auxilio ait Gracchus aduersus Furnium, «quibus ego primus quo modo auxiliem»
. populo ait Plautus in feneratrice, «quae ego populabo probe»
.
digno ait Pacuuius in Hermiona, «cum neque aspicere aequales dignarent»
.
citius me dies deficiet enumerantem exempla. sed hactenus haec quae memoria suggerere potuit, ne inmensum serpat commentarius.
+
+
participium est pars orationis dicta, quod duarum partium quae sunt eximiae in toto sermone, uerbi et nominis, uim participet. capit enim a nomine genus et casum, a uerbo significationem et qualitatem et tempus, ab utroque numerum et figuram. participio accidunt septem, significatio qualitas tempus genus casus numerus et figura. significationes participiorum quinque sunt, quem ad modum in uerbo, actiua passiua neutra deponens communis. actiua est ut uocans docens, passiua ut uocatus doctus, neutra ut nauigans uolans, deponens ut luctans sequens, communis ut consolans criminans. qualitas participiorum similiter quem ad modum in uerbis in quattuor species distributa est, absoluta inchoatiua frequentatiua meditatiua. absoluta est ut legens dicens, inchoatiua ut feruescens luciscens, frequentatiua ut cursitans quaeritans, meditatiua ut esuriens parturiens.
+ tempora participiorum tria sunt, praesens ut sequens, praeteritum ut secutus, futurum ut secuturus. genera et casus ex nomine tracta facile noscimus. numerus quoque et figura tam ex uerbo quam ex nomine intellegi potest. participia trahuntur a uerbo actiuo duo, praesentis temporis et futuri, ut docens docturus; item a passiuo duo, praeteriti temporis et futuri, ut doctus docendus; a neutro duo, praesentis temporis et futuri, ut currens cursurus, interdum tria, cum declinatio passiua miscetur, ut gaudens gauisus gauisurus; a deponenti tria, ut luctans luctatus luctaturus, interdum quattuor, ut sequens secutus secuturus sequendus; a communi semper quattuor, secundum formam quidem actiuam praesentis temporis et futuri,
participia in actiuis praeteriti temporis non sunt, ut Graece dicimus «cenatus cubitum cum duobus filiis»
, apud eundem pro Milone«pransi poti oscitantes»
. sed neque iuror neque prandeor neque cenor dicimus. apud Turpilium comoedia nobili cuius titulus Demetrius legimus iurata sum perfecto finitiuo dictum: iuuenis est qui consulit, meretrix respondet «non sum iurata»
, pro eo sane quod est: iurasti? non iuraui. sed haec in ceteris uerbis et participiis dici non possunt. participia in passiuis praesentis temporis non sunt; abutuntur autem ueteres actiuo pro passiuo, ueluti «genibusque uolutans / haerebat»
; deest se, ut sit uolutans se,«praecipitans traxi mecum»
; deest me, ut sit praecipitans me,
sunt quaedam participia nominibus similia, quae quoniam uerbi originem non habent, propterea non sunt participia sed nomina, ut tunicatus galeatus penulatus togatus. quaedam participia et nomina communiter esse possunt, ut passus uisus cultus, quae genetiuo casu discernuntur. nam si nomina fuerint, genetiuum casum in us longam syllabam mittunt, ut huius passus uisus cultus. participia autem genetiuum in i mittunt, ut huius passi uisi culti.
+ errant longe qui opinantur moribundus uitabundus furibundus esse participia; sunt enim appellationes. moriturus uero est participium. «uitabundus 'inquit' per saltuosa loca recedebat»
non utique uitans sed uitare simulans. haec plerumque differunt.
participia saepe etiam temporibus deficiunt, ut furens coepturus studens ratus et cetera.
+item obseruandum est quod, cum uerbum accidit quod tantum passiuam admittat declinationem, participia recipit et actiua et passiua, quasi hortor et consolor. dicimus ex eo hortatus et hortandus, item hortans et hortaturus, quamuis horto non dicatur. si uero tale inciderit uerbum quod sub passiua declinatione patiendi uim parum admittat, futurum participium declinatione passiua non fere admittit, quasi expergiscor cunctor: expergiscendus et cunctandus sermo absurdus uidetur, quia sensum non admittit.
+
+
aduerbium est pars orationis quae adiecta uerbo significationem eius implet atque explanat. ita nam cum dico, Palaemon docet, nondum habet suam uim satis planam, nisi adiecero male aut bene. et ideo aduerbium appellatur, quia semper adicitur uerbo. Scaurus ita definit, aduerbium est modus rei dictionis ipsa pronuntiatione definitus, ‹ut› recte diligenter optime.
+ aduerbium dicitur ideo, quoniam ad uerbi tendit in eadem sententia conspirationem, ut recte dixisti, diligenter fecisti, optime legisti. aduerbio haec iuncta sunt discrimina generalia tria, forma modus finitio. forma continet aut simplicem aut conpositam; modus continet quantitatem, ut plus minus; finitio continet summam. aduerbia aut suae sunt positionis aut ab aliis partibus orationis trahuntur. per se nascuntur, ut nuper. haec quae ab aliis transeunt uarias habent formas. a nomine proprio ducuntur, ut Tullius Tulliane; alia a pronomine, ut meatim tuatim; item a uerbo, ut cursim; item a nomine et uerbo, ut pedetemptim; alia a participio, ut indulgens indulgenter; item a nomine appellatiuo, ut docilis dociliter; alia a uocabulo, ut ostium ostiatim. uerum ne has quidem uarietates
aduerbiis accidunt ‹tria, significatio conparatio figura. significationes aduerbiorum sunt plurimae. significant enim› numerum, ut semel bis ter quater quinquies deinceps primum iterum rursus tertium dumtaxat saepe saepius saepissime miliens deciens; negationem, ut non nequaquam haud haudquaquam parum secus minime; confirmationem, ut etiam quidni nempe quippe profecto plane maxime scilicet uidelicet ilicet nimirum; demonstrationem, ut ecce en em ellum eccum: sed haec pronomina quidam esse dixerunt: optationem, ut utinam, o, o si, quid si, si; aestimationem, ut caro uili; ordinationem, ut primo secundo deinde deinceps tunc ante post denique; interrogationem, ut cur, quare, quid ita, nempe, nonne, utrum, quam ob rem; similitudinem, ut quasi, ceu, ita, perinde ac si, pro ut, item, adeo, uelut, tam quam, sic, quem ad modum; dubitationem, ut an utrum fors forsan forsitan fortasse fortassis; inuocationem, ut heus eho; responsionem, ut heu; prohibitionem negationem adfirmationem, ut ne prohibendi modo, ne feceris, ne negandi modo, ne id facias, ne adfirmandi modo, «ne tu, Eruci, accusator ridiculus esses»
; communicationem siue congregationem, ut pariter simul una; separationem, ut seorsum separatim semote segregatim; optionem, ut potius immo quam; euentum, ut forte fortuito; qualitatem, ut bene pulchre sapienter prudenter agiliter uiriliter expedite; quantitatem, ut nimium, plus, minus, multum, tantum, tantum modo, satis, parum, parumper, sublimiter; precationem, ut sodes; ius iurandum, ut mehercules, mehercle, medius fidius, mecastor, ecastor, perpol, edepol. item temporale, modo heri hodie cras statim nunc nuper perendie olim aliquando quondam; locorum, quae quattuor modis distribuuntur. nam aut aduerbia loci sunt in loco, ut hic illic ibi alibi intus foris; aut aduerbia loci sunt ad locum, ut huc illuc quo alio intro foras; aut aduerbia loci sunt de loco, ut hinc illinc inde aliunde; aut aduerbia loci ‹sunt› per locum, ut qua hac illac istac recta; aut communia omnium partium, ut peregre penitus rursum deorsum sursum passim anguste late.
etiam nomina ciuitatium in aduerbia redigi possunt. et illa quidem quae genetiuo casu uel i uel ae syllabis finiuntur ‹ita›: quando in ipsis ciuitatibus sumus uel illic aliquid agimus, ipso genetiuo casu uti debemus, ut
aeque aduerbia sunt dicenda quibus melius praepositio detrahetur, si tamen ciuitatium aut locorum certorum nomina fuerint destinata; alioquin prouinciis, item ‹[...]› praepositio adplicabitur, ut ab Italia uenio, in Italia sum uel fui, ad Italiam uado. poetae tamen saepius ab hac obseruatione discedunt. sunt praeterea nomina ciuitatium quae plurali numero figurantur, ut Athenae Thebae, et his utemur accusatiuo casu euntes, ablatiuo manentes et exeuntes.
+conparationem recipiunt aduerbia, quotiens appellationes unde transeunt conparantur, ut docte doctius doctissime, quia est doctus doctior doctissimus. et quoniam aduerbia quoque sunt quae per omnes gradus ire non possunt, ideo his ad augendam significationem pro comparatiuo et superlatiuo magis et maxime coniungimus, ad minuendam minus minime.
+quem ad modum conparantur, ita deminuuntur aduerbia, a positiuo, ut primum primulum, longe longule; a comparatiuo, ut melius meliuscule, longius longiuscule; a superlatiuo uel nulla exempla uel perrara sunt.
+sunt aduerbia aut cum nominibus communia, ut subito sedulo; aut cum pronominibus, ut qui quo hac; aut cum uerbis, ut age pone; aut cum coniunctionibus, ut quare, si, quam ob rem, quando, ne, ut, cum; aut cum praepositionibus, ut praeter ante prae contra propter; aut cum interiectionibus, ut em heu eho; aut pro se inuicem, ut ubi quando maxime tum ut hic denique. haec aut sensus aut plerumque inter se discernit accentus.
+ aduerbiis addi praepositiones plurimi negant. sed tamen lectum inuenimus in primo, quod est
notandum sane quod ipsa aduerbia uarios habent fines. nam quaedam ex nominibus appellatiuis deriuata in ter syllabam exeunt, quotiens datiuus casus i littera terminatur, ut molli molliter, uolubili uolubiliter, explicabili explicabiliter, plausibili plausibiliter, docili dociliter. ex hac regula unum dissentit, quod est facile, quod quidam nomen putant pro aduerbio positum, ut est «toruum clamat»
, horrendum resonat. ceterum in conpositione facilis, a quo difficilis est, difficulter facit, non difficile.
appellationes enim quotiens conponuntur suam regulam seruant. sed saepius contra hanc usurpat auctoritas. quotiens uero datiuus o littera terminatur, aduerbia e aut o litteris exeunt. sed haec quae in e exeunt produci debent, ut docto docte; similiter et cetera. haec autem dissentiunt et e correpta finiuntur quae non conparantur nec ueniunt ex quadam appellatione, ut rite magnopere repente, aut ea quae conparationis regulam non seruant, ut bene male (faciunt enim melius optime, peius pessime), item ea quae a nomine uerboue non ueniunt sed per se inueniuntur, ut inpune.
+ identidem quae o littera exeunt tam corripiuntur, ut citus cito, quam producuntur, ut falsus falso gratuito primo secundo tertio quarto subito perpetuo consulto tuto superuacuo secreto clandestino necessario matutino fortuito continuo opinato bipertito tripertito quadripertito. huc usque figura procedit. quinquepertito enim nemo dicit, nec in cetero numero ita efferre possumus. alia in us, ut funditus, stirpitus, radicitus, caelitus, mordicus, nudius, tertius, diuinitus, cum et diuine faciat, et publicitus et publice; item humanitus et humane. sed in hoc [sensu] distinctio sensum mutat, ut sit humane«tamen uix humane patitur»
; et humanitus«coepi non humanitus / neque ut animum decuit aegrotum adulescentuli / tractare»
.
‹sunt› quaedam nomina in us litteris terminata quae ex se bina aduerbia faciunt, ut est ueterum auctoritas. transit enim in quibusdam rationem et aliter ipsa enuntiat, aliter consuetudo usurpat. nam nauus nauiter dicunt, quod nos naue; item duriter, quod nos dure; largiter, quod nos large;
item ex praepositionibus, quae mutato accentu in aduerbia accedunt, ut infra, infra stat; supra, supra stat; extra, extra erat; intra, intra sedebat; ultra, ultra non faciam; citra, citra discurrit; circa, circa equitat; iuxta, iuxta fecit, ut sit similiter; contra, contra tendebat; subtus, subtus erat; coram, coram stetit, id est palam; ante, ante uenit; post, post sedit; prope, prope cecidit, id est paene; usque, usque illum mulcauit, ut sit ualde, item ‹[...]› super, super ‹[...]› quam diu sine casibus enuntiantur, aduerbialiter eunt; receptis casibus praepositiones sunt.
+ inter aduerbia quidam haec posuerunt, quae etiam apud ueteres obseruata sunt, translatui dimissui receptui ostentui, et siqua eius modi sunt alia quae casui datiuo dantur, in quibus obseruabimus ita dicere,
haec aduerbia prototypum non habent, post posterior postumus, supra superior supremus, infra inferior infimus, prope propior proximus, intra interior intimus, extra exterior extremus, ultra ulterior ultimus, citra citerior, ‹superlatiuum› non habet; penitus ‹penitissimus›.
+figura ‹in› aduerbiis, sicut in omnibus partibus orationis, aut simplex est, ut iuste, aut conposita, ut iniuste.
+
+
ut aduerbium est modo temporis et significat postquam, ut «at me tum primum saeuus circumstetit horror, / ut regem aequaeuum»
; modo qualitatis et significat quem ad modum, ut «Troianas ut opes»
; modo loci et significat ubi, ut est «caesis ut forte iuuencis»
; modo optandi et significat utinam, ut est «ut ueniret antehac»
; modo admirandi et significat o quam, «ut te post multa tuorum / funera»
; modo coniunctio causalis, «ut faciem mutatus et ora Cupido»
.
+
praepositio est pars orationis quae conplexa aliam partem orationis significationem eius inmutat ‹[...]› uel supponitur, ut mecum tecum, aut uerbum praecedit, ut perfero, aut aduerbium, ut indocte, aut participium, ut praecedens, aut coniunctionem, ut absque, aut se ipsam, ut circum circa.
+praepositiones tam casibus seruiunt quam loquellis aut loquellis et casibus.
+ coniunguntur enim aut separantur aut separantur et coniunguntur:
sed haec nos et similia in his numeramus quae inaequalia nominantur.
+sed scire nos conuenit praepositiones ius suum tunc retinere, cum praeponuntur, suppositas uero et significationem et uim nominis et legem propriam non habere. separatae praepositiones separatis praepositionibus non cohaerent. et aduerbia faciunt, si quando illas non subsecuntur casus. praepositiones aut ipsae uerba corrumpunt, ut conficio, aut ipsae corrumpuntur, ‹ut suffero, aut et corrumpunt et corrumpuntur, ut suscipio›.
+ casibus seruiunt praepositiones accusatiuo dumtaxat et ablatiuo. antiqui etiam genetiuo casui praepositiones coniungebant, ut Vergilius «crurum tenus»
et «laterum tenus hispida nanti»
.
‹sunt› quaedam communes utriusque casus. non nullae tam casui quam uerbo praeponuntur, aliae tantum uerbo, quaedam tantum casui. aliae mutato accentu in aduerbia accedunt. non nullae loquellis seruiunt, ut si dicas scribo, adiectis praepositionibus hoc genere uarietur, ut con de sub, conscribo describo subscribo.
+ praepositiones aut casibus tantum modo seruiunt aut solis loquellis aut utrisque communiter. casibus tantum seruiunt, ut apud penes: sunt aliae quae harum inueniuntur exemplo. loquellis tantum iunguntur, ut am con di dis se re au, ut amplector congredior diduco distraho separo refero aufero. ceterae praepositiones et uerbis cohaerent et casibus, ut per, ‹perfer› per hunc, ‹ad›, admoue ad urbem. quae casibus seruiunt aut accusatiuo casui aut ablatiuo copulantur. quae accusatiuo casui seruiunt iunguntur hoc modo: ad, ad domum; ante, ante iudices; aduersus, aduersus hostem; cis, cis Tiberim; citra, citra Italiam; contra, contra in Pisonem dixit. item «proximus Pompeium sedebam»
. sed et datiuo casui idem Cicero dixit ad Atticum: «propius grammatico accessi»
; Nepos inlustri ‹[...]› Sallustius «proxima Carthagini loca»
; Vergilius «proximus huic, longo sed proximus interuallo»
; idem «propius stabulis armenta tenerent»
.
ablatiuo casui hae sic iunguntur: a, a propinquis; ab, ab homine; absque, absque nobis; cum, cum sociis; coram, coram amicis; clam, clam patre; de, de ciuitate; e, e foro; ex, ex prouincia; pro, pro fratre; prae, prae dolore; palam, palam omnibus; sine, sine domino; tenus, tenus crure.
+et quae utrisque casibus seruiunt, ut in ‹et› sub praepositiones, accusatiuo casui tunc iunguntur, quando aliquo nos transferimus, ut in ius eo, in prouinciam uado, sub montem pergo. cum autem in ipso loco sumus, ablatiuo casu utemur, ut in iure sto, in prouincia sum, sub monte moror.
+ super etiam et subter, licet rarius, utrisque casibus seruiunt. nam dicimus et super terram et super terra, ut «stratoque super discumbitur ostro»
, et «gemina super arbore sidunt»
, et «ligna super foco / large reponens»
.
item subter testudinem et subter testudine et subter mare et subter mari.
+praepositiones in ex e de per pro prae tam uerbis praeponuntur quam casibus ‹[...]› amplectuntur. sed iunctae uerbis siue nominibus modo significationem augent, ut inpotens exosus edurus deamo perodi, promissa barba, praepingue; modo diminuunt, ut inscius exors eneruis deformis perfidus profanus.
+
+
+
.
+
+
in praepositio significat modo id quod est ualde et uim uerbi cui praeponitur, ut superius diximus, auget, ut increpuit insonuit, ut Vergilius «Turnus ut infractos a(duerso) M(arte) L(atinos)»
.
modo significat idem quod non et uim uerbi inminuit cui praeponitur, ut inualidus infirmus. ponitur et pro eo quod est inter, ut «Penthesilia furens mediisque in milibus a(rdet)»
item «aut Capyn aut celsis in puppibus arma Caici»
; et pro aduersus, ut in parricidam, in tyrannum, ut Vergilius «quid meus Aeneas in te c(ommittere) t(antum)»
et «ipse deos in Dardana suscitat arma»
; et pro modo qualitatis, ut «quem pellis aenis / in plumam squamis a(uro) c(onserta) t(egebat)»
et «atque huic in faciem soror ut conuersa Metisci»
; interdum et pro particula superuacua, ut «nosco crines incanaque menta»
.
interdum qualitatem habet ad peius deteriusue tendentem, ut «quam semel informem u(asto) u(idisse) s(ub) a(ntro) / S(cyllam)»
: non enim nullius formae significat sed malae formae [sed et] quae dicitur uulgo deformis. item apud Vergilium «et Pyrgi ueteres intempestaeque Grauiscae»
.
nam et hic non nullius sed malae tempestatis ac per hoc insalubres pestilentesque. ponitur et pro qualitate ordinatiua, ut cum dicimus opus in dies crescit, ut Vergilius «inque dies auidum caput altius effert»
, et apud Tullium «crescit in dies singulos»
; et pro spatio temporali, cum significat usque adhuc, ut cum dicimus a mane in noctem, ut apud Vergilium «felix si protinus illum / aequasset nocti ludum in lucemque tulisset»
.
ponitur et pro praepositione pro, ut cum dicimus hoc munus in magno habeo, ut Vergilius «in magno munere Cisseus / f(erre) s(ui) d(ederat) m(onumentum) e(t) p(ignus) a(moris)»
et Sallustius in primo historiarum libro «ut et facta in gloria numeret et, si liceat, auidius fecerit»
.
+
sub praepositio significat modo supra, ut «ter flamma ad summum subiecta reluxit»
, et «corpora saltu / subiciunt in equos»
, id est supra iaciunt; modo infra, «caudamque remulcens / subiecit pauitantem utero siluasque petiuit»
, item «pedibusque rotarum / subiciunt lapsus»
.
«quo deinde sub ipso / ecce uolat»
, item «classemque sub ipsa / Antandro»
.
ponitur et pro praepositione in, ut «namque sub ingenti lustrat dum singula templo»
et ut «quam semel informem uasto uidisse sub antro / S(cyllam)»
id est in templo et in antro.
+
super praepositio significat modo de, ut «multa super Priamo rogitans»
, et «haec super aruorum cultu pecorumque canebam / et super arboribus»
.
modo et pro praepositione pro, ut «nec super ipse sua molitur laude laborem»
, et «nil super imperio moueor»
.
ponitur et pro insuper et amplius, ut «cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi / Dardanidae»
, item «ecce super maesti magni Diomedis ab urbe / legati responsa ferunt»
; et pro desuper, ut «haec super e uallo prospectant Troes»
, et «superque inmane baratrum / cernatur»
, item «gemina super arbore sidunt»
; «ille autem, neque enim fuga ‹iam› super ulla pericli»
, et «o mihi sola mei super Astyanactis imago»
.
interdum et ultra significat, ut «super et Garamantas et Indos / proferet imperium»
.
+
pro praepositio significat porro, ut cum profundum dicimus pelagus, cuius porro fundus sit, ut «hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni»
, et «proiecto dum pede laeuo / aptat se pugnae»
.
significat et ante, ut «soli pro portis Messapus et acer Atinas / sustentant aciem»
; et cum pronaum et procoetona et proscenium dicimus locum qui est ante scenam et ante coetona. item prodere ante dare significat, ut prodere patriam dicitur proditor; modo porro dare et propagare, ut «Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri / proderet»
.
modo pro in praepositione, ut cum dicimus pro rostris, pro tribunali, ut apud Vergilium «hirsutumque supercilium promissaque barba»
, id est inmissa; et pro eo quod est«pro dulci Ascanio ueniat»
; et pro eo quod est«unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum»
.
+
ex et ab praepositiones, si sequens uerbum a uocali incipiat, integre
+
coniunctio est pars orationis indeclinabilis copulans sermonem et coniungens uim et ordinem partium orationis. nam ob hoc meruit nomen, quia pro uinculo interponitur orationi. laxatum enim et diffusum sermonem more catenae interposita deuincit. Palaemon eam ita definit, coniunctio est pars orationis conectens ordinansque sententiam. coniunctionum quaedam sunt principales, aliae subsequentes, aliae mediae, quibus utralibet parte positis sine uitio coniungitur oratio. principalis est coniunctio ‹sed›, ut «sed te qui uiuum casus age fare uicissim»
.
nam ille ordo ubi postponitur poeticus est per anastrophen factus, «ipsa sed in somnis i(nhumati) u(enit) i(mago) / c(oniugis)»
.
subsequens est que, media est etiam. coniunctioni accidunt figura ordo potestas. figura est qua apparet aut simplex sit, ut nam, aut conposita, ut namque. ordo coniunctionum triplici genere seruandus est, [primo] quo apparet utrum praepositiua sit, ut nam, an subiunctiua, ut que, uel quae praeponi et subiungi possit, ut itaque namque. potestas coniunctionum in quinque distributa species diuiditur. sunt enim copulatiuae disiunctiuae expletiuae causales rationales. copulatiuae hae, et que ac at ast atque (at, haec particula, cum coniunctio est, per t scribitur, cum praepositio est, per d); disiunctiuae, aut ue uel nec neque an ne neu neue; expletiuae, quidem equidem quoque autem tamen porro profecto deinde
dictae sunt ratiocinatiuae, quod quamque rem praepositam ratione confirmant, in hunc modum: lucet, igitur dies est. nam hic ratione colligit lucem ideo esse, quod dies est, seu diem ideo esse, quod lux est. sunt item praeterea, ut ait Plinius, inlatiuae hae, quamquam quamuis etsi tametsi. item finitiuae dicuntur hae, dum [quamquam] postquam antequam quatenus; item optatiuae, utinam ut ne uelim. subiunctiuae, cum, si et quae ab eo conposita sunt, tametsi, antequam, donec, quamuis, dummodo, licet, postquam, priusquam, dum cum pro donec accipitur aut pro dummodo.
+nec te moueat, si quaedam esse et aduerbia et coniunctiones recognoueris.
+sunt etiam dictiones quas incertum est utrum coniunctiones an praepositiones an aduerbia nominemus, quae tamen omnes sensu facile dinoscuntur.
+nam et coniunctiones pro aliis coniunctionibus positae inueniuntur potestate mutata. sunt aliae ad aliquid relatiuae, ut ait idem Plinius, siue conparatiuae, magis potius immo, in hunc modum: hic eat, immo ille uel potius ille. idem ait conparandi potestatem habere tam quam. sed haec uidentur aduerbia magis similitudinis, ut tam quam bonus amicus et tam ille quam hic.
+ et coniunctio id ualet quod que; sed hoc differt, quod haec non modo subiungitur sed etiam praeponitur, modo geminata, ut «qui foedere certo / et premere et laxas s(ciret) d(are) i(ussus) a(benas)»
; modo simpliciter elata, sed figurata, ut «labitur uncta uadis abies, mirantur et undae, / miratur nemus»
; modo interrogatiua, ut «et quae Romam tibi fuit c(ura) u(idendi)»
; modo indignatiua, ut «et quisquam numen I(unonis) a(dorat)»
; modo confirmatiua, ut «et dubitamus adhuc uirtutem extendere uires»
; modo causalis, ut «et gens illa quidem sumptis n(on) t(arda) ph(aretris)»
; modo adnutiua et promissiua, ut «dic quibus in terris, et eris mihi magnus Apollo»
; modo auctiua pro etiam, ut «quorum Iphitus aeuo / iam grauior Pelias et uulnere tardus Vlixi»
; modo ordinatiua, ut «corpusque lauant frigentis et ungunt»
; modo superlatiua, ut «quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentes»
; modo diminutiua per gradus, ut «felix qui potuit rerum cognoscere causas»
, «fortunatus et ille deos qui nouit agrestis»
.
+
aut coniunctio dubitatiuam, si geminetur, habet potestatem. qui enim dicit: aut librum uolo aut pretium utrumque ex aequo desiderare significat, ut illis, «aut pelago Danaum insidias suspectaque dona / praecipitare iubent, s(ubiectisque) u(rere) f(lammis) / aut terebrare cauas uteri et ‹t(emptare)› l(atebras)»
.
aut, si semel subiciatur, diminutiua est et gradum habet ad inferiora tendentem, ut cum dicimus: librum uolo aut pretium; ut, si liber, quem potissimum uolo, minime reddatur, tum, quod secundum est, uel pretium, ut «incute uim uentis s(ubmersasque) o(brue) p(uppes) / aut age diuersas»
.
nam furens Iuno et irata quod grauissimum credebat optauit, deinde quod secundum intulit. huius coniunctionis qualitates sunt multae. modo comminatiua est, cum dicimus: aut da mihi aut rapio, ut «Nymphae, noster amor, Libethrides, aut mihi carmen, / quale meo Codro concedite (proxima Phoebi / uersibus ille facit), aut si non possumus omnes»
; modo hortatiua est ita, «aut tu, magne pater diuum, miserere»
, ut est dictum et illud, «uel tu, quod superest, infesto fulmine morti, / si mereor, demitte»
; modo coniunctiua pro et, ut «moliriue moram aut ueniendi poscere causas»
; et pro que, ut «liquidas corui presso ter gutture uoces / aut quater ingeminant»
, pro ter quaterque; modo pro separatiua, ut «aut onera accipiunt uenientum aut agmine facto»
, item «aut ante ora deum pinguis s(patiatur) ‹ad› a(ras)»
modo fundit modo spatiatur; item «semineces uoluit multos, aut agmina cursu / proterit, et raptas fugientibus ingerit hastas»
.
+
interiectio est pars orationis affectum mentis significans uoce incondita. interiectioni accidit significatio tantum; quae aliis partibus orationis interiaci et inseri solet. haec uel ex consuetudine uel ex sequentibus uerbis uarium affectum animi ostendit. exultantem significat, ut euax; aut uoluptatem, ut ua; aut dolentem, ut uae; aut gementem, ut heu; aut timentem, ut ei attat; aut admirantem, ut babae papae; aut adridentem, ut hahahe; aut hortationem, ut eia, age, age dum; aut irascentem, ut nefas, pro nefas; aut laudantem, ut euge; aut uitantem, ut apage; aut uocantem, ut eho; aut silentium, ut st; aut ironiam, ut phy hui; aut intentius aliquid demonstrantem, ut em; aut ex inprouiso aliquid deprehendentem, ut attat; et siqua sunt similia, quae affectus potius quam obseruationes artis inducant. sunt plurimae dictiones incertae inter aduerbia et interiectiones, ut est heus heu eia em. etiam aliae partes orationis pro interiectione singulae pluresue ponuntur, ut est o mi, ellum, amabo, nefas, pro nefas, malum, miserum, infandum. has enim, ut adserunt multi, in quibusdam locis interiectiones esse ipse declarat affectus. et fere quidquid motus animi orationi inseruerit, quo detracto textus integer reperitur, numero interiectionis accedet. interiectionem Graeci inter aduerbia posuerunt; Latini ideo separarunt, quia huiusce modi uoces non statim subsequitur uerbum, et late multiplex interiectionis causa consistit.
+
+ [
+
in primo libello sermonis uniuersi membra, quae prima legentibus artis grammaticae studia praecipua esse uidebantur, pro qualitate ingenii puto me satis exposuisse, nec ullius fugere scientiam arbitror totam loquendi materiam disputandique substantiam partibus orationis administrari; in hoc uero quid sit grammatica et quibus aliis adminiculis instruatur explicabimus.
+
+
uox est, ut stoicis uidetur, spiritus tenuis auditu sensibilis, quantum in ipso est. fit autem uel exilis aurae pulsu uel uerberati aeris ictu. omnis uox aut articulata est aut confusa. articulata est rationalis hominum loquellis explanata. eadem et litteralis uel scriptilis appellatur, quia litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis uel inscriptilis, simplici uocis sono animalium effecta, quae scribi non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus. quidam etiam modulatam uocem addiderunt tibiae uel organi, quae, quamquam scribi non potest, habet tamen modulatam aliquam distinctionem. unde quidam uocis tria officia designant, eloquium tinnitum sonum. eloquium est humanae pronuntiationis expressa significatio facilem mentibus efficiens intellectum; tinnitus est fabricatae materiae inlisio tenui sono auditionem acuens; sonus est corporalis conlisio repentinum auribus inferens fragorem. quid quod ueteres omnes sonos uoces dixerunt? ut «fractasque ab litore uoces»
.
+
definitio est oratio quae id de quo quaeritur aperte describit et «definitio est oratio quae quid sit de quo agitur ostendit quam breuissime»
.
+
ars est rei cuiusque scientia usu uel traditione uel ratione percepta tendens ad usum aliquem uitae necessarium. Tullius hoc modo eam definit, «ars est perceptionum exercitatarum constructio ad unum exitum utilem uitae pertinentium»
. ars dicta, quod arto praecepto singula definiat et uelut uias quasdam ostendat; uel
+
littera est pars minima uocis articulatae ab elemento incipiens una figura notabilis. Scaurus sic eam definit, littera est uocis eius quae scribi potest forma. elementum est minima uis et indiuisibilis materia uocis articulatae uel uniuscuiusque rei initium a quo sumitur incrementum et in quod resoluitur. huius figura littera uocatur; et sunt omnes figurae litterarum numero XXIII. sed harum potestates, quas elementa nominamus, plurimae intelleguntur. litteras etiam ueteres elementa dixerunt, quod orationem uelut quaedam semina construant atque dissoluant. etenim differt utrum quis dicat elementum an litteram an per se, quia elementum quidem est uis ipsa et potestas, littera autem figura est potestatis, a uero nomen est et potestatis et figurae. igitur elementum intellegitur, littera scribitur, a nominatur. littera dicta quasi legitera, quia legitur, uel quod legentibus iter ostendit, uel a litura quam patitur, uel quod legendo iteratur. accidunt unicuique litterae tria, nomen figura potestas. nomen est quo dicitur uel enuntiatur; figura, cum scripta aspicitur uel notatur; potestas qua ualet in ratione metrica, id est cum ad proprietatem suam a reliquis segregatur.
+ litterae quibus utimur XXIII hae sunt, a b c d e f g h i k l m n o p q r s t u x y z. harum differentiae sunt tres. prima differentia ‹in› litteris qualitates habet duas, quod aut Latinae sunt aut Graecae. Latinae sunt una et uiginti, Graecae
ex his uocalis est y (nam et in ea obseruare debemus quaecumque in uocalibus obseruantur), semiuocalis z. secunda differentia in litteris qualitates aeque duas habet, quod aut uocales sunt aut consonantes; item consonantium quaedam semiuocales, quaedam mutae. uocalium potestates sunt duae, quod tam pronuntiatae singulae syllabas faciunt et per se proferuntur quam cum consonantibus iunctae syllabam facere possunt. uocales ideo dictae, quod ad scribendas uoces articulatas necessariae habentur. has quidam sonantes appellant. sunt autem numero quidem quinque, a e i o u, potestate autem septem, si quidem e pro«rapti Ganymedis honores»
.
ex his igitur uocalibus i et u transeunt in consonantium potestatem, cum aut ipsae inter se geminantur, ut Iuno uita, aut quando aliis uocalibus adplicantur, ut uates uelox uox Ianus iecor, ita tamen ut quae prior et praeposita fuerit uicem et uim consonantis obtineat. hae etiam mediae dicuntur, quia in quibusdam dictionibus expressum sonum non habent, ut uir optumus. extra quam formam u littera interdum nec uocalis nec consonans habetur, cum inter q litteram consonantem et aliam uocalem constituitur, ut quoniam quidem. huic item digammon adscribi solet, cum sibi ipsa praeponitur, ut seruus uulgus. i litteram geminari in una syllaba posse plurimi negant. Latinae uocales omnes et produci et corripi possunt. atque his solis adspirari quidam existimant. consonantes uero sunt sedecim, b c d f g h k l m n p q r s t x, et adiecta z, quae Graeca est, fiunt decem et septem. nam et in ea consonantium sonum obseruare debemus. consonantes appellantur, quod interdum proiectae interdum subiectae uocalibus consonant. tertia differentia in litteris qualitates habet tres, quod aut semiuocales sunt aut mutae aut duplices. semiuocales sunt septem, f l m n r s x; sed adiecta z octo fiunt. ex his x duplex est, ante quam inuentam g et s uel c et s ueteres scriptitabant. et adiecta z fiunt duae. sed haec Graeca admissa Graecorum nominum causa. pro hac ueterum quidam i uocalem, non nulli duas s ponere solebant, unde iugum dictum est uelut zugon et Iuppiter uelut Zeus pater. item Messentius et
liquidae quattuor, l m n r; ex quibus l et r subiectae mutis communes syllabas faciunt. et s littera suae cuiusdam potestatis est ideoque apud Graecos
mutae dictae, quod per se sine adminiculo uocalium non possunt enuntiari.
+ita fiunt omnes qualitates litterarum numero septem, quod aut Latinae sunt aut Graecae aut uocales aut consonantes aut semiuocales aut duplices aut mutae.
+et hoc scire debemus quod f littera tum scribitur, cum Latina dictio scribitur, ut felix. nam si peregrina fuerit, p et h scribimus, ut Phoebus Phaethon.
+quidam Latino sermoni sufficere decem et septem litteras crediderunt, si quidem ex uiginti et tribus una adspirationis nota est, h, una duplex, x, duae superuacuae, k et q, duae Graecae, y et z.
+ a uocalis
u uocalis
+
grammatica est specialiter scientia exercitata lectionis et expositionis eorum quae apud poetas et scriptores dicuntur, apud poetas, ut ordo seruetur, apud scriptores, ut ordo careat uitiis. grammaticae partes sunt duae, altera quae uocatur exegetice, altera horistice. exegetice est enarratiua, quae pertinet ad officia lectionis: horistice est finitiua, quae praecepta demonstrat, cuius species sunt hae, partes orationis uitia uirtutesque. tota autem grammatica consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et historiarum prompta expositione et in recte loquendi scribendique ratione.
+grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus quattuor, lectione enarratione emendatione iudicio. lectio est artificialis interpretatio, uel uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati personarum exprimensque animi habitum cuiusque. enarratio est obscurorum sensuum quaestionumue explanatio, uel exquisitio per quam unius cuiusque rei qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est qua singula pro ut ipsa res postulat dirigimus aestimantes uniuersorum scriptorum diuersam sententiam, uel recorrectio errorum qui per scripturam dictionemue fiunt.
+iudicium est quo omnem orationem recte uel minus quam recte pronuntiatam specialiter iudicamus, uel aestimatio qua poema ceteraque scripta perpendimus.
+ grammaticae initia ab elementis surgunt, elementa figurantur in litteras, litterae in syllabas coguntur, syllabis conprehenditur dictio, dictiones
+
syllaba est proprie congregatio aut conprehensio litterarum ‹uel unius uocalis› enuntiatio temporum capax. fit autem ex omnibus uocalibus, etiam ex singulis, syllaba tam breuis quam longa et ex copulatione uocalium consonantiumque. syllabae autem dicuntur Graece «ah silice in nuda conixa reliquit»
, et dicitur is modus, constat: secundo, cum diphthongus erit, de qua dicimus, constat diphthongo, ut au eu oe: tertio, quotiens super consonantem est, ut «en Priamus»
et «en ego uicta situ»
, de qua dicimus, incipit: quarto, quotiens subter consonantem est, ut est «ne pete conubiis»
, et dicitur is modus sic, terminatur: quinto, quotiens inter duas uel plures consonantes posita sit, ut «sol qui terrarum»
, «est in secessu longo locus»
: altero, cum excipitur a duabus consonantibus, ut «Acrisioneis Danae»
: tertio, si desinat in consonantem et excipiatur a consonanti, ut arma: quarto, si desinat in duplicem litteram ut «nox erat»
: quinto, si sequens a duplici incipiat, ut axis: sexto, si desinat in unam consonantem et excipiatur a uocali loco consonantis posita, u uel i, ut «at Venus»
«at Iuno»
: septimo, cum correpta uocalis desinat et interposita i excipiatur a uocali, ut «furias Aiacis Oilei»
et «Troiaque nunc stares»
et «nate dea, ‹nam te maioribus›»
, quoniam inter duas uocales duarum syllabarum posita i geminatur. sic enim scribi per geminatam litteram metri ratione desiderat, si quidem potestatem tuetur duplicis consonantis. uocales correptae singula obtinent tempora, productae bina. dimidium temporis absque duplicibus singulae possident consonantes.
syllabae, ut ait Varro, aliae sunt asperae, aliae leues, aliae procerae, aliae retorridae, aliae barbarae, aliae Graeculae, aliae durae, aliae molles. asperae sunt, ut trux crux trans; leues, ut lana luna; procerae sunt quae uocalem longam extremam habent aut paenultimam, ut facilitas; retorridae sunt quae mutam habent extremam, ut hic hoc; barbarae sunt, ut gaza; Graeculae, ut hymnos Zenon; durae, ut ignotus; molles, ut aedes.
+
+
communis syllaba est longa in breuem uel contra certis obseruationibus uersa. communium syllabarum modi sunt septem. primus est, cum correpta uocalis excipitur a duabus consonantibus quarum prior sit muta, sequens liquida. breuis enim ‹in› hoc est, «uastosque ab rupe Cyclopas»
et «Albanique patres»
.
syllaba enim quae sine hac obseruatione poterat esse positione longa breuis efficitur. f quoque littera, si praeposita fuerit liquidae, quamuis semiuocalis sit, mutae tamen obtinens locum, breuem facit quae positione longa fieri poterat, ut est «ore fremebant»
et «talia flammato»
.
secundus est, cum locum breuis longa occupat syllaba per productam uocalem uel diphthongon finita parte orationis nec ulla interposita consonante, ut est «te Corydon, o Alexi»
, et «insulae Ionio in magno»
; ut est Homericus ille, «
et «
.
tertius, cum in fine partis orationis uersa uice loco longae ponitur uocalis correpta una interposita consonante, ut «emicat Euryalus et munere»
, item «ostentans artemque pater arcumque sonantem»
et «omnia uincit amor»
; ut est apud Homerum «
.
quartus, cum correptam uocalem duae consonantes secuntur quarum prior s littera est, quae syllabae ratione communis uelut sibilus posita uim consonantis amittit. interdum enim liquidarum legem mutat, si quidem illae subiunctae mutis utramque potestatem possident, haec uero plurimum sibi defendit. non solum enim subiungitur uerum etiam e contrario praeposita loco liquidae fungitur, ut est «ponite spes sibi quisque»
, «infantibus paruis»
; sicut Homericus uersus ille testatur, «
.
quintus est, cum correptam uocalem suscipit z duplex, quae ‹cum› positione longam possit efficere, uim plerumque duplicis consonantis amittit, ut «nemorosa Zacynthos»
.
sed hic modus non tam ratione communis admissus est quam nominis necessitate susceptus, ut est «
et «
.
sextus est, cum pronomina hic uel hoc c littera terminata uocalis statim subsequitur, quoniam in his pronominibus c littera crassum et quasi geminatum continet sonum. est enim in hoc tam prima pedis syllaba longa quam tertia breuis, «hic uir, hic est tibi quem promitti saepius audis»
.
septimus est, cum correpta uocalis in unam desinit consonantem sequente h, quae plerisque adspirationis uidetur nota, ut «terga fatigamus hasta»
, item «Aenean hominum quisquam»
.
sed modus superior quibusdam superfluus uisus est [praecipue et hic utimur], cum sufficiat finitam esse partem orationis. ex his omnibus modis uno uti dumtaxat admittunt qui metrorum rationis sunt admodum perspicaces.
+
+
accentus est acutus uel grauis uel inflexa elatio orationis uocisue intentio uel inclinatio acuto aut inflexo sono regens uerba. nam ut nulla uox sine uocali est, ita sine accentu nulla est; et est accentus, ut quidam
in Graecis itaque dictionibus cum acutus tria loca teneat, ultimum paenultimum antepaenultimum, ultra numquam (neque enim refert plurium syllabarum esse partem orationis), apud Latinos duo tantum loca tenet, paenultimum et antepaenultimum; circumflexus autem, quotlibet syllabarum sit dictio, non tenebit nisi paenultimum locum. omnis igitur pars orationis hanc rationem pronuntiationis detinet. omnis uox monosyllaba aliquid significans, si breuis est, acuetur, ut ab mel fel; et si positione longa fuerit, acutum similiter tenorem habebit, ut ars pars pix nix fax. sin autem longa natura fuerit, flectetur, ut lux spes flos sol mons mos fons lis. omnis uox disyllaba priorem syllabam aut acuit aut flectit. acuit, uel cum breuis est utraque, ut deus citus datur arat; uel cum positione longa est utraque, ut sollers; uel alterutra positione longa, dum ne natura longa sit, prior, ut pontus, posterior, ut cohors. si uero prior syllaba natura longa et sequens breuis fuerit, flectitur prior, ut luna Roma. in trisyllabis autem et tetrasyllabis et deinceps secunda ab ultima semper obseruanda est. haec si natura longa fuerit, inflectitur, ut Romanus Cethegus marinus Crispinus amicus Sabinus Quirinus lectica. si uero eadem paenultima positione longa fuerit, acuetur, ut Metellus Catullus Marcellus, ita tamen, si positione longa non ex muta et liquida fuerit. nam mutabit accentum, ut latebrae tenebrae. et si nouissima natura longa itemque paenultima ‹siue natura siue› positione longa fuerit, paenultima tantum acuetur, non inflectetur sic, natura, ut Fidenae Athenae Thebae Cymae, positione, ut tabellae fenestrae.
+sin autem media et nouissima breues fuerint, prima seruabit acutum tenorem, ut Sergius Mallius ascia fuscina Iulius Claudius. si omnes tres syllabae longae fuerint, media acuetur, ut Romani legati praetores praedones.
+si uero mediae longae sunt, primae graues, secundae fiunt inflexae, ut ‹ipsius illius›. ergo primae acutae sunt, cum mediae breues; cum uero mediae longae, primae graues.
+exponendum etiam placuit qui pedes acuto tenore aut circumflexo item ratione supra scripta congruunt. omnis pars orationis quae possit infra scriptos pedes conplere hanc accentus legem continet. in disyllabis partibus orationis prior syllaba semper acuitur aut inflectitur.
+ acuitur, si pyrrichium conpleuerit, sicut puer bonus amor: item spondium indifferenter positum si habuerit, id est siue natura sit aut positione fuerit longa utraque syllaba, prior acuitur; natura, sicut Cymae Thebae heros; positione, ut sollers: iambum quoque, ut Cato Ceres. trochaeum uero legitimum si conpleuerit, id est si natura longam priorem syllabam habuerit, circumflectitur, ut meta bruma praetor; sin autem positione longa fuerit prior syllaba memorati pedis, acuitur, ut pulcher asper. in trisyllabis dactylus indifferenter positus et anapaestus, tribrachys quoque, tertiam ab ultima acui desiderat: dactylus natura qui est, sicut limina moenia sidera Claudius; positione qui fit, ut Sergius: similiter anapaestus, ut Cicero regio: item tribrachys, ut alius. palimbacchius et amphibrachys in paenultima circumflexum habebunt, ita tamen ut sit natura longa eadem paenultima; palimbacchius, ut Romanus legatus; item amphibrachys, ut Cethegus Sabinus monile. horum si positione longa fuerit eadem paenultima, mutabit tenorem et acutum habebit accentum; palimbacchius, ut Marcellus; amphibrachys, ut Metellus Catullus. bacchius et molossus indifferenter positi paenultimam semper acuunt, bacchius legitimus, sicut Athenae Fidenae, positione, ut tabellae fenestrae. huius autem pedis si paenultima positione longa ita fuerit ut excipiatur tam ex muta quam ex liquida, accentus transfertur ad tertiam ab ultima, ut tenebrae latebrae [quod]. quidam hoc genus syllabae paenultimae omnino breue putabant, quia non terminatur consonanti, quidam longum, quoniam, quamuis non terminetur consonanti, nihilo minus proxima syllaba a duabus incipiat consonantibus et quod natura litterarum b et r, quae mollis est, nunc longam nunc breuem syllabam efficiat; ideoque factum est ut uaria haec nomina consuetudo pronuntiaret et tenebras latebras acuto accentu prima syllaba efferret. molossus item semper
sane Graeca uerba Graecis accentibus efferimus, si isdem litteris pronuntiauerimus. in Latinis neque acutus accentus in ultima syllaba potest poni nisi discretionis causa, ut in aduerbio pone, ideo ne uerbum putetur, et in quibusdam praepositionibus. nam praepositiones separatae monosyllabae, quantum in ipsis est, acui debent, sed iunctae casibus aut aliis partibus interdum uim suam perdunt secunturque illarum naturam et graui, non acuto sono pronuntiantur, ut produco deduco. item inueniuntur raro disyllabae quae acui desiderant, ut est circum inter. denique circumflexus ponitur in ea particula quae est apud Vergilium, ergo, «illius ergo / uenimus»
.
con quoque praepositio conplexa f uel s subiunctas litteras producta o pronuntiabitur: f, ut confido confero confestim confertus; eodem modo s, ut consulo conscendo consono consisto consul. et uersa uice eadem aliis litteris praeposita corripitur, ut contio conduco continuo conloco conuerto conuoco conprehendo congrego. item coniunctio complexiua siue copulatiua que et disiunctiua ue et relatiua ne adiunctae uerbis et ipsae amittunt fastigium et uerbi antecedentis longius positum cacumen adducunt ac iuxta se proxime conlocant sic, que, ut «liminaque laurusque dei»
; item ue, ut «Hyrcanisue Arabisue parant»
et «calathisue Mineruae»
; ne, ut «hominesne feraene»
.
in conpositis dictionibus unus accentus est non minus quam in una parte orationis, ut malesanus interealoci. accentus in integris dictionibus obseruantur, in peregrinis autem uerbis et in barbaris nominibus, maxime in interiectionibus nulli certi sunt. in his enim maxime accentuum lex certa esse non potest, cum sit absurdum a turbato tenoris exigere rationem.
+accentuum legem uel distinguendi uel pronuntiandi ratio uel discernendae ambiguitatis necessitas saepe conturbat.
+grauis nota ita \ a summo in obliquam dexteram partem descendens.
+circumflexi nota de acuto et graui figuratur, uel c deorsum spectans /\.
+longus linea a sinistra in dexteram partem aequaliter ducta ˉ. breuis uirgula similiter iacens, sed panda et contractior, quasi c sursum spectans ˘.
+sed in illis sonos, in his tempora dinosci uidemus. horum autem officio sic utimur, ne productionis uel correptionis ratio confundatur. apud Latinos enim quinque litterae uocales tam producuntur quam corripiuntur.
+ inueniuntur itaque quaedam nomina homonyma ‹et participiis› et uerbis similia, alia quoque aduerbiis. de quibus quid dici potest, nisi quod accentus sit arbiter discernes utriusque significatus differentiam? sic, [homonyma] parens obsequens significatur, intellegitur et pater: prius participium est tractum a uerbo quod est pareo, posterius nomen. quotiens igitur participium significat, primam syllabam producimus, ut est Vergilianus ille, «iamque ibat dicto parens»
; eandem uero in altera significatione corripimus, ut est «alma parens»
.
item uerbis similia sic, labor est nomen et uerbi prima positio: in nominis significatione primam syllabam corripimus, ut est «tot adire labores»
; at in uerbi producimus, ut est «matrisque adlabitur aures»
et «summas perlabitur undas»
.
item aduerbiis sic, late est et aduerbium et uerbum modi imperatiui: in aduerbio tam prima syllaba producitur, ut est «hinc populum late regem»
, quam in uerbi significatione corripitur, ut est «aut aliquis latet error equo»
, item «nec latuere doli»
et «ut superi uoluere, late»
.
omnia autem huius modi facilius ex metrica structura conprehenduntur.
+ his adiciunt hyphen, cuius forma est uirgula sursum sensim curuata «Turnus ut anteuolans»
et «antetulit gressum»
et «quam simulac tali persensit p(este) t(eneri) / c(ara) I(ouis) c(oniunx)»
et apud Sallustium «iam primum iuuentus simulac belli patiens erat»
: simulac hyphen legendum. est enim una pars orationis. huic contraria est diastole, dextera pars circuli ad imam litteram adposita. hac nota male cohaerentia discernuntur, ut est «ereptae uirginis ‹ira›»
et «uiridique in litore conspicitur sus»
.
apostrophos item circuli pars dextera, sed ad summam litteram consonantem adposita cui uocalis subtracta est. et hac nota deesse ostendimus parti orationis ultimam uocalem, cuius consonans remanet, ut est «tanton’ me crimine dignum?»
.
ceterum
illud etiam magna cura uidendum est quod ueteres omnia uel uerba uel nomina quae o littera finiuntur, item aduerbia uel coniunctiones producta extrema syllaba proferebant, adeo ‹ut› Vergilius quoque idem seruauerit, in aliis autem refugerit incultae uetustatis horrorem et carmen contra morem ueterum leuigauerit. inuenitur autem apud Vergilium in uerbo posita breuis, ut «nunc scio quid sit amor»
et «hoc sat erit, scio me Danais e c(lassibus) u(num)»
quod quia in uno uerbo uidetur, episynaliphe contrahunt qui seruandam
+
dictio est uox articulata cum aliqua significatione ex qua instruitur oratio et in quam resoluitur: uel sic, dictio est ex syllabis finita cum significatione certa locutio, ut est dico facio. quaedam dictiones sunt simplices, ut facio, quaedam conpositae, ut conficio. ex conpositis dictionibus quaedam fiunt ex duobus inperfectis, ut est sinciput, cum intellegatur sematum caput; quaedam ex ‹in›perfecto et integro, ut est cismare, quo significatur citra mare; quaedam ex integro et inperfecto, ut est cornucen, ut intellegatur cornu canens; quaedam ex duobus integris, ut sacrauia.
+
+
pronuntiatio est scriptorum secundum personas accommodata distinctione similitudo, cum aut senis temperamentum aut iuuenis proteruitas aut feminae infirmitas aut qualitas cuiusque personae ostendenda est et mores cuiusque habitudinis exprimendi.
+
+
discretio est confusarum significationum perplana significatio, quae ostenditur modis quinque, continuatione separatione distinctione subdistinctione uel mora.
+
+
continuatio est rerum contexta dictio, ut «Scythiam septemque triones»
.
+
separatio est secretio rerum natura iunctarum quae in ambiguitatem cadunt, ut «cum Turni iniuria matrem / admonuit ratibus sacras depellere taedas»
.
hic enim mater cum Turno iuncta est, quae ambiguitatis uitandae causa separari debet, ut sit agnitio quae mater; et sacras taedas expresse legendum, ut abominandas ostendas, ut «auri sacra fames»
.
taedae enim nusquam abominandae sunt quam illic ubi incendia facturae, quoniam sunt ipsae naturaliter sacris adcommodatae.
+
+
lectioni posituras accedere uel distinctiones oportet, quas Graeci
distinctio est silentii nota cum sensu terminato, ubi est liberum cessare prolixius, ita ut neuter sui indigeat, ut est «numina nulla premunt, mortali urguemur ab hoste / mortales»
.
et est huius nota punctum supra uersum ad caput litterae positum.
+ distinguere autem oportet ante similitudines, quas Graeci «quis deus, o Musae, qui nobis extudit artem? / unde noua ingressus hominum experientia cepit?»
.
hic enim oportet distinguere et sic inferre, «pastor Aristaeus fugiens Peneia Tempe»
et cetera: et ante interrogatiuam, ut «Musa, mihi causas memora»
.
+
subdistinctio est silentii nota legitimi, qua pronuntiationis terminus sensu manente ita suspenditur ut statim id quod sequitur succedere debeat. huius autem ‹nota› est punctum sub uersu positum, ut «me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter? / aut ego tela dedi fouiue cupidine bella?»
.
non enim similiter ut in distinctione silentium interpositum tacere permisit, ut est illud, «et si fata deum, si mens non laeua fuisset»
.
+
mora est leuis in continuatione sensuum interposita discretio legitimae distinctionis subdistinctionisque medium obtinens locum, ita ut nec perfecta in totum nec omissa uideatur sed significatione inmorandi alterius desideret principium sensus, et hoc solum modo seruat officium ut legenti spiritum breuissima respiratione refoueat et nutriat. sic enim pronuntiando reticere quis debet, quia spiritus ipse quadam defectione uincatur, deinde resumatur, ut est «ut belli signum Laurenti Turnus ab arce / extulit, et rauco strepuerunt cornua cantu, / utque acris concussit equos, utque inpulit arma, / extemplo turbati animi»
.
multae enim causae sunt mediae huius lectionis, primum ne confundantur quae dicola et tricola ponuntur et talia; deinde ut actus uerborum emineat et luceat, qui ex aliquo moueatur affectu uel indignatione uel miseratione conlata; uel certe cum quadam artatione sermonis quae «aut hoc inclusi in ligno occultantur Achiui, / aut haec i(n) ‹n(ostros)› f(abricata est) m(achina) m(uros) / i(nspectura) d(omos) u(enturaque) d(esuper) u(rbi), / aut aliquis l(atet) e(rror): e(quo)»
, «lectumque iugalem, / quo perii, super inponas»
, minus apertum. subdistinguendum enim est pro uoluntate dicentis. hoc enim uoluit intellegi Dido, non esse lectum iugalem quo perierit.
inmorandum est ergo et respirandum ‹post› iugalem et sic inferendum cum
+
modulatio est continuati sermonis in iocundiorem dicendi rationem artificialis flexus in delectabilem auditus formam conuersus asperitatis atque inperitiae uitandae gratia.
+
+
Latinitas est incorrupte loquendi obseruatio secundum Romanam linguam. constat autem, ut adserit Varro, his quattuor, natura analogia consuetudine auctoritate. natura uerborum nominumque inmutabilis ‹est› nec quicquam aut minus aut plus tradidit nobis quam quod accepit. nam siquis dicat scrimbo ‹pro eo› quod est scribo, non analogiae uirtute sed naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi ordinatio est secundum technicos neque aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum a plumbo dissociat. consuetudo non ratione analogiae sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum consensione conualuit, ita tamen ut illi artis ratio non accedat sed indulgeat. nam ea e medio loquendi usu placita adsumere consueuit. auctoritas in regula loquendi nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam quem ad modum ad ancoram decurritur. non enim quicquam aut rationis aut naturae aut consuetudinis habet, cum tantum opinione secundum ueterum lectionem recepta sit nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id secuti sunt, scientium.
+genera locutionum sunt quinque, rationale artificiale historicum glossematicum commune.
+
+
quinque sunt linguae Graecorum, Ias Doris Atthis Aeolis coene. iuxta has igitur quinque linguas et Latina uerba conprehensa colliguntur hoc modo.
+ Ias relictis propriis utitur ‹similibus qua›si propriis nominibus ac uersatur in omnibus tropis. Doris in singulis partibus orationis nunc adiectioni nunc breuitati studens barbarismos facit [qui barbarismi metaplasmi appellantur], quos cum sibi uindicauerint docti, metaplasmos appellant, ut «Teucrum mirantur inertia corda»
pro Teucrorum, et «aggere moerorum»
et «aulai medio»
.
Atthis, quae breuitati studet, admittit soloecismos, quos cum docti fecerint, non soloecismi sed schemata logu appellantur, ut est «nuda genu»
et «urbem quam statuo uestra est»
.
ibi enim nudum genu habens debuit dicere et urbs quam statuo uestra est.
+ sed seruiens schemati quod appellatur Hellenismos tres partes orationis redegit in duas usus per Atticismon. Aeolis ultra modum copiosa est et amat per circuitum uerba protendere et periphrasi res explicare ac per hoc
+
metaplasmus est transformatio quaedam recti solutique sermonis in alteram speciem metri aut decoris causa figurata. huius species sunt hae, prosthesis epenthesis prosparalepsis paragoge aphaeresis syncope apocope ectasis systole diaeresis synaliphe episynaliphe ecthlipsis antithesis metathesis.
+ de prosthesi. prosthesis est quidam generalis metaplasmus, qui fit per adiectionem. sed specialiter sic diuiditur, prosthesis est adpositio quaedam ad principium dictionis, litterae, ut «Turnum gnatoque patrique»
pro nato; syllabae, ut «concitum tetuli gradum»
pro tuli.
de epenthesi. epenthesis est adpositio, cum inter primam et ultimam syllabam aut littera adicitur aut syllaba: littera, ut «hac casti maneant i(n) r(elligione) n(epotes)»
pro religione; syllaba, ut «Mauortis in antro»
pro Martis. hunc metaplasmum quidam pleonasmon appellant. de prosparalepsi. prosparalepsis est cum aliquid ad nouissimam partem dictionis accedit, ut «admittier orant»
pro admitti, et «magicas inuitam accingier artes»
pro accingi.
de paragoge. paragoge est cum ad ultimam simplicis dictionis clausulam aut littera adiungitur aut syllaba: littera, ut apud Plautum, «quo ted hoc ‹noc›tis»
pro te; syllaba, ut potestur pro potest.
de aphaeresi. aphaeresis est aeque generalis metaplasmus, qui fit per detractionem; sed specialiter obseruatur.
+ item de aphaeresi. aphaeresis est ablatio de principio dictionis contraria prosthesi, cum aut littera amputatur aut syllaba aufertur: ‹littera›, ut «ruit omnia late»
pro eruit; syllaba, ut «temnere diuos»
pro contemnere, et «linquere castra»
pro relinquere.
de syncope. syncope est ablatio de media dictione contraria epenthesi, ut «extinxti me teque, soror»
, pro extinxisti.
de apocope. apocope est ablatio de fine dictionis prosparalepsi uel paragoge contraria, cum aut littera detrahitur aut syllaba: littera, ut «aspice nunc mage nostrum sit penetrabile telum»
pro magis; syllaba, ut «endo suam do»
pro domum.
«exercet Diana choros»
.
hic enim Dianae syllaba prima producta est, cum corripi debeat.
+ de systole. systole est correptio contraria ectasi. fit autem cum longa syllaba contra rationem corripitur aliqua necessitate cogente, ut «urbemque Fidenam»
.
hic enim Fidenarum primam syllabam corripuit, cum producere debuisset.
+ item «aquosus Orion»
.
de diaeresi. diaeresis est discisio syllabae unius in duas diuisae, ut «diues pictai uestis et auri»
pro pictae, et «aulai medio»
.
de synaliphe. synaliphe est conlisio, quae fit cum duarum inter se concurrentium uocalium altera [earum] eliditur, ut «adque ea diuersa penitus d(um) p(arte) g(eruntur)»
hic enim unum e praecedens excludi necesse est. haec a quibusdam syncrisis nominatur.
de episynaliphe. episynaliphe est conglutinatio seu contractio duarum syllabarum in unam syllabam facta contraria synaliphe, ut «fixerit aeripedem ceruam licet»
, cum aeripedem quinque syllabas dicere debeamus. ita fit una syllaba ex duabus.
de ecthlipsi. ecthlipsis est conlisio quaedam difficilis ac dura consonantium cum uocalibus aspere concurrentium, ut est «multum ille et terris iactatus et alto»
.
de antithesi. antithesis est litterae conmutatio, ut «inpete nunc uasto ceu concitus imbribus amnis»
; impete dictum est pro impetu: et olli pro illi.
de metathesi. metathesis dicitur translatio. est autem litterarum ordo mutatus, ut «nam tibi, Timbre, caput E(uandrius) a(bstulit) e(nsis)»
Timber enim ratione dicendum est.
«cui tantum de te licuit?»
pro in te.
+
schemata, quae Latine figurae uocantur, sicut nomine ipso patet, conformationes sunt quaedam sententiae remotae a communi ‹[...]› hae, ut Quintilianus existimat, adeo tropis ipsa rei natura coniunctae sunt ut a quibusdam troporum nomen acceperint, siue quod forment orationem siue quod uertant; unde et motus dicuntur. figura igitur est arte aliqua nouata ‹forma› dicendi. huius partes duas facit, dianoeas, quod est cogitationis et sensus, ‹et› logu, quod est elocutionis atque uerborum. sed cum ad oratorias uirtutes pertineat schema dianoeas, nos de eo loquimur quod schema lexeos dicitur, cuius finitio est talis, schema lexeos est ordo uerborum aliter quam debet figuratus metri aut decoris aut emphaseos gratia. huius species sunt multae, sed necessariae traduntur, per quas similes colligentur, prolepsis zeugma hypozeuxis syllepsis asyndeton anadiplosis anaphora, alia anaphora, epanalepsis epizeuxis paronomasia, schesis onomaton, paromoeon homoeoteleuton homoeoptoton polyptoton hirmos polysyndeton dialyton climax.
+ de prolepsi. prolepsis est pronuntiatio rerum ordine secutarum, id est cum ante numerus uerbo redditur quam personae definiantur, ut est «continuo reges, ingenti mole Latinus / quadriiugo uehitur curru»
, «bigis it Turnus in albis»
, «tum pater Aeneas, Romanae stirpis origo»
, «et iuxta Ascanius, magna spes altera Romae /, procedunt castris»
.
et aliter de prolepsi disputatur, cum id quod posterius accidit ante tempus ascribitur, ut «Lauiniaque uenit / litora»
.
«montem sacrum atque Auentinum insedit»
; qui mons ab hoc, quia illum plebs insederat, postea sacer dictus est.
de zeugmate. zeugma est unius uerbi conclusio diuersis clausulis coniuncta, id est cum duo aut conplura ad unam partem orationis iungenda referuntur. huius autem conclusionis diuersitas tribus locis posita indicatur. fit enim aut cum praeponitur unum uerbum ad quod sequentes sensus conferantur, ut est «uicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia»
; aut cum in medio sensuum loco positum reperitur, ut est «Troiugena interpres diuum, qui numina Phoebi, / qui tripodas, Clari laurus, qui sidera sentis / et uolucrum linguas et praepetis omina pinnae»
: sentis enim uerbum tam primis quam ultimis iungitur et ob id mesozeugma nominatur: aut certe cum uno uerbo sensus conplures cluduntur, ut est Tullianum «nihilne te nocturnum praesidium Palatii, nihil urbis uigiliae, nihil timor populi, nihil concursus bonorum omnium, nihil hic munitissimus senatus habendi locus, nihil horum ora uultusque mouerunt?»
conclusit enim uno uerbo mouerunt; unde hypozeugma dicitur.
de hypozeuxi. hypozeuxis est cum singulae res aut personis subiciuntur aut uerbis, ut «regem adit et regi memorat nomenque decusque, / quidue petat quidue ipse ferat, Mezentius arma / quae sibi conciliet, uiolentaque pectora Turni / edocet, humanis quae sit fiducia rebus / admonet, inmiscetque preces. haut fit mora, Tarchon / iungit opes foedusque ferit»
.
hypozeuxis est, ut Scaurus ait, figura superiori contraria, ubi diuersa uerba singulis iunguntur.
+ de syllepsi. syllepsis est conceptio, cum singularis dictio plurali uerbo uel posteriori tantum uel ultimo redditur, ut est «hic illius arma, / hic currus fuit»
; item «sunt nobis mitia poma, / castaneae molles et pressi copia lactis»
.
syllepsis est dissimilium ‹rerum› et clausularum per unum uerbum conglutinata conceptio.
+de asyndeto. asyndeton est cum plurima nomina sine coniunctione ponuntur.
+ de anadiplosi. anadiplosis est cum ultima prioris uersus dictio initio sequentis iteratur, ut «sequitur pulcherrimus Astyr, / Astyr equo fidens»
.
anadiplosis est congeminatio dictionis ex ultimo loco praecedentis et principio ‹sequentis›.
+ de anaphora. anaphora est relatio eiusdem uerbi aut similis per principia uersuum plurimorum, ut «nate, meae uires m(ea) m(agna) p(otentia) s(olus), / n(ate), p(atris) s(ummi) q(ui) t(ela) T(yphoia) t(emnis), / a(d) ‹t(e)› c(onfugio) e(t) ‹s(upplex)› t(ua) n(umina) p(osco)»
item «spes tu nunc una senectae, / tu requies miserae, decus imperiumque Latini / te penes, in te omnis domus inclinata recumbit»
.
est et secunda anaphora, per quam elocutio non conuenienter respondens ‹ad› aliud refertur occulte, ut est apud Sallustium «sed antea item coniurauere pauci, in quis Catilina fuit. de qua quam breuissime potero dicam»
. hic de qua intellegitur coniuratione. de epanalepsi. epanalepsis est cum maiore significatu facta repetitio, ut est in Horatio «eheu fugaces, Postume ‹Postume› /, labuntur anni»
.
et aliter epanalepsis fit, cum eadem dictio et principium uersus et clausulam tenet, ut «te nemus Angitiae, uitrea te Fucinus unda, / te liquidi fleuere lacus»
. item] «pater, inquam, me lumine orbauit pater»
, et «ante etiam sceptrum Dictaei regis et ante»
, et «haec nauis onusta praeda Siciliensi, cum et ipsa esset ex praeda»
.
de epizeuxi. epizeuxis est eiusdem dictionis in eodem uersu sine aliqua dilatione geminatio cum impetu pronuntiationis, ut «me, me, adsum qui feci, in me conuertite ferrum, / o Rutuli, mea fraus omnis»
.
de paronomasia. paronomasia est ueluti quaedam denominatio, cum praecedenti nomini aut uerbum aut nomen adnectitur ex eodem figuratu, ut fugam fugit, facinora fecit, gratas gratias, Creta decreta est, pugna pugnata est. et aliter paronomasia fit, cum dictio iteratur, mutata tamen aut littera aut syllaba, quotiens nomine simili utimur in significatione diuersa, ut est apud Terentium «nam inceptio est amentium, haut amantium»
, et apud Ciceronem «qui fuit lucus religiosissimus, is erit locus desertissimus»
et «custodia sacrorum non honoris sed oneris existimabitur»
; item «si non praetorem te sed praedonem creauimus»
.
de schesi onomaton. schesis onomaton est cum singulis nominibus epitheta coniuncta sunt, ut «Marsa manus, Peligna cohors, Vestina uirum uis»
.
et aliter schesis onomaton fit, cum in conexu uel in textu sententiarum plures antonomasiae ponuntur, ut «armipotens praeses belli Tritonia uirgo»
.
de parhomoeo. parhomoeon est cum uerba uel nomina paululum inflexa et tamen prope similia superioribus inferuntur, ut «multa uiri uirtus animo multusque recursat / gentis honos»
.
et aliter parhomoeon fit, cum uerba similiter incipiunt, ut «machina multa minax minatur maxima muris»
.
de homoeoteleuto. homoeoteleuton est oratio similibus clausulis terminata, id est pari uerborum exitu finita, ut apud Ennium «eos reduci ‹quam relinqui›, deuehi quam deseri / malui»
; et Sallustius «in nuda in tecta corpora»
; Vergilius «bella horrida bella»
.
homoeoteleuton est cum simili modo dictiones multae finiuntur.
+ de homoeoptoto. homoeoptoton est oratio excurrens in eosdem casus similiter, id est cum uno similique casu totius sensus elocutionis impletur, ut apud Sallustium «maximis ducibus, fortibus strenuisque ministris»
.
et aliter homoeoptoton fit, cum oratio excurrit in eosdem casus et similes fines, ut Ennius «merentes flentes lacrimantes ac miserantes»
.
item homoeoptoton est cum in similes casus exeunt uerba diuersa.
+ de polyptoto. polyptoton est oratio casuum uarietate distincta, ut est in Terentio «in te spes, Hegio, nobis sita est, / te solum habemus, tu es patronus, tu pater: / ille tibi moriens nos commendauit senex: / si deseris tu, nos perimus»
.
item «litora litoribus contraria, fluctibus undas»
.
de hirmo. hirmos est cum uniformis continuatur series orationis unius casus tenorem ad clausulam usque custodiens, ut «principio caelum ac terras c(amposque) l(iquentis) / l(ucentem)q(ue) g(lobum) l(unae) T(itaniaque) a(stra) / s(piritus) i(ntus) a(lit)»
.
de polysyndeto. polysyndeton est oratio pluribus nexa coniunctionibus, ut «Alcandrumque ‹Haliumque› Noemonaque Prytaninque»
, item «tectumque Laremque / ‹armaque› Amyclaeumque c(anem) C(ressamque) ph(aretram)»
.
de dialyto siue asyndeto. dialyton est oratio quae sine coniunctionibus solute ac simpliciter effertur nulla coniunctione interposita superiori contraria. ut «alii naualibus ite, / ferte citi ferrum, date tela, inpellite remos»
; item: uenimus, uidimus, placuit, et apud Tullium «pertulit cogitauit»
. hoc etiam brachylogia nominatur. de gradatione. climax est quam nostri gradationem uocant, adiectio repetens quae dicta sunt. priusquam enim ad aliud descendat, in prioribus resistit, hoc est quotiens ab eo quo sensus superior terminatur inferior incipitur ac deinceps quasi per gradus idem dicendi ordo seruatur, ut est industria parit uirtutem, uirtus gloriam, gloria inimicitias, inimicitiae pericula. simile est exemplum ex Graeco notissimo translatum, «non enim dixi ‹quidem›, sed ‹non scripsi›, nec scripsi quidem, ‹sed non obii legationem, nec obii quidem› legationem, sed non persuasi Thebanis»
. sunt tamen tradita et Latina, «Africano uirtutem industria, uirtus gloriam, gloria aemulos conparauit»
; item et Caluus «non ergo magis pecuniarum repetundarum quam maiestatis, neque maiestatis magis quam Plautiae legis, neque Plautiae legis magis quam ambitus, neque ambitus magis quam omnium legum»
. inuenitur quoque apud poetas, ut apud Homerum in sceptro, quod a Ioue ‹ad› Agamemnonem usque deducit; apud nostrum etiam tragicum sic, «Ioue propagatus est, ut perhibent, Tantalus, / ex Tantalo ortus Pelops, ex Pelope ‹autem› satus / Atreus, qui nostrum porro propagat genus»
.
«torua leaena lupum s(equitur), l(upus) i(pse) c(apellam) /, f(lorentem) c(ytisum) s(equitur) l(asciua) c(apella) / te Corydon, ‹o› Alexi»
.
+
uitia orationis generalia sunt tria, obscurum inornatum barbarum.
+obscuritatis species sunt octo, acyrologia pleonasmos perissologia macrologia amphibolia tautologia ellipsis aenigma. inornatae orationis species sunt quinque, tapinosis aeschrologia cacenphaton cacozelia cacosyntheton.
+barbarae orationis partes sunt duae, soloecismus et barbarismus, quorum species ‹sunt› plurimae.
+ de acyrologia. acyrologia est dictio minus conuenienter elata, uel non propriis dictionibus obscurata sententia, ut est «accede ad ignem hunc, iam calescas plus satis»
; ubi nullus significatur ignis uerum meretrix: et apud Vergilium «hunc ego si potui tantum sperare ‹dolorem›»
.
‹sperare› pro timere posuit.
+ de pleonasmo. pleonasmos est sententia uerbo plus quam necesse est abundans, ut «sic ore locuta est»
, cum utique sufficeret sic locuta est.
de perissologia. perissologia est multorum uerborum adiectio superuacua sine ulla ui rerum, ut: «ibant qua poterant, qua non poterant non ibant»
.
hic enim excepto ibant omnia superuacua sunt.
+ de macrologia. macrologia est oratio sine cultu nimium ‹longa›. Scaurus ita definit, longa descriptione producta sententia, ut est «postera uix summo spargebat lumine terras / orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt / solis equi lucemque elatis naribus efflant»
, cum sit satis dixisse sole orto. uersibus tamen minus nocet quam solutae orationi. et apud Liuium «legati non inpetrata pace ‹retro›, unde uenerant, domum reuerterunt»
. hic enim non tantum pondus ‹non› adiecit sententiae longitudo, sed magis decorem abstulit.
«aio te, Aeacida, Romanos uincere posse»
; item certum est Antonium praecedere eloquentia Crassum.
hi enim duo sensus uitio ambiguitatis carent proprietate, cum sit incertum ab Aeacida Romanos uinci posse an a Romanis Aeacidam; similiter ab Antonio uinci Crassum eloquentia an ‹a› Crasso Antonium. fit et per homonymian, ut, cum dicimus taurum, nescias utrum de armento an obscenam corporis partem an montem qui est in Cilicia an qui est in sideribus taurum dicamus. fit item et per communia uerba, ut uadatur in foro Cato, criminatur Cicero. dubium est enim utrum alium uadetur uel criminetur an ipse ab alio idem patiatur, quia uador et criminor sunt uerba communia.
+item fit et per distinctionem, ut uidi statuam auream hastam tenentem.
+fit praeterea plurimis modis, quos percurrere omnes, ne nimis longum sit, non oportet.
+de tautologia. tautologia est eiusdem dictionis in eadem sententia superuacua repetitio, ut est fletus lacrimarum fluorem fundit, et egomet ipse, cum sufficeret ego.
+ de ellipsi. ellipsis est necessaria dictione fraudata sententia, defectus quidam necessariae dictionis quam desiderat praecisa sententia, ut est «terris iactatus et alto»
, cum desit in praepositio; item «Italiam fato profugus»
, id est ad Italiam.
de aenigmate. aenigma est per incredibilia confusa sententia, ut auia filiorum est quae mater mariti, cum Iocasta significetur.
+ de tapinosi. tapinosis est contra dignitatem magnae rei humilis expositio, ut est marcido dies sole pallet, cum marceant terrena, non inmortalia; et apud Flaccum «Pelidae stomachum»
pro ira; Vergilius «multa malus simulans»
pro scelestus.
de aeschrologia. aeschrologia est uitio conpositionis inuerecunda oratio, conpositio uerborum obscenae significationis aut unius uerbi obscena significatio et pronuntiatio. conpositione fit, ut cum Numerio fui; sed emendatur hoc uitium interposita aliqua particula, ut cum quodam Numerio fui et «numerum cum nauibus aequet»
.
«arrexit animos militum»
.
de cacenphato. cacenphaton est uitio conpositionis inuerecunda suspitio, ut «arrige aures, Pamphile»
; item «ad ramum hunc aperit ramum q(ui) u(este) l(atebat)»
.
de cacozelia. cacozelia est per affectationem decoris corrupta sententia, cum eo ipso dedecoretur oratio quo illam uoluit auctor ornare.
+ haec fit aut nimio cultu aut nimio tumore: nimio tumore, «Iuppiter omnipotens, caeli qui sidera torques, / ore tuo dicenda loquar»
; nimio cultu, «aureus axis erat, temo aureus, aurea summae / curuatura rotae, radiorum argenteus ordo, / per iuga chrysolithi positaeque ex ordine Musae»
.
de cacosyntheto. cacosyntheton est indecens structura uerborum, ut est «uersaque iuuencum / terga fatigamus hasta»
.
+
barbarismus est dictio uitiosa. est autem definitio generalis et specialis. sed quoniam dictio et contexta oratio et una pars eius intellegitur, et quia consuetudo hunc tantum barbarismum appellat qui fit in una parte orationis, aptius tamen hac utemur definitione [barbarismus est contra Romani sermonis legem aut scripta aut pronuntiata uitiose dictio], barbarismus est enuntiatione uel scripto una pars orationis corrupta ac per hoc non Latina. sed hoc uitium in soluta oratione nomen suum retinet, ceterum apud poetas metaplasmus uocatur, soloecismus autem schema.
+ barbarismus est barbaros lexis, id est barbara dictio. sed hoc uitium inter se differt, quod barbarismus in Latina dictione fit, barbaros autem lexis tota peregrina dictio. barbarismus fit modis principalibus quattuor, adiectione detractione mutatione transmutatione. adiectionis species sunt quattuor, [aut] per adiectionem temporis siue productionem, per adiectionem litterae, «Italiam fato profugus»
; i enim prima syllaba cum corripi debeat, producta est, id est, cum habere debeat tempus unum, habet duo: adiectione litterae, ut siquis relliquias geminata l littera pronuntiet, ut «relliquias Danaum»
: adiectione syllabae, cum dicimus Mauors pro Mars et tetuli pro tuli, ut «Mauortis in antro»
, et «numquam huc tetulissem pedem»
, item alituum pro alitum: adiectione adspirationis; hoc et scripto et sono proditur, ut cum dicimus choronam cum adspiratione, cum debeat leuiter pronuntiari; item hemo pro emo. detractionis species sunt aeque quattuor, detractione temporis litterae syllabae adspirationis: temporis, ut siquis dicat feruere correpte, cum produci debeat media syllaba, ut «feruere Leucaten»
; litterae, ut si detracta a littera pretor dicamus, ut Lucilius «pretor ne rusticus fiat»
, cum debeat ae pronuntiari, praetor [sed structurae gratia syllaba longa corripitur]; syllabae, ut siquis temnere dicat pro contemnere, ut Vergilius «et non temnere diuos»
; adspirationis, ut siquis dicat omo sine adspiratione, cum debeat aspere pronuntiari. hae autem species inueniuntur locis tribus, in prima parte dictionis, in media, in nouissima: in parte prima fit per aphaeresin, id est detractionem, ut linque pro relinque; in media per syncopen, id est concisionem, ut nantes pro natantes; ‹in› nouissima per apocopen, id est abscisionem, ut uolup pro uoluptate, et ut si accusatiuo sine m littera domu dixeris. per parallagen, id est mutatione litterae, si litteram aliam pro alia pronuntiemus, ut aruenire pro aduenire. transmutatione, cum in eadem dictione conmutatis inter se litteris utamur, ut leriquias si per l litteram pronuntiemus, cum debeat per r prima syllaba dici, reliquiae; item lerigionem similiter pro religione mutatis r et l litteris; eodem modo
sunt praeterea pronuntiationis quaedam uitia, quae non nulli barbarismos putant, iotacismi labdacismi myotacismi hiatus conlisiones et omnia quae plus aequo minusue sonantia ab eruditis auribus respuuntur. haec uitia praelocuti controuersiam de nomine pertinacibus relinquimus.
+iotacismi sunt cum i littera supra iustum decorem in distinctionibus extenditur.
+labdacismi similiter, si lucem prima syllaba uel almam nimium plene pronuntiemus. myotacismi quoque sunt cum in fine partis orationis inuenitur m littera et incipiat sequens a uocali quae non sit loco consonantis posita.
+ haec enim scribitur quidem, non autem enuntiatur, ut «quousque tandem abutere»
. tunc autem pronuntiamus m litteram, cum sequitur uocalis loco consonantis posita, ut est «cum Iuno aeternum s(eruans) s(ub) p(ectore) u(ulnus)»
.
distinctio quoque, quae separat uerba, ut est «dum conderet urbem / inferretque d(eos) L(atio)»
.
quae pronuntiatio seruanda, ne sit barbarismus, non in scriptura sed in sermone, si enuntiata fuerit.
+
+
soloecismus est contra rationem Romani sermonis disturbans orationem et uitium in contextu partium orationis contra regulam artis grammaticae factum, id est non conueniens rationi sermonis iunctura uerborum.
+ soloecismus dicitur Graece«atra silex»
aut «amarae corticis»
aut «purpurea narcissus»
, cum ater silex debeat dici et «quis tu es, mulier, quae me insueto nuncupasti nomine?»
pro quae: masculinum quis pro feminino posuit. item si finitiuum pro infinito ponamus, id est si dicamus de absente hic fecit; aut cum de praesente dicamus is fecit, cum debeamus dicere hic fecit. tertius modus fit per inmutationem casuum sic, cum in sermone alium casum pro alio ponimus, ut «urbem quam statuo uestra est»
: accusatiuum casum pro nominatiuo posuit. quartus modus per inmutationem numerorum fit, ut «pars in frusta secant»
: numerum pluralem pro singulari posuit, cum pars secat debuerit dicere.
quintus modus fit per inmutationem personarum, ut siquis aliam personam pro alia ponat, ut «haec prima piacula sunto»
, cum debuerit dicere sint: secundam personam posuit pro tertia. sextus modus fit per temporum inmutationem, ut est «nec ueni, nisi fata locum sedemque dedissent»
, cum debuerit dicere nec uenissem: tempus praeteritum perfectum posuit pro praeterito plusquamperfecto. item «quae manus interea Tuscis comitetur ab oris»
pro comitata sit et armauerit. septimus ‹modus› per qualitates uerborum fit, ut «hoc pinguem et placidam paci nutritor oliuam»
.
finxit enim commune uerbum nutritor ab eo quod erat actiuum nutrio, cum deberet dicere nutrito. octauus modus ‹fit› per uerborum modos, ut «at Rutulo regi ducibusque ea mira uideri / Ausoniis»
.
uideri enim infinitum modum posuit pro pronuntiatiuo, cum deberet dicere uidebantur. nonus modus fit per aduerbia localia, ut si dicamus intus eo aut intro sum, cum debeat dici intro eo, intus sum; et eamus illic pro «rapuitque in fomite flammam»
; ablatiuum enim casum pro accusatiuo posuit, cum debuerit dicere in fomitem, quasi rapuit ad fomitem: et apud amicum eo pro ad amicum eo.
undecimus modus est per gradus, siquis conparatiuum ponat pro superlatiuo aut absolutum pro alterutro, id est si dicat bonus omnium, cum optimus debeat dicere, aut melior omnium, cum melior omnibus debeat dicere; cuius exemplum est «is quaestus est multo uberrimus»
, cum debeat dicere multo uberior. duodecimus modus fit per geminationem abnuendi, ut ‹si› dicas numquam nihil peccaui, cum debeat dici numquam peccaui, quoniam duae abnutiuae unam confirmatiuam faciunt.
tertius decimus ‹modus› fit per ordinis inmutationem, si particulam quam debeas primo loco ponere postponas aut quam debes postponere primo loco conloces, dum dicis: autem uenit, cum oporteat dici uenit autem.
+ quartus decimus ‹modus› fit per inmutationem accentus taliter, ut siquis aduerbium loci ubi, quod est positum pro aduerbio temporis, acute pronuntiet et ita fiat locale, cum debeat esse temporale, ut est in illo uersu, «inde ubi uenere ad fauces»
.
ubi enim grauiter legendum est, quoniam significat postquam. sic et alia similiter, ut si aduerbium post graui accentu pronuntietur, erit praepositio; si acuto, aduerbium, «et longo post tempore uenit»
.
quidam adiciunt quintum decimum, qui putant etiam in una parte orationis fieri soloecismum, si inconuenienter fiat, si demonstrantes uirum hanc dicamus, aut feminam hunc; aut si interrogati quo pergamus respondeamus Romae; aut unum resalutantes saluete dicamus, cum utique praecedens demonstratio uel interrogatio uel salutatio uim contextae orationis obtineat.
+multi etiam dubitauerunt scala quadriga scopa soloecismus an barbarismus esset, cum scilicet id genus dictionis barbarismum esse ipsius uitii definitione possit agnosci. ita fiunt modi soloecismi secundum plerosque quattuordecim, secundum quosdam quindecim.
+inter soloecismum et barbarismum hoc interest, quod soloecismus in pluribus partibus fit et discrepantes et inconsequentes inter se dictiones habet, barbarismus autem in una et in soluto sermone. ceterum apud poetas barbarismus metaplasmus dicitur, soloecismus schema nominatur.
+
+
uirtutes orationis generales sunt duae, proprietas et ornatus.
+ proprietatis est species regula sermonis, quam Graeci analogian uocant, quidam ex nostris proportionem. huic accedit breuitas, quam Graeci syntomian uocant; item tenor, quem illi uocant tasin aut prosodian. ornatus species sunt duae, ex quibus prior debet esse conpositio quam Graeci synthesin dicunt; sequens est culta et sana oratio, quam illi nominant cyriologian, in qua tropi ‹sunt›. specie regulae sermonis, quam uocant analogian, seruatur recta scripturae ratio, ut sciamus scribsi b littera potius utendum esse quam p, cum exordium ‹[...]› uerbi quod est per b scribo. breuitatem, quam syntomian Graeci dicunt, tunc notabimus, cum rei magnae sensus sufficient ad dignitatem, quamuis breui enuntiabitur sententia, ut apud Vergilium « pulchra T(roianus) o(rigine) C(aesar), / i(mperium) O(ceano), f(amam) q(ui) t(erminet) a(stris), / I(ulius) a ‹m(agno)› d(emissum) n(omen) I(ulo)»
.
hic enim et Troiana dignitas et Caesaris principatus et Romano imperio possessus indicatur orbis. tenor, quem Graeci dicunt tasin aut prosodian, in flexibus uocis seruandus est. nam quaedam acuto tenore, pleraque graui, alia flexo desiderant enuntiari. in ornatu prima conpositio debet seruari, ut non sit dissonans et aspera structura orationis. culta et sana oratio, quam Graeci dicunt cyriologian, sine lenocinio debet ornari, ut «Romanos rerum dominos g(entemque) t(ogatam)»
.
hic etiam ipsa uarietas sententiam ornauit. huic accedunt tropi, quibus conuenienti adiectione proprietas inlustratur.
+
+
tropus est, ut ait Scaurus, modus ornatae orationis et dictio translata a propria significatione ad non propriam decoris aut necessitatis aut cultus aut emphaseos gratia. Quintilianus sic definit, tropus est sermo ‹a› naturali et principali significatione translatus ad aliam exornandae orationis gratia. tropi sunt metaphora catachresis metalepsis metonymia
de metaphora. metaphora est rerum uerborumque translatio a propria significatione ad non propriam similitudinem decoris aut necessitatis aut cultus aut emphaseos gratia. haec fit modis quattuor his, ab animali ad animale, sicut «Tiphyn aurigam celeris fecere carinae»
; ab agitatore ad gubernatorem transtulit; item «tondentes campum late candore niuali»
: ab animali ad inanimale sic, «ad procul excelso miratus uertice montis»
; pro cacumine nunc uerticem dixit, qui est animalium tantum; item «fertur in abruptum magno mons improbus actu»
: ab inanimali ad animale, ut «si tantum pectore robor / concipis»
; a ligno ad hominem transtulit; item «ambo florentes aetatibus»
: ab inanimali ad inanimale, ut «pelagus tenuere rates»
; pro nauibus nunc rates dixit; item «insequitur cumulo praeruptus aquae mons»
.
metaphorae quaedam sunt communes, quae a Graecis acoluthoe appellantur, ut «Tiphyn aurigam celeris fecere carinae»
, quia, quem ad modum in naui auriga dici potest, ita et in curru [communiter] gubernator, ut «cumque gubernator magna contorsit equos ‹ui›»
; hic gubernatorem pro auriga posuit: quaedam non communes, quae a Graecis anacoluthoe appellantur, ut «uertice montis»
. non enim potest inuicem dici cacumen hominis, sicut dixit uerticem montis. scire autem debemus esse metaphoras alias reciprocas, alias unius partis.
de metalepsi. metalepsis est per transsumptionem dictionum proprietatis dilatio, dictio gradatim homonymiae ad propriam significationem descendens, ut «speluncis abdidit atris»
; ab atris enim nigrae intelleguntur, ex nigris tenebras habentes, et per hoc in praeceps profundae.
de metonymia. metonymia dicitur transnominatio. est autem dictio ab alia propria significatione ad aliam propriam translata. fit autem modis sex: per id quod continetur id quod continet sic, «crateras magnos statuunt et uina coronant»
; non enim uina sed crateras coronant, in quibus uina ‹sunt›: per id quod continet id quod continetur sic, «caelo gratissimus amnis»
pro dis qui caelo continentur: per inuentorem dominantemue inuentum subiectumue sic, «sine Cerere et Libero friget Venus»
; uult enim per Cererem panem intellegi, per Liberum uinum, per Venerem concubitum: per inuentum subiectumue inuentorem dominantemue ‹sic›, «uinum precamur. nam hic deus praesens adest»
: per efficientem id quod efficitur sic, «melior remis»
; non enim remis eam infert sed uelocitate quae per remos fit: ab eo quod fit id quod facit sic: frigus pigrum; item «maestumque timorem»
, id est qui maestos facit, hoc est tristes.
de antonomasia. antonomasia est pronominatio, pro proprio alio utitur, significatio uice nominis posita, et uocabulum quod sine nomine positum loco eius fungitur. ducitur autem antonomasia modis tribus, aut ab animo aut a corpore aut extrinsecus: ab animo, ut «magnanimusque Anchisiades»
, id est Aeneas: a corpore, ut «ergo his aligerum dictis»
, id est Cupidinem; item «ipse arduus»
‹[...]› item de antonomasia. antonomasia est uocabulum quod sine nomine positum loco eius fungitur, ut est «arma uirumque»
, et intellegitur Aeneas; item «domitor maris»
dicitur et intellegitur Neptunus; item «ipse arduus»
. huius species est epitheton. est autem epitheton praeposita dictio proprio nomini aut ornandi aut destruendi aut indicandi causa.
ornant epitheta, sicut «dia Camilla»
; destruunt sic, «scelerumque inuentor Vlixes»
; indicant sic, «Larissaeus Achilles»
.
sumuntur autem epitheta modis tribus, ab animo, a corpore, extrinsecus: ab animo «magnanimus Anchisiades»
et «contemptor diuum Mezentius»
: a corpore sic, «aligerum dictis adfatur Amorem»
et «pulcher Iulus»
. extrinsecus quae sumuntur in plures species diuiduntur. descendunt enim a loco, ab actu, ab euentu: a loco, ut Vlixes dicitur Ithacus aut Pelasgus; ab actu, ut «Aeneia nutrix»
Caieta; ab euentu, ut «insula diues opum»
Tenedos.
de synecdoche. synecdoche est dictio plus minusue pronuntians magis quam significans. modo enim [a] toto dicto pars intellegitur, modo parte nominata totum accipitur: a toto pars, ut «ingens a uertice pontus»
; non enim totum pelagus fuisse dicitur quod nauem excusserit sed pars pelagi, id est fluctus; item «fontemque ignemque ferebant»
: a parte totum, ut «haut aliter puppesque tuae pubesque tuorum»
; a puppibus enim naues significat, a pube totos homines.
«tinnitusque cie ‹et matris quate cymbala circum›»
‹[...]› «clangorque tubarum»
; item ut dicimus ualuas stridere, oues balare, aes tinnire et cetera his similia.
de periphrasi. periphrasis est numerosior dictio, dictionum in uniuersa rei significatione congregatio, circumlocutio cum cultu longiore uerborum ambitu rem describens, quae fit ornandae rei causa quae pulchra est aut uitandae quae turpis est: ornandae rei causa, ut breuitatem splendide producat; uitandae, ut foeditatem circuitu deuitet. breuitatem splendide producit sic, «et iam prima nouo spargebat lumine terras / Tithoni croceum linquens Aurora cubile»
.
potuit enim dicere iam lucebat aut dies ortus erat. foeditatem circuitu deuitat sic, «placidumque petiuit / coniugis effusus gremio per membra soporem»
; hoc enim circuitu euitata decenter obscenitate ostendit concubitum: item «nimio ne luxu obtunsior usus / sit genitali aruo et sulcos oblimet inertis»
; hoc enim circuitu significat conceptum difficilem feminae.
de hyperbato. hyperbaton est in eodem sensu perlonga dictionis dilatio et transgressio quaedam uerborum ordinem turbans. sed hic tropus generalis est. huius enim species sunt quinque, anastrophe, diacope uel, ut quidam, tmesis, dialysis siue parenthesis, synchysis, hysterologia.
+ anastrophe est inuersio dictionum contra rectum ordinem orationis et duorum uerborum ordo praeposterus nullo interposito extrinsecus uerbo, ut «transtra per et remos»
; est enim ordo per transtra: item «lupi ceu»
. diacope est siue tmesis diductio conpositae dictionis interposito extrinsecus uerbo, ut «septem subiecta trioni»
, cum iungi debeat septemtrioni. dialysis siue parenthesis est interposita ratiocinatio diuisae sententiae, ut «tum socios, namque omnis eum stipata tegebat / turba ducum, sic incipiens hortatur ouantes»
; cum sit ordo tum socios hortatur ouantes, namque eum stipata tegebat: item «Aeneas, neque enim patrius consistere mentem / passus amor, r(apidum) a(d) ‹n(aues)› p(raemittit) A(chaten)»
; ordinandum est sic, Aeneas rapidum ad naues praemittit Achaten.
synchysis est hyperbaton obscurum, hoc est ex omni parte confusum, ut «uina bonus [cadis] quae d(einde) c(adis) o(nerarat) A(cestes) / l(itore) T(rinacrio) d(ederatque) a(beuntibus) e(ros) / d(iuidit)»
; cum sit ordo, deinde heros diuidit uina quae bonus Acestes onerarat cadis et de Trinacrio litore abeuntibus dederat: item «tris notus abreptas in saxa latentia torquet»
et cetera; cuius recta conpositio est talis, tres notus a(breptas) i(n) s(axa) t(orquet), saxa mediis fluctibus latentia, quae Itali aras uocant, dorsum inmane mari summo.
[de hysterologia] hysterologia est uel hysteroproteron cum id quod primum esse debet secundo ponitur loco, sensuum ordo praeposterus ‹[...]› post redditur, ut «postera Phoebea lustrabat lampade terras / u(mentemque) A(urora) p(olo) d(imouerat) u(mbram)»
; prius est enim ut noctis umbra discedat, deinde sol oriatur: item «et torrere parant flammis et frangere saxo»
.
de hyperbole. hyperbole est dictio fidem ueritatis excedens [siue sententia] augendi minuendiue gratia: augendi, ut niue candidior, uelocior euro: minuendi, sicut tardior testudine leuiorque foliis; item ut «extractam puteo situlam qui ponit in horto / ulterius standi non habet ipse locum»
; item ut est apud Vergilium «illa uel intactae segetis per summa uolaret / gramina nec teneras cursu laesisset aristas, / uel mare per medium fluctus suspensa tumentis / ferret iter, cursu non tingueret aequore plantas»
.
de allegoria. allegoria est oratio aliud dicens aliud significans per similitudinem aut contrarium, ut apud Vergilium «et iam tempus equum fumantia soluere colla»
; significat enim carmen esse finiendum: item «Maecenas, pelagoque uolans da uela patenti»
; non enim auctor nauigationem quam dicit uult intellegi sed fauorem Maecenatis ad carminum consummationem. huius tropi species sunt septem hae, ironia antiphrasis aenigma charientismos parhoemia sarcasmos astismos.
ironia est oratio pronuntiationis grauitate in contrarium redigens sensum uerborum, ut «egregiam u(ero) l(audem) e(t) s(polia) a(mpla) r(efertis)»
; haec enim sententia, nisi grauiter pronuntietur, non uituperantis erit sed laudantis: item «me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter?»
; hanc nisi grauitas pronuntiationis adiuuerit, confiteri uidebitur quod negare contendit. antiphrasis est dictio e contrario significans, ut bellum dicitur, quod minime est bonum, et lucus, quod minime luceat, et Parcae, quod minime parcant. haec ab ironia differt, quod ironia pronuntiando et adfectu mutat significationem, antiphrasis uero diuersitatem rei nominat.
aenigma est obscura sententia per occultam similitudinem rerum, dictio obscuritate allegoriae non intellegibilis. aliud enim palam ostendit aliud tegit per obscuram diuersitatem, ut «mater me genuit, eadem mox gignitur ex me»
; cum significet ex aqua glaciem concrescere et rursus in aquam resolui: item ut «mare concretum in creta ligneo in campo, ubi caro humana ossibus ludebat»
; cum significare uult salem in salino fictili fuisse, quod super mensam esset, in qua manus talos iactabat.
charientismos est tropus quo dura dictu gratius proferuntur, dictio per ea quae grata sunt auribus aliud significans, ut cum interrogamus num quis nos quaesiuerit et respondetur: bona salus uel fortuna, quo intellegitur neminem nos quaesisse. parhoemia est uulgaris prouerbi usurpatio rebus temporibusque adcommodata, cum aliud significatur quam quod dicitur, ut «aduersum stimulum calces»
; et ut cocta numerabimus exta, cum significet ex euentu sciemus.
sarcasmos est plena odio atque hostilis inrisio per figuram enuntiata, ut est «en agros et quam bello, Troiane, petisti / Hesperiam metire iacens»
.
astismos est tropus multiplex numerosaeque uirtutis. namque astismos «qui Bauium non odit amet tua carmina, Maeui, / atque idem iungat uulpes et mulgeat hircos»
; item ut «Philippus cum uellet Persas in suam potestatem redigere et in hoc exercitum misisset, scripsit milites a se missos, quod conperisset eos seditione uexari, et bonorum esse in tali tempore subuenire»
.
‹de homoeosi›. homoeosis est minus notae rei per similitudinem eius rei quae magis nota est demonstratio et ignotae rei per similitudinem eius quae magis nota est descriptio. huius species sunt tres hae, icon siue characterismos, parabole, paradigma. icon est descriptio figurae alicuius expressa uel personarum inter se eorumue quae personis accidunt conparatio, ut «os umerosque deo similis»
et «omnia Mercurio similis»
, item «talis Amyclaei domitus Pollucis habenis / Cyllarus»
.
hic enim equus equo conparatur. parabole est rerum aut administrationum genere dissimilium conparatio. fit autem modis octo: per habitum, ut «qualis in Eurotae ripis a(ut) ‹p(er) i(uga)› C(ynthi) / e(xercet) D(iana) c(horos)»
et cetera; per magnitudinem, ut «ceu duo nubigenae cum uertice montis ‹a(b) a(lto)› / d(escendunt) C(entauri)»
; per colorem, ut «Indum sanguineo ueluti uiolauerit ostro / siquis ebur»
; per uocem, ‹ut› «clamores simul horrendos ad s(idera) t(ollit) / qualis mugitus ‹f(ugit)› c(um) ‹s(aucius)› a(ram) / t(aurus)»
; «qualis apes aestate noua p(er) ‹f(lorea)› r(ura) / e(xercet) s(ub) ‹s(ole)› l(abor)»
; per energian, ut «in segetem ueluti cum flamma furentibus austris / incidit»
; per altitudinem, ut «quales aeriae liquentia flumina circum / siue Padi ripas»
; per affectum, ut «sic funere primo / attonitae patuere domus, cum corpora nondum / conclamata iacent»
.
est et conparatio per ‹dis›similitudinem et habet uim praeferendi, ut «non sic aggeribus r(uptis) c(um) s(pumeus) a(mnis) / e(xiit)»
et ut «non tam praecipites biiugo c(ertamine) c(ampum) / c(orripuere)»
.
in his enim praeponuntur ea quae ‹dis›similitudine conparantur. paradigma est enarratio exempli uel rei praeteritae relatio significans adhortationem dehortationemue: adhortationem, ut «Antenor p(otuit) m(ediis) e(lapsus) A(chiuis)»
et cetera; item «Pallasne e(xurere) c(lassem) / A(rgiuum)»
et dehortationem, ut «an non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor»
: dehortationem, «an non uiderunt moenia Troiae / Neptuni fabricata manu considere in ignis?»
.
+
quoniam de conpositione, quae gratiam orationis inluminatam exornat, superius iam coepisse loqui uidemur, subiungamus quoque et quem ad modum fiat. etenim hanc tametsi prosae orationi conuenire et ad oratorias uirtutes pertinere artium rhetoricarum praeceptores adserunt, ita ut auctoritas Tulliana testatur, tamen, quia et particulam attingit artis grammaticae, huic etiam adplicare pro simplicitate ingenii non absurdum putaui.
+sed quia conpositionis pars quam ‹ad› artem grammaticam pertinere diximus pedibus constat, statuendum est quo quemque eorum nomine appellemus. uariis enim uocabulis traduntur. sunt ergo quattuor pedes e binis syllabis, octo ternis: spondius longis duabus, pyrrichius, quem alii pariambum uocant, breuibus, iambus breui longaque, huic contrarius e longa et breui trochaeus. in his uero qui ternas syllabas habent dactulum longa duabusque breuibus, huic temporibus parem sed retroactum appellari constat anapaeston. media inter longas breuis facit amphimacron; sed frequentius eius nomen est creticus. longa inter breues amphibrachys: at cum duas longas praecedit breuis, bacchius; huic aduersus longis breuem praecedentibus palimbacchius erit. tres breues ‹trochaeum›, quem tribrachyn uolunt dici qui choreo trochaei nomen inponunt, tres longae molosson efficient.
+ conponitur igitur et struitur omnis pedestris oratio uerbis ‹[...]› commata cola periodos. comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum circuitum conprehensionem continuationem circumscriptionem. in uerbis obseruandum est primum, ne a maioribus ad minora descendat honoremque perdat oratio. melius enim dicitur uir est optimus quam uir optimus est. hoc multo magis ibi custodiendum est ubi singula uerba sensus habet, cauendumque ne fortiori coniungatur infirmius, ut sacrilego fur, homicidae corruptor. namque sensus omnis a paruo in maius debet insurgere. sit et illa naturalis obseruatio, ne iunctura uerborum cacenphaton sonet, quale est «et numerum cum nauibus aequet»
.
illa quoque conpositio fugienda, ut syllabae duae pluresue quae priorem sensum terminant in prima posterioris sensus parte ponantur, «o fortunatam ‹natam› me consule Romam»
.
sed in conpositione iuncturaque uerborum maius studium maiorque cura est. fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commatibus colon, ex colis periodos. comma est, ut mea fert opinio, sensus non expleto numero conclusus, plerumque pars membri. tale est enim quo Cicero utitur, «domus tibi deerat? at habebas. pecunia superabat? at egebas»
. fit autem etiam singulis uerbis incisum, «diximus, testes dare uolumus»
. incisum est diximus. membrum autem est sensus ‹[...]› sed a toto corpore abruptus et per se nihil efficiens, «o callidos homines»
; perfectum est, sed remotum a ceteris uim non habet, ut per se manus et pes et caput: «o rem excogitatam»
. quando ergo incipit corpus esse? cum uenit extrema conclusio, «quem quaeso nostrum fefellit id uos ita esse facturos?»
quam Cicero breuissimam putat.
itaque fere incisa et membra multa sunt et conclusionem utique desiderant.
+ alii sic, comma est iuncturae finitio, «etsi uereor iudices»
; item alterum comma, «ne turpe sit pro fortissimo uiro dicere incipientem timere»
: iam factum est colon, id est membrum, quod intellectum sensui praestat. deinde sic ex plurimis incisis membrisque fit periodos in extrema illa clausula, «ueterem iudiciorum morem requirunt»
.
periodos autem non longior esse debet quam ut uno spiritu proferatur.
+ modum eius Cicero quattuor senariis uersibus terminauit. non nulli uero duo genera eius esse dicunt, unum simplex, cum sensus unus longiore ambitu circumducitur; alterum quod constat ex membris et incisis, quod plures sensus habet, «aderat ianitor carceris, carnifex praetoris»
. sed tamen ita sit aperta ut intellegi possit et memoria contineri. iunctura igitur apte conuenire et sine hiatu uerborum construi debet, quod non aliter efficitur quam si fuerit obseruatum. sed haec obseruatio duplex est, altera quae ad pedes refertur, altera quae ad conprehensiones, quae ipsae efficiuntur ex pedibus. item ne praecedentis uerbi extrema uocalis uocalem primam inlidat uerbi sequentis, ut si dicas: aere emit, illi incumbit, fore omnia et similia. hiat enim iunctura, quae structior pleniorque fieret, si consonantes uocalibus adplicarentur: aere mercatur, illi totus incumbit, fore cetera. magis autem structura patet, cum in
longa magis cum breui iungitur: aere emit, illi incubuit, quam si duae breues iungantur: aere exutus, arma abiecit. plurimum uero auctoritatis et ponderis habent longae, celeritatis breues, quae si miscentur quibusdam longis, currunt; si continuantur, exultant. acres quae ex breuibus ad longas insurgunt, leniores quae a longis in breues descendunt. optime incipitur a longis, recte aliquando a breuibus, ut «nouum crimen G(ai) C(aesar)»
, lenius a duabus, ut «animaduerti iudices»
. clausula quoque e longis firmissima est; sed uenit et in breues, quamuis habeatur indifferens ultima. neque enim ego ignoro in fine pro longa accipi breuem, quia uidetur aliquid uacantis temporis ex eo quod insequitur accedere. fugienda quoque est et consonans inlisa uocali: bonum aurum, iustum enim est et similia, quae deformant orationis integritatem. item ex consonantibus quae in se incidentes stridere et quasi rixari uidentur uitanda iunctura est, ut Sextus Roscius, ars studiorum, rex Xerxes, error Romuli. haec de uerbis. quorum exemplo iudicium etiam de ceteris uitiis quae cauenda sunt fieri poterit, sic tamen ut haec diligentia non anxie sit persequenda sed usu et exercitatione ducenda, ne nos in uerbis magis quam in rebus teneat occupatos; potiusque est ut se ultro offerat, quam quae sollicite referatur.
ceterum in commatibus et in colis et in periodis conponendis struendisque prius sensibus, tunc deinde uerbis ordo tribuendus est, ut non tantum decore sed etiam uiribus impleatur oratio, ut Cicero in Antonium«uomens frustis esculentis gremium suum et totum tribunal impleuit»
; item in Verrem«cuius, ut adulescentiae maculas ignominiasque praeteream, quaestura, primus gradus honoris, quid habet aliud in sese nisi Gn(aeum) Carbonem spoliatum a quaestore suo pecunia publica, nudatum, inquam, a quaestore et proditum consulem, desertum exercitum, relictam prouinciam, sortis necessitudinem religionemque uiolatam?»
. huius periodi conpositio decoratur adeo ut, siquid soluere et conmutare uolueris, pereat omnium rerum atque uerborum et dignitas et potestas.
diuinationis metrum fecerit sotadium, «siquis uestrum, iudices, aut eorum qui adsunt»
: «etsi uereor iudices»
et «animaduerti iudices»
principia esse sotadia; et in Pisonem a trimetro coepisse, «pro dii inmortales, qui hic inluxit dies»
; item in actionis secundae libro primo senarium uersum esse «illa uero expugnatio fani antiquissimi»
; Sallustium quoque in principio Iugurthae a rythmo coepisse. uerum hoc totum genus reprehensionis eius modi est ut, si calumniatores istos audiamus, conticescendum sit, quia nulla non pars orationis in aliquam rythmi aut metri speciem potest figurari. igitur in conlocatione uerborum aptiora et tam ordini quam uiribus congruentia contrahere debemus, sic tamen ut potiora sint utilia dure locata conpositis inutilibus. cumque in omni parte orationis ea uerba nectenda sint quae structius quadrent, tunc praecipue in clausulis dignitas ista seruanda est, in quibus tam dicentis quam audientis sensus atque intentio terminatur; dum modo principia lenius, narratio simplicius, argumenta ornatius, epilogi effusius proferantur.
sed quia non omnibus sed quibusdam pedibus sibi congruentibus decenter struitur oratio, sciendum est maxime ‹his› pedibus ordinari clausulas quorum tempora longiora sunt. sed meminerimus ita nos de longis et breuibus temporibus locuturos ut natura tantum, non etiam positione, longas aut breues syllabas iudicemus. neque enim de metro quaeritur, ut necessitas naturam cogatur imitari, sed de prosa oratione tractatur, quae tam soluta et libera est tamque omnibus dicendi opibus instructa ut non seruire uerbis sed imperare uideatur. hoc adeo uerum est ut in structura similiter currat: iusta reprehensio et: iusta uideatur, quamuis reprehensio primam syllabam positione longam habeat propter duas consonantes quae secuntur, uideatur autem primas duas syllabas breues habeat. item omnia
igitur spondius e duabus syllabis longis aptus est [clausulae uel] clausulis, qualibus maxime Demosthenes utitur,
. habet enim graues sonos finemque sensus et clausulae firmas sedes constituit, ut: rei publicae causa et arma sumpsi et esse pro nobis. grauior est autem longa syllaba praecedente quam breui. aliter enim sonat: arma sumpsi, aliter esse pro nobis. sane interest quis eum pes antecedat. nam trochaeus praecurrit, arma sumpsi, anapaestus, esse pro nobis. amat et dactylum antecedentem, ut criminis causa. ipse sibi spondius male anteponitur. trochaeus quoque in clausula bene ponitur, maxime si se ipse praecedat, ut acta res est et iusta causa, et pyrrichius, cape uota, et creticus, proditis rebus, et amphibrachys, uenite mecum, nisi quod haec clausula in rythmum cadit, et anapaestus, impetus fecit. sane quotiens una pars orationis anapaestum et trochaeum receperit, mollem et quasi lubricam structuram dabit, ut archipirata et parricidarum. quamuis enim idem pedes eademque sint tempora, tamen ubi duae sunt partes orationis nescio quo modo in utriusque confinio retentus spiritus ac restitutus adfert quandam conpositioni firmitatem; at in una parte orationis properare uerba et continua spiritus celeritate labi uidentur. sic fit ut trochaeum quoque tamet‹si› bene tribrachys antecedit, ut refero causam, facite uota, tamen in una parte orationis quae totidem pedum totidemque sit temporum mollior ac fluxior structura ducatur, ut facilitatis agilitatis temeritatis. iambus quoque clausulis aptus est spondeo antecedente, iusta fide, et se ipso praecurrente, bona fide, cretico, prospera fide.
nunc trisyllabos pedes in trisyllabis partibus orationis consideremus.
+ singulis enim partibus orationis singulos pedes dabimus. dactylus in clausula fortis est trochaeo antecedente, iure fecimus, pyrrichio, esse dicitur, spondeo, causas audiat, ciues dicimus, iuste fecimus, et trochaeo, uota fecerat, et iambo, fide dicitur. et tribrachys quoque dactylum bene praecedit, recole nomina, ‹et› anapaestus, repetes cetera; unde est «gladium nobis ab ipsis porrigi legibus»
; et palimbacchius, sepone cetera, et molossus, quaerebas dicere. facit etiam tribrachys ad clausulam praecedente cretico, ut si dicas de ceteris agite, de proelio
amphibrachys quoque recte ponitur in clausula spondeo fere antecedente, ludos habete, recte locutus, et trochaeo, iustam querellam. hinc est illud Tullianum, «et pristinum morem iudiciorum requirunt»
et «neminem praeponendum mihi esse actorem putabit»
et «in exilium eiciebam quem ingressum iam in bellum uidebam»
et «contra Caesarem est congressus armatus»
. etiam anapaestus clausulis conuenit, sed mollis et fluens atque in rythmi modum profluens trochaeo anteposito, ubi erit imperii nomen [et] dignitas.
creticus eum paulo fortiorem facit, ut nobiles homines. bacchius clausulis aptior spondeo antecedente, causas agebas: ceteris pedibus non fere conuenit. palimbacchius stabiles clausulas reddit, ut Cicero in Catilinam«si istius furorem ac tela uitemus»
, et «nullum id rursus liberum inpunitum»
. creticus, ut uicisse quam[quam] plurimos, reposcimus deditos; et molossus, rure nutritos, esse sanatos. iam enim de pedibus qui praeponendi sunt parcius loquemur. et amphibrachys primus, aedem refecit, causam probauit, et pro Milone«clamoresque maximos prae uestra salute neglexit»
. haec de trisyllabis. ceterum quattuor syllabarum non multi ad clausulas apti sunt, ex quibus pauca referemus. uideatur, habeatur et similia pedem habent paeona tertium ex duabus breuibus et longa et breui temporum quinque, ante quem breuis fere syllaba conlocanda est, ut esse uideatur, facere uideatur, fortis habeatur. sic Tullius pro Cluentio«quantum difficultatis et quantum laboris sit habitura»
, et in Catilinam«cum omnibus potius quam soli perire uoluerunt»
. struimus et ditrochaeo, dicere maluerunt, ausus est confiteri, crimina detulerunt, et paeone tertio, exercitum conpararunt, nuntium pertulerunt. inde est pro Ligario«aut leuium Graecorum aut inmanium barbarorum»
, et pro Milone«pro salute bonorum contra amentiam perditorum»
. ille quoque pes quem antispastum uocant ex breui et longis duabus et breui bene in clausula ponitur, ut uir optimus uideretur et «sua manu sororem interfectam esse fateretur»
. simile est: Hortensius perorauit. et ille pes qui uocatur ionicus maior struit clausulam constatque syllabis longis duabus et breuibus duabus, curam sollicitudinemque ‹de›ponite. unde «quorum igitur inpunitas, Caesar, tuae clementiae laus est, eorum te ad crudelitatem acuit oratio»
. sed et illa uerba quae quinque syllabis constant fluxiorem structuram faciunt, reprehendetis arbitremini inueniretis; eo magis, si sex syllabas habeant, excogitaretis arbitraremini interrogauerunt desiderauerunt et similia.
haec a nobis non idcirco tractata sunt, ut oratoris plenam fluentemque libero impetu facultatem his semper uinculis alligaremus. nam conpositio uerborum non ex labore anxio ueniat sed usu atque exercitatione perpetua fluat magisque de ea auribus iudicetur, quae uelut arbitrae conpositionis esse debent, ut quid structum, quid diffusum, quid gracile, quid ubertum, quid durum, quid feminatum sit aestiment. plerumque etiam nimiae artis opinio fugienda est et interponenda simplicitas rudis atque inperitae dictionis, non propter hoc solum, quod in omnibus rebus nimium lenocinium odio dignum est, sed quod plerumque acribus sensibus ‹uis› maior est, si naturaliter proferantur. nisi forte Marcus Tullius in structura defecerit, cum de Appia uia et Clodii caede loqueretur, «quae cruentata antea caede honesti atque innocentis uiri silebatur, eadem nunc crebro usurpatur, posteaquam latronis et parricidae sanguine inbuta est»
; ibidem «dederas enim 'inquit' quam contemneres populares insanias ab adulescentia documenta maxima»
. nempe enim parricidae sanguine cruentata melius struebatur, et: maxima documenta melius sonat. sed orator acerrimus uim ac uirtutem loquendi secutus contempsit ornatum deditque auribus a continuo cultu quasi respirandi spatium. et pro Ligario«ad ea arma profectus sum quae erant suscepta contra te»
; ibidem «quid autem contra aliud egimus, Tubero, nisi ut hoc quod hic potest nos possemus?»
. haec omnia non phaleris sed uiribus structa sunt, nec ulla re Cicero gloriosior est quam quod ad summam artis istius laudem mira artis dissimulatione peruenit.
[
in libro [quoque] secundo quantum ad officium obseruationis grammaticae structuraeue orationis prosae probabilem cognitionem spectat prudentiae tuae sensibus interim explanasse sufficiat. in hoc uero tertio libro, qui summam totius operis implebit, metra quae sunt tortuosis obscuritatibus implicata ac multarum quaestionum numerosa diuersitate perplexa, quibus pedum qualitatibus conpositionisue metricae obseruationibus regantur, certis rationibus edocebo. quae quidem omnia siquis profundis sensibus intimarit ac sincera mentis intentione perspexerit et conpetenti studio diligentiaque seruauerit, non tantum in pangenda uersificatione pollebit uerum etiam de aliorum carminibus, quotiens libitum fuerit, iustis rationibus et inreprehensibili [tractatu] sententia iudicabit. nunc tertio quoque libro, qui summam totius operis implebit, quid sit poetica et quibus officiis digeratur tractabimus.
+
+
poetica est fictae ueraeue narrationis congruenti rythmo ac pede conposita metrica structura ad utilitatem uoluptatemque accommodata. distat autem poetica a poemate et poesi, quod poetica ars ipsa intellegitur, poema autem pars operis, ut tragoedia, poesis contextus et corpus totius operis effecti, ut IliasOdyssiaAeneis.
+
rythmus est pedum temporumque iunctura cum leuitate sine modo.
+alii sic, rythmus est uersus imago modulata seruans numerum syllabarum positionem saepe sublationemque continens.
+metrum est pedum iunctura numero modoque finita. uel sic, metrum est conpositio pedum ordine statuto decurrens modum positionis sublationisque conseruans. clarius sic, metrum est quod certis pedum quantitatibus qualitatibusque rythmo discriminatur. distat enim metrum a rythmo, quod metrum certa qualitate ac numero syllabarum temporumque finitur certisque pedibus constat ac clauditur, rythmus autem temporum ac syllabarum pedumque congruentia infinitum multiplicatur ac profluit.
+ metrum tripliciter auditur. nam aut bioticon metrum est aut poeticon aut commune. bioticon metrum est quod in usibus uitae et conuersationis humanae ‹[...]› poeticon metrum est quod a poetis per uerba ac uersus figuratur, quod et ipsum intellegitur modis quattuor, primo per temporis spatium, ut in syllaba breui aut longa, quoniam metron, id est mensura temporis certa, corripitur atque producitur: secundo per numerum syllabarum [positione metrum quoque finitur], quoniam pes uel disyllabus uel trisyllabus uel duplex nominatur: tertio per qualitatem pedum, quia certis pedibus uersus quisque conficitur; unde dactylica spondiazonta metra dicuntur: quarto per numerum pedum, quia uersus pro mensura sua quisque pentametri uel hexametri uel deinceps intelleguntur. commune quoque metrum, uelut musicae rationis siue disciplinae. huius enim species bipertita tam ad mensuram supra memoratae conuersationis humanae quam ad poeticam tendit. ex quibus altera duplici ratione colligitur (ex hac enim tempora et interualla trahit; his namque in usus humanos utimur), altera ad officium memorati generis poetici refertur. identidem et ex hoc ducit tenores et numeros sonosue, quos Graeci
+
pes est sublatio ac positio duarum aut trium amplius‹ue› syllabarum spatio conprehensa. pes est poeticae dictionis duarum ampliusue syllabarum cum certa temporum obseruatione modus recipiens arsin et thesin, id
accidunt autem uni cuique pedi arsis thesisque, numerus syllabarum, tempus, resolutio, figura, metrum. et sunt pedes poetici simplices duodecim, ex quibus quattuor binis syllabis constant, ternis octo; duplices, qui et conpositi uel conbinati, sedecim; heteroploci pentasyllabi triginta duo.
+ ergo binarum syllabarum sunt hi. primus pes dibrachys, bibreuis, pyrrichius uel pariambus uel hegemon Graece dicitur. constat ex duabus breuibus temporum duum, ut deus. ante enim breuis quam longa syllaba reperta est, ut prius unum quam duo. ideo autem pyrrichius dictus est, propter pyrricham, quia breuem syllabam proferentes spiritum artiorem labris concurrentibus explicamus, quae conpositio huius modi modulationis pyrrichae conuenit: uel a Pyrro Achillis filio, qui crebris et citis exultationibus bis breuiter prominentem clipeum genibus incumbens et per hunc hostibus terrorem inmittens inferebatur, sicut uersus inlustrat «
.
cum ergo gradus uult breuiter accedentes ostentare ‹[...]› uel expetentes Athenienses per indictae dispositionem miliens faciem belli ostentare, mobilem decursionem pyrrichio pede conmentus est, et idem eam pyrricham a Pyrro repertam et inlustratam cognominauit. sed ipse a pedum mobilitate, quod tripodiantes ordinaret, Cinesias est cognominatus. fidem huius enarrationis facit Aristophanes comicus nomen eius istac dictitans, «
. apud Italos uero eius gradus ‹[...]› et Bellonae,
Numam Pompilium diuina re praeditum hunc pedem pontificium appellasse memorant, cum Salios iuniores aequis gressibus circulantes induceret ‹et› spondeo melo patrios placaret indigetes. ergo et dibrachys et spondeus tantum habet in arsi quantum in thesi. iambus, qui constat ex breui et longa, ut dies, uersui maledico habilis, «
.
igitur hunc pedem uel iambicum gressum prisci Apuli Daunium a duce suo Daunio prodiderunt, quod is primus, cum aduersus acrem Diomedis pugnam bellum asperum inisset, gradali pugna suos dimicare instituit, ut conlato pede, adsequenti paulatim dextero distentoque et progredienti laeuo, et breui successu et longo distentu gradus simul et nisus firmaretur. unde non inmerito melum hunc iambicum gradalem quidam nuncupant Gradiuoque Marti augurant, quod gradariae pugnae huius effectu moueantur. huic contrarius est trochaeus, quem chorion appellant. constat ex longa et breui temporum trium, ut Roma, dictus
quippe eius modulationem poematum siue metrorum conpositioni accommodatam rotatim et uolubiliter dicebant. trochaeum etiam a Mercurio repertum satis constat, quod is praecipitem festinationem ex impetu longo in breuem gressum finiri ostenderet. unde plerique Graecorum ex longa et breui eum pedem conposuerunt;
ternarum syllabarum sunt hi. dactylus, quem Graeci politicon appellant. constat ex longa et duabus breuibus temporum quattuor, ut Romulus, a tactu digitorum dictus, quem ad exprimendam organi modulationem faberrime adfectabant, uel ab Idaeis Dactylis, quos Curetas siue Corybantas poetae appellabant. hi namque in insula Creta Iouem custodiendo, ne uagitu se paruulus proderet, lusus excogitato genere clipeolis aeneis inter se concurrentes tinnitu aeris usi rythmica etiam pedis dactyli conpositione celauere uocem infantis. sed natiuitatis eorum causa, ut uetustatis fabulositas docet, haec fuisse traditur. aiunt Opem in Idam montem insulae Cretae fugiendo delatam manus suas inposuisse memorato monti et sic infantem edidisse, et ex hac manuum inpressione emersisse Curetas siue Corybantas, quos a montis nomine et a qualitate facti Idaeos Dactylos appellant. hos quidam tres putant, qui Lares esse creduntur, Damnameneus Astheus Pyrrichus, dicti
amphibrachys, Ianius, amphibreuis, qui et scolius. constat ex breui et longa et breui temporum quattuor, ut carina, dictus a duabus breuibus, a quibus ex utraque parte media longa continetur; scolius quoque ideo, quia habiliter conponitur scolio. est autem citharae species mensalis. huic contrarius est amphimacrus, [ut] Fescenninus, amphimeres, quem alii creticon appellant. constat ex longa et breui et longa temporum quinque, ut Demophon, dictus a duabus longis, a quibus utrimque media breuis amplectitur; creticus quoque, quia Cretes saltando eius rythmica conpositione utebantur. bacchius, Oenotrius, tripodians, quem Graeci pariambum dicunt. constat ex breui et duabus longis temporum quinque, ut Agenor Athenae, dictus
ex his omnibus inter se mixtis alii deinceps pedes conplures synzugiaeue nascuntur. nam quem ad modum pedes disyllabi quattuor geminati sedecim duplices fiunt, quos Graeci synzugias uocant, ita idem cum
pedes duplices siue conbinati uel quadrati sunt sedecim hi.
+proceleumaticus ex duobus pyrrichiis quattuor breuium syllabarum temporum totidem, ut Valeria. huic contrarius est dispondius. dispondius ex duobus spondiis syllabarum quattuor longarum temporum octo, ut Maecenates Suphenates oratores. paeon primus ex trochaeo et pyrrichio, hoc est ex longa et tribus breuibus, temporum quinque, ut Demodocus Stesichorus.
+ huic contrarius est hippius primus. paeon secundus ex iambo et pyrrichio, hoc est ex breui et longa et duabus breuibus, temporum quinque, ut colonia. huic contrarius est hippius secundus. paeon tertius ex pyrrichio et trochaeo, hoc est ex duabus breuibus et longa et breui, temporum quinque, ut catamitus. huic contrarius est hippius tertius. paeon quartus ex pyrrichio et iambo, hoc est ex tribus breuibus et longa, temporum quinque, ut celeritas facilitas. huic contrarius est hippius quartus. et est hippius siue epitritus primus ex iambo et spondeo, hoc est ex breui et tribus longis, temporum septem, ut Capenates. hippius siue epitritus secundus ex trochaeo et spondeo, hoc est ex longa et breui et duabus longis, temporum septem, ut conditores. hippius siue epitritus tertius ex spondeo et iambo, hoc est ex duabus longis et breui et longa, temporum septem, ut discordiae heroici. hippius siue epitritus quartus ex spondeo et trochaeo, hoc est ‹ex› tribus longis et breui, temporum septem, ut inuitamus. ionicus
pedes heteroploci pentasyllabi sunt numero triginta et duo hi. orthius ex breuibus quinque temporum totidem. pariambus ex longa et breuibus quattuor temporum sex. parapycnos ex breui et longa et tribus breuibus temporum sex. mesomacros ex duabus breuibus et longa et duabus breuibus temporum sex. antispastus ex tribus breuibus et longa et breui temporum sex. pyrrichioanapaestus ex breuibus quattuor et longa temporum sex. probrachys ex breui et longis quattuor temporum nouem. hypobrachys ex longa et breui et tribus longis temporum nouem. mesobrachys ex duabus longis et breui et duabus longis temporum nouem. molossiambos ex tribus longis et breui et longa temporum nouem. colobos ex quattuor longis et breui temporum nouem. diphyes ex duabus breuibus et tribus longis temporum octo. orthius ex longa et duabus breuibus et longis duabus temporum octo. amoebacos ex duabus longis et totidem breuibus et longa temporum octo. molossopyrrichos [hoc est] ex tribus longis et duabus breuibus temporum octo. symplectos ex duabus longis et tribus breuibus temporum septem. musicos ex longa et breui et longa et duabus breuibus temporum septem. antanapaestus ex breui et duabus longis et duabus breuibus temporum septem. antamoebaeos ex duabus breuibus et duabus longis et breui temporum septem. dasios ex tribus breuibus et duabus longis temporum septem. thymelicos ex longa et tribus breuibus et longa temporum septem. dochmios ex duabus breuibus et longa et
hactenus originem et historiam generalium pedum exposuimus.
+poematum genera metrorumque tractatus ostendere tempus est.
+
+
poematos genera sunt tria. aut enim actiuum est uel imitatiuum, quod Graeci dramaticon uel mimeticon, aut enarratiuum uel enuntiatiuum, quod Graeci exegeticon uel apangelticon dicunt, aut commune uel mixtum, quod Graeci bucolicon et ea cuius initium est «quo te, Moeri, pedes?»
. exegeticon est uel enarratiuum in quo poeta ipse loquitur sine ullius personae interlocutione, ut se habent tres georgici' et prima pars quarti, item Lucreti carmina et cetera his similia.Ilias et Odyssia tota Homeri et Aeneis Vergilii et cetera his similia.
+
poematos dramatici uel actiui genera sunt quattuor, apud Graecos tragica comica satyrica mimica, apud Romanos praetextata tabernaria atellana planipes.
+
+
exegetici uel enarratiui species sunt tres, angeltice, historice, didascalice. angeltice est qua sententiae scribuntur, ut est Theognidis liber, item chriae. historice est qua narrationes et genealogiae conponuntur, ut γυναικῶν κατάλογοςphaenomena Aratu et Ciceronis, et georgica Vergilii et his similia.
+
+ Iliados et Aeneidos; secunda est lyrica, ut est Archilochi et Horatii.
poematos characteres sunt quattuor,
+ «pulsus ob inuidiam regno uiresque superbas»
; aut ut se habent secundus et tertius liber. «uictori chlamydem auratam, quam plurima circum / purpura ‹maeandro› duplici Meliboea cucurrit, / intextusque puer frondosa regius Ida / ueloces iaculo ceruos c(ursuque) f(atigat)»
.
+ «huic coniux Sychaeus erat d(itissimus) a(gri) / P(hoenicum) e(t) m(agno) ‹m(iserae)› d(ilectus) a(more)»
.
est enim castigata narratio, sic tamen ut omnia conplexa sit. «hunc inter fluuio Tiberinus amoeno / uerticibus rapidis et multa flauus harena / in mare prorumpit; uariae circumque supraque / adsuetae ripis uolucres et fluminis alueo / aethera mulcebant cantu lucoque uolabant»
.
epos dicitur Graece carmine hexametro diuinarum rerum et annales ‹in›scribuntur, quod singulorum fere annorum actus contineant, sicut publici annales, quos pontifices scribaeque conficiunt, uel Romanis, quod Romanorum res gestas declarant. epos autem appellatur, ut Graecis placet,
elegia est carmen conpositum hexametro uersu pentametroque alternis ‹in› uicem positis, ut «diuitias alius fuluo sibi conserat auro / et teneat culti iugera multa soli»
.
quod genus carminis praecipue scripserunt apud Romanos Propertius et Tibullus et Gallus imitati Graecos Callimachum et Euphoriona. elegia autem dicta siue«neu miserabiles / decantes elegos»
.
apud Romanos autem id carmen quod cum lamentatione extremum atque ultimum mortuo accinitur nenia dicitur
iambus est carmen maledicum plerumque trimetro uersu et epodo sequente conpositum, ut «mala soluta nauis exit alite / ferens olentem Maeuium»
.
appellatum est autem
epodoe dicuntur uersus quo libet metro scripti et sequentes clausulas habentes particularum, quales sunt epodoe Horatii, in quibus singulis uersibus singulae clausulae adiciuntur, ut «nox erat et caelo fulgebat luna sereno»
, deinde «inter minora sidera»
; et «altera iam teritur bellis ciuilibus aetas»
, deinde «suis et ipsa Roma uiribus ruit»
, et quicumque sunt similes. dicti autem epodoe
satira dicitur carmen apud Romanos nunc quidem maledicum et ad carpenda hominum uitia archaeae comoediae charactere conpositum, quale scripserunt Lucilius et Horatius et Persius. et olim carmen quod ex uariis poematibus constabat satira uocabatur, quale scripserunt Pacuuius et Ennius. satira autem dicta siue a Satyris, quod similiter in hoc carmine ridiculae res pudendaeque dicuntur, quae uelut a Satyris proferuntur et fiunt: siue satura a lance quae referta uariis multisque primitiis in sacro georgicis meminit, cum hoc modo dicit, «lancibus et pandis fumantia reddimus exta»
et «lancesque et liba feremus»
: siue a quodam genere farciminis, quod multis rebus refertum saturam dicit Varro uocitatum. est autem hoc positum in secundo libro Plautinarum quaestionum, «satura est uua passa et polenta et nuclei pini ex mulso consparsi»
. ad haec alii addunt et de malo punico grana. alii autem dictam putant a lege satura, quae uno rogatu multa simul conprehendat, quod scilicet et satura carmine multa simul poemata conprehenduntur. cuius saturae legis Lucilius meminit in primo, «per saturam aedilem factum qui legibus soluat»
, et Sallustius in Iugurtha, «deinde quasi per saturam sententiis exquisitis in deditionem accipitur»
.
bucolica dicuntur poemata secundum carmen pastorale conposita.
+instituta autem sunt, sicut quidam putant, in Laconica uel, ut alii, in Sicilia.
+nam inter Lacedaemonios et Siculos diuersa fuit conditio. sed quod ad Laconas pertinet, haec eorum fuit origo. quo tempore aduentante Xerxe in Graeciam omnes deserta Laconica metu barbarorum perterriti in diuersas partes fugisse creduntur, et cum uirgines timore laterent, ex hoc euenisse ut eo die quo solitus erat chorus uirginum Dianae Caryatidi hymnum canere nemo ad solemne sacrificium inueniretur. tunc itaque pastores ex rure in urbem conuenerunt et, ne ritus sacrorum interrumperetur, pastorali carmine conposito deae honorem celebrauerunt, unde est bucolismus dictus. a Siculis autem origo quae trahitur haec est. antequam Hiero rex Syracusas expugnaret, morbo Sicilia laborabat. uariis et adsiduis caerimoniis Dianam placantes finem malis inuenerunt eamque Lyaeam cognominauerunt, quasi solutricem malorum. inde res in consuetudinem tracta est, ut greges rusticorum theatrum ingrederentur et de uictoria canerent.
+ habitus autem huius modi uidebatur. erat panis magnus omnium ferarum imagine conpletus et uter cum uino et follis cum omnium leguminum genere;
tragoedia est heroicae fortunae in aduersis conprehensio. a Theophrasto ita definita est, «
. tragoedia, ut quidam, a arte poetica«carmine qui tragico uilem certauit ob hircum, / mox etiam agrestis Satyros nudauit»
, et Virgiluis in georgicon secundo, cum et sacri genus monstrat et causam talis hostiae reddit his uersibus, «non aliam ob culpam Baccho caper omnibus aris / caeditur»
.
alii autem putant a faece, quam Graecorum quidam «ignotum tragicae genus inuenisse Camenae / dicitur et plaustris uexisse poemata Thespis, / quae canerent agerentque infecti faecibus ora»
.
alii ‹a› uino arbitrantur, propterea ‹quod› olim
comoedia est priuatae ciuilisque fortunae sine periculo uitae conprehensio, apud Graecos ita definita:«
.
secunda aetate fuerunt Aristophanes Eupolis et Cratinus, qui et principum uitia sectati acerbissimas comoedias conposuerunt. tertia aetas fuit Menandri Diphili et Philemonis, qui omnem acerbitatem comoediae mitigauerunt atque argumenta multiplicia Graecis erroribus secuti sunt. ab his Romani fabulas transtulerunt, et constat apud illos primum Latino sermone comoediam Liuium Andronicum scripsisse. sunt qui uelint Epicharmum in Co insula exulantem primum hoc carmen frequentasse, et sic a Co comoediam dici. antea itaque galearibus, non personis utebantur, ut qualitas coloris indicium faceret aetatis, cum essent aut albi aut nigri aut rufi. personis uero uti primus coepit Roscius Gallus, praecipuus histrio, quod oculis peruersis erat nec satis docorus in personis nisi parasitus pronuntiabat.
+initio togatae comoediae dicebantur, quod omnia in publico honore confusa cernebantur. quae togatae postea in praetextatas et tabernarias diuidebantur. togatae fabulae dicuntur quae scriptae sunt secundum ritus et habitum hominum togatorum, id est Romanorum (toga namque Romana est), sicut Graecas fabulas ab habitu aeque palliatas Varro ait nominari.
+ togatas autem, cum sit generale nomen, specialiter tamen pro tabernariis non modo communis error usurpat, qui Afrani togatas appellat, sed et poetae, ut Horatius, qui ait «uel qui praetextas uel qui docuere togatas»
.
togatarum fabularum species tot fere sunt quot et palliatarum. nam prima species est togatarum quae praetextatae dicuntur, in quibus imperatorum negotia agebantur et publica et reges Romani uel duces inducuntur, personarum dignitate et [personarum] sublimitate tragoediis similes.
+ praetextatae autem dicuntur, quia fere regum uel magistratuum qui praetexta utuntur in eius modi fabulis acta conprehenduntur. secunda species ‹est› togatarum quae tabernariae dicuntur et humilitate personarum et argumentorum similitudine comoediis pares, in quibus non magistratus regesue sed humiles homines et priuatae domus inducuntur, quae quidem olim quod tabulis tegerentur, communiter tabernae uocabantur. tertia species est aedilicia fabula meminit, «daturin estis aurum? exultat planipes»
.
siquas tamen ex soccis fabulas fecerant, palliati pronuntiabant. togata praetextata a tragoedia differt, quod in tragoedia heroes inducuntur, ut Pacuuius tragoedias nominibus heroicis scripsit, OrestemChrysen et his similia, item Attius; in praetextata autem quae inscribitur Brutus uel Decius, item Marcellus. togata tabernaria a comoedia differt, quod in comoedia Graeci ritus inducuntur personaeque Graecae, Laches Sostrata; in illa uero Latinae. togatas tabernarias in scenam datauerunt praecipue duo, L(ucius) Afranius et G(aius) Quintius. nam Terentius et Caecilius comoedias scripserunt. Latina atellana a Graeca satyrica differt, quod in satyrica fere Satyrorum personae inducuntur, aut siquae sunt ridiculae similes Satyris, Autolycus Busiris; in atellana Oscae personae, ut Maccus.
dramata autem dicuntur tragica aut comica
Latine fabulae appellantur siue fatibulae; in Latinis enim fabulis plura sunt cantica quae canuntur: uel a faciendo; nam et agi fabula, non referri ab actoribus dicitur. ideoque Horatius utraque significatione interpretatur, cum ita de fabula dicit, «aut agitur res in scenis aut acta refertur»
, sicut in choro. in Graeco dramate fere tres personae solae agunt, ideoque Horatius ait «ne quarta loqui persona laboret»
, quia quarta semper muta. at Latini scriptores conplures personas in fabulas introduxerunt, ut speciosiores frequentia facerent.
satyrica est apud Graecos fabula, in qua item tragici poetae non heroas aut reges sed Satyros induxerunt ludendi causa iocandique, simul ut spectator inter res tragicas seriasque Satyrorum iocis et lusibus delectaretur, ut Horatius sensit his uersibus, «carmine qui tragico uilem certauit ob hircum, / mox etiam ‹agrestes› Satyros nudauit et asper / incolomi ‹grauitate› iocum temptauit, eo quod / inlecebris erat et ‹grata› nouitate morandus / spectator»
.
mimus est sermonis cuius libet ‹imitatio et› motus sine reuerentia, uel factorum et ‹dictorum› turpium cum lasciuia imitatio; a Graecis ita definitus:
membra comoediarum sunt tria, diuerbium canticum chorus. membra comoediae diuersa sunt, definito tamen numero continentur a quinque usque ad decem. diuerbia sunt partes comoediarum in quibus diuersorum personae uersantur. personae autem diuerbiorum aut duae aut tres aut raro quattuor esse debent, ultra augere numerum non licet. in canticis autem una tantum debet esse persona, aut si duae fuerint, ita esse debent ut ex occulto una audiat nec conloquatur sed secum, si opus fuerit, uerba faciat. in choris uero numerus personarum definitus non est, quippe iunctim omnes loqui debent, quasi uoce confusa et concentu in unam personam reformantes. Latinae igitur comoediae chorum non habent, sed duobus membris tantum constant, diuerbio et cantico. primis autem temporibus, sic uti adserit Tranquillus, omnia quae in scena uersantur in
+
quoniam extremitas nominum ad metricam conpositionem necessario indaginem inquirit, idcirco singulorum extremitates regulatim quam potuimus definitas contulimus, quo facilius metrorum tractatus, cum legi coeperit, colligatur et pura uia in sensus legentis et sine ullis caliginibus ueniat.
+omnis casus numeri singularis et pluralis obseruata nouissima syllaba facilius monstrabit quo modo separare debeamus, quae sit producenda uel quae corripienda ultima nominum syllaba. quinque enim uocales suam potestatem mutant, cum per casus nomina a prima sui positione inflexa uarientur.
+omnia igitur nomina quibus uniuersa dictionis silua copiosa est non plus quam per duodecim ultimas litteras [syllabas] finiuntur, quinque uocales, a e i o u, sex semiuocales, l m n r s x, unam mutam, t, ut Sisenna monile sinapi Cicero ueru consul scamnum pecten Caesar Liuius silex caput.
+age nunc omnium nominum extremitates per omnes casus, quae sint producendae uel corripiendae, exponemus.
+de nominatiuo casu singulari. omnia nomina exceptis monosyllabis casu nominatiuo singulari memoratis litteris duodecim nouissimis terminata corripiuntur praeter ea quae o littera finiuntur, ut Cato, syllabaue es, ut Alcides fides nubes, uel as, ut Maecenas facilitas Aeneas, in en, ut lien; item Graeca in os, ut heros; feminina quoque nominatiuo e littera finita, ut Circe Dirce Phoenice.
+de datiuo casu singulari. omnia nomina trium generum casu datiuo singulari uariisque uocalibus terminata producuntur.
+de accusatiuo casu singulari. omnia nomina accusatiuo casu singulari corripiuntur praeter Graeca, si non reformentur in Latinam declinationem. Graeco enim statu terminata in en syllabam producuntur, ut Alciden Dircen Phoenicen.
+de uocatiuo casu singulari. omnia nomina casu uocatiuo singulari corripiuntur exceptis his quae o littera uel e uocali producta syllabaue es uel as uel en terminantur, o, ut Cicero Iuno, e, ut Alcide Circe, es, ut dies, as, ut dignitas Maecenas, en, ut lien.
+de ablatiuo casu singulari. omnia nomina trium generum ablatiuo casu singulari quinque uocalibus finita producuntur. ex his uero e littera tam corripitur quam producitur; et prius quidem sic, masculina, ‹ut› ab hoc oratore, feminina, ut ab hac Iunone, neutra, ‹ut› ab hoc sidere; posterius uero sic, masculina, ut ab hoc die, feminina, ut ab hac re et similia. neutrum enim e littera producta memorato casu nullum terminatur.
+de nominatiuo casu plurali. omnia nomina casu nominatiuo plurali tam masculina quam feminina quacumque syllaba terminata producuntur exceptis his quae Graeca sunt, ut Troes Phryges delphines.
+de genetiuo casu plurali. omnia nomina trium generum casu genetiuo plurali quibuscumque syllabis terminata corripiuntur.
+de datiuo casu et ablatiuo plurali. omnia nomina trium generum casu datiuo et ablatiuo numero plurali tam producuntur ea quae in is syllaba finiuntur quam corripiuntur ea quae bus syllaba memoratis casibus terminantur.
+ de accusatiuo et uocatiuo plurali. omnia nomina masculina et feminina accusatiuo casu et uocatiuo plurali in quibus libet syllabis terminata producuntur praeter Graeca, quae tam accusatiuo as syllaba finita quam
+
metrorum, id est legitimae conpositionis, obscuritas scrupulosae intentionis indaginem uehementer inquirit. quam ob rem omni anfractu circumitionis ablato quaedam metra dilucide et breuiter exposui. etenim mihi res uidebatur absurda rem natiua obscuritate difficilem etiam caligine expositionis obtegere.
+
+
uersus est partium legitima dispositio et pedum culta copulatio consonandi specie metricam exhibens regulam.
+
+
uersus heroicus a duodecim syllabis in septem decem longiatur; ultra non potest. nam si plus habet, excutiuntur per ecthlipsin uel synaliphen. scanditur autem sexiens. recipit etiam pedes, cum est legitimus, inter se uariatos duos, spondeum et resoluta eius posteriore parte dactylum. sed spondeus perpetuo in fine ponitur, cuius loco plerumque trochaeus inuenitur, ea ratione qua indifferentem in omnibus metris postremam syllabam ueteres esse crediderunt. hi igitur pedes syllabis inpares, temporibus aequales, sex regionibus distributi quaterna tempora sua scandendo partientes quattuor et uiginti temporibus metri totius siue tomas uel commata siue cola, quae Latine sectiones incisa membra dicuntur, perfecta conformatione concludunt. obseruatur autem ne ultimus pes sit trisyllabus, exceptis pauculis uersibus qui hypermetri dicuntur, quorum abundantiam excipiunt hi uersus qui secuntur incipientes a synaliphe ratione rythmica facta, eoque facto uitium quod erat in fine uersus continuatio sequentis emendat.
+
+
uersus herous senarius diuersis uocabulis appellatur. idem enim et hexameter uel pythius uel epicus et priapeus et bucolicus uocatur, super quas appellationes etiam Latine longus [pes] dicitur. heroici igitur sunt, quotiens in primo spondius est et in tertio et in sexto. heroicus autem propterea dicitur, quod uirorum fortium res gestas ac facta conmemoret; hexametrum quoque, quod sex regionibus spondium et dactylum pedes «defecisse uidet, sua iam promissa reposci»
, item «immotamque coli dedit et contemnere uentos, / cui non dictus Hylas puer et Latonia Delos»
.
bucolici sunt, quotiens in quarta regione dactylus finiens partem orationis inuenitur. identidem dactylicus nominatur, cum omnes fere dactylos habet, maxime nouissimum, ut est apud Homerum «
.
apud Vergilium tale est, «panditur interea domus omnipotentis Olympi»
.
item spondiacus appellatur, cum omnes spondios, quem quidam molossicum dixerunt, ut «Romani uictores Germanis deuictis»
.
apud Homerum tale est, «
.
+
uersus heroicus is dignitate primus est et plenae rationis perfectione firmatus ac totius grauitatis honore sublimis multaque pulchritudinis uenustate praeclarus qui sine ulla coniunctione quascumque alias orationis partes ita mutuis inter se conexionibus colligat ut in scansione propria nullus pes nisi nouissimus tantum [interdum] integram partem orationis includat, atque ita sex regionibus suis spondium pedem dactylumque custodiat ut dactylus perraro, et hoc quidem ornandi poematis gratia, quintam regionem suam spondio concedat, spondius uero postremis finibus suis «Oceanum interea surgens Aurora relinquit»
.
animaduertis pedes singulos ita esse scansionis lege diuisos ut eorum nullus partem orationis incluserit nisi nouissimus, quem finalis necessitas cogit.
+
+
uersus heroicus recipit figuras triginta duas. aut enim ex omnibus spondeis erit et ob hoc spondiazon dicitur, quod uix apud Latinos inuenitur, raro apud Graecos est, et erit huius modi uersus monoschematistus, id est unius figurae, ut si facias «aut leuis lamnas lento ducunt argento»
.
aut si auctus numero quinque syllabarum omnes habuerit dactylos, id est quinque, et ob hoc dactylicus nominatur (nam ultimum etiam supra diximus disyllabum esse debere), monoschematistus dicetur, ut est «panditur interea domus omnipotentis Olympi»
.
uersus uero qui est sedecim syllabarum de quinque pedibus habens unum spondeum uarie quinque regiones percurrentem erit figurarum quinque, hoc est penteschematistus, ut est una species illarum in hoc uersu, «Aeole, namque tibi diuum pater atque hominum rex»
.
item e contra uersus qui est tredecim syllabarum de quinque pedibus habens unum dactylum identidem in uicem quinque regiones percurrentem erit figurarum quinque, hoc est penteschematistus, ut est una species quinque figurarum «cum Iuno aeternum seruans sub pectore uulnus»
.
ille uero uersus qui de quinque pedibus duos habuerit dactylos promiscue per quinque regiones uariatos decem figurarum erit et nominatur decaschematistus uersus, qui constat quattuordecim syllabis, ut est una species decem figurarum «multa quoque et bello passus, dum conderet urbem»
.
et contra si de quinque pedibus duo spondei fuerint in uicem dactylis mixti et item quinque regiones percurrentes, erit decem figurarum uersus, qui syllabis quindecim longiatur, ut supra, et est una species «arma uirumque cano ‹Troiae qui primus ab oris›»
.
meminerimus autem figuras maiores dici, si dactyli plures fuerint, si spondei, minores.
+
+
illud quoque obseruare debemus ut in heroo hexametro incisiones, quas alii caesuras appellant, non nulli sectiones nominant, facias, quas Graeci rite custodiunt. incisiones uersus heroici sunt quattuor. hae finitis partibus orationis fiunt et tali ordine colligentur. prima est penthemimeres, secunda est«defecisse uidet»
, «se signari oculis»
.
horum residuis partibus trimetri anapaestici hypercatalecti fiunt tales, «sua iam promissa reposci»
, «ultro inplacabilis ardet»
.
haec si acceperit unam breuem, faciet finita parte orationis secundam caesuram. secunda est «infandum regina»
.
[huic] addito anapaesto uel spondio tertia constabit incisio. tertia est hephthemimeres, Latina lingua translata semiseptenaria, scilicet quia septem diuidit, ut est «Italiam fato profugus»
, «tum demum mouet arma leo»
, «excutiens ceruice toros»
.
hinc quod remanet sic contexere poesin potest, «gaudetque comantis»
, «fixumque latronis»
.
huic parti si adiciatur pyrrichius, eadem rursus efficit metrum ionicum «inferretque deos Latio g(enus) u(nde) L(atinum)»
.
sunt qui quartum trochaeum in hac caesura conlocant et ex eo«quae pax longa remiserat arma nouare parabant»
, alii uero spondeum, ut est «inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto»
; ita tamen ut per omnia ista interualla quae diximus pars orationis finiatur.
remanebit pars uersus quae dicitur comma. hoc comma si priorem habuerit dactylum, dicetur dactylicum, ut est «orsus ab alto»
; si spondeum, spondiazon appellabitur, ut est «cornua uelatarum obuertimus antemnarum»
.
hae incisiones, quas Graeci tomas appellant, figuris formantur tribus, simplici conposita coniuncta. simplex est cum inuenitur in uersu una incisio, ut est «panditur interea domus omnipotentis Olympi»
; conposita cum duae inueniuntur, ut est «infandum regina iubes ‹renouare dolorem›»
; coniuncta cum tres inueniuntur, ut est «talibus Ilioneus c(uncti) s(imul) o(re) f(remebant) / D(ardanidae)»
.
+
optimi uersus dena proprietate spectantur, principio ut sint inlibati iniuges aequiformes quinquipartes partipedes fistulares aequidici teretes sonores uocales. itaque et Graeci suos nuncupant«depresso incipiat iam tum mihi taurus aratro»
.
est enim uersus integer et nullo uitio contaminatus. iniuges sunt qui nulla coniunctionis syllaba copulantur, quos Graeci«tectum augustum, ingens, centum sublime columnis»
, sine nexu. nullus enim coniunctionis nexus occursat. aequiformes sunt qui non conposita sed simplici figura ostentantur, ut «urbe fuit media, Laurentis regia Pici»
.
nusquam hic enim duae partes orationis nectuntur. quinquipartes sunt qui quinque partes orationis liberas possident, ut «ora citatorum cursu detorsit equorum»
.
partipedes sunt qui in singulis pedibus singulas orationis partes adsignant, ut «miscent fida flumina candida sanguine sparso»
.
fistulares sunt qui paulatim adcrescente partis orationis numero ab unica syllaba plures adusque ducuntur, ut Homericus ille declarat, «
, aequidici sunt qui singulis propositionibus antithetas apparant dictiones, ut «alba ligustra cadunt, uaccinia nigra leguntur»
.
albis enim nigra opposuit, ligustris autem uaccinia tribuit et cadentibus legenda adsignauit. teretes sunt qui uolubilem et cohaerentem continuant dictionem, ut «torua Mimalloniis inflatur tibia bombis»
.
sonores sunt qui crepitant pronuntiatione fragosa et exultantem informant dictionem, ut «at tuba terribilem sonitum procul aere canoro / increpuit»
et «quadripedante putrem sonitu quatit ungula campum»
.
uocales sunt qui alte producta elocutione sonantibus litteris uniuersam dictionem inlustrant, ut est illud Paconianum, «Eoo Oceano Hyperion fulgurat euro, / Arctoo plaustro boreas bacchatur aheno, / Hesperio zephyro Orion uoluitur ‹[...]› [austro], / fulua Paraetonio uaga Cynthia proruit austro»
.
de inprobatis uero uersibus uaria traduntur. mutili uel trunci sunt qui in principio amputantur et litteram uel syllabam amittunt uel tempore deficiunt; Graece dicuntur«fluuiorum rex Eridanus»
; item Homericus ille, «
.
uersus in media parte exiles uel hiulci Graece uocantur «
.
ecaudes sunt qui in ultima conclusione oratiuncula uel syllaba fraudantur uel tempore deficiunt; Graece «
.
fragosi sunt qui inleuigato et incondito sono uariantur. fluxi sunt qui soluto modo et uberi metro uacillanter quatiuntur.
+
+
qualitas metri est qua intellegimus utrum principale sit metrum an deriuatiuum, hoc est finitae an infinitae ‹qualitatis›. finita est quae statuto pedum conuenientium modo, numero etiam syllabarum definito quoad protendi debeat, multiformis structurae conuersione decurrit, ut esse in omni principali forma cognoscimus. infinita est in deriuatiuis, quae metrum seruat et numerum syllabarum non seruat uni structurae adnexa, aut nec metrum nec numerum syllabarum seruat sed structurae unitati deseruit,
+
species metri sunt duae, finita et infinita. finita est qua intellegimus utrum principale sit metrum an deriuatiuum. principale est quod ipsum ex se formatum est et sua lege, non adsumpta, decurrit, et est finita in omnibus metris principalibus. deriuatiuum quod ex principali originem ducit, et est in omnibus deriuatiuis infinita species.
+
+
formae principalium metrorum secundum antiquitatis rationem generalissimae duae sunt inuentae, dactylica et iambica. his etiam, ut aliorum probat auctoritas, accedunt aliae septem hae, trochaica, anapaestica, antispastica, choriambica, duae ionicae, paeonica, quam plerique rythmicam esse dixerunt. quarum additione uel inminutione reliquae species uarie contextae deriuantur. et aut a pedum quantitate quaedam nominantur, ut est epos hexametrum; alia a pedum praecipua structura, ut anapaestica trochaica iambica; alia ‹a› synzugiae quantitate, ut est trimetrum tetrametrum; alia a numero syllabarum, ut est sapphicum hendecasyllabum et heccedecasyllabum; alia ab inuentoribus, ut est sapphicum alcaicum; alia ab iis qui frequentes in illis fuerunt, ut sunt aristophania archebulia phalaecia asclepiadia glyconia, quae quidem infinitum possunt uariari beneficio rythmorum, quorum uelut fuit conpositio.
+
+
modi metrici sunt sex,
species carminum sunt quattuor, acatalecta catalectica hypercatalecta brachycatalecta. acatalecta est integer uersus singulorum metrorum. catalectica est uersus minus habens metricae constitutionis. hypercatalecta est super principium uersus syllabam plus habens. brachycatalecta pedem plus habet quam poscit pedum dispositio.
+
+
qualitates carminum sunt sex, heroica comica tragica melica satyrica dithyrambica.
+
+
regiones pedum sunt quinque, thesis arsis basis synzugia dipodia.
+hae sic ordinantur. thesis in disyllabis constat, arsis in trisyllabis, basis synzugia dipodia in tetrasyllabis constat; sed basis in epitritis et paeonibus fit, synzugia ‹in› contrariis, sed dipodia ‹in› paribus.
+haec interim, quantum ad simplicem cognitionem spectat, prudentiae tuae sensibus explanasse sufficiat. cetera uero metra, quae sunt tortuosis obscuritatibus implicata ac multarum rerum diuersitate perplexa, oportunis temporibus ac certis rationibus edocebo. quae quidem omnia siquis profundis sensibus intimarit ac sincera mentis intentione perspexerit et conpetenti studio diligentiaque seruarit, non tantum ipse in pangenda uersificatione pollebit uerum etiam de aliorum carminibus, quotiens libitum fuerit, iustis rationibus et inreprehensibili sententia iudicabit, quae metra quibus pedibus regantur.
+
+
elegium metrum binis uersibus constat, hexametro heroo et ei subiuncto quinario. prior pedes heroi recipit, posterior pentameter, id est quinarius, scanditur duabus semiquinariis, id est ut posterior tome duos
de eodem aliter. pentametrum elegeum constat ex duabus semiquinariis, id est ut posterior tome duos dactylos habeat et semipedem.
+quidam uero sic scandunt: tertium pedem spondeum faciunt, ut duo anapaesti sequantur, propter quod oportet semipedem prioris tomes longam esse.
+ alii uero, quia duo commata esse dixerunt, uoluerunt breuem esse et prioris tomes semipedem, quia nouissima semper indifferens est, atque hoc utuntur exemplo, «‹hoc mihi tam grande munus habere datur›»
, id est ut semipes partem orationis uideatur implere. nam talis pentameter uitiosus erit, «‹inter nostros gentilis oberrat equus›»
.
sed et hoc accipiendum est, quod ‹non tantum› geminum comma, id est elegus, hexametro subiungitur sed, ut Archilochus inuenit, et dactylica tome.
+
+
uersus ternarius iambicus, quo tragoediae et comoediae scribuntur, ipso iugiter iambo et sine auxilio pedis alterius constat, a quo nominatur.
+sed uarietatis causa recipit dactylum spondeum anapaestum tribrachyn.
+ fiunt itaque numero quinque, qui conuenienter, pro ut ratio postulauerit, inter se uariantur: sed in sinistris pedibus ipsum debet recipere iambum aut tribrachyn aut pyrrichium, quarta tamen regione ipsum perpetuo dominum; in dextris quem libet, ut fors obtulerit, de supra memoratis. in comoediis uero latius funditur et, licet currit sic uti in tragoediis senarius iambicus, tamen recipit pedes spondium dactylum anapaestum proceleumaticum tribrachyn pyrrichium et ipsum dominum iambum; sed in dextris
+
trochaicum metrum recipit pedes quinque, dactylum spondeum anapaestum tribrachyn trochaeum, a quo nominatur. in triplicem autem feritur dipodian, et uni cuique sine dubio pedes tam praeponuntur hi, trochaeus dactylus tribrachys, quam subiungitur qui libet de supra memoratis quinque pedibus. catalexin facit aut in amphimacro aut in epitrito quarto. hoc autem metrum ab iambico distat, quod in illo conbinatis pedibus, id est singulis conbinationibus, praeponitur qui libet pes de supra memoratis quinque pedibus et subiungitur unus de tribus qui ex breui constant, in trochaico uero uersa uice trinae conbinationi praeponitur unus de tribus et item subiungitur qui libet de quinque pedibus.
+
+
anapaesticum metrum est quod aut solo ipso anapaesto constat aut adiunctis cum eo, pro ut fors tulerit, spondio tribracho dactylo. sed dactylum numquam recipit nisi in dextris pedibus uel quemque ex illis aliis; in sinistris uero quem libet ex tribus, pro ut res exegerit, extra dactylum, spondeum tribrachyn anapaestum. hoc metrum catalexin facit aut ‹in› ionico
alii de eodem sic. anapaesticum metrum recipit pedes quattuor, dactylum spondeum proceleumaticum anapaestum, a quo nomen meruit. horum conpositio frequens est anapaesto, per quem plurimum constat; sed dactylum in dextris pedibus tantum habet uel quem libet ex aliis, in sinistris uero extra dactylum quem libet ex tribus, pro ut res exegerit, id est spondeum, tribrachyn, ipsum dominum. a dimetro autem in tetrametrum ampliatur. ‹praeponitur› autem tam dactylus perpetuo dexter et tres alii quam subiungitur unus qui libet ex tribus. huius clausula spondeo et dactylo terminatur.
+
+
antispasticum metrum conponitur antispasto, admittit autem et iambicam basin per synpathian. et prima quidem regio primae gressionis antispasticae magnitudinis omni genere a poetis mouetur. longiatur autem a dimetro usque pentametrum. perfectissimum autem est heccedecasyllabon sapphicum, et hoc quidem acatalectum est et habet nouissimam basin iambicam. tetrametrum autem catalecticum perfectissimum est quod appellatur priapium, quod
+
choriambicum metrum constat choriambo pede quadrato, a quo nomen sumpsit. a dimetro autem in tetrametrum longiatur. feritur per dipodian quater, in qua antecedit trochaeus, sequitur iambus, sed interdum priore trochaei syllaba in duas breues resoluta tribrachyn admittit. mediae duae quoque dipodiae iambicae optime ponuntur; quartae clausula, id est ultimus pes, aut bacchio aut amphibracho terminatur, uel potius iambica dipodia conlocatur, in qua antecedit anapaestus, sequitur ‹una syllaba›.
+
+
ionicus maior constat homonymo pede, admittit autem
ionicus quoque minor constat ex homonyma dipodia, in qua antecedit pyrrichius, sequitur spondeus, uel anapaestus et pyrrichius. non numquam etiam
et in dimetris quidem, cum prior basis pentasemos fuerit, id est temporum quinque, erit sine dubio secunda heptasemos, id est temporum septem. a dimetro in trimetrum ampliatur.
paeonicum metrum, quod plerique rythmicum esse dixerunt, constat priore paeone, admittit uero et quartum et creticum et bacchium a breui qui est. a dimetro ‹in tetrametrum longiatur›. hoc
+
uersuum genera praecipua sunt quinque. aut enim dimetri sunt aut trimetri aut tetrametri aut pentametri aut hexametri. sed singulorum plurimae sunt species.
+ de dimetro. dimeter [est] ex inferiore parte hexametri, qui habet dactylum et spondeum uel trochaeum. huius exemplum est in Horatio tale, «terruit urbem»
; quale illud est, «primus ab oris»
.
de trimetro. trimeter herous ex inferiore parte hexametri. huius exemplum est tale, iam uaga tollere Phoebus, lumina destinat ortu.
+de tetrametro. tetrameter herous ex inferiore parte. cuius exemplum est tale, fulmina nubibus obuia torques.
+de pentametro heroo. pentameter herous ex inferiore parte. huius exemplum est sparsaque luminibus polus indicat astra.
+haec incisa dicuntur, id est commata. et quaedam ex inferiore parte hexametri detracta possunt uideri de superiore eiusdem parte desecta.
+«candida caeruleo nata Venus pelago»
.
hic constat ex duobus principiis hexametri. recipit in imo duo anapaestos uel certe nouissimum tribrachyn praedicta ratione ultimarum syllabarum.
+ de iambico comico. iambicus qui uerus est constat ex omnibus iambis, ut «anus uirente secta pinus in Crago»
.
hic recipit spondeos uel alios sui generis pedes, id est totidem temporum, etsi non totidem syllabarum, recipit, inquam, spondeos, sed primo et tertio et quinto loco, ultimo autem aliquando pariambum.
+ de iambico tragico. iambicus tragicus. hic, ut grauior iuxta materiae pondus esset, semper quinto loco spondeum recipit. aliter enim esse non potest tragicus. cetera ratio superioris iambici in hoc obseruanda est. de iambico scazonte. iambicus scazon idem hipponacteus ab auctore dicitur fere similis superioribus, nisi quod in imo habet spondeum. huius exemplum est «ligare guttur pendulo cauum uinclo»
.
de iambico archilochio. iambicus colobus archilochius. hic de uero iambico syllaba extrema detracta factus est, et est eius exemplum in Horatio tale, «trahuntque siccas machinae carinas»
.
si esset carinulas, esset iambicus uerus.
+de trochaico. trochaicus idem septenarius et quadratus. hic si uerus est, omnes septem trochaeos habet et semipedem, id est unam syllabam, cuius exemplum tale est, inmerens anus uirente secta pinus in Crago.
+hic fit cum ad iambici ueri principium additur pes trisyllabus amphimacrus.
+hic recipit pedes sui generis, quam rem de iambico diximus.
+‹de trochaico hipponacteo› ‹[...]› fit trochaicus hipponacteus, quoniam iambico cognatus est. huius exemplum est festa dies amoene luce praepotens salue.
+hoc sic est ut si facias tale, Socrates ligare guttur pendulo cauum uinclo.
+quos autem pedes recipit ex superioribus lique fiet.
+et hic recipit trochaeos et ceteros sui generis pedes et in imo spondeum uel trochaeum.
+ de asclepiadeo. asclepiadeum ab auctore dictum, cuius exemplum est «Maecenas atauis edite regibus»
.
hic potest, unde ortus est, ad pentametrum elegiacum redigi addita una syllaba sic, Maecenas atauis edite remigibus.
+ quod tale est quale illud supra, «candida caeruleo nata Venus pelago»
.
potest asclepiadeus ab hexametro nasci detracto in mediis partibus disyllabo uerbo et ‹in› ultimis, ut si dicas «nimborum in patriam, loca feta furentibus austris»
, ‹nimborum in patriam feta furentibus›; aut illud «auolsumque humeris caput et ‹sine› nomine corpus»
, ‹auolsumque humeris et sine nomine›.
rursus illi asclepiadeo adde disyllabum uerbum in medio et in imo, facies hexametrum sic, Maecenas atauis ades edite regibus olim.
+ de hendecasyllabo sapphico. hendecasyllabum sapphicum Sappho poetria inuenit. exemplum huius tale est, «iam satis terris niuis atque dirae»
.
superior pars ex trochaico est. nam si haec uerba «iam satis terris»
suppleas, facies integrum trochaicum sic, iam satis terris uirente secta pinus in Crago.
inferior autem, uerba haec «niuis atque dirae»
, de principio iambici sunt. denique additis quae desunt iambicus poterit inpleri sic, niuis atque dirae secta pinus in Crago.
haec metra quae ex commatibus constant, unde partes habent, inde et pedes sumunt.
+de choriambico. choriambicus est qui constat choriambo pede, qui est ex longa et duabus breuibus et longa. huius exemplum est: ergo ades huc ambrosia de Veneris palude.
+ est in Horatio tale, «hoc deos uere Sybarin quid properas amando»
.
de archilochio. archilochium de proximo superiore praecisum est huius modi, «Lydia dic per omnes»
.
hoc tale est quale si facias: «cur properes amando»
.
quod magis apparebit unde sit sectum, si sic iungas, hoc deos uere Sybarin Lydia dic per omnes.
+sic enim integer est choriambicus.
+de hendecasyllabo phalaecio. hendecasyllabum phalaecium a Phalaeco inuentum tale est, uidi credite per lacus Lucrinos.
+huius pars prior de hexametro est, quam supplebimus sic, uidi credite per liquidos Nereida fluctus.
+posterior autem pars de principio iambici est, quam si suppleamus, integrum iambicum faciemus sic, lacus Lucrinos inter alta nauium.
+ anacreontius in Horatio talis est, «sic te diua potens Cypri»
.
praecisus hic est de proximo superiore hendecasyllabo et tale est quale illud, uidi credite per lacus.
+rursus hendecasyllabos ex isto superiore potest ‹fieri sic›, sic te diua potens Cypri Lucrinos.
+ergo apparet tris syllabas hendecasyllabo esse ‹de›tractas, ut anacreontius fieret.
+ archilochium aliud in Horatio tale est, «soluitur acris hiems grata uice ueris et fauoni»
.
hoc ut fieret, indita est hexametro syllaba ante duas ultimas. denique si eam detrahas, facies hexametrum sic, soluitur acris hiems grata uice ueris et oni, alcaicum ab Alcaeo inuentum in Horatio tale est, «uides ut alta stet niue candidum»
.
hoc ex duobus commatibus constat. nam superius illud «uides ut alta»
tale est quale illud in iambico «ibis Liburnis»
; inferius illud «stet niue candidum»
tale est quale illud in asclepiadeo «edite regibus»
.
«pones iam‹bis› siue flamma»
.
hic si addas uerbum torrida, erit plenus iambicus sic, pones iambis siue flamma torrida.
+ergo apparet hoc alcaicum ab iambico esse praecisum.
+ alcaicum aliud in Horatio tale est, «usque meis pluuiosque uentos»
.
ut hic fieret, hexametri ultra medium ‹sex syllabae› exectae sunt; quas si uelis reddere, supplebis hexametrum sic, usque meis pluuiosque rapaci turbine uentos.
+ archilochium aliud in Horatio tale est, «nullam, Vare, sacra uite prius seueris arborem»
.
huic tolle duo uerba disyllaba iuxta principium, facies asclepiadeum sic, nullam uite prius seueris arborem.
+ hoc enim tale est quale illud, «Maecenas atauis edite regibus»
.
ergo apparet quid Archilochus interposuerit.
+‹anacreontium› dimetrum ex archilochio huius modi est, capiunt feras et aptant.
+ hoc tale est quale illud, «uice ueris et fauoni»
.
glyconium ex iambico dimetrum in Horatio tale est, «non ebur neque aureum»
.
hoc ex inferiore iambici parte praecisum est. nam si reddas ei principia, supplebis iambicum sic, ibis Liburnis non ebur neque aureum.
+ ionicus«miserarum est neque amori dare ludum»
.
ionicus«Pansa optime, diuos cole, si uis bonus esse»
.
hic et sotadeus uocatur, quia Sotades eo plurimum usus est.
+ archilochium ex iambici parte priori in Horatio tale est, «ut prisca gens mortalium»
.
archilochium aliud in Horatio tale est, «scribere uersiculos amore percussum graui»
.
satis apparet priorem partem hexametri esse, posteriorem ex iambico. nam illud «scribere uersiculos»
tale est quale «arma uirumque cano»
; illud autem quod est «amore percussum graui»
tale est quale «ut prisca gens mortalium»
.
de hoc supra dictum.
+Archilochus ita metra consecuit ut et iambico detraheret ‹primam syllabam› et faceret uersum talem, Iuppiter salutis arbiter meae.
+nam si dicas: o Iuppiter salutis arbiter meae, erit iambicus plenus.
+ anapaesticus, qui ex pedibus anapaestis constat, talis est in Sereno, «cede testula trita, sol occurrit tibi per speculum, Panope»
.
hic recipit pedes sui generis, de qua re supra diximus. anapaestus autem fit ex duabus breuibus et longa.
+ anapaesticum choricum habemus in Seneca, «audax nimium qui freta primus»
.
admiscetur huic propter gratiam uarietatis dimeter herous. nam tale est «qui freta primus»
quale «terruit urbem»
.
in cetero recipit hoc metrum spondeos et alios sui generis pedes.
+ Archilochus etiam de iambico colobo fecit comma tale, «huc ades, Lyaee»
.
quod tale est quale illud, «machinae carinas»
; et potest suppleri iambicus colobus sic, trahuntque siccas huc ades Lyaee.
dimetrum heroum ex superiore parte hexametri factum est, ut sunt illa,
hic enim duo pedes sunt de principio hexametri.
+sic et trimetrum ex superiore parte hexametri tale, Musae Pierides nouem.
+ sed hoc idem anacreontion est, de quo supra diximus. nam simile est illud quod posueramus exemplum, «sic te diua potens Cypri»
.
tetrametrum heroum ex superiore tale est, optima mente tibi fero munera.
+ hic si addas duos pedes, id est «terruit urbem»
, hexameter inplebitur.
pentameter quoque heroicus fit ex superiore parte hexametri sic, fontes et gelidi peragro uada fluminis.
+hic perspicuum est unum pedem deesse quo minus sit plenus hexameter.
+heptametrum heroum fieri solere si dixero, ridiculum quibusdam uidebitur, sed eius exemplum tale in‹uenitur›, Clio cui dedit ingenium docile atque libidine uinctum.
+ saturnium in honorem dei Naeuius inuenit addita una syllaba ad iambicum uersum sic, «summas opes qui regum regias refregit»
.
huic si demas ultimam syllabam, erit iambicus, de quo saepe memoratum est.
+angelicum metrum celeritate nuntiis aptum Stesichorus inuenit. unam enim ultimam syllabam detraxit hexametro et fecit tale, optima Calliope miranda poematibus.
+restitue quam libet in ultimam syllabam, et inplebis hexametrum.
+priapeum, quo Vergilius in prolusionibus suis usus fuit, tale est, incidi patulum in specum procumbente Priapo.
+prius comma ex inferiore parte iambici supplebitur sic, ibis Liburnis incidi patulum in specum.
+posterius comma ex inferiore parte hexametri supplebitur sic, arma uirumque cano qui procumbente Priapo.
+ anapaesticum dimetrum fit incisione, cuius haec exempla sunt, «agite o pelagi cursores»
, «cupidam in patriam portate»
.
sunt hic bini anapaesti aut qui recipi solent, in imo autem aut bacchius est, qui constat ex duabus longis et breui, aut molossus, qui constat ex tribus longis. alienum autem pedem metra nisi recipiant, modus non facile
dimeter ex ionico sotadico solet fieri talis, Venus ex marmore pulchro.
+hoc tale est quale illud, cole si uis bonus esse.
+ nam integri sotadici dederamus exemplum tale, «Pansa optime, diuos cole, si uis bonus esse»
.
proceleumaticum metrum est quale fecit Serenus, «animula miserula properiter abiit»
.
hoc constat ex proceleumatico pede, qui est ex quattuor breuibus. in imo recipit trisyllabum pedem incertum quem, quia de ultima syllaba id uarie obseruandum est quod supra dictum est.
+ molossicum metrum mihi durissimum uidetur. huius exemplum dat Caesius Bassus tale, «Romani uictores Germanis deuictis»
.
omnes longae sunt, quia molossus constat ex tribus longis. hunc sane uersum simillimum puto illi hexametro qui spondiacus dicitur. nam et hic similiter duodecim syllabas longas habet.
+cretici uersus hoc exemplum est, alma lux roscida prima flamma nitens.
+me sat est dixisse creticum constare ex longa et breui et longa, qui idem amphimacros nominatur.
+antibacchius uersus huius modi est, mariti beati paremus nepotes.
+huius facilis partitio, cum sciamus pedem ipsum constare ex breui et duabus longis.
+ bacchiacum metrum est tale, «laetare bacchare praesente Frontone»
.
hoc mihi uidetur magis ad prosam conuenire. et sane multis pedibus in oratione utimur, licet stulti putent liberum a uinculis pedum sermonem prosae esse debere.
+«tibi nascitur omne pecus, tibi crescit herba»
.
restitue syllabas amputatas et implebis hexametrum sic, nam tibi nascitur omne pecus, tibi crescit in herba.
+ trimeter herous ex inferiore, supra quod dixi. sed hoc Serenus nouum fecit hoc modo, «culicellus amasio Tulle»
.
hic praeposita est una syllaba. nam si esset tale, cellus amasio Tulle, manifeste tres pedes essent, quos habet pars posterior hexametri.
+ galliambum. metrum apud Maecenatem tale est, «ades, inquit, o Cybebe fera montium dea»
.
superius comma quod est «ades, inquit, o Cybebe»
, simile est illi, «uice ueris et fauoni»
.
inferius comma superiori simile esset, nisi amisisset ultimam syllabam.
+ galliambum aliud ex hoc ipso factum, et ei simillimum esset, nisi quod, ut eneruatius fieret et mollius, secunda aut tertia ab ultima syllaba in duas breues geminata est, et factum tale, «latus horreat flagello, comitum chorus ululet»
.
si esset sic: comitum chorus uolet, esset illi simile, «fera montium dea»
.
ceterum huic metro, quod eneruatum diximus, simile est illud neotericum, quod est tale, «rutilos recide crines habitumque cape uiri»
.
«latus horreat flagello, comitum chorus ululet»
.
septenarium uersum Varro fieri dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur, et fit tale, quid inmerentibus noces, quid inuides amicis? similis in Terentio uersus est, «nam si remittent quippiam Philumenae dolores»
.
et in Plauto saepius tales reperiuntur.
+octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes iambico metro praeponuntur, et fit uersus talis, pater meus dicens docendo qui docet dicit docens.
+ tolle hinc primos duos iambos, et erit tale quale illud est, «ibis Liburnis inter alta nauium»
.
trimeter herous ex superiore ‹[...]› iambico diximus. sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuncta syllaba et factum tale, omnipotente parente meo.
+huic si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedes quos prior pars hexametri recipere consueuit.
+archilochium Varro illud dicit quod est tale, ex litoribus properantes nauibus recedunt.
+ hic superius comma, quod est tale, ‹ex litoribus properantes, simile est illi quod est tale›, «Troiae qui primus ab oris»
; inferius comma, quod est tale, nauibus recedunt, simile est illi quod est tale, «machinae carinas»
.
dimetrum quoque quod est ex superiore parte hexametri Archilochus una syllaba auxit et fecit tale, uult tibi Timocles.
+ hoc tale est quale in Horatio «arboribusque comae»
et illud, «arma uirumque cano»
.
denique detrahe ultimam syllabam, et erunt duo pedes qui priorem hexametri habent partem.
+dimetrum et illud quod est ex inferiore parte hexametri Archilochus auxit praeposita una syllaba, immo duabus quae pro una sunt et semipedem faciunt, et est tale, noua munera diuum.
+hic tolle semipedem, et erit: munera diuum.
+ hoc simile est illi, «terruit urbem»
, de quo dictum ‹[...]› Archilochum et Horatium «niuesque deducunt Iouem, nunc mare nunc siluae»
, hic superius comma ex principio iambici est, inferius ex principio ‹hexametri›.
hexametrum heroum plerique ita adcumularunt ut facerent talem rythmum, et mediis properas aquilonibus ire per aequora, litus ama.
+hic utrumque comma ex superiore parte hexametri est. sed illud superius, quod est tale, et mediis properas aquilonibus, tetrametrum heroum est; illud autem inferius, quod est tale, ire per aequora litus ama, trimetrum heroum est.
+ reciprocus uersus apud neotericos talis est, «uersu uolo, Liber, tua praedicentur acta, / acta praedicentur tua, Liber, uolo uersu»
.
sotadicus est ex utraque, sed durus, ut possit ad recursum conuenire.
+ ‹de› sotadico iam dictum. reciprocus alter huius modi est, «esse bonus si uis, cole diuos, optime Pansa»
, «Pansa optime, diuos cole, si uis bonus esse»
.
hic in procursu hexameter est, in recursu sotadicus. reciprocum genus mirum inuenerunt otia curiosa. nam repertum est posse hexametrum per hexametrum recurrere in illo uersu, «Musa, mihi causas memora quo numine laeso»
, laeso numine quo memora causas mihi, Musa.
reciprocum neoterici, si non fallor, nouum protulerunt, ut per duos uersus duo alii recurrant, ut in illis uersibus, Nereides freta sic uerrentes caerula tranant, / flamine confidens ut notus Icarium; / Icarium notus ut confidens flamine, tranant / caerula uerrentes sic freta Nereides.
+ hic et in currentibus et in recurrentibus uersibus priores hexametri sunt, posteriores pentametri elegiaci. reciprocus item qui est talis, «pio precare ture caelestum numina, / numina caelestum ture precare pio»
.
hic decurrit iambicus, recurrit elegiacus. sed iambicus recipit nouam syllabam ab ultima tertiam, ut possit recurrere.
+iambicus hexameter fit, cum iambo terminatur, et fit talis, per uarios semper currunt mea carmina modos.
+ si proximam ultimae syllabam producas, erit uersus hexameter. dimeter
si esset in hoc uerbum torques, esset tetrameter ex heroo. pentameter
si uelis in imo astra ponere ubi est iter, facies pentametrum heroum ex inferiore.
+ Serenus fecit huius modi uersum, «qui nauigium nauicula aufers Picenae marginis acta»
.
superius comma est ex anapaestico chorico, de quo supra dictum est.
+ nam hoc «qui nauigium nauicula aufers»
simile est illi, «audax nimium qui freta primus»
.
inferius autem comma, quod est tale, «Picenae marginis acta»
, simile est illi, «Troiae qui primus ab oris»
.
Sereni aliud tale est, «pingere conlibitum est, graphidem date, promite uolarium»
.
superius comma est tetrametrum heroum ex superiore, posterius comma est dimidium elegiaci; de quibus plenissime disputatum est.
+ Sereni aliud tale, «quod si tibi uirgo furens reseret cita claustra puerperii»
.
hic si primum semipedem detrahas, erit simile proximo superiori.
+ Serenus mirum comma huius modi fecit in his uersiculis, «pusioni meo»
«septuennis cadens»
.
haec dimetra ex epitrito sunt. epitritus autem pes constat ex longa et breui et duabus longis. posterior pes aut iambus est aut pariambus. ‹ex› iambico nouum carmen refert Varro, cuius exemplum est tale, pedem rythmumque finit.
+si addas hic quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum supplebis sic, pedem rythmumque finit alta nauium.
+ potest hoc comma tale esse quale illud, «Philumenae dolores»
, quod est ex iambico septenario. et illud hinc est comma, quod Arbiter fecit tale, «anus recocta uino / trementibus labellis»
.
+
metra etiam quae Horatii corpus continet quod carminum inscribitur necessario conpendiosa diligentius inserere studuimus. sane adtendendum hoc fuit ut scires in omni metro uel maxime lyrico nouissimas uersuum syllabas, siue longae siue breues naturaliter fuerint, indifferenter ex consuetudine omnium poni, ne te moueat, cum aut longam pro breui aut breuem pro longa positam coeperis inuenire.
prima ode metrum asclepiadeum habet. scanditur uero sic et dicitur penthemimeres, spondius dactylus semipes dactylus dactylus, «Maecenas atauis edite regibus»
.
«Maece…nas atauis. edite re…gibus»
. hoc metrum ab elegiaco tractum est una syllaba detracta, quam si reddideris uel in secunda uel in tertia ab ultima syllaba, erit uersus elegiacus sic, Maecenas atauis edite remigibus.
item si huius nouissimam syllabam dempseris, erit hendecasyllabon phalaecium. secunda ode tetracolos metro sapphico, quod est pentametrum hendecasyllabum, scripta est, et sunt eius tres uersus pares. recipiunt autem singuli quattuor hos pedes binarum syllabarum, trochaeum spondeum trochaeum iambum, et ultimum trisyllabum bacchium, et scanditur sic, «iam sa…tis ter…ris ni…uis at…que dirae»
.
quartus, qui breuis est, recipit strophen et «terruit. urbem»
. aliis uero hoc metrum his pedibus placuit constare, hippio secundo et choriambo et bacchio, et feritur sic, «iam satis ter…ris niuis at…que dirae»
.
hoc metrum catalecticum est, quoniam illi syllaba deest quo mimus possit ter feriri «sic te. diua potens. Cypri»
. alter uero asclepiadeum habet et penthemimeres appellatur, spondeus dactylus semipes dactylus dactylus sic, «sic fra…tres Hele…nae. lucida. sidera»
. quarta ode dicolos metrum ithyphallicum habet, et constat prior uersus ex tetrametro heroo arctico et ex tribus trochaeis sic, dactylus dactylus spondeus dactylus trochaei tres sic, «soluitur. acris hi…ems gra…ta uice. ueris. et fa…uoni»
; alter uero ex penthemimere iambico et tribus trochaeis sic, «trahuntque siccas. machi…nae ca…rinas»
. quinta ode tetracolos Horatianum metrum habet et per quaternos uersus scanditur. nam ex duobus primis asclepiadeis et tertio pherecratio et quarto glyconio constat. asclepiadei scanduntur ut supra diximus (nam duo penthemimeres et duae dipodiae sunt dactylicae) sic, spondeus dactylus semipes dactylus dactylus, «quis mul…ta graci…lis. te puer. in rosa»
. sic et secundus. pherecratium autem est trimetrum heroicum, spondeus dactylus spondeus, «grato. Pyrra sub. antro»
. item glyconium ex spondeo et choriambo et iambo sic, «cui fla…uam religas. comam»
. sexta ode tetracolos Horatianum ‹metrum› habet. constat autem ex tribus uersibus asclepiadeis, de quibus supra diximus, sic, «scribe…ris Vari…o. fortis et. hostium»
et quarto glyconio. constat autem ex spondeo et choriambo et iambo sic, «miles. te duce ges…serit»
. alii uero«miles. te duce. gesserit»
. septima ode dicolos metrum archilochium habet, quod constat hexametro heroico et tetrametro item heroico arctico. ‹et scanditur› unus sic, spondeus dactylus spondeus dactylus dactylus spondeus, «lauda…bunt ali…i cla…ram Rhodon. aut Mity…lenen»
; alter uero sic, dactylus dactylus dactylus spondeus, «aut Ephe…sum bima…risue Co…rinthi»
.
octaua ode dicolos metrum habet anacreonteum et alcaicum. scanditur uero sic, anacreonteum ex choriambo et bacchio, interdum et amphibracho, «Lydia dic. per omnes»
. item alcaicum constat ex hippio secundo et duobus choriambis et bacchio sic, «hoc deos ue…re Sybarin. cur properes. amando»
. nona ode metrum alcaicum habet et scanditur per quaternos uersus. nam duos catalecticos, tertium hypercatalectum ‹[...]› habet. catalectici scanduntur sic, hippius tertius ionicus «uides ut al…ta stet niue. candidum»
. tertius sic, duo hippii tertii› et semipes, «siluae labo…rantes gelu…que»
.
quartus sic, choriambus paeon tertius ‹spondeus›, «flumina con…stiterint a…cuto»
.
«Mercuri fa…cunde nepos. Atlantis»
. in hunc modum sunt sequentes duo. uersu quarto recipit strophen heroicen telicen dimetron sic, dactylus spondeus, «more pa…laestrae»
.
undecima ode phalaecium metrum habet et constat uersibus qui scanduntur sic, spondeus dactylus semipes dactylus semipes dactylus ‹dactylus›, «tu ne. quaesie…ris. scire ne…fas. quem mihi. ‹quem tibi›»
. duodecima ode tetracolos sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «quem ui…rum aut he…roa. lyra. uel acri»
. tertia decima ode asclepiadeum metrum habet et per binos uersus scanditur, ‹ex quibus unus tripodia dactylice,› alter penthemimeres appellatur; spondeus dactylus ‹dactylus›, «cum tu. Lydia. Telephi»
. quarta decima ode asclepiadeum metrum habet et per quaternos uersus scanditur, duo qui penthemimeres appellantur et duo qui tripodia dactylice dicuntur sic, spondeus dactylus semipes dactylus dactylus, «o na…uis refe…rent. in mare. te noui»
. quinta decima ode idem metrum habet et per quaternos uersus scanditur, sed tres penthemimeres, unum qui tripodia dactylice appellatur; spondius dactylus semipes dactylus dactylus, «pastor. cum trahe…ret. per freta. nauibus»
. sexta decima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur sic, hippius tertius ‹[...]› choriambus bacchius, «o matre pul…chra filia. pulchrior»
. alii sic scandunt, ex alcaicis tribus; et constat unus ex penthemimere iambico et dimetro heroo. eodem modo et alter. tertius uero ex duobus epitritis tertiis et una syllaba. quartus, qui strophen cludit, constat ex «uelox amoe…num saepe Lu…cretilem»
.
octaua decima ode sapphicum metrum heccedecasyllabum habet, quod constat ‹ex› spondeo et tribus choriambis et pyrrichio, «nullam. Vare sacra. uite prius. seueris ar…borem»
. nona decima ode Horatianum metrum habet et constat ex glyconio et asclepiadeo, quod supra scriptum est in ecloga proseuctice Vergilii. alio autem genere scanditur per binos uersus, quorum unus est tripodia dactylica, alter penthemimeres, «mater. saeua Cu…pidinum»
. uicesima ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «uile. pota.bis mo…dicis. Sabinum»
. uicesima prima ode Horatianum metrum habet et per quaternos uersus scanditur, quorum duo constant ex asclepiadeis, tertius pherecratio, quartus glyconio. alii uero sic scandunt, duo penthemimeres et duo tripodia dactylice, «Dia…nam tene…rae. dicite. uirgines»
. uicesima secunda ode idem metrum habet et simili modo dupliciter scanditur, «uitat. inule…o. me simi…lis Chloe»
. uicesima tertia ode idem metrum habet et per quaternos uersus scanditur, sed tres penthemimeres, unum qui tripodia dactylice dicitur, quae glyconio metro constat, «quis de…sideri…o. sit pudor. aut modus»
. uicesima quarta ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «Musis ami…cus tristiti…am et metus»
.
uicesima quinta ode idem metrum habet et similiter scanditur, «natis in u…sum laetiti…ae scyphis»
.
uicesima sexta ode hexametro et tetrametro dactylicis constat, «te maris. et ter…rae nume…roque ca…rentis ha…renae»
. uicesima septima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «Icci bea…tis nunc Ara…bum ‹in›uides»
.
uicesima octaua ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «o Ve…nus re…gina. Cnidi. Paphique»
. uicesima nona ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «quid dedica…tum poscit A…pollinem»
.
tricesima ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «posci…mus si. quid ua…cui. sub umbra»
. tricesima prima ode asclepiadeum metrum habet et per quaternos uersus scanditur, ex quibus tres penthemimeres, quartus tripodia dactylica appellatur, «Albi. ne dole…as. plus nimi…o memor»
. tricesima secunda ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus ‹scanditur›, «parcus deo…rum cultor ‹et.› infrequens»
. tricesima tertia ode asclepiadeum metrum habet et per binos uersus scanditur, ex quibus unus tripodia dactylice, alter penthemimeres appellatur, «et tu…re et fidi…bus iuuat»
.
tricesima quarta ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur.
+
+ «nunc est biben…dum nunc pede. libero»
. tricesima quinta ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «Persi.cos o…di pu…er ap…paratus»
.
prima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «motum ex Metel…lo consule. ciuicum»
. secunda ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, ‹«nullus. argen…to co…lor est. auaris»
. tertia ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur,› «aequam memen.to rebus in. arduis»
. quarta ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «ne sit. ancil…lae ti…bi amor. pudori»
. quinta ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «nondum subac…ta ferre iu…gum ualet»
.
sexta ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «Septi…mi Ga…des a…ditu…re mecum et»
.
«o saepe me…cum tempus in. ultimum»
. octaua ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «ulla. si iu…ris ti…bi pe…ierati»
. nona ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «non semper im…bres nubibus. hispidos»
. decima ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «recti…us ui…ues Li…cini. neque altum»
. undecima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «quid bellico…sus Cantaber. et Scythes»
. duodecima ode asclepiadeum metrum habet et per quattuor uersus scanditur. nam tres penthemimeres, quartus tripodia dactylice appellatur, «nolis. longa fe…rae. bella Nu…mantiae»
. tertia decima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «ille et nefa…sto te posu…it die»
.
quarta decima ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «eheu fuga…ces Postume. Postume»
. quinta decima ode sapphicum metrum habet et similiter superioribus scanditur, «oti…um di…uos ro…gat in. patenti»
. sexta decima ode alcaicum metrum habet, quod similiter supra dictis scanditur, «cur me querel…lis exani.mas tuis»
. septima decima ode metrum habet quod ab Horatio conpositum dicitur et per binos uersus scanditur, ex quibus unus trochaicus trimeter appellatur, alter pentameter iambicus dicitur; sed uterque una syllaba pedem postremum debet habere longiorem. scanduntur autem sic, «non e…bur ne…que aure…um»
; item iambicus sic, «mea. reni…det in. domo. lacu…nar»
: accedente scilicet iambico lege quam referemus in epodon libro, cum iambicos uersus coeperimus exponere. octaua decima ode alcaicum metrum habet, quod alcaici modo supra dicto scanditur, «Bacchum in remo…tis carmina. rupibus»
. nona decima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «non usita…ta nec tenu…i ferar»
.
prima ode alcaicum metrum habet, quod similiter scanditur, «odi profa…num uulgus et. arceo»
. secunda ode asclepiadeum metrum habet et per quaternos uersus scanditur. nam duo penthemimeres, duo tripodia dactylice insunt. «quid fles. Asteri…e. quem tibi. candida»
. tertia ode asclepiadeum metrum habet et per binos uersus scanditur.
nam unus tripodia dactylice, alter penthemimeres inest, «donec. gratus e…ram tibi»
‹[...]› quinta ode asclepiadeum metrum habet et per quaternos uersus scanditur.
nam tres penthemimeres, quartus tripodia dactylice ‹insunt›, «extre…mum Tana…in. si bibe…res Lyce»
. sexta ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «Mercu…ri nam. te do…cilis. magistro»
. septima ode ionicum metrum habet et per singulos uersus scanditur, «miserarum est. neque amori. dare ludum»
. omnes tres pedes ionici sunt qui «o fons. Bandusi…ae. splendidi…or uitro»
. nona ode sapphicum metrum ‹habet›, quod ut supra diximus scanditur, «Hercu…lis ri…tu mo…do dic…tus o plebs»
.
decima ode asclepiadeum metrum habet et per binos uersus scanditur.
+ nam unus tripodia dactylice, alter penthemimeres inest, «uxor. pauperis. Ibyci»
. undecima ode asclepiadeum metrum habet et per quaternos uersus scanditur. nam tres penthemimeres, quartus tripodia dactylice inest, «inclu…sam Dana…en. turris a…henea»
. duodecima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «Aeli uetu…sto nobilis. ab Lamo»
. tertia decima ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «Faune. nympha…rum fu…gien…tum amator»
. quarta decima ode asclepiadeum metrum habet et per binos uersus scanditur. nam prior tripodia dactylica, sequens penthemimeres inest, «quantum. distet ab. Inacho»
. quinta decima ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «non ui…des quan…to mo…ueas. periclo»
. sexta decima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «o nate me…cum consule. Mallio»
. septima decima ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «monti…um cu…stos ne…morum…que uirgo»
.
octaua decima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «caelo supi…nas si tule…ris manus»
.
nona decima ode asclepiadeum metrum habet et per binos uersus scanditur. nam unus tripodia dactylice, alter penthemimeres inest, «intac…tis opu…lentior»
.
uicesima ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «quo me. Bacche ra…pis tui»
. uicesima prima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «uixi puel…lis nuper i…doneus»
.
uicesima secunda ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «impi…os par…rae re…cinen…tis ore»
.
uicesima tertia ode asclepiadeum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur. nam unus tripodia dactylice, alter penthemimeres inest, «festo. quid poti…us die»
. uicesima quarta ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «Tyrrena re…gum progeni…es tibi»
.
uicesima quinta ode asclepiadeum metrum habet, quod singulis uersibus scanditur, qui penthemimeres appellantur, «exe…gi monu…men…tum aere pe…rennius»
.
+
prima ode asclepiadeum metrum habet et per binos ‹uersus› scanditur.
+ nam primus tripodia dactylice, sequens penthemimeres inest, «inter…missa Ve…nus diu»
.
secunda ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «Pinda…rum quis…quis stu…det ae…mulari»
.
tertia ode asclepiadeum metrum habet et per binos uersus tripodia et penthemimeres scanditur, «quem tu. Melpome…ne semel»
. quarta ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «qualem mini…strum fulminis. alitem»
. quinta ode asclepiadeum metrum habet et per quaternos uersus scanditur.
tres penthemimeres, quartus tripodia dactylice inest, «diuis. orte bo…nis. optime. Romule»
. sexta ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «diue. quem pro…les Ni…obe…a magnae»
. septima ode archilochium metrum habet et per binos uersus scanditur, ex quibus unus hexameter, «diffu…gere ni…ues rede…unt iam. gramina. campis»
; alter dipodia dactylice et semipes, «arbori…busque co…mae»
.
octaua ode asclepiadeum metrum habet et per singulos uersus penthemimeres scanditur, «dona…rem pate…ras. grataque. commodus»
. nona ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «ne forte cre…das interi…tura quae»
.
decima ode asclepiadeum metrum habet et per singulos uersus scanditur, «o cru…delis adhuc. et Veneris. muneribus. potens»
. undecima ode sapphicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «est mi…hi no…num su…peran…tis annum»
.
duodecima ode asclepiadeum metrum habet et per quaternos uersus, tribus penthemimeres, quarto tripodia dactylice, scanditur, «iam ue…ris comi…tes. quae mare. temperant»
. tertia decima ode hoc idem metrum habet et per quaternos uersus scanditur; duos penthemimeres, duos tripodian dactylicen habet, «audi…uere Ly…ce. di mea. uota di»
. quarta decima ode alcaicum metrum habet, quod ut supra diximus scanditur, «quae cura pa…trum quae‹ue› Qui…ritium»
.
quinta decima ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «Phoebus uolen…tem proelia. me loqui»
. liber quintus qui epodon
prima ode iambicum metrum habet et per binos uersus scanditur.
+ nam unus iambicus hexameter uel trimeter, si conpositis eum uel «ibis. Libur…nis in…ter al…ta na…uium»
. ante omnia tamen meminisse debemus uitium non esse in eius modi uersibus, si primus pes, tertius et quintus spondei inter ceteros iambos occurrerint, aliquando aliqui ex tribus, aliquando nullus, et erit sincerus iambicus, non quod ita appellatur, sed utique sine alienis pedibus, id est sine spondeis. in secundo autem quarto et sexto pedibus siquando spondei inueniuntur, uitiosum uersum pronuntiabimus. hoc in tetrametro obseruabimus, ut primum pedem et tertium spondeum, siquando occurrerit, recipiamus, secundum et quartum iambos reseruemus. secunda ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «bea…tus il…le qui. procul. nego…tiis»
. tertia ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «paren…tis o…lim si…quis im…pia. manu»
. quarta ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, ‹«lupis. et a…gnis quan…ta sor…tito ob…tigit»
. quinta ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur,› «at o. deo…rum quid…quid in. caelo. regit»
. sexta ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «quid in…meren…tes ho…spites. uexas. canis»
. septima ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «quo quo. scele…sti rui…tis aut. cur dex…teris»
. octaua ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «roga…re lon…go pu…tidam. te sae…culo»
. nona ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «quando. repo…stum Cae…cubum ad. festas. dapes»
. decima ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «mala. solu…ta na…uis ex…it a…lite»
. undecima ode genus metri habet quod ab Horatio conpositum dicitur et per binos uersus scanditur. nam primus hexameter uel trimeter iambicus est, «Petti. nihil. me si…cut an…tea. iuuat»
. alter ex duobus hexametris dactylico et iambico conponitur. nam de dactylico duos pedes et semipedem habet, de iambico simplices quattuor, uel conpositos duos. scanditur autem sic, «scribere. uersicu…los. amore per…cussum. graui»
. duodecima ode archilochium metrum habet et per binos uersus scanditur.
nam unum hexametrum, alterum tetrametrum dactylicos habet, «quid tibi. uis mulier ni…gris dignissima. barris»
. tertia decima ode metrum habet quod aeque ab Horatio conpositum dicitur et per binos uersus scanditur, ex quibus unus hexameter heroicus est, «horrida. tempe…stas cae.lum con.traxit et. imbres»
; alter ex dactylico et iambico conponitur. nam quattuor pedes iambos habet uel duos, si conpositos malueris ponere, et duos dactylos et semipedem. scanditur autem sic, «niues…que de…ducunt. Iouem. nunc mare. nunc silu…ae»
. quarta decima ode aeque ab Horatio conposita dicitur et per binos uersus scanditur, ex quibus est unus hexameter dactylicus, alter tetrameter iambicus uel dimeter, «mollis in…ertia. cur tan.tam dif…fuderit. imis»
. quinta decima ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur, «nox erat. et cae…lo ful…gebat. luna se…reno»
. sexta decima ode ex duobus hexametris constat, dactylico et iambico, «altera. iam teri…tur bel…lis ci…uilibus. aetas»
. septima decima ode iambicum metrum habet et per singulos uersus scanditur, «iam iam ef…fica…ci do. manus. scientiae»
. hi uersus qui carmen saeculare appellantur sapphicum metrum habent, quod ut supra diximus scanditur, «Phoebe. silua…rumque. potens. Diana»
. hactenus quae didici, quae legi et quae pro mediocri usu conprehendi tribus his commentariis rettuli, sperans me profecto legentium gratum testimonium, si non laboris, certe simplicitatis, consecuturum.
+
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2016: only a hierarchical div-structure and author names and dates were adapted.
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αβγ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+Inventio est excogitatio rerum verarum aut veri similium, quae causam probabilem reddunt. Haec cum exsistat ingenio atque natura, tum vero sine doctrina non potest perfici. Nam ut quidque auditu dignum excogitari aut inveniri commode possit, in ea, in qua dicendi ratio versatur, arte discendum est. Excogitare igitur et invenire debet orator principium, narrationem, egressum, partitionem, confirmationem, reprehensionem, epilogum, ut integra quasi membris constet oratio, de quibus singulis disseremus.
+Verum non idem est ordo prosequendae ac proferendae actionis, qui esse debet disponendae atque meditandae. In proferenda namque actione saepe primus locus prooemio datur, dehinc plerumque narrationi, post
Accepto igitur themate primum circumstantiam sectari debes, cuius partes sunt septem hae: quis, quid, quando, ubi, cur, quemadmodum, quibus adminiculis. Harum vero omnium aut plurimarum rationalis congregatio facit causam, et hac primum perspicitur, an consistat controversiae ratio, an vero materia, quae proposita est, asystatos sit.
+Asystaton est enim thema, quod circumstantiam non habet, ut 'reum facit iniuriarum pauperem dives'. Vides hanc causam stare non posse; neque enim quando nec ubi nec cur nec aliud praeterea potest quaeri, ut altercationem controversia videatur admittere, sed quasi nuda et debilitata proponitur. Nec tamen putes omnes species circumstantiae in themate omni posse reperiri, sed aliquando omnes, aliquando plerasque: at si, ut in suprascripto, paene omnis desit circumstantia, causam stare non posse.
+Sunt et alia vitia tria, quae asystatas controversias faciunt, ut
Intentio est id, quod primum dicit qui movet litem, sive accusator sit sive petitor, ut est 'occidit patrem Sextus Roscius'; repulsio est 'non occidit'. Ex intentione et repulsione nascitur quaestio 'an occiderit'. Hoc
Quintilianus dicit
Sed harum rerum rationem et differentiam nisi perceptis statibus consequi plenius non potes, et idcirco disce de singulis statibus.
Omnium omnino causarum status sunt octo; ex his rationales quattuor, quattuor legales. Rationales quattuor sunt coniectura, finis, qualitas, translatio, quae vel rationalis est vel legalis. Legales sunt scripti et voluntatis, legum contrariarum, collectio, ambiguitas.
Coniectura dicta est a coniectu animi, id est intentione mentis ad veritatem acumine suo tendentis. Huius proprium est id, quod obicitur, totum negare, quod iudex suspicionibus sectatur. Status hic temporum ‹trium› est; nam quaeritur 'an fecerit, an faciat, an facturus sit'.
+Alia est coniectura, quae plena dicitur, alia, quae non [dicitur] piena. Aut enim et in personis et in rebus quaestio est, et est plena coniectura; aut in personis tantum vel in rebus tantum, et est non plena. Coniectura plena est, ut est illa: 'despondit filiam petenti pater; exclamavit mater potius esse ut moriatur quam ut illi nubat. Obiit puella ambiguis signis citra nuptiarum diem; ream veneficii facit maritus uxorem': hic enim et de re quaestio est, an veneno obierit puella, et de persona, an mulier dederit. De re tantum quaestio est, ut in illa controversia: 'pater et filius ducatum
Sunt et duplicis coniecturae species plures: prima, cum utrique se reos directo consistunt, et sunt duae accusationes, duae defensiones, id est anticategoria, et iudici licet quemcumque damnare, ut in hac controversia: 'vir fortis, cui noverca erat, captivae nuptias praemii nomine impetravit. Obiit veneni signis; reas se faciunt veneficii captiva et noverca.' Secunda species est, in qua reus eligit aliquem facinoris auctorem, tamen citra accusationis periculum, ut M. Tullius removendi a Sexto Roscio eriminis causa Capitonem et Magnum et Glauciam designat facinoris auctores. Tertia species est, in qua quaeritur 'hic testamento nominatus an ille; veneni sint ‹signa› an cruditatis'. Quarta species est, in qua uterque a se factum esse consistunt, ut in hac controversia: 'tyrannus suspicatus est sibi venenum a medico suo datum; alium medicum advocavit. Ille ait veneno eum appetitum et antidotum pollicitus dedit potionem, qua epota tyrannus obiit: ambigunt medici de praemio.' Fit coniectura et ex una parte duplex aut multiplex, cum duo aut plura crimina accusator intendit, quae defensor negat.
+Si neque de facto neque de persona negamus, superest ut, confessi commisisse nos quod obicitur, negemus id, quo accusator vult nomine vocandum, ut sit finis, ut 'dives inimici pauperis statuam verberavit; reus est iniuriarum'. Hic enim non negat a se dives quod intenditur factum, sed difforte se tuetur, id est, non hanc esse iniuriam. Diffors enim est oratio, quae id, quod definit, explicat quid sit: et ideo in hoc nomine controversia est, quia, cum de facto conveniat, quaeritur, quo id, quod factum est, nomine appelletur. Omnis quaestio finitiva fit, quotiens aliqua res ex parte perfecta est, ex parte imperfecta. Nam si sit omni parte perfecta, nulla erit quaestio, ut 'sacrilegium illud est, quia de sacro loco vas ablatum est: sacrilegium illud non est, quia non sacrum vas ablatum est.' Et semper sive in simplici sive in duplici finitor eo, quod est, nititur: infirmat diffors eo, quod deest.
+Illud etiam respiciendum est, quod in omni finitivo statu aut minoris poenae oblatio est et maioris repulsio, ut 'non debeo capite puniri, quia non sacrilegium est, quod admisi, sed furtum: ob hoc quadruplum solvendum est'; aut omnis omnino poenae repulsio est, ut 'nullam poenam mereor, quod statuam verberaverim; non
Est etiam finis per etymologiam, ut 'tyrannicida optet praemium; ascendit quidam arcem necaturus tyrannum: ipso non reperto liberos eius interfecit et ibi gladium reliquit, quo se, cum supervenisset, tyrannus occidit.' Qui eum negat praemio honorandum, etymologia utitur dicens, tyrannicidam esse, si quis occidat tyrannum, non si quis ei causa mortis exstiterit. Est et alius finis, in quo aliud continet et aliud continetur, ut 'si quis sacra indicaverit, poenas luat. Quidam initiatum se sacris somniavit, eam rem sacerdoti retulit; sacerdos ita esse respondit: petitur ad poenam.' Hic continens finis est quid sit indicare, 'dicere an assentire nescienti'. Continetur ille 'an profanus sit, qui talia somniaverit'. Ex cuius quaestionis fortuna dependet etiam prioris eventus.
+Qualitatis status vel in primis ad notitiam necessarius est, propterea quod multiformis ac varius est et in plerisque forensibus negotiis magis quam in pragmatibus scholasticis assiduus. Est igitur qualitas, ut ex nomine ipso deprehendi potest, genus quaestionis, in quo nihil aliud tractatur, quam cuiusmodi sit ea res, quae in controversiam adducitur. Sunt
Negotialis est, in qua infinite et quodammodo citra personae complexum de re ipsa quaeritur, qualis ipsa sit. Pragmatica fit modis pluribus; nam et deliberativum est quaestionis genus. Sed si modo res apud iudicem agatur, persuasoria est controversia negotialis, quo in genere sunt omnes fere diffortes. Item fit, cum simplex petitio inducitur, vel cum quaeritur, in quo iure sit res aut persona. Item negotialis status est, cum quaeritur de quantitate alicuius rei vel in mensura vel in numero: quod genus quaestionis incidit nonnumquam in civiles actiones, cum aliqua ratio acceptorum, expensorum et solutorum inducitur, vel cum de mensuratione agrorum inter vicinos et modo promisso quaestio nascitur, vel cum propter onera fugienda de bonorum permutatione tractatur. Et ut breviter explicem, quaecumque controversia versatur in aestimatione vel pretii vel quantitatis vel numeri vel alicuius huiusmodi rei, ea cadit in statum negotialem; sicut etiam de aestimatione litis aut de modo poenae constituendo iis, quorum de culpa iam pronuntiatum est, quales sunt duae orationes Catonis et Caesaris de poena coniuratorum; quaeritur enim illic, quanti lis coniuratorum debeat aestimari.
+Hoc autem genus quaestionis totiens nascitur, quotiens nulla lex certam poenam constituit maleficio, quod constat; at, cum plura genera poenarum sunt diversis legibus constitutarum, contra voluntatem alter alterius sibi vindicabunt, et non arbitrium iudicis, sed necessitatem legis spectabunt. Et ideo, ne sit error, totiens negotialis status esse dicetur, quotiens poenae in condemnatum reum electio erit in iudicis potestate nullam statutam formam vindicante. Praeterea etiam illud est negotiale quaestionum genus, in quo singulae rerum qualitates patiuntur quaestiones per universales propositiones, an honesta, an utilis, an iusta res sit: quae ferme et in legum et in rogationum lationibus observari solent. Item alia est species negotialis, cum hae eaedem qualitates rerum inter se comparantur, utra iustior an honestior, vel cum aliquis reddit causas voluntariae mortis. Fit ‹item› negotialis status
Iuridicialis est, in qua non sicut in negotiali quid debeat statui, sed quid fieri oportuerit consideratur. Et licet similis sit superioribus, differt tamen, quod criminibus refutandis commodior videtur. Proprium autem eius est, quod ita subest de ista materia, ut, an criminose, an licite factum sit, disseratur. Hoc scinditur in duas partes, in antilepsin, quae est absoluta, et in antithesin, quae est relativa.
+Absoluta qualitas fit, quotiens de facti tantummodo qualitate contenditur, ipsaque res, quae in iudicium vocatur, perniciosa non esse demonstratur recteque facta et iure, quoniam frustra est paene licitum quid esse, nisi sit et bonum atque iustum, et ita tamen, ‹ut› secundum iustum non vetetur; ceterum si legem profert, legalem statum‹[...]›, veluti 'damnato Milone exclamavit M. Tullius Romam sedem bonis viris esse non posse, et reus est laesae rei publicae'. Hic enim neque dictum a se, quod obicitur, infitiatur, neque de nomine criminis disputat, nec de transferendo iudicio laborat, nec lege contra legem aliquam utitur, nec contra sententiam scripto nititur, nec ambiguitatem distinguit, nec colligit aliquid collectumque dissolvit, nec, sicut in negotiali qualitate, quid oporteat fieri tractat, sed de qualitate eius, quod iam dictum est, contendit, et nullo iure prohibitum et perniciosum non esse.
+Antithesis genere et ipso exprimit qualitatem, sed idcirco tantum species habenda, quia non usquequaque simili, ut absoluta, consistit articulo. Namque illa, ut quae prima vim generis sui, id est qualitatis, exceperit, in eo universa est, ut de qualitate eius, quod fecisse aut dixisse arguitur reus, disputet, id est non esse improbum doceat. Antithesis autem
Fit antithesis per quattuor species, aut
Translatio, id est praescriptio, est cum id agimus, ut causam non dicamus, id est excludamus actione adversarium. Consistit autem haec quaestio aut ratione aut lege. Ratione praescribimus modis sex: aut persona aut loco aut tempore aut re aut modo vel numero. Persona, ut 'ignominiosus es, accusare tibi non licet', aut 'magistratus sum, accusari me non licet', et talia. Loco, ut 'non in senatu accusari debeo, sed apud iudicem; non Romae, sed Athenis', et talia. Tempore, ut 'non nunc, sed olim agere debuisti', aut 'nondum tibi agere permittitur', et talia. Re, ut 'dementiae tibi agere licet adversus patrem, tyrannidis non licet', et talia. Modo ‹vel numero›, quod difficile in scholasticis pragmatibus invenitur, ut 'non hanc formulam mihi intendere debuisti, sed illam; non ex hoc edicto mecum agere, sed ex illo; non tanti litem taxare, sed tanti [litem]', et talia.
+Nonnumquam et in una controversia duae translationes exsistunt. Necesse est tamen praescriptionem in aliquem statum continuo transire: ut si dicam 'non potes me accusare, nam infamis es', aut respondebit ille 'non sum', et fit coniectura, aut respondebit aequum esse et infamibus actionem dari, et fit qualitas, et talia.
+Translatio est legalis, cum aliquod nobis ius patrocinatur ad excludendam actionem diversae partis, ut in illa controversia: 'bis de eadem re agere ne liceat. Pauper duorum divitum inimicus filio in urbe relicto peregre profectus est; filius eius inventus est occisus et inspoliatus, et accusaverunt se divites caedis; ambo absoluti sunt. Regressus pauper vult eos accusare: illi ex lege praescribunt.' Non fallat autem nos, non in his solis controversiis esse praescriptivas quaestiones, quae totae praescriptione tollantur, ut est controversia, quae supra scripta est, sed sunt et aliae controversiae, in quibus erunt quidem primae praescriptivae quaestiones, sed non ita, ut controversia finiatur in ipsis. Vtrimque enim, omissa praescriptione, descenditur ad causae disceptationem, ut 'mortem petit vir fortis unius ex civibus: decreta est; non occidit: petit ille ut occidatur'. Erit quaestio prima praescriptiva: 'Non licet tibi postulare, semel decreta morte mea; et si adversus alium licet, adversus me non licet'. Quae quamquam sint praescriptiva, necesse est tamen ab his descendant actiones ad iuris aut praemiorum disputationem.
Sunt autem legales status, sicut supra dictum est, quattuor: ambiguitas, quam Graeci
Ambiguitas est, quotiens varia pronuntiatione vel varia significatione quaestio nascitur. Fit autem vel in scripto vel in voluntate scripti. In scripto aut per distinctionem fit aut per similitudinem nominum, quod est
Per voluntatem vero fit ambiguitas, cum tota quaestio in voluntate scriptoris consistit, veluti 'meretrices si ancillas habeant, publicae sint': hic enim neque distinctio discernere potest quaestionem, nec de nominis similitudine altercatio nascitur, sed tantum quid lex voluerit quaeritur, utrum meretrices publicas esse an ancillas an utrasque.
+Legum contrariarum status est, cum aut duo scripta contraria inveniuntur et comparatione in diversa nituntur, quod perquam raro accidit, aut cum peristasis ipsa quamvis diversissimas leges ita tamen comminus conducit, ut contrariae esse videantur, veluti 'sacerdotibus Vestae sit perpetua virginitas: viri fortes praemium accipiant; fortiter fecit quidam et petit nuptias virginis Vestae'. Hic enim ipsae leges contrariae non erant, quippe ne eadem quidem ‹de› re scriptae, sed incidentia, quam peristasin dicimus, ita eas ex diverso comminus adegit, ut repugnare sibi viderentur. Fit autem legum contrariarum status, non modo cum duae leges videntur esse contrariae, verum etiam cum aliqua incidit duplex, et actores alter alteram partem tuentur, veluti 'rapta raptoris mortem aut indotatas nuptias optet: duas quidam eadem nocte rapuit; altera mortem, altera nuptias optat'. Hic quamquam una lex sit, tamen legum contrariarum status dicitur.
+In simplicibus quoque aliquando nascitur legum contrariarum status, velut: 'vir fortis praemium accipiat: fratres, qui patrem habebant proditionis reum, fortiter fecerunt; petunt alter ut aboleatur iudicium, alter ut agatur'. Quod enim ad legem attinet, simpliciter unam rem
Quando alter verba praestat, quae scripta sunt, alter sententiam interpretatur vel quaedam excipit, scripti et voluntatis status appellatur. Hic autem status non in legibus solum est, sed in testamentis, in edictis, [in dictis], in omni re, quaecumque in litteras referri potest, ut in hac controversia: 'peregrinus murum si ascenderit, capite puniatur: murum peregrinus ascendit, hostem advenire nuntiavit, processit exercitus et vicit; petitur ad poenam'. Is qui petit lege utitur, is qui recusat voluntate; dicit enim non omnes, qui ascenderint, sed eos, qui malo voto ascenderint, puniendos.
+Scripti autem sententiam interpretamur tribus modis: aut scripto ipso, ‹si› patet non semper id posse servari, ‹ut: 'liberi parentes alant aut vinciantur'› (non enim et infantes et debiles vinciuntur), aut ‹cum› ex legibus exempla ducuntur, quibus probetur non semper scripto stari posse, aut cum ex ipsis legis verbis argumentamur non id, quod dixerit, voluisse latorem, ut in hac controversia: 'noctu qui cum ferro fuerit inventus, vinciatur: cum massa ferri quidam deprehensus est; petitur ad poenam'; apparet enim legis latorem in ferri nomine telum cogitasse.
+Cum ex eo, quod certum est, id, quod incertum est, ratiocinatione inquiritur, collectivus status vocatur. Hic colligitur duplici modo. Nam quaeritur aut an satis lege cautum sit, aut an nihil propriae legis habeat et similitudine uti debeat. Superioris collectionis species sunt quattuor: ab eo, quod semel et saepius, ut 'incesta praecipitetur: praecipitata evasit; repetitur ad poenam': dicitur enim, quae praecipitari iussa est, saepius debere praecipitari, nisi obierit. Aut quod in uno et in pluribus, ut 'qui duos tyrannos uno tempore occidit, petit duo praemia; contra dicitur'. Aut quod ante et postea, ut 'rapuit quidam et profugit,
Haec sunt, quae de cognoscendis statibus insinuanda tibi existimavi. Sed in his ille error non debet exsistere, quod plerumque in pragmatibus rationalium statuum multae leges inveniantur. Quamvis enim ista sit pugna, tamen omnis lis atque contentio non ex legibus, sed ex ratione extrinsecus adposita consurgit, veluti 'fur quadruplum solvat, sacrilegus capite puniatur: de templo qui privatam pecuniam sustulit, offert quadruplum, et petitur ad poenam'. Hic quamquam duae leges positae sint, quaestio tamen non ex legibus nascitur, sed ex criminis proprietate, et fit status finitivus, qui est unus, sicut retro didicisti, ex rationalibus statibus. Contra et legales quaestiones, quamvis multae extrinsecus rationales altercationes admoveantur, pugnam tamen et contentionem ex ipsis legibus gerunt, ut 'vir fortis praemium petat: fortiter quidam fecit et petit mortem civis'. Hic etsi ratiocinatio adhibeatur extrinsecus, disceptatio tamen omnis [nominis] in legis voluntate consistit, et fit status scripti et voluntatis, qui est [et] unus ex legalibus statibus.
+Post haec meminerimus alias esse controversias simplices, alias coniunctas: simplices ‹tres› status habere, id est aut 'non feci' aut 'non hoc feci' aut 'iure feci', et cetera; coniunctas vero totidem status plerumque recipere posse, quot sint crimina vel species, velut cum uni reo multa intenduntur, et aliud negat, aliud definit, aliud iure factum contendit, et cetera, prout causa postulaverit. Illud autem interest inter simplices et compositas controversias, quod compositae, sublata una re aut pluribus, manent tamen, simplicium omnis contentio contra unam rem consistit. Et ideo cum inciderit composita causa, licebit eam sic tractare quasi plures causas.
+Quoniam, quemadmodum possis dinoscere statum, plenissime tibi traditum est, protinus accepto themate cura perspicere, cuius quid sit status. Habent enim singuli quandam ad dividendum regulam propriam, licet sint eius pleraque communia, illo quod in omni statu divisio rectius ordietur a generalibus quaestionibus, quae in unaquaque causa generales esse potuerint, et a generalibus gradatim descendet ad speciales, id est ad causae
Sunt et incidentes quaestiones, sed et incidentium incidentes, id est cum ad iudicandum statum eum, qui est causae proprius, alius extrinsecus status supervenit. Sed hoc planius per divisionum exempla percipies; nullus enim omnino est status, qui non vel sibi ipse vel cuicumque alii statui possit incidere. Accepto tamen themate cura perspicere ante omnia, num praescriptio possit opponi per aliquam sui speciem, de quibus retro didicisti, id est aut persona aut loco aut tempore aut re aut modo vel numero aut aliquo scripto. Potius enim est, si litis conditio patitur, adversarium ab actione depellere, quam cum intentionibus eius conluctari. Sed tamen acriter praecavendum est, ne in praescriptivis quaestiunculis aut leves admodum aut nullius momenti occasiones sint aut invidiosae et contrariae. Si autem inventa fuerit praescriptio, dividetur ea ratione, quam suo loco status huius divisione cognosces. Nunc primum de coniectura tractemus.
Plena coniectura dividitur locis septem: a persona, a causa, a consiliis, a potestate, ab initio ad finem, a translatione causarum, a veri simili defensione. In persona consideratur patria, nomen, genus, corporis habitudo, mores, vita, amici, aetas, incessus, vultus; nunc haec omnia, nunc quae causa habuerit. Nec enim semper necesse est omnia considerare ista, sed quae praesens negotium subministraverit. A causa autem amor, odium, spes lucri vel futurorum timor, et cetera. A consiliis: an suppliciorum metu retardari potuerit, an reum futurum se non speraverit. A potestate pecuniae, arma, conspiratio, numerus clientium, servorum. Nexae autem
Sic dividitur plena, id est illa, in qua et rerum et personarum vertitur quaestio; sed non plenarum altera est, quae in personis solis litem patitur, ut in hac controversia: 'vir fortis habeat praemium: quidam fortiter fecit, praemio captivae nuptias accepit, veneno periit; rea est captiva veneficii.' A persona: 'an credibilis homicidii voluntas in muliere, an veneficii, an in captiva, an in uxore'. A causa: 'an causam habuerit sceleris odium
In coniecturae divisione voluntatis et potestatis loci communes sunt et accusatoris et defensoris, perinde etiam ab initio ad finem; quae nunc recto prosequimur ordine, nunc vero confundimus pro utilitate causarum. Causarum quoque translatio communis esse debebit. Nam cum consistunt partes ab initio ad finem, quae nobis officiunt, causarum translatione solvenda sunt; utrique autem possunt officere, causarum etiam translatio utrique subveniet. Veri similis defensio semper defensoris esse tradita est, quae ut resolvenda sit, supra dictum est. Si quis autem curiosius spectaverit, inveniet nonnumquam accusatorem quoque aliquid tale temptare, cum erit facti alicuius ratio reddenda. Quod ad mutuam accusationem attinet, eadem ratione dividenda erit, qua simplices coniecturales causae, hoc tantum accedente, quod unoquoque loco duplicatur divisio. Ordo tamen legitimus erit, ut prior sit nostra purgatio; nemo enim accusationem fert, cuius adhuc innocentia incerta sit.
+Finitiva dividitur sex locis: definitione, collectione, quantitate, comparatione, qualitate, coniectura. Definitio nominis proprietatem verbi explicat, ut 'quid sit furtum'. Collectio autem contrariae partis definitionem expugnat: contendimus enim perinde hoc esse atque illud, de cuius culpa non dubitatur; et hoc operatur collectio, ut cum sua definitione adversarium poenae faciat obnoxium. Quantitas de commissi modo quaerit, quem defensor minuit, accusator amplificat, et defensionibus suis quisque adaequat. Comparatio quantitatem supercrescit; illa enim sese contenta est, haec se ulterius extollit. Qualitas in hoc assumitur, ut accidentiam rei
Scire debes in ea materia, in qua duplex finis fuerit, duplicari etiam collectionem. Quantitas principalis est defensoris; dicit enim minus esse quam accusator affirmet. Comparatio accusatoris est; vult enim maius esse hoc, quam eius nomen, de quo quaeritur. Qualitas utrique communis est, in qua solent partes ab initio ad finem multas recipere definitiones. Nunc sub exemplo finem dividamus. 'Aeger militia vacet: qui amat, petit militiae vacationem'. A fine: 'an qui amat, aeger sit'. A collectione: 'an perinde sit amor atque languor'. A quantitate: 'anne tanta res sit amor, quae mereatur vacationem'. A comparatione: 'an gravior ‹sit› morbus animi quam corporis'. ** a coniectura: 'utrum hoc ei divinitus an culpa mentis acciderit, praesertim belli tempore'.
+Dividuntur negotiales, quae in legum et rogationum lationibus reperiuntur, primo quidem ab obscuritate, si nobis materia largitur, ut Marcus Tullius de lege agraria facit, et Cato saepe et saepissime Gracchus. Sequens locus est, legem esse contrariam vetustis legibus, ut Demosthenes adversus Androtionem et Aeschines adversus Ctesiphontem faciunt; qui tamen locus in scholasticis materiis quam est rarus, nisi forte sub nomine sit controversiae. Tertio loco spectabimus universales propositiones, quibus gaudet suasoria, honestum, utile, iustum et cetera talia.
+Nunc suasionem legis dividamus. 'Pauper et dives inimici visi sunt in gratiam revertisse, commutatis liberis per adoptionem: fert legem dives, ut indemnatos liberos liceat occidere; contra dicit pauper'. Ab obscuritate: 'quos dicat liberos, utrum naturales an adoptivos et utrum ante natos an hos, qui inde nascentur'. A contrarietate: 'an obroget veteribus legibus, quae de salute civium caveant, id est, ne quis telum hominis occidendi causa ferat'. Ab universalibus propositionibus: 'an iustum indemnatos necari [an utile iuvenes necari], an ipsis quoque patribus inutile an impium an periculosum an impossibile'. Hic plane et coniecturae vehemens tractatus est, 'quo animo ferat'. Nec miremur coniecturam intervenire; omnis enim status, sicut saepe iam dictum est, in omnem controversiam potest incidere: qui si erit levior, uno capite divisionis cum eo transigemus; si validior, locis et ipse suis omnibus quasi
Reliquas negotiales, quae nec in legum neque [in] rogationum lationibus erunt, dividemus locis his: ab initio ad finem, definitione, consilio, qualitate, comparatione qualitatum; nunc his omnibus, nunc, ut se materia offert, quibusdam. Proinde in hac quoque divisione incidentium statuum formas et quantitates considerabimus. 'Is, cuius filius non comparebat, edixit se certam pecuniam daturum ei, qui filium sibi exhibuisset: quidam mortuum ostendit, petit indicivam; contra dicitur.' Ab initio ad finem: 'an, cum promiserit, exsolvere debeat; an non debeat, quod mortuum ostendit'. A definitione: 'an hoc exhibere sit, mortuum demonstrare'. A consilio: 'quo consilio promiserit; utrumne qualemcumque quis demonstrasset, an vero si vivum'. A qualitate: 'an aequum sit compelli eum ad pretia in orbitate numeranda'. Possit hic fortassis et comparatio qualitatum moveri: 'utrum illi melius fuerit non videre omnino filium, an vel talem videre'.
+Dividimus absolutam qualitatem locis tribus: ab initio ad finem, a partibus iusti, a consilio. Partes ab initio ad finem perinde hic etiam persequimur, atque in causis coniecturalibus inveniuntur. Partes iusti excutientur in eo, quod est natura iustum, more iustum, pacto iustum. Natura iustum est, quod nobis nascendi sorte obvenit, ut parentes amare, amicis bene facere, inimicos persequi. Hic est locus, in quo, quid dignum sit, examinatur. More iustum est apud Scythas sexaginta annos natum occidere et apud Lacedaemonios flagro verberari. Lege vel pacto iustum est, in quo consideratur, an non sit prohibitum; nam si scriptum praetenditur, alius erit status. In hoc spectantur aetatum licentiae et sectae; quibusdam enim quaedam videntur esse concessa, ut philosophis, oratoribus, pictoribus. Tertius est consiliorum locus, in quo quaerimus, quo consilio fecerit; ac si incertum, destruetur et resolvetur causa, persona, modo, tempore, loco. Ab initio ad finem principalis est accusatoris locus; a partibus iusti principalis est defensoris: locus consilii utrique communis est.
+Nunc absolutae qualitatis materiam dividamus. 'Matrona cynicam sectam exercet; de moribus rea est'. Ab initio ad finem: 'an, cum affectet insolita feminis, male vivat, an cum litterarum artes [affectet], an cum philosophorum, an cum cynicam legem sequatur'. A partibus iusti: 'an liceat velle, quae prohibita legibus non sunt, an studere, an sic studere'. A consilio: 'cur hoc faciat; utrumne, quod suo nomine sapientiam praestet, an vero, quod libere velit et sine observatione cuiusquam vitam ducere'. Potest hic et communis illa qualitas incidere, quae eadem per comparationem ‹est›, ubi quaeritur, utrum e re publica sit damnari hanc an absolvi.
Adsumptiva per relationem et adsumptiva per remotionem et adsumptiva per compensationem et adsumptiva venialis iisdem omnes locis dividuntur: ab initio ad finem, ab assumptione, ab assumptionis destructione. Destruimus autem locis his: coniectura, qualitate, definitione, translatione, quantitate, comparatione; nunc istis omnibus, nunc plerisque eorum. Horum effectus in controversiis inspiciamus. Relativa: 'dux exclamantem in acie militem «vincimur» interfecit; reus est caedis'. Ab initio ad finem: 'an, cum militem interfecerit ob nullum commissum, quod lex morte punit, poenam luere debeat'. Ab assumptione relativa: 'an, cum exclamantem «vincimur» interfecerit, absolvendus sit'. A destructione assumptionis relativae per coniecturam: 'propter hoc an propter aliquas simultates interfecerit'. A qualitate: 'an iustum fuerit sic animadverti in militem'. A fine: 'animadversio fuerit illa an vis'. A translatione: 'an nec ipse nec illo loco nec illo tempore, sed iudices dicta causa iudicare debuerint'. Per quantitatem: 'anne tanto supplicio dignum fuerit commissum militis'. Per comparationem: 'utrum potius fuerit tunc eum interfici an postea reum fieri'.
+Remotiva: 'legatus intra diem tricesimum proficiscatur: legatus non accepto viatico remansit et reus est'. Ab initio ad finem: 'an, cum legatus non sit profectus, debeat poenam sustinere'. Ab assumptione remotiva: 'an, cum non acceperit viaticum, crimini non sit obnoxius'. A destructione remotivae assumptionis iisdem gradibus, id est per coniecturam: 'cur profectus non sit: utrumne quod viaticum non acceperit, an ob insidias vel contumaciam vel laedendae rei publicae studio'. Per qualitatem: 'an iusta sit cessationis causa non accepisse viaticum'. Per translationemn: 'an [et] agere cum quaestore debuerit et rem vel ad senatum vel ad populum deferre'. Per quantitatem: 'an magnum sit quod commisit'. Per comparationem: 'an potius fuerit vel non accepto viatico pergere quam manere'. Definitio huic controversiae defuit, sed iam praediximus non omnes locos in omnibus materiis inveniri.
+Assumptiva per compensationem: 'tyrannus trecentos nobiles uti secum gubernator transveheret imperavit: ille omnes naufragio per dolum perdidit; reus est laesae rei publicae'. Ab initio ad finem: 'an laeserit rem publicam trecentis perditis, an nobilibus'. A compensativa assumptione: 'an, cum simul et tyrannum perdiderit, non modo non laeserit, verum etiam iuverit rem publicam'. A destructione compensationis iisdem gradibus per coniecturam: 'quo consilio navem fregerit: utrum quod perdere tyrannum voluerit, an vero quod patres et rem publicam laedere'. Per qualitatem: 'an iusta causa, propter quam tot homines perierint'. Per translationem: 'an tantam rem non debuerit suo arbitrio agere'. Per comparationem: 'utrum melius fuerit cum tyranno illos vivere an sic perire'.
+Rationalis translatio dividitur locis tribus: ab initio ad finem, in quo sunt persona, locus, tempus, ipsa res modusque eius, per quem movemus praescriptionem; sequens locus est translativae qualitatis, tertius communis qualitatis. 'Adultero stigmata inscribantur; ‹in›scriptus procedebat: maritus foribus eius ‹in›scripsit «hic adulter habitat»; reus est iniuriarum'. Ab initio ad finem: 'an, cum adulter sit, cuius domus inscripta est, agere non possit: an cum ipse maritus inscripserit': in quo incidere etiam finis potest, 'an et iniuria vocanda sit'. A qualitate translativa: 'an ei ad impunitatem proficere debeat, quod adulter sit, cuius fores inscripserit'. A communi qualitate: 'an absolutione dignus sit, qui effecerit, ne occulta esset impudicitia; an vero poena magis, quod supplicium ultra praescriptum legis extenderit'.
+Legalis translatio dividitur locis his: a propositione scripti, ab homonymia vel synonymia, ‹si› quod istorum inciderit in scriptum, a genere scripti in species, ab initio ad finem, a translativa qualitate, a communi qualitate; saepe istis et finitiva quaestio incidet. Nunc locorum vim sub exemplo consideremus. 'Caedis sit actio; adversus patrem ne qua sit actio nisi dementiae: bis de eadem re agere ne liceat. Pauper et dives inimici visi sunt in gratiam revertisse, commutaverunt liberos per adoptionem; inventus est pauper in publico inspoliatus occisus: instituit accusare caedis adoptivus filius. Praescripsit ille et abduxit et abdicavit: vult ille rursum reum caedis facere; praescripsit dives.' A propositione scripti: 'an, cum lege cautum sit, ne bis de eadem re agere liceat, non possit hic rursum aggredi iudicium, quod iam pridem instituerat'. Ab homonymia: 'quam rem dicat, de qua bis agi vetet: utrumne plene pertractatam et diiudicatam an etiam verbo tenus tactam'. A speciebus, quae genere continentur:
Scripti et voluntatis statum dividimus locis his: a propositione scripti, ab eius, quod scriptum est, generis divisione in species, ex quibus speciebus exceptionem voluntatis adversum scriptum afferimus, ab aliquo incidenti rationali statu. Per eos locos, quibus necandus sit hic, qui in templo Cereris inventus est, dividitur quicumque status erit, non tamen omnes eos, sed quosdam, qui opportuni erunt. Omnis autem scriptionis et voluntatis quaestio necesse est, ut implicitum sibi habeat aliquem rationalem statum et vel maxime finem, coniecturam, veniam, compensativam qualitatem, universales etiam propositiones, id est, honesti, iusti et ceterorum, quae incidere solent, nonnumquam et comparationem. 'Vir si in templo Cereris fuerit inventus, capite puniatur: quaedam in templo Cereris puerum enixa est; petitur ad poenam puer.' A propositione scripti: 'an, cum lex caveat necandum qui in templo Cereris inventus est'. A specie, ex qua exceptio voluntatis adversus scriptum trahitur: 'an vero lex non omnes puniat, sed eos, qui prudentes et scientes inlicito proposito fana adierunt'. A fine: 'anne vir possit vocari infans, et quid sit comprehendi: cum latere cupiat, teneri, an vero quoquo modo inveniri'. A simplici qualitate: 'an iustum sit, an impium, hominem huius aetatis interfici'. A coniectura: 'an providentia deae illic natus sit, ut statim necaretur'. A comparatione: 'utrum melius sit hunc interfici an reservari'.
+Statum legum contrariarum dividimus locis his: propositione scripti, interpretatione eius, comparatione scriptorum. Comparatio autem scriptorum ducitur per universales propositiones honesti, utilis ceterorumque, quos supra didicimus, statuum. Adhibemus autem comparationibus tempus, ut, quae lex antiquior sit, et quae magis congruat legibus civitatis, et quae lex super rebus maioribus caveat, quae de magis necessariis, quae privata quorundam, quae communis omnium, quae sacra, quae profana.
+ Sed horum
Ambiguitatis statum dividimus locis his: propositione partis, quae ex lege nobiscum facit, oppositione eius, quae adversus nos facit, collatione partium per universales propositiones, utra pars humanior sit, utra congruat moribus civitatis; in quibus de animo latoris coniectura dominatur. Hos locos sub exemplo consideremus. 'Qui periuraverit ter publice virgis verberetur: convictus semel periurii petitur ad poenam, ut verberetur; contra dicitur.' A propositione: 'an periurum ter censeat verberandum'. Ab oppositione: 'an vero lex ter periurum verberandum censuerit'. A comparatione: 'utrum honestius, utrum iustius, utrum legibus congruentius, utrum disciplinae aptius'; in quo quid credibile sit voluisse latorem cernitur.
+Collectivus status dividitur locis his: collectione, quantitate, comparatione, qualitate. Nunc locum sub exemplo consideremus. 'Adulterum cum adultera liceat occidere: mulier maritum cum adultera occidit; caedis rea est'. Ab ipsa collectione: 'an lex, quae maritis facultatem ultionis dedit, dederit et feminis; an vero solis maribus scripta sit'. A quantitate:
Divisionis in quantum breviter potui praecepta collegi. Sed enim vereor, ne quam tibi caliginem faciat, quod haec argumentorum locos appellaverint, ut ex his argumenta depromerent, cuius ‹quae›que status causa esset: quod quidem confitemur esse non utile. Sed plurimum prodest, ut singuli status singulas suas quisque divisionum, id est argumentorum, formas habeant, quia ex omnibus locis argumentorum, qui communes sunt et appellantur, sunt certi quidam unicuique statui familiariores et magis adhaerentes fiunt, quos, sicut recte accepisti, teneri oportet, ut proposito themate, cum statum eius comprehenderis, ilico compendium divisionis expedias, protinus per demonstrata decurrens.
+Multum plane ad probationis abundantiam poteris adiuvari, si etiam, ut illi volunt, universos locos in commune traditos teneas, ut praeter obviam divisionem, quae supra est tradita, ex his amplius etiam argumenta vestiges; quae tamen tibi causae praesentis utilitas largietur. Qui igitur communes argumentorum locos tradiderunt, alios dixerunt artificiales, alios inartificiales.
Artificialium distributio quadripertita est. Sunt enim primi loci, qui rem praecedunt, deinde qui in re ipsa sunt, deinde qui circa rem, post haec qui post rem. Rem praecedunt persona, causa, tempus, locus, materia, modus sive ratio; in re ipsa sunt a toto, a parte, a genere, a specie, a differentia, a proprio, a definitione, a nomine; circa rem a simili, a dissimili, a pari, a contrario, a maiore, a minore, a praecedente, ab eo, quod simul est, a consequente; post rem ab eventu, a iudicatu. Hi loci ideo communes appellantur, quia in omni genere causarum ex his argumenta duci possunt. Namque a persona considerabitur patria, nomen, genus, corporis habitudo, mores, vita, amici, aetas, incessus, vultus. Itaque proposita quaestione etiam in coniectura considerari potest, cuius modi persona sit, ut, per quae illi accidunt, aut confirmetur crimen aut repellatur: si ex barbara natione vel contra; si ex miti, si ex seditioso genere vel ex feroci; si nobilis, ‹si ignobilis›; si robustus, si invalidus; si bonis moribus vel contra nequissimis, in quo ferme ante acta vita percurritur; si bonis iunctus vel pessimis, si qua arte praeditus, si verbis semper arrogans, si mansuetus et modestus. Item aetas dat aliquod argumentum in
A causa in coniectura: 'causam adulterii fuisse amorem, aut parricidii avaritiam'. Quae plerumque poni argumentorum locis satis non est, nisi oratorum viribus adiuventur, id est [ut] de vi avaritiae et de vi odii latius disputetur, tam in defensione quam [etiam] in accusatione. Nam sicut illi valet fuisse causam, ita defensori proderit non fuisse. A causa ‹in› finitiva: 'si inimicitia pulsavit, iniuria est'; et 'qui lucri faciendi causa in templum venit, sacrilegus est'; non enim res maleficium facit, sed causa faciendi. 'Si non ut lucrum facerem, sed ad ornatum commodarem, detraxi aliquid de templo, non est sacrilegium.' A causa in qualitate: 'si causa honesta videtur, res quoque honesta videatur necesse est. Bona consumpsit: si per luxuriam, turpius, si per liberalitatem, honestius.'
+A tempore in coniectura: 'si nox, si sollemnitas aliqua, si opportunitas, si dies ‹festus›'. A tempore in fine, ut Demosthenes publicum crimen esse dicit, quod ludis pulsatus et festis diebus videretur. A tempore in qualitate; frequenter enim tempore res aut turpis aut honesta potest videri aut utilis aut necessaria, ut 'arma habuisse, cum latrocinia plurima committerentur aut domus expugnarentur'.
+A loco in coniectura, ut ‹si› silvam, montem, campum, templum, domum, civitatem causarentur, quorum aut opportunum crimini quod intenditur aut alienum argumentando effici potest. A loco in fine, ut idem illud Demosthenis: 'quod in theatro et in templo pulsatus sit, esse publicum crimen'. A loco in qualitate: 'sicut quae domi iure fieri dicamus, haec in publico fieri non oportet, ita is, qui adulterum in lupanari cum uxore deprehensum interemit, videatur non iure interemisse'.
+A materia in coniectura, ut si tyrannidis accusetur, qui paratum habeat multitudinem, qui pecuniam, qui arma et vim; vel defendatur, qui nihil horum habeat. A materia in fine, ut Marcus Tullius pro Caecina vim collegit: 'ubi armati homines, ubi convocati, ubi multi fuerint, ibi vim non esse factam videri non posse'. 'Quibus igitur ‹in› rebus aliis vis intellegatur, si in his non intellegatur?' a materia in qualitate: qualis enim materia est cuiusque rei, talis ipsa res videri potest. Sic artes honestas aut turpes esse dicimus ex his rebus, quae instrumenta earum sunt. Nam et musicam laudamus artem, quod sint materia illius voces et modi, et oratorem
A modo in coniectura, id est a ratione, in eo est ut quaeramus, quo modo factum sit aut fieri potuerit aliquid; potest enim quis et causam habere et materiam, sed rationem utendi materia non habere, id est clam, aperte vel spe se inpune facturum. Considerandum est autem, ut ratio personae accommodetur; nam si callidus, credibilius erit clam et per fraudem quam per vim et palam admisisse, contra, si audax et impudens. A modo in fine, ut Marcus Tullius dolum circa servos Publii Fabii definivit ex eo, quod insidiati sint. Et idem: 'non esse detrectationem circa pacem, cum non clam nec furtim profectus sit, sed palam'. A modo in qualitate, ut 'si ratio faciendi iusta est, et factum iustum videri potest'.
+In re autem ‹in› coniectura argumenta ducuntur a toto, a parte, a genere, a specie, a differentia, a proprio, a definitione, a nomine. A toto: 'si totam rem publicam prodidit, quod ex multis rebus ostenditur, non est incredibile eum classem et equitatum prodidisse'. Et ut Marcus Tullius in defensione fecit pro Fonteio: 'si nulla pecunia numerata est', quod est totum, 'cuius pecuniae quinquagesima est?' quod est pars. Contra a parte totum: 'si unumquemque laesit, totum populum laesit'; 'si congressus est, si secreto constitit, si mariti domum venit', quae sunt partes, 'adulter esse colligitur', quod est totum. A genere: 'si libidinosus, et adulter; si avarus, et fur'. A specie, ut, cum probare crudelem volumus, quaedam ab eo crudeliter facta doceamus. A differentia, cum in eodem genere species ab alia specie secernitur, ut Marcus Tullius: 'qualis in urbana praetura fuerit Verres, talem in provinciali esse'. Illud nos non fugiat, incidere hoc genus argumenti, quod est a differentia, in alios locos saepe, et maxime in eum, qui est a minore usque ad maius, ut cum dico 'qui in civitate legibus non obtemperavit, hunc per regionem modestum fuisse creditis?' ‹Contra› a maiore ad minus ostendo: 'qui civitatem praedavit, quanto magis domos incendit?' a proprio sic argumentum ducitur: 'proprium est tyrannorum leges contemnere: qui ergo legem a vobis latam circumscripserit, non hoc ipso tyrannidem se affectare declarat?' et apertius Marcus Tullius docet, quemadmodum hoc loco utamur, qui assignat propriam Caesari esse clementiam et dicit: 'bellicas
A definitione: definitio est oratio vim et substantiam rei significans. Eius duplex ratio est: aut enim praecedente definitione quaeritur, sitne hoc virtus, aut quid sit virtus. Id aut universum verbis complectimur, ‹ut 'rhetorice est bene dicendi scientia', aut per partes›, ut 'rhetorice est inveniendi et disponendi et eloquendi cum firma memoria et cum dignitate actionis scientia'. Sed illa prior subtilius et limatius philosophicis disputationibus coartatur; at vero haec inferior oratoriis actionibus dilatatur, et magis descriptionibus et eiusmodi definitionibus explicatur, quae ex pluribus speciebus rem notent, ut Marcus Tullius contra contionem Quinti Metelli: 'qui animum hostilem habet et cuius facta hostilia sunt', et cetera. Hoc utique modo in utramque partem valebit definitio. Omnis namque, qui eo, quod habet, arguitur, eodem, quia non habeat, defenditur. Argumenta a definitione ducuntur et per etymologiam, ut 'locupletem' a 'locorum copia' et 'pecuniosum' a 'pecorum copia' dicamus. Definitioni subiecta maxime videntur genus, species, differens, proprium; ex his omnibus argumenta ducuntur. Genus ad probandam speciem minimum valet, plurimum ad refellendam. Itaque non 'quia est arbor, platanus est', at 'quod non est arbor, utique platanus non est': nec 'quod virtus est, utique iustitia est', at 'quod non est virtus, non potest esse iustitia'. Species firmam probationem habet generis, infirmam refutationem; nam 'quod est iustitia, utique virtus est; quod non est iustitia, potest esse virtus, si est continentia, fortitudo'. Numquam itaque tolletur per speciem genus, nisi ut omnes species, quae sunt generi subiectae, removeantur hoc modo: 'quod neque immortale ‹est› neque mortale, animal non est'. His adiciunt propria et differentia. Propriis confirmatur finitio, differentibus solvitur. Proprium est autem quod soli accidit, ut homini sermo, risus. Sunt eiusdem rei plura propria, ut igni lucere, calere. Sed hic ubi plura sunt propria, quodcumque proprium deerit, solvet finitionem, non utique, quodcumque erit, confirmabit: quod autem proprium non erit, differens erit, ut 'aliud est servum esse, aliud servire': qualis esse in addictis quaestio solet:
A nomine tenuis omnino et exilis, dat tamen nonnumquam facultatem argumentandi, sicut ostendimus Marcum Tullium fecisse de Verris sive de Apronii nomine, et cetera, quae similiter in hunc locum conveniunt. Sed et in finitivo statu vel multo magis iisdem locis uti possumus, item in qualitate. Nec interest utrum defendamus an accusemus, pareamus an resistamus, cum locorum vi demonstrata in utramvis partem inde argumenta trahi possint.
+Secuntur hi loci, qui sunt circa rem. Omne enim, quod in quaestionem venit, habet aliquid, cui comparetur, cum quo conferatur, quia est ei aliquid simile ‹est dissimile›, est par est contrarium, est maius est minus, est praecedens, est quod simul sit, est quod consequens. Ab his in hunc modum argumenta ducuntur. A simili ‹in coniectura›: similitudo est res similis ei rei, de qua quaeritur, ut ex eo, quod certum circa rem similem acciderit, id quoque, quod dubium est et in quaestionem venit, probetur. Et ducetur aut ab exemplo aut a parabola aut a fabula aut ab imagine. Ab exemplo, sicut hoc est: 'si custodes corporis Dionysio dederitis, idem faciet quod Pisistratus, qui cum a suis civibus custodes corpori postulasset, tyrannidem occupavit'. Hoc enim manifestum est de Pisistrato, dubium autem erat de Dionysio. Parabola est res aut genere similis aut ratione. Ratione, ut hoc: 'quod in mari gubernator, id in re publica magistratus, quia ut ille navem, sic hic rem publicam regit'; genere: 'quod magister pecoris, hoc bonus imperator', quia genus utriusque imperium est: eo differt, quod aliud in homines imperium, aliud in muta animalia. 'Quod tempestas in mari, hoc seditio aut discordia in populo; quod medicina in corpore, hoc leges in civitate'. Ab apologo autem, id est fabula, cum inducuntur nota iam et vulgata quaedam et probandae rei causa ad similitudinem conferuntur. Ab imagine: est autem imago, cum ipsi aliquid simile effingimus, quamvis non sit in rerum natura, ut Marcus Tullius in Verrem 'nam sicut Scyllam' inquit istum ‹nautis infestum› accepimus'. A simili in finitivo statu, non aliter quam in
A dissimili et in coniectura et in ceteris statibus sic argumenta sumemus, ut, quemadmodum supra quaerebamus, quid esset simile, ita et e contrario consideremus, quid in se dissimile habeat ea res, quae in quaestionem venit, ut pro Fonteio Marcus Tullius exsequitur, 'quod eius causa non sit eadem quae Verris', et in pluribus aliis orationibus. Quibus illud colligitur, ut, si dissimilia sint ea, quae obiciuntur, atque ea fuerint, quae alii obiecta sunt, causa quoque dispar sit et absolvi debeat hic, cum sit ille damnatus.
+A pari in coniectura: fortasse hic argumenti locus similis videatur esse illi, qui appellatur a simili, sed habet aliquam differentiam; nam id, quod est par, quantitate aestimatur, simile autem ‹est› illis modis, qui supra dicti sunt. Hic locus pertinet ad statum finitivum. Namque in eo non solum quaeritur, an hoc sit, an quid, sed an idem sit, sicut Marcus Tullius definit idem esse prohiberi, quod deici, quoniam ex utroque id consequitur, ut aliquis amittat eum locum, ex quo prohibitus est vel deiectus; ut 'si quis neget caedem a se esse commissam, quod non ipse percusserit, dicetur ei nihil interesse, utrum auctor quis fuerit caedis an ipse percusserit, quoniam ex utroque in eundem exitum scelus venerit'. A pari in qualitate, ut si dicamus 'utile esse tolli legem, quae inutilis est, quia nec recipiantur leges, quae noceant: idem autem esse, quam rem expertus fueris inutilem, tollere, et eam, quam nocituram putes, repudiare'.
+A contrario in coniectura, quod fit per cataphasin et apophasin. Si enim tibi proponitur divitem non esse veri simile de tyrannide cogitasse, tu a contrario argumentum ducas ita, ut 'si pauperem accusarem tyrannidis, incredibile videretur propterea, quod facultatem non haberet, ergo, quia divitem accuso, probabile videri oportet'. A contrario in fine, ut 'si desertor appellandus est, qui hostem vitat ac fugit, is certe, qui non vitavit nec fugit, sed ultro appetiit, desertor dici nullo modo potest'. A contrario in qualitate, ut 'si honestum est aliquid, turpe non est'; et 'si iure factum est aliquid, non potest per iniuriam
A comparatione in coniectura a minore ad maius: 'si exiguae pecuniae causa peccare non dubitavit, quid, cum illi maius esset propositum lucrum? Certe non abstinuit'. A minore ad maius in fine: 'si commovisse aliquid eorum, quae in templo erant posita, aut contaminasse sacrilegium videtur, quanto magis eo crimine tenetur aliquid de templo sustulisse?' et Marcus Tullius pro Caecina: 'si videre armatos satis est ad vim probandam, quanto magis pulsum esse metu ac terrore vis est?' similiter et in ceteris et a maiore ad minus. Nec necesse est in his locis ostendere, quemadmodum et in accusatione et ‹in› defensione utamur. Demonstrata enim parte facile, qui non sit hebes ac nimis brutus, assequitur quomodo in utramque partem, si facultas detur, his uti locis possit.
+A praecedenti in coniectura: omnis res habet aliquid praecedens, aliquid simul, aliquid consequens, et ex eo, quod praecedit aliquid aut simul est aut consequitur, colligimus argumentum, ut Marcus Tullius pro Milone: 'cum ante diem tertium dixerit Clodius Milonem periturum, cum ille non dubitaverit praedicere quid esset facturus, vos dubitatis pronuntiare quid fecerit?' defensionis autem argumenta ab hoc loco duplici modo duci possunt. Nam si, quod praecedere debuit, non probatur, nec id credibile debet esse, quod sequitur: 'si non sum locutus, non possum videri prodidisse'. Aut certe hoc ipso, quod praecessisse dicitur, crimen diluimus, ut si dicatur: 'occidisti; nam ante minatus es', et contra dieas: 'ex eo, quod minatus sum, credibile non est me peremisse: omnes enim, qui aliquid tale sceleris cogitant, occulte habent, quo facilius efficere possint'. A praecedenti in fine: 'si omnino venisse in templum furandi causa iam sacrilegium est, quia non exitu, sed conatu male facta existimantur, quanto magis e templo quodcumque abstulisse?' et Marcus Tullius: 'denuntiasti mortem Caecinae: si hac vi perterritus discessisset, neminem dubitare oportebat, quominus vi pulsus videretur'. ‹Et›: 'itane tandem? audire armatos satis est ad vim probandam, videre non erit satis?' Ab eo autem, quod praecedit et simul est et sequitur, in qualitate argumentari possumus ita: 'nam si quod praecedit honestum est, necesse est et quod sequitur honestum sit', ut 'si utile est exerceri ad vires corporis, et bene valere utile est'; ‹et› 'si bona est sanitas, et uri et secari bonum est, quia haec pro sanitate futura suscipiuntur'. Comparativis quoque locis non minus in hoc genere quaestionis utemur quam in ceteris: 'nam et si unum protexisse
Nunc post rem. Ab eventu in coniectura, quod Graeci
A iudicatu in coniectura uberrimus et late patens locus est; ex hoc fere omnia sunt, quaecumque
Adiciendum videtur duci argumenta etiam a fictione ex omnibus iisdem locis, quibus superiora. Fictio autem est proponere aliquid, quod, si verum est, aut solvat quaestionem aut adiuvet; deinde id, de quo quaeritur, facere illi simile. Hoc quo sit notius, subiciamus exemplum. Lex: 'qui parentes non aluerit, vinciatur'; non alit aliquis; ut vincula recuset, utitur fictione: 'si filius infans sit, si rei publicae causa absit'. Et illa, quae solent contra praemium dici: 'si tyrannidem petat, si templorum eversionem'. Vtitur his Cicero pro Caecina: 'unde tu aut familia aut procurator. Si me vilicus tuus solus deiecisset; si vero ne habeas quidem servum praeter eum, qui me deiecerit', et alia in eodem libro plurima. Haec autem fictio cum plurimum valet adversus scripta, tum etiam ad qualitates habet vires non mediocres: 'si Lucius Catilina cum suo consilio nefariorum hominum, quos secum eduxit, hac de re [publica] posset iudicare, condemnaret Lucium Murenam'; et 'si hoc tibi inter cenam in illis immanibus poculis tuis accidisset'; et 'si Appius ille Caecus loqueretur'.
+Inartificiales sunt, quos non oratoris ingenium invenit, sed causa ipsa in se habet, ut praeiudicia, rumores, tormenta, tabulae, ius iurandum, testes, responsa, omina, vox aliqua emissa, in quibus maxima pars contentionum forensium consistit. Haec, ut ipsa carent arte, ‹ita arte› tractanda sunt; et adiuvantur iisdem locis, quos tradidimus: a persona, a loco, a tempore et ceteris omnibus, qui in probationibus artificialibus communes argumentorum loci appellantur. Nec tamen omnia tradi possunt, sed tantum
[De praeiudiciis]
+Praeiudiciorum vis omnis tribus in generibus maxime versatur: rebus, quae aliquando ex paribus causis sunt iudicatae, quae exempla rectius dicuntur, veluti de rescissis patrum testamentis vel contra filios confirmatis; item iudiciis ad ipsam causam pertinentibus, unde etiam nomen hoc ductum est, qualia in Oppianicum facta dicuntur et a senatu adversus Milonem; item cum de eadem causa pronuntiatum est, ut in reis deportatis et adsertione secunda et partibus centumviralium, quae in duas hastas divisae sunt, constet oratio. Confirmantur autem praecipue duobus, auctoritate eorum, qui pronuntiaverunt, et similitudine rerum, de quibus quaeritur; refelluntur vero raro per contumeliam iudicum, nisi forte manifesta in his erit culpa, ne offendantur iudicum animi, vel aliqua dissimilitudine causae, quia vix ulla res est, quae per omnia alteri similis sit. Si id non continget aut forte causa erit eadem, actionum incusanda neglegentia aut de infirmitate personarum querendum, contra quas erit iudicatum, aut de gratia, quae testes corruperit, aut de invidia aut de ignorantia, aut videndum, quid causae postea accesserit. Quorum si nihil fuerit, licet tamen dicere multos iudiciorum casus ad inique pronuntiandum valere, ideoque damnatum Rutilium, absolutos Clodium atque Catilinam; rogandi etiam iudices, ut rem potius tueantur ipsam, quam iuri iurando alieno suum donent. Adversus consulta autem senatus et decreta principum vel magistratuum nullum est remedium, nisi aut inventa quantulacumque causae differentia aut aliqua vel eorundem vel eiusdem potestatis hominum posterior constitutio, quae sit priori contraria.
+Famam atque rumores pars altera consensum civitatis et velut publicum testimonium vocat, altera sermonem sine ullo certo auctore dispersum, cui malignitas initium, credulitas incrementum afferat; quod nulli non etiam innocentissimo possit accidere fraude inimicorum falsa vulgantium. Exempla utrimque non deerunt.
+In tormentis quoque pars altera quaestionem vera fatendi necessitatem vocat, altera falsa dicendi, quod aliis patientia facile mendacium faciat,
Contra tabulas saepe dicendum est. Cum sit autem in his aut scelus signatorum aut ignorantia, tutius ad ignorantiam nos convertimus, quo pauciores rei fiant. Sed ad hoc ipsum argumenta ex causa trahuntur, si forte aut incredibile est id actum esse, quod tabulae continent, aut aliis quoque probationibus aeque inartificialibus solvitur, si aut is, in quem signatum est, aut aliquis signator dicitur afuisse vel prius esse defunctus, si tempora non congruunt, si vel antecedentia vel sequentia tabulis repugnant. Inspectio etiam ipsa falsum saepe deprehendit.
+Ius iurandum qui offert, aut vita se tuebitur, ut eum non sit credibile periuraturum, aut ipsa vi religionis, in qua plus fidei consequitur, si id egerit, ut non cupide ad hoc descendere, sed ne hoc quidem recusare videatur, aut, si causa patietur, modo litis, propter quam devoturum et se ipse non fuerit passus, aut [si] praeter alia causae instrumenta adiciet ex abundanti hanc quoque conscientiae suae fiduciam. Qui non recipiet condicionem et a multis contemni iuris iurandi metum dicet, cum etiam philosophi quidam sunt reperti, qui deos agere curam rerum humanarum negarent; eum vero, qui nullo deferente iurare sit paratus, ipsum velle de causa sua pronuntiare et ostendere, quam id, quod offerat, leve ac facile credat. At qui defert aliis iuris iurandi condicionem, modeste agere videtur, cum litis adversarium iudicem faciat, et eum, cuius cognitio est, onere liberet, qui profecto alieno iure iurando stari quam suo mavult. Quo difficilior recusatio est, nisi forte res est ea, quam credibile sit notam ipsi non esse. Quae si excusatio deerit, hoc supererit, ut invidiam sibi quaeri ab adversario dicat acque id agi, ut in causa, in qua vincere non potest, queri possit. Itaque hominem quidem malum occupaturum hanc condicionem fuisse, se autem probare malle, quae affirmet, quam dubium cuiquam relinquere, an peierarit. Praecipere tamen quidam solent, numquam temere
Testimonia aut per tabulas dicuntur aut a praesentibus. Simplicior contra tabulas pugna est; nam et minus obesse videtur pudor inter paucos signatores mentiendi, et probandi diffidentia premitur absentia. Et si reprehensionem non capit ipsa persona, infamare signatores licet inde, quod nemo dat per tabulas testimonium nisi sua voluntate. Contra haec dicitur et amicum pro amico et inimicum ‹contra inimicum› posse verum integra fide dicere. Sed late locus uterque tractatur. Contra praesentes vero communis locus est, cum pars altera nullam firmiorem probationem esse contendit, quam quae sit hominum scientia nixa, altera omnia, per quae fieri solent falsa testimonia, enumerat. Verumtamen non est in eiusmodi quaestionibus immorandum, an credendum testibus, an credendum tormentis sit, sed tantum sumendus est transitus ad propria causae: debemus enim probare velle [non] nullis testibus [nec] nullis ‹que› tormentis esse credendum, de quibus tum maxime agitur. Sequens ratio est, cum specialiter iam quidem, sed tamen multos invadere patroni solent. Nam et gentium simul universarum testimonia elevantur, ut de auditionibus possunt inveniri: non enim ipsos esse testes, sed iniuratorum afferre voces, ut eos, qui se reo numerasse pecunias iurant, litigatorum, non testium habendos loco. Interim adversus singulos dirigitur actio: ob quam rem multum interest, ut totam orator causam familiariter norit. Ea enim res docebit, ad quae iudicis animus actione sit praeparandus: debet enim vel fieri vel detrahi testibus fides oratione perpetua, quia sic quisque dictis movetur, ut est ad credendum vel non credendum ante formatus. Saepe inter testes et argumenta contentio est: [et] inde scientiam et religionem esse, hinc vero, ex argumentis, dicitur testem gratia, metu, pecunia, ira, odio, amicitia, ambitu depravari. Argumenta autem ex natura duci possunt: in his iudicem sibi, in illis aliis credere. Communia haec multis causis ac saepe iactata sunt. Aliquando etiam utrimque sunt testes.
+Sed confirmatio sequitur ex supradictis, si his adicientur divina testimonia, id est responsa et omina ‹et› cetera similia. In quibus tractatus erit unus generalis, quo inter Stoicos et Epicureos solet rogari, providentiane mundus gubernetur: alter specialis contra partes divinationis, ut quaeque ad quaestionem cadet. Hic enim
Ideo autem retro eorum statuum, qui sunt in scripto, non fecimus mentionem, quia eadem ratio est in omni genere quaestionum, qua semel accepta ad cuiusque status controversiam probationum argumenta parantur. Illud quoque studiosi eloquentiae et de artificialibus et de inartificialibus cogitent, neque in unaquaque causa ea, quae monstravimus, cuncta posse reperiri, nec eodem ordine, quo sunt tradita, semper debere tractari: neque, cum proposita fuerit materia dicendi, tum demum scrutanda singula argumentorum loca et velut ostiatim pulsanda, ut ad probandum id, quod intendimus, respondeant; infinitam enim et inutilem faciat ista res dicendi tarditatem. Propter quod opus est non tantum arte, sed ingenio et studio et exercitatione nimia, quae plus plerumque et arte et ingenio valet, ut quemadmodum in syllabis, quae scribentium cogitationem non exigunt, si sit usus et consuetudo, sic in orationibus sponte quadam argumentorum facultas dicendi vel scribendi consuetudine ultro se necessariis locis offerat.
+Non est satis argumentorum locos vel divisionum argumenta invenisse, nisi exornentur inventa et certas in partes distinguantur. Dicere enim 'veri simile est eum homicidium fecisse, qui ex barbaris est' aut 'concubuit haec mulier, nam peperit' non argumentari est, sed argumentum proferre. Cum igitur argumentum sit inventum aliquo ex genere, rem aliquam aut probabiliter ostendes aut necessarie.
+ +Necessarie demonstrantur ea, quae aliter ac dicuntur neque fieri nec demonstrari possunt, hoc modo: 'si peperit, concubuit cum viro'; 'si lac habet, peperit'. Hoc genus argumentandi, quod in necessaria ratione versatur, tractatur in dicendo aut per complexionem aut per enumerationem aut per simplicem conclusionem. Complexio est, in qua utrum concesserit reprehenditur, ut 'si improbus est, cur tueris? Si probus, cur accusas?'
+Simplex conclusio est: 'si vos me istud eo tempore fecisse dicitis, ego autem eo ipso tempore trans mare fui, restat ut id, quod dicitis, non modo non fecerim, sed ne potuerim quidem facere'. Atque hoc diligenter videri oportet, ne quo pacto genus hoc refelli possit, ut non sola confirmatio, verum et ipsa argumentatio ex necessaria ratione constet.
+Probabilis argumentatio in eo genere est, quod credibile est, quod fere solet fieri, quod in opinione positum est, quod sine ullo teste auditoris opinio confirmat, ut 'si mater est, diligit ‹filium›; si avarus est, contemnit ius iurandum'. In hoc omnis argumentatio aut per inductionem tractanda est aut per ratiocinationem. Inductio est oratio, quae rebus non dubiis captat assensionem eius, quicum instituta est; quibus assensionibus facit, ut illi dubia quaedam res propter similitudinem earum rerum, quibus assensit, probetur, ut 'dic mihi quaeso, mulier, si vicina tua melius habeat aurum, utrum illiusne an tuum malis?' 'illius', inquit. 'Quid, si et vestem et ceterum ornatum muliebrem pretii maioris habeat quam tu, tuumne an illius malis?' Respondit: 'illius vero'. 'Quid, si virum meliorem habeat illa quam tu habes, utrumne tuum virum malis an illius?' hic cum rebus non dubiis assensum est, fiet propter similitudinem, ut etiam illud, quod dubium videretur, si quis separatim quaereret, propter rationem interrogandi concedatur.
+Hoc in genere praecipiendum nobis videtur, primum ut illud, quod inducemus per similitudinem, eiusmodi sit, ut sit necesse concedi. Nam ex quo postulabimus nobis illud, quod dubium sit, concedi, ‹id› ipsum dubium esse non oportebit. Deinde illud, cuius confirmandi causa fiet inductio, videndum est, ut simile iis rebus sit, quas res ante induxerimus quasi non dubias. Nam aliquid ante concessum nobis esse nihil proderit, si ei dissimile erit id, cuius causa illud concedi primum voluerimus. Deinde oportet non intellegi, quo spectent illae primae
Ratiocinatio, id est syllogismus, est oratio ex ipsa re probabile aliquid eliciens, quod expositum et per se cognitum sua se vi et ratione confirmet. Syllogismi membra sunt enthymema et epichirema. Syllogismus constat partibus complurimis, aliquando quinque, aliquando quattuor, aliquando tribus. Plerumque, quotiens quinque partibus constat, prima est propositio, qua exponitur summa argumentationis ad hunc modum: 'melius adcurantur, quae consilio geruntur, quam quae sine consilio administrantur'. Secunda est confirmatio propositionis, quae rationibus variis et quam copiosissimis ‹verbis› approbat superiorem hoc modo: 'domus ea, quae ratione regitur, omnibus est instructior rebus et apparatior quam ea, quae temere et nullo consilio administratur. Exercitus is, cui praepositus est sapiens et callidus imperator, commodius regitur, quam qui stultitia et temeritate administratur. Navis optime cursum conficit, quae scientissimo gubernatore utitur.' Tertia est assumptio, quae id, quod velit ostendere, assumit hoc pacto: 'nihil autem melius quam omnis mundus administratur'. Quarta est, quae approbat assumptionem hoc modo: 'nam et signorum ortus et obitus definitum quendam ordinem servant, et annuae commutationes non modo ex necessitate quadam semper eodem modo fiunt, verum etiam ad utilitates quoque rerum omnium sunt accommodatae: et diurnae nocturnaeque vicissitudines nulla re umquam mutatae significant non mediocri quodam consilio naturam mundi administrari'. Quinta est conclusio,
Haec est ratiocinatio in quinque partes distributa, quam omnes ab Aristotele et Theophrasto profecti maxime secuti sunt, ut illam per inductionem Socrates et Socratici tractaverunt: et mox oratores ab utrisque transtulerunt. Et tamen aliquando est quadripertita ratiocinatio, cum aut proponimus aut assumimus sine approbatione. Id autem fieri debet, cum aut propositio ex se intellegitur aut assumptio nullius approbationis indiget. Item est etiam tripertita ratiocinatio, id est trium partium syllogismus, qui constat propositione, ratiocinatione, conclusione, ut 'bonum est virtus; nam id demum bonum est, quo nemo male uti potest; virtute autem nemo male uti potest: bonum est ergo virtus'. Et contra idem syllogismus: 'non est bonum pecunia; non enim bonum est, quo quis male uti potest; pecunia autem potest quis male uti: non igitur bonum est pecunia'.
+Syllogismorum propositio aut confessa est aut probanda. Confessa, ut 'omnes beatam vitam vivere volunt': sequitur ergo argumentatio et conclusio; probanda, ut 'qui beatam vitam vivere volet, philosophetur oportet': non enim conceditur, nisi confirmata fuerit. Assumptio quoque interim confessa est, ut 'omnes autem volunt beatam vitam vivere'; interim probanda, ut 'quod autem dissolutum est, sensu caret', cum hoc non constet, quia potest soluta corpore anima vel immortalis ‹esse› vel ad tempus manere. Omnia genera conclusionum in syllogismis intellegi oportet. Nam ‹aut› ita concludimus, ut in unum conducamus propositionem et assumptionem, atque ita conclusionem adnectamus hoc modo: 'quod si leges omnes ad utilitatem rei publicae ‹referri convenit, hic autem rei publicae› consuluit, profecto non potest eodem facto et saluti communi consuluisse et legibus non obtemperasse'; aut ita, ut ex contrario conficiatur conclusio, hoc modo: 'summa igitur amentia est in eorum fide spem habere, quorum perfidia totiens deceptus sis'; aut ita, ut id solum, quod conficitur, inferatur ad hunc modum: 'urbem igitur diruamus'; aut id, quod eam rem, quae conficitur, sequatur necesse est, hoc modo: 'si peperit, cum viro concubuit; peperit autem': conficitur hoc 'concubuit igitur cum viro'. Hoc si nolis inferre et inferas id, quod sequitur: 'fecit igitur incestum', concluseris argumentationem. Quare in longis argumentationibus ex conductione aut ex contrario complecti oportet; in brevibus id solum, quod conficitur, exponere; in iis, in quibus exitus perspicuus est, consecutione uti.
Enthymema est imperfectus syllogismus: non est enim in eo necesse primum proponere, deinde argumentari et postremo concludere, sed vel primam propositionem praeterire licebit, propterea quod ipsa tantum praesumptione iudicis vel auditoris contenta esse poterit, et solam ratiocinationem exsequi et conclusionem superaddere, vel certe conclusionem praetermittere et sensibus iudicis id, quod ratiocinatus est, colligendum relinquere. Quare ergo dialecticis illud necessarium est, ut omnibus partibus colligant, oratoribus non semper? Quoniam illis veri inveniendi ratio, his suadendi proposita est. Persuadere autem non poterunt, si ipsa diligentia et redditione partium obscuraverint quae colligunt. Deinde ad illos non pertinet, ut suaves et iucundi sint in disserendo, oratori autem maxime, ne aures auditoris offendat, studendum est; offendit porro et iisdem nominibus utendo saepius et eadem collectione referenda.
+Debemus etiam illam differentiam scire, quod is, qui disserit, interim longe probationem petit et multis in ratiocinatione positis colligit: orator autem, quo sit lucidior probatio eius, ex proximo petet nec spectabit, quam vera sint ea, quibus colligit, sed quam probabilia. Vt si colligendum sit mortem malum esse, dialecticus ille repetet huius rei probationem ex natura, quod illa nos vitae conciliaverit, vel etiam altius et obscurius ex disparatione animae et corporis, ut vel interire animam probet, vel, si immortalis sit, poenas eorum dare, quae hic commiserit: et ideo, cum hoc ipsum incertum sit, an recte vixerimus, timendum esse, ne quas poenas sustineamus. At vero orator nihil horum sibi probandum putat, nisi forte haec ipsa pompatice exsequi volet alio modo et alia ratione. Locuples enim et speciosa vult esse eloquentia, quod non ‹con›sequetur, si conclusionibus certis et crebris et in unam prope formam cadentibus concisa ex copia satietatem et ex similitudine fastidium attulerit. Probationem autem ex proximo petet, ut 'omnes homines aut maior pars hominum mortem timent, quod sui lugeant eos, qui mortui sunt, quod carituri sint voluptatibus'. Est enim illi oratio apud homines, qui non recondita disputationum subtilitate, sed communi sensu universa percipiant.
+Et quoniam diximus, quid differat syllogismus ab enthymemate, non alienum hoc loco videtur et de epichiremate dicere, quoniam quaerere quidam solent, quid inter epichirema et enthymema intersit. Est autem diaphora utrumque, sed vi et substantia idem. Quid ergo interest?
Enthymematon vel epichirematon formae sunt quinque, elencticon, item dicticon, item gnomicon, item paradigmaticon, item syllogisticon. Elencticon, quod solum apud veteres tractabatur, in quo repugnantia colliguntur, cuiusmodi est hoc: 'liberalem se praedicat; idem peculatum fecisse convincitur'; pugnant enim liberalitas et peculatus. Alii postea adiecerunt enthymema dicticon: 'quod si apparet huic numquam officio pecuniam fuisse potiorem, certe eum liberalem iudicari oportet'. Non enim pugnant haec inter se, sed consecuntur, et est haec forma enthymematon, quod appellatur dicticon, et fit a consequentibus. Tertium gnomicon; nam gnomicon est sententia, sicut illa: 'difficile est modum pretio statuere, nisi libidini feceris', et illa: 'non potest verus accusator esse, qui cum reo criminum societate coniungitur'. Sed enthymema gnomicon hoc a sententia differt, quod ibi tantum simpliciter sententia pronuntiatur, hic autem simul et ratio sententiae redditur, quale est hoc: 'Carthaginienses nobis iam hostes sunt; nam qui omnia parat contra me,
In ‹iudiciali genere› elencticis enthymematibus raro utendum est. In patheticis vero aut ethicis materiis etiam dissolvamus quantum fieri potest enthymemata et destruamus, ne pedibus et numeris constricta sint. In iis vero causis, in quibus res omnis in probatione posita est, dictica vitamus et syllogistica adhibemus. Paradigmatica et gnomica severis et gravibus et magnificis conveniunt: dictica supplicantibus et in affectu positis.
+In omni autem argumentatione variare orationem magnopere oportebit; nam sicut in omnibus rebus, ita etiam in hac similitudo mater est satietatis. Variari autem poterit, si non similiter semper ingrediamur, si tum inductione utamur, tum ratiocinatione; nec semper ratiocinationem a propositione incipiamus, nec semper quinque partibus eius utamur, nec eadem ratione partes explicemus, sed tum ab assumptione incipere ‹liceat›, tum ex propositione, tum approbatione, tum hoc, tum illo genere conclusionis uti.
+Reprehensio est, per quam argumentando adversariorum confirmatio diluitur aut elevatur. Haec fonte inventionis eodem utitur, quo utitur confirmatio, propterea quod, quibus ex locis aliqua res potest confirmari, iisdem
Primum complexio, quae, utrum concesseris, debet tollere, si vera est, numquam reprehenditur, id est 'si peperit, concubuit cum viro'; si vero falsa et imitatur veritatem, duobus modis, aut conversione aut alterius partis infirmatione. Conversione hoc modo:
+'nam si veretur, quid eum accuses qui est probus?
+Sin inverecundum animi ingenium possidet,
+quid eum accuses, qui id parvi auditu aestimet?'
+Hic sive vereri dixeris sive non vereri, concedendum putat hoc, ut neges esse accusandum. Refelles ergo conversione sic: 'nam si veretur, accuses: non enim parvi auditu aestimabit; sin inverecundum ingenium animi possidet, tamen accuses: non enim probus est'. Alterius autem partis infirmatione reprehenditur complexio ita: 'verum si veretur, accusatione corrigitur, ut ab errato recedat'.
+Enumeratio reprehenditur, si aut praeteritum quiddam dicemus, quod velimus concedere, aut infirmum aliquid annumeratum, cui contra dici possit, aut causa non sit, quare non honeste possimus concedere. Praeteritum quiddam est: 'quoniam habes istum equum, aut emeris oportet aut hereditate possideas aut munere acceperis aut domi tibi natus sit aut, si horum nihil est, surripuisti. Neque emisti neque hereditate venit neque donatus est neque domi natus est; necesse est ergo ut subripueris.' Hoc totum dissolves, si dicere possis ex hostibus equum esse captum, quod ille in enumeratione praetermiserat. Item reprehenditur enumeratio, cum contra dici alicui speciei ex enumeratione possit, ut si contendas hereditate tibi obvenisse aut munere accepisse aut domi natum esse. Item reprehenditur, cum aliquid ex enumeratione eligere possumus, quod honeste concedamus, ut si qui dixerit: 'aut insidias facere voluisti aut amico morem gessisti aut cupiditate elatus es', et nos contra dicamus: 'amico morem gessi'.
+Simplex conclusio reprehenditur, si id, quod sequitur, non videatur necessario cum eo, quod antecessit, cohaerere. Nam hoc quidem 'si spiritum ducit, vivit', 'si dies est, lucet', eiusmodi est, ut cum priore necessario posterius cohaerere videatur **.
+Syllogismus expugnatur, cum aut intentio eius aut assumptio aut conclusio, nonnumquam omnia refelluntur. Et quidem intentio ex his locis argumentorum redarguitur, quibus et confirmatur, id est contraria ratiocinatione: ratiocinatio autem numquam est vera, nisi et propositio vera sit. Nonnumquam tamen verae propositionis falsa ratiocinatio est, ut 'virtus bonum est' verum est; sed si quis ratiocinationem subiciat 'quod ea locupletes faciat', verae intentionis falsa sit ratiocinatio. Conclusio autem aut vera negatur, cum aliud colligit quam id, quod ex prioribus exprimitur, aut nihil ad praesentem quaestionem dicitur pertinere. Non est vera, sicut hoc: 'insidiator iure occiditur; nam cum vitae vim afferat ut hostis, etiam repelli debet ut hostis: recte igitur Clodius ut hostis occisus est'. Non utique: nondum enim Clodium insidiatorem ostendimus; sed si ‹est› vera conclusio 'recte igitur insidiator ut hostis occiditur', nihil ad nos: nondum enim Clodius insidiator apparet. Sed, ut potest vera esse intentio et ratiocinatio et tamen falsa conclusio, ita, si illa falsa sunt, numquam est vera [falsa] conclusio.
+Praeterea omne genus argumentationis sive in his, quae sumpta sunt, sive in enthymemate sive in epichiremate, refutatur aut quasi vitiosum genus argumentationis, ut cum contra argumentum aliud argumentum opponitur firmum, cum ipsum genus vitiosum est aut falsum, ut 'non potest esse sapiens qui pecuniam neglegit'; aut cum commune, ut non minus ‹ab› adversariis quam ‹a› nobis faciat, hoc modo 'idcirco, iudices, quia veram causam habebam, brevi peroravi'; aut cum vulgare, quod in aliam quoque rem transferri possit, ut 'si causam veram non haberem, vobis me iudicibus non commisissem'; aut cum leve, quod sero inducitur 'si in mentem venisset, non commisissem'; aut cum remotum, quod ulterius quam satis est petitur, ut 'si in nemore Pelio non cecidissent trabes, hoc scelus factum non esset'; aut male definitum reprehenditur, ut communia describendo, hoc modo: 'seditiosus est is, qui malus atque inutilis civis est', cum non magis seditiosi quam ambitiosi et calumniatoris sit; aut
Item vitiosum est argumentum, cum controversum est, id est, cum incertis incerta vult probare; vel cum relicta controversia de eo, in quo non est quaestio, argumentatur. Non honestum est argumentum, quod aut loco, in quo dicitur, aut homine, qui dicit, aut eo tempore, quo dicitur, aut iis, qui audiunt, aut ea re, de qua agitur, indignum est. Offensum est argumentum, quod eorum, qui audiunt, voluntatem laedit. Inconstans est argumentum, quod ab eodem de eadem re diverse dicitur, ut ‹si› qui dicat virtutem ad beate vivendum nulla re indigere, et idem postea neget sine bona valetudine posse bene vivi. Adversarium est argumentum, ut si quis hostium vim et copias augeat, cum ad pugnandum milites adhortetur. Vitiosum est argumentum, si plurima in partitione pollicitus pauciora demonstret; aut cum, si totum debet ostendere, de parte aliqua loquatur, hoc modo: 'mulierum genus avarum est; nam Eriphyla auro viri vitam vendidit'. Vitiosum est argumentum, aut si res ex hominis vitio vituperabitur, ut ‹si› qui doctrinam ‹ex› alicuius docti vitiis reprehendat; aut si qui, cum aliquem volet laudare, de felicitate eius, non de virtute dicat; aut si rem cum re ita comparabit, ut alteram se non putet laudare, nisi alteram vituperaverit; aut si, cum de certa re quaeretur, de communi instituerit orationem, ut, si ‹quis›, cum aliqui deliberent, bellum gerant an non, pacem laudet omnino, non illud bellum inutile esse demonstret. Parum idoneum est argumentum hoc modo: 'maximum bonum est amicitia; plurimae enim delectationes sunt in amicitia'.
+‹Alius modus est reprehensionis, ut› cum contra argumentum aliud firmum argumentum opponitur. Hoc genus in deliberationibus maxime versabitur, cum aliquid, quod contra dicatur, aequum esse concedimus, sed id, quod nos defendamus, necessarium esse demonstramus; aut cum id, quod ille defendat, utile esse fateamur, quod nos dicamus, honestum esse demonstremus.
Quaeri etiam solet, an semper approbationes propositione uti necesse sit; propositio autem est omnis confirmationis initium. Sed aliquando sine propositione quoque satis manifestum est, quid in quaestione versetur; utique si narratio ibi finem habet, ubi initium quaestio, adeo ut aliquando subiungatur expositioni, quae solet in argumentis summa esse collectio, ut est: 'haec si, ut exposui, gesta sunt, iudices, insidiator superatus
Sunt propositiones non tantum simplices, sed et duplices et multiplices. Nam et plura crimina simul congeruntur, ut 'Socrates accusatus est, quod corrumperet iuventutem et novas superstitiones introduceret'. Defensio quoque plures interim propositiones habet, ut 'pecuniam petis nullo iure: procuratorem enim tibi esse non licuit; sed neque ‹ille›, cuius nomine litigas, habere procuratorem potuit'. Et multiplicari haec in quantum libet possunt.
+Est etiam nuda propositio, qualis fere in coniecturalibus 'caedis ago, furtum obicio'; est cum ratione propositio, ut 'maiestatem minuit Cornelius; nam codicem legit'. Praeter haec utimur propositione aut nostra, ‹ut› 'adulterium obicio', aut adversarii, ut 'adulterii mecum agitur', aut communi, ut 'inter me et adversarium quaestio est, uter sit defuncto propior'; nonnumquam diversas quoque iungimus, ut 'ego hoc dico, adversarius illud'. Habet interim vim propositionis etiam, quae per se non est propositio, cum enarrato rerum ordine subicimus 'de his, iudices, cognoscetis', ut sit haec commonitio iudicis, ut ad quaestionem ingredientibus ipse quoque quodammodo novum audiendi sumat exordium.
Et de partitione quaesitum est, an ea semper esset utendum. Partitio autem est nostrarum aut adversarii propositionum aut utrarumque in ordinem collocata enumeratio. Hac aliquando utendum non est, primum quia pleraque gratiora sunt, si inventa subito nec domo adlata, sed inter dicendum ex re ipsa nata videantur, unde illa non iniucunda schemata 'paene excidit mihi', et 'fugerat me', et 'recte admones': deinde quod interdum etiam fallendus est iudex, ut aliud agi quam quod petimus putet. Nam est nonnumquam dura propositio, quam iudex si praevidit, non aliter
De illo quoque genere defensionis plerumque dubitatur: 'si occidi, recte feci; sed non occidi'. Quo enim pertinet prius, si sequens firmissimum est? Sequente enim, si modo indubitabile est, solo utendum est. Verum tamen si quid in eo, quod est fortius, timebimus, utraque probatione nitamur; alius enim alio moveri solet, et qui factum putabit, iustum credere potest, et qui tamquam iusto non movebitur, factum fortasse non credet: ut certa manus uno telo potest esse contenta, incerta plura spargenda sunt, ut sit et fortunae locus. Vt ‹Cicero› pro Milone insidiatorem primum ostendit Clodium, tum ex abundanti addidit, etiam si id non fuisset, talem civem cum magna virtute interfectoris necari potuisse. Quotiens tamen hac duplici defensione utendum est, nitendum est, ut in illam partem sequentem fides ex priore ducatur; potest enim videri, qui tuto etiam confessurus fuit, mentiendi causam in negando non habere.
+Et illud utique faciendum est, ut, quotiens suspicamur iudicem aliam probationem desiderare, quam de qua loquimur, promittamus nos statim plene satis esse facturos. Frequenter autem suscipitur causa parum verecunda, sed iure tuta; de quo ne inviti iudices audiant, frequentius sunt admonendi secuturam defensionem probitatis, ut exspectent et agi ordine sinant. Quaedam nos invitis litigatoribus simulandum est dicere; nonnumquam, ‹qua›si interpellemur ab iis, subsistere; saepe avertenda ad ipsos oratio, hortandi etiam, ut sinant nos uti nostro consilio. Ita subrepetur animo iudicis et, dum sperat probationem pudoris, asperioribus illis iuris adlegationibus minus repugnabit. Sic utraque se res invicem iuvabit, eritque iudex circa ius nostrum spe modestiae attentior, circa modestiam iuris probatione proclivior.
+Sed ut non semper
Partitio igitur, quotiens adhibenda est, inlustrem et distinctam facit orationem. Partitionis partes sunt duae, quarum utraque magnopere ad aperiendam causam et constituendam pertinet controversiam. Vna pars est, quae, quid cum adversariis conveniat et quid in controversia relinquatur, ostendit, ex qua certum quiddam destinatur auditori, in quo animum debeat habere occupatum; altera est, in qua rerum omnium, de quibus erimus dicturi, breviter expositio ponitur distributa, qua conficitur, ut certas animo res teneat auditor, quibus dictis intellegat fore peroratum. Quae partitio, quid conveniat et quid non conveniat, ostendit, haec debet illud, quod convenit, inclinare ad suae causae commodum hoc modo: 'interfectam matrem esse a filio convenit mihi cum adversariis; item contra interfectum esse ab uxore Agamemnonem convenit: an sceleratus Orestes et an scelerata Clytaemnestra, non convenit': et hoc
Quae autem partitio omnium, quas dicturi sumus, rerum distributam continet expositionem, haec habere debet brevitatem, absolutionem, paucitatem. Brevitas est, cum nisi necessarium nullum assumitur verbum: quae idcirco est utilis, quod rebus ipsis et partibus causae, non verbis neque extraneis ornamentis animus auditoris tenendus est. Absolutio est, per quam omnia, quae incidunt in causam genera, de quibus dicendum est, amplectimur. In qua partitione cavendum est, ne aut aliquod genus utile relinquatur aut sero extra partitionem, id quod vitiosissimum ac turpissimum est, inferatur. Paucitas in partitione servatur, si
Est autem magna prudentia, cum multa argumenta occurrunt, non uti omnibus, sed electis et magis profuturis, nec tam enumerare argumenta quam pendere. Argumenta semper desiderant purum sermonem et dilucidum et distinctum et minime elatum; maxime in rebus minoribus etiam sermone ac verbis propriis utendum est. Nam, ut ait Marcus Tullius, 'ceterarum artium studia fere reconditis atque abditis fontibus hauriuntur, dicendi autem omnis ratio in medio posita communi quodam in usu atque hominum in more et sermone versatur, ut in ceteris artibus id maxime excellat, quod longissime sit ab imperitorum intellegentia sensuque disiunctum, in dicendo autem vitium vel maximum sit a vulgari genere orationis atque a consuetudine communis sensus abhorrere'. Hoc cum Marcus Tullius de omni parte orationis dixerit, praecipue tamen in argumentatione servandum est, in qua etiam obscuritas magis fugienda est; si quando tamen maior erit materia, nonnullus etiam argumentationi indulgendus est ornatus, quod et Tullius fecit: 'silent leges inter arma', et 'gladium nobis interim ab ipsis porrigi videmus legibus'. Sed et Quintilianus praecipit in argumentatione ante
Cum igitur argumentorum locos perspexeris et quemadmodum his sit utendum, tum suscepta causa constitue, quid habeat boni, quid mali; nulla enim potest esse, quae non habeat utrumque: et quod boni habet, id amplectere, id exorna et exaggera et in eo commorare. A malo autem vitioque causae ita recede, non ut te fugere appareat, sed ut totum bono illo ornando et augendo obruatur. Et si causa est in argumentis, ad ea te potissimum converte; si in conciliatione, ‹ei› insiste. Summa denique huius generis haec sit, ut, si in refellendo adversarium plus spei sit quam in confirmandis nostris, omnia in illum tela conferamus: si nostra probari facilius quam illa redargui possunt, abducere animos a contraria defensione et ad nostram conemur adducere.
+Diximus retro inventione excogitari principia, narrationem, excessus, quaestiones, epilogos. Itaque his, quae prima in omni causa spectanda sunt, id est quaestionibus disputatis, iam reliqua videamus.
Non tantum in prooemio, sed in omni parte actionis maxime prodest, ut dicturus intueatur, cui et apud quem et pro quo et contra quem et quo tempore et quo loco et quo rerum statu et qua vulgi fama dicendum, quid iudicem sentire credibile sit; ita enim facilius, quid adnitendum, poterit institui. Oportet autem, ut aedibus ac templis vestibula, sic causis principia nec magnis parva nec parvis magna praeponi.
+Principium autem non semper est necessarium: nam vel temporis angustiae non patiuntur vel causa perparva est vel iudex mora offenditur. Plane potest nonnumquam post narrationem prooemium poni. Si enim est quod apud suspicionem iudicum causae officiat, ipsi autem expositionem negotii statim desiderent, possumus utrique rei satisfacere, ut explanata omni controversia, quibus medendum est principiis, leniamus ac sic ad probationes transeamus; quod genus Graeci
Cum autem erit utendum principio, praeparare eo debemus iudicem benevolum, attentum, docilem faciendo: quae tamen per totam actionem custodienda sunt, sed in initiis praecipue, ut in animum iudicis possimus admitti. Benevolus aut ‹a› personis efficitur aut ‹a› causis. A personis, si ducatur
Illud in universum praeceptum sit, ut, si causa laborabimus, persona subveniat; si persona oberit, causa prosit; si nihil fuerit quod adiuvet, quaeramus quid adversarium laedat. Non inutile est interdum occurrere, quae videntur obstare, ut Cicero ‹dicit› scire se mirari ‹quosdam›, quod, qui per tot annos defenderit, subito ad accusandum descenderit. Multum gratiae exordio dabit, si ab actione diversae partis trahatur, quia non compositum domi, sed ibi natum existimabitur.
+Attentum iudicem facies, si res agi videatur nova, magna, atrox, pertinens ad exemplum, praecipue tamen, si iudex aut sua vice aut rei publicae commoveatur spe, metu, admonitione, precibus, promissione etiam nos non diu moraturos nec quicquam extra causam esse dicturos. Sed intentio, si quem sibi pars diversa conciliaverit, minuetur e contrario, quaedam quasi levia, quaedam quasi non pertinentia
Docilem sine dubio haec ipsa praestabunt, attentio et benevolentia, sed et illud, si breviter et dilucide summam rei, de qua cognoscere debeat, indicemus (ut Homerus atque Virgilius operum suorum principiis faciunt); cuius rei modus ‹is› esse debet, ut propositioni similior sit quam expositioni, nec quo modo quidque sit actum, sed de quibus dicturus sit orator ostendat.
+Licet etiam principales quaestiones in principio praecerpere, sed praecursu solo atque tactu, ut de his quaeri videatur, quomodo pro Flacco et ‹pro› Fonteio Marcus Tullius, 'nihil agi illo iudicio, nisi ut magistratus in provinciis non audeant imperare sociis, quod ex usu rei publicae sit'. Saepenumero in principiis etiam causam praedividimus ex utilitate nostra, ut Demosthenes contra Aeschinem. Est etiam illud nonnumquam aptum ad prooemiandum, cum praeiudicatum aliquid de ea re ostendimus, vel cum incipimus ab his, quae ‹postea› acciderunt. Tenendum est et in principio et in quacumque parte actionis, ne ante invehare in crimen, quam id coargueris.
+Prooemio convenit non semper, sed frequenter sententiarum et verborum compositio; id enim nostris iam temporibus exigitur, cum autem apud priscos multo utilius praecipi soleat, minime ostendendam eloquentiam in principiis, quia facilius simplicitate simulata subrepere possit orator. Sed et nunc delicatius audientium fastidium hanc saltem moderationem capit, ut demus operam, ne videamur callide, sed accurate potius dicere. In principiis cavere debemus, ne quod inusitatum verbum neve audacius translatum aut obsoletum a vetustate aut poetica licentia sumptum sit: nondum ‹enim› recepti sumus, et custodit nos recens audientium intentio. Et ideo illud quoque turpissimum est, in principio turbari memoriam vel verborum facultate destitui vel in quocumque reprehendi. Solet in principiis apostrophe admitti secundum veterum exempla, quod diligentiores prohibent. Non enim quia potest bene aliquando fieri, passim facienda est, cum sit magis secundum naturam, ut eos adloquamur potissimum, quos conciliare nobis studemus. Sunt illa vitia principiorum, si id dicas, quod ad plures causas accommodari possit, quod appellatur vulgare principium, vel quod causae non cohaereat et aliunde translatum sit, quod alienum dicitur.
Narratio esse debet brevis, perspicua, probabilis. Nam etsi in omnibus ‹partibus orationis›, in hac tamen vel maxime vitanda est obscuritas et modus
Brevis erit, si narrationem nec repetamus altius nec prosequamur longius quam quaestiones exigant, neque inseramus minime necessaria, nec locos communes nec egressus appetamus. Poterimus enim haec aut in argumentando aut in commovendo reddere, nisi de hac re niti voluerimus indignam aliquam rem et miserabilem demonstrando, quia prodest, cum quid narres, etiam, quemadmodum gestum sit, exponere. Sed hoc, sicut supra dictum est, in narratione breviter. Alias autem breviter narrare eam virtutem, quae narrationis est maxima, ut iucunda et ad persuadendum accommodata sit, tollit. Denique illa 'nam is postquam excessit ex ephebis', non tam brevis narratio quam iucunda; mores adulescentis ipsius et mors Chrysidis et vultus et forma et lamentatio et reliqua pervarie collocantur. Quaedam narrationis vitiosa prolixitas est, cum specie brevitatis ea omnia singulis verbis exsequimur, quae aut ex sequentibus aut ex praecedentibus nihilo minus, etsi taceantur, intellegi possunt, ut est illud: 'ecfertur, imus, venimus, in ignem imposita est'. Videtur haec brevitas esse, quia concise proposita est, sed abundat; potuit enim ex eo, quod dictum est 'ecfertur', intellegi etiam quod sequebatur, licet non esset dictum. Item: 'navigare volens ad portum descendi, dominum navis conveni, locum conduxi, ascendi, navigavi'. Hoc quoque in pari culpa est; ex eo enim, quod dictum est 'navigavi', satis potuerunt praecedentia subaudiri. Abesse a narratione praecipue, ut maxima vitia, debent tautologia et perissologia.
+Perspicua erit narratio, si utamur verbis usitatis et significantibus et propriis; si ordine temporum servato, si non interrupte narrabitur; si amphibolia absit, si hyperbaton et translatio alte repetita et brevitas nimis coartata et nimis praeceps continuatio verborum.
+Probabilis erit narratio, si circumstantiam persequamur, vel omnem vel quaecumque ex ea subpeditaverint. Circumstantia autem est, sicut retro tradidimus, peristasis, quis, quid, quando, ubi, cur, quemadmodum, quibus adminiculis; dicendum ergo: 'ille cum illi inimicus esset cumque ante insidiaretur vitae eius, in solitudine, circa illum locum, nocte, cum ipse cum pluribus esset armatus, iurgio orto, commisso proelio, gladio eum transfixit'. Haec narratiuncula habet omnia, et personam et tempus et causam et locum et rationem et adminicula; sed haec tamen frustra erunt, nisi certa ratione ponantur, ut inter se congruant et conveniant et, quae singulis accidunt, probabiliter efficta sint. Nam si aut personam eam posuerimus, quae a re semota sit, aut tempus alienum a re gerenda aut locum aut haec ipsa inter se repugnantia, locus reprehensionis erit: quam sicut in nostris narrationibus cavere debemus, ita in adversarii reprehendere, cum occasio datur. Solet et sine persona narratio esse, cum res aliqua per se ipsam exponitur. Nonnumquam et causa sola faciendi
Sunt aliae narrationes, in quarum singulis partibus probationes singulae reddantur, et dicuntur
Sunt narrationes, quae appellantur
Si quando omnia narranda sunt, observandum est caute, ut contraria praetervolemus quantum poterimus, minuentes quoque, aliam causam, aliam mentem, aliam rationem afferentes, luxuriam liberalitatis nomine, avaritiam parsimoniae, neglegentiam simplicitatis, et cetera in hunc modum, ‹ut› nostra exaggeremus ‹iis› instantius immorantes. Sunt causae, quae narrationem habere non possunt, ut si inter duos de sacerdotio quaeratur, uter sit dignior: in quo nos falli non oportet, cum de nobilitate generis aut de meritis disputatur; erunt enim hae non causarum narrationes, sed quaestionum illarum praeparationes, uter nobilior, uter melior meritis, uter praestantior, quae sunt argumenta a persona. Nonnumquam reus narrationem subtrahit, cum id, quod obicitur, neque negari neque excusari potest, sed in sola iuris ratione consistit, ut in eo, qui pecuniam ex aede sacra subripuit, confessio verecundior quam expositio est: 'non negamus pecuniam de templo esse sublatam; calumniatur tamen ‹accusator, si› sacrilegii agit, cum privata fuerit'. Sed et petitor aliquando narrationem subtrahit, quia satis est proponere ut: 'pecuniam peto ex stipulatione; legatum peto ex testamento': in quo diversa pars tantum exponit, cur non debeatur. Et quod quidam dicunt supervacuam esse narrationem rei, quam vel adversarius narraverit vel iudex noverit, sic intellegendum est, si non modo, factum quid sit, sciet iudex,
Quaeri solet, an sit utique narratio prooemio subserenda: sed hoc interim mutat condicio causarum. Ideo et Tullius pro Milone distulit narrationem tribus praepositis quaestionibus; nihil enim profuisset exponere, quomodo Miloni insidias fecisset Clodius, nisi fas esset eum, qui a se hominem occisum fateretur, defendi: et cetera, quae necessario ante narrationem est exsecutus. Etenim hae quoque quaestiones vim prooemii obtinent, quae iudicem praeparant, ut etiam idem Marcus Tullius ‹pro Vareno› fecit. Quod fiet utiliter etiam in anticategoria, ut refutatis prius, quae obiecta sunt, veluti initium sit narrandi aliud. Similis narratio est earum quoque causarum, in quibus crimen quidem, de quo cognitio est, facile diluitur, sed multis ante actae vitae ‹flagitiis› oneratur: quae prius amovenda sunt, ut iudex propitius defensionem ipsius negotii, cuius propria quaestio est, audiat, ut pro Caelio M. Tullius fecit.
+Interim prodest ita narrare, quasi damnemus ipsi susceptos: 'vis te dicam vino [non] esse impulsum? Errore lapsum? Vera sunt ista fortasse; tu tamen ingenuum stuprasti, solve decem milia.' Non semper eo ordine, quo quid actum est, narrare expedit, sed aliquando nobis excidisse aliquid simulabimus, ut id utiliore loco dicamus. Interim reddituros nos reliquum ordinem testamur, quasi sic futura sit causa lucidior; interim re exposita subiungimus causas, quae antecesserunt. Quaedam tamen turpiter convertuntur, ut si peperisse narres, deinde concepisse: apertum testamentum exponas, deinde ‹signatum›.
+Excessus in narratione perquam raro permittitur, et is tamen brevis et talis, ut vi quadam affectus videamur a recto itinere depulsi, qualis est Ciceronis circa nuptias Sasiae. Sermo quoque aversus a iudice, ut in prooemio dictum est, habet quidem exempla, sed minime probabiliter fit apostrophe: allocutio quoque aeque perquam raro admittenda
Plurimum refert, quae sit natura eius rei, quam exponimus: ut in privatis quaestionibus, pressus et velut applicitus rei sit cultus; in verbis, utpote quam propriis et accommodatis et summa diligentia deliniatis, conpositio dissimulata quidem, sed tamen quam lenis et placida decurrat; figurae verborum non illae poeticae et contra rationem loquendi auctoritate veterum receptae (debet enim esse purissimus sermo), nec vero in eundem casum, simili conpositione, pares elocutionum tractus incidant. Vbi autem maior res erit, et atrocia invidiose et tristia miserabiliter dicere licebit, non ut consumatur affectus, sed tamen velut primis lineis designetur, ut, qualis futura sit imago rei, statim appareat.
+Iamque vel iram vel misericordiam, vel quodlibet aliud in iudice opus fuerit, ceteris partibus praeparemus. Sententiis quoque fatigatam iudicis intentionem refici oportet, et maxime brevi interiectione, qualis est illa: 'fecerunt servi Milonis, quod suos quisque servos in re tali facere voluisset'; nonnumquam et liberiore, ut est 'nubit genero socrus, nullis auspicibus, nullis auctoribus, funestis ominibus omnium'. Finem narrandi quidam dicunt perducendum esse eo, unde quaestio oritur, ut 'his rebus ita gestis Publius Dolabella praetor interdixit' et cetera, deinde 'ex hac quaestione vobis iudicandum est'. Quod ait Quintilianus a petitore semper fieri posse, a defensore non semper.
Hoc spatiandi genus non modo narrationi, sed etiam quaestionibus vel universis vel interim singulis opportune subiungi potest, sed non semper, verum cum res postulat aut permittit: si illustratur eo oratio, si cohaeret et sequitur, non si per vim irrumpit, ut ea, quae natura iuncta sunt, disrumpat vel distrahat. Nihil enim est tam consequens quam narrationi probatio, nisi excursu illo vel finis narrationis vel quasi initium probationis adiuvetur. Erit ergo illi nonnumquam locus, ut, si expositio circa finem atrox fuerit, prosequamur eam, veluti erumpente protinus invectione. Quod tamen ita fieri oportebit, si res dubitationem non habebit, quia criminum invidia pro reo est prius, quam probatur. Licet autem et, si merita aliqua in adversarium exposueris, invehi in ingratum, et similia, sed omnia breviter; iudex enim crimine audito festinat ad probationem. Praeterea
Sed sicut non semper est necessaria post narrationem progressio, ita frequenter utilis ante quaestionem praeparatio, ut sit hic locus velut sequentis exordium ad conciliandum probationibus iudicem vel mitigandum vel concitandum: quod vehementius et liberius hic fieri potest quam in prooemio, quia iudici nota iam causa est. Quo loco iudicis quoque noscenda natura est, iuri magis an aequo sit appositus, perindeque consideremus, quid faciendum sit. Haec eadem res et post quaestionem perorationis vice fungitur et appellatur
Sales etiam in dicendo nimium quantum valent, vel quod ipsa hilaritas benevolentiam conciliat ‹ei›, per quem excitata est, vel quod frangit adversarium, odiosasque res saepe, quas argumentis diluere difficile est, ioco risuque dissolvit.
+Ridiculorum autem cum duo genera sint, unum facetiarum, alterum dicacitatis, utetur utroque orator: sed altero, id est facetiarum, quod idem etiam cavillatio dicitur, cum narratur aliquid venuste ad risum commovendum, ut Marcus Tullius de Caepasiis fratribus. Hoc quam sit facetum, quam elegans, quam oratorium, perspicitur. Sive habeas quod narres, ut id tamen sit mendacii stillicidiis aspergendum, sive totum fingas, maxima est virtus, ut ita facta demonstres eius, de quo narres, ut sermo, ut vultus, ut omnia apta et conpetentia videantur, ut qui audiunt cerni illa fierique existiment: nec tamen mimici uti imitatio sit, quia imitationem orator surripiat oportet, ut is, qui audiet, cogitet plura quam videat; praestet idem orator ingenuum pudorem, verborum turpitudine et rerum obscenitate vitata. Alterum vero, id est dicacitatis, quod est breve aliquod et circumcisum dictum, urbanius ad risum commovendum. Id magnae debet esse cautionis, ut nec nimis frequens sit, ne scurrile videatur, nec subobscenum, ne mimicum, nec petulans, ne improbum, nec in calamitatem, ne inhumanum, nec in facinus, ne odii locum risus occupet, et, quod maxime fugiendum est, quia est ineptissimum, ne aut suae personae aut iudicis aut ceterorum aut tempori aut loco aut rei minus accommodatus iocus et parum opportunus existimetur. Valde etiam frigidum erit ridiculum, si quaesitum et non repente enatum intellegatur. Parcendum amicis, qui sunt e dignitatibus audientibus cari, vitandae insanabiles
Per haec igitur
Epilogus habet partes tres: enumerationem, indignationem, conquestionem. Enumeratio est, per quam res disperse et diffuse dictae unum in locum coguntur et reminiscendi causa unum sub aspectum subiciuntur. Haec si semper eodem modo tractabitur, perspicue ab omnibus artificio quodam tractari intellegetur; sin varie, et hanc suspicionem et satietatem vitare poterit. Et ideo tum oportebit singillatim unam quamque rem attingere, et ita omnes transire breviter argumentationes; tum dicere, quas partes exposueris in partitione, de quibus pollicitus sis te dicturum, et reducere in memoriam, quibus rationibus unam quamque partem confirmaris; tum ab his quaerere, quid sit, quod sibi velle debeant demonstrari, hoc modo: 'docuimus illud, hoc planum fecimus'. Ita simul et in memoriam redibit auditor et praeterea nihil putabit esse, quod debeat desiderare. Ita fit, ut enumeratio sit aut variarum argumentationum separatim decursus, aut tuarum et contrariarum conparatio, et cum tuam dixeris argumentationem, tunc contra eam quod afferretur, quemadmodum dilueris, ostensio. Sic per brevem conparationem auditoris memoria et de confirmatione et de reprehensione redintegrabitur. Haec aliis quoque actionis modis variare oportebit: nam tum ex tua persona enumerare potes, ut, quid et quo quidque loco dixeris, admoneas, tum vero personam inducere et ei enumerationem totam tribuere: 'quid, si legis scriptor exsistat et quaerat a vobis quid dubitetis, quid possitis dicere, cum vobis hoc et hoc sit demonstratum?' atque hic, item ut in nostra persona, licebit alias
Indignatio est oratio, cum in aliquem hominem magnum odium aut ira aut gravis offensio concitatur. Conquestio est oratio auditoris misericordiam ‹captans›. In hac primum animum auditoris mitem et misericordem conficere oportet, quo plerumque facilius conquestione commoveri possit. Id locis communibus efficere oportebit, per quos fortunae vis in omnes et hominum infirmitas ostenditur: qua oratione habita graviter et sententiose maxime demittitur animus hominum et ad misericordiam conparatur, cum in alieno malo suam infirmitatem considerabit. Et indignatio autem et conquestio et omnia praeterea adiuvantur maxime locis communibus argumentorum, quae accepisti a persona, a loco, a causa et a tempore et ceteris. His et probatio instruitur et amplificatio et deminutio operatur et animus movetur et delectatione mulcetur. Ita et communes argumentorum loci, tametsi probationum sunt proprii, in omni tamen orationis specie, in omnibus membris, in omni genere actionum praecipue sunt tenendi, recipiendi, intuendi, amplificandi, observandi.
+Satis quidem de inventione tradidimus, quae excogitari possint ad explicandam orationem: principia, narratio, excessus, quaestiones, epilogus. Sed cum ad haec omnia praeceptis fueris instructus, frustra fuerit, nisi et legendis et, quantum fieri potest, tenendis orationibus lectissimorum auctorum atque summorum singularum specierum exempla consideres intuearisque cum cura, quae illic sit in prooemio conciliandi iudicis ratio, quae narrandi lux, brevitas, fides, quod consilium, quam occulta calliditas, quanta in dividendo ‹prudentia›, quam subtilis et crebra argumentatio, qua iucunditate permulceat, quanta in maledictis asperitas, in iocis urbanitas, quae amplificandi, quae minuendi virtus; postremo, quae in omnibus partibus inventio
Dispositio est rerum inventarum in ordinem distributio. Haec autem et verbis et rebus maxime prodest. Omnia enim non solum ordine, sed etiam momento quodam atque iudicio dispensanda et componenda sunt, prout praesens ratio utilitatis aut decoris aut necessitatis exegerit. Sed quod ad verborum dispositionem pertinet, satis plene docetur, cum de elocutione tractatur. De rerum vero dispositione per singula membra orationis, id [est] cum prooemio de narratione et ceteris traditum accepisti.
Elocutio est idoneorum verborum ad inventionem accommodatio. Haec et Latina debet esse et aperta. Aperta erit utendo significantibus et propriis verbis et usitatis, sine ambiguo, non nimis procul ductis translationibus nec interposito hyperbato; Latina autem, si grammatica sit ratio, auctoritas subsit. Sed de his nequaquam nobis existimo laborandum; neque enim docemus illum, qui loqui nesciat, nec sperandum est, qui Latine non possit, hunc ornate esse dicturum, neque qui non dicat, quod intellegatur, hunc posse, quod admirandum sit, dicere. Augenda est potius eloquentia legendis auctoribus, quorum sermone assuefacti qui erunt, ne cupientes quidem poterunt loqui nisi ornate. Neque tamen utendum erit verbis priscis, quibus iam consuetudo nostra non utitur, nisi quando ornandi causa parce et tamen usitatis.
+Ornatur eloquentia aut in verbis singulis aut in coniunctione verborum. In verbis singulis duo sunt, quae orationem illustrant, aut proprium si sit verbum aut translatum. In verbis propriis est illa laus, ut abiecta atque obsoleta fugiantur, electis atque illustribus utamur, in quibus plenum quiddam et sonans inesse videatur: in quo consuetudo etiam bene loquendi plurimum valet. In translatis late patet ornatus, quem necessitas genuit inopia coacta et angustiis, post autem delectatio iucunditasque celebravit. Nam ut vestis frigoris repellendi causa reperta primo, post adhiberi coepta est ad ornatum etiam corporis et dignitatem, sic verbis translatio instituta est inopiae causa, deinde frequentata delectationis. Nam 'gemmare vites, luxuriare messem, laetas segetes' etiam rustici dicunt: quod
Nonnumquam etiam brevitas translatione conficitur, ut 'telum manu fugit': imprudentia enim teli emissi propriis verbis exprimi brevius non posset. Et quoniam summa haec laus est verbi translati, ut sensum feriat, fugienda est omnis turpitudo earum rerum, ad quas eorum animos, qui audiunt, trahit similitudo, ut dictum est 'morte Africani castratam rem publicam', ut 'stercus curiae': est in utroque deformis cogitatio similitudinis. Translatio non sit maior quam res postulet, ne dicas 'tempestas ‹comessationis›', aut contra minor 'comessatio tempestatis'. Nolo esse verbum angustius id, quod translatum sit, quam fuisset proprium.
+Si vereare, ne paulo durior translatio sit, mollienda est praeposito verbo, ut dicturus 'mortuo Catone pupillum senatum ‹relictum', aliquanto mitius dicet 'ut ita dicam pupillum senatum'›: verecundior enim fiet translatio, ut deducta esse in alienum locum, non irrupisse videatur. Est translatio non in uno verbo, sed in pluribus continuatis, ut aliud dicas et aliud intellegendum sit, ut est: 'neque me patiar iterum ad unum scopulum ut olim classem offendere' et 'imperii insistent iugo', quod magnum ornamentum est orationis. Sed in eo fugienda est obscuritas; etenim ex hoc fere genere fiunt ea, quae dicuntur aenigmata.
+Est etiam illa translatio pertinens ad ornatum, ut 'Martem belli esse communem' et Cererem pro frugibus et curiam pro senatu et campum pro comitiis, togam pro pace; aut cum virtutes et vitia pro ipsis, in quibus ista sunt, appellamus, ut 'quam in domum luxuries irrupit et avaritia penetravit'. Est et illud, cum intellegi volumus aut ex parte totum, ‹ut› cum pro aedificiis parietes aut tecta dicimus, aut ex toto partem, ut cum unam turmam equitatum, aut ex uno plures, ut 'Romanus invasit', aut cum ex pluribus unum, ut 'Romani sumus', cum unus dicit. Vtimur etiam saepe verbo non tam eleganter, sed licentius tamen translato, ut cum 'grandem orationem' pro 'longa', 'minutum animum' pro 'parvo' dicimus.
+Sequitur continuatio verborum, quae duas res maxime, collocationem primum, deinde modum quendam formamque desiderat, ut structura velut compacta decurrat; ‹ut› ne sit hiulca vocalium et maxime longarum crebra concursione, quamquam Tullius dixerit: 'habet hiatus ille et concursus
Cum per totam orationem, tum praecipue in conclusionibus servandus est ordo verborum, moderate in exordio, in media parte leniter, ita ut magis ad numerum tendat quam ipsa numerosa sit. Longis syllabis incipiendum potius quam brevibus est, ut sit in exordio dactylus aut spondeus aut paeon primus: nonnumquam tamen, quotiens attenuandum est, et ab iambo optime incipitur. Concludere autem aut creticus, ut una syllaba ei supersit, potest, vel duae, quae spondeum vel trochaeum vel iambum pedem faciant, aut tres, quae eundem creticum geminent. Cludit et paeon primus, si spondeus ei supersit, et paeon posterior, si una syllaba ei supersit. Nec vero ad hanc diligentiam redigimus oratorem, ut in structura semper pedes singulos conspiciat et collocet; erit enim maximi res impedimenti et tarditatis; sed exercitatione et discendo auctores optimos ad hanc eandem cursu perveniet, ad quam ratio deducit. Cavendum, ne omnes conclusiones eandem formam habeant, quia fastidium creabunt et studium ostentabunt. Maxime tamen fugiendum est id vitium, quo in oratione nihil turpius est, cum cessanti numero verba inania non rei augendae, sed structurae tantummodo implendae causa subveniant. Nec numerosa sint omnia nec dissoluta; nec creticus pes saepius frequentetur. Inter nomina aut pronomina in eosdem casus cadentia nomen diversi casus interveniat.
Est ille ornatus eloquii, si vel dictionum vel verborum figuris conpositiones convenustemus. Dictionum figurae sunt, cum multiformis se versat orator, ut [aut] haereat in eadem commoreturque sententia, quod Graeci dicunt
Sed et illa figura dianoias videri potest, in qua per quandam suspicionem, quod non dicimus, accipi volumus, non utique contrarium, ut ‹in› ironia, sed aliud latens et auditori quasi inveniendum, unde controversiae quoque figuratae dicuntur. Eius triplex est usus: unus, si dicere palam parum tutum est; alter, si non decet; tertius, qui gratiae tantummodo causa adhibetur, si elegantius ita dicitur quam aperte.
+Prima frequens in scholis est; nam et pactiones deponentium tyrannidem et alia, in quibus non licet quid palam dicere, finguntur. Nam vera negotia numquam adhuc habuerunt talem silentii necessitatem, sed aliam huic similem quidem, multo ad agendum difficiliorem, cum personae potentes obstant, sine quarum reprehensione teneri causa non possit: ideoque hoc parcius et circumspectius faciendum est, quia nihil interest, quomodo offendas, et aperta figura perdit hoc ipsum, quo figura est; ac propterea a quibusdam tota res repudiatur et supervacua videtur, sive intellegatur sive non intellegatur. Sed modum licet adhibere, in primis ne sint manifestae. Non erunt autem, si non ex verbis dubiis et quasi duplicibus ‹petentur›, quale est in suspecta nuru 'duxi uxorem, quae patri placuit', aut, quod est multo ineptius, conpositionibus ambiguis, ut in illa controversia, in qua infamis amore filiae virginis pater raptam interrogat eam, a quo vitiata sit: 'quis te' inquit 'rapuit?' 'tu, pater, nescis?' res ipsae perducant iudicem ad suspicionem: in quo multum etiam affectus iuvant et interrupta silentio dictio et cunctationes; sic enim fiet, ut iudex quaerat illud nescio quid, quod fortasse non crederet, si audiret, et ei, quod a se inventum existimat, credat. Sed ne si optimae quidem sint figurae, esse debent frequentes; nam densitate ipsa figurae aperiuntur. In summa sic maxime iudex credit figuris, si nos putat nolle dicere. Quaedam etiam, quae non possis probare, figura aspergenda sunt. Haeret enim nonnumquam telum illud occultum, et hoc ipso, quod non apparet, eximi non potest. At si idem dicas palam, et defenditur et probandum est.
+ Secundum
Tertium genus est, quod etsi palam liceat dicere, elegantius tamen figuratur, ut Marcus Tullius: 'semper hic erro', et 'cum propter nocturnos metus cum sorore cubitaret' et talia. Vitiosissimum est, quod quidam etiam, ubi opus non est, adhibent figuras.
+[DE OBLIQVITATE]
+Supervacuum Quintilianus existimat in libro nono Institutionum etiam illud genus dicendi, quod figuris finitimum est. Aliud dicere et aliud velle obliquitas appellatur, ut cum reddunt causas voluntariae mortis; 'non enim' inquiunt 'mori vult, sed invidiam facit', cum sit supervacuum, ut quis, si vivere mavult, mortem potius male petat quam omnino non petat. Vsi tamen et hoc genere multi obliquitatis, ut Marcus Tullius, cuius solum exemplum satis est, suppeditantibus multis, cum de poena coniuratorum fingit se mitiorem, et tamen id agit oblique, ut interficiantur coniurati. In quo quidem genere multo cautius et subtilius et argutius quam in figuratis agendum est, quia illic aliud dici vis et aliud intellegi, in obliquitate vero et intellegi debes aliud velle, et tamen longe aliud dicendi arte perficere. Quaestionis insidiae nisi astu occulto et latenter operantur, omnem effectum intellectae etiam cum indignatione audientis amittent.
+Quaesitum, quo modo responderi contra figuras oporteat. Et quidam semper ex diverso aperiendas putaverunt, sicut latentia vitia rescinduntur, idque sane frequentissime faciendum est; aliter enim dilui obiecta non possunt, utique cum quaestio in eo consistit, quod figurae petunt. At ubi maledicta sunt tantum, et non animadvertere interim et dissimulare bonae conscientiae est. Si fuerint crebriores figurae, quam ut dissimulari possint, postulandum est, ut nescio quid illud, quod adversarii obliquis sententiis figurare velint, si fiducia sit, obiciant palam, aut certe non exigant, ut, quod ipsi non audent dicere, id iudices non modo intellegant, sed etiam credant.
+Verborum vero figurae magis apud grammaticos et ex lectionibus percipiuntur, ut si dicamus 'hac re invidere', non ut veteres et Cicero praecipue, 'hanc rem invidere', et 'incumbere illi', non 'in illum', et 'plenum
In elocutione magnum vitium est
Ornat elocutionem praecipue descriptio, quia tota rerum imago verbis describitur, ut velut ante oculos posita videantur quodammodo [ab] audientibus. Vt apud Tullium: 'stetit soleatus praetor populi Romani cum palliolo purpureo, tunica talari, muliercula nisus in litore'. Et apud eundem: 'videre videbar alios intrantes, alios autem exeuntes, quosdam ex vino vacillantes, quosdam hesterna ex potatione oscitantes: humus erat immunda, lutulenta vino, coronis languidulis et spinis cooperta piscium'. Sic et urbium captarum crescit miseratio: sine dubio enim, qui dicit expugnatam esse civitatem, complectitur omnia, quaecumque talis fortuna recipit, sed in affectus minus penetrat brevis hic velut nuntius. At si aperias haec, quae verbo uno inclusa erant, apparebunt, id est effusae per domus ac templa flammae et ruentium tectorum fragor et ex diversis clamoribus unus quidam sonus, aliorum fuga incerta, alii extremo conplexu suorum cohaerentes, et infantium feminarumque ploratus et cetera. Licet enim haec omnia, ut dixi, conplectatur qui dicit eversam urbem, minus est tamen totum dicere quam omnia. Consequemur item, ut manifesta sit descriptio,
Ornant elocutionem etiam similitudines: quarum aliae sunt illae, quae probationis gratia inter argumenta ponuntur, de quibus inter argumenta didicisti, aliae hae ad exprimendam rerum imaginem conpositae, quod est huius loci proprium, id est ornatus: 'inde lupi ceu raptores atra in nebula'. Quo in genere id est praecipue custodiendum, ne id, quod similitudinis gratia adsciverimus, aut obscurum sit aut ignotum: debet enim, quod illustrandae alterius rei gratia assumitur, ipsum esse clarius eo, quod illuminat. Quare poetis quidem permittamus:
+oratorem non decet nisi satis notis et illustribus ea, quae sint obscura, ‹demonstrare›.
+De sententiis sive sensibus consuetudo iam tenuit, ut mente concepta sensus vocemus, lumina autem, praecipue in clausulis posita, sententias: quae minus celebratae apud antiquos nostris temporibus modo carent, ut ait Quintilianus. Sententiae interim ad rem referuntur, ut 'nihil est tam populare quam bonitas', interim ad personas, ut est Afri Domitii: 'princeps qui vult omnia scire, ei necesse est ‹multa› ignoscere'. Hanc quidam partem enthymematis quidam initium aut clausulam epichirematis esse dixerunt, et est aliquando, non tamen semper. Illud verius, esse eam aliquando simplicem, ut ea, quae supra diximus, aliquando ratione subiecta, ut est: 'nam in omni certamine, qui opulentior est, etiam si accipit iniuriam, tamen, quia plus potest, facere videtur'; est nonnumquam et duplex: 'obsequium amicos, veritas odium parit.' In his custodiendum est id quod ubique, ne crebrae sint, ne palam falsae, et ne passim et a quocumque dicantur: magis enim decet eos, in quibus est auctoritas, ut rei pondus etiam persona confirmet. Quis ferat adulescentem aut etiam ignobilem, si iudicet in dicendo et quodam modo praecipiat?
+Epiphonema est rei narratae vel probatae summa exclamatio, ut 'tantae molis erat Romanam condere gentem', et 'facere enim
Elocutionis genera sunt tria, vehemens, quod Graeci
Medio autem generi dicendi omnia ornamenta conveniunt, plurimum suavitatis, multum sententiarum, latae eruditaeque disputationes, et communes loci sine contentione dicentur. Hoc solum totum genus e sophistarum fonte defluxit in forum, sed spretum a subtilibus, repulsum a gravibus in ea, de qua loquor, mediocritate consedit, ut est oratio de imperio Gnaei Pompei.
+Tertia est vehemens forma dicendi, quae cursu magno fertur et sonitu, tragica quadam et excelsa sublimitate dicendi, et hoc a superioribus vel maxime differens, quod illa minime versantur in lubrico, et si semel constiterint, numquam cadunt, nec extimescunt ancipites dicendi incertosque casus; at vero hic gravis, acer, ardens et in periculum praeceps est, et si hoc solum possit quod profitetur, vix satis sanus videri solet. Debet ergo et tranquille, ut ille medius, debet et subtiliter, ut ille primus, debet et vehementer, quod ei est proprium, id
Ergo quot officia oratoris, tot genera dicendi, ut sit subtile in probando, modicum in delectando, vehemens in flectendo, in quo uno vis omnis oratoris est. Magni igitur iudicii, summae etiam facultatis esse debet moderator ille et quasi temperator huius tripertitae varietatis; nam et iudicabit, quid cuique opus sit, et poterit, quocumque modo causa postulabit, dicere.
+Sed est eloquentiae, sicut reliquarum rerum, fundamentum sapientia. Vt enim in vita, sic in oratione nihil est difficilius, quam quid deceat videre;
Est etiam eloquendi triplex ‹species›; nam aut comma aut colon aut periodos dicitur. Comma concisa in singulas partes brevis oratio, ut est illud apud M. Tullium: 'abiit, excessit, evasit, erupit'. Colon vero per membra definitae breves dictiones, ut est apud eundem: 'quousque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? Quam diu etiam furor iste tuus eludet? Quem ad finem sese effrenata iactabit audacia?' periodos vero longo ambitu et pleno circuitu orationis circumacta conversio, ut 'etsi vereor, iudices, ne turpe sit pro fortissimo viro dicere' et cetera omnia totius principii, quae magno orbe circumacta volvuntur: quae differentia, prout res et orationis aut magnae aut parvae aut cum impetu exsurgentis aut contra tranquillioris ratio poposcerit, erit usurpanda dicendi.
+Ethos et pathos prae oculis habendum. Ethos autem est habitus quidam mentis et morum perpetuus tenor, ut iracundus, avarus, pius, rusticus, vel lenis vel timidus vel libidinosus vel severus, vel senex vel adulescens et cetera, quorum proprietatem sermo debet imitari, ut Marcus Tullius fecit pro Caelio in persona Appii Caeci, item Clodiae. Pathos vero est repentina et temporalis animi incommoditas, ut ira, dolor, gaudium, maeror, metus et cetera: quae omnia ita proferenda sunt, ut apte
Memoria est firma animi rerum ac verborum ad inventionem perceptio. De hac Marcus Tullius: 'quid dicam' inquit 'de thesauro omnium rerum memoria? Quae nisi custos cogitatis inventisque rebus et verbis adhibeatur, intellegimus omnia, etiam si praeclara fuerint, in oratore peritura'. Ad hanc obtinendam tradunt plerique locorum et simulacrorum quasdam observationes, quae mihi non videntur habere effectum. Exercenda est memoria ediscendis ad verbum quam plurimis et tuis scriptis et alienis, licet Quintiliano vehementer displiceat exercitationis causa sua scripta ediscere, qui scribere quidem plurimum praecipit, ediscere autem lectos ex orationibus vel historiis aliove quo genere dignorum locos. Ita enim et confirmabimus memoriam et adsuescemus optimis, semperque habebimus intra nos quod imitemur et non sentientes formam orationis illam, quam mente penitus accepimus, exprimemus.
+In his autem, quae cogitamus, et in his, quae scribimus, retinendis proderit multum divisio et conpositio: nam qui recte conpegerit orationem, numquam poterit errare. Certa sunt quaedam non solum in digerendis quaestionibus, sed etiam in persequendis. Et si prima et secunda deinceps cohaereant, nihil per oblivionem subtrahi poterit, ipso consequentium admonente contextu.
Pronuntiatio est ex rerum et verborum dignitate vocis et corporis moderatio. Huic non immerito Demosthenes ex omnibus oratoris virtutibus primas dedit et secundas et tertias. Haec enim in tantum excellit,
In primis vitia, si qua sunt, oris emendanda sunt, ut expressa sint verba, ut suis quaeque litterae sonis enuntientur, nec verba in faucibus patiamur audiri, nec oris inanitatem resonare, nec, quod minime sermoni puro conveniat, simpliciter vocis naturam pleniore quodam sono circumliniri, quod Graeci
Alia simplicitate narrandum est, alia auctoritate suadendum est; alia inflammatione consurgat ira, alius flexus miserationem decet, alius rogantem: et hoc accipies propter quam maximas vel panegyricas dictiones. Ceterum si apud pedaneum iudicem sit privata cognitio, ad sermocinationis vicem deprimendam actionem etiam non admonitus intelleges. Sicut enim in sublimibus quaestionibus deiecta et iacens pronuntiatio deformis est, ita in parvis elata et clamosa videatur necesse est furiosa atque deridicula. In pronuntiatione habenda est ratio diligenter, quos imiteris quorumque similis esse velis. Eoque impensissimum studium curae et laboris intendas, quia, etsi ad pronuntiationis laudem praecepta te ducant, incredibile est quanto magis valeat ad hanc rem vivum exemplum. Et intuendi tibi non solum oratores in pronuntiando laudati, sed etiam actores scaenici, non tamen ita, ut ad scaenicos motus deferaris, sed in quantum sat est ex his ad pronuntiationis ornamenta derives. Nec enim etiam tenuitas femineae vocis imitanda est aut seniliter tremendum aut ebrietas vacillatione exprimenda est, quia in pronuntiatione oratoris id maxime erit artis, ne ars esse videatur: tenebisque ut, quotiens exclamandum erit, lateris conatus sit ille, non capitis, ut gestus ad vocem, vultus ad gestum accommodetur.
+Illud non sine causa est ab omnibus praeceptum, ut
Vocis quoque ipsius sonus neque nimis acutus neque nimis remissus sectandus est: namque ut in nervis, ita et in voce quo remissior, hoc gravior et plenior, quo intentior, hoc tenuis et acutus magis est. Ita imus vim non habet, summus rumpi periclitatur: et idcirco mediis utendum sonis, ex quibus sit et excitandae intentioni et submittendae facultas.
+Observandum etiam, ut recta sit facies: ne labra detorqueantur, ne immodicus hiatus rictum distendat, ne supinus vultus, ne deiecti in terram oculi, ne inclinata cervix, ne elata aut depressa supercilia. Infinitum enim in his quoque rebus momentum est, quia nihil potest placere, quod non decet et, ut ait M. Tullius, 'caput artis est decere, quod facies'. Labra lambere vel mordere deforme est, cum etiam in efficiendis verbis modicus esse debeat eorum motus; ore enim magis quam labris loquendum est.
+Manus vero, sine quibus trunca esset actio ac debilis, vix dici potest quot motus habeant, cum paene ipsorum verborum copiam consequantur. Nam ceterae partes loquentem adiuvant; hae, prope est ut dicam, ipsae loquuntur: his poscimus, pollicemur, vocamus, dimittimus, minamur, supplicamus, abominamur, timemus, interrogamus, negamus; gaudium, tristitiam, dubitationem, confessionem, paenitentiam, modum, copiam, numerum, tempus ostendimus; iisdem concitamus, inhibemus, probamus, admiramur, verecundamur. Hae in demonstrandis locis atque personis adverbiorum atque pronominum obtinent vicem, ut in tanta per omnes gentes nationesque linguae diversitate hic mihi omnium hominum communis sermo videatur. Averso pollice demonstrare aliquid oratori indecorum est. Sinistra manus numquam sola gestum rectum facit, idque praecipue vitandum est vitium: plane dextrae se frequenter accommodat, sive in digitos argumenta digerimus, sive obicimus adversas, sive in latus utramque distendimus, sive satisfacientes aut supplicantes (diversi
Cantare vero inutilius sit an foedius nesciam. Quid enim minus oratori convenit quam modulatio ebriorum aut comessantium licentiae similis? Quid vero movendis affectibus contrarium magis quam cum dolendum, irascendum, indignandum, commiserandum sit, non solum ab his affectibus, in quos ducendus est iudex, recedere, sed ipsam rei sanctitatem efficere quodammodo tibiis ac fidibus aut cymbalis adiuvandam? Quisquamne, non dico de homicidio, sacrilegio, parricidio, sed de calculi ratione et ceteris quaestionibus loquens, atque, ut in breve conferam, quisquam in lite cantat? Itaque hanc inflexionem vocis, quae paulo modulatior exsisteret, reprehendere et Aeschines et Demosthenes solent. M. etiam Tullius dixit in Phrygia et Caria turpissime rhetoras epilogos coepisse cantare, quo foedius nihil est. Satis sit, si obscuro quodam flexu, ubi necesse est, sit lugubris ac miserabilis, cum virili tamen et recta pronuntiatione, non modulata, ut nunc plerique faciunt, cantatione.
Ante omnia illud inhaerere tibi volo, haec, quae supra dicta sunt, et cum natura obvenerint et arte fuerint excogitata, ad plenam tamen consummationem nullo modo posse sine usu continuaque et iugi et instanti exercitatione perduci, sine qua affirmat M. Tullius Cicero nullam rem illustrem effici posse. Idem alio loco: 'exercitatio quaedam suscipienda est' inquit; 'usus enim uni rei deditus et ingenium et autem saepe vincit'. Alibi quoque: 'adhibeatur usus frequens, qui omnium magistrorum praecepta superabit'. Quamobrem et inventio et dispositio et elocutio et memoria et pronuntiatio usu acri et exercitatione intentissima convalescant.
+Nec te fugiat in exercitatione esse periculum maximum, quod plerique, fugientes laborem, incuriose et tumultuarie exercentur verborumque sola frequentia delectantur, 'cum sit nihil tam vitiosum', ut ait Marcus Tullius, 'quam verborum vel optimorum atque amplissimorum sonitus inanis, nulla subiecta sententia'. Etsi ergo
Multa praeterea ex omni parte orationis circumspiciantur, ne quid offendas, ne quo inruas: nec tibi videatur reformari postea posse, si quid in exercitatione neglexeris. Naturae enim vicem paene obtinet consuetudo, et 'sicut bene dicendo' inquit M. Tullius 'bene dicitur, ita male dicendo male dicatur necesse est'; ut melius sit omittere quam paenitenda consuetudine in pravitatem aliquam convalescere.
+Ridiculum forsitan putes, si adiecero, ut exercitatione consuescas nihil contrarium, nihil quod obsit ingerere. Sed frequenter, mihi crede, oratores urgentur ab advocatis, a litigatoribus, ut quod sit inutile ingerant. Huic errori non obtemperare consuesces, si exercitatione quoque, ne quid contrarium dicas, prospexeris. Dices enim, si personarum, quas defendes, rationem habere neglexeris: si quae sunt in eis invidiosa non mitigaris extenuando, sed laudando et efferendo invidiosiora feceris; si in homines caros iudicibus inveharis; si qua vitia aut incommoda, sunt in iudice, ‹ea› adversario [si] exprobraris; si, cum dicas pro altero, laesus litem tuam persequaris, causam relinquas. Quid, si ‹in› ipsis argumentis posueris aliquid aut aperte falsum aut ei, quod dixeris dicturusve sis, contrarium? Quid multa? Omnis cura esse debet, ut, si quid possis boni, causae efficias: sin minus, certe, ut ait Marcus Tullius, 'ne quid mali'; quia nihil turpius videri potest, quam cum oratoris dicto sermone consequitur: 'occidit susceptum'.
+Exercitatio iuvenilis uberior et abundantior esse debet, quia multum inde decoquent anni, multum ratio limabit. 'Volo' ait M. Tullius 'se efferat in adulescente fecunditas'. Audeat ergo haec aetas plura et inveniat. Facile remedium est ubertati, sterilia nullo labore vincuntur: sit eloquens, non tantum disertus. Inter disertum autem et eloquentem hoc interest, quod eum statuit M. Tullius esse disertum, qui possit satis acute atque
Amet laudem iuvenis magnumque ‹esse› sciat multis tacentibus solum audiri. Nam licet ipsa vitium sit ambitio, frequenter tamen causa virtutum est. Orator, cui semper in multa celebritate vivendum est, assuescere exercitatione maxime debet iam ab adulescentia non reformidare homines neque illo labore solitario delitescere.
+Cum enim omnibus oratoris opibus fueris instructus, plurimum tamen valet animi praestantia, quam nec metus frangat nec ultra modum reverentia retardet. Sicut enim abominanda sunt contraria vitia, confidentia et temeritas et improbitas et arrogantia, ita sine constantia nihil studium, nihil profectus ipse profuerit, ut si des arma timidis et imbellibus. Est ergo verecundia interim adversa multisque causa fuit, ut bona ingenii studiique situ quodam secreti consumerentur. Ne putes a me probitatem repudiari, sed verecundiam, quae longe differt atque discreta est: nam quid est verecundia quam timor quidam reducens animum ab iis, quae facienda sunt? Inde confusio. Quis autem dubitet vitiis ascribere affectum prohibentem facere, quod debeat fieri? Neque ego is sum, qui nolim eum, qui sit dicturus, et sollicitum surgere et colore mutari; quae si non acciderent, etiam simulanda erant: sed sentiat periculum volo, non succumbat nec concidat. Sed prorsus optima atque potissima est adversus verecundiae vitium medicina fiducia. Excitanda ea et attollenda semper est, quae in eiusmodi secretis languesceret. Deinde cum proferenda sunt studia, caligat in sole et omnia nova offendit, ut ‹qui›, quod solus exercuerit, inter multos facere non possit.
+Sequenda igitur est M. Tullii sententia, qui praecipit ducendam dictionem ex domestica exercitatione et umbratili medium in agmen, in pulverem, in clamorem, in castra atque in aciem, subeundum visum omnium. Sint praeterea ipsae materiae, quae finguntur, quam simillimae veritati; nam et declamatio ea solummodo prodest, quae imitatur eas actiones, in quarum exercitationem reperta est. Frustra in declamationibus laborabimus, si diversitate operis ac dissimilitudine ad forum quasi rudes venturi sumus. Rudes autem simus necesse est, si alia pronuntiatio, aliud genus elocutionis in declamationibus fuerit, cum longe alia in foro reperienda sint. Et ideo unum etiam atque etiam te 'repetens iterum iterumque monebo', ut et pronuntiatione et elocutione declamatio tibi semper forenses actiones imitetur et exprimat et effingat.
+Eas vero declamationes, quas quidam corruptius delectationis tantummodo causa decantant, non aliud esse Quintilianus affirmat, quam fuisse traditur, qui grana ciceris ex spatio distante missa in acum adversam sine frustratione inserebat; cui donari modium ciceris rex iussit, inertem laborem ipso
Sermocinandi ratio non in postremis habenda est; et quidem sermonis usus multo frequentior quam orationis est. Igitur sermonis est virtus elegantia sine ostentatione. Verba sint electa, honesta magis quam sonantia, paucae translationes neque hae alte petitae, modica antiquitas, sine figuris insignibus, sine structura leniore, sine periodo, sine enthymemate: denique omnes rhetoricas palaestras missas feceris, quae ut addunt orationi auctoritatem, sic detrahunt sermoni fidem. Attamen habebit sermo lucem suam, ut sit simplex et aequalis et ante omnia carens obscuritate.
+Sermonum argumenta, quae semper esse vix seria possunt, plerumque se iocis inserentibus, tamen semper honesta sint, at non inepte neque iurgiose. Nam multos nugae rapiunt ad foeditatem, nec non contentiones ad furorem, cum tamen in omni parte vitae, tum in sermonibus quies optima est. Fere sermo cuiusque mores probat. Cave ne quem sermone laedas vel aperto vel inverso vel absentem vel coram. Agrestis ingenii est aut neminem appellare aut de pluribus unum alterumve eligere, quicum fabulere. Superiores observare oportet, ut invitent clientes ad colloquendum: nam inferior modestius fecerit, si exspectet, dum lacessatur, nisi quid rei suae evenerit. Sermonum autem occasiones sunt et sciscitatio, quid agant, rogantis, et commemoratio, quid tibi aut alteri evenerit, aut quid novae rei audieris, quam tamen narrare non sit religionis, et admonitio ex re nata fortuita.
+Iam ubi statuendum sit initium, res ipsa perducit; nascitur enim ex responsione responsio. In quo cavendum est, ne hinc illo, quod aiunt, transultes aliudve quid, quam qua de re agitur, interseras. Neque porro obloquare neque solus loqui postules neque properantem morere atque otio obtundas. Vbique brevitas bonum est, sed in sermone praecipuum; alterius enim tempore non abuti decet. Multum ad sermonis gratiam valet veterum exemplorum memoria, rerum novarum scientia, si illa accommodes, non ut quaesita, sed ut obvia. Et proverbiorum tempestivitas lepida est Graecorum atque nostrorum; et versus partesve eorum ‹et› ex orationibus aliisve scriptis sententiae, si loco proferantur, sermonem convenustant.
+Clamare in loquendo rusticum ac barbarum est; fit enim de sermone convicium. Iam si in publico aut in convivio clames, non agrestis modo, sed insanus habearis. Rursus si ita demisse fabuleris, vix ut proximus audiat, hominis nimium delicati est. Et audire sermocinantem rationis est, primum ut attente audias, ne, dum res alias agas, cum responsio opus sit, aliud respondeas, aut ignarus, rogari quid videatur, consilescas; deinde ut sinas propositum explicari atque in loco occurras, ne duo aut plures chori aut catervae modo constrepatis.
+Et hominum et locorum et temporum ratio servanda est: alius cum superiore, alius cum pari aut proximo sermo est; item cum senioribus, cum aequalibus, cum pueris aut mulierculis. Quid? In convivio putas eundem debere esse, quem in foro aut aliquo coetu litteratorum? ‹Quid› quod ego scio quosdam ‹in› spectaculis aut conviviis aut ubi minime convenit doctrinam atque facundiam venditare aut rem publicam strepere? Minime oportet vinum de poculo in mensam instillare idque digitulo deducere in lineas. Mala ista sermocinatio in convivio garrula ac per vinum diserta, et fere videas, qui sicci ac sobrii nihil sunt, eos madidos friguttire. Et temporum tibi cura sit, ne in rebus tristibus laeta, ne in laetioribus tristia introducas. Hi sunt enim, quos Cicero ineptos vocat, qui neque ubi nec quando nec cum quibus fabulentur existimant nec quam diu nec quo modo. Partim plus cachinno interturbant quam verbis explicant, verba concidunt, syllabas obscurant, litteras ut furto auferunt. Loquere opportune, honeste, Latine, dilucide, placide, plano ore, vultu quieto, clamore nullo, sine cachinno, sine aliis notatis supra. Multum ad sermonis elegantiam conferent comoediae veteres et togatae et tabernariae et Atellanae fabulae et mimofabulae, multum etiam epistolae veteres, in primis Tullianae.
Epistolis conveniunt multa eorum, quae de sermone praecepta sunt. Epistolarum species duplex est; sunt enim aut negotiales aut familiares. Negotiales sunt argumento negotioso et gravi. In hoc genere et sententiarum pondera et verborum lumina et figurarum insignia conpendii opera requiruntur atque omnia denique oratoria praecepta, una modo exceptione, ut aliquid de summis copiis detrahamus et orationem proprius sermo explicet. Si quid historicum epistola conprehenderis, declinari oportet a plena formula historiae, ne recedat ab epistolae gratia. Si quid etiam eruditius
Lucem vero epistolis praefulgere oportet, nisi cum consulto [consilio] clandestinae litterae fiant, quae tamen ita ceteris occultae esse debent, ut his, ad quos mittuntur, clarae perspicuaeque sint. Solent etiam notas inter se secretiores pacisci, quod et Caesar et Augustus et Cicero et alii plerique fecerunt. Ceterum, cum abscondito nihil opus est, cavenda obscuritas magis quam in oratione aut in sermocinando: potes enim parum plane loquentem rogare, ut id planius dicat, quod in absentium epistolis non datur. Et ideo nec historia occultior addenda nec proverbium ignotius aut verbum cariosius aut figura putidior: neque, dum amputatae brevitati studes, dimidiatae sententiae sit intellegentia requirenda, nec dilatatione verborum et anxio struendi labore lux obruenda.
+Epistola, si superiori scribas, ne iocularis sit; si pari, ne inhumana; si inferiori, ne superba; neque docto incuriose, neque indocto diligenter, nec coniunctissimo translatitie, nec minus familiari non amice. Rem secundam prolixius gratulare, ut illius gaudium extollas: cum offendas dolentem, pauculis consolare, quod ulcus etiam, cum plana manu tangitur, cruentatur. Ita in litteris cum familiaribus ludes, ut tamen cogites posse evenire, ut eas litteras legant tempore tristiore. Iurgari numquam oportet, sed epistolae minime.
+Praefationes ac subscriptiones litterarum conputandae sunt pro discrimine amicitiae aut dignitatis, habita ratione consuetudinis. Rescribere sic oportet, ut litterae, quibus respondes, prae manu sint, ne quid, cui responsio opus sit, de memoria effluat. Observabant veteres carissimis sua manu scribere vel plurimum subscribere. Commendatitias fideliter dato aut ne dato. Id fiet, si amicissime dabis ad amicissimum, et si probabile petes et si impetrabile.
+Graece aliquid addere litteris suave est, si id neque intempestive neque crebro facias: et proverbio uti non ignoto percommodum est, et versiculo aut parte versus. Lepidum est nonnumquam quasi praesentem alloqui, uti 'heus tu' et 'quid ais' et 'video te deridere': quod genus apud M. Tullium multa sunt. Sed haec, ut dixi, in familiaribus litteris; nam illarum aliarum severitas maior est. In summa id memento et ad epistolas et ad omnem scriptionem bene loqui.
+digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, + note e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati:
+ testo o
lacuna materiale: si visualizza [...]
lacuna integrata
+ dagli editori: ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+‹Praefatio›
+‹De phrenitide›
+I. Vtrumne sint signa futurae phreniticae passionis
+II. Quae sequuntur ‹eos›, qui in phreniticam passionem proni + intelligantur, quos labiles diximus?
+III. Quomodo intelligitur phrenitis?
+IV. Quae sunt huic similes passiones et quomodo discernuntur?
+ V. Quomodo discernimus a phreniticis eos, qui [in] furore febricitant?
VI. Quomodo discernimus eos dormientes ab his, qui in lethargi‹c›am + deueniunt passionem?
+VII. Quae sunt differentiae phreniticae passionis?
+VIII. Quis locus in phreniticis patitur?
+IX. Quomodo curandi sunt phrenitici?
+X. De phlebotomia
+XI. De cucurbita
+XII. Ad Dioclem
+XIII. Ad Erasistratum
+XIV. Ad Asclepiadem
+XV. Item ad Asclepiadem
+XVI. Ad Themisonem
+XVII. Ad Heraclidem
+
+
Sed exordium sumemus ab his, quae
+ cum febribus esse noscuntur, siquidem febres sunt acutis magis comites passionibus, in
+ quibus est phrenitis praeponenda.
Nam
+ Demetrius ‹H›erophilum sequens libro sexto, quem De passionibus
+ scripsit, hanc diffiniens delirationem dixit uehementem cum alienatione atque
+ ‹frequentius cum› febre, et in interfectionem celerem, aliquando et
+ in sanitatem.
"Frequenter" autem, quod adiecit diffiniens, quidam sequentibus
+ ascripserunt, ut sic intelligamus "frequenter sine consensu", siquidem cum
+ ‹con›sensu atque uehementer fiat aliquando phrenitis.
+ [et] quae per stationem uel obtrusionem fuerit, illam
+ uero solubilem atque leuem, quae ex turbatione fuerit liquidarum materiarum atque
+ spiritus, sic etiam phreniticae passionis illam dixit esse uehementem, quae statione uel
+ obtrusione fuerit effecta corpusculorum. alii uero, "Non", inquiunt, "quod sine
+ obstrusione fiat aliquando phrenitis, hoc Asclepiadem dixisse accipiamus, sed quia sola
+ ex uehementi. sunt ‹enim› etiam quaedam in hominibus sanis
+ obstrusiones."
+
+ [be]rrima communibus antecedentibus causis.
Neque nunc obstrusio causa est phreniticae passionis, sicut in
+ aliis ostendimus, neque causam debuit pro effectu accipere neque in membranis
+ consequentem obtrusionem fieri, sed in sensibus, hoc est in sensualibus uiis, quas
+ Graeci [m] generatur, communiter autem alienationis
+ substantiam in sensibus constitutam existimauit Asclepiades. [ar]um uiarum, aliquando uero uiae capaciores motibus; sed
+ hoc intardans", inquit, "ac sine febribus furor uocatur, quem uulgo insaniam dicunt,
+ recens autem atque cum febribus neque cum sensu phrenitis intelligitur."
Si igitur
+ phrenitis passio est in sensu, non recte eam principaliter diffiniens obstrusionem dicit
+ esse in cerebri membranis.
Mentitur
+ etiam apertissime, cum suam explanans diffinitionem dicit, quod papauer alienationem
+ facit. soporiferam etenim ingerit pressuram. hoc adeo defendentes quidam eius sectatores
+ aiunt etiam somno fieri alienationem. [in] furore febricitantium communis erit diffinitio. in his enim, ut ipse
+ ait, obtrusionem in membranis cerebri frequenter sine ‹consensu, cum›
+ febribus atque [cum] alienatione effectam.
+ [im]mitiusculae; in uiis
+ enim minutissimis fiunt plagae siue percussus atque affricationes, quae corpori minime
+ accendere feruorem possint.
Addo etiam febres, quae per totum corpus ‹fiunt›, causam earum
+ ex obstrusione membranarum factam, qua totum corpus accendatur, ratione carere.
+
In libris
+ denique Diffinitionum phrenitim inquit esse alienationem repentinam cum febribus. sed
+ etiam nouus furor, quem insaniam uocant, saepe mouetur cum febribus.
+
[m] uel
+ dolore capitis uel occipitis uel clunium affici aut oculorum rubore. haec enim signa
+ communia sunt passionum, quae uexata membrana cerebri fiunt, atque male laborantium
+ aegrorum, non necessario omnium ac semper phreniticorum. dehinc audacia sine ratione et
+ hilaritas uel e contrario securitas non futuram, sed praesentem alienationem
+ designant.
+ [quod, inquiunt, debemus diffinitione explicatum accipere,
+ etenim furore febricitantium, non ex obstrusione membranarum,] quae non sinat
+ initium sumere. non igitur negant signa fuisse futurae passionis." [ia].
+ quapropter manet genus futurae phreniticae passionis in signis, quamquam
+ ‹non› necessario in eam ueniant aegrotantes.
Contra secunda
+ uero haec probauerimus et de singulis scribentes docebimus. [a]cticas appellant, singulares quidem non
+ esse futurae passionis signa neque rem sine tempore neque concurrentia, ut forte
+ oculorum sanguinolentia uel capitis grauedo, sed in unum coaceruata atque concurrentia.
+ [c]e ratione atque hilaritas
+ certa significatione dicta sunt signa futurae phreniticae passionis, sicuti et in
+ externis, quamquam praesentia paruitate iam latentia pro futuris accipimus. igitur
+ Thessalus primo libro Diaetetico praecepit phlebotomari in stricturam magnam uenturos;
+ atque hos ita designat iugiter febricitantes et usque ad dimissionis tempus submerso
+ pulsu affectos, frequenter uel cum dolore urinam reddentes, cum haec praesentis iam sint
+ uehementiae signa, non futurae.
Quidam medici, ex quibus sunt Asclepiadis sectatores, etiam
+ attendunt aeris qualitatem, quam Graeci catastema uocant, et tempus et antecedentes
+ causas et naturam et aetatem. aeris inquiunt habitu‹m›, ne quis
+ calescat, quod eius causa plurimos afficiat, ut saepe oculorum lippitudines uel ulcera,
+ tempus autem, ut aestatis finem uel autumnum, in his enim aiunt hanc frequentare
+ passionem. [n]dentes inquiunt causas, ut
+ uinolentiam uel uigilias ac iuges adustiones. naturam inqui‹un›t
+ aegrotantis, ut si fuerit mente mobilis atque iracundus uel in disciplinis litterarum
+ exercitatus aut capite debilitato et facile inflationem sentienti uel si, quoties
+ aegritudine afficitur, facile alienatione uexetur. aetatem inquiunt, si iuuenis. omnia
+ quidem sunt prouidenda. non enim ex uno uel duobus, sed ex multis concurrentibus
+ significatio firmatur. unum etenim quiddam etiam ad aliud quiddam commune est; at uero
+ in unum conueniens multorum concursus discretionum facit intelligentiam prominere.
[r]ebricula, non designat
+ phreniticum, sed si multa concurrerint, quae nihil aliud quam passionem designent, ut
+ sit significatio, quae, ut supra diximus, ex multis confecta unum faciat signum et
+ significans eius rei, quam demonstrat. quare, ut dixi, intelligimus phrenitim ex
+ concurrenti febre acuta et alienatione et pulsu paruo atque crebro attestante
+ carphologia et crocidismo: ex his enim intelligitur passionis genus.
[esse] uel inaequales atque ‹ad› superficiem
+ corporis difficile ascendentes, alienatio intra diatriti uel post diatriti tempus iugis
+ aut intercapedinata cum risu tacito aut cum cachinno et cantilena uel certe
+ maestitudine, silentio uel murmure aut uagitu aut leui secum sua ipsius mussitatione uel
+ mentis indignatione, ut in furore exsiliens difficile teneatur atque omnibus iracundus
+ sit et exclamet uel sese percutiat aut suam uestem atque propinquantium scindat aut metu
+ se abscondendum existimet aut lacrimetur atque secum loquentibus non respondeat, cum
+ loquatur tamquam uisis ‹non uisis› et non solum
+ ‹non› uisis, sed etiam mortuis,
[c]
+ feminis, quomodo etiam sapere plus est in iuuenibus atque ma[io]ribus.
+
Nos uero dicimus communiter grauiter laborare, quos passionis
+ afficit magnitudo. illud enim semper in aegritudine magis
+ afficit‹ur›, quod a natura plurimum recesserit.
+
Igitur non febricitare
+ furiosos percunctat‹iu›um non est siue uniuersale, quod Graeci
+ catholicon uocant, sed est discrepatione partile, siquidem, ut diximus, quidam febribus
+ afficiantur, sed phrenitici acutis uel celeribus, furiosi uero tardis, quamquam sit
+ etiam hoc insufficiens discretioni propter eos, qui repentino furore agitati
+ febricitant.
+
Discernuntur
+ igitur colore, charactere, respiratione, pulsu, tactu, schemate iacendi, febrium
+ magnitudine.
[d] fiet, ut
+ supra diximus, ex principalibus passionibus, unde etiam curationum ratio sumatur.
Aliqui igitur cerebrum pati
+ dixerunt, alii eius fundum siue basin, quam nos sessionem dicere poterimus, alii
+ membranas, alii et cerebrum et eius membranas, alii cor, alii cordis summitatem, alii
+ membranam, quae cor circumtegit,
+
+
+
Explicata uaria[e] passionis apprehensione ad eius curationem
+ transeamus.
+ [obs]curationis proprietatem
+ strictura laborantes in ‹loco› lucido atque tepido et amplo
+ mediocriter locamus. etenim ultra modum feruens naturaliter febricula caput incendit et
+ rursum frigidus constringit atque corporis auget densitatem. item nimium lucidus
+ membranam percutiet cerebri immodici splendoris causa.
+ Sit etiam sine ullo picturae figmento, ne uisa aegri ex picturis mente accipientes, quae
+ Graeci phantasmata uocauerunt, plus asperentur aut in risum soluantur, maxime cum
+ ratione careat multorum ingressum aut frequentiam prohibere et pictura occasionem
+ lacerandae mentis acquirere, cum iugi uisu falsa coguntur pro ueris accipere. hinc etiam
+ splendidi colores parietum siue straminum uel operimentorum prohibendi, resultantes
+ enim, ut ita dixerim, percutient uisum.
+
+
+
At si exsilire de lecto uiderimus nimietate furoris, melius erit
+ plurimis uti ad remedium ministris, sed qui possint lenitate retinere, ut etiam
+ laxamentum stricturae praebeamus. uel si ‹non› fuerint, qui, ut supra
+ diximus, teneant, aut ipsorum uisu commoti fuerint aegrotantes, ligationibus utimur, sed
+ praetectis lana aut ueste locis, quos uinculis nectimus, ne maior utilitate quiescendi
+ imprimatur uexatio. ligationibus etenim immodice constricta necessario tumescunt,
+ ‹et› propterea omnis in peius extenditur passio.
+
Declinante accessione, hoc est cum e uisceribus reclusus feruor ad superficiem
+ corporis atque articulos uenerit aegrotantis, pulsus quoque densitas et humilitas in
+ amplitudinem atque raritatem uenerit, oportet pube tenus, hoc est inter umbilicum et
+ pectinem, quod Graeci
+ [con]stricturam ea curatione mitigari uideamus, audacius id facere
+ perseuerabimus; si autem asperari senserimus, erunt minuenda, quae gerimus, conicientes
+ non tantum solutionem constringi adiutoriis, quantum alienatio[ne] augetur.
+ namque necessario requies congrua solutioni atque noxius motus accipitur.
+
Declinante accessione os colluere iubemus aegrotantem ex aqua calida uel, si
+ impatienter siti iactatur, dabimus ei potum, sed strictura sola laboranti plurimum, ut
+ densitas irrigetur, solutione laboranti paruum uel, si plurima cogit solutio, etiam
+ frigidum.
+ [f]ac‹cip›iunt non resistendo, praesentibus etiam his,
+ quibus, ut supra docuimus, aegrotantes uerecundiam debent.
+
+ Secunda uero diatrito, si uenter suum non agnouerit officium, clysterem adhibebimus ex
+ aqua et oleo calido uel decoctione foenugreci aut lini seminis cum oleo. etenim
+ intestinorum siccitas rigatur et aliena, quae retinebantur, excludentur et acrimonia,
+ quae ex ipsis nascens ex‹h›al[ien]atione quadam capitis
+ tumentia asper[n]abat, detrahetur, atque ipsum caput localibus adiutoriis
+ melius praeparatur.
+ [m] curamus,
+ his operantibus magis, qui aegro seruiendo iam noti sunt, ne mentis alienatio asperetur.
+ etenim eorum facile accipiunt atque redarguunt delirationem, praesentibus, ut saepe
+ diximus, his, quibus uerecundiam aegrotantes debent.
Post perunctionem factam, ut
+ supra diximus, cibum dabimus.
Post
+ refectionem itaque erunt somno dimittendi, uel, quod est uicinum somno, requies
+ adhibenda; atque usque ad totius passionis statum alterna uel per interualla cibi
+ refectio, hoc est interposita diei unius ieiunitate, permittentibus quidem uiribus. sed
+ ea die, qua cibum non dederimus, erit cataplasmatibus utendum continuis atque iugibus
+ usque ad medium tempus dimissionis.
At si solutio magis inerat passioni, non erit
+ gestatio adhibenda. tenuat enim atque dirarat motus, dehinc cum solutio prouocatur,
+ etiam uigiliae necessario augentur. in dimissione uero accessionis, quam Graeci anesin
+ uocant, perseuerandum est localibus adiutoriis cucurbitae appositione, sed non adhuc
+ adiungenda scarificatio. [r] aegrotantes in diaphoresin
+ ueniant.
At si aliquo in loco uehemens dolor emerserit, sola erit scarificatione
+ curandus. tunc consequentibus atque congruis uaporationibus et fomentis et
+ cataplasmatibus et p‹er›unctione utendum et cibo, cum temporis
+ opportunitatem uiderimus, quae probatur signis, quae De febribus scribentes docebimus.
+ generaliter autem omnium passionum strictura laborantes minus cibamus, conuenit enim
+ cibi paruitas densitati, siquidem corpora minus exhalent, atque e contrario solutioni
+ plurimus conuenit cibus, siquidem celerius insumatur plurimae exhalationis causa.
[in]osa uel sulcata
+ pannositas, quam Graeci rhacosin uocant. etenim humilitas atque densitas pulsus plurimos
+ fecit errare, ut putarent uirium solutionem, atque ita importune uinum dantes
+ insuperabiles mentis alienationes fecerunt excitari. [e]
+ natura uel sanita‹ti›s tempore intelligitur iam fuisse.
+
Prouidendum itaque, quia in ista aegritudinis qualitate incauta uini dandi
+ consuetudo propter uires, ut supra memorauimus, accusabilis apud inertes, quos idiotas
+ appellant, inuenitur, quamquam passionis causa aegrotantes interfecti uideantur.
+ quapropter erit primo periculum praedicendum ac deinde uinum dandum.
+
[e] etiam mediae materiae pulmenta, quod Graeci
Cum omnis deinde sollicitudo recesserit atque omnia suspecta
+ circumscripta uiderimus et alienatio mentis omni ex parte recesserit, febribus desertis
+ atque uiribus resumptis, impauide omnibus supradictis utendum erit coniunctis, ut
+ gestatione, unctione, lauacro et uario cibo atque uino.
+
Haec est secundum methodon curatio phreniticae
+ passionis. dehinc aliarum sectarum principes, quid ordinauerint, prosequamur.
Diocles uero libro, quem De febribus scripsit, ait oportere phreniticos fortes
+ atque audaces lauacro curari, simili‹ter› etiam phlebotomari iuuenes
+ fortes atque plurimum sanguinis abundantes uel consuetudine uinolentos, quosdam intra
+ sextum diem, aliquos uero etiam post septimum et octauum.
Quantum ad haec miseris erat melius debilitate potius quam uana
+ corporis fortitudine laborare, ne tantis cladibus errantis medici uexarentur! etenim
+ audacia et irrationabilis fortitudo peiorantis est passionis, et magis in augmento.
+
Dehinc noxius est
+ etiam clyster acrior, quem saepissime probant, atque nihil a ueneficio differens.
+ phlebotomia quoque iugulatione non differt, cum uexatis uiribus adhibetur, ut aiunt post
+ septimum uel octauum diem. atque ita etiam ex uinolentia in phreniticam passionem
+ uenientes conuenit plerumque non phlebotomari, cum forte etiam solutio affuerit.
+
[m] uinum conuenit cum melle dari. non ad
+ examen dandi tempora sumpsit. dicit denique multis profuisse, et miratur, quomodo,
+ nescius temporum conuenisse fortunam. dehinc multam inflationem facere nemo dubitat
+ atque plenissimam uentris commotionem, quippe cum neque dandi quantitatem adiecerit
+ neque alias adiutorii partes manifestandas aduerterit.
[n]t, cito etenim inquit ea exantlari atque impleri,
+ tertianum uero minorum statione corpusculorum, item quartanum minutissimorum, difficile
+ enim impleri atque exantlari possunt. febrium ponit signum feruorem plurimum atque
+ immutationem pulsus in uehementia‹m›, nisi ex aliqua haec manifesta
+ fuerint causa. et neque inquit esse in passionibus statos dies, quos crisimos appellant,
+ [g]nificam. item ‹u›in‹um›
+ Samothracium, clysterem atque uomitum probat, circa uesperam pridie.
Laudat etiam in Salutaribus praeceptis uitae uarietatem atque uehementer utile
+ dicit aquam bibere et frigida lauari, quam psychrolusiam appellant, et frigidam bibere.
+
+
Hoc est Asclepiadis dogma.
+ nunc quemadmodum phreniticos curauerit, prosequemur.
[i]or‹um› faciat ad caput ascensum et in
+ constrictionem atque tensionem cerebri membranam cogat.
+ Phlebotomiam etiam nihil inquit iugulatione differre in phreniticis, siquidem sit cum
+ dolore aegrotantibus congrua. nam dolor maiorum corpusculorum statione fiet, quae sola
+ phlebotomia exantlari posse noscuntur. phrenitici igitur nullo dolore uexantur, siquidem
+ angusti[i]s in uiis paruorum facta uideatur statio, et propterea phlebotomati
+ animi defectu atque corporis frigido torpore afficiantur aut uocis amputationem aut
+ mentis alienationem sustineant. detracta enim materie passionum causa remanente
+ crassificari contingit atque corporis facere algorem, tunc ad cerebri membranam spiritum
+ uel feruorem ferri et statione‹m› corpusculorum geminata quoque
+ alienatione.
Est etiam uehementer noxium
+ phlebotomiae utilissimum adiutorium prohibere, quippe cum uideamus in ipso usu saepe
+ passionem fecisse compendium. etenim defectio uocis atque algor sequentur eos, qui
+ incongrue fuerint phlebotomati, coniuncta scilicet solutione, aut intemporaliter aut
+ immodice.
Ad haec respondemus, quia, etiamsi sua sponte passio intra septimum
+ diem solui potuerat, non soluetur, iniquae curationis causa. etenim neque de somno neque
+ de uigiliis neque de capitis fomento uel ceteris, quae ad diligentiam pertinent
+ curationis, quicquam uidemus ordinatum. solis ex tribus medelam credidit adhibendam,
+ potu, cibo, clystere, et hoc tamquam de experimento.
+
Denique quae culpans alios dixerit, in ipsum conuertenda
+ utentem clystere. non enim dici potest solam frequentiam iniectionis accusasse, genus
+ autem innoxium iudicasse, cum manifeste propter acrimoniam clysteres noxii iudicentur,
+ et magis etiam, si usu frequenti atque copia peccauerint adhibentes. quid dicam, quod
+ neque semel Asclepiades clysterem iusserit adhiberi, cum secundo una die dixerit
+ innouandum, dicens perseuerante rursum cibo abstinendum, et innouandum tertio praeterita
+ die, quo clyster fuerit adhibitus.
+ [d]uertendae
+ praecautione praesentis, hoc e‹s›t iam effecta‹e›,
+ curatione‹m› ordinauit, cuius duplicem dicit differentiam, unam
+ meticulosam ac multis phreniticis aptandam, aliam uehementem atque periculosam, quam
+ philoparabolon appellauit.
Quarum primam ordinans, si, inquit, eum, qui non sit ab
+ alio curatus, acceperunt, et propterea nullo sit tentatus adiutorio, odoramentis utemur,
+ hoc ‹est› castoreo, peucedano, ruta et aceto, uel ex his infuso
+ liquore et clystere detrahendae obtrusionis causa.
Haec est secundum Asclepiadem met[u per]iculosa atque cauta differentia
+ curationis. [u per]iculosa differentia curationis arte formata, sed est potius tuta,
+ neque etiam uehemens, quam secundam posuit periculosam ac metuendam. uocanda est enim
+ artis iudicio probata necessario magis quam supradicto est uocabulo nuncupanda. at si
+ uere fuerit illa, quam putat, tuta, quomodo non omnibus, sed multis erit phreniticis
+ congrua? aut cur non manifestauit, quibus sit incongrua? [m] peior esse
+ perspicitur? primo etenim inuidiose iubet, si qua ante ipsum medicus adhibuit,
+ repudianda, at si non adhibuerit, tunc probanda, tamquam legitimum putans, ut haec aliis
+ adhibentibus noceant, ipso medeantur. dehinc, neque quibus utendum sit his prohibitis,
+ dixit, ut oporteat phreniticum sine ullo adiutorio derelinqui.
Est etiam
+ uehementer noxium aceto uti atque peucedano et ruta et castoreo. premunt haec enim et
+ uertigines ingerunt et ob acrimoniam sui tumentes dissecant membranas;
Quid nunc, Asclepiades, grauius olens habuisti
+ castoreo? quid grauabilius ab his, quae adhibenda confirmas? cataplasma[ta]
+ uero ex pollinibus et aceto fuit cataplasma remoto aceto per se efficax; laxatiuum est
+ enim. sed acetum tibi repugnat ipso enim caput foueri iussisti. clysteris uero culpam
+ superius probauimus.
[et] sternutamentis aegros afficiendos credidit? quibus apparet eum contra
+ semet tulisse sententias. caret etiam artis auxilio, quod pro tempore
+ ‹et› aere atque loco ordinanda adiutoria putat et non pro passionis
+ magnitudine.
Falsum est etiam, cum continua atque iugis fuerit passio, circa
+ uesperum cibum dare, siquidem etiam secundum ipsum Asclepiadem releuentur omnes lucis
+ initio, uespero accessiones augeantur. natura, inquit, uesperi ob aeris crassitudinem
+ densata inflat corpora atque initium generat accessionis. omnibus denique pulsus leuatur
+ statim ex medio die initium sumens. omnino igitur ratione caret uesperum cibo tempus
+ eligere, quo etiam secundum Asclepiadem accessiones augentur.
Noxium est etiam omnes gestatione agitare. in his enim, qui solutione
+ et constrictione uexantur, magis extenditur passio. et horum testis Asclepiades est
+ primus. etenim ait uias apertiores fieri gestatione.
[in] alia inquit habere similia praedictae passioni, solum quod
+ uinum pro melle circa uesperam, non nisi omnino coegerit passio, damus; si minus, primo
+ ingressu statim, atque plurimum et extentum, hoc est meracum et salsum dabimus uinum,
+ quod appellauit tethalassomenon. etenim, inquit, quae primo imbecilla atque tarda de
+ sorbilibus et mulso dederunt aegro commoda, omnia ex uino celerius atque coaceruatim
+ implentur.
Haec est uehementior, quam dicit, curatio,
+ pro mulso habens uinum, ut ceteris peccatis manentibus in odoribus et fomentis et
+ sternutamentis et iacendi loco et gestatione omnibus ordinata grauiorem ex uino
+ uexationem adiecerit. in quibus neque mulsum recte secundum ipsum ordinatum esse
+ perspicimus.
Incongrue inquam, quoniam salsum et propterea acre,
+ quando decoqui mel iubet, ne uenter ueniat in fluorem, atque ab aliis ordinatum
+ clysterem remouet, [et] tamquam in commemorationem ducens grauem phreniticis
+ uexationem, hoc est fluorem uentris, cum magis salsum uinum id facile possit efficere et
+ per acrimoniam febres atque tumens corpus incendere.
Intemporaliter autem, quomodo
+ circa uesperam, quando secundum ipsum fiet accessio,
Item immodice dare probatur, quomodo multum atque meracum, et propterea ignis in
+ modum uexare perspicitur, ut uere ipsum uideatur cauteris esse uirtute, quae neruos
+ incurrens atque penetrans infestae iamdudum febriculae coniuncta etiam illud, quo
+ sapimus, et alienationem geminet mentis aut spasmum faciat aegrotanti, asserens etiam,
+ quod hi, qui non multum neque meracum accipere uoluerint, noceantur, siquidem minus
+ inebriari contingat. [t], quippe cum Asclepiades ex uino frequenter
+ phreniticos fieri fateatur atque similes ebriis inueniri. quomodo igitur credi potest
+ eosdem multo uino accepto atque meraco releuari, quibus alienatio ex uino facta
+ perspicitur, quae necessario in capite simili semper uexatione operatur?
Mitto etiam, quomodo, si, ut uolunt, ebriis similes
+ phreniticos accipimus, non oportuit ebrium inebriando curare. nullus enim uinolentus
+ bibendo in sobrium uenit.
Ait etiam
+ uinum in cauteris similitudinem abstinere sudorem, cum idem dicat mitigari alienationem
+ accepto uino, cum se plurimi ac per totum corpus sudores effuderint, ut secundum ipsum
+ id sit intelligendum, quod nunc abstineat uinum sudores, nunc faciat.
Quibus probatur repugnantia ex
+ iisdem promittere et frigido exemplo denique errare. [in] iuuenibus et praepurgatis clystere uel sitientibus magis quam
+ plenis cibo et inchoantibus ac deficientibus febribus magis quam summa tenentibus et
+ post accessionem potius quam ante ipsam.
Haec sunt, quibus neque sibi conueniens phreniticorum
+ curationem ordinasse probatur, quamquam plurima, quae dici potuerant infinita
+ consideratione, taceantur.
Primo igitur ex prima diatrito nutriendos
+ dicit nullis etiam cogentibus causis, quod est improprium tempori. dehinc dat sorbilia
+ aut cucurbita‹m› aut solum mulsum aut pomorum quaedam. quomodo nunc
+ dissimilitudo uirtutis ciborum docet, errorem facile eius perspicimus.
Cadit etiam, cum in accessione thoracem putat ungendum et in his, qui forte ardorem
+ sentiunt, rosaceo fouendum.
Peccat etiam et in reprobandis odoramentis, non docendo, quae illa sint ac
+ quot diebus abstinemus aegrotos unguentum adhibendo, quod est laboriosum, nisi etiam
+ cibus fuerit datus. oportet enim neque cibari non antecedente perunctione neque perungi,
+ nisi cibus fuerit consecutus. sed etiam post unctionem aqua frigida faciem fomentat,
+ constringens rursum tumentia [phreniticis strictura caput afficit]. [s] etenim phrenitico strictura caput affici nemo
+ negat.
Item inaniter putat ex tertia die, quo mente alienari coeperunt, nulla
+ accessionum discretione cogente quotidie cibum dari. at si alternis diebus fuerit
+ occurrens accessio, alternandum etiam nutrimentum: oportuit enim nisi declinato
+ solutionis metus occurrerit atque quotidianis diebus accessiones fuerint effectae,
+ omnibus cibum alternis dari. nam non potest corpus diurnis accessionibus grauatum suis
+ partibus applicare nutrimenta, quae sumpserit.
Item iubet
+ lauantes solium primo descendere, tunc ascendentes solium fricari plurimum et rursum
+ descendere, quod est laboriosum. sufficiebat enim defricatos tunc
+ sol‹i›um descendere, cum se modico senserint sudore uexatos. at
+ iste post lauacrum oleo rosaceo caput fouet, quo grauius odore impletum aegrotantes
+ afficiat.
+
Dat etiam uinum
+ plurimum: heminam etenim uel tres dimidias iubet ante cibum, si fuerit sitis nimia
+ consecuta. quod est, ut sentio, sine ulla ratione.
Proficientibus igitur aegris
+ perseuerandum inquit in utendo uino; si uero profectus cessauerit, tribus uel quattuor
+ diebus aquam dabimus usum uini differentes, rursum dierum numerum et non passionis
+ consideran[te]s motum. quapropter etiam si post tres dies difficultas adhuc
+ declinationis obstiterit, non oportet ad usum uini descendere. etenim sollicitae
+ passiones his impulsibus facile ad augmenta recurrunt.
Haec nunc Themison
+ phreniticis curandis ordinauit. sed post ex Methodica secta multa bona contulit
+ medicinae.
+
+
[Empiricos laudat.] Mirandum sane, unde haec
+ ei‹s› uenisse suspicio potuerit, ut discrepantium commixtio unam
+ facere uirtutem posse putaretur, uel quae illis natura uel fortuna fuerit magistra, quas
+ saepe suis inuentionibus duces fuisse testantur, uel certe quomodo discrepantes
+ historiae in ista medicaminis confectione iudicium latuerunt. sed si hoc experimentum
+ dixerint, apertissime delirabunt, ut laborans Empirica ad occultarum confugiat
+ apprehensionem causarum.
+
[m]
+ conuenien‹te›s accessionis tempore offerre, uel, quod multo leuius
+ est, aqua corrumpi posse negatur, ut ‹non› cuiquam credendum sit
+ supradicta medicamina isto praesertim tempore digestionis officio superari.
Ait
+ praeterea succumbente passione dandum iuscellum simplex gallinaceum uel sucum ptisanae,
+ hordei uel oryzae ac deinde per profectum ad usum panis accedere leui ex farina confecti
+ et gobionum piscium pulmentum, secundo carnis gallinaceae ac leporis, quae non recte
+ quisquam etiam declinationis tempore ob reficiendum corpus prima dari permittat;
+
+
Illos uero, quos corruptione, inquit, in passionem uenisse
+ uiderimus, clystere purgandos, aquam dantes largius bibendam, aliquando etiam mulsum,
+ uinum Chium aut Rhodium, sed primo aquatum, secundo etiam meracum.
Et quid
+ pluribus? ita curandi diligentiam praetermisit, ut uaria mobilitate uideatur esse
+ confusus. quorum omnium meminisse decet, sed sola supradictorum probari ratione.
+
Haec sunt, quae de phrenitica passione credidimus ordinanda. nunc de ceteris
+ celeribus uel acutis cum febricula passionibus sequenti docebimus libro.
I. De lethargo
+II. Quae sequuntur eos, qui in lethargiam uenire posse noscuntur?
+III. Quomodo intelligitur lethargus?
+IV. Quomodo discernimus lethargos ab his, qui similibus afficiuntur?
+V. Vtrumne sint differentiae lethargorum
+VI. Quis locus in lethargis patitur, et quomodo curandi sunt lethargi?
+VII. Ad Dioclem
+VIII. Ad Praxagoram
+IX. Ad Asclepiadem et Themisonem et Heraclidem
+X. De apprehensione uel oppressis, quos Graeci cataleptos appellant
+XI. Quomodo curandi sunt hac passione laborantes?
+XII. Quomodo aliarum sectarum principes istam curauerunt passionem?
+XIII. De pleuritica passione
+XIV. Quae sequuntur pleuriticos?
+XV. Quomodo intelligimus pleuriticam passionem in peripneumonicam transeuntem aut in + uomicam uenientem?
+XVI. Quis locus in pleuriticis patitur?
+XVII. Quae similia pleuriticae passioni, et quomodo internoscuntur?
+XVIII. Quomodo curandi sunt pleuritici?
+XIX. Ad Hippocratem
+XX. Ad Dioclem
+XXI. Ad Praxagoram
+XXII. Ad Asclepiadem
+XXIII. Ad Themisonem
+XXIV. Ad Heraclidem
+XXV. De peripneumonia
+XXVI. Quae est peripneumoniae intelligentia?
+XXVII. Quomodo intelligitur peripneumonia?
+XXVIII. Quis locus in peripneumonicis patitur?
+XXIX. Quomodo curandi sunt peripneumonici?
+XXX. De cardiacis
+XXXI. Quid est cardiaca passio, uel quomodo eius cognitio tradenda?
+XXXII. Quomodo intelligimus eos, qui in cardiacam uenire possunt aut etiam in ipsa + constitutos?
+XXXIII. Vtrumne febricitent cardiaci
+XXXIV. Quis locus in cardiacis principaliter patitur?
+ XXXV. Quomodo discernimus cardiacos ab his, qui [in] stomacho patiente
+ sudauerint?
XXXVI. Quomodo discernimus cardiacos ab his, qui sudore prospero liberantur, quem + Graeci criticum uocant?
+XXXVII. Quomodo curandi sunt cardiaci?
+XXXVIII. Quomodo aliarum sectarum principes cardiacos curauerunt?
+XXXIX. Vtrum recte Asclepiades cardiacos curauerit
+XL. Vtrum recte Themison cardiacos curauerit
+
+ [s] obliuione, Graeci enim lethen obliuionem uocauerunt,
+ argiam uacationem, quam corpori atque animae ingerit uis supradictae passionis. et est
+ comparatio‹ne› grauior phrenitide, non aliter quam negatus in toto
+ uisus ab ex parte impedito uel silentium ab impedita locutione aut surditas ab auditus
+ falsitate uel hebetudo sensuum a difficultate.
[d] sit accipiendum frequenter: utrumne antecedenti seruiat
+ orationi, ut intelligamus 'frequenter cum difficultate sensuum', an consequenti sit
+ oratione iungendum, ut intelligamus 'frequenter cum febribus', an uero utrique seruiat
+ parti. quo inuenimus nihil recte esse diffinitum: semper enim cum difficultate sensuum
+ atque febribus haec intelligitur passio.
+ [n]c grauiorem
+ putaueri[n]t pressuram. nec sane debuit in diffinitione magnitudinis
+ differentias ponere, sed passionis genus quemadmodum intelligatur manifestare. 6 nonne
+ etiam complexionem magis phreniticae passionis cum lethargia dedisse uidetur? denique
+ alienatio subita ac re[s]cens cum febribus acutis phreniticae est passionis,
+ pressura uero cum febribus lethargiae.
Leonides autem Episyntheticus "Lethargus",
+ inquit, "est obtrusio secundum uias membranarum cum furore mentis atque febre et
+ maestitudine ac pressura et pulsu magno." [m] in semet maestitudinem atque furorem
+ continet.
Item Menemachus pressuram inquit celerrimam uel acutam cum acutis
+ febribus et non semper iugibus.
Soranus uero, cuius haec sunt, quae latinizanda
+ suscepimus, pressuram inquit celerem esse uel acutam cum acutis febribus et pulsu magno
+ ac tardo atque inani. frequentare inquit in senibus, siquidem aptior sit sensuum
+ difficultati atque demersioni ipsa quoque senectus.
+ [in] phrenitim fore
+ denuntia‹n›t, aliqua propria, quae etiam ‹in›
+ causa communi tamquam propria accipimus, ut sunt ea, quae in phreniticam uenturos
+ passionem designare praescripsimus, ut febres acutae ac uehementes et saepe continuae ac
+ difficile ad superficiem corporis ascendentes, capitis grauedo uel somnus aut dolor
+ uehemens repente ac sine ratione recedens,
Erit praeterea tacitus is, qui natura atque sanitatis tempore fuerat multiloquus, tunc
+ piger ac non sponte initians loquelam, sed alienam prosequens suarum tacitus querelarum,
+ aut non digna ratione referens, multo etiam ueluti somno affectus, nec quicquam somnians
+ aut eorum, quae somniauerit, memor. schema iacendi frequenter supinum contra solitam
+ consuetudinem, oscitatio iugis, extensio crurum, tamquam mox e somno expergiscentis;
+
+
At si passio in peius duxerit aegrotantem, respiratio
+ crassescit, ita ut ‹h›irta uideatur, palpebrarum quoque non perfecta
+ conclusio, oculorum cauitas, linguae ariditas atque asperitas,
+
Defectionibus igitur animi densus atque
+ paruus et coaceruatim interiens pulsus efficitur. mandragoram uero uel altercum
+ bibentibus pulsus rarus, sed plenior fiet, a‹t› lethargis inanis et
+ inflatus.
+
Item
+ multi nostrorum temporibus atque magnitudine constare lethargi differentias tradiderunt.
+ alium enim magnum, alium paruum esse dixerunt, et alium ‹in› initio,
+ alium in augmento, alium in statu, alium in declinatione, et accessione uel dimissione.
+
Sed omnes illi[us] summas atque generales passionis differentias
+ tradiderunt et non specialem lethargi.
Et oportet iacere in loco lucido atque calido
+ mediocriter, in accessione per interualla leuiter excitari suo nomine exclamatum. etenim
+ iugiter titillatu uel impressione ac punctionibus hoc facere nihil aliud quam
+ strictura‹m› erit asperare ob inquietudinem quassationis.
+
+
Dehinc post cibum paululum differentes atque articulorum blanda fricatione utentes
+ dormire permittimus atque usque ad declinationis tempus alternis diebus a cibo
+ abstinemus permittentibus uiribus solo mulso utentes. si autem uires obstiterint, etiam
+ his diebus sorbilia mediocriter damus. at si uenter non fuerit solutus, clystere utemur
+ oleo calido et aqua, in qua decoctum sit fenugraeci semen admixto aliquando melle. tunc
+ sicut in phreniticis tondendum caput atque radendum et apposita cucurbita scarificandum
+ et sanguisugis releuandum.
Attendenda etiam cetera passionum accidentia, quae symptomata Graeci uocauerunt, ut
+ ea, quae in corpore frigida fuerint membra, blando tactu manibus continentes leui cum
+ fricatione uaporemus, sudantia citius detergamus, linguae asperitatem uel ariditatem
+ spongia infusa aqua calida humectemus. nam saepe faucium siccitate praefocationis
+ imitamur effectum. tunc oculos lemis obsitos uel lacrimantes spongia uaporabimus atque
+ ita demersos excitamus. calidus etenim tactus habet quoddam resumptionis illatae
+ leuamen.
+
Haec est secundum
+ Methodicos lethargorum curatio. antiquorum uero Hippocrates et Erasistratus et
+ Herophilus ad eorum curationem nihil posuerunt, sed Serapion Empiricus in primo libro,
+ quem Ad sectas scribit, obscura nimium atque pauca ordinauit, quorum nihil est dignum
+ enarrare.
+ [ur] etiam grauius sino ullo adiutorio caput relinquendo, in quo
+ secundum ipsum passionis est causa.
[t] seruari, cum
+ non semper hoc conueniat, quando declinationis tempore oportet uaria ciborum resumptione
+ uires reparari, non tunc uti suco ptisanae, sed ipsa potius. ille onim et corrumpi
+ facilius et inflare perspicitur. deinde clysterem iubet adhiberi, et non, inquit,
+ metuendum, si remanserit non redditus. erat hoc uerae rationis, nisi esset uirtutis
+ acrioris. sed quia est acerrimae atque mordicantis qualitatis iuxta ueterum
+ consuetudinem, quomodo sperandum est non grauius nocere, quanto plus fuerit tumentibus
+ partibus immoratus?
Sed ex his omnibus nihil sperandum est utile,
+ sed magis incendia uiscerum uel altiorum et ueluti putredines tumentium membranarum ob
+ nimietatem feruoris. non enim, cum acriora collyria tumentes oculos in dolores atque
+ lacrimas plurimas cogere uideamus, membranas quoque cerebri delicatas atque faciles ad
+ iniuriam ob naturam sui tumentes passionis causa minime ex supradictis inuri credi
+ potest, cum singula igneae uirtutis esse monstrentur. item meracum quit, hoc est ultra
+ moderationem temperamenti, commixtum acetum cum melle dari et appellauit oxymeli.
+
[m] iubet, ut scilicet ita forte conuenire
+ uideatur, tamquam in chronicis passionibus, ‹cum› moderatione interea
+ cessante noxius atque uexabilis esse probetur.
+
Oportet etiam secundum eius praecepta manente capillatura aliquod
+ cataplasma apponere et propterea non parui temporis uexatione membranam afficere. nam
+ tonsuram noxiam phreniticis probat. his etiam lethargos similiter curandos existimat,
+ quo fiet, ut etiam ipsis tonsuram prohibuisse uideatur. non enim in illis materiae post
+ tonsuram ascensus uexabiliter caput poterit onerare, in lethargis uero id minime facere.
+ Quae si tamquam uexabilis excludenda est, multo magis sinapi excludendum.
Atque ita odoramentorum tempus tacuit et
+ solam materiam nominauit. hoc quidem etiam de dando potu fecisse perspicitur, dicens,
+ quoties detur, temporum tacita disciplina. uinum etiam lethargis est incongruum nulla
+ declinatione passionis firmata. [s]
+ phrenitici‹s› iudicandi et experimentorum probationi subiecti.
+ namque etiam in lethargis demersionis aucta uexatio ex uini efficitur potu, siquidem
+ spiratio alta ac conductus corporis atque raptus adueniat et celerrime mortis sequatur
+ effectus.
+ [s] commotae congruam exhalationem praebere, quapropter etiam sani
+ in luce dormientes grauantur, quorum maxime hi, qui ‹sub› sole
+ dormierunt, uexari noscuntur", non aduertens, quod omnis tenebrosus aer constringit,
+ lethargica autem passio nullo alio magis quam strictura cognoscitur, quam necesse est
+ augeri ob aeris densitatem.
Iubet etiam parua per interualla eorum faucibus insinuari liquorem, quod praeter
+ tempus faciens ardorem illum, cuius causa id adhiberi existimat, augere potius quam
+ minuere uidetur.
+
+
+
Hoc igitur uexationum perdendae salutis magnitudinem uehementer excedit. [i]untur ea,
+ quae dimissionis ratione indulgentia quadam tenues uias agnouerant. praeterea post
+ frigidam ablutionem balneum sanos quoque incommodat implendo caput.
+
+
Veteres etiam medici hanc passionem non tacuerunt, sed facile, sicuti
+ etiam nunc plurimi, lethargiam esse senserunt. alii horum successores pauci quidem
+ ‹et› Asclepiadis sectatores hanc passionem a lethargo discreuerunt
+ et nomine adiecto catalepsim uocauerunt e‹t› quidem nihil ei
+ nouitatis ascribentes, quod proprium passionis uideretur, sed omnia communia, quae etiam
+ de lethargo dixerunt. sed neque alius quisquam hanc passionem cognouit usque ad
+ Methodicorum tempora. [Praxagoras eam catochen appellauit], neque si quisquam nomen passionis dedit
+ primus, etiam eius signa recte agnouisse probatur, neque Asclepiadis sectatores soli
+ catalepsin uocauerunt, uerum etiam et ipse Asclepiades aliam dixit esse passionem quam
+ lethargiam, sed cum hoc solum praeciperet, nouum non dedit nomen.
+
+
Item Archigenes ait esse difficiles
+ etiam periodicos typos, horum difficiliores esse tertianos, in quibus quotidianae
+ accessiones fiant, sed alterna diei interpositione suae similitudini respondeant, quando
+ in accessione uehemens occurrerit oppressio, et appellauit rhigos. [in] accessiones
+ sibi similes fiant et in accessione aegrotantes supradicta patiantur." dehinc
+ progrediens paululum idem dixit periodicos typos non esse perniciosos, sicut supra
+ dictum est, sed horum esse molestos, quibus accessionis tempore pressurae uehementes
+ adueniunt et quodam nubilo corpus demergitur, quod item rhigos uocauit. "Sed hoc",
+ inquit, "est accidens magis tertianis, aliquando etiam quotidianis, qui similibus,
+ respondeant accessionibus."
+
Item Chrysippus
+ particulariter signa passionis percurrit futurae et praesentis uel in peius euntis,
+ discernit etiam ab lethargo, et alia plurima et uaria digerit.
Quibus ita se
+ habentibus erit indignum tanta dissensione conscriptae passionis eorum cuiquam ascribere
+ firmitatem, quippe cum ceterarum etiam passionum omnibus cognitarum aliqui plurima
+ accidentia atque signa, aliqui pauca conscripserint, nec quisquam uera significatione
+ finierit.
+
‹Soranus,› cuius haec sunt, quae nostra mediocritas
+ latinizanda existimauit, se uidisse plurimos memorat ex intemporali cibo uel plurimo
+ puerorum ista oppressos passione. sed non inquit necessarium praecedentium causarum
+ differentiam in curationibus praeuidere, siquidem praesentia sint a Methodicis intuenda.
+
+
Eos uero, qui sint in passione iam
+ constituti, sequitur schema iacendi iugiter supinum, colli distentio, genarum rubor,
+ febris, [e] per eius obliqua foras decurrit, nunc attestante sonitu
+ transuoratur. discurrit etiam, si quid fuerit liquoris infusum, aut inuito aegrotante
+ percipitur. item labia saepissime conducentes contrahentesque et tanquam in maestitudine
+ constituti suspirant. atque ita, si ante oculos eorum quisquam digitos circummoueat,
+ palpebrant aegrotantes et suo obtutu manuum traiectationem sequuntur, [d]uersa uoluntate
+ eorum fugiunt putorem. dulcia atque amara sentiunt, si eorum linguae fuerint admota.
+ item perpuncti sentiunt, uel si eorum manum quis extenderit, hanc recolligunt, uel
+ lacessiti horrescunt et eorum uultus in ruborem florescit cum sudore saepius plurimo
+ atque feruenti, et in dimissione sinceritati propinquantes rursum admonentur.
+
+
Proprie igitur
+ passionem supradictam, hoc est catalepticam siue catocham, ut Graeci appellant,
+ designant febres acutae, uocis silentium, sensuum hebetudo, pulsus magnus ac uehemens et
+ plenus et humectus et oculorum stans atque fixus obtutus. est autem passio celeris atque
+ acuta, etiamsi in chronias uenerit febres. et est magna atque
+ strictura‹e› et raptu corporis, quem Graeci spasmon uocant, fieri
+ perspicitur, nisi per immodicum fluxum diaphoreticus tamquam in cardiacis fuerit
+ effectus.
+
Item apoplecticis
+ paruus, celerrimus, durus ac sine febribus pulsus inuenitur, siquidem haec repente
+ accidant.
Item qui ieiunitatis uel abstinentiae
+ defectu siue ex capitis causa, quam Graeci scotosin uocant, demersi uidentur,
Item non aliter facile resumere perspiciuntur hi, qui odore carbonum
+ uel unguentorum sensuum oppressione uel torpore afficiuntur. item matricis praefocatione
+ oppressae discernuntur, primo quod ipsa matrix se sustollat atque supra umbilicum uel
+ uentrem exstans uideatur antecedente querela earum partium ante oppressionis tempus.
+ [m] fuisse oppressos passione et ueluti
+ complexu‹m› earum fuisse accessionibus demonstrando lethargicum
+ simul atque catalepticum esse confirmat aegrotantem, non aliter quam sunt ex typorum
+ complexione in una atque eadem aegritudine reperti.
Haec sunt quae
+ ‹in› intelligenda passione atque a similibus discernenda
+ posuimus.
+ [s] spongiarum atque cerotario
+ releuatis partibus mediis caput tondemus atque apposita cucurbita [ex quibus nihil
+ in catalepticis inuenitur, praeterea] scarificamus occipitium et tempora uel
+ cogentibus causis alia quoque capitis loca, si qua potuerint cucurbitae appositionem
+ accipere.
+
+ [g]nificum tumorem. est etiam castoreum acre inueteratae qualitatis causa,
+ sicut omnis caro reposita.
Prohibemus praeterea ob dentium faciendam distantiam
+ immittendos uiolenter cuneos. etenim ex his commotae partes atque quassatae asperant
+ tumentia, quamobrem dentium concasus uehementior fiet, cum magis sit [in]utile
+ ac necessarium in tensione partibus constitutis requiem adhibere, ut declinationis
+ tempore uel potius dimissionibus laxatis musculis sine ulla ui digitis immissis dentium
+ facilius distantiam faciamus.
+ [s] superfieri.
Haec
+ sunt, quae de catalepticis sua potentia Soranus ordinauit.
Hanc definiens
+ primo De adiutoriis libro Aristoteles sic tradendam credidit: "Pleuritis", inquit, "est
+ liquidae materiae coitio siue densatio."
Item Asclepiades libro Diffinitionum
+ pleuritim dicit esse humoris fluorem temporis parui atque celerem interiorum lateris
+ partium cum febre atque tumore; sed erat melius tumorem dicere atque humoris fluorem:
+ etenim quoties ex complexa passione conficitur, tumorem perspicimus superare.
Est
+ igitur secundum Soranum pleuritis dolor uehemens interiorum lateris partium cum febribus
+ acutis et tussicula, qua uariae qualitatis liquor excluditur. frequentat autem haec
+ passio in masculis ‹magis› quam in feminis atque in senibus magis
+ quam ‹in› iuuenibus.
+
+ [n]t leuigata, singula mitescunt,
+ et uentris egestio coagulatur aut fellea carebit qualitate, et per tussiculam exclusa
+ saniosa minime in sanguinolenta redeunt.
Discernendum etiam, quae sint sputa
+ saniosa et quae sit sanies. nam saniosa iam mitescentis tumoris atque declinantis
+ solutione esse probantur; sanies uero ex apostemate, quod etiam uomicam dicere
+ poterimus, uel certe ex ulcere probatur uenire. discernitur autem exercita intentione,
+ hoc est colore et substantia et odore. frequenter enim taetri odoris est sanies. item
+ saniosa admixtione aquae facile soluuntur, sanies autem difficile.
Dolorem uero
+ peiorem alii dexteri lateris probant ob pulmonis uicinitatem, alii sinistri uicinantis
+ cordis causa, forsitan et quia frequentius sinistra dextris debiliora uidentur. item
+ pleuritis nunc eodem tempore febriculae concurrit, nunc superuenit; nec antecedit,
+ ‹nec› cessante febricula perseuerat.
Eos etiam, qui in uomicam transeunt, intelligimus
+ ex eo, quod dolor infixus eodem permaneat loco accedente tussicula arida atque tremore
+ typico et inordinato, spiratione difficili, quam Graeci dyspnoean uocant, cum dolore
+ leuiore et pulsu denso.
Horum
+ primi aiunt non esse in lateribus tumorem, cum neque exstantia ulla earum partium
+ inspectione sentiatur neque rubor nec motu nec tactu dolor acutus uel fortis tamquam
+ manifestis tumoribus. accedit etiam, quod facile supra id latus, quod patitur, iacere
+ possint aegrotantes, supra aliud uero, quod passione liberum uidetur, si se iactauerint,
+ difficultas spirationis accedat, siquidem nunc sustentatae pulmonis partes iaceant, nunc
+ ueluti pendere sentiantur. [t]tussita de pulmone
+ uenire manifestum est, qui neque uenis neque arteriis neque fibris contiguus uel
+ admixtus esse lateri uideatur, ut per ipsum latere accepta excludi posse credamus.
+
Vnde igitur dolores? numquidne pulmonis sensibiles partes in passione constitutae
+ causa sunt? an uero eius tumore latera uicinantia comprimuntur, et propterea dextrarum
+ fibrarum tumor dextri lateris dolorem facit, sinistrarum sinistri? sed in
+ peripneumonicis totus tumet pulmo, nec ullus tamen sequitur dolor.
Sed huic quidem
+ sententiae contrarii aiunt propterea neque ruborem neque exstantiam uel dolorem
+ aegrotantes consequi, siquidem in alto tumor esse uideatur. [t]tussita itidem sputa per pulmonem
+ feruntur, siquidem in ipsum ueniant ex uicinis accepta per uias mente sensas, quas
+ logotheoretos appella‹n›t, sicuti et in uomicis contingit, quamquam
+ frequenter ad externas partes uerticem faciant, uel fracto latere sanguinolenta
+ excluduntur sputa.
Igitur
+ pleuriticam uidentes passionem non simplicem lateris dolorem, uerum etiam febre acuta
+ attestante totum corpus pati uideamus; etenim febres totius corporis sunt. plus tamen
+ pati hypezocota membranam recte dicimus, siquidem sint in ipsa dolores constituti.
[cum] ad nares
+ catarrhus, quem uocant coryzan, et anhelatio, siquidem supradictis tussicula atque
+ spiratio difficilis adiuncta esse uideatur et febricula et dolores accedentes
+ pleuriticam passionem fingant. sed discerni atque internosci suis proprietatibus
+ possunt.
Nam dolor lateris etiam sine febre plerumque est et longo tempore
+ perseuerat uel, quoties celer est, sine uarietate sputorum uel excrementorum esse
+ perspicitur. in pleuriticis uero dolor acutus cum febribus acutis et sputis supradictis
+ inuenitur.
[ne] et potus aquae calidae, moderate quidem, ne plurima liquoris
+ humectatio sputorum prouocet fluorem. tunc somno dimittendus aegrotans. at si uenter non
+ fluxerit, poterit somnus ante dimissionem permittente, hoc est declinante, accessione
+ accersiri, prohibitis scilicet laxatiuis cataplasmatibus. Sed si dolor uehemens fuerit,
+ phlebotomiam conuenit adhibere, si nullus uentris fuerit fluor, intra tertium diem, sin
+ uero fuerit adiuncta uentris solutio, in ipsa diatrito erit phlebotomia adhibenda, ut
+ praediscere possimus, utrum sit perseuerans atque superior strictura magis quam solutio.
+ saepe enim concurrens uentris solutioni sanguinis detractio aegrotanti nouissimam
+ intulit defectionem.
Atque ita adhibenda phlebotomia, sed ex alio brachio, quod fuerit dolenti lateri
+ contrarium, certae rationis causa, quam saepe memorauimus. tunc post mediocrem sanguinis
+ missionem, quae magis conicienda est ex coniunctione quamquam leuissimae solutionis,
+ quiescere permittimus aegrotantem atque resumptum laxatiua perunctione curari oris etiam
+ adhibita fomentatione. digesto scilicet adiutorii turbore dabimus sorbilem cibum ex oleo
+ dulci confectum siue melle, ne liquidorum prouocentur sputa importunitate temporis, hoc
+ est initio siue augmento passionis. [reficiuntur], et
+ aliquando simplici, aliquando admixta acacia aut ptisanae suco, quo sit praecoctus mali
+ Punici cortex uel myrti aut agrestis celsae coma, quam rubum uocant, aut rosa uel galla
+ et his similia. etenim alia quaeque nimium constrictiuae uirtutis uel multorum
+ admixtione composita immodica densatione maiores membranarum fieri prouocant necessario
+ tumores, quos passionis nequitia et tardare faciles et adiutoriis medicinalibus cedere
+ difficiles facit, adiuncta scilicet solutione. quare cum prolixiores fieri uiderimus
+ dimissiones, clystere utemur, solutione cessante cataplasmatibus autem et cucurbitae
+ scarificatione, cum doloris fuerit dimissio.
+
+
+
Declinante passione, si aliqua fuerit sputorum difficultas,
+ ob debilitatem uirium uel liquidorum crassitudinem erit foenugraeci sucus admiscendus
+ melli hoc genere confectus.
Tunc conuenit uario iam cibo
+ aegrotantem reficere: pultibus, ouis hapalis uel cerebro porcino aut haedino aut agnino
+ coctis cum sale modico uel pede porcino in ptisana decocto aut molli gallinaceo pullo
+ uel columbin[ace]o.
Haec ratio secundum Soranum curationis.
+ antiquorum uero Erasistratus et Herophilus de pleuriticis nihil dixerunt.
[hunc ad modum] uel in aeneo uasculo siue
+ testeo, supposito quolibet stramine molli, ne quassatio fiat locorum, scilicet qui in
+ dolore sunt. probat etiam spongiam mollem, magnam, ex feruenti aqua expressam atque
+ inuolutam, tunc apponendam. circumtectus, inquit, enim atque inclusus uapor plurimo
+ tempore perseuerat. admouenda etiam tamquam odoramentum ori uel naribus aegrotantis, ut
+ spiramento adducta suo ingressu laxamentum partibus administret. utendum, inquit, etiam
+ ‹hordeo uel› eruo in aceto miti macerato et calefacto et celeriter
+ sacello incluso, tunc apposito,
At si dolor uaporationibus minime fuerit mitigatus uel
+ abstentus, non oportet plurimo tempore in hac perseuerare curatione: etenim pulmonem
+ uaporatio siccat atque purulentum fieri cogit. sed si doloris significatio ad iugulum
+ uel ad brachium tetenderit cum grauedine, ut etiam pectus uel mamillam tangere uideatur,
+ oportet in brachio uenam diuidi, sed interiorem, quo multa fieri detractio possit, donec
+ plurimum rubrior sanguis excludatur uel pro rubro ‹et› limpido
+ liuidus. utraque, inquit, enim eueniunt.
+ [id est portulacam], uel pepl‹io silph›ii sucum praestare.
+ quae enim admiscemus, sibi similigena haec sunt, quae supra diximus. deducit autem
+ melius uentrem helleborum nigrum, quam deducit peplion, peplion autem helleboro nigro
+ uentositatem melius tollit per podicem prouocatam. haec denique utraque dolorem soluunt.
+ mitigant etiam alia plurima. haec sunt, inquit, deducentia siue detrahentia per
+ effusionem summa, quae ipse sciui atque posui. quin etiam in sorbilibus dantur
+ deductoria, quae non satis sunt insuauia aut amaritudinis causa aut alia qualibet, ut
+ copiae uel coloris.
+ [s] ptisanae. etenim dixit melius esse statim sorbendi
+ initium sumere et in omnibus magis uentris antecedentibus deductionibus sumendo
+ [ergo est] initium sorbendi tertia uel quarta uel quinta uel sexta uel
+ septima die, nisi intra id tempus fuerit aegritudo praeiudicata. haec sunt, quae in
+ primis partibus libri ordinauit.
+ [penetrans] ad iugulum uel cinctum uel brachia tetenderit, uenam incidamus,
+ in quacumque parte facilior fuerit uisa. detractionis autem modus conueniens secundum
+ corporis habitudinem atque temporis, aetatis uel regionis considerationem accipitur.
+
Si
+ inferius thorace fuerit dolor et plurimum aegrotanti distenderit uentrem,
+ ‹purgatione utendum;› sed medio tempore purgationis, hoc est quo
+ uentris officium ‹non› cessat, nihil, inquit, accipiendum, sed post
+ perfectam effusionem mulsum ex aceto exhiberi iubet, quod oxymeli uocant. item quartanum
+ typum medicamine curans tribus aliis diebus adhibendum clysterem probat et, si passio
+ ‹non› fuerit releuata, tunc inquit purgatione utendum.
+
+
Est praeterea
+ improprium ac sine ratione tunc uti phlebotomo, quoties ad superiora dolor tetenderit,
+ prohibere autem, quoties ad inferiora descenderit. oportet ergo sub hoc argumento neque
+ difficultate inferiorum impeditos phlebotomare neque etiam podagricos, siquidem
+ inferiora tumere uideantur. sed ‹neque› necessario, quoties dolor ad
+ superiora tetenderit, phlebotomiam adhibendam uidemus, siquidem saepe peiorante uentris
+ fluore hoc adiutorii genus prohibeatur.
+ [κ]τικὰ[g]nificam passionis ingerunt uehementiam. nutrire etiam cibo
+ post medicamen non oportebat. pugnat enim purgationi faciundae illatum cibi nutrimentum,
+ quippe cum medicamine ‹corpus› corruptum officii sui careat uiribus.
+ mitto etiam, quod ex initio acescere facile ptisanae sucus perspiciatur, confectus
+ quippe ex hordei suco, qui sit digestione difficilis. dehinc aegrotantis corpus non
+ ualeat tantum sustinere nutrimentum, quantum sanitatis tempore solitum uidebatur. item
+ mulsum ex aceto, quod oxymeli appellauit, sine discretione accipimus. est etiam immodica
+ usque ad septimum diem cibi abstinentia, quam custodiendam ordinauit, [n]tur. omne
+ etiam corpus erit unctione coaequandum et non eius particula, quippe cum totum cibo
+ nutriatur; ipsa quoque unctio non exserta anxietatem ingerit aegrotanti atque latentem
+ difficultatem atque accessione ueniente corpus prouocat ‹in›
+ incendium.
[c]ticis medicamentis, quapropter
+ eadem dignus accusatione iudicatur. cibum uero iuuenibus undecima die dandum statuit,
+ sed aestatis tempore elixum magis et frigidum, hiemis uero assum atque feruentem. est
+ enim summae ‹im›peritiae in ordinandis qualitatibus non passionum
+ genera, sed tempora hiemis uel aestatis attendere, scilicet ut aestate tumore laborantes
+ frigido cibo nutriti altiora percutiant‹ur›.
[m] incurrerint
+ neque frigido tempore et neque senes neque debiles corpore ante aegritudinem fuisse
+ uideantur. omnia inquit corpore curanda, et fame magis utendum, dandum bibere mulsum ex
+ aceto, aliquando etiam hyssopo admixto, item sucum ptisanae sorbilem, si celerius,
+ quarta die, si tardius, sexta, atque ex illo quotidie, item celerius senibus atque a
+ sanitate debilibus. dehinc usque ad septimum diem uentrem emolliendum iubet et
+ unctionibus utendum ‹im›pauide persuadet atque respirationem inquit
+ intuendam, utrum sit calida et odoris taetri.
[n]t, nutriendos etiam post accessionem quintae diei
+ permittimus; declinante passione uinum damus et uarium cibum."
Huic Soranus
+ occurrens ait semper phlebotomandos pleuriticos strictura cogente; et apud Romam denique
+ nos, inquit, utemur phlebotomo, nulla regionum discretione confusi. [et], qui fuerint
+ phlebotomia curati, et epilepticos etiam, quos phlebotomandos imperat aptissime. at si
+ secundum, hoc est proprietate passionis uexari, putat, non apud Romam solum
+ phlebotomatos pleuriticos, sed in omni regione noceri debuit iudicare.
Clysterem
+ uero recte prohibet propter acrimoniam, sed non recte semel uel secundo adhiberi
+ permittit.
Item mala atque caduca
+ intentione confirmat circa quartum diem cibum ‹non› dandum
+ generaliter ac necessario quintum diem seruandum. his enim, qui iugibus afficiuntur
+ febribus, quoties initium ex die sumpserint, quarta die necessario dandus est cibus,
+
Cataplasmat etiam aqua solutis
+ pollinibus, quod Graeci omen lysin appellant, admixto fico uel panace aut chamaepity,
+ quorum complexio ob qualitatis acrimoniam noxia iudicatur. probat post usum
+ cataplasmatis malagma, quod Apollophanis appellamus siue Polyarchion, item sua
+ inuentione conscriptum, quae omnia sunt acerrima et propterea recusanda. dat praeterea
+ mulsum praebibendum, in quo praecocta uel praeinfusa fuerit ruta.
At si sputa
+ excludi coeperint, dat medicamen bibendum, quod conficit ex hyssopo, iride et melle.
+ [m], scilicet quae constringere possint. ait enim,
+ si non recesserit sputorum emissio, sequenti die inicienda, ut quae excludenda commoueat
+ iris, eadem clyster per uentrem detrahi prouocet, noxia noxiis committens,
Dat etiam iuscellum gallinaceum cum mulso ex uino uel suco
+ ptisanae, quae sunt in corruptione‹m› facilia atque inflantia et
+ uentrem in fluorem mouentia. dari praeterea uinum iubet his, qui fuerint uiribus
+ debiles, nisi caput, inquit, doluerint, non aduertens, quia temporis opportunitate
+ permittente omnibus conuenit dare, atque e contrario resistente neque imbecillibus.
+ etenim si, ut existimat, ualentes uiribus uexat, multo magis imbecillos.
Dicit etiam declinante passione gobiones pisces dandos, accedente profectu etiam
+ carnem atque panem, non coniciens, quia omnis acrimonia tussientibus uel spirationis
+ difficultate laborantibus uel spuentibus sanguinem inimica est etiam declinante
+ passione. simile enim quiddam facit, quale contingere uidemus in externis corporis
+ partibus uulneribus constitutis, quae cum sunt adhuc tenera, cicatricis nouitate
+ acrioribus exusta, facile resoluuntur.
Hanc igitur quidam diffinientes passionem, ut Demetrius Herophilus libro
+ duodecimo De passionibus: "Peripneumonia", inquit, "est tumor in toto pulmonis corpore:
+ ex parte enim si fuerit, pleuritis dicitur." addere autem debuit cum febribus, siquidem
+ sine his peripneumonia esse non possit.
Huic Soranus
+ occurrens diffinitioni ait: Cum semper strictura in his obtineat[ur], non
+ oportuisse passionem rheumatismum uel solutionem dici cum tumore, sed forte tumorem cum
+ rheumatismo. etenim parua maioribus postponuntur. est igitur secundum nos peripneumonia
+ strictura uehemens atque acuta pulmonis cum sputis et siti et febricula celeri atque
+ acuta.
Peiorante passione thorax etiam exstantior fiet
+ accedente spirationis persecutione cum quodam sibilatu uehementi atque aspero.
+
At si salutaribus prosperata signis passio coeperit in
+ melius uergere, omnium supradictorum fiet paulatim deductio, aliquibus etiam semel
+ amputata decisio.
Etenim praedicta, quae peripneumoniam designant uel concurrentia complent, sunt
+ haec: febres acutae, spirationis celeritas ac difficultas, tussicula atque sputorum
+ uaria emissio, grauatio sine ullo dolore aut cum paruo praefocationis sensu. est autem
+ passio generaliter acuta atque strictura suffecta adiuncto leui humoris fluore, quem
+ rheumatismum uocant. quo fiet, ut magis stricturam uocemus, etiam si dolor non fuerit,
+ quippe cum inesse grauedinem atque pressuram uideamus et asperitatem et siccitatem et
+ accessionem uel his similia signa.
Soranus autem, cuius uerissimas apprehensiones Latino
+ sermone describere laboramus, totum inquit corpus passione uexari, sed pulmonem
+ uehementius, quod quidem aestimatum et non ad expressam fidem accipiendum iudicauit.
+
Manifestum autem ex supradictis, quomodo
+ possunt similia quaeque peripneumonicae passionis internosci, accipimus. pleuritici enim
+ uehementi dolore lateris afficiuntur, dyspnoeici uero, quos anhelosos dicere poterimus
+ siue suspiriosos, sine febribus esse noscuntur, et non solum celeri atque acuta
+ afficiuntur passione, sed aliquando etiam tarda atque obtusa, quam Graeci chroniam
+ uocant. [et cetera.]
Declinante accessione os
+ colluendum ac deinde potus dandus aqua calida.
Cum statum sumpserit passio,
+ gestatione leui utemur, cum uero declinauerit, uario nutrimus cibo seruantes ac
+ praecauentes multo tempore ex liquamine et oleo cibos, siquidem tussiculam commoueant.
+
Ex antiquis autem Erasistratus et
+ Herophilus de ista passione nihil dixerunt.
Item Diocles ait peripneumonicos, qui annum sextum natu
+ excesserint, post iniectionem suco cibari oportere, sed fortiores atque ualidos uiribus
+ leuius, imbecilliores uero plenius.
Item Praxagoras eandem
+ pleuriticorum atque peripneumonicorum tradidit curationem.
Asclepiades uero secundo
+ libro Celerum uel acutarum passionum phlebotomiam recusauit, siquidem nullo dolore
+ aegrotantes afficiantur et propterea, si fuerit adhibita ex initio, sanguis tenuis atque
+ subtilis exire uideatur,
Item Titus huius sectator bis in die
+ adhibendam inquit defricationem, quam quidem ueluti quassantem in acutis passionibus
+ reprobamus.
Themison uero alia quaedam de passione recte composuit, sed peccat
+ iubendo eos secunda uel tertia die gestari, quoniam nondum sumpserit passio statum.
+
Item Heraclides Tarentinus eandem
+ iudicauit curationem adhibendam, quae pleuriticis est ordinata. multi Empirici
+ potionibus atque sorbilibus cibis usi sunt, item pityida et ruta et menta et tragorigano
+ et abrotano et pulegio atque origano, alii haec singula, alii secum mixta adhibentes.
+ sic denique amylum cum aqua praecoctum atque melle [mixta] admiscuerunt, tunc
+ amygdala amara, et haec sorbilia mouent ramo hyssopi. dant etiam irin et gentianam
+ decoctam cum pulegio et anagallide herba et eryngio et marrubio et his similibus, quae
+ omnia ratione circumscripta reprobanda sunt.
+
Soranus uero, cuius haec sunt, tumoris inquit signum nullum
+ subesse, quod in cardiacis uideatur. item cor pati non ualde plurimis probabile uidetur.
+ sed ait cardiacam esse passionem solutionem celerem atque acutam, qua disici corpora per
+ omnes uiarum particulas apprehendit.
At uero, si iam fuerit praesens, sequitur
+ aegros articulorum frigidus torpor, aliquando etiam omnium crurum uel manuum aut totius
+ corporis, pulsus densus, celer, paruus, imbecillis, inanis et quasi fluens, increscente
+ passione etiam demersus, obscurus, tremulus et formicabilis et inordinatus ac deserens
+ attestante hallucinatione, desponsione cum uigiliis iugibus, et quibusdam repentinus
+ atque coaceruatus per totum corpus sudor, quibusdam uero primum ceruice tenus et
+ uultu[s], paruus, tenuis, aquatus, dehinc per totum, ut supra diximus, corpus
+ plurimus, tunc crassus et tractuosus atque uiscosus uel male redolens, tamquam lotura
+ carnis; respiratio parua atque anhela et insustentabilis et per profectum rara locutio
+ ac tremula;
+ [sed] morsibus
+ inuoluntariis succumbere.
+
At si in salutaria signa uenire coeperint
+ aegrotantes, pulsus resurgit, corporis frigus frangitur et difficultas respirationis
+ minuitur accedente animi quadam securitate et post sumptionem cibi uirium profectu,
+ somnus quoque altior tamquam post laborem dormientium.
[Demetrius Apameus] quosdam febricitare
+ aiunt, quosdam negauerunt. Demetrius uero Apameus incipiente inquit passione atque
+ crescente omnes febricitare, post uero, cum uehementescere coeperit passio, febris
+ recedere fertur.
Apollophanes omnes inquit
+ cardiacos febricitare secundum Erasistratum, siquidem cardiaca passio ex cordis tumore
+ fieri uideatur; febricula quoque magni tumoris fit ex causa. item aliqui nouelli
+ scriptores aiunt signum esse periculosae passionis non sine febribus aegrotare atque
+ malignas passiones accedentibus fieri febribus, tunc diaphoresin uenire, uel cessantibus
+ sudoribus perseuerare febrium reliquias.
Asclepiades ait secundo
+ libro Acutarum uel celerum passionum non semper, sed frequenter ex febricula fieri hanc
+ passionem.
Item aliqui aiunt complexa aegritudine aegrotare cardiacos, qui cum febribus
+ fuerint, atque ita, cum aliae fuerint uiae laxatae, aliae densatae, raritate diaphoresis
+ fiat, densitate uel affricatione febricula. nos uero Sorani sequentes iudicium ex
+ solutione absoluta fieri febres accipimus, hoc est raritate uiarum, ut et ipsis est
+ consequens, sicut libris De febribus docuit.
Sed neque periculosas passiones
+ signo febrium designari recte dixerunt. est enim cholerica grauis atque periculosa
+ passio, quae numquam cum febribus fiet. antecedere autem febres cardiacam passionem
+ uerum est, sed aliquando sudoribus solui, sicut etiam tumor soluitur in humorem
+ purulentum conuersus collectione suffecta.
Dicimus igitur, sicut omnes nostri Methodici, quosdam sine
+ febribus [quosdam cum febribus] esse cardiacos, ut eos, qui sanguinis emissione
+ soluuntur, quosdam uero febricitare. namque inanibus et celatis locis uel supra quae
+ iacuerint antea, apposita manu tarda perseueratione occurrit plurimus et mordicans
+ ascendens feruor ex alto febrium referens signum attestante anhelatione feruenti cum
+ delectatione frigidi potus; quibusdam etiam lingua sicca atque aspera inuenitur.
+
Alii uero propterea magis falsum dicunt esse cor ista
+ passione uexari,
Sed his rursum primi respondentes aiunt,
+ quod uulneratum cor celerius interficiat, siquidem multis ante praecisis partibus uulnus
+ possit accipere et pomposa atque coaceruata sanguinis fiat effusio, nec tamen
+ diaphoresis. quod autem neque emoritur neque [e]durescit neque paralysi
+ afficitur, argumentum est quidem non omnino cor pati negans, sed leuiter pati. si enim
+ ceteris similiter partibus corporis est natura confectum, iisdem necessario similes
+ sustinet causas.
Aliqui denique alios ex corde, alios ex
+ membrana, quae cor circumtegit, aiunt diaphoresi uexari et propterea eos, qui ex
+ membrana cordis soluuntur, adiuncto dolore laborare, qui punctionibus crebris aegrum
+ afficiat, eos uero, qui ex corde, grauedinem solam sustinere. sed his quoque
+ respondemus, quomodo signa, sibi quae fingunt, uera existimant esse, cum oporteat,
+ sicuti supra diximus, patientibus quibusque uicinis atque conti[n]guis cordi
+ aliquando stimulantem dolorem, aliquando grauedinem consequi.
[atque] coaceruatis ceteris arteriis
+ pulsus cordis imbecillus inuenitur exceptis ceteris accidentibus, quae symptomata Graeci
+ uocauerunt.
Nos uero magnitudinem pulsus in corde fieri cardiacis non inuenimus,
+
+
Item in cholericis et tetanicis uel tumentibus aut matrice praefocatis plurimus
+ sequitur sudor adiuncto frigido torpore, qui ita discernitur, cum singularum passionum
+ fuerit consideratio perspecta. in alia enim uomitum, in alia colla inclinari, in alia
+ matricem tumere, in alia tumorem uehementem esse necesse est.
+
Vocatur autem secundum aliquos quaedam passio etiam cardimona,
+ quam Graeci cardiogmon uocauerunt. quam necessario sequitur dolor oris uentris, quem
+ plurimi idiotae cordis dolorem uocauerunt.
Generaliter autem cardiaca passio est
+ solutionis atque una acutarum et uehementium passionum, sed aliquando huic miscentur
+ quaedam stricturae accidentia, ut tensio uel tumor partium mediarum, quae non speciali
+ concursu ac significatione sint cardiacis ascribenda.
+
Ex ordine inquam
+ sudoris ipsius: aequalis enim bonus, inaequalis malus sudor iudicatur. ex quantitate
+ signum accipimus moderationem considerantes: modicus enim sudor bonus, immodicus malus
+ accipitur, sed denique sudantes excessa moderatione diaphoresin incurrerunt. [s] similis inuenitur.
Dehinc ex praesentibus atque concurrentibus
+ signis confirmanda significatio. nam diaphoreticis magis paruus atque creber et
+ imbecillis et inanis pulsus inuenitur, thorax etiam grauatus cum respiratione frequenti
+ et iactatione ac desponsione animi, uocis etiam tenuitate attestante pallore. recte
+ autem sudantibus pulsus erectior, respiratio facilior ac leuior efficitur et in somnum
+ prona delectatio et omnium aduersorum minutio cum animi atque corporis releuatione.
[bu]s enim plurimus aer esse perspicitur, sed neque satis
+ breuia, sunt enim praefocabilia et quae facile feruorem ex ingressu hominum concipiant,
+ quos naturalis spiratio aerem accipere atque reddere anhelitus raptu necessario cogit.
+
Denique si non fuerit naturaliter frigidus locus, hunc affectabimus specularia
+ detrahentes, nisi sol obstiterit aut aeris inaequalitas. adiungitur frigori inducto
+ purgatior aer ingrediens locum, qui sua nouitate ac miti accessu reficiat aegrotantem.
+ flabellis etiam latenter aerem frigerandum dicimus, aqua frigida aspergentes solum, et
+ ea, quae influxione sui, quam Graeci aporrhoeam uocant, spirationem facilem
+ aegrotantibus facere ualent,
Cooperimenta praeterea atque stramenta tenera et tritiora probamus, etenim noua
+ uaporatione sui corpora resoluunt. generaliter autem ipsa lecti concubatio neque dura,
+ siquidem uigilias faciat, neque satis mollis, ut est floccorum uel leuium plumarum, erit
+ procuranda. [s] sui resoluant. denique etiam cum fuerint molliores,
+ erunt coarctanda straminum uelamento, ne facili, ut supra diximus, recessu concaua
+ facia‹n›t stramina. lecti etiam latitudo atque spatium tantum
+ probatur, quantum sufficiat aegro alterna conuersatione alterius loci frigus accipere ac
+ deserti uapore carere, quo mutua uice semper ueluti noua repetendo frigida inueniat, ut
+ sine ulla lectorum mutatione in eodem lecto mutatio fieri uideatur.
+ [s] abstinetur. utendum etiam spongiis
+ teneris ex aqua frigida expressis, quibus ora atque colla aegrotantes circumtegentibus
+ uirium resumptionem faciamus temporum interuallis innouantes. tunc totum etiam pectus
+ atque oris partes eodem modo praecuramus frigida[e] infundentes spongias
+ admiscentes etiam aceti quiddam ac iugiter mutantes, ne perseueratione tactus ex uapore
+ tepescant et amisso frigore non ualeant facere densitatem.
+ [i]entibus
+ irruentia uiis ingressu quodam uehementem faciant constrictionem et nulla corpus
+ asperitate afficiant, qua possit aeger aliter inquietari. hinc namque commotus Thessalus
+ unus e principibus nostris eorum usum iudicauit cohibendum. "Etenim recte quoque
+ ualentibus", inquit, "parua cuiusquam asperitas contagio uigilias facere solet
+ ‹et› stramentis irruens terga iacentium uel alias corporis partes
+ lacessendo inquietat."
+
Horum singula apponenda sunt pectori
+ aegrotantis et praecordiis ac frequentissime mutanda, quo frigida perseuerent atque
+ extenta medeantur. possunt etiam rhus Syriaci sextarii[s] quattuor infusi die
+ atque nocte in aquae sextariis uiginti decoqui, donec quarta liquoris remaneat, atque
+ ita colandus ac rursum coquendus horis duabus, donec coagulata omnia fiant
+ inductibiliaque ‹et quae› digitis conuoluta nullam corpori
+ infectionem dimittant, ut unam uel eandem qualitatem sufficiant.
At si tumor aliquis in praecordiis fuerit, non sine
+ praecautione erit cataplasmatibus localibus utendum supradictis; denique erit panis
+ admiscendus, quo nimietas constrictiuae uirtutis temperetur. at si plurimus fuerit
+ tumor, adhibendum simplicis pollinis cataplasma siue panis infusi, quod Graeci omen
+ lysin uocant, iisdem scilicet locis, sed neque calidum, ne corpus prouocet in sudorem.
+
Nos denique iuxta Sorani iudicium praecordiis imponere hoc cataplasmatis genus
+ solemus:
+
+
Tunc cum cibandi tempus uenerit, quod
+ plurima cum cautione erit apprehendendum, siquidem plerisque ex initio accessionis
+ febrium sudores concurrant, plerisque etiam in statu aut declinatione, cum itaque
+ inhumectum atque siccum fuerit corpus, erit praecurandum unctione olei frigidi,
+ lentiscini aut Hispani, ora etiam fouenda aqua frigida ex spongia singulis partibus
+ attrectatis. tunc collutione oris aqua frigida dentium limus detergendus. dandus cibus
+ simplex, sed aliquantulum coagulatus ac frigidus, ne statim sudorem corpori moueat
+ adiectus.
Sed haec, cum
+ primum dantur, medio cibo sunt offerenda cum alica uel quolibet simili suco,
Coniciendum etiam, ut mediocriter cibum demus, sed per
+ interualla frequentius, praesentientes iam fuisse digesta praedata, quapropter melius
+ erit paulatim atque frequenter offerre quam semel aegrum nutriendo grauare. multi etenim
+ largioribus cibis oppressi refracti sunt potius quam resumpti. nam sicut parua scintilla
+ plurima coaceruatione lignorum opprimitur uel lucernae flamma marcescens olei multa
+ infusione frustratur, parua autem adiectione atque sumptione recrescit et rursum
+ ardescit,
Signa autem detrahendi uini
+ haec sunt: primo torpor atque stupor corporis infractus, pulsus erectior, sudoris quoque
+ fluor primo non frigidus, dehinc abstinetur, somnus insequens et ad omnia quaeque
+ facilis aegrotantis arrisio. tunc denique oportet non dense atque semel uinum detrahere,
+ sed paulatim subducere, et magis, si febres nullae fuerint repertae. at si post sudoris
+ abstinentiam febrium fuerint accessiones subsecutae et aegrotantes sufficienter
+ resumptos senserimus, omnino uinum extemplo detrahimus. sin uero adhuc imbecillos
+ uiribus uiderimus, dabimus uinum moderatione cautissima.
Haec est secundum Soranum cardiacorum Methodica
+ curatio.
Sed haec omnia grauia atque exsecrabilia et aegrotantibus perniciosa esse
+ perspicimus. etenim phlebotomiam nihil iugulatione differre ratio testatur, quippe cum
+ haec faciat, quae ipsa nititur passio, mentem disicere et corpus in mortem per sudores
+ soluere ac ad sua primordia reuocare, defluxionem atque casum uirium augere.
+
Dehinc consequens non est, immo etiam incongruum
+ iudicandum articulos igneis medicaminibus confricare, ut ex alto ad semet materiam
+ ducant. inicere quoque intestinis acriora, ut illuc concurrens ex articulis materia
+ atque ex omni corporis superficie attrahatur rursum ad altiora corporis conducta,
+ similis erroris esse probatur. est igitur melius propria uiarum ac
+ natura‹e› spiramenta seruare et non infracta corporis fortitudine
+ acutiori atque celeri solutioni corpus aptare.
Prohibemus
+ iniectionem aquae frigidae, siquidem celerrime calefacta interiorum feruore adiuuet
+ solutionem, faciat etiam delectatione quadam uentris officium prouocari. non aliter et
+ in aquam frigidam deponendos prohibemus aegrotos. non enim manet lenis atque mitis
+ constrictio. item ex sinapi cataplasma prohibemus,
Haec nunc
+ com‹mun›iter omnibus respondenda. etenim Tarentinus Heraclides
+ phlebotomat atque clysterizat et calidis et laxatiuis utitur cataplasmatibus. nunc,
+ quomodo Asclepiadem adhuc quidam recte locutum accipiant, et ea, quae posuit
+ principalia, retractemus.
[in] strictura affectis,
Item post iniectionem adhibet cataplasma sinistrae mamillae constrictiuae uirtutis,
+ sed corpus ob excludendum frigidum torporem calefaciendum probat unctionibus olei
+ ueteris ac defricandum manibus calidis et pannis circumtegenda loca, ex quibus
+ calefactiones atque unctiones superioribus dictis excludendas asseruimus.
Iubet etiam dari uinum noctibus, diurnis atque iugiter, sed id uinum, cui
+ salem miscuerimus, et appellauit tethalassomenon. "Cito enim", inquit, "currit ac
+ labitur et ad omnia corporis membra perueniet." [n]tur." iubet etiam meracum
+ ‹im›mixtum dari.
Est nunc iners et inertiae plenum tota die atque nocte uinum dare et cibo nutrire.
+ plurima enim adiectione nutrimenti uires opprimi necesse est. item ptisana uentrem
+ commouet in fluorem lapsum, suae faciens qualitatis, contraria denique lenticulae
+ qualitati probatur. uinum quoque incongruum atque intemporale et immodicum probatur.
+ incongruum, siquidem sit salsum, quod appellauit tethalassomenon, et propterea uentrem
+ soluat et ex omni corporis parte uires deponat, sit praeterea inflabile atque uirium
+ uexabile non solum aegrotantibus, sed etiam sanis hominibus. forsitan hoc et feruens
+ dederit.
Hic est ille
+ Asclepiades frigidans atque calefaciens, exantlans atque replens et contrariis semper
+ utens rebus in his passionibus.
[est] nutrimento, ex quibus concreta perspicitur.
Sed
+ haec Asclepiadis nugis sunt adiungenda. demonstrauimus enim feruentium medicaminum
+ fricamenta esse necessario noxia et sinapi. tentat etiam inflabiles cibos et, quamquam
+ haec sint omnibus celeribus atque acutis passionibus inimica, multo tamen uehementius
+ cardiacis. gestatio uero et incongrua et intemporalis esse probatur: incongrua inquam,
+ siquidem sit laxatiua, omnis etenim motus uiarum efficit raritatem,
Hic ratio celerum cum febricula passionum curationis
+ terminatur. nunc transeundum ad eos, qui sine febribus esse noscuntur.
I. De synanche
+II. Quae consequantur synanchicos
+III. Quomodo curandi sunt synanchici?
+IV. Quomodo synanchicos aliarum sectarum principes curauerunt?
+V. De apoplexia
+VI. De conductione, quam Graeci spasmon uocant, et distentione, quam tetanon + appellant, et earum speciebus
+VII. Quomodo discernimus raptum, quem Graeci spasmon uocant, a tremore atque + saltu?
+VIII. De curatione
+IX. De hydrophobia
+X. Quae est diffinitio siue agnitio hydrophobiae?
+XI. Quae sequuntur eos, qui in hydrophobicam passionem proni ac decliues esse + uidentur?
+XII. Quae sunt similia hydrophobiae et quomodo internoscuntur?
+XIII. Vtrumne animae an corporis passio sit hydrophobia
+XIV. Quis locus in hydrophobicis patitur?
+XV. Vtrum noua passio sit hydrophobia
+ XVI. Quomodo curandi sunt hydrophob[i]ae?
XVII. De acuto tormento, quod Graeci ileon appellant
+XVIII. De satyriasi
+XIX. De cholericis
+XX. Quae sequuntur eos, qui cholerica passione afficiuntur?
+XXI. Quomodo curandi sunt cholerici?
+XXII. De defluxione, ‹quam› Graeci diarrhoeam uocant
+
+
Synanches igitur alia est sine
+ manifesto indicio, alia cum uisibili atque manifesto, et alia intra oris spatium, alia
+ exterius, alia ex utroque, hoc ‹est› exteriore atque interiore, parte
+ dextra uel sinistra aut in utraque. denique quidam specialem discretionem etiam
+ nominibus posuerunt, ut Valens physicus libro tertio Curationum. eam igitur, quae sine
+ manifesto tumore est, sine nomine reliquerunt. eam uero, quae cum manifesto, si in
+ utraque, aiunt, parte interiorum fuerit, cynanchen uocandam,
Antecedentes causae, quibus haec sufficitur passio, aliquae sunt occultae, aliquae
+ manifestae atque ceteris quoque communes passionibus, maxime tamen conabiles atque
+ laboriosi uomitus, plus etiam, si post cibum iam corruptum, item uinolentia uel niuis
+ potatio aut exclamatio uehemens atque eodem modo perseuerans, quam Graeci monotonon
+ uocant, item catarrhus et acriores cibi praeter consuetudinem accepti, item feruentia
+ atque ignita medicamina pota uel purgatio per helleborum prouocata, quibusdam etiam
+ feminis menstrualis retentio purgationis. afficiuntur autem hac passione magis uiri quam
+ mulieres, quorum plus aetatis mediae et iuuenes quam pueri atque senes.
+ [nes], nisi hoc aliquando ex pressura uenerit. Nos uero
+ iuxta Sorani sententiam synanchen dicimus difficultatem transuorandi atque
+ praefocationem acutam ob uehementiam tumoris faucium siue in locis, quibus nutrimenta
+ transuora[ui]mus.
Surgente uero ac crescente
+ passione, si cum manifesto tumore fuerit, rubens factus uidebitur tumor faucium atque
+ uuae et supra linguam partium et summitatis gutturis cum difficultate transuorationis
+ omnium acceptorum, praefocatio etiam pro tumoris modo, spirationis difficultas et
+ nausearum prouocatio, dehinc sicca tensio, si quis os aegrotantis aperuerit et digito
+ linguam oppresserit, inuenitur.
+
At si circum colla se ignis
+ ‹s›acer infuderit siue in pectore apparuerit et fuerit perseuerans,
+ frequentissime bonum portendit, siquidem ascensus tumoris ex alto ad superficiem uenire
+ uideatur. at si sine ulla ratione adiutorii cuiusquam medicinalis beneficii repente non
+ apparet, salutem negabit.
Humor autem plurimus siue saliuarum fluor in
+ crassitudinem coactus, si in statu apparuerit, mala ostendit, post statum uero passionis
+ salutaria pollicetur. alias enim plurimam praefocationem significat, alias corporis
+ laxamentum. in quibusdam etiam ‹in› tantum tumor increscit, ut
+ stricturam faciat in faucibus atque gutture et mento. est autem passio stricturae
+ ‹et› acuta atque celeris et uehemens et saepissime continua,
+ aliquando intercapedinata.
Adhibenda etiam
+ fomentatio olei dulcis calidi, et apponendae exterioribus partibus uesicae oleo dulci
+ calido semiplenae. adhibenda etiam phlebotomia, si uehementer passio coegerit, intra
+ diatriton. etenim indiget repentina sanguinis detractione ob celerrimum laxamentum. si
+ autem minus necessitas impulerit, in ipsa diatrito uel durantibus uiribus etiam post
+ ipsam phlebotomia poterit adhiberi, si tunc necessitas emerserit faciendi.
Conuenit praeterea post phlebotomiam sequentibus diebus
+ cataplasmatibus uti, quae circum colla erunt extrinsecus apponenda, miti tamen
+ simplicitate confecta, ut est panis calidus ex aqua et oleo uel mulso diligenter
+ emollitus uel pollines tritici aut hordei aut seminis lini aut foenugraeci, singula haec
+ siue commixta ex calida et oleo et melle uel aqua, in qua ‹praecocta›
+ fuerit hibisci radix aut contrita et admixta.
+
+ [i]o, ne ob uiscosam tenacitatem humorum fluori
+ connexa difficultatem facia[n]t spirationis, tunc etiam decoctione hibisci uel
+ maluae agrestis aut myxarum Syrarum aut musci herbae atque palmularum pinguium uel fici
+ suculenti, item suco alicae aut ptisanae.
+ [mastichis], quae singula erunt in
+ mulso decoquenda uel quolibet ex supradictis suco, quoties uiderimus constrictiuam
+ uirtutem admixtione laxatiui liquoris esse frangendam.
Sed in augmento passione
+ constituta illis utemur, quae supra iamdudum memorauimus. humorem praeterea ex feruore
+ nutritum si glutinosum uiderimus factum, tamquam in oculis supernatantem, spongia calida
+ detergimus, sin uero in alto fuerit constitutus, dipyreno immisso praetecto eius capite
+ lana molli ac limpida.
At si uenter officium non agnouerit, etiam clystere utemur
+ inicientes aquam calidam cum oleo, nunc solam, nunc admixto melle.
At si passio perseuerarit et aeger ad perferendam curationem fuerit
+ mollis, ut ferri cuspide metu se contingi prohibeat, sanguisugas, quas Graeci
Si declinare passio coeperit, etiam subunctionibus faucium
+ uel interiorum utemur, ut melle decocto uel medicamine confecto decoctione agrestis
+ maluae et foenugraeci seminis et lini cum amylo et melle et oleo uel uuae passae medio,
+ proiecto ac secreto semine, contritis cum pane uel decoctione lini seminis uel melle et
+ passo Cretico, quibus incocta sit radix agrestis maluae uel alicae atque lini seminis
+ pollines.
At si declinatio fuerit confirmata, dabimus cibo pultem
+ atque oua sorbilia uel porcinum cerebrum longe seruantes omne, quod fuerit acre siue
+ immodice apertibile uel inurens uel uinosum uel asperum aut aridum uel quod ualeat
+ transuorationis loca lacessere. facile etenim passio ex occasione parua recurrit.
+ apponenda etiam cerotaria ex oleo dulci aut cyprino uel glaucino aut irino confecta uel
+ malabathrino cum radice hibisci. tunc lauacro utendum ac deinde uino.
+
+
+
Herophilus de synanchicis nihil dixit.
+ [su]perunctiones tenuabiles
+ atque apertibiles, ut sunt ex hyssopo, origano et thymo, meliloto, absinthio, fici
+ coctione, nitro, staphide agria, centaurea, elaterio, felle taurino, cedria", adiciens
+ etiam cucurbitae usum cum scarificatione, negans quidem quicquam posse sanguinis
+ elicere, siue, inquit, quod cum febribus sit passio, siue quod maior causa sit tumentium
+ partium, quae contrario raptu superet cucurbitae feruorem, ut non possit efficere
+ detractionem.
+
Est praeterea tumentium partium molestissima atque periculosa diuisura.
+ uehementes namque sanguinis effusiones efficit et quae prohiberi minime possint.
+ [ur]a fuerint, ac si constringendi caruerint facultate,
+ uehementius in tumorem ‹de›uenire [de]sperare poterimus. nam
+ omnino in tanto tumore, in quo digitorum immissio improba esse perspicitur atque
+ cataplasmatum et anagargarismatum usus aeger atque difficilis aegrotanti uidetur,
+ quomodo non altiorum diuisura inimica saluti probatur?
+
+
+ [m] ponderis cerae. [c]lectario cum melle. [m]ela[n]terium admiscent et tapsiae sucum obolos tres." at si
+ difficilis fuerit uomitus, penna oleo ueteri intincta atque faucibus immissa prouocandum
+ probat. utitur etiam aliquando medicamine ex omphacii suco et elaterio confecto atque
+ diagridio cum nigro helleboro et sale, si fuerint in uomitum difficiles aegrotantes, uel
+ elaterio cum aceto et ruta et rursum elaterio cum sinapi et salibus.
"Eos", inquit,
+ "qui perfrictione synanchici fuerint effecti, phlebotomari prohibemus atque clysteribus
+ depurgari, ceteris uero omnibus ex qualibet causa synanchicis effectis erunt haec
+ adhibenda."
+
+
+
Irruente
+ passione uocis amputatio sequitur et mentis oppressio ex repentino casu, immobilitas
+ perfecta totius corporis atque conductio uultus,
At si passio
+ fuerit leuigata et in salutaria deuenerit signa, corporis fugabitur torpor atque frigus
+ redeunte feruore, partes etiam quaedam saltu errantes mouebuntur in his, qui omnino
+ caruerant, et distillatus humor faucibus transuoratur, quamquam difficile, nec tamen
+ prisca intercessione impeditur.
+ [s] fortium hominum debiles:
+ etenim oppressionibus magis superantur atque ferre maiora adiutoria minime possunt. hinc
+ etiam specialiter difficilius ‹feminas a› uiris curari perspicimus
+ atque senes et pueros a perfectis aetatibus et tabidos magis quam qui habitudine uigent,
+ item eos, qui praetacti fuerint aegritudine, magis quam qui nulla fuerint morbi
+ contagione sauciati.
Similis autem ac uicina est apoplexiae lethargia,
+ epilepsia, matricis praefocatio, secundum aliquos et paralysis et grauatio, quam Graeci
+ caron appellant, et dissolutio. discernitur ergo a lethargo, siquidem omnis lethargus in
+ febrem atque cum febre fiat, rarum habeat pulsum et neque semper sensibus priuet,
+ apoplexia uero et sine febribus fiat et paruum atque densum faciat pulsum et repentinum
+ tamquam ex letali percussu faciat casum; item quod ex membranae uulneratione apoplexia
+ fiat, lethargia uero numquam.
+
Item matricis praefocatione discernitur, siquidem
+ ‹non› praecedat capitis querela matricis praefocationem, item in
+ accessione conducta atque sese sustollens matrix inueniatur, in apoplecticis uero hoc
+ numquam contingat,
Discernitur etiam paralysi
+ apoplexia, quamquam idem multis uideatur ueteribus, ut Hippocrati et Diocli et
+ Praxagorae et Apollonio Citiensi et Demetrio et si qui praeterea. inquiunt enim
+ apoplectos toto corpore uitiatos paralysi, paralyticos uero particulis.
+
+
Adhibenda est igitur passioni congrua curatio. nam locandi sunt
+ aegrotantes loco lucido mediocriter atque calido. [s] et collo. adhibenda etiam olei fomenta dulcis atque calidi,
+ et expressa ex aqua calida spongia uultus circumtegendus. potus dandus aqua calida uel
+ mulsum distillandum sensim faucibus.
Adhibenda etiam phlebotomia, non necessario
+ exspectata diatrito, dimissionis tamen tempore uel circa primae lucis exortum, cum ex
+ aliqua parte corporis frigidus torpor uisus fuerit egelari. etenim qui prius quam haec
+ prouisa sunt, in materiae detractionem festinant, latenter accessionis tempore decepti
+ phlebotomiam adhibent uel certe iam exspirantes aegrotos phlebotomando nihil prodesse
+ potuerunt, [non] cessauerit, clyster simplex adhibendus cum cucurbitae
+ appositione cum scarificatione, tempore quo saepissime docuimus, occipitio atque omni
+ spinae. spongiarum uaporatione utendum et cataplasmatibus laxatiuis, tum radendum caput
+ totum et multis partibus eius cucurbitae similiter apponendae et usque ad declinationem
+ passionis alternis diebus cibus dandus uel, si uiribus fuerint aegrotantes fatigati,
+ erunt quotidie nutriendi.
+
At si quisquam ex
+ apoplexia liberatus aliquas corporis partes paralysi uitiauerit, harum curationem ex
+ libris, quos De tardis passionibus scribentes docebimus, sumendam iubemus. eos uero, qui
+ membranae uulneratione in hanc passionem cadunt, ita curandos monemus, ut inferius
+ demonstrabimus.
+
+ [a] et acuto dolore ob stricturae nimietatem. distentionem autem,
+ quam tetanon uocant, Asclepiadis sectatores dicunt extentionem corporum, ut alii uero
+ partium, nescii quomodo etiam uoluntate tendimus quasdam partes et in his, qui satyriasi
+ uexantur uel podagra, extensio est genitalium partium uel pedum nec tamen distentio,
+ quam Graeci tetanon uocant. alii aiunt distentionem esse tensionem musculorum secundum
+ colla atque buccas, quos siagonitas uocant, cum tensione ac dolore
+ effecta‹m›.
Secundum nos igitur distentio est siue extentio, quam, ut supra diximus, tetanon
+ Graeci uocauerunt, inuoluntaria tensio, recto atque inflexibili porrecta cremento
+ collorum ob uehementem stricturam siue tumorem; raptus uero posterganeus, quem
+ opisthotonon Graeci uocant, est inuoluntaria retractio ob nimiam stricturam siue
+ tumorem; pronus item raptus, quem Graeci emprosthotonon uocauerunt, inclinatio colli in
+ anteriores partes inuoluntaria ob uehementem tumorem siue stricturam.
Tentantibus igitur in has passiones deuenire haec obueniunt:
+ difficilis ceruicis motus, iugis oscitatio, et magis loqui uolentibus; sequitur etiam
+ non sine dolore iacendi positio atque neruorum maiorum, quos tenontas appellant, leuis
+ tensio et durities, punctio interpellans ex spina usque ad occipitium atque bibendi
+ difficilis transuoratio, contemptibilis tamen,
Sed tetanicis recto ductu distenta magis uidentur colla atque ita, ut inflexibilia
+ fiant. opisthotonicis uero contractus ad posteriores partes fiet cum nimia tensione
+ atque dolore dorsi et clunium. his etiam crura conducuntur et neque manus distenduntur;
+ digitos conductos atque implicitos habent, ut Hippocrates ait, et maiorem digitum, hoc
+ est pollicem, cum ceteris tenent, ut frequentius contingit.
Liberari uero ex his omnibus difficile est aegrotantes,
+ si in uulneribus spasmus emerserit uel si spinae fuerit innata durities.
+
Item secundum
+ Asclepiadem extensio atque conductio partium tarda et perseuerans esse perspicitur,
+ [h]ac
+ distantia temporis; iugem extentionem atque conductionem in tremore fieri magis quam in
+ saltu, raram uero in raptu,
[m] partium [in] passionem ge[r]minat.
At si
+ uehementes fuerint dolores, erit adhibenda phlebotomia dimissionis tempore atque ante
+ tertium diem, si passio coegerit, si minus, in ipsa diatrito aut post ipsam, uiribus
+ permittentibus. [a]em[in]entia et tumentes partes
+ fouendo relaxamus.
Damus etiam oleum calidum ore continendum, et quamquam omni tempore
+ conueniat, magis tamen, cum cataplasmata apponimus, hoc probamus faciendum, quo ex
+ interioribus quoque buccarum colligatio laxatur, cibum dantes alternis diebus, donec
+ passio declinet, si uires aegrotantis permiserint, in iisdem perseuerabimus, solam aquam
+ calidam uel mulsum calidum dimissionis tempore offerentes.
+
Hippocrates libro, quem Ad sententias Cnidias scripsit, cerotario inquit ungendos
+ opisthotonicos et aqua calida eorum crura fouenda. [s] unum adiutorium esse probatur. item collyria siue balani et
+ potiones supra memoratae et uinum intemporaliter datum patientibus contrarium atque
+ saluti noxium monstratur.
Item secundo libro, quem De morbis scripsit,
+ ait esse aliquando conducibile‹m› tetanico sine uulnere effecto atque
+ primaeuo corpore et habitudine uigenti aestatis tempore plurimae frigidae ablutionem,
+ siquidem feruorem reclamet ac reuocet. dat etiam nigrum helleborum cum pipere et lacte
+ asinino carne concocto potat atque sternutamentum commouet. mirandum igitur, quod in
+ his, qui tali passione afficiuntur, frigida utendum existimat Hippocrates, qui iamdudum
+ ait frigida quaeque esse inimica ossibus, neruis, dentibus et cerebro.
Diocles libro, quo passiones atque causas atque
+ curationes scripsit, tetanicis inquit adhibenda mictoria medicamina, quae appellauit
+ diuretica, tum uentrem deducendum atque ‹e›uacuandum. dat etiam
+ bibendum passum aquatum pueris uel his, qui ex uulnere in passionem ceciderunt. prohibet
+ etiam cibum dari et iubet ea, quae passione tenduntur, uaporari et emolliri.
Sed ex his primo mictoria uesicam
+ mouentia omnes prouocant neruos, qui tunc summo atque attento sensu
+ habit‹u›antur. dehinc clysteres acerrimi adurendo tumores
+ asperiores efficiunt, quos adhibendos existima[n]t. est etiam uinum repugnans,
+ priusquam passio declinauerit, et quamquam omne, magis tamen dulce, non opportune datum.
+ inflat denique etiam sanos et indigestos atque inutiles et implicitos facit.
Praxagoras tertio libro Curationum
+ uaporationibus utitur et clystere et uomitu. quanta autem uexatio sit uomitus, arbitror
+ superfluum dicere. est enim etiam impossibilis usus eius in his, qui neque ad
+ transuorandum potum os aperire possunt.
Heraclides Tarentinus secundo libro
+ Interiorum passionum tetanicos et opisthotonicos clystere curat et praepotat iure
+ gallinaceo et lasere, cum primo sint haec uentris inflabilia, item laseris uirtus
+ acerrima, clysterum uero incendiosa.
+
+
Item ait cucurbitam utilem magis
+ quam phlebotomiam huic probari passioni, nisi, inquit, febres, prohibuerint materiae
+ detractionem uel in uenis plurima fuerit plenitudo. tunc enim erit phlebotomia adhibenda
+ in ipsa uehementiae summitate. difficile enim inquit detractionem fieri corpusculum
+ posse tempore dimissionis.
+ [ex] tanta abstinentia iudicatur. dehinc quae aegro adhibenda
+ sint, docere neglexit, utrumne piscium an uolantium uel quadrupedum, sed omne genus
+ corruptibile atque inflabile. hic uero linquens uere resumptiua adiutoria, quae magis
+ fuerant demonstranda, aliena ordinauit. haec sunt, quae Asclepiadi respondenda
+ probamus.
+
[qui] cynolysson uocauit ueluti ex rabie canina morbum conceptum.
+ [m] passionis est canis
+ rabidi morsus uel, ut quidam memorant, ceterorum quoque animalium, quae sint simili
+ rabie obnoxia, ut luporum, ursorum, leopardorum, equorum et asinorum,
+ ‹uel› hominum hydrophobarum. quidam denique in hydrophobicam
+ passionem deuenerunt solius aspirationis odore ex rabido cane abducto, cum deflectione
+ quadam naturalis spiratio uexata uenenosum aerem adducit et
+ ‹ui›talibus inserit partibus. item alii rabidi animalis unguibus
+ laesi in rabiem deuenerunt. memoratur denique sic mulierem in hydrophobicam passionem
+ uenisse, cui facies fuerit leuiter a paruulo catulo lacessita.
+
+
Communiter autem est passio stricturae atque uehemens et
+ acuta uel celeris. etenim ob nimium tumorem et humoris defectum aegrotantes celeriter
+ interficiuntur.
Sed his, qui haec asserunt,
+ consentiendum non est. etenim appetere uel delectari potu, sicut etiam mandere, ex
+ corporis quadam nascitur passione. timor enim per consensum animae corpori[s]
+ compatientis nasci perspicitur.
+
Item Gaius
+ Herophili sectator libro, quo de timore aquae scripsit, ait cerebrum et eius membranam
+ pati.
Magnus uero Ephesius secundo libro Epistolarum ait sigillatim esse
+ dicendum omnia, quae difficultate motus in hac passione afficiuntur, pati, hoc est cor,
+ stomachum, diaphragma, caput, ilia. non enim pulsum malignum fieri posse suspicatur,
+ nisi praepatiente ea parte corporis, unde initium sumit, quae necessario
+ ‹si› sine ulla fuerit uexabili passione pulsus mutari in peius
+ numquam potest neque difficultas spirationis fieri, si diaphragma atque pulmo naturali
+ positione maneant ac nullo modo tentata;
Quorum nihil est ad medicum
+ necessario pertinens. sufficit enim agnouisse caput pati tempore, quo mens fuerit
+ alienata, quippe cum etiam ex antecedentibus signis pati noscatur. praecedit enim
+ quibusdam dolor capitis atque aurium tinnitus,
Sed horum singuli ratione commoti uera quidem, sed
+ deficiente haec posuerunt. praepatitur enim ea pars, quae morsu fuerit uexata, unde
+ initium denique passionem sumere nemo negat. patitur enim totum corpus, quod probamus ex
+ his, quae singuli dixerunt. cum enim alii alias asserunt pati partes, omnes pati
+ confitentur.
Plus tamen stomachum pati
+ atque uentrem recte dicimus. in ipsis enim plurima sunt accidentia signa et
+ manifestiora, ut singultus, saltus, retentio, conductio uel contractio, sitis
+ intolerabilis. sed nihil horum ad curam necessario refertur: ubi enim passionem
+ inuenerimus, eidem parti iuxta magnitudinis comparationem adiutoria adhibemus.
Etenim quidam aiunt nouam esse
+ hydrophobicam passionem, quidam negauerunt, et alii omnino, ut Artemidorus Sidensis,
+ alii specialiter, ut Caridemus sectator Erasistrati. [non] nouam esse passionem plurimi dixerunt, sed ob astructionem probandae
+ nouae passionis aiunt neminem ueterum hanc memorasse passionem, sed soli, inquiunt,
+ nouelli inuentores eandem aduerterunt. certe si fuit apud ueteres, nec tamen memorata
+ cognoscitur. secundo confundit atque turbat haec passio non solum inertes, sed etiam
+ artifices, quo probatur ob tantam ostentationem magnitudinis noua inueniri. dehinc
+ aliarum passionum causae apprehensibiles sunt, scilicet actiuae atque operantes, quas
+ synecticas uocant, istius autem passionis incomprehensibilis est, quod est signum
+ probabile nouae passionis. additur etiam, quod sit incurabilis.
+
+
Homerus quoque hanc agnouisse passionem
+ probatur, conicit enim per figuram, cum de Tantalo dicit, item ubi inducit Teucrum
+ occisis octo Hectorem non potuisse percutere atque ita locutum, ut diceret se hunc
+ interficere non posse rabidum canem. cum igitur memorauit Homerus, ex quo fieri
+ hydrophobae possunt, erit consequens, ut et, quod fieri possint, scierit.
Item
+ comicus Menander inducens senem irascentem istius passionis imaginem uinolentis
+ ascripsit dicens non posse bibere eos, qui uinum usque ad uexationem potant.
+ [s] dicere
+ audeat. passionis etenim causam prompte Homerus memorauit. si igitur fuerunt, etiam
+ rabie affecti sunt, quo fiet, ut, cum fuisse causa, ex qua hydrophobae fierent, atque
+ homines, qui fierent uel pati potuissent, demonstretur, erit rationabile, ut apud
+ antiquos haec passio fuisse credatur. expauescere autem siue confundi, ut aiunt, non
+ solum inertes, sed etiam artifices hac passione, non necessario signum est eandem
+ incurabilem pronuntiandi. etenim plurimae aliae passiones non aliter medentium mentem
+ confundunt, ut satyriasis, apoplexia.
+
Nos quoque his consentimus. uidetur etenim haec passio etiam
+ frequentare quibusdam temporibus uel locis, ut apud Cariam atque Cretam. haec enim
+ insula aliorum uenenosorum animalium difficilis atque paene libera sola canum rabie
+ uexatur frequentissime. poetarum quoque testimonium longe uetustissimum atque non rectis
+ necessario uerbis destinatum accipiendum ducimus.
[d]uertenda sunt aegrotantium ora, atque
+ manu excipiendus est fluor, ne sonitu perculsi commoueantur. in diatrito uero erunt
+ primo perungendi, sed pannis oleo tinctis, eorum enim tractu latenter corpora
+ perungentur, extergendi quoque; at alia fouentur aliis calidis atque [im]mundis
+ consequenter pannis uel linteolis.
Tunc post perunctionem cibus dandus tenuis et
+ sorbilis, quo latenter cum cibo etiam potus inducatur,
Dehinc conuenit laxatiuis cataplasmatibus thoracem curare et a tergo
+ inter utrasque palas, quod Graeci metaphrenum uocant.
At si
+ passio perseuerauerit, iisdem perseuerabimus adiutoriis. illud etiam erit affectandum,
+ ut, si omnino potum recusauerint, qualibet tamen parte quiddam liquoris assumant et
+ nulla indignatione aegrotantes afficiantur uisu perterriti. [u]erit contineri. nam si fuerit plurimus humor, sua redundantia ac
+ pondere prouocat excludi. erit enim eius continentia utilis ad minuendam sitim. nam
+ neque solum dysentericis iniectum medicamen superiora inuadens saepe stomachum atque
+ caput uexare accipimus, siquidem eo necessario perueniat, sed etiam
+ calida‹m› et oleum peruenire posse concipimus, quo partibus iisdem
+ irrigationis praebeat laxamentum. post iniectionem denique manibus admotis impressione
+ moderata ex inferioribus ad superiora ducentes liquorem ascendere prouocamus.
Antiquorum autem medicorum nullus istius passionis tradidit curationem.
+ aiunt denique Themisonem quamquam uolentem non potuisse, siquidem ex rabido cane quondam
+ fuerat uulneratus, etsi eius curationem assumeret mente, quippe scripturus continuo
+ admonitus in eandem laberetur. Democritus uero iubet origani decoctionem dari atque
+ ipsum poculum, quod bibunt, in sphaerae rotunditatem formari.
Item quidam medici, ut Artorius memorat, alios in uasculum
+ plenum frigida miserunt, alios in puteum posuerunt saccis immissos uel inclusos, ut
+ necessitate bibere cogerentur, alios in aquam calidam, nescii quod passionis curatio
+ illa sit, non ut bibant aegrotantes, sed ut bibere uelint. quod fiet, cum passio fuerit
+ adiutoriis destructa. multi denique etiam bibentes raptu affecti sunt grauiore.
+ quapropter etiam toto corpore infundendos, ut putant, et in aquam frigidam magis
+ uexabile comprobamus: omne etenim frigus extendit tumentia.
Item Aristoxenus
+ ad corruptionem atque abundantiam liquoris intentus praedandum dicit potum atque
+ clysteribus utendum communiter omnibus depurgatiuae uel temperatiuae uirtutis; sed haec
+ tumorem passionis incendendo geminant comitantia. item Tullius Bassus etiam
+ sternutamentis utitur et clysteribus, cum generaliter haec passio mitigatione indigeat
+ ob acutissimam celeritatem et non, ut hic putat, ‹re›corporatiuis
+ adiutoriis sit asperanda, quae Graeci metasyncritica uocant. item Niger eius amicus
+ etiam album helleborum dedit. Eudemus autem phlebotomans helleborum dat secunda uel
+ tertia die atque cucurbitas affigit usque ad partium pustulationem. item Agathinus libro
+ De helleboro conscripto iubet etiam dari helleborum in initio passionis. alii podicem
+ cataplasmandum iubent helleboro, alii collyria ex ipso facientes, quae appellauerunt
+ balanos, podici supponunt.
Sed erunt communiter omnes culpandi, cum sit passio
+ acuta atque celeris et uehemens ac saepissime continua, quippe cum numquam puram atque
+ sinceram habeat dimissionem. et est helleborum recorporatiuae uirtutis ac propterea
+ tardis passionibus conueniens, quas Graeci chronias appellant, et in earum principaliter
+ lenimento atque regulis ciborum aegrotante praeparato, quod Graeci diaetam uocant, quod
+ utique non sine tempore prolixo fieri potest. sine his igitur nihil ueneno differet
+ helleborum datum.
Sed erunt communiter omnes culpandi, cum sit passio acuta atque celeris
+ et uehemens ac saepissime continua, quippe cum numquam puram atque sinceram habeat
+ dimissionem. et est helleborum recorporatiuae uirtutis ac propterea tardis passionibus
+ conueniens, quas Graeci chronias appellant, et in earum principaliter lenimento atque
+ regulis ciborum aegrotante praeparato, quod Graeci diaetam uocant, quod utique non sine
+ tempore prolixo fieri potest. sine his igitur nihil ueneno differet helleborum datum.
+
Item nihil aliud quam potum
+ dare quoquo modo nituntur, nunc gelu uel niuem offerentes aegrotis, nunc uiridem ficum
+ uel pirum aut cucumerem et his similia.
Sunt enim eius antecedentes causae
+ communes, quae etiam alias facere ualent passiones, sed magis perfrictio, indigestio
+ atque cibi grauabiles et inflabiles uel noui aut uenenum potum aut cibo datum aut fungi
+ comesti.
+ [ti]s. ac, si quicquam per clysterem fuerit iniectum, aut non
+ admittitur ob nimietatem stricturae aut admissum retinetur exitu negato aut, si fuerit
+ redditum, erit connexum pinguibus ac uesiculosis. mulieribus etiam matricis adductio ad
+ superiora fiet, uomitus quoque humorum pinguium, qui in uentriculo et ipsius orificio
+ adhaerescebant contumaciter. His uero, qui perniciosius atque specialius iactantur,
+ etiam stercorum uomitus fiet.
+ [s]t
+ omnium intestinorum uexatio. Item alii hanc passionem chordapson uocauerunt, quod non
+ aliter quam chordae intestina tendantur: nam ueteres Graeci intestina chordas
+ uocauerunt. sed hoc quoque nomen alii commune uocabulum tormento posuerunt, ut
+ Hippocrates, Praxagoras, Euriphon Gnidius, alii differre dixerunt, ut Diocles libro,
+ ‹quo› de passionibus atque causis et curationibus scripsit. etenim
+ tormentum non sine ructationibus dixit atque emisso per podicem uento sine stercorum
+ egestione, uentrem quoque non necessario durum fieri et clysteris iniectionem accipere,
+ doloris etiam initium superioribus magis accedere;
Cum autem statum sumpserit
+ accessio, iubemus eos, si pati potuerint, iugiter foueri oleo dulci atque calido,
+ scilicet usu dextero, quo praerepto nuper infuso mox nouum superfundatur oleum. at si
+ dolor coegerit, phlebotomandi erunt, scilicet ex brachio dimissionis tempore.
Tunc etiam cucurbitas apponimus, sed eas, quae sint osculo latiores
+ atque labiis flexis;
Cum autem declinare passio
+ coeperit, etiam embasim adhibemus ex oleo uel calida et oleo aut decoctione laxatiuarum
+ materiarum, non sine cautione.
+ [ut] Hippocrates secundo
+ libro De morbis communiter inquit frigeranda superiora, particulariter autem adhibenda
+ uoinifica medicamina et phlebotomia ex brachio et capite. tunc ‹in›
+ uasculum aqua calida plenum deponendo‹s› iubet aegrotantes, facere
+ etiam collyrium decem digitorum, quem appellauit balanum, atque hunc summo tactu felle
+ taurino ungendum, tunc, si nihil perfecerit, clysterem adhibendum.
+ [m] perficit, tunc etiam incongrue, siquidem frigidum; omne
+ etenim frigidum tumentia auget. repugnanti iudicio uinum dare perspicitur, effectum
+ somno atque dolori crurum ascribens. somnus etenim leuigata atque soluta passione
+ efficitur, dolore autem peiorante et asperato tollitur, quod ita manifestum est, ut
+ demonstratione non indigeat.
+
Quarto autem libro De
+ curationibus: "Iuuenes", inquit, "atque habitudine robustos et magis, quibus dolor ad
+ latera fertur, [m] uena[m] et submittendos in
+ aquam calidam, fotis uentri inicere admixto sale clysterem et rursum in aquam calidam
+ deponere et fouere." praepotandos autem iubet etiam medicamentis, hoc est panacis
+ dimidia drachma in mulso ex aceto tepido resoluta et myrrhae obolos duos cum
+ peristereonis herbae foliis in uino albo uel cumino Aethiopico. "Adiuuat etiam plurimos
+ plumbi catapotium transuoratum, impellit enim pondere et excludit obtrudentia." diurnis
+ inquit praeterea, diebus sitientibus potandum uinum dulce uel aqua[m]
+ temperatum aut marinam cum uino albo aut centauream herbam aut nitrum uel eius spumam,
+ ut ea, quae potuerit, soluat.
Non enim solos oportet iuuenes phlebotomari, sed
+ etiam alios in aliis aetatibus constitutos, neque semper dextera manu uel interiore
+ uena, sed etiam ex sinistra atque exteriore facta. [e] eadem perficere, uinum quoque in augmento inimicum.
+
+ [g]nificam mortem Praxagoras magis quam curationem uoluisse scribere.
+ Quibusdam etiam manibus premens intestina magna quassatione uexauit, quibus intestinum,
+ quod Graeci
+
Herophilus de his nihil locutus est.
Asclepiades tertio libro
+ Celerum uel acutarum passionum aliqua gratissime, aliqua ualenter ordinauit, in quibus
+ est etiam inhibitio uaporationum ex aqua calida tamquam facile
+ frige‹ra›ntium. sed fricandas inquit partes, quae patiuntur, oleo
+ plurimo tempore atque operose, quantum loca ipsa pati potuerint. fugienda inquit etiam
+ declinationis tempore lauacra non coniciens, quoniam usum uaporationum, non genus
+ damnauit.
Serapion uero tertio libro Curationum alia
+ similia Erasistrato ordinauit, denique eius accusationi iungendus est. utitur etiam
+ catapotio ex plumbi ramento et cocco Cnidio et sale et elaterio et resina et castoreo et
+ diagridio, quorum singula acerrimae esse uirtutis probantur atque percutientia et neque
+ celeritati passionum neque tumori congrua.
Heraclides autem Tarentinus libro
+ quarto Internarum curationum existimabiles constituens suspiciones aliter inquit
+ curandos tumore affectos, aliter eos, qui crassioribus intestinis laborant et
+ stercoribus opprimuntur.
Sed ‹Soranus›
+ ait communiter omnibus aliarum sectarum principibus, quomodo intestina tumore densata
+ atque contenta plurima materia et acerrima et uulnerabili, ut illi probant, onerata
+ interfectionem faciunt aegrotantis. denique si forte quisquam iliacam euaserit
+ passionem, necessario ex supradictis dysentericus fiet.
Item quidam nostri scriptoris Themisonis sectatores cuminum oleo
+ decoxerunt ob adhibendum fotum aut tritum lanis asperserunt. item alii oleo rutam
+ decoquentes iniciunt per clysterem et iubent uaporari ex cineribus.
Sed
+ antecedentes istius passionis causae sunt epota medicamina ob usum uenerium excitandum,
+ quae satyrica uel entatica uocant,
Sequitur autem
+ aegrotantes uehemens genitalium tentigo cum dolore atque incendio cum quodam pruritu
+ immodico in ueneriam libidinem cogente, mentis alienatio, pulsus densitas, anhelatio
+ crebra atque celerrima, desponsio, uigiliae, hallucinatio, sitis, cibi fastidium et
+ difficilis urinae egestio, ita ut plerumque stercorum abstentio fiat, quibusdam etiam
+ febres;
Initio autem se
+ leuiter putant releuatos ex usu uenerio atque seminis iactu, sed paulo post uehementer
+ extenduntur. nocentur enim atque uexantur hoc usu, quamquam parui temporis releuationem
+ falsam sentire uideantur, non aliter, quam si scabiosi pruritu affecti uel lippientes
+ manuum contactum affectare frequentent, quod Graeci chirapsian uocauerunt. declinante
+ passione omnia supradicta minuentur, quae Graeci symptomata uocauerunt, nos accidentia
+ passionis.
Differt autem a satyriasi gonorrhoea, quam nos seminis lapsum
+ uocamus, siquidem sine tensione ueretri sit seminis inuoluntaria atque iugis elapsio,
+ dehinc quod satyriasis tarda non sit, quam Graeci chroniam uocant, ac simile quiddam
+ passioni, quae a Graecis sit appellata priapismos. [re]quieuisse. quo fit, ut sit priapismus discernendus a satyriasi, siquidem
+ illa celer sit et non tardet in corpore. fiet sane ‹cum›
+ cont‹r›actu neruorum et stimuloso desiderio in ueneriam
+ uoluptatem.
+ [et] ex dulci atque
+ calido oleo lanas expressas uel decoctione foenugraeci aut lini seminis uel hibisci
+ apponere.
In dimissione uero ob uehementiam etiam phlebotomiam adhibere, cogentibus
+ rebus intra diatriton, permittentibus autem in ipsa diatrito.
+
Declinante passione gestationem adhibemus et in oleum
+ uel calidam aegros infundemus, scilicet embasim facientes.
Aliorum autem medicorum excepto Themisone nullus hanc passionem conscribit, cum non
+ solum raro, uerum etiam coaceruatim saepissime inuasisse uideatur.
Ponit
+ etiam eius passionis curationem secundo libro Epistolarum ad Asilium scribens, imperans
+ phlebotomiam atque fomentationes et cataplasmata frigidae uirtutis adhibenda, quibus
+ possit exstingui ueneris appetentia, dans etiam potum frigidum.
Asclepiades libro De finibus hanc diffinitionem passionis dedit:
+ "Cholera", inquit, "est humoris fluor celer ac parui temporis uentris atque intestinorum
+ ex concursu siue obtrusione corpusculorum atque, ut saepe
+ conti‹n›git, ex indigestione initium sumens." [n]t generaliter cholera, parui etiam temporis adiectum ad
+ discretionem coeliacorum, siquidem etiam ipsis fluor est humoris, sed longo frequentius
+ tempore, concursu autem corpusculorum, siquidem etiam nauigantium quidam humoris fluxu
+ afficiantur, nec tamen ex corpusculorum concursu; adiectum etiam frequenter ex
+ indigestione hoc fieri, siquidem ex aliis quoque causis fiat cholerica passio.
Item
+ aliqui nostrorum tradiderunt eandem diffinitionem solum concursum corpusculorum
+ detrahentes atque uiarum raritatem adicientes.
Huic passioni similis
+ ac uicina est diarrhoea atque stomachi resolutio.
Item indigestionem aiunt genere differe. sed Asclepiadis
+ sectatores magnitudine inquiunt, siquidem paruus ex indigestione corpusculorum concursus
+ siue obtrusio, maior autem in cholericis; tempore inquiunt, [ic]a‹m›. sed
+ horum prompta atque facilis est discretio. etenim indigestio conficitur ex corruptione
+ ciborum, etiam si quis neque uomat neque humoris fluorem sustineat, quem Graeci
+ rheumatismum appellant, per uentrem effectum; cholera autem ex uomitu atque uentris
+ fluore ‹et› turbatio‹ne›, etiam si cibus non
+ fuerit corruptus et ex aliis antecedentibus causis fuerit ueniens, intelligi potest.
At si in meliorem partem uergere coeperit, ut leuior fiat, articulorum atque
+ corporis frigus infractum mitescit, et pulsus assurgens manifestior fiet ex altioribus
+ ad superficiem ueniens, paruae etiam atque interuallis longioribus egestiones fient, et
+ paulatim releuatior aeger efficitur.
Accessiones autem apprehendimus ex his, quae
+ sunt passioni consequentia. cum enim anxietas atque iactatio confluentibus ad stomachum
+ liquidis et contractio articulorum occurrerit, accessionem praesentem dicimus.
+ [uentris] cuncta minui aduersa coeperint, dimissionem pronuntiamus.
+
Generaliter autem passio est uehemens atque acuta uel celeris et aliquando solius
+ solutionis, aliquando adiuncta ex aliqua parte strictura, ut dolores ostendunt stomachi
+ atque uentris et intestinorum et articulorum contractio. magis autem patitur in ista
+ passione stomachus et uenter et intestina, cetera uero uel omnia corporis
+ consentiunt.
[bu]s motus. conuenit etiam
+ articulorum lenis atque impressa defricatio cum quadam perseuerabili tenacitate, tunc
+ etiam eorum ligatio, qua cum fuerint densa phthisicum consentire stomachum cogant.
+
Vtemur
+ etiam odoramentis, sicut in cardiacis ordinauimus, atque flabris et cataplasmatibus
+ frigidae uirtutis secundum thoracem ac uentrem.
At si dolor
+ uel intestinorum tormenta plurimum coegerint, pro frigidis spongiis aliqua temperantia
+ admouemus. tunc tectione[m] mundarum lanarum uel olei dulcis atque calidae
+ infusionibus utemur. similiter etiam propter contractiones articulos lana circumtegimus
+ et pannis calidis colligamus.
Infigimus praeterea cucurbitas leues, quas Graeci
+
At si uehementius uires
+ amputari ac solutionem crescere uiderimus, praecuratis aegris, ut in cardiacis docuimus,
+
At si distantia
+ temporis longiore fuerit uomitus intercapedinatus et uentris effusio iisdem dilationibus
+ dirarata, tunc ut in declinatione totius passionis ob destructionem dabimus quicquam
+ pomorum, ut pira uel mala Cydonia aut sorba aut mali Punici grana aut Damascena
+
At si
+ sufficienter aegrotantium surrexerint uires, dabimus etiam panem ex uino mediocriter
+ austero et aqua frigida temperato. dehinc etiam bibendum dabimus ex ipso mixtum potum,
+ sed eo tempore, quo cibum dabimus. multum enim bibere prohibemus, siquidem sitis siccare
+ ualeat humecta.
Haec est secundum nos cholericorum cura.
+ [in] helleboris
+ uomitus factus etiam his, qui nulla solutione afficiuntur cholericae passionis,
+ periculum solet facere, et magis cum non praeparatis corporibus adhibetur. at si
+ quisquam Hippocratem defendens dixerit ab eo non datum, sed memoratum, quod quidam
+ cholericus acceperit uel sibi ipse dederit, frigida utitur defensione. ait enim
+ Hippocrates profuisse datum, quod si displiceret, culpare debuerat.
+ [si]tum somno quiescendum. singultui uero
+ absinthium dicit conuenire et ad solutionem bubulum uel caprinum lac dimidiae heminae
+ quantitate cum papaueris albi suci cyatho dimidio et mali Punici suco.
Culpandus igitur primum est,
+ quod calidum potum dari iubeat cholericis, cum tempus hiemis intuetur et non passionis
+ considerat uires, neque coniciens, quod calidum, quidquid est, laxando prouocet uomitum.
+ addidit etiam nihil dandum, donec aegrotantes depurgentur, et non docuit tempus cibi
+ offerendi neque demonstrauit, quia post depurgationem corruptorum dimissionis tempore
+ erunt aegrotantes nutriendi. denique tempus uini dandi non memorauit. item absinthium
+ est acerrimae uirtutis et propterea incongrue atque imperite singultientibus ordinatum.
+
Praxagoras primo libro De curationibus contra
+ docens iubet dari plurimum mulsum ex aceto confectum ebibendum et calido passo atque
+ absinthio potandos probat. uomentibus uero prius inquit calidum potum dandum.
Apparet etiam in hoc
+ morbo erroribus implicari. etenim mulsum ex aceto doloribus est incongruum, ut quod
+ inflet tumentia ex aceti qualitate, absinthium uero sit nocens, ut superius memorauimus.
+
Item Erasistratus secundo libro
+ Salutarium utitur tepido potu uomitum prouocans uel acrimoniam temperans fellis; contra
+ dolores autem tepidis utitur uaporationibus et cataplasmatibus ex uino. at si sitis et
+ defectio coegerit, uino potat Lesbio cum aqua frigida, sed in aquae cyathum uini guttas
+ duas admiscendas iubens uel tres, ut solum, inquit, odorem uini habere aqua uideatur;
+ atque hoc bibendum post singulos imperat uomitus et post singulas uentris effusiones.
+
Sed
+ hi[n]c quoque excludendus in quibusdam est. etenim contra dolores quomodo
+ calidis, sic sine uino cataplasmatibus utendum siquidem rigore quodam naturali siue
+ mordicatione, quam Graeci rhigos uocant, uina constringant. est praeterea eorum datio
+ ante declinationem passionis contraria, et magis cum sine cibo danda ordinantur et
+ immodice,
At Herophilus
+ cholericorum curationem secundum se aliis nullam tradidit.
Asclepiades uero tertio
+ libro Celerum uel acutarum passionum affectans uomitum ex rapaci haustu transuoratis
+ potionibus eadem die leuat aegrotantes et uino potat cum polenta.
Empiricorum Serapion primo libro Curationum istius
+ passionis medelam tradidit, item Heraclides Tarentinus libro quarto. sed communiter
+ uterque rationali[s] Logicorum consentiunt curationi, adicientes etiam
+ medicamina, quae catapotia uocauerunt, multis ex speciebus confecta, quae pharmacode
+ dicuntur, necnon potiones etiam ad retinendos exitus fluentium materiarum, ex quibus
+ sunt hyoscyami seminis, quem nos altercum dicimus, drachmae duae,
Sed haec uehementius ostendit Heraclides
+ Tarentinus, dans etiam alicam cum uino ultimae depressionis — hydatode Graeci uocant,
+ nos abusiue tortiuum — uel cum absinthio et oryza
Sed huic erit respondendum, utrum in declinatione passionis dari dixerit
+ uinum atque uarium cibum an ante ipsam, quod est intemporale atque importunum.
+
[a]mus.
+
Vtendum denique aegrotante locato silentio atque abstinentia cibi et
+ uini, tunc cataplasmatibus constrictiuis secundum clunes atque uentrem uel pubetenus.
+ alia die, si defluxio cessauerit, cibus adhibendus constrictiuus, tunc etiam uinum atque
+ lauacrum adhibendum et cetera, quae resumptionibus conuenire uidentur.
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+Suscepimus quoque tractandos controuersiarum status cum diuino praesidio.
+"
, inquit,Materiae""
" autem controuersiarum sunt duae, finis et locus. harum condicio alterutra continetur. sed quoniam singulae controuersiae diuersis condicionibus obligantur, proprie nominandae sunt. genera"
", ut ait Frontinus, controuersiarum"
". sed quia his generibus species non dedit, et quia secundum regulam dialecticam neque genus sine specie neque sine genere species potest dici, omnino dixit inproprie: nos tamen suum illi idioma relinquentes ad intellegendas eas atque exponendas, sicut promisimus, transeamus.sunt numero XV
"
". cum ergo possessor inuenerit terminum in possessione sua aliter formatum aut aliter positum quam De positione terminorum controuersia est inter duos pluresue uicinos; inter duos, an in rigore sit positus terminus citerorum, siue rationis; inter plures, trifinium facit an quadrifinium[c] controuersiae de conportionalibus nasci terminibus, nam si de eorum latere linea quasi ex artificis manu composita uideatur exire atque in unius termini angulum inpingere qui in limite est positus, in istis, ut ait Frontinus, uelud instantium argumentorum oportunitas controuersialis aptatur. hoc enim plerumque potest in limitibus inueniri. nam si ueteranus, filiis suis unam possessionem diuidens in tres aut quattuor portiones, terminos uoluit interesse, potuit quiddam tale contingere, ut ex multis quicumque respiceret angulum illius termini, qui in maximo est limite constitutus. hos siquidem terminos, qui intra possessionum fines inueniuntur, conportionales appellauit antiquitas. "
". uidendum hoc diligenti cura. et circuiri agrum ante omnia oportet, de quo intentio uertitur. et redintegrato suis fundo limitibus per maximorum limitum rationem, tum de conportionalium terminorum positionem, quos uice tabellarum antiqui intercidendis portiunculis inter filios suos defigebant, integra ab artifice ratio proferatur.Qui si secundum pristini temporis possessionem non conueniunt, diuersas attiguis possessoribus controuersias generabunt. sed alius forte de loco, alius de fine litigat
Termini quoque quibusdam locis positi sunt, ab uno ad unum dirigantur, per pedes ad CCCXX et supra usque ad CCCCLXXX et infra hoc si licet. nam Tiburtini distant a se in pedibus a CCXL et supra usque ad DCLX et infra. quod si spissiores non sunt, riparum et rigorum cursus seruabunt; harum tamen quae per multa milia pedum recturas separationesue agrorum ab initio suo usque ad occasum custodiunt. et ne eas ripas aut rigores sequendos obseruarent quae intra corpus agri nascuntur et in suo latere decidunt, lex limitum eas praedamnauit. ne id aliquando sequamini, quod maior potestas limitum recturarumue eursus non confirmat. sed si conuentionis causa ea partes
De fine enim lex Manilia quinque aut sex pedum latitudinem praescribit, quoniam hanc latitudinem uel iter ad culturas accidens occupat uel circumactus aratri. quod usu capi non potest: iter enim non, qua ad culturas peruenitur, capitur usu[s] sed id quod in usu biennio fuit. finis enim multis documentis seruabitur, terminibus, et arboribus notatis, et fossis, et uiis, et riuis, et uepribus, et saepe normalibus, et ut comperi, aliquibus locis inter arua marginibus quibusdam tamquam puluinis, saepe etiam limitibus, item petris notatis. quae in finibus sunt, pro terminibus habebitis. Si arboribus notatis fines obseruabuntur, uidendum quae partes arborum notatae sint. notae enim in propriis arboribus a foras ponuntur, ut arbores liberas in parte a nota relinquat. si communes sunt arbores mediae notantur et ad utrumque pertinent. Nam si fossa erit finalis, uidendum utrum unius an utriusque sit partis, et si in extremo fine facta; itemque utrum publica an uicinalis. Si iugis montium, quae ex eo nomine accipiuntur, quod continuatione ipsa iugantur. Haec autem omnia genera finitionum putato in uno agro posse sine dubio repperiri.
De loco si agitur, quae res hanc habet quaestionem, ut nec ad formam nec ad ullum scripturae reuertatur exemplum, nisi tantum hunc locum hinc dico esse, et alter e contrario similiter quaeret, ex fere culturae comparationem accipit. id est si silua, cuius sit aetatis par caesurae et aetas arborum, ut solent relinqui quas ante missas uocant, et siluarum quoque aetates an sint pares. si uineae, similes erunt in comparatione; an ordines aequidistantes, an pari constitutione, et an simile genus uitium constabit. tamen rem magis esse iuris quam nostri operis, quoniam fere usu capiuntur loca quae biennio possessa fuerint. respiciendum erit ne, quem admodum solemus uidere quibusdam regionibus particulas quasdam in mediis aliorum agris, numquid simile huic interueniat. quod in agro diuiso accidere non potest, quoniam continuae possessiones et assignantur et
De modo quaestiones fere in agris diuisis et assignatis nascuntur, item quaestoriis et uectigalibus subiectis, quoniam seilicet in aere scripturae modus conprehensus est. quod semper erit ad formam respiciendum. et hoc si duobus possessoribus conueniat. alioquin ex modo illo, qui aere scriptura continetur, forma liquebit, etiam si dominus aliquid uendidisset. namque hoc comperi in Samnio, ut agri quos diuus Vespasianus ueteranis assignauerat, eos ab ipsi, quibus assignati erant iam possideri. quidam enim emerunt aliqua loca adieceruntque suis finibus et ipsud, uel uia finiente uel flumine uel alio quolibet genere: sed nec uendentes ex acceptis suis aut ementes adicientesque ad acceptas suas certum modum taxauerunt, sed ut quisque modus aliqua, ut dixi, aut uia aut flumine aut aliquo genere finiri potuit, ita uendiderunt emeruntque. ergo ad aes commodi reuocari potest, si duobus, inter quos controuersia est, conuenerit. in eis autem, qui uectigalibus subiecti sunt, proximus quisque possessioni suae iunxit. nam soliti erant antiqui in conductiones et in emptiones modum conprehendere atque ita cauere: FVNDVM ILLVM, IVGERA TOT, IN SINGVLIS IVGERIBVS. tantum itaque si in ea regione agitur, ubi haec erit consuetudo, aut cautiones scilicet aut emptiones intuendae erunt. inter quos disputabitur acta utriusque mensura: si nihil ad cautionem conueniat, ne utrius possessio modum cautione conprehensum impleat, magna erit rei confusio, quaerendumque tunc quomodo in uniuersa regione magis opinione quam mensura modum complecti soliti sint.
+"
". nam ubi mons fuit proximus asper seu De proprietate controuersia est plerumque ut in Campania cultorum agrorum siluae absunt in montibus ultra quartum aut quintum forte uicinum"
". nam et formae antiquae declarant ita esse. respiciendum erit et illud, sicut dixi superius, quem admodum solemus uidere quibusdam regionibus particulas in mediis aliorum agris. hoc argumentum prudentiae est quam professionis. uidendum quoque quoniam ad quos fundos pertinere debeant, discutiatur"
". haec fere pascua certis personis data sunt depascenda, sed in communi: quae multi per potentiam inuaserunt et colunt. de eorum proprietate ius ordinarium solet moueri, atque interuentu mensurarum demonstratur ut sit assignatus ager. est et pascuorum proprietas pertinens ad fundos, sed in commune; propter quod ea conpascua multis locis communia appellantur, quibusdam prouinciis pro indiuisa"
". quaedam loca feruntur ad personas publicas attinere. nam personae publicae etiam coloniae appellantur. quae habent assignata in alienis finibus quaedam loca, quae solemus praefecturas appellare. harum praefecturarum proprietates manifeste ad colonos pertinent, non ad eos quorum fines sunt diminuti. solent et priuilegia quaedam habere beneficia principum, quod longe et semotis locis saltos quosdam reditus causa acciperunt. quae proprietas ad eos quibus data est indubitate pertinet. sunt et aliae proprietates quae municipiis a principibus sunt concessae.Nam per emptiones uel hereditates huius generis controuersiae fiunt
"
". hoc non est disciplinae nostrae iudicium sed apud praesidem prouinciae agitur, et ex lege restituitur possessio cui poterit adtineri. in his secundum locum habet disciplina nostra, sicut lex De possessione fit controuersia quotiens de totius fundi statum per interdictum, hoc est iure ordinario, litigatur
De alluuione obseruatio est, si haec in occupatoriis agitur agris. quidquid uis aquae abstulerit, repetitionem nemo habet, quae res necessitatem ripae muniendae iniungit, ita tamen ut sine alterius damno quicquam fiat. si uero in diuisa et assignata regione tractabitur, nihil amittet possessor, quoniam formis per centurias certus cuique modus ascriptus est. circa Padum autem cum ageretur, quod flumen torrens et aliquando tam uiolentum decurrit, ut alueum mutet et multorum late agros trans ripa‹m›, ut ita dicam, transferat, saepe etiam insulas efficit. at Cassius Longinus, uir prudentissimus, iuris auctor, hoc statuit, ut quicquid aqua lambiendo abstulerit, id possessor amittat, quoniam scilicet ripam suam sine alterius damno tueri debet; si uero maiore ui decurrens alueum mutasset, suum quisque modum agnosceret, quia non possessoris neglegentia sed tempestatis uiolentia abreptum apparet; si uero insulam fecisset, a cuius agro fecisset, id possideret; aut si ex communi quisque suum reciperet. Scio enim quibusdam regionibus, cum assignarentur agri, adscriptunt aliquid per centurias flumini. hoc autem prouidit auctor diuidendorum agrorum, ut quotiens tempestas fluuium concitasset, non per regionem excedens alueum uagaretur, sed sine iniuria cuiusquam deflueret. hos tamen agros, id est hunc omnem modum, qui flumini adscriptus est, R. P. quibusdam uendidit.
+Haec quaestiones maxime in Gallia to‹ga›ta mouentur, quae multis contexta fluminibus inmodicas Alpium niues in mare transmittit et subitarum regelationum repentinas inundationes patitur. aliquibus locis impetrauerunt possessores a praeside prouinciae ut aliquam latitudinent flumini daret. nam et in Italia Pisaurum flumini latitudo est assignata eatenus quo usque alluebat.
+"
", cum quidam priuatorum aut De iure territorii controuersia est"
" pomerium eius urbis"
" inuerecunde uult peruadere aut auare de locis publicis, hoc est priuatis operibus"
", quidam priuatorum usurpare temptauerit. ad ipsam urbem pertinentibus"
". in tutela rei urbanae assignatae sunt siluae, de quibus ligna in reparatione publicorum moenium traherentur. hoc genus agri tutelatum dicitur. nam aliquarum urbium quod a priuatis operibus optineri non oportebit. hic locus est qui a publico nullo iure poterit amoueri. habet autem condiciones duas, unam urbani soli, alteram agrestis; urbani soli, quod tutela rei urbanae assignatum est, agrestis, quod publicis operibus datum est aut destinatum"
". coloniae sunt quae ex eo nomine accipiuntur, quod Romani in eisdem ciuitatibus colonos miserunt. illarum ergo urbium maxima finium pars data est coloniis, quae in remotiora loca et longe a mari positae uidebantur, ut numerus ciuium, quem multiplicare diuus Augustus conabatur, haberet spatia, in quae subsistere potuisset. nam et maxima pars finium coloniae est adtributa"
". ut Tudertini qui apud principes egerunt ut Fanestres incolae, si essent alienigenae, intra territorium inxolerent, honoribus fungi in colonia non deberent. sed Fanestres hoc postea impetrauerunt, ut eis liceret et fungi honoribus territorii. aeque iuris controuersia agitatur, quotiens propter exigenda tributa de possessione litigatur; cum dicat una pars in sui eam fine territorii in Piceno fertur inter montium Praecutianorum quandum partem oppidi Asculanorum fine circum dari. sed hoc conciliabulum fuisse et postea fertur in municipii ius relatum. nam omnia antiqua municipia habent suum priuilegium"
" Si autem rationem appellationis huius tractemus, territorium est quidquid hostis terrendi causa constitutum est.
"
", De locis publicis siue populi Romani sine coloniarum municipiorumue controuersia est, quotiens ea loca, quae neque assignata neque uendita fuerint"
". multis enim locis comperimus loca publica ab obtenebuntur, ut subseciua concessa"
", qui nunc a priuatis operibus obtinetur. nam et regione Reatina itidem sunt loca P. R.ut ex proximo in Sabinis in monte Mutela
Loca autem quae sint publica uideamus. sunt siluae de quibus lignorum copia in lauacra publica ministranda caeduntur. sunt et loca publica quae in pascuis sunt relicta quibuscumque ad urbem uenientibus peregrinis. sunt in suburbanis loca publica inopum destinata funeribus, quae loca culinas appellant: sunt et loca noxiorum poenis destinata. ex his locis, cum sint suburbana, sine ulla religionis reuerentia solent priuati aliquid usurpare atque hortis suis applicare. sunt autem loca publica coloniarum, ubi prius fuere "
", et conciliabula"
". sunt et alia loca publica quae praefecturae appellantur. nam et postea sunt in municipii ius relata"
" urbium, de quibus iam superius suo loco disputauimus, publica loca esse noscuntur. multis modis loca publica dici possunt, sed dum diuersis condicionibus constringuntur, non possunt nisi sua suis locis incedere. nam et ubi pomeria"
" uis aquae"
" Tiberis aluei"
" tantum modo populi Romani"
" fecit, locus est publicus. insulam"
" etiam sunt iuxta hoc alueo suis circum datae terminibus, quae casalia non utuntur.siluae
"
". dicuntur et ea relicta loca quae uis aquae obtinuit. haec loca et insoluta uocantur et De locis relictis et extra clusis controuersia est in agris assignatis. relicta autem ea loca sunt quae siue iniquitate locorum assignari nequiuerunt, siue ex uoluntate conditoris, hoc est mensoris, relicta limites minime acceperunt"
" esse noscuntur. iuris subseciuorum"
". ergo fines coloniae inclusi sunt montibus. propterea haec loca, quod assignata non sint, relicta appellantur; et extra clusa, quod extra ordinationes sint et tamen fine cludantur. haec plerumque proximi possessores inuadunt et oportunitate loci irritati agrum obtinent. cum his controuersiae a rebus solent moueri.Extra clusa loca sunt aeque iuris subsecinorum, quae ultra limites et ultra finitima linea erunt. finitima autem linea aut mensuralis est, aut aliqua obseruatione aut terminorum ordine seruatur
"
"De locis sacris et religiosis controuersiae plurimae"
". si enim loca sacra aedificabantur, quam maxime apud antiquos in confinio constituebantur, ubi trium uel quattuor possessionum terminatio conueniret. et unus quis possessor donabat certum modum sacro illi ex agro suo, et quantum donasset scripto faciebat, ut per diem sollemnitatis eorum priuatorum agri nullam molestiam inculcantis populi sustinerent. sed et siquid spatiosius cedebatur, sacerdotibus templi illius proficiebat. in Italia autem multi crescente religione sacratissima Christiana lucos profanos siue templorum loca occupauerunt et serunt. sed hoc ideo existimaui dicendum, ut magisterium suum si uult mensor ostendere, modum concessum fano illi demonstret. iure ordinario finiuntur"
" similis est condicio. et his namque Locorum autem religiosorum"
" antiquitus. nam sanctum est plerumque ut incorruptum, et a sanciendo sanctum dicitur; religiosum a religando mentes, ne male agant homines. sacrum autem proprie dei est. secundum cautionem modus restituebatur[religiosum enim vel a relinquendo.] profanum autem quod, dum sanctum fuisset, postea in usu hominum factum, hoc est extra fano, extra sanctuario, profanum dictum est. "
". nam lucos frequenter in trifinia et quadrifinia inuenimus, sicut in suburbanis et circa publica itinera constitutum esse perspicimus.Moesilea uero habent iuris sui hortorum modum circum iacentem uel praescriptum agri finem
"
", si aqua ex pluuia collecta riuum fecerit per longinquitatem temporum, et ut solet uideri, ripam ex utraque parte mediam De aquae pluuiae transitu controuersia est, in qua si collectus pluuialis ‹a›quae transuersum secans finem alterius fundi influit"
" erexerit, et hoc intra secans"
"; dumque riuus ille limite includitur, possessor uicini agri calumniose sibi uelit fines ad riuum usque defendere, non mediocris exinde controuersiae genus exoritur. sed hoc fines alterius"
" est peritia finiendum.mensoris
"
". De itineribus controuersia est, quae in arcifiniis agris iure ordinario finitur, in assignatis mensurarum ratione"
". Nam plerumque uia, dum cum limite currit, etiam si uicinalis est aut lignaria aut priuata, finem praestat. regammante uero uia uel limite, dum a se utri‹m›que discesserint, desi‹ni›t uia finem praestare ‹et› erit controuersia: sed inspectio artifici‹s› eam finiet.sed multi limites exigente ratione per diuia et confragosa loca eunt qua iter fieri non potest, et sunt in usu agrorum in eis locis, ubi proximus possessor est, cuius forte silua limitem detinet, et transitum inuerecunde denegat, cum itineri limitem aut locum limiti debeat
Satis, ut puto, dilucide genera controuersiarum uel primum agri qualitatem exposui. nam et simplicius enarrare condiciones earum existimaui, quo facilius ad intellectum peruenirent. nunc quem ammodum singula pertractari debeant persequendum est, uel quod sint status earum, id est iniectiuus expositiuus subiectiuum reciperatiuus assumptiuus initialis materialis effectiuus. sunt enim VIII. ex his omne genus controuersiarum exoritur. iniectinus ergo status est generalis: nam siue de possessione siue de fine controuersia nascatur, per hoc repetitio iusta iniustaque inicitur. expositiuus est status controuersiae, quotiens finitimorum
Respicio etenim quantum sit quod mensoris prouidentiae iniungatur; sed nec minus aduocatis. quorum ars licet diuersa sit, prudentiam tamen et simplicitatem eandem habere debent et qui iudicaturi sunt et qui aduocationes sunt praestaturi. iudicando autem mensor bonus uir et iustus agere debet, nulla ambitione aut sordibus moueri, seruare opinionem et arte et moribus. omnis illi artificii ueritas custodienda est, exclusis illis similitudinibus quae falsae pro ueris subiciuntur. quidam enim per imperitiam, quidam per inprudentiam peccant. totum autem hoc iudicandi officium hominem bonum iustum sobrium castum modestum et artificem egregium exigit. hoc autem possessores aequo animo ferre non possunt: nam cum his ueritas exposita fuerit, aduersus sinceritatem artis facere cogunt. multa sunt enim in professione quae generaliter pro ueris offerantur, multa quae specialiter, quaedam quae argumentaliter. quaedam coniecturaliter etiam mentiri artifices coguntur.
+digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2016: only a hierarchical div-structure and author names and dates were adapted.
Si è corretto al cap. 3 l'errore di stampa "inudcatur" in "inducatur"
+ +Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αβγ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+Praefatio
I. Ad capitis dolorem
II. Ad tineas capitis
III. Ad
+ pediculos
IV. Ad capillorum defluxionem
V. Ad alopiciam
VI. Ad
+ cantabriem capitis
VII. Ad papillas uultus
VIII. Ad maculas albas
+ IX. Ad maculas nigras
X. Ad perniones
XI. Ad impetigines id est
+ zernas
XII. Ad uerrucas
XIII. Ad stigmata
XIV. Ad labia
+ hiantia
XV. Ad scabiem
XVI. Ad pruriginem
XVII. Ad parotidas
+ XVIII. Ad collectiones
XIX. Ad pendigines
XX. Ad fistulas
XXI. Ad
+ empyemata
XXII. Ad carbunculos
XXIII. Ad reuma
XXIV. Ad ignem
+ sacrum
XXV. Ad araneas
XXVI. Ad scrofas
XXVII. Ad steatomata
+ XXVIII. Ad aurium dolorem
XXIX. Ad oculorum passiones
XXX. Ad fluxum
+ sanguinis ex naribus
XXXI. Ad polypum et ozaenas
XXXII. Ad dentium
+ dolorem
XXXIII. Ad tussim humidam
XXXIV. Ad tussim aridam
XXXV.
+ Ad tumorem faucium
XXXVI. Ad ulcerationem faucium
XXXVII. Ad
+ synanchicos
XXXVIII. Ad tetanicos
XXXIX. Ad emoptyicos
XL. Ad
+ pthisicos
XLI. Ad asthmaticos
XLII. Ad stomachi passiones
XLIII.
+ Ad splenis passionem
XLIV. Ad epaticam passionem
XLV. Ad renum
+ dolorem
XLVI. Ad uesicae passiones
XLVII. Ad cholericam passionem et
+ defluxionem
XLVIII. Ad dysenteriam
XLIX. Ad ictericos
L. Ad
+ uentris et intestinorum reumatismum
LI. Ad colicam et iliacam
LII. Ad
+ podagram et arthriticam
LIII. Ad ischiadicam et psiadicam
LIV. Ad
+ paralysim
LV. Ad quartanam
LVI. Ad emitritaeum
LVII. Ad typum
+ tertianum manifestum
LVIII. Ad typum tertianum non manifestum
LIX. Ad
+ typum cotidianum
LX. Ad efemeras
LXI. Ad causon
LXII. Ad
+ freneticos
LXIII. Ad lethargicos
LXIV. Ad cardiacos
LXV. Ad
+ apoplexiam
LXVI. Ad pleureticos
LXVII. Ad canis rabidi morsum
+ LXVIII. Ad phalangionis morsum
LXIX. Ad scorpionis ictum
LXX. Ad
+ fugandos serpentes
LXXI. Ad epilepsiam
LXXII. Ad lumbricos
+ LXXIII. Ad elefantiasim
LXXIV. Ad ragadas
LXXV. Ad idema
LXXVI.
+ Ad hydropicos
LXXVII. Ad praefocationem matricis
LXXVIII. Ad
+ procidentem matricem
LXXIX. Ad metromaniam
LXXX. Ad aperiendam
+ matricem
LXXXI. Ad accelerandum partum
LXXXII. Ad emorragian
+ matricis
Cum diuturno tempore sedulus mecum uoluendo, carissime fili, de medicina + tractassem, omnipotentis Dei nutu monitus placuit mihi ut ex Graecis logicae + sectae auctoribus omnium causarum dogmata in breuiloquio latino sermone + conscriberem. Quae cum perlegeris et usus fueris, ad curam omnium corporum + humanorum cuncta experta reperies. Vnde admoneo, fili dulcissime, ne quid forte + huic scripturae addendum uel minuendum existimes. Et ideo a principio passionis + capitis inchoantes scripsimus, quoniam summa ciuitas corporis a ueteribus + dicitur caput, et honorabile et necessarium sensus hominis domicilium.
+Vniuersa haec in capite efficiuntur. Et est cephalaea ex omni parte capitis + inueterata passio, quam Graeci chronias diathesis uocant, uel totius membranae + quae ossa capitis desuper circumuestit superposita ossibus subposita cuti, et + appellatur a Graecis pericranios, aut ipsius membranae partis, quam consuete + emicranion dicunt. Si uero cum consensu radicum oculorum bulborum ipsorum fuerit + dolor, manifestius in cerebro fieri ostenditur.
+Contingit frequentius ex perfrictione aut contrario adustione aut uinolentia aut + percussu aut uentositatis causatione neruositatis membranae pericraniou supra + dictae. Solet etiam et austrinus aer iniurias capitis nutrire, cum supra dictam + membranam uel cerebrum aquoso et frigido flegmate infuderit. Nam Hippocrates + senior dogmatum princeps in aforismis sic ait: Austri graues auditui, + caliginosi, capiti grauabiles et dissoluti.
+Curationis autem tempore oportet aegrotum ex brachio flebotomare, si tamen aetate + iuuenis fuerit et secundum naturam corpus ostenderit siue multitudine suci + plenum quod Graeci plethoricum uocant. Et si uenter abstinuerit, clystere + deducendus erit ex decoctione coloquintidae et tenui centauria addito modico + melle et oleo anetino. Dandum etiam ieiunis tribus diebus inter diem antidotum + Galeni quod picra appellatur.
+Et si adiutoria localia, quae topica appellant, oportuerit adhibere, turgentes + materias uenarum media in fronte incides, aut certe si minime apparuerint, + sanguisugis totam operies frontem aut cucurbitam occipitio conglutinabis, addita + scilicet scarifatione.
+Et si forte ex plena habitudine totius corporis caput impleri senseris, quod + quidem ex frequenti tinnitu aurium aut uertigine aut ante oculos subiecta + tenebratione magis agnoscitur, Galeni cathartico dia tes aloes appellato humores + per uentrem erogabis, si tamen senilis aetas minime impedierit. Quod catharticum + conficies sic: aloes dr. II, diagrydii dr. II, coloquintidae interioris carnis + dr. II, absinthii pontici dr. I. Cum coliculi suco colliges et catapotia in + modum ciceris informabis. Ex quibus ad uesperam cubaturis dormitum euntibus in + oua sorbilia competenter dabis, aut certe illud purgatorium quod conficitur ex + diagrydio: obolos III cum aloes duplo conteres et cum mulsa calida ieiunis + sereno aere dabis.
+Transacto autem purgationis tempore si ex encauseos fuerit dolor id est ex + ustione aeris, maxime tempore aestatis, oxyrodino id est aceto et rosaceo + frigido caput embrocabis. Quod si ad praesens non fuerit rosaceum, omfacinum + oleum mittes. Etiam et frontem cum temporibus cataplasmabis pane ex posca + frigida et modico oleo rosaceo, admixto et folio plantaginis.
+Si uero ex frigido fuerit dolor, anetino oleo aut amygdalino aut rutaceo + calefacto uteris siue illo quod recipit herpillum, peucedanum, castoreum, + cyperum, samsucum, hederae corymbos. His in uno simul cum aceto et rosaceo oleo + aut spano concoctis caput embrocabis et post fomentationem tenui lana cooperies + et ligabis. Post haec et frontem cataplasmabis amygdalis amaris tritis aut molli + rosa siue arida infusa et puleio admixto. Aliquando ex pane et aceto mentae + foliis aut persici admixto. Haec omnia erunt frequenter mutanda.
+Item aliud quod adhibendum probatur dispari temporum dolori, nam Graeci + eterocraniam uocant, ut est: erucae semen et nucleum desuper aequali modo + conteres, ex aceto oblinies. Aliud. Aloen et ammoniacum et masticen cum aceto + teres et illines.
+Ad emicranion uero aloes et crocomagmatis partes binas euforbii partem unam cum + aceto teres, tempus oblinies. Sed si nimius fuerit dolor, sacculo calida aqua + infuso et expresso, tunc torrido sale repleto, primo uaporabis et post + uaporationem sudorem deterges et sic medicamentum supra dictum appones. Etiam et + per nares apoflegmatizabis hoc modo. Cyclaminis herbae radicis sucum et radicis + betae sucum in unum commisces et tepidum sedenti resupinato capite naribus + infundes. Sed oportet primum calidam mulsam in ore inferre uel gargarizare, ne + descensu medicamenti ad inferiores partes per nares accepti plurimum fauces + adurant. Tunc inclinato capite per os aut nares humorem decurrere dimittes.
+Si uero totum caput doluerit, cauendum a cataplasmate uel diuersarum rerum + uaporationibus, maxime in his qui ex plenitudine capitis laborant. Obseruandum + etiam et a comestione lactis uel ab eis quae similiter implere caput noscuntur + et omni neruositati contraria probantur, ut sunt nuces palmulae, lenticula, + oriza, carduus, olivae nigellae et his similia.
+Si uero dolor minime fuerit exclusus, cyclica curatione erit depellendus hoc + modo. In primis capillaturam capitis detondes et rades, et si ieiunium minime + ferre potuerint, a solito minus cibos accipiant, inhibito uino aqua calida + potabis. Tunc secunda uel tertia die anagargarismatis confectione dia ysopu + appellata per palatum purgabis, quod Graeci dia tes yperoas dicunt, hoc est + ysopi dr. X, thymi dr. VI, origani et staphisagriae dr. quaternas, passi optimi + eminam I, aceti dimidiam partem: herbas ante diem infundes et diligenter feruere + facies, liquabis et dabis gargarizandum potione una tribus diebus, in sole ita + ut orario uelato capite dorsum ad solem ponat, et per singulos dies postquam + purgauerit tepefacto oleo caput tangat, et refectionem accipiat simplicem, ut + sunt oua sorbilia et holera, malua, beta, atriplex, cucurbita, blitum ex iure + pullino paruoque sale et aneto cocta, et piscem tenerum ut est turdus, gobio aut + asellus uel scorpius aut scarus, uel pullos gallinaceos aut columbinos uel + cerebrum haedinum assum aut certe porcinum, et uinum aquatissimum potet.
+Transactis uero tribus purgationis diebus propungentes capillos medicinali + psilotro in balneo facies, id est auripigmenti laminae unc. IS, sandaracae S, + pumicis tusi et in nouo cacabo assati et cimoliae cretae torrefactae, ambarum + specierum scripulos senos, calcis uiuae unc. VIII. Tundes supra dictas species + et cernes, et primo calcem cum aqua competenti coques in nouo cacabo testeo ut + non durius sed liquidum uideatur, et sic supra dictas species superasperges, et + leuiter coques et penna gallinacea probabis quae non fuerit oleo polluta.
+Tunc paululum tepescere sines et sic caput contra capillaturam lines cautius ne + oculos contingat, et cum sufficienter cutem stringi senserint in uaporem mittes, + et cum sudare coeperint oculis clausis uel supra linteolo ligatis totum caput + catafricabis et adiecta aqua calida lauabis, et postquam laueris, asperso + cantabro manibus moderate fricabis et iterum lauabis.
+Tunc oleo perungues et solio descendere dimittes et post unum diem in sole totum + caput usque ad scapulas per dies numero quinque dropace induces. Cuius dropacis + confectio talis est. Cerae, picis siccae, resinae pituinae, nitri libras + singulas, resinae frixae unc. VI, pyretri, bituminis iudaici, sulphuris uiui, + ellebori albi, adarces, staphisagriae, omnium specierum VI uncias binas, piperis + et olei sicyonii uncias quaternas.
+Peractis uero dropacis quinque diebus in lauacro sympasmate uteris quod conficies + sic: nitri libram I, salis torrefacti unc. VI, feclae, bacarum lauri, cyperi, + stafisagriae uncias singulas, samsuci et squinuanthi scripulos VI tundes in uno + et tenuissime cernes et uteris diebus tribus.
+Post haec uomitu ex radicibus uteris, quem Graeci dia rafanidon uocant, hoc est + radices purgatas et lotas libra una concisas et pridie in oxymelle infusas ex + duabus mellis partibus et una aceti comedendas dabis. Et cum mordicationem + stomachi uel thoracis senserit, calidam aquam superbibendam dabis et immissis + pennis ori uel faucibus uomitum prouocabis et uario cibo nutries ex diuersis + uolatilibus uel quadrupedibus siluestribus, ut sunt capreae, lepores, perdices, + fassae et his similibus. Et etiam conditum ex melle uel passo dare + permittes.
+Post haec et sinapismo uteris hoc modo. Sinapis libras II et S, caricas numero + XV, panis ex aceto infusi unc. VIII, haec omnia singillatim trita et in uno + simul commixta panno induces et totum corpus illines, si omne corpus curare + uolueris; uel si ipsum caput solum curare uolueris, panno ut supra dixi induces + et totum caput operies. Et dimittes ut operetur usque ad ruborem cutis quem + Graeci finigmon vocant. Tunc in balneum mittes, et cum sudauerit, caput in solio + ut mergat imperabis, et omnem cycli curationem terminabis.
+Tineas capitis Graeci achoras uocauerunt. Emergunt frequenter in corio + capitis ex uiscoso quodam ac tenacissimo humore melli simili, ut etiam et + ulcera corticosa ostendat.
+In curationibus autem ob nimietatem humoris oportet in principio purgatorium + dare, ut sunt catapotia Galeni quae superius in passione capitis scripta + sunt.
+Sin uero fuerit parua hoc est modica ulceratio, sufficiant topica adiutoria + adhibere quae nos localia dicimus, ut est psoricon medicamentum ad scabiem + totius corporis inferius scriptum: per dies quinque praetonso pressius + capite in sole bis in die fricabis, et cum uideris loca nimium humectari, + ptygmate fouebis id est calida aqua in qua decocta sunt rosa, murta sicca, + cupressus, rubi uiridis turiones, siliquae graecae aridi rami.
+Et postquam fomentaueris, cataplasmate uteris, hoc est lenticulam et cortices + de malo granato coques simul in aqua et teres separatim, tunc commisces ex + aequali modo et addito melle et aceto linteolo inductum appones.
+Et cum uideris loca bene fuisse desiccata, cerotario uteris quod conficies + sic: sulphur uiuum, bacas lauri, herbam perdicion id est parietariam, omnia + singillatim teres ita ut sulphuris plurimum mittas. Tunc ceram cum oleo + myrtino sufficienti resolues et cum infrigidauerit rades et supra dictas + species admisces et inductum appones. Etiam et in lauacro caput ex sapone + fricabis in quo prius fuerit sulphur admixtum. Et si forte canosi capilli + fuerint nati, frequenter psilotro emendabis caput.
+In cachecticis corporibus id est mala habitudine affectis pediculosa passio + generatur quam Graeci pthiriasin uocant.
+Curationis autem tempore tali medicamento uteris, hoc est staphisagriae + partes duas, sandaracae et nitri partes singulas cum aceto et oleo + diligenter teres et caput perungues, sed oportet antea aqua calida salsa + lauare et detergere et sic unguere.
+Defluxio capillorum contingit ex debilitate corporis aut macronosia + laborantibus id est longa aegritudine, aut laborioso in feminis partu.
+Ob diligentiam uero curationis ladanum cum uino nigello conteres donec mellis + sumat crassitudinem et illines. Aliud. Adiantou herbae, rosmarini, myrtae + nigellae uiridis, omnium trium manipulos singulos, aluminis lipari dr. III, + olei spani et aquae et uini nigelli, omnium trium eminas singulas, coques ut + ad oleum redeant, ita ut remaneat modicum humoris ne oleum ardeat. Tunc + liquabis et caput perungues.
+Omnibus capillosis in locis ueluti rotundo schemate desertio efficitur + capillorum. Sed nomen alopiciae accepit, siquidem postquam fuerint curati + tenues canosos et ueluti flauos capillos ostendant, sicut animalis + uulpeculae quam Graeci alopeca uocant.
+Curatio autem eiusdem passionis talis est. Minutas uel densas scarifationis + laceraturas dabis quas Graeci amychas uocant, et super acriorem cepam + quassatam fricabis, aut nasturcii semen cum sinape et aceto teres et + illines, aut catti stercoris partes duas sinapis partem unam cum aceto teres + et illines.
+Aliud. Auellanas combustas conteres cum axungia aut adipe ursino et oleo de + lucerna et illines, ante uero ipsam alopiciam nitro trito cum panno fricabis + et illines. Aliud. Adipem ursinum euforbio mixtum cum oleo de lucerna + illines. Aliud. Stercus muris cum aceto tritum et illinitum capillos + educit.
+Cantabriem Graeci pityriasin uocant. Emergit frequenter ex humore acri uel + intemperantia corporis quam Graeci acrasian uocant. Nascitur quidem pruritus + in superficie cutis capillosis in locis, ut etiam tenuissimas squamillas + albi coloris emittant cantabro similes, unde nomen pityriasin accepit.
+In curationibus uero lac ouillum seu bubulum uel caprinum cum melle potui + dabis pro comparatione pruritus. Etenim acredinem humoris addulcat uel + obtundit et non curiose sed simplici inductione uentrem depurgat. Nec non + etiam flebotomia ex brachio erit adhibenda, maxime si aetate iuuenes fuerint + patientes et secundum naturam plurimo sanguine abundauerint, quos Graeci + polyemos uocant. Aliud. Betam, cantabrum, nitrum, faenum graecum in uno + simul decoques, ex ipsa decoctione caput lauabis. Etiam et sympasmate tali + uti oportet. Murra, aloe, afronitrum, sulphur uiuum, elleborum album, + ptisana sicca pari pondere contusa atque cribellata in balneo + aspergenda.
+Tempore pubertatis et mediae aetatis ionthi saepius in uultu nascuntur + paruulas extantias ostendentes, per quas cum cortex unguibus fuerit + abstractus, humor sequitur tractuosus uel mucilentus. Aliquibus uero longo + tempore fundati solidantur et occallati indecentem faciunt uultum.
+Curationis uero tempore accipies dragantum aqua infusum et cum molybdaena + trita commisces et simul teres donec mellis sumat crassitudinem, et ad + uesperam illines uultum et dimittes tota nocte. Tunc lucescente die cantabro + lacte consperso faciem fricabis et tepida aqua lauabis, etiam et sympasmate + blando in balneo uteris. Sed oportet primo unguibus leuiter cortices + abstrahere et humorem exprimere, et sic medicamentum supra dictum + linire.
+Maculas albas Graeci alphus leucas uocauerunt. Nascuntur aliquando in uultu + aliquando in toto corpore ex flegmatico nimis acri uel salso humore.
+Quas quidem sic probabis si ex parte curari poterunt aut certe omnino + incurabiles ostendit superficies cutis; id est maculam candidam acu uel + acuto flebotomo modicum punges ut non nimis penetres, et si lacteus humor + fuerit exclusus, omnino incurabilis demonstratur. Si uero pro humore sanguis + exierit, ex parte curari ostenditur.
+Propterea oportet flegmagogum purgatorium dare quod dicitur elaterium. + Conficitur sic. Accipies cucumeres amaros agrestes maturos excitalos et in + uas aeneum mittes. Alia die manu exprimes et ipsum sucum sub feruenti sole + siccabis, et postquam siccatus fuerit, addes iterum ex ipso suco modicum ut + bene crassescat. Et fac trociscos drachmarum singularum, ex quibus dabis + unum cum mulsa ieiunis. Hoc purgabis humorem frigidum id est flegmaticum, + maxime a capite uel a fundo cerebri, unde omnis neruositas infunditur.
+Et post purgationem factam biduo uel triduo lacte caprino nutries, et post + haec adhibebis adiutoria metasyncritica id est quae renouare ualeant + temperiem corporis naturalem, ut sunt desiccatoria sympasmata uel cetera + quae de cyclo superius in passione capitis scripsimus.
+Maculas nigras Graeci alphus melaenas uocant. Nascuntur aliquando in uultu + aliquando in brachiis aliquando in toto corpore, aliquando fuscae aliquando + nigrae aliquando asperae ueluti zernosae, quas Graeci lichenodes appellant. + Ex melancholico humore efficiuntur id est ex nigri fellis redundantia.
+Propterea in principio curationis cathartico melancholicum non solum semel + sed frequenter purgabis. Quod catharticum conficies sic. Epithymum optimum + id est non uetustissimum et ex locis maritimis sumptum quantitate semunciae + I decoques in aquae calices latiores numero III usque ad tertiam partem, + tunc diligenter liquabis et in ipsa decoctione misces oxymellis coclearia + III et ieiunis dabis.
+Et post dies purgationis alio medicamento uteris ad maculas nigras et + zernosas et ad maculas nigras in uultu in feminis ex abortione praecedenti + factas uel ad ustiones solis quas Graeci ephelidas uocant. Etiam et + cicatrices nigras ubicumque uenerint haec confectio ad unitatem coloris + cogit, et conficitur sic. Cumini drachmam I, guttae ammoniaci et amygdalarum + amararum decoriatarum drachmas senas, ellebori nigri drachmam I, nitri + drachmas II, cucumeris agrestis suci ex radicibus expressi unc. II, mellis + unc. VIII conficies et maculas supra dictas fricabis.
+Etiam et in lauacro sympasmate uteris quod conficies sic. Sulphur uiuum et + nitrum et herbae draconteae radices et ibisci radices siccas, omnium + quattuor unc. singulas, myrtae nigellae siccae unc. II, ellebori nigri et + cameleontae nigrae radicis id est sefra nigra, ambarum specierum unc. + quaternas. Quae tundenda sunt tunduntur et quae terenda sunt teruntur, et + simul commixta iterum in uno usque ad ultimam tenuitatem teruntur.
+Latini perniones a pernicie patientium locorum partium nomen accepisse + dixerunt. Graeci uero chimetla dicunt ab hiemis tempore quod chimona uocant, + siquidem ipso in tempore supra dicta passio nascatur, cum tenera corpora + glaciali frigore fuerint adusta. Sequitur patientes circa articulorum loca + pruritus quidam et inflatio digitorum.
+Oportet in ipso initio ex decoctione rutae et murtae admixto modico aceto et + sale loca quae patiuntur fouere et diligenter detergere. Tunc alumen liparum + cum oleo conteres usque ad crassitudinem mellis, oblinies. Aliud. Adipem + uitulinam liquefacies et admisces turis mannae, et similiter ut supra + oblinies. Aliud. Coques in oleo scillam citrinam et perungues.
+Aliud medicamentum ulceratis pernionibus conueniens. Aluminis lipari et + murrae et calcis uiuae et turis masculi, omnium quattuor unc. ternas, picis + durae dr. IV, cerae unc. II, olei unc. III. Quae sunt sicca cum uino modico + teruntur, et sic crassum cerotarium miscetur. Facit et ad uniuersa ulcera + uel uulnera.
+Impetigines quas Graeci lichenas uocant, Latini uulgo zernas appellant. + Nascuntur ex melancholico humore, rotundo schemate, in superficie cutis, cum + ingenti pruritu et asperitate, et curantur similiter ut maculae nigrae + superius scriptae.
+Aliud. Trociscus appellatus a Graecis lichenicos medens impetigines. Recipit + aluminis scissi et rotundi, chalciteos, melanteriae qua sutores utuntur, + chalchanti, lepidae aeraminis, omnium specierum sex drachmas quaternas, + sulphuris uiui dr. II, alcyonii dr. XIV, cantharidarum dr. I, aeruginis dr. + VIII, foliorum caprifici dr. VI, cumini dr. IV, aceti quod sufficit. + Conficies et in usu aceto mulso salito resolues et inlines. Ante uero panno + laneo aspero zernam fricabis et sic medicamentum illines.
+Secundum Graecos tres differentias habere uerrucae ostenduntur. Nam dicuntur + acrochordones, quae sunt fundatae et immobiles uel callosae sine dolore. + Aliae uero mobiles et radice debiles et modicum circa radicem haerentes. In + infantibus saepius nascuntur et aliquando sua sponte cadunt. Quae cum digito + fuerint impressae, dolorem faciunt similem morsibus formicarum, unde graecum + nomen myrmeciae acceperunt. Sunt aliae asperae et crepulae in similitudinem + summitatis thymi, unde a Graecis thymoe appellantur.
+Sed omnibus supra dictis una est curatio. Hoc est tithymali lacrima, quae est + in similitudinem lactis, frequenter ipsas uerrucas illines, et putrefactae + cadunt radicitus. Aliud. Ad myrmecias infantum coriandri uiridis folia cum + sale trita apponuntur.
+Stigmata dicuntur characteres nominati, quos militantium manus uel feminarum + maurarum uultus ostendit.
+Tolluntur uero periculose medicamento discoriatorio quod Graeci ecdorion + uocant. Est enim causticae et septicae uirtutis id est incensoriae et + putrificatoriae. Cuius medicamenti confectio talis est. Cantharidarum, + sulphuris uiui, alei bacarum purgatarum, chalcanthi dr. quaternas, picis + liquidae dr. II conficies et uteris. Facit et ad alia multa et ad + rizonychias id est radices unguibus excludendas.
+Labia hiantia siue crepula Graeci chile caterrogota uocant. Et curantur hoc + modo. Oui interiorem membranam appones, aut adipis anserini, cerae, resinae + terebintinae omnium trium paria pondera in uino lento uapore commisces et in + membrana de canna illinitum appones. Membrana de canna dicitur illud + rotundum quod intra cannam inuenitur. Aliud ad ragadia et ad ulcera in + labiis. Gallam et masticen ex aequali modo conteres ‹et› + cum suco ysopi attici aut adipe anserino uteris.
+Scabies a ueteribus duae esse probantur. Vna est squamea fusci coloris, quam + scabiem squamosam dicimus, siquidem corticosas squamulas in cute ostendunt + quas Graeci lepidas uocant. Vnde nomen a Graecis lepra accepit. Creatur ex + melancholico humore et est curationis difficilis.
+Alia uero nascitur simplex ueniens ex humore acri uel salso. Et curatur + medicamento scabioso quod psoricon dicitur, et conficitur sic. Sulphuris + uiui unc. I et S, picis siccae unc. II, cerae unc. III, squillae medii unc. + II et olei libram I: minutatim incides squillam et friges in oleo et + liquabis oleum et supermittes, et resolues quae soluenda sunt, et postquam + fuerint resoluta ab igne tolles et sulphur ad ultimam tenuitatem tritum + superasperges et moues donec coaguletur.
+Aliud psoricon emplastrum faciens ad scabiem et lepram. Salicis corticis + combusti et olei rosei unc. binas, cerae et aeruginis rasae unc. singulas: + solues ceram cum oleo roseo, cerotarium siccis praeteritis admisces et + induces in linteolum et appones, et post tertium diem resolues et + medicamentum auferes et appones polentam ex aceto coctam et diligenter + tritam, et ipsa uteris diebus tribus, et iterum post polentam supradictum + inductum appones. Et haec facies usque ad perfectam sanitatem.
+Pruriginem omnem Graeci cnesmonen uocant. Nascitur ex acredine humorum. + Propterea lac asininum seu ouillum ieiuno potabis cum melle. Etiam et sapone + in balneo uteris, cuius confectio talis est. Nitri, sulphuris uiui, nucum + aridarum, adipis porcini, saponis gallici, apii uiridis foliorum paria + pondera: facies saponem et uteris in lauacro feruenti.
+Aliud ad pruritum totius corporis. Terrae Sardae, terrae Cimoliae, faecum + uini exustarum, myrobalani piesmatos id est expressionis, omnium specierum + quattuor paria pondera commisces et uteris.
+Aliud ad uniuersos pruritus. Si uero feruentes papulae prorumpunt, fabae + pollinis et ptisanae siccae et moltae pollinis, polygoni herbae radicis + siccae et tusae et cretae, terrae Cimoliae torrefactae, omnium specierum IV + unc. binas, afronitri turis masculi singulas unc. conficies et uteris in + balneo. Accipies ex ipso puluere sufficientem modum et ex oui albore + conspersum corpori lines. Post haec cum sudare coeperit confricabis, et post + balneum rosaceo et myrtino perungues.
+Nascuntur parotidae circa aurium partes, unde nomine graeco sic uocitantur. + Et eueniunt frequenter in aegritudinibus malignis — a Graecis cacoethes + appellatae sunt. Maxime illis fieri solent qui ab aegritudinibus frigidam + potionem praesumpserint. Et sunt bonae quae subito inchoantes cum extantia + in superficie cutis apparuerint et cum competenti dolore et rubore + competenti, et neque transuorandi officium negent neque somnos impediant. + Sunt aliae malignae quae contrarietate supra dictarum intelleguntur. + Contingunt iterum parotidae mox apparentes mox recedentes: nullis + praecedentibus adiutoriis, salutis periculum referunt, ad altiores pulmonum + partes fugientes.
+Curationis tempore ad inchoantes parotidas medicamentum diaforeticum sic + facies. Cretae argentalis partes duas, cimoliae et sulphuris uiui partes + singulas, salis modicum cum aceto simul teres et illines. Aliud. Butyrum cum + sale tritum illines et super lanam sucidam impones et ligabis. Aliud. + Plantaginis folia ante solis ortum collecta cum pane in posca salsa infuso + et cataplasmata: sanat et disrumpit.
+Aliud cataplasma ad maturandas parotidas. In aqua mulsa adipem porcinum + mittes et resinam terebintinam sufficienti modo, et in uno consolues, et cum + coeperit bullire mittes pollines tritici superaspergendo, et inductum + praeuaporatis partibus ex spongia sic appones. Et cum bene maturauerint, in + schemate foliorum lauri aut myrtae chirurgia uteris et post sectionem + communiter ut cetera apostemata curabis, etiam et super tiltario tali + emplastro uteris, hoc est diaquilon unc. II, cerae unc. III, olei spani quod + suffecerit. Sed si forte cerotarium supra scriptum ad praesens minime fuerit + inuentum, psittacio emplastro uteris.
+Collectiones Graeci apostemata uocant. Nascuntur in toto corpore. Et illae + magis quae proxime cuti fuerint natae, facile et uisu et tactu cognoscuntur, + cum se extantia et durities ueluti circumscripta cum rubore et dolore + ostenderint, et cum coeperit supra dicta durities in saniolam conuerti. His + signis cognoscitur maxime si maius fuerit apostema. Dolor quidem per membra + discurrit, tensio etiam eiusdem loci patientis efficitur cum grauedine, + dolores increscunt et febres nocturnae oriuntur, et dimissionis tempore + circa collum uel thoracis partes modica humectatio sudoris sentitur.
+Et propterea curationis tempore in ipso initio erit festinandum, et si fieri + potuerit spargantur frigidis et diaforeticis cataplasmatibus feruorem + extinguentes curemus. Hoc est coriandrum tritum cum pane posca infuso + cataplasmabis, et frequenter mutabis. Aut uuae lupinae folia aut plantaginis + folia cum infuso pane, nec non etiam et scarifationis competentes + laceraturas dabis quas Graeci amychas uocant.
+Aliud. Si forte musculosis in locis aut glandulosis uel in mammis fuerit + tumor aut durities, pulicinum semen quod Graeci psyllion uocant calida + infundes, et cum infrigidauerit et inuiscauerit induces et appones.
+Si uero uideris minime posse spargi, sed magis ad nutriendam saniem + declinare, cataplasmate uteris ex triticeo polline et resina terebintina, + quod superius ad maturandas parotidas memorauimus. Et postquam uideris + collectionem bene fuisse maturatam et sicut Hippocrates in prognostico dicit + in acutam deductam, chirurgia uteris hoc modo. Pridie chirurgia curandum a + cena et uino abstinebis, et lucescente die simplici correctione diuisuram + dabis: nam Graeci aplen dieresin uocant. Et cum saniolam effuderis, ex + utraque sectionis parte sufficientes particulas auferes, ut in similitudinem + folii lauri aut myrtae artificio manus designes sectionem.
+Vbi uero membra complicari uideris, ut exempli causa post aurem uel sub ala, + incisuram facies, hoc est rotundam quam Graeci strongylotomian uocant. Tunc + siccis et tenuissimis lemniscis et tiltario locum calcabis, et desuper + duplici ptygmate aqua frigida uel posca infuso cooperies et addita spongia + humectata ligabis.
+Sed si forte causa aliqua uena sectioni incurrerit et sanguis abstineri + minime potuerit, chalciten crudum et tritum appones et tilto locum calcabis + et ligabis et tertia die solues et mixto calido uino locum fomentabis. + Aestate uero secunda die solues et linteolis in mulsa calida infusis + diligenter curabis, quinotetarum scilicet regulam intuens, id est ut si + uideris ulcus siue uulnus putre uel sordidum, contrariis medicamentis + depurges, si concauum, suppleas, ac si supercarnosum, deprimas, si aequale, + in cicatricem inducas.
+Pendigines siue sinus Graeci colpus uocauerunt. Contingunt frequenter + quotiens uulnera uel apostemata inerti chirurgia fuerint secta uel mala + positione nata. Et cum sua sponte rursum eruperint minimeque per inferiores + partes humorem uel saniolam excluserint, pendigines uel sinus faciunt.
+Propterea curationis tempore diacartum uino mulso admixtum per auliscum + fysarium siue aeneum siue osseum uesicae porcinae aptatum inicies, et + postquam inieceris molli tilto uel strictorio ori uulneris immisso ligabis, + ita ut ligatura a fundo pendiginis incipiat, ut orificium libere habeat quo + possit humor decurrere. Etiam et schema iacendi patientibus tale esse + oportet, ut semper orificium pendiginis iusum meatum habeat, quod Graeci + cata yporrysin uocant.
+Tunc alia die solues et mulsa calida delauabis, et iterum medicamentum supra + scriptum diacartum inicies aut certe chloran emmoton appellatam ex ueteri + oleo liquidius solutam.
+Et postquam uideris pendiginem a sordibus purgatam fuisse, cephalico + medicamento melli despumato admixto et e moto tilto apposito, siue collyriis + factis ex eodem cephalico cum melle pastillato sub hora formatis competenter + carnificabis. Etiam et diaiteon emplastrum superimpones, latius inductum ut + etiam uicinas partes colpi ipsius cooperiat, ita ut ad os uulneris forpice + emplastrum aperias et sic superimponas. Etiam et super emplastrum plenarium + ex linteolis duplicatis appones et ligabis.
+Et cum coeperit pendigo saniem candidam et crassam emittere et secundum + quantitatem minus a solito excludere, collesin futuram significat id est + glutinationem. Tunc ea quae iniciebas paulatim deducendo ad os uulneris + tantum apponas, ne conglutinationem factam dissipes. Et iterum cum uideris + saniolam tractuosam uel uiscosam exire, tiltum ex linteolo tenui appones et + super emplastro uteris et sanabis.
+Fistulas Graeci syringas appellant. Et sunt ulcera pendiginosa et intrinsecus + callosa neque in cicatricem uenientia. Et si uenerint iterum resoluuntur et + in orificio aliquando cortizones ostendunt quos Graeci efelcidas uocant.
+In curationibus uero si membri uel loci qualitas exegerit, melius est + fistulam ferro nudare, id est ex flebotomo uel syringotomo appellato, et + omnem callositatem occultam artificio manus uisibus pendere et secundum + rationem curare, quod Graeci cata logon appellant.
+Si uero loci uel membri ipsius qualitas usum chirurgiae prohibuerit, hoc modo + curabis. In primis angustas cauernulas de aprina uel porcina saeta inspicies + et papyro patefacies. Quod papyrum sic praeparabis. Papyrum uitriariorum + eliges carnosum, id est quod non fuerit fragile uel flacidum, et pridie in + aceto salso infundes, quod Graeci oxalmen uocant. Tunc alia die spatha tenui + circulatim densissime constringes quod attenuari possit, et cum diligenter + siccauerit solues et eius asperitatem scalpello rades, et ad modum foraminis + fistulae siue longitudinis siue roboris incides et inicies, et super + emplastrum tenacissimum appones et ligabis, et sines die et nocte. Et iterum + alium papyrum paulo robustiorem mutabis, quod papyrum ante medicamento + ectylotico id est excallatorio infra scripto cum modico aceto et ad horam + trito lines, et sic inicies.
+Sed si forte tumor fuerit excitatus, cataplasma superimpones ex aqua mulsa et + modico rosaceo confectum. Et quomodo accedit patefactio, subinde per + singulos dies robora crassiora papyri innouabis, donec sufficienter fistula + patefiat et callositate interiecta careat.
+Sed si forte callositas minime fuerit secuta, etiam et xantou medicamenti + partes duas mittes et ammoniaci partem unam cum aceto teres, donec mellis + crassitudinem sumat. Tunc illitum scisso linteolo lemniscum inicies et eum + calcabis, donec repleas fistulae cauernam. Et postquam uideris bene fuisse + purgatam, collyriis ad horam factis ex melle pastillato admixto cephalico + medicamento diligentissime carnificabis.
+Sed si forte nuditate ossi uel ex putredine ipsius ossi superinducta lepida, + quam nos squamulam dicimus, curam impediri senseris, ex melotida ferrea + leuiter radendo purgabis et sic supra dicto collyrio carnificabis.
+Confectio collyrii syringiaci ectylotici: chalcanthi partes duas, guttae + ammoniaci partem unam cum aceto modico simul teres et facies collyria + longitudine ac robore differentia ut est ipsa fistularum cauerna.
+Aliud ad uniuersas fistulas breuissimas: corii granatae siccae, tunsae et + cretae dr. I, lenticulae alexandrinae pollinis dr. I. Mittes in fistula ex + puluere granatae modicum, ex polline lenticulae modicum. Hoc facies diebus + tribus aut quinque. Cottidie curabis ter in die, hora tertia, hora sexta et + nona.
+Aliud ad uniuersas fistulas uel ante oculum aegilopas. Herbam putidam quam + punice aturbis dicunt, et lac herbae tithymali et lac caprifici et piperis + grana XV, sucum de lana, lenticula dura, haec omnia tundes in se et appones + ad locum cautius ne oculum contingat, propter uirtutem quam continet + causticam.
+Empyemata dicuntur collectiones siue apostemata occulta atque uisu carentia + uel absconsa et in altioribus uiscerum partibus nata: nam Graeci en + catacalypsi uocant.
+Quae autem cum nasci coeperint his signis cognoscuntur. In primis dolores + sentiunt aegrotantes cum obripilatione, et post aliquot dies ueluti lentores + anomali iterum efficiuntur cum dolore et obripilatione. Et cum coeperint + saniem nutrire, etiam febres inordinatae secuntur cum fastidio ciborum. Et + cum supra uentrem iacuerint laborantes uel in alterum se uerterint latus id + est sanum quod fuerit patienti lateri contrarium, ueluti grauedinem + pendentem in interioribus sentiunt, et aliquando ipsius loci patientis + exaltatio efficitur. Tunc cum nimie creuerint apostemata eruptionisque + appropinquauerint dies, uomitus fellis flaui efficitur. Aliquando in + similitudinem coloris foliorum uiridium porri choleram uomunt quam prasoiden + appellant, cum ingenti animi defectu quem lipothymian uocant, cum leui + sudore in capite et circa superiores partes thoracis.
+Et si sursum aut in lateris summa regione eruperint et per uomitum + depurgentur et post ruptionem si febribus minime caruerint aegrotantes, + mortem futuram denuntiat, maxime si grande fuerit apostema. Si uero in + renibus eruperit, urina purulenta siue saniosa excluditur et ulceratio + periculosa in renibus significatur. Si uero in inferiori parte eruperit in + uentre uel intestinis et cum egestione uentris sanies fuerit exclusa, ex + parte curari ostenditur, si tamen febrium discesserit molestia post + eruptionem factam.
+Propterea curationis tempore in ipso initio si in uno loco fuerit confixus + dolor, erit festinandum ut ante quam saniet apostema diaforeticis adiutoriis + de altitudine leuatum ad superficiem cutis spargatur. Id est in primis + patienti loco sanguisugas appones hoc modo. Intra cucurbitam medicinalem + latum linteolum mittes usque ad scapulas cucurbitae, ita ut labia ipsius + cucurbitae operias. In quo linteolo sanguisugas quam plures proicies, et + loco dolenti cucurbitam superuertes, et leuiter ac sufficienter in circuitu + linteolum trahes, quo possint sanguisugae conio uel cuti applicari. Hoc uero + moderate facies, ne iterum nimia angustia opprimantur. Et cum morsibus + adhaeserint, cucurbitam cum linteolo auferes, et sines donec supra dicta + animalia sanguine repleantur. Tunc asperso sale trito sanguisugas remoues et + locum perungues et in eodem loco cucurbitam adiecta fiamma figes, et + sanguinem detrahes tantum quantum causae sufficere fueris arbitratus. Et + post detractionem sanguinis butyrum tritum cum nitro inlines et lana sucida + cooperies et ligabis.
+Sed si forte temporis ratio uel loci qualitas fecerint ut inueniri minime + sanguisugae possint, leuibus plagis scarifabis, et duobus uel tribus + interpositis diebus diaforetico cataplasmate uteris id est hordei pollinis + partes duas lini seminis partem I et faeni graeci dimidiam partem adiecto + modico oleo coques in aqua salsa et cataplasmabis, praeuaporatis partibus + spongiis ex aqua calida salsa expressis et cottidie aliquantis diebus + inmutabis. Nec non etiam et dialon emplastrum inferius suo loco conscriptum + post cataplasma impones. Cauendae praeter ea inter ipsa initia uehementes + saccellorum uaporationes. Etenim nimietas uaporis locum dolentem et tumentem + in saniolam conuerti cogit. Obseruare autem oportet aegrotum a uino et ab + omnibus carnibus, quadrupedibus et uolatilibus. Holera tantum accipiat quae + sint digestioni aptissima. Sed si a uino non potuerit abstineri, propter + imbecillitatem stomachi nimie aquatissimum concedes.
+Sin uero loci patientis dolor minime quieuerit et ad nutriendam saniem + apostema declinauerit, tunc empyoticis adiutoriis uti oportet id est quae + saniolam nutrire ualeant, ut est cataplasma ex resina terebintina et polline + triticeo superius ad maturandas parotidas conscriptum. Sed melius fit cum + decoctione caricarum pinguium. Coque etiam et psittacium emplastrum uti + oportet. Aliud certe meline Vespasiani appellatum: nouit enim non solum in + conio uerum etiam in altitudine occultas soluere collectiones.
+Sed si forte tardius rumpere senseris apostema, oportet eius adiuuare + celeritatem electuario metasyncritico id est quod ualeat occultam + collectionem rumpere, ne sanies inclusa plurimo tempore tardando interiora + membra corrumpat quae Graeci moria uocant. Conficitur sic. Ficis pinguis, + origani, marrubii, rutae, thymi, absinthii, centauriae radicum et seminis, + sinapis, cardamomi, squillae medii paria pondera: omnes herbas decoques in + aqua, et mittes ex ipsa decoctione partes II et mellis partem I, et coques + donec mellis sumat crassitudinem, et dabis ieiunis secundum uires aliquibus + coclearium I aliquibus coclearia II.
+Aliud. Si forte in pulmone fuerit collectio, suffumigatorius trociscus quem + Graeci ypocapniston uocant ordine qui ad tussim humidam conscriptus est + adhibitus eruptionem accelerat.
+Et postquam eruptio fuerit facta, oportet adhibere quae ualeant ulcera + sordida purgare, hoc est sucum ptisanae aut alicae cum modico melle + despumato ieiunos potabis, aut lac caprinum tepefactum cum sufficienti melle + dabis, aut butyri recentis partes II mellis despumati partem I in uno + commisces et exinde ieiunis coclearium unum dabis, aut erui rubri pollinis + coclearium I cum mulsa calida ieiunis dabis, et uario cibo nutries.
+Si uero in epate uel renibus fuerit ruptio facta, diureticas saepe memoratas + potiones dabis id est quae per urinam purgare nouerunt. Et postquam bene + fuerint ulcera depurgata, trigono trocisco in cicatricem duces. Si uero in + renibus uel in uesica fuerit ulcerationis causatio, diafysalidon trociscum + dabis quem inferius in nefretica passione conscripsimus.
+Carbunculi quos Graeci anthraces uocant efficiuntur ex influxione sanguinis + calidissimi et nigri et crassioris substantiae. Etenim membrum in quo + ualidus talis influxerit sanguis, inuritur et ulceratum scaram facit. + Nascuntur in toto corpore, frequenter tamen musculosis in locis et + membranosis.
+Aliquando et appellatur a Graecis anthracion singulari genere nominatum, si + quidem in ipso initio suae natiuitatis ueluti ex genere exanthematum in + superficie cutis feratur. Et in medio suae regionis nigri ut carbones + efficiuntur, unde ipso nomine carbunculi uocantur. Et cum augmento dierum + creuerint, quemadmodum intra formam suam basis, tamquam ex similitudine + cauteris acuti calidi uariolati, scaram ostendunt, et cum putredine ut saepe + dixi efficiuntur.
+Curatio autem optima ab initio cibi abstinentia sine ieiunio et requie + corporis uel silentio incipere debet. Et si grandes fuerint carbunculi, + erunt aegroti in brachio flebotomandi, si tamen aetas aut tempus uel uirium + qualitas permiserit. Et si uentrem non fecerit, clystere acriore euacuandus + erit.
+Ipsis uero carbunculis paruo sale diacartum medicamentum melli admixtum e + moto tilto appones aut certe chloran quam appellant emmoton, et super + lenticula cum ramis murtae siccae elixata et diligenter trita cum modico + melle et pane infuso cataplasmabis, quod Graeci artofacion appellant.
+Sin uero erysipelatodes fuerint carbunculi id est cum rubore ut in uicinas + partes sibi ueluti ignis sacer ostendatur, plantagine aut coriandro aut + intibo cum pane cataplasmabis bis in die et semel in nocte. Tunc cum bene + ulcus uideris depurgatum, Musa trocisco uteris in uino mulso resoluto.
+Intellegitur reuma quotiens ualida influxione humoris nullis praecedentibus + causis subito intumuerit membrum. Et appellatur a Graecis reumatice + diathesis id est reumatica passio. Contingit frequenter, maxime tamen in + articulosis locis, ut exempli causa in genu aut in cubito aut iugulo aut + maxilla cum aure usque ad tempora, aliquando etiam simul et faciem, ut etiam + ingenti tumore subito oculi claudantur. Aliquando usque ad guttur supra + dictus tumor dilatatur, ut etiam thoracis partes inuadat.
+In curationibus uero abstinentia cibi uel ieiunio et a uino abstinentia et + sanguinis detractione per flebotomiam et uentris purgatione cathartico dato + siue clystere euacuatione facta curabis, considerata primo ipsius laborantis + aetate et tempore et regione, et ipsius reumatismi qualitate uel quantitate. + Ipsa uero loca quae patiuntur pane posca infuso et trito cataplasmabis et + sanabis.
+Ignis sacer ab inuadendo a Graecis erysipelas appellatur, si quidem uicina + sibi loca inuadendo possideat. Et efficitur sub ingenti calore sanguinis et + commixtione fellis flaui, quam Graeci xanthen cholen uocant. Et est rubor + flammeus in superficie cutis cum dolore et tumore. Sin uero circa gulae + partes fuerit natus, praefocationis periculum affert, cum in toto uultu + inflauerit et a ceruice usque ad thoracis partes fuerit dilatatus.
+In curationibus autem si grandis fuerit erysipelas, flebotomare oportet et + secundam detractionem facere quam epafaeresin uocant, et si uires + aegrotantis patiuntur ieiunium diurnis diebus imperare et a uino et omnibus + carnibus abstinere. Si autem flebotomiam minime adhibere potueris, acriore + clystere uentrem euacuabis, aut catharticum quod flauum fel deponat dabis, + ut sunt catapotia Galeni superius in passione capitis scripta.
+Post haec et loca patientia plantaginis aut uuae lupinae suco inlines, aut + lenticulatam herbam de stagnis uirentibus colliges et cum modico aceto + tritam impones, aut glaucium cum aqua solutum inlines, aut coriandro aut + plantagine trito cum pane posca infuso bis in die et semel in nocte + cataplasmabis: in hiberno autem uiridi apio aut coliculi foliis similiter + cum pane uteris, maxime si in articulosis locis fuerit erysipelas. Nouit + enim tale cataplasma imminentem putredinem prohibere.
+Aliud ad ignem sacrum. Cimoliae dr. III, glaucium dr. II, spumae argenti dr. + I, croci dr. III, turis masculi dr. I cicutae suco colliges et trociscum + informabis et in usum in posca frigida teres et inlines. Aliquando etiam, ut + loci qualitas uel ipsius membri postulauerit, aqua calida primo fomentabis + et diligenter deterges, tunc paulo sursum a patiente loco carpodesmo ligabis + et ubi nimius rubor fuerit, scarifationis leuissimas laceraturas dabis, quas + Graeci amychas uocant. Et postquam uideris cutem bene fuisse purgatam, + spongia frigida posca expressa deterges et trociscum supra scriptum + lines.
+Alia uero die emplastrum diastrichnum appellatum impones: et conficitur sic. + Cerae dr. VI, spumae argenti dr. IV, cerussae dr. II, olei rosei lib. I, + uuae lupinae dr. IX. Hoc medicamentum facit et ad herpetas id est + serpusculos.
+Araneas Graeci a serpendo quod herpin dicunt herpetas dicunt, nos uero + similiter latino sermone sicut supra diximus a serpendo serpusculos + nominamus. Et efficitur sub ingenti acredine ac calore fellis cum pustularum + superinsurrectione. Est et aliud genus herpetis, quem Graeci cenchrias + uocant, si quidem in superficie cutis pustulas minutas milio similes + ostendit: quam Latini uulgo araneam uerrinam uocant.
+In curationibus autem similiter ut erysipelata superius curabis.
+Scrofas Graeci chiriadas uocant duritias rotundo schemate natas et neruis + atque arteriis uenis et musculosis membris connaturatione infixas, quod + Graeci catasynfysin uocant. Et cum glandulosis in locis in utraque gutturis + parte fuerint natae, sicuti sues feminae turgida colla cum dolore ostendunt, + unde ipso nomine scrofae uocantur. Et sunt curatione difficiles. Nascuntur + in cacochymis corporibus id est mala humore possessis.
+Est iterum aliud genus scrofarum minime adhaerentes sed magis sub cute + natantes et plurima natione pullulantes sicut genus porcorum, unde iterum + scrofae nomen acceperunt. Nascuntur ut supra dictum est glandulosis in + locis, ut in gutture uel sub ala aut in inguine, et sunt siue chirurgia siue + medicamentis curatione faciles.
+Propter ea curationis tempore dialon medicamentum inferius suo loco + conscriptum appones. Nouit enim scrofas soluere et in humore purulento + conuersas per poros cutis desiccare. Aut certe meline Vespasiani appellatum + appones, et cum uideris supra dictas scrofas in saniolam conuerti, chirurgia + uteris et secundum rationem curabis, quod Graeci cata logon uocant.
+Steatomata dicuntur durities in similitudinem scrofarum emergentes paulo + potiores et molliores, quae cum digito fuerint impressae cedunt et + resurgunt, adipis callosi qualitatem intra se continentes. Vnde ipso nomine + steatomata uocantur. Nam Graeci adipem stear dicunt. Nascuntur frequenter in + articulosis et neruosis locis uel musculosis et cartilaginosis. Et similiter + ut scrofae curantur.
+Aurium dolores efficiuntur ex antecedenti perfrictione ex frigido uento + flante aut ex lauacris frigidis aut aqua in ipsa cauerna auditoria irruenti. + Aut ex tumore membranae supra dictae auditoriae cauernae aut saniola fluenti + aut uentositate inclusa tumorem faciente aut sordiculae uel purgamentorum + obtrusione facta, cum exitum minime habuerit supra dicta uentositas, dolores + efficiuntur.
+Curationis autem tempore in ipso initio doloris aliqua ex praedictis ad + dolorem capitis superius scripta extrinsecus adhiberi sumenda mandamus, ea + uero quae proprie in ipsis cauernis instillantur nunc dicemus.
+Ad dolorem aurium. Gesentera id est uermiculos de arrugia aut araneas aut + asellos quos Graeci oniscos dicunt — nascuntur in humectis locis hominum + tactum fugientes ita ut se in spaerulas plicando conuertant — in oleo coques + et auribus infundes, et super uaporabis marsupio id est sacculo torrido sale + repleto, et iterum tepefactum medicamentum infundes, et lana munda ac molli + ipsas cauernas blande obtrudes.
+Aliud tumoribus conueniens. Adipis anserini aut gallinacei partes II, olei + amygdalini ex amaris amygdalis expressi partem I in uno commisces et + tepefactum instillabis, praeuaporatis partibus spongiis calidissimis ex aqua + calida expressis atque alterna mutatione appositis. Et postquam stillaueris, + iterum super competenter uaporabis et molli lana sicuti supra diximus + patientia loca tutabis. Oportet aegrotum inani masticatione os commouere et + sic medicamentum in auribus accipere.
+Item aliud diatessaron appellatum faciens ad tumores aurium, quos Graeci + flegmones uocant: mel optimum, ysopi attici sucum, nardinum unguentum et + amygdalinum pari pondere. Vteris sicut supra. Si uero incendiosus fuerit + doloris sensus, et magis tempore aestatis et in aetate feruenti, acetum + rosaceo admixtum infundes.
+Aliud ad tinnitus et ad obtrusiones, quas Graeci enfraxis uocant, et ad + difficiles auditus et ad initia surditatis. Nitrum et afronitrum aequali + modo commisces et cum aceto acri et oleo ueteri tepefactis infundes.
+‹Item› ad uermiculos aurium forinsecus educendos. + Centauriae uiridis aut marrubii aut absinthii uiridis sucus infusus excludit + uermiculos.
+Ad sordes aurium. Nitrum aceto resolutum cum calida aqua per auliscum oticum + inicies et deterges et sic iterum instillabis.
+Ad aures saniola fluentes et humecta quoque uniuersa trociscus Herae + appellatus. Recipit autem murrae, croci dr. singulas, aluminis scissi dr. + XII. Colliges et uteris aliquando ex aceto aliquando ex uino austero.
+Ad tinnitus aurium et difficiles auditus. Oleum rafaninum cum aceto et nitro + in uno commisces et feruefactis uteris.
+Aliud ad difficiles auditus et surditati conueniens. Ellebori albi dr. I, + afronitri dr. IS, castorei scrip. IS, aceti acrioris quod suffecerit.
+Ad difficiles auditus ex aegritudine natos. Leporis fel et lac mulieris et + mel optimum, omnia tria in uno consolues et tepefacta instillabis.
+Aliud diatessaron appellatum, id est de quattuor, aduersus tumores et dolores + et ulcerationi conueniens. Resinae terebintinae, butyri, adipis gallinacei, + olei amygdalini, omnium quattuor paria pondera in uno consolues et + uteris.
+Alia auricularis siue ut Graeci otice aduersus dolores et ulcera et ueteres + aurium passiones. Recipit opii, castorei, aloes dr. singulas, croci dr. II, + murrae, lycii indici dr. singulas semis. Bene conteres et melle colliges, et + in usum accipies ex ipso medicamento modicum resolutum passo. Ex oleo roseo + stillabis et lana marina aut purpura loca tutabis. Aliqui lacte resoluunt + muliebri. Ad difficiles uero auditus et tinnitus multi temporis cum aceto + salito infundes, quod Graeci oxalmen uocant. Et cum oleo rafanino et aceto + uteris.
+Hippocrates in aforismis sic ait: oculorum dolores meracae potiones aut + lauacrum aut uaporatio aut flebotomia aut catharticum datum quod farmacian + appellant soluit. Sed omnia haec quinque secundum expositionem Magni + iatrosophistae supra memoratus senior Hippocrates cum discretione adhibere + praecipit, et si fuerit dolor ex plenitudine sanguinis, flebotomia aut + cathartico detractione facta curare, sin uero ex siccitate fuerit dolor, + lauacro et uaporatione humectatos sanare, sin uero ex perfrictione et + humectatione fuerit dolor, meraca potione calefactos mederi. Vinum namque + calefacit et desiccat. Secundum uaria tempora passionum omnia adhiberi + praecepta sunt. In ipsis initiis abstinentiam cibi uel ieiunium oportet + imperare, in augmento uero tertia uel quarta die flebotomia uel cathartico + operari, declinatione uero facta, lauacro uti. Haec sunt quae secundum + aforismos id est definitionis eloquentiam oculorum doloribus posita esse + noscuntur.
+Nunc uero qualiter proprie ipsis oculis passiones contingant scribamus. + Aliquando cum ingenti feruore dolores efficiuntur, aliquando cum + perfrictione et torpore sensus, quem Graeci narcen tes esteseos uocant, + aliquando cum tumore et aliquando sine tumore, aliquando cum largo + reumatismi cursu et aliquando cum grauedine et dolore, aliquando autem + praeter ipsa.
+In curationibus uero si modica et feruida fuerit oculorum perturbatio, posca + tepida fomentabis. Si uero ex perfrictione fuerit perturbatio, penicillis + prius calidis ex uino mixto albo alterna mutatione uaporabis. Sin uero maior + fuerit dolor cum ingenti tumore et grauedine, et si in fronte plenae ac + distentae apparuerint uenae, detractio sanguinis per flebotomiam fieri + oportet, si tamen alii humores non impedierint augmento facto per aliquam + obtrusionem interioris membri. Quod si hoc contigerit, cathartico dato + uentrem purgabis.
+Vtendum etiam in ipsis oculis liquidis infusionibus ex faeni graeci suco + lenius confectis. Bene autem fit si faenum graecum aqua dulci primo lauetur, + ut terrosa careat qualitate. Et postquam fuerit lotum modicum coques, ut + omnem acredinem ex se demittat, et secunda aqua iterum coques defusa priori. + Et cum uideris sucum uenire in similitudinem uini, liquabis et uteris. + Etenim tumores digerit et sordida quaeque depurgat et humorem asperum + lenificat.
+Vtile est etiam et oui album et tenue tepefactum iugiter infundere, et lac + muliebre. Est namque bonus humor lac quod Graeci euchymon uocant, et ualet e + contrario acredinem mali humoris obdulcare: sic enim omnia contraria + contrariis sibi rebus curantur. Sed oportet primo sine ulla oppressione + egestiones siue pituitas oculorum, quas Graeci lemas uocant, molli penicillo + detrahere ex aqua calida expresso et diligenter uaporare. Et si cum omnibus + fuerit capitis grauedo, cucurbitam occipitio praeraso figens addita + scarifatione competentem sanguinem detrahes.
+Cataplasma faciens ad tumorem oculorum et chemosis et proptosis. Appellatur + autem chemosis quotiens in ipsa ceratoide tunica apparuerit rubicundus et + carnosus tumor, proptosis uero est oculorum ex nimio tumore prominens casus, + ut etiam difficile palpebris contegantur. Recipit autem castorei et croci + dr. singulas, opii obolum unum aut II, ouorum assorum uitella V, panis mundi + micarum dr. III. Cum dulcore et modico rosaceo colliges et + cataplasmabis.
+Vtendum etiam et fomento ex decoctione meliloti et rosae siccae: partes + singulas mittes et faeni graeci dimidiam partem, decoques in aqua et + fomentabis. Facit ad reumatismum et ad minorem lippitudinem. Aliquando ex + ipsa calida penicillo expresso uaporabis.
+Nec non etiam et collyrio libiano uteris. Facit ad tumorem oculorum et + chemosis et proptosis, et minutis uesiculis, et sordida ulcera depurgat et + concaua supplet aquatius infusum. Conuenit et doloribus et superadustionibus + et diruptionibus et stafylomatibus. Bothria etiam ulcera id est fossulas et + hypopyos oculos sanat. Vlcera etiam difficile in cicatricem uenientia, quae + dysapulota uocant, optime in cicatricem ducit, et minores cicatrices cum + aqua inunctum detergit. Et facit aliquando cum ouo et lacte, aliquando cum + ouo et faeni graeci suco, aliquando cum aqua ut supra diximus inunguitur. + Recipit autem cadmiae combustae et lotae, cerussae tritae et in testa noua + assatae et diligenter lotae dr. octonas, amyli recentis, stibeos combusti + dr. senas, plumbi combusti et loti, pomfolygis lotae, draganti, ges asteros + tritae assatae et lotae, cummi candidi omnium specierum quinque dr. + quaternas, murrae bonae, opii dr. singulas. Aqua imbrili id est caelesti + colligitur.
+Collyrium apocrusticum Hermolaou staticon appellatum faciens inter initia ad + reumata repellenda et desiccanda et ad alia multa. Cadmiae crudae et lotae, + murrae, aloes, croci, omnium IV dr. octonas, aeris usti et opii dr. + quaternas, acaciae rufae et cummi dr. uicenas, aquae caelestis quod + suffecerit.
+Collyrium dia rodon de septuaginta duabus, quod Graeci diebdomecontadyo + appellant, si quidem in ponderibus ut supra dictum est siue in rosa seu in + aliis speciebus LXX et II drachmis concludatur. Facit ad xeropthalmiam id + est siccam lippitudinem et ad pruritum maiorum angulorum, etiam et + cicatrices blande detergit. Recipit autem cadmiae crudae et cummi dr. + quaternas, croci dr. VI, murrae et spicae indicae dr. quaternas, stibeos et + opii dr. quaternas, rosae uiridis foliorum dr. LXXII. Aqua imbrili + colligitur.
+Collyrium dialibanum faciens ad supplenda in oculis ulcera concaua. Recipit + turis masculi et cadmiae lotae dr. quaternas, opii dr. VI, draganti dr. II, + cummi dr. otto, aquae imbrilis quod sufficit.
+Aliqui uero in hac collyrii confectione colorem album affectantes cerussam + minime comburunt, ignorantes quia si igne caruerit, lanuginositatem quam in + se detinet habens, sordidat ulcera potius quam depurget.
+Collyrium Zoili nardinum a Graecis appellatur, conueniens uetustissimis + oculorum passionibus. Facit ad reuma tenue diuturni temporis et debilitatem + oculorum mirifice confortat. Recipit cadmiae botryitidis lotae et aeris usti + loti dr. denas senas, cummi albi, acaciae, stibeos dr. quadragenas, murrae, + croci, castorii, folii, opii, chalciteos semiassae dr. binas, aloes et + spicae indicae dr. singulas, cerussae torrefactae et lotae dr. VIII, aquae + imbrilis quod suffecerit.
+Cataplasma conueniens oculis ulceratis et tumentibus et proptosi + periclitantibus et iugiter dolentibus. Melilotum atticum tunsum et in passo + coctum teres diligenter et supermittes oui assi uitellum I et acaciae + nigellae modicum, et cataplasmabis leuiter. Aliqui et opium.
+Anacollema ad reuma. Crocomagma, opium, rosam siccam, acaciam ex aequali modo + acri aceto teres. Cum inpinguauerit, inlines frontem.
+Collyrium cycnos a Graecis appellatum. Facit ad ulcera uniuersa et bothrion + dolores etiam mitigat et hypopya sanat. Recipit cadmiae combustae et lotae + dr. XXXII, cerussae combustae et lotae dr. XVI, amyli recentis, opii, + draganti, omnium trium dr. octonas, acaciae suci et cummi dr. quaternas, + aquae imbrilis quod sufficit.
+Ad trachomata id est asperitates palpebrarum et ad sycosin, quam nos + ficitatem dicimus, siquidem similis granis fici in palpebris uersatis + asperitas reperiatur. In curationibus uero pumice aut osso sepiae molli hoc + est detracto cortice, et diligenter formato uersatoque palpebro, easdem + asperitates sufficienter fricabis donec sanguinentur, tunc penicillo posca + frigida expresso diligenter deterges uel desiccabis. Post haec et collyrio + trachomatico uteris, quod appellant paedicon id est puerile, siquidem et + infantibus conueniat. Ad reuma et trachomata bene facit, si cum aqua + resolues et crassius sub palpebro inungues siue sub ciliis, quod Graeci ex + hypoboles uocant. Miraberis hoc factum. Recipit autem cadmiae purgatae dr. + XXIII, chalciteos combustae donec rubea efficiatur dr. XXII, opii et aeris + usti dr. IV, cummi dr. X, aquae caelestis quod suffecerit.
+Ad eos quibus calx uiua in oculis ceciderit. Quoniam si aqua foueas magis + incenduntur, ideoque oleum rosaceum cum oui albo et tenui commisces et + oculis iugiter infundes. Dehinc post unum uel duos dies libiano collyrio, si + forte aliquid laesum erit, in cicatricem duces, et miraberis hoc factum.
+Collyrium dia leucoiu appellatum, id est de uiola, confectione facillima + facit ad albores et cicatrices extenuandas. Recipit uiolae hortinae floris + uiridis, cummi albi dr. octonas, ammoniaci dr. IV. Teres cummi et ammoniacum + prae manibus habebis, tunc flores uirides pensabis et teres diligenter, et + supermittes supra dictas species, et iterum simul teres ut sibi bene + counentur, et facies collyria. In usu autem ad minores cicatrices admixto + libiano inungues.
+Collyrium dia ceratos elafiu appellatum, id est de cornu ceruino, ad albores + et cicatrices extenuandas. Recipit cornu ceruini combusti et loti dr. I, + aeruginis dr. I, ammoniaci dr. I, sepiarum testae mollis detracto cortice + dr. II, plumbi mundissimi dr. VI, opii dr. III, murrae dr. IIII, cummi dr. + IIII. Vino ueteri optimo colligitur.
+Xerocollyrium acuens uisum, quod Graeci oxydercicon uocant. Facit et ad + amblyopiam id est obtusionem uisus et ad xerophtalmiam id est siccam + lippitudinem, et oculis lacrimosis, et pterygia mitiora et rubicunda + attenuat. Cadmiae crudae et lotae dr. XX, salis ammoniaci dr. X, aloes dr. + II S, piperis albi, faecis uini dr. quinas, sandaracae dr. II, folii scrip. + IS, nitri siliquas quattuor semis. Tundes, cernes et diligenter teres usque + ad ultimam lenitatem.
+Hygrocollyrium acuens obtusum uisum. Conuenit maxime illis quibus suffusio + imminere monstratur praeter dolorem capitis. Sin uero ex antecedenti dolore + totius capitis uel emicranii nata fuerit suffusio, omnino incurabilis + nuntiatur. Et nominatur talis suffusio platycoriasis id est dilatatio + papulae. Ergo confectio medicamenti talis est. Mellis attici, fellis beluae, + radicum feniculi corticis suci, olei ueteris paria pondera. Si uero mel + atticum non inueneris, stillaticium mittes et uteris.
+Fomentum oculis acuens uisum, quod Graeci oxydercicon uocant. Feniculi + hortini radicis et centauriae partes binas, faeni graeci et meliloti partes + singulas decoques et uteris.
+Anacollema ad reuma. Acaciam nigellam teres et cernes, dehinc in usum cum oui + albo et tenui conteres et cum acri aceto temporibus oblinies. Hieme uero + addes murrae et mannae turis modicum et uteris sicut supra.
+Tricocollema capillis oculorum ligandis. Picis siccae, cerae, mastices, + resinae frixae, omnium IV paria pondera in uno consolues ad uaporem et + facies collyria oblonga.
+Ad hyposfagmata id est suffusionem sanguinis ex antecedenti percussu in + oculis factam. Conuenit inter ipsa initia aqua salsa diligenter confecta ex + infusione salis candidi. Tenui linteolo subiecta lana et molli ligabis. + Nouit enim talis infusio sanguinem ex percussu spargere.
+Aliud ad tumores et dolores et spargendum sanguinem. Oui album et tenue in + ampulla minore adicies et super stillabis columbinum sufficientem sanguinem + ex uena sub ala incisa, et commixtis ac leuiter tepefactis infundes. + Similiter facit singulariter et oui columbini album et tenue in oculis + infusum.
+Collyrium superinunctorium quod Graeci yperenchriston uocant. Facit ad + hypopya id est liuores palpebrarum. Cicutae herbae suci dr. VII, acaciae dr. + VI, croci dr. II, absinthii suci et murrae dr. singulas, opii scrip. II, + cummi dr. IV, aquae quod sufficit.
+Sanguinis uero fluor parua destillatione per nares factus si forte in + aegritudine acuta id est celeri motu nata contigerit III uel IIII die, + pessimam aegritudinem et prolixam ostendit, quam Graeci macronosian uocant, + aliquando uero freneticam passionem denuntiat. Si uero in ipso initio + aegritudinis supradictus sanguinis fluor fuerit factus in iuuenibus uel + plurimo sanguine naturaliter abundantibus, quos polyemos uocant, et cum + largo cursu frequenter bonam discussionem ostendit.
+Curationis uero tempore si ex proximis narium locis et non de altitudine + fuerit sanguinis fluxus, oportet in principio simpliciter molli penicillo + frigida aqua madefacto circa maiores angulos oculorum exprimere. Si uero de + altitudine manauerit sanguis, erit infrigidanda facies ex aqua nimis frigida + aut posca frigida. Etiam et penicillos frigidos posca leuiter expressos + fronti et naribus superproicies, et manuum ac pedum acra, id est summitates, + ligabis et narium cauernas molli linteolo diligenter obtrudes.
+Quod si minime abstinuerit sanguis, cubiculum in quo immobiliter iaceant + frigidum et planipedum et obscurum procurabis. Etiam manus et pedes frigida + aqua uel posca fomentabis et in ore similiter ut contineant dabis. Et si + fuerit tempus uerni uel aestatis, et ipsius patientis aetas fuerit iuuenilis + et febricula modicissima, etiam et caput frigida fomentabis, et lines + frontem et nares et sub oculis gypso posca resoluto aut luto figulino, aut + cocleas minutas cum sua testa et aloen aridam aut gluten taurinum aut ges + entera id est uermiculos de arrugia admixta turis manna cum oui albo et + tenui conteres et fronti et naribus superinduces.
+Si uero permanserit sanguinis fluor, cucurbitam praeraso capite + conglutinandam occipitio appones cum ingenti flamma et plurimo horarum + tempore immorandam. Quod si nec sic abstinuerit, etiam et scarifabis. Sic + enim patientis sanguinis detractione facta narium fluxum mederis.
+Aliud quod appellatur a Graecis dia sfongon ischemon id est ex spongia + confectio retinens sanguinem, et conficitur sic. Spongiam nouam liquida pice + infusam cacabo nouo in furno combures addito cooperculo ex argilla. Dehinc + diligenter teres et naribus calamo insufflabis. Sed oportet primo glebulas + sanguinis, quas Graeci thrombos appellant, per os depurgare ex melotida + molli lana inuoluta et posca infusa, et sic medicamentum insufflare.
+Aliud optimum. Ipsum sanguinem accipe et combure et facto puluere nescienti + naribus inice, si de dextra dextrae si de sinistra manet sinistrae.
+Aliud quod Galenus in sua therapeutice hoc est libris curationum fieri + praecepit. Si de sinistra nare sanguis decurrerit, cucurbitam tenacissimam + multa cum flamma spleni conglutinabis. Si de dextra, epati similiter + appones.
+Aliud si chronia fuerit passio id est longi temporis et nimis aquosum et + tenuem uideris fieri sanguinem, si tamen solutio spontanea uentris minime + obstiterit, catapotia Galeni superius in passione capitis scripta dabis, et + humorem per uentrem purgabis, et sanabitur.
+Vtrasque passiones, id est polypum et ozaenas quas nos fetores narium + dicimus, communiter medicamentis desiccatoriis capiti praeraso impositis + curabis, ut est diaiteon emplastrum, aut barbara, aut illud quod appellant + diacoclion id est ex cocleis et conficitur sic. Murrae et turis masculi + uncias singulas, cocleas integras cum sua testa numero V, ouorum albugines + II: in girba contusis et diligenter simul commixtis capiti ut supra dixi + raso inlines et super linteolum impones, et sines medicamentum manere diebus + nouem.
+Et sic topicis medicamentis id est localibus proprie ipsis in locis uteris. + Hoc est quod a Graecis ozaenicon dicitur: recipit aluminis scissi, murrae, + sandaracae, omnium trium dr. quaternas, aeris usti et gallae dr. singulas: + diligenter tritis per calamum insufflabis, praelotis uino bono naribus.
+Efficiuntur dentium dolores sub aquoso et frigido flegmate reumatizantibus + gingiuis, ut etiam ipsi dentes cauernentur, maxime illi maiores uel molares + qui quattuor radicibus fixi esse noscuntur, quos Graeci tetrarizus uocant, + et putrefacti liuidi et nigri et in parua frusta comminuti relictis + radicibus expuantur aut certe ex ipsis gingiuis quibus continentur laxatis + radicibus cadant.
+In curationibus uero si nimius fuerit dolor praeter putredinem gingiuarum, + oportet sacculis salis torrefacti loca quae dolores patiuntur extrinsecus + uaporare. Etiam et apoflegmatismum masticatorium oportet adhibere, quem + Graeci masomenon uocant, et conficitur sic: stafisagriae et mastices et + pyretri, omnium trium paria pondera; cerae modicum admisces et in uino + diligenter contusis rotulas finges, quas Graeci trociscos uocant. Ex quibus + masticandum dabis, et inclinato capite humorem decurrere dimittes.
+Aliud ad dentis dolores, enchyma id est infusio in naribus: betae, et melius + agrestis, radicis sucum in naribus ipsius partis dolentis infusum; dolores + dentium soluet. Obseruandum praeterea ab omnibus frigidis. Nam Hippocrates + in aforismis sic ait, omne frigidum dentium esse hostile siue inimicum, quod + autem calidum amicum et delectabile.
+Fysicum ad dolores molae, de Vindiciani Afri. Salis grana mediocria numero + III matutino tempore ante solis ortum dabis laboranti in ore continenda in + ipsa parte in qua dolore pulsatur, donec paulatim defluant et cum + defluxerint humorem proiciant. Etenim hoc adiuuamenti genus si frequenter + fiat limositatem excludit et humores superfluos qui dolorem praestant + depurgat.
+Aliud fysicum ad dolorem molae. Caricam et sinapi teres et induces in panno + et cubito alterius partis superimpones, id est si forte sinistra fuerit mola + dextro, si dextra impones sinistro.
+Collutio, quam Graeci diaclysma uocant, faciens ad dentium dolorem. Gallas + quassatas, taedae pinguis astellas minutatim incisas, iusquiami semen, + alumen liparum simul decoques in uino ueteri. Iugiter dabis ut colluant, + cautius uero ne quid ex isto liquore transuorandum existiment. Hoc autem non + solum dolorem mitigat uerum etiam agitantes dentes statuit uel confirmat. Si + uero taedam non inueneris, picis siccae modicum mittes et uteris.
+Aliud ad dentes agitantes ut statuas uel confirmes. Oleum myrtinum dabis + colluendum et postquam dederis alumen scissum cum limatura corali tritum + appones.
+Aliud ad dentes agitantes stringendum et gingivas implendum. Gallae et + acanthae aegyptiae unc. singulas, corali dr. II in uno diligenter tundes et + tenuissime tritis uteris.
+Aliud ad dentes ex percussu agitantes. Lac asininum aut caprinum collutione + oris datum dentes agitantes statuit uel solidat, et ulceratas gingiuas et + oris uitia ex acredine humoris nata medetur.
+Dentifricium quod Graeci odontotrimma uocant. Gingiuas turgidas siue + sanguinolentas sine ulla uexatione desiccat, nigros dentes incandidat et ori + fetido bonum odorem facit et dentes mobiles uel agitantes confirmat. Recipit + cornu ceruini combusti et specularis assi uncias binas, salis ammoniaci dr. + I, mastices dr. I, aluminis lipari sicci et folii dr. quaternas. Tundes et + cernes, et uteris.
+Si uero cancerosa ulceratio fuerit gingiuarum, quam Graeci carcinoden uocant, + dentium nigredo uel liuor ostenditur cum ulceratione putrida gingiuarum ex + supradictorum dentium agitatione et oris putore, adiuncta corporis mala + habitudine quam Graeci cachexian uocant.
+Ob diligentiam uero curationis oportet leptospathio ferramento licinio + inuoluto et melle tincto blande desecta detergere, et postquam deterseris, + uinum calefactum colluendum dabis, in quo ante fuerit decocta myrta sicca, + lenticula, rosa, rubi turiones uirides; et in ipsa decoctione modicum mellis + despumati admisces, quod possit putredinem plurimum inuadere non solum + tenere uerum etiam purgare.
+Et post collutionem adhibitam diacartum siccum medicamentum appones diebus + aliquantis, donec putredo gingiuarum purgetur. Et cum se humor in ore + collegerit, blande erit despuendus. Et cum uideris gingiuas bene purgatas, + cephalico medicamento ad carnositatem uteris si forte minutam inueneris. + Dehinc etiam nouissimo in cicatricem duces sicco medicamento diostreon + appellato.
+Est item aliud cancri dentis genus aetatibus breuissimis eueniens. Emergit + autem inter ipsa initia tumor quidam totius maxillae cum ingenti pallore + ictericum morbum simulante, nam Graeci icteroden uocant, qui etiam et ueluti + uenarum liuorem in cute ostendat et ipsam buccam perforet, quod Graeci + teredona uocant. Et est omnino curatione difficilis. Sed oportet ea adhibere + quae saepissime curandae putredini gingiuarum superius scripsimus, id est + diacartum medicamentum admixto modico pipere. Vel illud medicamentum appones + ex fimo canis combusto inferius ad oris putredines et scaras suo loco + conscriptum, et extrinsecus cataplasma ex lenticula et pane adiecto modico + melle confectum, quod artofacion uocant, et cetera simili uirtute + medentia.
+Humida intellegitur tussis, quam Graeci ygrobecha uocant, quotiens cum + plurimo flegmate apparuerit, id est cum abundanti excreatione aut + humectatione et narium pruritu et sternutatione. Et aliquando iacentibus + quodam modo resonum sibilatum ostendit. Haec passio est communis reumatismus + arteriae et thoracis. Quae si multo tempore permanserit ut dies numero XL + excedat, efficitur et pulmonis et in pthisicam uergit passionem.
+Curationis uero tempore oportet in ipso initio duobus uel tribus diebus si + uires permiserint ieiunium laborantibus imperare, ita ut se circa horam + decimam reficiant et a solito minus potum accipiant. Interea ciborum ipsorum + qualitas semper oportet esse sicca uel solida aut corpulenta, quam Graeci + sterean uocant. Sic enim omnia quaeque humida desiccantur, cum e contrario + contrariis sanatio adhibetur. Et si uenter minime fecerit, acriore clystere + deducendus erit.
+Dehinc iugulos et thoracem et a tergo inter scapulas usque ad ceruicem + oxyrodino id est aceto et rosaceo oleo ex lanis sucidis embrocabis, in hieme + calide aestate frigide, et oportuno tempore loca scilicet supradicta ex + palmulis et murtae siccae tenuissimis pollinibus et hordei polline cum + sufficiente melle et aceto concoctis cataplasmabis. Nec non etiam cucurbitas + stalticas id est constrictorias thoraci et dorso multa cum flamma + conglutinabis. Etiam et gutturis partem sub mento, quam Graeci antereona + uocant, nouacula rades, et carnibus palmarum et amomo et hypoquistidis suco + et mastice adiuncto modico melle concocto pyriama confectum appones, et + herpyllo herba admixta aloen similiter appones. Aut diaiteon medicamentum + linteolo densum inductum appones. Aut certe dielectrum trociscum aut + trigonum admixtum palmulis calcatis, patetoe a Graecis appellantur, + similiter appones. Dandum etiam et diacodyon singulariter aut suco polentae + aut orizae admixtum. Vel catapotia tussicularia quae Graeci bechica uocant + uespertino tempore cubaturis id est euntibus dormitum dabis. Aut trigonum + trociscum similiter uespertino tempore cum calida aqua dabis, si tamen + uentris constrictio aut infantilis aetas minime impedierit. Oportet etiam + calenti gargarismate uti ex decoctione palmularum et lenticulae et rosae uel + ficorum siccarum; aut siliquas graecas dulciores mittes et uteris.
+Trociscus a Graecis ypocapnistus appellatus id est suffumigatorius, + conueniens maxime hiberno tussientibus ad desiccationem humorum, maxime ad + longi temporis tussiculas, quas Graeci chronias bechas uocant. Recipit autem + sandaracae et turis partes binas, medullae ceruinae et murrae partes + singulas. Tundes sandaracam et cernes, murram uero et tus separatim teres et + cernes. Dehinc simul omnia cum ceruina medulla in girba mittes et in + unitatem ut sibi bene misceantur tundendo coges, et exinde in magnitudinem + lupini trociscos finges.
+Et prima die cacabo nouo septem trociscos carbonibus superimpones et operies + ita ut operculum modicum foramen habeat quod minorem calamum habeat, et per + eum fumum in ore is qui curabitur excipiat, tam diu quam diu talem colorem + habeat flegma qualis est medicaminis. Et obserua ne ex aliqua parte cacabi + fumus exeat nisi in os. Hoc facies per septem dies, et post fumum exceptum + dabis conditi tepefacti potionem unam, ita ut his diebus holera, oliuas, + caseum, inpensas recentes, legumen et balneas non tangant. Carbones etiam et + de gufione uitis facies.
+Sed si forte raucedo aut asperitas fuerit arteriae, uespertino tempore + arteriacam euntibus dormitum sub lingua continendam dabis, et cum defluxerit + paulatim subinde ipsam esucationem transuorandam mandabis, et sanabis. Cuius + uero arteriacae confectio talis est. Croci scr. VI, gliquiritiae scr. XVIII, + draganti scr. XII, piperis scr. IIII, spicae indicae scr. II, coliculi suco + colliges et facies collyria in modum fabae aegyptiae et in sole + siccabis.
+Tussis arida a Graecis xerobeches appellatur, et agnoscitur quotiens cum + paruo flegmate et faucium tensione et grauedine et nimia thoracis + constrictione ex uiscosi flegmatis infusione nata quam Graeci catarrian siue + catarrun uocant. Aliquando et a tergo dolorem inter scapulas sentiunt, quod + metafrenon dicunt. Contingit frequenter ex antecedenti perfrictione aut e + contrario adustione. Etenim omnis frigor cerebro humorem flegmaticum nutrit, + identidem nimius calor ex calefacto cerebro humorem supradictum ad + inferiores partes liquefactum dimittit.
+In curationibus uero oportet in ipso initio penicillis calidis id est calida + aqua expressis sub mento gutturis partes, quas Graeci antereona uocant, + alterna uaporatione mutare. Etiam et ori patenti et naribus penicillos + supradictos calidos congruit laborantibus applicare, et eos admonere ut ad + semet ipsos spiritum uaporis rapiant, quo possint interiora corporis membra, + quae Graeci moria uocant, relaxationis indulgentia releuari. Post haec et + anagargarismata erunt offerenda ex aqua mulsa calida et decoctione fici et + ysopi aut ex decoctione origani et thymi et gliquiritiae et his similia.
+Sin uero glutinosum flegma, quod Graeci collodes uocant, ingenti conatu de + thoracis ferri senseris, oxymel ieiunis dabis. Et conficitur sic. Mellis + optimi duas partes, aceti acrioris albi partem unam cum puleio et radicibus + apii uiridis pridie infusis lento igne simul coques, donec mellis + crassitudinem mediocrem sumat. Tunc ab igne tolles et per linteolum mundum + expressum liquabis et exinde coclearium unum aut duo singulariter uel cum + apiata calida dabis.
+Sin uero aspero uel mordaci humore cum strictura tussis fuerit commota, faeni + graeci sucum dari oportet. Est enim lenificae uirtutis, qui ualeat humoris + asperrimi lenire qualitatem et stricturae querelam relaxando mitigare. Et + conficitur hoc modo. Accipies faenum graecum purgatum et aqua dulci lauabis + ut terrosa careat qualitate. Tunc supra tenuissimos carbones leuiter coques, + ut omnem acredinem deponat, et secunda aqua mutabis defusa priori, et iterum + coques ita ut ipsa decoctio glutinosa in similitudinem coloris uini + redigatur. Tunc ab igne tolles et per linteolum mundum liquabis, et dabis + ieiunis ex ipso suco calicem unum mediocrem admixto mellis despumati + cocleario uno.
+Et si forte adhuc minime fuerit soluta thoracis constrictio, inter scapulas + circa spondyli locum praeuaporatis partibus scarifabis et per cucurbitae + raptum competentem sanguinem quod relaxationi faciendae sufficiat detrahes. + Etiam et uentris egestionem si non fuerit blando clystere prouocabis. Dehinc + transactis tribus post scarifationem diebus si forte aliqua praecordiorum + tensio digitis palpantibus occurrerit, tribus seminibus cataplasmabis, nam + Graeci trispermon uocant, id est ex lini semine contuso partes duas et + hordei et faeni graeci pollinibus partes singulas, mellis et olei dulcis et + aquae quod suffecerit in uno coques, et cataplasmabis. Et postquam tuleris + cataplasma, maxime hiemis tempore molli lana loca tutabis et fasciabis. Post + haec omnia et postquam cataplasmatis dies expleueris, epithima dia spermaton + appones, aestate uero diameliloto epithimate uteris.
+Aliud ad siccam tussim. Irin illyricam decoques in aqua dulci usque ad + tertiam partem, et in ipsa decoctione ad modum unius calicis minoris addes + mellis despumati quod suffecerit, et ieiunis potui dabis.
+Confectio electuarii tussiculis aridis et ad raucedinem conueniens. Recipit + autem lini seminis torrefacti et amygdalae amarae desquamatae et leuiter + torrefactae et gliquiritiae suci omnium quattuor paria pondera. Singillatim + teres et sic in uno commisces et addito melle cocto in unitatem coges, et + exinde in modum unius auellanae dabis ut in ore contineant aegrotantes et + paulatim exucando transuorent. Sin uero gliquiritiae sucum non inueneris, + ipsam gliquiritiam mittes et uteris.
+Secundum ueteres medicos quattuor distantias cum suis uocabulis habere uua + ostenditur. Nam si fuerit rotunda in similitudinem acinae, stafyle a Graecis + appellatur, quam nos uuam dicimus. Item si fuerit longa et tenuis et in + folliculi sui summitate plurimum humoris habuerit, cionis appellatur. + Identidem si grossa uel uastior fuerit ut robustitate sua faucium impleat + partes, gargareon appellatur. Nam Hippocrates senior in suo pronostico sic + ait: «gargareones periculosae ad incidendum uel exsecandum, quanto magis + fuerint rubriores et grandes. Etenim tumor eisdem locis nascitur et + sanguinis incessabilis fluxus efficitur. Sed oportet in eodem tempore non + solum ipsam uuam appositione medicamenti attenuare, uerum etiam quibuslibet + modis subinanire uentrem. Sic enim innoxie chirurgia adhibetur et metus + praefocationis praeteritus est». Item alia dicephalos appellata uel + bicapita, quae rarius nascitur et innoxia esse probatur, si quidem humorem + ex se dimittens in utrasque partes faucium spargat et non per medium + destillando pulmonis altitudinem laedat, sicut ceterae uuae faciunt. Propter + ea chirurgia prohibetur.
+Curationis uero tempore in ipso initio ad uuas tumentes et summissas, quas + Graeci cechalasmenas uocant, et tumentibus faucibus uti oportet dia pityrou + gargarismate, id est ex cantabro. Et conficitur sic. Cantabrum non nimis + calcatius tenui linteolo illigatum mittes in cacabo fictili et nouo aut + certe aeneo stagnato et adiecta dulci aqua addes siccam rosam et palmulas + pingues, lenticulam et myxas, sales alexandrinos. Omnia ad modum mittes, et + coques donec lenticula coquatur. Post haec ipsum sucum liquabis. Bene + temperatum et non uiscosum nec iterum nimis aquatum efficias, et addito + modico melle despumato gargarizandum patientibus dabis non nimis calidum + neque iterum frigidum. Etenim si frigidum fuerit, tumentibus partibus + manifestatur esse contrarium. Iterum si nimis calidum fuerit, loca feruore + accensa inurit. Sed sufficit tantum ut secundum tactum teporem habeat + lactis, quod Graeci galactodes uocant.
+Diachrisma stomaticon id est inlinimentum ori conueniens. Et appellatur e dia + ton carion, faciens ad digerendos tumores et praefocationes antiadum. Et + recipit nucum uiridium corticis sucum per linteolum mundum liquatum. Quem + molli igne coques usque ad tertiam partem et tolles ab igne et dimittes ut + infrigidet. Dehinc in mortarium marmoreum refundes et admisces mellis + leuiter despumati similem quantitatem, et addes croci et murrae et + hypoquistidis suci quod suffecerit, ita ut murrae et croci singulas partes + mittas et hypoquistidis suci dimidiam partem, et uteris.
+Confectio crocati faciens ad faucium feruidos siue rubicundos tumores. + Accipit autem rosae floris et croci scripulos binos, nucleos pini septem, + uuae passae enucleatae numero nouem. Teres cum melle despumato et modico + passo, et inlines.
+Confectio anthera a Graecis appellata, optima ad uuam desiccandam et ad omnia + quae in ore nascuntur. Recipit croci, murrae, crocomagmatis, aluminis + scissi, gallarum, rosae floris, omnium specierum sex drachmas singulas, + sandaracae, iris illyricae, cyperi, omnium trium drachmas binas. Tundes, + cernes et teres diligenter, et uteris aliquando sicco aliquando admixto + melle.
+Vlceratio faucium si cum febre acuta in aegritudine contigerit, pessima et + exitialis ostenditur, maxime si grandis et scara fuerit nata. Est iterum + alia ulceratio praeter febrem acutam, quae inter acra oris spatia efficitur + alba uel nigra aut certe cinericio colore fuscata, quam tefroden uocant. Et + appellatur a Graecis consuete aptha, quam nos oris coctionem dicimus. Et est + deterior uel mortifera in infantibus breuissimis lactantibus ob + teneritudinem aetatis illa quae fuerit alba in similitudinem granorum + minutorum siliginis, maxime si et caput linguae obtinuerit.
+In curationibus uero si grandis fuerit ut supra diximus faucium ulceratio cum + scara, ut etiam cum rubore sub mento in gutturis partes ostenditur, quas + Graeci antereona uocant, et si fuerit is qui curabitur aetate perfectus, + flebotomiam adhibere oportet ita ut secundam detractionem facias, quam + epaferesin uocant. Et si uentrem non fecerit, acriori clystere deducendus + erit, in infantibus uero balano uteris. Dehinc ipsis locis patientibus + diacartum medicamentum admixto modico melle inlines. Et sinendum ut sibi + saniando scarae cadant, ne abstractione uiolenti emeatus emorroidis + sequatur.
+Alia confectio oralis, quam Graeci stomaticen uocant, faciens ad putredines + et scaras. Caninum fimum album colliges et siccabis. Fit autem hoc, si ossa + bubula sola ante diem uel biduum canes manducantes custodias. Ipsum uero + fimum combures et exinde mittes dr. II, croci et costi dr. singulas, mellis + quod suffecerit.
+Leuissimae autem ulcerationi sufficit, si et antheran cum melle inlinies. Sin + uero aptha fuerit in ore id est oris coctio, lac asininum singulariter aut + certe caprinum admixto modico passo frequenter dabis colluendum, et magis si + nigra fuerit aptha. Sed si forte nimis sordida cum putredine apparuerit, + erui pollinibus tenuissimis admixto melle deterges ex leptospathio + ferramento licinio inuoluto, et postquam deterseris, uinum tepefactum + colluendum dabis, in quo ante fuerit decocta rosa sicca et murta sicca et + oliuae folia uiridia.
+Post haec medicamentum siccum appones, cuius medicamenti confectio talis est. + Facit enim ad uniuersas apthas nigras et albas et ad uniuersa quae in ore + nascuntur. Accipit autem balaustii et corticis de granata sicca dr. octonas, + gallarum et folii optimi dr. quaternas, aluminis scissi et mastices dr. + singulas. Quae sunt tundenda tundes et quae terenda teruntur, et sic + tenuissime creta et in uno commixta usui reseruantur.
+Synanchica igitur passio nomen accepit ab eo quod nimio tumore summitatis + gulae uel faucium siue locorum quibus nutrimenta transuorantur, interius + atque exterius, cum difficultate transuorandi praefocationem faciat acutam + et iugiter spirationem patientibus neget — nam Graeci continuam uel iugem + syneci appellant — et similiter ut laqueo strangulatos interficiat + laborantes, cuius laquei suspendia Graeci anchonas uocant, unde iterum + synanchica passio nominatur. Et sunt differentiae passionis duae. Vna est + quae cum ingenti tumore supra dictorum locorum uisibus manifestatur, alia + uero quae sine ullo tumore efficitur, sensibus cognoscitur tantum cum minime + et difficulter transuorare coeperint aegrotantes. Ipsam denique ueteres + passionem peiorem atque noxiam adseuerant, siquidem ad pulmonem faciat + decursum et tertia uel quarta die praefocationis ingerat necem. Contingit + autem medio aetatis tempore corporibus frequenti catarro temptatis, item ex + uinolentia uel niuatis potionibus aut si quis post perfrictionem conceptam + derepente calidis nimis usus fuerit lauacris.
+Curationis autem tempore oportet in principio, si una pars faucium tumuerit, + ex ipsa parte, quam Graeci catixin uocant, in brachio flebotomare et + sufficientem sanguinem detrahere. Sin uero in utrasque partes faucium + uberior se tumor infuderit cum rubore igni sacro simulante, quod Graeci + erysipelatodes uocant, in ambobus brachiis uenas incides, et sanguinem + detrahes tantum quantum aetas et uirium qualitas et regio et tempus et + ipsius causae magnitudo postulauerit. Etiam et sub lingua praedictae + passionis periculo uenas incides, si nimis plenae apparuerint, quo possit + proximis locis sanguinis detractione facta relaxatio tumentibus ministrari + partibus.
+Sin uero senilis aetas aut infantilis aetas, quod equidem rarius in ipsa + infantili aetate contingit, flebotomi usum prohibuerit, a tergo inter + scapulas circa spondyli locum cucurbitam conglutinabis et addita + scarifatione competentem sanguinem detrahes. Et si uentrem non fecerit, + acriori clystere deducendus erit. Dabis etiam et mulsam gargarizandum ex + decoctione puleii confectam uel illud quod dia pityrou uocant id est ex + cantabro, cuius confectionem superius ad tumores faucium scripsimus.
+Diachrisma id est inlinimentum, quod appellant dia ton chelidonon, id est ex + hirundinibus, faciens ad synanchen et ad uniuersos tumores faucium, et + sordida ulcera in ore bene depurgat. Recipit autem hirundinum agrestium + exustarum dr. I, croci dr. II, spicae indicae et murrae dr. singulas, mellis + despumati partes duas, passi cretici partem unam. Oportet autem pullos + hirundinum paruo sale aspergere et in olla fictili crudos mittere et sic + opertos exurere.
+Etiam et penicillos calida aqua expressos ori patientis et naribus alterna + mutatione oportet iugiter applicare, cum admonitione ut ad semet ipsum + aegrotus spiritum uaporis rapiat, quo possint interiora membra a Graecis + moria appellata relaxationis medelam percipere. Et sub mento gutturis + partes, quas Graeci antereona uocant, tribus seminibus in aqua mulsa + concoctis cataplasmabis, id est ex faeni graeci polline et tritici et lini + seminis. Dehinc et cerotarium confectum uisceribus uel uentri appones. + Recipit autem ceram et butyrum et adipem taurinum, uel porcinum si taurinum + non inueneris, omnium trium paria pondera, et galbani quod sufficit. + Conficies et uteris.
+1 Tetanica passio tres distantias cum uocabulis suis habere manifestum est. + Ex quibus una dicitur tetanos, alia emprosthotonos, tertia uero + opisthotonos. Et est tetanos, quam primam diximus, secundum ceruicem rectam + atque inflexibilem neruorum et musculorum tensio cum ingenti dolore. + Emprosthotonos autem in anteriore parte musculorum ceruicis et neruorum + efficitur contractio, ut etiam mentum fixum pectori uideatur, cum ingenti + dolore. Opisthotonos autem ad posteriorem partem musculorum et neruorum + ceruicis, quos tenontas uocant, efficitur contractio cum uehementi dolore. + Contingit frequenter ex antecedenti nimia perfrictione, quotiens plus + frigoris quam possit natura corporis ferre, sustinuerint laborantes, et + dorsalis medulla perfrixerit, quam Graeci noticon myelon uocant. Nam + Hippocrates in aforismis sic ait, omne frigidum dorsali medullae et neruis + esse hostile siue inimicum, quod autem calidum amicum.
+In curationibus uero oportet omnes in brachio flebotomare ob nimietatem + doloris uel relaxationis faciendae causa, maxime si et plethoricum corpus + habuerint aegrotantes, quod nos latino sermone abundabile dicimus siue + multitudine suci plenum. Post haec chalastico lysiponio uteris. Et + conficitur sic. Resinae terebintinae, ysopi attici suci, cerae albae, omnium + trium uncias quaternas, galbani et opopanacis uncias singulas, olei ueteris + dr. III. Diligenter conficies. Si forte durior fuerit, cyprino oleo molli + pruna resolues et moues donec coaguletur. Tunc manu calefacta perungues, et + post perunctionem molli lana tutabis loca et fasciabis.
+Sed oportet primo loca dolentia simul cum spina sacculo calido uaporare ex + cantabro uel tritici farina confecto et sudorem excitatum tenui et calefacto + linteolo detergere, et sic supra dicto medicamento perunguere. Dandum etiam + in potione et castoreum rutae foliis admixtum aut opopanacis obolis duobus + id est scripulo uno, uel ceteris potionibus ex castoreo confectis diurnis + diebus uti oportet.
+Declinationis tempore etiam et cerotarium ex diaquilon confectum appones. Et + conficitur sic. Cerae, adipis porcini sine sale, diaquilon medicamenti, + omnium trium paria pondera in uno consolues lento uapore, et ab igne tolles + et moues donec coaguletur. Dehinc rades et uteris.
+Emoptyicos Latini sanguinem spuentes appellant. Quos autem in passione + constitutos, si forte ex respiratorio interaneorum membro, quod Graeci + anapneusticon morion uocant, sanguinis fuerit fluor, sequitur tussicula + uehemens, aliquando parua, cum sanguinis supernae educationis reiactatione, + quam Graeci ematos anagogen uocant. Sin uero ex faucibus et uua contigerit, + praeter tussiculam simpliciter sicut ex ore cum excreatione despuitur.
+Et secundum colorem uel substantiam supra dictus sanguis ostenditur locis ex + quibus feratur. Quod si fuerit nigellus cum mediocri quantitate, ex minutis + uenis significatur. Si uero flauus fuerit et cum ingenti impetu et abundans + fuerit, exclusus ex arteriis uenis esse manifestatur. Si uero nigellus + fuerit et ueluti glebosus, quem Graeci thrombumenon uocant, cum modico + dolore, de thoracis parte ferri ostenditur. Si autem sine ullo dolore cum + ingenti tussicula et anhelitu rubens et tenuis scatens et spumosus sanguis + fuerit emissus, manifestissime de pulmone ferri cognoscitur. Aliquibus uero, + si forte aetate iuuenes fuerint patientes, etiam malarum modicus rubor in + uultu ostenditur. Et sicut Galenus in diagnostice ait, ex stomacho et uentre + si fuerit, euomitur, si ex renibus et uesica, mingitur, si ex intestinis, + egeritur.
+Et sunt differentiae fluoris sanguinis numero quattuor quibus fieri solet. + Aliquando secundum disruptionem uenarum efficitur, aliquando secundum + esudationem ipsarum uenarum, aliquando secundum osculationem, quam Graeci + anastomosin uocant, siquidem perforatione facta ueluti ex orificio sanguinem + emittant, aliquando secundum putredinem. Et contingit frequentius ex + percussu aut nimia exclamatione aut ingentis altitudinis casu aut + ulceratione facta aut colligatione gutturis uiolenter ingesta aut nimia + plenitudine sanguinis.
+Curationis uero tempore si ex plenitudine sanguinis uena fuerit rupta, et + ipse qui patitur naturam siue temperantiam corporis, quam Graeci crasin + appellant, calidam habuerit, quam Galenus libris peri craseon appellatis, in + quibus de temperantia corporis scribit, hoc modo intellegi docuit. Ait enim + ex Hippocratis sententia corpora quae uastiores uenas habuerint calidioris + esse naturae et quae angustiores frigidioris. Ergo calidum corpus si signis + supra memoratis aegrotus ostenderit, in brachio flebotomandus erit. Sic enim + poterit uena extrinsecus releuata adhibitis potionibus colleticis + intrinsecus conglutinari. Apponendum etiam et diaiteon emplastrum aut + finicine Galeni quam dia chalciteos dicit, aut certe illa quae a Graecis e + barbaros appellatur in duabus alutis inducta, una in pectore et lateribus et + altera a tergo inter scapulas, quod metafrenon dicunt. Dehinc refectionem + dabis panem posca frigida infusum. Aut orizam elixatam cum modico aceto + dabis frigidam. Hieme uero tepidam cum uino styptico dabis, et cetera quae + similiter constringere uel conglutinare possint.
+Etiam et potiones aptissimas dabis quae ualeant uenas conglutinare, ut est + polygoni herbae radicis: decoques in aqua usque ad tertiam partem et addes + cummi diligenter tritum sufficienti modo, et potui dabis hieme tepidum + aestate frigidum. Aliud. Pumicem leuiorem aut ros syriacum in uino austero + decoques in cacabo nouo et exinde ieiunis potionem unam et alteram ad + uesperam dabis, similiter aestate frigidam hieme tepidam. Aliud. Gesaster et + amylum cum posca propinantur. Aliud. Ptisana cum adipe caprino recente, et + symfyti herbae radices concoctas, comedenda datur. Aliud. Symfyti herbae + radicis siccae partes duas, gesasteros et amyli partes singulas: dabis + coclearium unum cum aqua frigida, hieme tepida. Aliud. Picis siccae partes + duas, specularis assati partem unam teres et exinde ieiuno dabis coclearium + unum siue hieme siue aestate cum posca frigida. Aliud. Diasfongon ad narium + sanguinis fluxum superius scriptum similiter dabis. Aliud. Cummi in ore + retentum et cum paulatim defluxerit transuoratum sanguinem abstinet. Aliud. + Bulbos aut cocleas elixas cum modico aceto comestas; mirifice operantur. + Habent enim colleticam uirtutem id est glutinatoriam.
+Aliud. Emoptyicis trociscos dielectrum ex succino cum decoctione myrtae aut + rosae siccae aut plantaginis suco admixta posca potui dabis. Sin uero cum + ingenti tussicula fuerit sanguinis emissio, uespertino tempore trociscum + trigonum cum posca dabis, et sanabis.
+Trociscus diasymphytum faciens ad sanguinis supernae educationis + reiactationem, quam Graeci ematos anagogen uocant. Recipit autem gesasteros, + balaustii, cummi, hypoquistidis suci dr. quaternas, turis masculi dr. octo, + lemnias sfragitidos et symphyti herbae radicis siccae dr. duodenas. + Plantaginis suco colligitur, et trocisci informantur drachmarum singularum. + Ex quibus unum dabis cum decoctione rosae ac myrtae siccae aut plantaginis + suco cum posca.
+Aliud. Anagargarisma ischemon appellatum id est retinens sanguinem, si forte + de faucibus aut uua contigerit. Rosam siccam, senticem uiridem, myrtam + nigellam siccam, gallas omfacitidas leuiter quassatas, simul omnia decoques + in posca et dabis gargarizandum, aestate frigidum hiberno tepidum.
+Est autem pthisica passio ulceratio pulmonis et thoracis cum defluxione + corporis. Sed illam ueterem peiorem atque insanabilem ueteres dicunt quae + fuerit pulmonis et secundum aetatem iuuenibus magis quam senibus creata, + siquidem iuuenilis aetas sui feruorem erigens in tumorem putrefaciat et + sordidet ulcera supra dicta. Efficitur ex antecedenti sanguinis + reiactatione, quam Graeci ematos anagogen dicunt, aut per longam tussiculam + reumatizato pulmone aut thorace, aut interna collectione quam empyema + dicunt, cum forte sursum eruperit et minime per inferiores partes fuerit + desiccata.
+Sequitur autem laborantes totius corporis defluxio uel cum nimia macie uirium + consumptio, febricula tenuis aliquando iugis aliquando intercapedinata, quam + Graeci dialiponta uocant, tussicula etiam et flegmatis reiactatio. Dehinc + peiorante passione putidum et purulentum supra dictum flegma excluditur. + Capilli etiam capitis defluunt et si in pulmone fuerit ulceratio malarum + rubor in uultu ostenditur, et digitorum capita robusta efficiuntur cum + obuncatione unguium, quam Graeci gryposin uocant.
+In curationibus uero oportet in principio adhibere quae ualeant ulcera + sordida depurgare et ipsorum locorum patientium tumorem mitigare. Hoc est + faenum graecum coques eodem modo quo superius ad tussiculam aridam + conscripsimus, et cum modico melle despumato dabis ieiunis et ad uesperam. + Sed si plus eundem sucum operari uolueris, in secunda aqua addes irin + illyricam et ysopi comam sufficiente modo, et admixto modico melle similiter + dabis. Aliqui uero pro melle caricas pingues supra dictis speciebus + adiungunt et in uno coquunt.
+Alia potio diorobum appellata id est de eruo. Et conficitur sic. Eruum rubrum + pridie aqua infundes, alia uero die testa ignita torrefacies moderate ut non + ardeat et diligenter siccabis et moles manuali mola, nam Graeci chiromylon + uocant, et ipsum pollinem tenui cribello traicies, et ex ipso puluere dabis + coclearium unum cum mulsa calida ieiunis et ad uesperam. Aliquando uero in + tribus partibus pollinis adduntur ysopi et iris illyricae partes singulae, + et similiter ut supra datur.
+Aliud diorobum electuarium. Murrae, croci dr. singulas, amygdali amari unc. + I, erui rubri pollinis unc. V, mellis despumati quod suffecerit.
+Aliud pthisicis et maxime de thorace. Butyri recentis partes duas, mellis + despumati partem unam in uno commisces et exinde dabis coclearium unum + ieiunis.
+Aliud pthisicis conueniens. Lac asininum seu caprinum uel ouillum tepefactum + cum modico melle ieiunos potabis. Et cum simila liquidius coctum in pulmento + dabis. Aut ptisanam cum capitibus porrorum uel butyrum concoctum similiter + dabis. Aliquando admisces et modicum mellis et sic dabis.
+Aliud. Agnina uel haedina capita, uel pedes quos appellant cephalopodas et + ipsa corda concocta et comesta mirifice operantur. Vires enim depositas + plurimum erigunt.
+Aliud ad tussiculam medicamentum quod appellant diaprassium, id est ex + marrubio, pthisicis conueniens. Et conficitur sic. Marrubii herbae uiridis + et ysopi et puleii sicci, omnium trium unc. binas, iris illyricae unc. I, + strobilos uirides II, aquae sextarios sex, mellis sextarium I, passi + dimidium sextarium, caricas pingues numero quindecim, omnia praeter irin + illyricam ante biduum infundes in aqua et tertia die coques usque ad tertiam + partem et post haec ab igne tolles. Herbas expressas proicies et sucum + diligenter liquabis et exinde accipies sextarios II et ei adiunges mel et + passum et lento igne coques et electuarium facies in similitudinem mellis + mediocriter crassioris et tunc tolles ab igne et superasperges irin + illyricam contusam et tenuissime cretam et moues donec infrigidet et repones + in uitreo uase et exinde laborantibus dabis ieiunis et ad uesperam coclearia + singula.
+Et postquam ex sputis limpidioribus uel certe non male redolentibus agnoueris + ulcera fuisse purgata, trigono trocisco uel alio quolibet simillimae + uirtutis in potione dato cicatricem induces. Etiam extrinsecus medicamentum + epuloticon appones, id est quod ualeat in cicatricem ducere, ut est + finicine, duabus alutis inductum. Vnam in pectore et lateribus et alteram a + tergo inter scapulas, ut supra dixi, appones et sanabis.
+Asthmatici dicuntur latino sermone anhelosi uel suspiriosi. Nam et dyspnia a + Graecis dicitur id est difficultas respirationis, et orthopnia aliter + dicitur, si quidem recto schemate iacentes praefocentur aegroti. Et est + passio reumatismus ab arteria defluens in pulmonem, unde subito ad + digestionem ciborum laborantes grauati malfiunt ut etiam nimia thoracis + oppressione frigidum aerem haurire cupiant. Et fit uel nascitur ex + antecedenti profunda perfrictione et ex multo cibo accepto et indigestione + frequenti et plurimo concubitu.
+Curationis tempore si grandis impetus fuerit passionis et plethoricum corpus + aegrotus ostenderit id est multitudine suci plenum, in brachio flebotomabis. + Sed si forte uirium imbecillitas uel aetatis aut temporis qualitas flebotomi + usum prohibuerit, inter scapulas circa spondyli locum scarifabis et per + cucurbitae raptum sufficientem sanguinem detrahes.
+Et si ex nimio frigore contigerit hiemis tempore faciente, sacculo calefacto + ex tritici farina et erui in decoctione marrubi concocta diligentissime + uaporabis circa stomachum, et totum pectus subter perungues chalastico + superius in passione tetanica memorato cyprino oleo resoluto, et post + uaporationem lanis mundis operies et fasciabis.
+Electuarium dia tu silfiu a Graecis appellatum dyspnoicis conueniens. Recipit + autem squillae medii et ysopi unc. binas, urticae seminis et polii cretici + unc. singulas, silfii seminis dr. I, caricas pingues decem, strobilos + uirides II, aquae sextarios sex, mellis despumati sextarium unum. Conficies + sicut diaprassium superius in pthisica passione conscriptum et exinde dabis + mane ieiunis coclearium unum et alium ad uesperam.
+Aliud dyspnoicis. Abrotanum, uuam passam, rutam simul in aqua decoques, + liquabis et potui dabis.
+Aliud. Si forte nimietas redundantis humoris fuerit, trocisco hypocapnisto + uteris id est suffumigatorio, quem superius ad desiccationem humorum ad + tussim humidam scripsimus.
+Antidotum Antipatri ex catatopon, quo usus est Galenus ad uniuersas tusses et + dyspnias. Recipit autem storacis isaurici dr. VI, resinae terebintinae dr. + IIII, opopanacis et galbani et iris illyricae dr. quaternas, murrae dr. II + S, iusquiami seminis albi obolos quattuor. Melle despumato colligitur et + post sex menses exinde datur in potione fabae aegyptiae magnitudo uel + quantitas. Alii uero pro resina sulphuris uiui mittunt dr. I diligenter + facientes, quia non solum plus operatur cum sulphure, uerum etiam et cum in + aqua resoluitur ut detur, resina faciente glutinosum efficitur ut minime + soluatur.
+Si uero in capite originem passionis senseris, certo tempore cyclico modo, + sicuti superius in cephalaea passione scripsimus, ipsum caput cum uicina + sibi subiecta membrana curabis et sanabis.
+Stomachicam passionem ueteres reumatismum stomachi dicunt siue humectationem, + quam pladarosin uocant. Sequitur autem in passione constitutos iugis + salivarum sputus, fastidium et nausia uel reiectatio, uomitus etiam + frequenter aliquando felliti aliquando flegmatici, articulorum perfrictio, + pulsus paruitas, quam microsfyxian uocant, et circa superiores thoracis + partes sudoris emissio.
+In curationibus autem oportet adhibere cataplasma quod appellant dia tu + absinthiu ad debilitatem et humectationem et fastidium stomachi. Recipit + autem carnes tunsas palmarum numero XXXVI, id est in una die XII, aloes + epatites, absinthii pontici, mastices, omnium trium unc. singulas semis, + pollinis polentae partes tres et lini seminis partem unam. Concoques cum + calida et modico oleo nardino, aut certe melino si aestas fuerit, et + cataplasmabis. Et post cataplasma, si forte hiemis fuerit tempus, lanis + mundis operies et fasciabis.
+Dehinc postquam dies cataplasmatis expleueris, epithimate diameliloto uteris. + Est namque tonoticon et sympepticon medicamentum, id est confortatorium et + condigestorium. Facit et ad debilitatem et ad tensionem stomachi passiones, + et hepaticis et spleneticis. Est autem et podagricis optimum. Et conficitur + sic. Fascis gallici, cyperi, murrae, ammoniaci, iris illyricae, omnium + specierum quinque dr. octonas, croci, aloes, dr. quaternas, meliloti unc. + III, resinae colophoniae unc. VI, cerae et olei cyprini libras singulas, + aceti quod suffecerit. Crocum uero et murram et aloen et ammoniacum cum + aceto conteres et sic conficies.
+Alia cura stomachi ad causas supra scriptas, ut embrocismo curentur id est + olei infusione foueantur. Primo facies duas embrocas laneas a quactiliario + in modum spaerae formatas, aut certe si ad praesens non fuerit, simpliciter + ad horam de lana facies, etiam et unum quactile tenue, quod stomachum et + praecordia simul et uentrem operiat. Sed si forsitan et ipsum minime + occurrerit, dibafos purpureos diligenter consutos similiter facies. Et ipsum + oleum de quo foueas conficies sic. Absinthii pontici unc. I S aut multum + duas, aloes, styracis, mastices, omnium trium scr. quaternas, uini ueteris + et olei spani ex aequali modo quantum suffecerit. Omnes species pridie + infusas coques lento igne in cacabo aeneo stagnato donec uinum consumatur, + non tamen nimis ne oleum ardeat.
+Et ipsum oleum liquatum mittes in gillone, et quando curare uolueris, ipsum + primo laborantem supino schemate aequalem super laneo stramine iacere facies + cruribus competenter collectis, tunc praecordia et stomachum quactili + operies, et sic ipsum gillonem in olla feruenti calidae summittes ut oleum + ferueat tantum quantum digitus hominis sufferre potuerit, et sic blande + stomachum embrocabis. Et cum ex parte oleum tepuerit quod stomacho + infuderis, iubebis de embrocis laneis suprascriptis ambobus ministris ex + utroque laterum astantibus celeriter rapi, et in singula uasa munda + exprimes, et iterum plus calidius oleum infundes. Hoc tam diu facies quam + diu stomachus diligenter ipsa infusione foueatur. Et postquam foueris + diligenter deterges et purpura sicca operies et fasciabis. Hoc autem per + dies numero tres facies. Per singulos dies ipsum oleum recalefacies.
+Illud praeterea admonendum, si forte mulier fuerit quae curatur, ut storacem + prohibeas, ne iocundo odore matrix inuitata ad stomachum leuetur. Solet enim + haec passio frequenter fieri, stomacho per nausiam uerso, secundo uel tertio + mense praegnantibus rudibus ad conceptum aut certe post longum temporis + partum concipientibus. Et similiter ut reumatismum stomachi inferius + scriptum curabis.
+Si uero duritia fuerit stomachi et praecordiorum tensio, in primis erit + cataplasmandum ex faeni graeci polline et pane sicco et lini semine et + maluae semine. Coquuntur in uno cum aqua et oleo modico et melle, et + apponitur.
+Item uero addes adipes porcinos sufficiente modo, et post dies cataplasmatis + expletos malagma Amythaonis a Graecis appellatum appones, id est Amythaonis + patris Melampi. Facit ad praecordiorum distensiones, dissoluit omnem + duritiam, facit et ad difficilem motum articulorum. Est etiam et spleneticis + diaforeticum medicamentum, et conficitur sic. Ammoniaci unc. II, bdellii, + resinae terebintinae, galbani, omnium trium specierum unc. singulas, cerae + unc. IIII S, turis masculi et murrae dr. quaternas, olei cyprini dr. IIII S. + Conficies et uteris.
+Aliud quod appellatur a Graecis picra Galeni, id est amara, faciens ad + duritiam et ad debilitatem et oppressionem stomachi, quam dyspepsian uocant, + et ad fastidium et ad humoris malignitatem, quam cacochymian uocant, et + illis qui obtunsionem uisus ab stomacho patiuntur. Et conficitur sic. + Accipit aloes epatites dr. I et scr. I, cassiae fistulae, xylobalsami, + mastices, asari, croci, spicae indicae, cinnamomo, omnium septem specierum + scr. singulos semis. Tundes et tenuissime cernes et dabis coclearium unum + cum calida aqua ieiunis.
+Sin uero reumatismus fuerit stomachi, quem incontinentia cibi uel frequenti + uomitu plurimi humoris cognosces, omfacion in potione datum abstinet + uomitum.
+Aliud ad stomachum confortandum et uomitum abstinendum. Rosam siccam, + absinthii pontici comam, aloen, alumen scissum, crocum, masticen, omnia ad + modum mittes, et quae tundenda sunt tundes et quae terenda sunt teres, et + tenuissime cernes. Tunc albore oui tenui stomachum tanges et super asperges + et purpura operies et fasciabis.
+Quod si minus ualuerit, cataplasmate uteris ex palmulis et malis cydoniis et + inanthi et alumine liparo id est liquido et polentae polline et modico + rosaceo adiuncto et seminis lini modico, cum aqua coques et cataplasmabis, + et post dies cataplasmatis expletos epithimate tonotico uteris id est + confortatorio. Croci scr. VI, absinthii pontici comae scr. II, dactylos + nicolaos numero quinque, cerae dr. III, olei nardini dr. VI, uini spatitus + quod sufficit.
+Ad stomachi dolorem mitigandum medicamentum appellatum a Graecis anodinon. + Recipit seminis apii partem unam, feniculi seminis et cumini torrefacti + partes binas. Hieme uero addes et piperis modicum. Tundes et tenuissime + cernes, et exinde dabis in potione uini ascalonii mixti calidi coclearii + unius quantitatem.
+Sin uero paresis fuerit stomachi id est paralysis — agnoscitur autem haec + passio quotiens aegroti plurimo fastidio laborauerint tempore prolixo, + cessante corporis nutrimento, quam Graeci atrofian uocant — ob diligentiam + uero curationis oleo rutaceo admixto butyro tepefacto in anteriori et + posteriori parte stomachum diurnis diebus perungues et lanis mundis loca + tutabis et fasciabis. Etiam et per inferiores podicis partes iniectum + magnifice facit.
+Ad stomachi defectum. Vinum nigellum et fortissimum et carnosum calefacies in + uase nouo testeo aut certe aeneo stagnato, et exinde spongiis duabus + latioribus ac rudibus et concauatis alterna mutatione ipsum stomachum diebus + tribus aut quinque ieiunis uaporabis. Aliquando uero si plus uirtutis ipsum + uinum habere uolueris, quo possit uires laborantis depositas erigere, + species tonoticas admisces, id est mastices grana sufficientia, absinthium + ponticum, aloen, squinanthum, storacem, omnia ad modum mittes et coques in + uino et sic uaporabis. Hieme uero postquam uaporaueris, et nardino oleo + calido summisso et diligenter calefacto perungues et sic purpura operies et + ut dixi fasciabis.
+Trociscus faciens ad stomachi atoniam et ad uentris reumatismum infantibus. + Masuca confecti de uitibus nondum mustariis, maciros corticis robusti quem + profert India terra, balaustii, mannae turis, erices carpu, absinthii + pontici suci dr. senas, acaciae, hypoquistidos suci, lapathii seminis, + myrtae nigrae granatorum siccorum, ros syriaci, omnium quinque dr. quaternas + uino myrtino colliges et in usum ad nausiam pueris minoribus teres cum aceto + et oleo melino, hieme nardino, et lines stomachum hieme tepido, aestate + frigido, et super purpura operies et fasciabis. Ad reumatismum uero uentris + cum oleo lentiscino et aceto, et similiter purpura operies et fasciabis.
+Ad stomachi perfrictionem et singultum. Dia trion pipereon antidotum inferius + scriptum in modum fabae cum calida aqua ieiunis dabis. Aut filonium + antidotum cum frigida apiata dabis, hieme cum tepida. Sin uero ex calido + humore circa digestionis tempus cum morsu et flaccore stomachi singultus + fuerit natus, aqua tepida plurima patientes potabis, et postquam dederis + immissis in ore pennis uomitum prouocabis. Etiam et sternutationem similiter + prouocabis. Sin uero ex plenitudine humorum fuerit singultus praeter febrem + acutam, purgatorium dabis, si tamen uirium qualitas fuerit suffragata, sin + minus acriori clystere uentrem deduces.
+Ad stomachi uentositatem siue inflationem et tensionem polii cretici + manipulum unum in aqua decoques et ipsam decoctionem ieiunum potabis. Aut + nepetae aut mentae decoctionem admixto modico melle et piperis grana + triginta potui dabis. Et post haec epithima dia spermaton Filagrii appones. + Et conficitur sic: cardamomi, cyperi, herbae sabinae, nitri, bacarum lauri, + cassiae fistulae, meliloti, faeni graeci pollinis, fascis gallici, seminis + apii, samsuci, anesi, panacis radicis, omnium tredecim uncias ternas, + ammoniaci guttae et resinae terebintinae uncias senas, mellis, olei nardini, + adipis taurini, cerae, omnium quattuor libras singulas.
+Aliqui uero pro oleo nardino cyprinum mittunt et pro radice panacis + opopanacem. Et si ad praesens terebintina non fuerit, colofoniam mittunt. + Addunt olei dr. III, aceti quod suffecerit ad conterendum. Ammoniaci gutta + sola siue cum opopanace facit ad uniuersas inflationes stomachi uel + uentositates et epatis et splenis, et ad omnia magnum est medicamentum.
+Aliud epithima diasamsucum appellatum similia medens. Recipit samsuci et + bacarum lauri siccarum et faeni graeci moliti omnium trium libras singulas, + nitri dr. II S, storacis calamitae optimi dr. III, cerae olei cyprini libras + singulas semis, resinae terebintinae libras duas. Quae sunt sicca diligenter + tundes et cernes et sic solubilibus resolutis superasperges, et moues donec + coagulentur.
+Ad uomitum constringendum de Vindiciani Afri. Mastices et uuae passae + enucleatae uncias singulas, cumini leuiter torrefacti scr. III, omnia in uno + contundes, et panno inductum sicut emplastrum stomacho impones.
+Est autem splenetica passio causatio in splene quae contingit cum + insurrectione. Sequitur patientes extantia et dolor circa sinistram + praecordiorum partem et fastidium et corporis totius mala habitudo, quam + Graeci cachexian uocant.
+Curationis uero tempore flebotomia in manu sinistra adhibita circa medium + digitum minorem desinit splenis extantia.
+Trociscus ex Filagrio conueniens spleneticis et orthopnoicis id est is qui ab + splene anhelitum patiuntur uel recto schemate iacentes praefocantur. + Traditur enim quod per urinam splenem attenuet et extantiam ipsius deducat. + Accipit autem struthii herbae radicis siccae et capparis radicis siccae + corticis et chamaedryos et panacis radicis et tamaricis seminis, omnium + quinque paria pondera: cum aceto squillitico colliguntur et trocisci + singularum drachmarum informantur et in umbra exsiccantur. Ex quibus unum + ieiunis cum oxymelle et apiata calida dabis.
+Aliud ad splenem. Filonium antidotum cum frigida aqua apiata ieiunis dabis, + hieme uero cum tepida, et postquam dederis, supra eandem partem aegrotum + iacere iubebis ita ut manus ipsius iacentis post dorsum habeat + positionem.
+Potio ad splenem quae per urinam longi temporis splenem attenuando deducit. + Betonicae herbae tritae dr. III cum uini nigri cyatis III et calidae + tantumdem potui dabis per dies III aut V in mense.
+Item alia potio ad splenem et ad initia hydropis quae per uentrem soluendo + humorem deducit. Ebuli herbae uiridis radices eximito de terra et excutiens + lauare noli. Quod duobus digitis comprehendis, uel tribus si plurimum + humoris deducere uolueris, conterito ex uino ueteri et potui dato: mirifice + sanabis.
+Item alia potio ad splenem. Hederae radicem et capparis radicis corticem + uiridem uel siccam decoques competenter in uino styptico usque ad tertiam + partem et ex ipso liquore ieiunis dabis calicem I minorem.
+Aliud. Hederae folia uiridia et nepetam uiridem, quam calaminthen uocant, et + puleium et squillae medium decoques competenter in aceto acri. Post haec + proicies herbas et in ipsam decoctionem mittes hordei pollinem et erui et + faeni graeci, et his sacculo inclusis splenem uaporabis, et post + uaporationem cyprinum oleum cum aceto et nitro aut sale trito ex aequali + modo simul feruefacies et in lanis redactum patienti loco appones, et + fasciabis.
+Aliud spleneticum medicamentum desiccatorium et confortatorium ad splenis + debilitatem et infusionem humoris, a Graecis citrinon appellatum. Recipit + cerae, ammoniaci guttae uncias senas, resinae frixae libram I, auripigmenti, + aluminis scissi, olei ueteris, omnium trium uncias singulas et semis, aceti + acrioris quod sufficit.
+Aliud ad uentositatem splenis. Epithimate dia spermaton aut diasamsuco uteris + superius ad uentositatem siue inflationem stomachi scriptis.
+Aliud ad duritiam splenis uel saxietatem, quam scirrosin dicunt. Malagma + Amythaonis appones quod superius ad duritiam stomachi scripsimus.
+Aliud ad duritiam splenis. Tus masculum et ammoniaci guttae aequali pondere + teres diligenter, et frequenter sucum supermittes coliculi ex foliis + uiridioribus expressum ut efficiatur in similitudinem emplastri, et inductum + in charta uel aluta spleni appones.
+Si uero in aegritudine cum febre acuta fuerit splenis causatio, tribus diebus + cataplasmabis ex faeni graeci polline et hordei partibus singulis et lini + seminis partibus duabus cum aqua et rosaceo et modico melle concoctis. Et + oxymel ieiunis cum apiata dabis, et post dies cataplasmatis expletos Nileos + splenicon lexipyreton appones. Et conficitur sic. Cerae, ammoniaci guttae, + olei rosacei unc. III, croci dr. IX, aloes dr. VI. Aliqui tamen croci dr. VI + mittunt. Aceti quod sufficit ad conterendum crocum et guttam ammoniaci.
+Est autem epatica passio causatio in epate, quae contingit cum tumore + uiscerum. Haec signa laborantes secuntur. Est dolor dextrae partis et + extantia uiscerum et tumor. Dehinc cum passio creuerit, indigestio + frequenter nascitur.
+In curationibus uero flebotomia in brachio dextro in uena caua media secundum + uires patientis adhibita utilis comprobatur.
+Aliud. Tritici farina in decoctione absinthii et aneti cocta et apposita in + sacculo inclusa dolorem mitigat.
+Aliud. Artomeli cataplasma adhibitum est ualde utillimum.
+Aliud. Absinthii pontici infusione ieiunum potabis.
+Aliud. Costum ieiunis masticandum dabis, ut ipsum humorem inglutiant. Et in + eodem latere aegrotum iacere iubebis.
+Aliud. Sanguisugae dolenti loco appositae mirifice operantur.
+Aliud. Trociscus dia ton picron amygdalon appellatus ad conclusionem siue + obtrusionem epatis, quam enfraxin uocant. Petroselini, costi, gentianae, + amygdalarum amararum, anisi, aloes epaticae, absinthii pontici comae, omnium + VII paria pondera aqua colliges et facies trociscos drachmarum singularum, + ex quibus dabis unum ieiunis non febrientibus cum uino mixto, febrientibus + uero cum aqua calida. Et in ipsa parte facies iacere laborantes.
+Antidotum tonoticon id est proficiens aduersus debilitatem epatis. Recipit + spicae indicae, costi, gentianae, inulae campanae, omnium IV dr. binas, rei + pontici dr. I, mellis despumati dr. III. Dabis in modum auellanae cum uino + mulso ex modico melle confecto, febrientibus uero cum decoctione apii.
+Potio epatica ad enfraxin epatis. Costi, ireos illyricae, ladani omnium trium + unc. singulas, piperis grana numero XXVIIII. Si uero ladanum non inueneris, + faeni graeci leuiter torrefacti et molti pollinem mittes, tundes et cernes + omnia tenuissime, et dabis coclearium I ieiunis non febrientibus + ‹cum uino mixto, febrientibus› uero cum aqua + calida.
+Cataplasma ad enfraxin epatis. Afronitri cibaria numero XV, lini seminis + centum, hordei ducenta, calidae et olei quod sufficit.
+Aliud ad duritiam et tumorem epatis. Centauriam, anetum, asfodili radices et + papaueris capitella decoques in oleo et modica aqua, et ex eodem oleo lanas + appones.
+Sed si forte apostema in epate fuerit natum, quod ex praecedentibus signis in + empyemate superius memoratis agnoueris, diureticis potionibus idem apostema + per urinam purgabis, hoc est graminis radicis mundae, feniculi radicis + corticis, dauci cretici seminis, id est pastinacae hortensis, petroselini + macedonici, asari, ysopi, inulae. Haec singillatim aut simul in aqua + decoquenda, et ipsa decoctio data per urinas ducit.
+Cataplasma diureticon id est urinale ad idem et ad dolores ex perfrictione + natos. Pollinis tritici et lini seminis et faeni graeci paria pondera, + cymini seminis, seminis feniculi, ameos id est seminis uilicionis, bacarum + lauri, dauci cretici, omnium quinque uncias singulas semis, caricas pingues + numero XV cum aqua et melle et modico oleo coques et appones, et post + cataplasma dia spermaton epithimate uteris aut diasamsuco superius ad + uentositatem stomachi scripto.
+Piperis, petroselini, asari, bacarum lauri, omnium quattuor paria pondera + tundes, cernes diligenter et dabis coclearium I in passo tepefacto potionem + ieiunis tribus diebus. Et si immobiliter se habeat aegrotus, confestim + sanabitur. Sin uero reperta fuerit arenarum qualitas in urinis post + medicaminis potionem acceptam, sicut Galenus in diagnostice ait, + manifestissime nefretica passio intellegitur id est renalis.
+Potio optime confringens lapides in renibus natos. Carpobalsami, lapidis qui + in spongiis nouis reperitur, puleii sicci floris, maluae agrestis seminis, + omnium quattuor paria pondera conficies et dabis coclearium I in potione + uini tepefacti aut passi conditi.
+Antidotum nefreticum calculosis aptissimum. Recipit betonicae spanae, fascis + gallici uncias singulas semis, saxifragae petrosae seminis aut petroselini, + seminis olusatri, folii barbarici id est malobathri, piperis albi uncias + singulas, meu S, omnia diligenter tundes et tenuissime cernes, et melle + despumato colliges et exinde a balneo id est mox lotis dabis auellanae + magnitudinem cum uino mixto.
+Confectio conditi nefreticis conueniens et maxime calculosis, quos lithiontas + uocant, et minctus difficultate laborantibus, quos dysuruntas uocant. + Recipit piperis dr. I, saxifragae, betonicae unc. binas, spicae indicae, + petroselini, fu, asari radicis, acori, dauci cretici seminis, omnium VI dr. + singulas, uini aminaei cotylas quattuor, mellis despumati cotylas II. S.
+Trociscus diafysalidon appellatus faciens ad ulcera quae in renibus siue in + uesica nascuntur et indigent in cicatricem duci, et ad eos qui sanguinem + mingunt. Recipit cucumeris hortini seminis descamati, apii seminis, lapathii + seminis, nuclei leuiter torrefacti, croci, omnium V dr. IIII, amygdalas + dulces descamatas et auellanas similiter purgatas numero denas, herbae + fysalidos quam Romani uesicariam appellant, interiora grana numero XXXV. + Conteres omnia et adiecto passo competenti ueluti conspersione in unum + rediges, et exinde ieiunis dr. I dabis non febrientibus cum passo tepefacto, + febrientibus autem cum aqua calida.
+Aliud nefreticis et calculosis conueniens id est Bestiane antidotum ieiunis + datum lapides in renibus confringit et urinam prouocat.
+Aliud ad renum dolorem. Exira medicamentum inferius scriptum in aluta + inductum appones, et sanabis.
+Ea quae uesicae accidunt a Graecis symptomata appellantur, nos autem + accidentia dicere poterimus. Omnium logicorum testimonio natura uesicae + neruosa iudicatur, quae sub ingenti perfrictione aut frigore aut humore + uenenoso et mordaci nocetur. Hoc maxime fieri solet cachexia laborantibus id + est mala habitudine corporis. Oros enim sanguinis, qui latine serum + appellatur, qui ex sanguine per uenam epatis depurgatur mixtus felli rufo + descendens uesicae ulcerationes uniuersas uel asperitates aut debilitatem + nutrit. Vnde omnes passiones uesicae difficili curatione medentur. Sunt uero + supradicta accidentia periculosa ischuria id est ex toto urinae abstinentia, + et dysuria id est urinae difficultas, et stranguria id est urinae paulatim + per guttas exclusio.
+Contingit morsus et ulceratio ex antecedenti humoris acredine et dolor fieri + solet initio urinae excludendae aut in fine explicandae.
+Item in uesica paralysi uitiata aut paulatim urina per guttas insensibiliter + excluditur, si ex parte fuerit tacta, aut inuoluntarie simul exclusa + ostenditur, si omnis fuerit uitiata.
+Est iterum altera passio ex incontinentia urinae paralysi uesicae deterior. + Ex renibus descendens et uesica compatiente efficitur, et appellatur a + Graecis diabetes, siquidem mox potione accepta per urinarum uiam raritate + membrorum interiorum descendat tamquam per inania feratur. Rarius quidem + contingit haec passio, sed subito nascitur. Et est omnino incurabilis. + Aliqui hanc passionem hydropismo adscribunt, quoniam nimia siti patientes + afficiantur et subalbidum et aquosum uultum ostendant.
+Contingit iterum ex renibus ulceratis sanguinolentus minctus aut saniosus uel + subalbidus, aliquando cum graui odore, attestante renium dolore et ilium. Si + uero sanguis purus fuerit exclusus, eruptionem uenae aut putredinem ipsius + significat in renibus aut uesica factam fuisse, qua loca quae patiuntur + dolore pulsata desanguinentur.
+Si uero atonia fuerit uesicae id est debilitas, subito urinae egerendae + delectationem patiuntur, et cum mingere coeperint cum ingenti conatu et + gemitu humorosas urinas excludunt, aut per somnum inuoluntario lapsu urinam + emittunt. Et frequenter haec passio paralysin uesicae futuram + significat.
+Contingit iterum dysuria in uesica ulcerata aut ex renibus irruente lapide + extensa, aut limosa aut arenosa qualitate solidata, aut gleboso sanguine, + quem Graeci thrombon appellant, in ipso urinali meatu obtrusa.
+Contingit iterum dysuria in aegritudine pessima, cum fuerit natura suo + officio privata.
+Curationis uero tempore si fuerit ex frigore aut profunda perfrictione + dysuriae causatio cum ingenti dolore, oleum rutaceum per podicem frequenter + aegroto iniciendum est. In feminis uero matrici est infundendum. Etiam et + extrinsecus pubetenus praeraso pectine uel inguinibus lanae apponendae ex + oleo cyprino calefacto, aliquando admixto castoreo, si forte plus calefieri + oportuerit. Et si uenter abstinuerit, clystere erit deducendus ex decoctione + faeni graeci aut radicis maluae oleo admixto. Adhibendae sunt etiam + insessionis fomentationes, nam Graeci encathisma uocant, ex calida et oleo. + Solet enim uesica etiam si fuerit constricta subtili fomento relaxari et + urinam retentam reddere.
+Quod si minime urina fuerit secuta et perseuerauerit supra dicta periculosa + abstinentia, oportet in cruribus, si uires patiuntur, supra talos interiores + uenas incidere. Et si dolor non minuerit, adhibendum est cataplasma ex lini + semine et faeni graeci et hordei pollinibus, admixto papauere trito et + resina pinali et pice. Transacto autem dolore apponendum cerotarium ex + resina frixa et ysopi suco et ammontaci gutta et oleo sicyonio + confectum.
+Si uero lapidum uel arenarum fuerit querela, similiter ut nefreticos + curabis.
+Sin uero ex cachexia corporis de humore uenenoso et mordaci ulceratione facta + asperitatem cum dolore in capite naturae senserint patientes, reumatismo + adscribitur. Oportet ergo lac asininum tepefactum frequenter ieiunos potare. + Quod si ad praesens non fuerit, caprinum dabis, et embroce calida ex lanis + sucidis et rosaceo et uino mulso aut passo admixto sub umbilico pubetenus + pectinem uel utraque ilia cooperies.
+Mulieribus autem et pessarium ex lacte asinino uel caprino uel muliebri lacte + apponendum. In uiris uero si in capite naturae morsum cum dolore senserint, + per auliscum oticum aeneum lenem, et non osseum ne frangatur, aut certe + argenteum fabricatum et uesicae porcinae alligatum, non nimis interius sed + in caput naturae inicies ceruinam medullam susino oleo resolutam aut butyrum + recens aut adipem anserinum uel gallinaceum.
+Adhibenda etiam encathismata ex decoctione rosarum, lenticulae, myrtae, rubi, + lentisci uel his uirtute similium. Apponendum etiam et diaiteon emplastrum + siue illud medicamentum quod graece ebarbaros appellatur, renibus et pectini + praeraso, aut finicinen quam Galenus in libris emplastrorum quos cata gene + appellant, nostram dia chalciteos nominauit.
+Proficiente autem curationis tempore erunt in cibo dandi suini pedis + mucrones, testiculi madidi ex aqua et cerebrum assatum, de piscibus autem + torpedines, aselli, murenae, de pomis uero uua, mala cydonia granata et his + uirtute similia. Dandum etiam ieiunis aliquid sorbile quod humorem acrem et + tenuem et asperum ualeat obdulcare et crassificare et lenire, ut est amylum + procuratum aut polentam ex aqua elixam et cum uino nigello addulcatam aut + oriza aut grana ptisanae et his similia.
+Probatur etiam dari sorbendum quod conficitur sic. Ex nucleis recentibus et + cucumeris semine descamato et amygdala dulci et amylo cum lacte in uno + diligenter tritis et leuiter concoctis dandum ieiunis cum uino chrysattico. + Frequenter dare iubebis uel illud quod curandae ulcerationi uesicae aptum a + ueteribus probatur, et conficitur hoc modo, et magis caniculari tempore. + Lini seminis et papaueris albi, seminis descamati et draganti tunsi et + creti, omnium IIII unc. binas, amyli recentis dr. IIII. Aqua colligitur et + trociscus informatur.
+Etiam et trociscus epuloticus ad obducendam cicatricem dari oportet ex + uesicaria herba confectus, quem Graeci diafysalidon uocant, quem superius in + nefretica passione conscripsimus. Vtendum etiam aquis calidis id est + naturali calore plantatis — nam Graeci autofye idata uocant. Sunt enim + uirtutis metasyncriticae, hoc est quae ualeant naturalem temperiem corporis + renouare.
+Vtraeque passiones acutae uel celeres esse noscuntur. Sed cholerica passio + plus acutissima et molestior a ueteribus esse traditur. Et est reumatismus + uentris et stomachi sursum et deorsum per os atque uentrem subito natus. + Sequitur autem in passione constitutos articulorum perfrictio et paruitas + pulsus, iugis uomitus cum intestinorum tormento, et uentris solutio ac + stomachi cum pruritu uentris. Efficitur ex antecedenti indigestione aut mali + medicaminis accepta potione. Et differt a diarria, quoniam cholerica passio + sicut diximus per uentrem efficitur et uomitu plurimo, diarria uero non.
+In curationibus uero polentam elixam calidam in cibo dabis cum uino melino id + est granaticio, et alia quae simili uirtute ualeant stomachum confortando + recreare et uires patientis depositas erigere. Sed si forte ea quae + acceperit minime stomachus retinuerit, modico interposito iterum reficies. + Hoc tertio uel quarto facies quousque stomachus aliquid acceptorum retineat, + ne uires aegrotantis minuto corporis nutrimento insumantur.
+Etiam et summitates manuum ac pedum constringi iubebis, et articulos pannis + calidis calefacies et lana molli opertos tutabis, et si nimium senserit + intestinorum tormentum, spongiis duabus ex calida posca expressis alterna + mutatione umbilicum uaporabis et post uaporationem lanis ex oleo melino + tepido operies et fasciabis.
+Et si nimietas uomitus coegerit, cucurbitam stalticam id est constrictoriam + ori uentris conglutinabis, et omfacium cum calida aqua dabis. Et si adhuc + cibos minime tenuerit stomachus, erit accipienda curatio in reumatismo + stomachi superius memorata.
+Est autem dysenterica passio intestinorum causatio cum ulceratione, ex qua + excluditur egestio sanguinolenta aut fellita et alia immutatio humoris. Et + illa noxia a ueteribus nuncupatur quae nigram egestionem ab initio + ostenderit. Nam Hippocrates in aforismis sic ait: «dysenteriae a felle nigro + incipientes mortiferae». Sequitur autem patientes iugis assellatio + inferioris uentris, aliquando fellita, aliquando uiridis et sanguinolenta, + aliquando mucilaginosa. Et rasuras cum gutta sanguinis emittunt, cum morsu + intestinorum et umbilici. Insomnietatem patiuntur et fastidium, frequenter + et febriculam. Aliquando etiam et longaonis exclusio contingit, maxime + infantibus. Et efficitur aliquando ex perfrictione aut ex corruptione + acriorum ciborum.
+Tempore autem curationis mala cydonia in aqua decocta usque ad tertiam + partem, et ipsa decoctio potui data abstinet uentrem.
+Aliud. Palumbus, quem Graeci fassan appellant, in posca decoctus et comestus + similiter abstinet.
+Item ouum in aceto coctum facit similiter.
+Aliud. Acaciae, croci, ges asteros in uino datum coclearium I similiter + abstinebit.
+Aliud. Summitates rubi quas uulgo turiones uocant, et murra cum caduco + granatae et galla omfacitide in uino styptico simul decocta et in potione + data siue per inferiores partes podicis iniecta summe facit.
+Aliud. Ptisana cum plantaginis suco decocta et data abstinet uentrem, iniecta + autem eadem perficit.
+Potio ad dysenteriam. Ossa de locusta marina super carbones exusta, gallas + leuiter subassatas, os sepiae similiter subassatum, crocum siue caducum mali + granati, bitumen iudaicum aut pro bitumine picem siccam, omnium V paria + pondera diligenter teres et in posca dabis.
+Aliud ad dysenteriam. Trociscus diasymfytum appellatus, quem superius ad + sanguinis reiactationem scripsimus, aut diacoralium aut certe dielectrum aut + trigonus trociscus similiter in potione datus magnifice operatur.
+Aliud. Lac asininum aut caprinum schiston confectum et datum abstinet + uentrem. Schiston dicunt Graeci lac in quo lapides fluuiales incensi + mittuntur siue extinguntur.
+Aliud ad dysentericos et ciliacos, id est illos qui ex uentris passione id + est ulceratione similiter ut dysenterici reumatizant. Lac caprinum optimum + et pingue coques moderate super carbones in cacabo fictili nouo et admisces + amyli recentis sufficientem modum, et sorbendum dabis ieiunis diurnis + diebus. Et post haec supercomedendum dabis aliquantum sicci panis. Etenim + hoc adiutorii genus reuma crassescit, acredinem temperat, ulcera cicatricat + et intestinorum ac uentris asperitatem lenificat.
+Trociscus anotericus id est qui sursum in potione datus seruando superiores + uentris et intestinorum partes medetur, optime faciens dysentericis et + ciliacis. Recipit iusquiami seminis albi, ameos seminis id est uilicionis, + apii seminis, feniculi seminis, hypoquistidis suci, balaustii id est floris + ‹mali granati›, ammoniaci, omnium specierum dr. IIII, + opii, gallarum, amyli, ges asteros, ros syriaci, acaciae, draganti dr. II. + Aqua colligitur et fiunt trocisci dr. singularum, ex quibus datur unus non + febrientibus uespertino tempore cum uino mixto calido in potione, + febrientibus uero cum aqua calida. Et lientericis optime facit.
+Lienterici dicuntur qui ex antecedenti dysenteria intestinorum debilitatem + faciente, perdito naturali calore, cibos quos accipiunt continuo indigestos + uel crudos tamquam per leuem intestinorum lapsum egerunt. Vnde passio + lienteria dicitur. Et est incurabilis, maxime in aetate uergenti, unde + plerumque laborantes si hanc passionem curare praeterierunt, hydropici + postmodum efficiuntur.
+Catapotia ad dysentericos et ciliacos et lientericos. Gallae tunsae et cretae + dr. II, opii dr. I. Aqua colliges et catapotia facies in modum erui. Et post + annum a quo confeceris dabis in ouo sorbili euntibus dormitum grana tria aut + V, aut multum VII.
+Cataplasma dysentericis conueniens. Mala cydonia numero VI in partes incides, + interius purgata in posca usque ad maturum coques et diligenter teres. Simul + et palmulas numero XXXVI, id est una die XII exossabis et in posca similiter + coques et teres et addes caduci mali granati et acaciae unc. III, mastices + dr. II, aloes et aluminis lipari id est liquidi unc. singulas et semis, rus + syriaci dr. I, pollinis polentae partes III, et lenticulae partem I, mellis + et aceti et aquae quod sufficit.
+Epithima dysentericorum dia finicon appellatum non solum ad dysenteriam + faciens uerum etiam et solutionem uentris et stomachi ac pulmonis et omnium + interaneorum reumatismum compescens. Recipit autem palmularum nicolarum + carnium unc. II, acaciae, aluminis scissi, turis masculi, mastices, corticis + granatae, hypoquistidis suci, gallarum, aloes, omnium VIII unc. singulas, et + si forte hypoquistidis sucum non inueneris acaciae duplum mittes, cerae + lib'I, olei myrtini lib'I, aceti ad conterenda quae sunt sicca quod + suffecerit. Cetera cum oleo resolues et rasum cerotarium in mortario + commisces.
+Trociscus catotericus id est qui deorsum per podicis partes iniectus seruando + inferiores intestinorum partes medetur, et appellatur a ueteribus + Faustinianus, conueniens his qui diuturna putredine in dysenteria + laborauerint. Accipit autem auripigmenti, sandaracae, calcis uiuae, omnium + trium unc. binas, chartae combustae dr. XXX. Colliges suco plantaginis et + facies trociscos dr. ternarum et binarum ac singularum. Et secundum diuersas + aetates mensuram temperabis et inicies cum suco orizae aut lenticulae.
+Alius trociscus optime medens. Vbi putredines non fuerint singulariter + adhibitus et somnum prouocat. Nam dormientibus cicatricem inducit. Vbi uero + putredines fuerint, admixto suprascripto Faustiniano uteris. Recipit autem + hypoquistidis suci, gallarum, lycii indici, omnium trium dr. V, cadmiae dr. + VIII, acaciae dr. XI, murrae dr. VIIII, balaustii dr. X. Colligitur uino + myrtino et inicitur cum decoctione rubi aut myrtae aut mali granati corticis + aut rosae siccae aut ramorum siliquae graecae. Decoques in uino et aqua + singillatim aut simul in uno, et praeuaporatis partibus alterna mutatione + spongiarum, supposito clunibus ceruicali, inicies per enetera id est tibiam + iniectoriam multis cauernulis perforatam quae appellatur polytretos.
+Collyrium suppositorium, quod Graeci ypotheton uocant, conueniens his maxime + qui frequenti deiectione assellationis surgendo fatigantur. Somnum etenim + prouocat, uentrem abstinet et quietam noctem laborantes transire facit. + Accipit autem croci, styracis, murrae, castorei, acaciae, omnium V dr. + singulas, turis masculi dr. III. Suco plantaginis colligitur et fiunt + collyria sublonga.
+Ad exclusionem longaonis. Erices carpu, gallarum, cerussae, acaciae, + hypoquistidis suci, pini corticis, ‹murrae›, turis + masculi, omnium VIII paria pondera. Collige cum suco plantaginis et fac + collyria sublonga. Siccum appones leuius confectum praeloto ipso longaone + uino bono subaustero aut lentisci uel myrtae decoctione. Addunt etiam + gallas, cerusam, acaciam supradicto pondere.
+Icterici dicuntur morbo regio laborantes. Et est fortitudo fellis cum totius + corporis insumptione. Sequitur autem aegrotos ex infectione fellis pallor + corporis cum aurium et oculorum crocei uel aurei coloris fantasia. Vnde ab + aliquantis latine aurigo appellatur. Sequitur et uentris egestio humida, + urina etiam fellita et corporis pruritus. Et sunt ictericorum distantiae + duae, una cum febricula, et appellatur a Graecis oxites id est acuta, altera + sine febre diuturna quae appellatur chronites. Sed illa quae cum febricula + fuerit facta oxites ex tumore epatis fieri ostenditur, altera uero quae sine + febre est chronites ex fellis dissolutione.
+Ob diligentiam uero curationis eam quam ex tumore epatis fieri intellexeris + flebotomia in manu dextra in uena caua media adhibita curabis. Et post dies + detractionis sanguinis expletos oleo anetino diligenter toto corpore + perunctos lauacro ex aqua dulci lauabis.
+Aliud. Apium cum modico aceto decoques usque ad tertiam partem et ipsam + decoctionem cum modico melle potui dabis ieiunis ante lauacrum. Hoc autem + summe per urinas fel deducit.
+Alia potio ictericis. Erui subtorrefacti dr. VI, fascis gallici, cornu + ceruini exusti dr. binas, cyperi dr. I, meu scrup. I. Dabis coclearium cum + aquae mulsae calidae cyatis III in lauacro.
+Aliud. Piperis, rutae hortinae siccae, seminis melanthii, iuniperi bacarum + quas Graeci arceutidas uocant, cymini alexandrini agrii sicci, nitri + uernicarii, omnium dr. I. Tundes et cernes et dabis ante lauacrum ieiunis + coclearium I cum uino dulci. Et si uenter non fuerit, clystere deducendus + erit ex decoctione cantabri et betae et coloquintidae cum oleo et afronitro + et melle modico.
+Aliud conueniens his qui sine febre fuerint. In una coloquintida excauata + mittes passum aut mulsam ex uino melle temperato, quam appellant Graeci + inomelitos, et calefacies et potui dabis per dies III.
+Aliud. Silfii coclearium I cum uino mulso ante duas horas lauacri potui + dabis. Aut marrubii uiridis suci coclearium unum cum uini mulsi cyatis III + potui dabis aut anchusae coclearium I cum uino.
+Aliud. Apoflegmatismum qui naribus infunditur, et a Graecis appellatur + rinenchyton, eo modo quo superius in capitis passionibus scripsimus per + triduum naribus infundes, et sanabis.
+Est autem reumatismum uentris et intestinorum praeter febrem assellatio + uentris humida, et aliquando cum morsu et aliquando sine morsu.
+Cura autem eorum talis est, sicut Galenus ad Glauconem scribens ait: uti + lauacris debebis calidis et constrictiva cibatione.
+Est autem colica passio tumor cum ingenti dolore totius ipsius intestini coli + quod Graeci consuete colon appellant, quod aliquanti inferiorem uentriculum + dicunt. Sequitur autem aegrotos dolor iuxta umbilicum initians frequenter a + sinistro ilio, aliquando a dextro, cum constrictione uentris et doloris + punctione discurrente per singula uentris loca, aliquando usque ad splenis + partes uel epatis. Efficitur cogente interclusa uentositate inter cutem et + peritonaeon, membranam quam uulgo mappam dicunt, quae uentrem sub cute + circumuestit. Et cum passio augmento dierum creuerit, sequitur insomnietas, + febricula et nausia cum frequenti uomitu humoris flegmatici, aliquando + felliti. Sin uero modico retro circa renes aut circa urinales uias, quas + Graeci ureticus porus uocant, subito natus fuerit dolor similiter ut colicis + praeter uomitum et constrictionem uentris et febriculam, uastioris lapidis + constrictionem in renibus significat.
+Ileos autem siue chordapsus est acutissima et molestissima cum abstinentia + uentris et uomitu et omnium intestinorum tumore distentio cum tortione + simili torturae chordarum. Vnde nomen ileos siue chordapsus accepit. Et cum + passio increscere coeperit, spe sanitatis consumpta nimio intestinorum + tumore, stercorum uomitus efficitur, ultimo etiam pulsus concadit et corpus + nigro colore fuscatur. Efficitur ex antecedenti malorum ciborum indigestione + frequenti aut profunda perfrictione aut letali cibo siue potione accepta + quam Graeci deleterion dicunt, ut fungis uenenosis comestis aut quotiens + intrinsecus in ipsis uitalibus membris aut in ipso omento conquassatio aut + diruptio fuerit facta.
+In curationibus uero colicos oportet, id est qui coli intestini tantum causa + laborauerint, primitus in cruribus si uires patiuntur supra talos interiores + uenas flebotomare et uentris constrictionem acriori clystere relaxare ex + decoctione cantabri et betae et coloquintidae cum oleo anetino et afronitro + cum melle modico. Vtendum etiam et sacculo calido ex cantabro, in quo antea + fuerit decoctus aneti manipulus admixto modico oleo, et sub ipsa uaporatione + adhibita tenui linteolo ac mundo et calefacto sudorem excitatum deterges, et + manu calefacta chalastico perungues superius in tetanica passione memorato, + et molli lana loca tutabis et fasciabis. Etiam et lenticulam aeream uel + testeam calida repletam ipsis locis dolentibus appones ob mitigandum + dolorem.
+Aliud. Anetum et cyminum decoques in olei unc. IIII, et inicies post + depositionem uentris. Aut rutam decoques similiter in oleo et admisces + resinam terebintinam ad modum coclearii unius, et inicies.
+Aliud. Enema, id est iniectio, faciens ad tumores. Anetino oleo admisces + butyri coclearia II, et uteris. Aut pro butyro adipem anserinum mittes aut + medullam ceruinam.
+Aliud. Enema colico anodynon id est dolorem detrahens. Recipit autem haec. + Opii dr. I, alii capita integra numero III, rutae uiridis manipulos II, olei + dulcis et butyri libras singulas, picis liquidae dr. IIII, cedriae dr. II. + Rutam et alia conquassata coques in oleo donec frigantur, liquabis et cetera + alia commisces et in usum reserua, et inicies post depositionem uentris + medicaminis dr. II, cum olei corporis dr. IIII et S.
+Trociscus iniectorius anodynus colicis conueniens, et magis in ipso + superpositionis tempore, quam Graeci epithesin uocant, id est in quo passio + superimponendo dolores increscere facit. Recipit castorei obolos IIII, opii + dr. II, iusquiami seminis dr. I, styracis optimi isaurici dr. III. Aqua + colliges et facies trociscos dr. singularum aut binarum, et in usum conteres + cum suco cantabri et inicies. Summe operatur.
+Si nimietas fuerit doloris, Filonium antidotum in potione dabis.
+Aliud. Ad colum et ischuriam id est urinae abstinentiam et ad strofum id est + tortum uentris. Cymini torrefacti et salis scrup. singulos, piperis grana + XXX. Dabis totum bibere cum aqua tepida sufficienti modo. Etiam et conditum + nefreticum frequenter dari oportet, maxime si sine febre fuerit.
+Aliud. Ad inflationem. Epithima dia spermaton aut diasamsucum superius ad + inflationem stomachi conscriptum appones.
+Aliud. Ad colum. Alium siccum cum modico melle, pipere et coriandri foliis + contritum addito modico liquamine cum oleo spano, aut cum iure pullino, non + oleo sed condito commixto, mirabiliter colicis auxiliatur. Aut certe ipsius + alii spicas purgatas integras, si grandiores numero tres, si minutas V aut + VII, uespertino tempore transuoret: omnem uentositatem cum flegmatico humore + deducit.
+Si uero iliacam passionem signis supra memoratis agnoueris, praedictae + passionis periculo, permittentibus uiribus, ante quam ad stercorum uomitum + perueniant, in brachio uenam cauam mediam flebotomabis. Si tamen nimietas + doloris coegerit, etiam et uaporationibus et iniectionibus supra memoratis + uti oportet.
+Sed si forte nimia intestinorum uerticula siue inuolutione acceptum clysterem + retinuerint aegrotantes, simul et uentris officio negato, oportet ex + folliculo aerarii curam adhibere, quo possit supra memorata intestinorum + uerticula siue inuolutio accepto uento replicari. Et fit hoc modo. Intestina + bubula mensura cubiti unius tubulo folliculi diligenter sparto ab una parte + ligabis. Similiter iterum alteram partem ipsius intestini osseo aulisco + ligabis, et supino schemate iacenti aegroto inicies, subposito prius + clunibus ceruicali, et per podicem eremizato folle competenter uentum + inflabis uel quam diu sibi patiens uentum usque ad stomachum sentiat. Tunc + auliscum detrahes et spongia calida expressa podicem obtrudes, et cum nimie + assellare desiderauerit auferes. Sic enim poterit omnium stercorum uetustas + correctis intestinis nimia uentositate excludi. Dehinc uentri et praecordiis + ex calida et oleo sufficienti ptygmata dabis. Si uero nimia siccitas + corporis fuerit, etiam ex calida et oleo semicupio depositos, embasim + adhibebis.
+Est autem podagra causatio pedum neruorum partium ultimarum, ex qua contingit + patientibus gressus corporis impediri. Sequitur autem laborantes in ipso + initio sensus doloris maioris digiti, nullis praecedentibus causis, cum + rubore circa articulorum locum, et magis nocturno tempore. Increscente uero + passione plurimum articuli compatiuntur et digiti inuertuntur et durescunt. + Veterescente autem passione, diuturno doloris tempore etiam et pori + nascuntur, ex quibus aegrotantes lapides similes gypso emittunt. Et torpor + quidam accessionis tempore per membra patientibus discurrit. Aliquando + rigorem sentiunt, aliquando calorem.
+Et sunt ipsius podagrae distantiae duae, est enim frigida et calida. Cognitio + autem illarum talis est. In calidiori feruor incendiosus cum uehementi + dolore sentitur, apparente rubicundo tumore. In frigidiori uero inflatio + subalbida efficitur. Vtrarumque autem sanatio ista est, in calidiori + refrigeratiua, in frigidiori calefactoria et eiectoria, quam Graeci + diaforeticam uocant. Et differt podagricus ab arthritico, quia podagrici in + crure solum causationem habent, arthritici autem in omnibus articulis.
+In curationibus autem ad calidam podagram mustelae sanguinem cum plantaginis + suco inter ipsa initia illines.
+Aliud. Coriandri folia aut iusquiami aut coliculi folia, non praesente + iusquiamo, teres diligenter et supermittes medium panis mundi frigida et + aquata posca infusi, et simul teres et iterum admisces adipem porcinum + recentem sufficienti modo, aut pro adipe oleum roseum modicum mittes et + induces et appones bis in die, aliquando et semel in nocte, ad noctem uero + praefotis pedibus, si aestas fuerit et iuuenis aetate, frigida aqua aut + certe posca aquata, et postquam foueris deterges et sic appones. Hieme uero + posca calida fomentabis.
+Aliud. Ad feruidos tumores. Herbam lenticulatam de stagnis uirentibus + colliges et cum modico aceto tritam impones, et iugiter mutabis.
+Aliud. Vuae lupinae sucum et coriandri sucum et iusquiami sucum in uno + commisces et illines.
+Vtraeque passiones sub aquoso et frigido reumatismo efficiuntur. Et est + ischiadica causatio in uertebro, quod Graeci cotile uocant, quotiens ipse + neruus interior inter uertebrum frigidissimo flegmate fuerit infusus. + Psiadicis uero musculi patiuntur similiter supra lumbos iuxta spinae finem + adhaerentes exterioribus coniunctis sibi.
+Curationis uero tempore primitus oportet saccello calido torrido sale repleto + loca dolentia uaporare et sub ipsa uaporatione oleo simplici tepefacto + perunguere et post uaporationem adhibitam linteolo mundo calefacto sudorem + excitatum detergere, et sic oleo laurino aut acopo metasyncritico defricare, + donec sibi cutis uirtutem medicamenti bene retineat, et post defricationem + adhibitam lana munda operire et molli ac tenui calabrica ligare.
+Quod autem acopum conficitur sic. Olei communis et radicum cucumeris agrestis + libras singulas. Radices purgatas et concisas friges in oleo donec + carbonescant mediocriter. Post haec proicies radices et supermittes oleo + colato cerae dr. III, adipis porcini et taurini unc. quaternas, et postquam + soluta fuerint mittes galbani dr. I, storacis calamitae optimi et resinae + colofoniae dr. quaternas, samsuci et stafisagriae dr. binas, afronitri + cibaria XIIII, pyretri, bacarum lauri, adarces, omnium trium dr. senas, et + moues in uno donec coagulentur, et uteris.
+Aliud ischiadicis et psiadicis. Iniectio ex decoctione coloquintidae et + centauriae et cantabri modico cum oleo ueteri et nitro et melle modico + adhibita uertebri humorem frigidum depurgat. Si uero post secundam uel + tertiam iniectionem minime fuerint releuati patientes, extrinsecus sub + cubantibus humor ipse ostenditur, praeterea oportet ipsos laborantes calido + uti lauacro et loca quae fuerint oleo uel unguento polluta diligentissime + pridie sapone lauari. Dehinc alia die thapsiae suco ipsas illines partes et + sines donec inflentur siue pustulescant, et post dies III aut V cerotario ex + diachylon confecto uteris.
+Sin uero nimis acerbus coegerit dolor, etiam et in cruribus supra talos + interiores uenas incides et post detractionem sanguinis factam medicamento + emplastro ischiadico et psiadico uteris. Et conficitur sic. Recipit adarces, + sinapis, pyretri, stafisagriae, bacarum lauri, samsuci, nitri, piperis, + omnium octo unc. singulas, resinae frixae dr. VI, cerae et olei ueteris + libras singulas. Ne molle exeat, dr. VI mittes olei.
+1 Est autem paralysis causatio neruorum qui singulis motibus membrorum + inseruiunt aut quorum naturali colligatione singula membra reguntur. Ex qua + contingit sine operatione effici partes quae patiuntur. Et sunt distantiae + paralysis duae. Aliquanti perdito sensu tactus cum torpore paralysim + patiuntur, hoc est ut neque frigus neque calidum cuti appositum sentiant + patientes. Aliquanti ex parte suprascripto sensu manente patiuntur. Sequitur + autem in passione constitutos, cum difficultate sensus et insolito usu, + difficilis motus aut ex toto amputatus. Et efficitur aliquando aut totius + corporis aut partis, aut membrorum multorum aut aliquorum aut membri unius. + Et contingit frequenter aut ex frigore nimis acuto aut uinolentia aut + indigestione frequenti aut immodico usu uenerio.
+In curationibus uero oportet ipsa prima die flebotomiam in brachio adhibere + quod fuerit patienti parti contrarium, quod antispasin uocant. Si uero sub + plenitudine cibi aut uini fuerint aegrotantes, uomitum ad praesens + prouocabis ex ydrelaeo calido, id est ex aqua calida et oleo admixto modico + sale, et sic secunda die flebotomabis et mundis ac mollibus lanis ex oleo + calido membra patientis inuolues et fasciolis leuibus fasciabis. Post haec + acopo thermantico ischiadicis superius scripto uteris et scarifatione ex + leuibus laceraturis, quas Graeci amychas uocant.
+Et si forte in lingua contigerit, similiter scarifabis, et post scarifationem + mulsam calidam frequenter coluendam dabis et a salsamentis uel liquamine, + quod est paralyticis noxium, obseruabis. Solicatione uero uteris, quam + eliosin dicunt, et gymnasio id est exercitio, et sinapismum et dropacem et + drimyfagiam, omnia cyclico modo adhibebis, sicuti superius in passione + capitis scribentes docuimus. Et si nimius rubor in uultu apparuerit, et + purgatorium cholagogum dabis, si tamen senilis aetas minime impedierit.
+Simplex quartana typica ordinatione prima die mouetur et biduo interposito + quarta die reformatur. Si uero duobus diebus typi formam ostenderit, id est + ut ipsum biduum prima die cum febre sola efficiatur et secunda die post + exagitationem frigoris accessio febrium nascatur, et una die interposita + quarta die reformetur, duplex quartana ostenditur. Si uero per ipsum biduum + inter horas diurnas et nocturnas tertio accessionem typicam senserint + aegrotantes, una die sicut dixi interposita leuiorem habeant et quarta die + reformetur, tres quartanae esse significantur. Et nascitur ex melancholico + humore.
+In curationibus nero quartanarios ab initio oportet mediocriter et mite + haberi et neque eis medicamentum aliquod fortissimum dare uel apponere neque + uacuationem aliquam facere, quam cenosin dicunt, siue per clysterem acrem + adhibitum siue per purgatorium datum siue per flebotomiam. Sed postquam + aegritudo pepsin fecerit, id est digestionem, post VIIII aut XI accessiones, + quas Graeci episemasias uocant, adiutoria oportet impendere.
+Nam et Galenus ad Glauconem scribens ait: quotquot in ipso initio aliquod + medicamentum dederunt, de simplici quartana frequenter duplicem fecerunt, + similiter et in duplici dantes triplicem quartanam fecerunt. Et iterum ait + ipse supra memoratus Galenus, se scisse medicum quendam in ipso initio + aegritudinis ausum fuisse dare sub tribus quartanis laboranti antidotum quod + appellatur diechidnon theriace sub ipso tempore augmenti, et increscentibus + febribus ardentibus ac iugibus uel continuis hominem occidit. Vnde olim + senior Hippocrates commotus in Aforismo generaliter dixisse ostenditur, + maturatas causas debere curare, crudas uero minime.
+Propterea admoneo ut post VIIII uel XI periodum, si forte nimia sanguinis + plenitudo coegerit, in brachio sinistro uenam medianam flebotomes, ita ut + cum diuiseris uenam sanguinem currentem inspicias. Quod si apparuerit niger + et crassus, competenter detrahes quantum uires ipsius laborantis et causa et + aetas et temporis et regionis qualitas exegerit.‹Et› + maxime in spleneticis talis sanguis ostenditur. Si uero ex contrario flauus + et tenuis apparuerit sanguis, continuo abstinebis et nihil omnino detrahes, + sed tantum diaetam eius ordinabis, id est uitae regulam, quae non inflet sed + magis uentrem molliat cibis maxime consuetis.
+Quod si minime fecerit uentrem, oportet inter ipsa initia molli clystere + deducere, nouissime uero acriori. Et a porcinis carnibus abstinendum et ab + omnibus quae similiter tenacissimum uel crassum humorem nutriunt et + digestionis tardae esse probantur. Vino uero utendum tenui et albo et + mediocri uirtute calido, et omnibus uolatilibus praeter illa quae in aqua + nascuntur et piscibus digestibilibus molliorem carnem habentibus et nihil in + se crassi humoris retinentibus. Etiam et salsamentis et sinapi uti oportet, + et diebus aliquantis et dia trion pepereon antidotum in magnitudine fabae + maioris aegyptiae cum calida ante unam uel duas horas accessionis dare. Aut + certe antidotum quod Filagrius synpepticon lexopyreton appellauit, similiter + dabis, aut diospoliten medicamentum. Aut piper solum cum calida aqua diurnis + diebus ieiunis si dederis, recte facies. Etiam et defricationibus + ceromaticis et deambulationibus et lauacris calidioribus et ceteris + exercitationibus usualibus omnino non prohibebis.
+Et uiscera eorum tali cataplasmate curabis, hoc est apii seminis, maluae + seminis, bacarum lauri, cymini, pollinis lolli aut tritici, faeni graeci + seminis, omnium VI cotylas singulas, lini seminis cotylas II, caricarum + pinguium diligenter tunsarum numero C, mellis lib. I S cum calida et oleo + concoques et cataplasmabis per dies numero III aut V. Etiam et urinas + prouocabis potionibus diureticis supra memoratis. Et purgatorium ex epithymo + confectum, quod melancholicum depurget humorem, non solum semel sed + frequenter dabis. Cuius confectionem purgatorii superius ad maculas nigras + scripsimus. Et post purgationem adhibitam dia spermaton epithimate uteris, + quod superius ad uentositatem stomachi scribentes memorauimus.
+Emitritaeo laborantes sic intellegis. Die inter diem accessionem patiuntur + praeter tremorem frigoris. In initio accessionis impetum sentiunt in + superiores pectoris partes circa arterias cum sudore calido et roscido in + uultu uel fronte cum ingenti impetu excluso cum pulsu ualido. Contingit + autem frequenter aestatis tempore iuuenibus ex commotione rubei fellis.
+Ob diligentiam uero curationis ante solis ortum herbae semperuiuentis, quam + aizoon uocant, folia X rapies et tempore galli cantus prima die folia V + teres et cum aqua cisternae calicem unum potui dabis, ita ut ex ipsa potione + modicum in calice restet, et ex ipso residuo liquore tanges leuiter neruos + ceruicis cum collo et thorace et spina, et leui ac tenui et trito operimento + operies patientes. Hoc per triduum facies sicut dixi. Prima die V folia + dabis, secunda VII, tertia VIIII, et sanabis.
+Tertianus manifestus a Graecis acribes appellatur. Et efficitur maxime + tempore aestatis sub ingenti commotione flaui fellis id est rubei, quod + Graeci xanthen cholen uocant.
+Curationis uero tempore postquam aegritudo pepsin fecerit, hoc est post III + uel IIII periodos siue accessiones, quas episemasias uocant, die inter diem + ipsa anetica die, id est dimissoria, oportet cumprime aegrotum ydrelaeo + calido perunctum lauare calidiori lauacro ex aqua dulci praeparato, et + maxime illos lauacrorum amatores, quos Graeci filolutruntas appellant. Et + postquam calidioribus cellis egressus fuerit, ‹in› + piscinam descendere facies.
+Etiam et urinas simplici apozimate prouocabis ex decoctione apii et aneti, + quo possit humor ille fellitus per urinas depurgari. Vinum uero antequam + aegritudo pepsin faciat prohibebis. Postquam uero fecerit pepsin, tenue et + aquatum concedes. Et mulsam frigidam sub hora accessionis post primam + periodum potui dabis, quoniam fel rubeum, ex quo causa mouetur, super omnes + humores in corpore calida, sicca et amara uirtute uiget, ideoque ut supra + dictum est competenter humectando et refrigerando et obdulcando sanabis. Sic + enim omnia contrariis sibi rebus curantur.
+Fysicum ad typum tertianum. Coriandri seminis grana III post tertiam uel + quartam periodum dabis nescienti in ouo sorbendum ante solis ortum ante + accessionem, et sanabis.
+Non manifestus tertianus a Graecis nothus appellatur. Hic typus sordidus a + Graecis ryparos appellatus sub frigidiori flegmate et fellis flaui + commixtione efficitur, et similiter die inter diem sicut acribes tertianus + mouetur, sed in ipsis accessionis horis inordinatus inuenitur, et si autumno + tempore fuerit natus, in quartanum frequenter uertitur typum.
+Propterea curationis tempore ex initio die inter diem reficies aegrotantes, + hoc est ut die ipsa qua accessionem patiuntur ieiunent et die anetica + reficiant. Sed si forte ieiunium minime potuerint tolerare, remissionis + tempore reficiant. Et postquam pepsin fecerit aegritudo, id est post IIII + periodos siue accessiones, quas Graeci episemasias uocant, praecordia eorum + cataplasmabis, sicut in cotidianariis, et lanis mundis loca tutabis et + fasciabis, et si uenter non fecerit, non ualde molli clystere deduces. Dabis + etiam his et ptisanae sucum ex aceto et melle, puleio, pipere, cymino, + origano confectum. Etiam et urinas prouocabis ex decoctione apii et dauci et + aneti et spicae indicae, et post haec absinthii pontici infusionem per + triduum ieiunis dabis aut oxymellis, uel ea quae uentrem emolliunt, et + sanabis.
+Typus cotidianus graeco uocabulo amfemerinos siue cathemerinos appellatur. Et + efficitur sub frigidissimo flegmate quotiens os uentris ipso humore fuerit + infrigidatum.
+In curationibus uero primitus aegrotum trispermo cataplasmabis, id est tribus + seminibus ex faeni graeci et seminis lini et hordei pollinibus cum aqua et + oleo et modico melle concoctis. Et postquam tuleris cataplasma, ipsa loca + calido sabano deterges et oleo anetino tepefacto perungues, et sic lana + munda ac molli operies et fasciabis. Etiam et oxymel diurnis diebus ieiunis + cum aqua apiata calida dabis. Nouit enim crassitudinem flegmatis incidere. + Etiam et urinas eorum prouocabis ex decoctione apii et feniculi radicum + cortice. Etiam et uentrem flegma deducentibus et uomitum ex radicibus + prouocabis. Post haec epithima dia spermaton appones.
+Simplices febres Hippocrates efemeras appellauit, sicuti Galenus ad Glauconem + scribens primo libro edocuit. Et contingunt frequenter ex antecedenti labore + aut uinolentia aut iracundia aut tristitia aut ex indigestionibus aut aliqua + cogitatione animi uehementi, aliquando et ex inguinum dolore, quotiens + glandulosa praeter aliqua ulcera fuerint ipsa inguina.
+In curationibus autem oportet aegrotos plurimo oleo mollioribus manibus + defricari et lauacris frequentioribus curari; etiam et cibo diurnis diebus + reficies, sed tamen ab indigestione custodi. Vinum uero aquatissimum et lene + potabis, et illos maxime qui nimia corporis ariditate laborauerint, plus + solio immorari quam in aere iubebis, et sanabis.
+Causos latino sermone febris incendiosa dicitur. Et fit aliquando cum + deliratione, et maxime quotiens tumor epatis et splenis apparuerit, ex multa + ciborum comestione inflammatio erigitur et inurit cerebrum et maniam facit, + quam nos insaniam dicimus.
+Curationis uero tempore oportet in ipso initio permittentibus uiribus + aegrotum in brachio flebotomare, si tamen aetate iuuenis fuerit. Et si ex + encauseos caput doluerit laborantes, id est ex adustione, ex oleo omfacino + embroce uteris aut ex aceto et rosaceo, quod oxyrodinon uocant. Non + praesenti uero rosaceo pro rosaceo oleo omfacino frigido uteris, id est IIII + olei partibus unam aceti admisces. Sin uero plus infrigidare uolueris, ex + aequali modo temperabis. Et si uenter non fecerit, clystere deducendus erit + ex decoctione cantabri aut betae cum oleo et afronitro et melle modico.
+Aliud. Clyster lexipyretos conueniens maxime post depositionem uentris. Sucum + ptisanae et lini seminis, oui crudi medium, olei rosacei et chamaemelini + quod suffecerit. Post haec humido et frigido cibo reficies, id est + lactucarum murturias elixatas et frigidas cum modico sale et cisternina aqua + et oleo spano et aceto in cibo dabis, aut cucurbitam incisam cum suo corio + elixatam similiter dabis, si tamen nimia fuerit sitis. Si nero sitis minime + fuerit, non frigidis sed humidis tantum cibis nutries, id est sorbilibus + multa aqua solutis, ut sunt ptisanae, oua sorbilia, micae panis diligenter + elutae et cetera quae in sorbitionibus similiter accipiunt.
+Alimma lexipyreton id est perunctio ad febres aestatis tempore, si aeger + nimio febrium aestu bullire coeperit, et magis in aetate feruenti. + Cucurbitam uiridem rades et eius corticem exprimes et adiunges sucum uuae + immaturae et acetum excellens et oleum rosaceum aequali mensura. Omnia + commisces et adicies ouum unum crudum et in ampulla mittes, quam in frigida + aqua submissam infrigidabis. Et quando uti uolueris, agitabis ut unum corpus + liquor ipse faciat, et sic de embroca lanea aegrotum perungues, etiam et + capiti eius aliquantum infundes.
+Alia perunctio lexipyretos, ad causon et ad iugem siue continuam febrem, quam + Graeci synochon dicunt. Cucurbitae rasuram exprimes et rosaceum oleum + admisces aequali modo, et cum diligenter miscueris ut frigidum sit, totum + corpus perungues. Aliquando et ptygmata frigida in eodem liquore infusa + sufficientia uisceribus superimpones, si tamen aestas fuerit. Hieme uero + calida et oleo rosaceo ptygmata infundes et similiter uisceribus + appones.
+Sed si forte aliqua tensio praecordiis occurrerit, cataplasmate uteris. + Dactylos nicolaos numero V per diem in aqua calida infundes et conteres et + in calida resolues et adiunges olei rosacei modicum et supermittes lini + seminis partes II et olei partem I. Et post dies cataplasmatis expletos, + lexipyreto uteris. Facit enim ad febrem calidam intercidendam uel si feruor + fuerit in stomacho. Croci dr. S teres cum suco cucurbitae et suco lini + seminis et suco portulacae aequali modo, cerae dr. VI concisas cum + sufficienti oleo rosaceo solues et cum infrigidauerit rades et in mortario + simul commisces. Et exinde duos inductos facies, unum appones et cum calere + coeperit tolles et alterum frigidum impones. Hieme autem Nileos lexipyreto + uteris, quod superius in splenetica passione scripsimus.
+Si tarde desudauerint, oleo chamaemelino cum modica tepida die critica + perungues et sufficienter aegrotum operies, et statim sudorem prouocat. Quod + si non prouocauerit, periculi indicium est aut prolixam aegritudinem + ostendit, quam macronosiam dicunt. Sunt autem dies critici quibus per + sudorem prospera aegrotis determinatio febrium siue discussio fieri solet, + id est aut III aut V aut VII aut VIIII aut XI aut XIIII, hoc est duae + ebdomades coniunctae, aut XVII aut XXI aut XXX.
+Si uero nimia febre corpus aegrotantis desiccatum fuerit, ut etiam et lingua + ariditatem ostenderit, die critica, ut supra dictum est, oleo chamaemelino + singulariter totum corpus perungues et in calida semicupio depositum usque + ad guttur embasi adhibita fomentabis et exinde in lectulo competenter + operies, et continuo sudabit. Et si forte sitis nimia eos adstrinxerit, + rodomeli aquae calidae admixtum potui dabis.
+Aliud ad repulsandam sitim, quod adipson uocant. Myxa aqua infundes et ipsam + infusionem dabis ut in ore contineant frequenter.
+Aliud. Lini seminis sucus collutioni oris adhibitus siue transuoratus sitim + mitigat.
+Aliud. Olei rosacei dimidium coclearium et oui album et tenue simili + quantitate commisces et sorbendum dabis.
+Aliud quod appellatur a Graecis oenomeli, faciens ad nimiam sitim et feruorem + extinguendum, et conficitur sic. Mellis optimi partem I et uini partes II in + uno commisces et repones, dehinc tempore caniculari soli dabis diebus XL, et + uteris.
+Aliud. Ad linguae asperitatem. Oleum rosaceum suco seminis lini admixtum; + frequenter de penna tanges.
+Aliud. Ad causon. Postquam pepsin fecerit aegritudo, die critica captato + tempore imminentis discussionis secundum aetatem et uires et causae + magnitudinem et temporis et regionis qualitatem, frigidam nimis aquam ad + satietatem bibendam dabis, et sanabis.
+Est autem frenesis immutatio mentis cum febre in uno perseuerans. Et + efficitur maxime ex nimia adustione, quam ex encauseos dicunt, aut ex + uinolentia. Sequitur autem aegrotos febris acuta, rubor uultus, multa + mobilitas oculorum cum tensione, lucubratio siue insomnietas, pulsus + paruitas, quam microsfyxian dicunt, mentis alienatio et crocydismos id est + flocorum electio, si quidem digitis frequenter ipsi patientes operimenta + attractare uideantur. Aliquando e parietibus stipulas legunt, quod Graeci + carfologian appellant. Et aliquando ‹cum› hilaritate + frenetizant, aliquando uero cum tristitia.
+In curationibus uero inter scapulas circa spondyli locum cucurbita cum + scarifatione uteris, et post haec praetonso pressius capite lanis oxyrodino + infusis operies. Et si uenter non fecerit, clystere deducendus erit.
+Aliud. Hederae albae folia in aqua decocta cum aceto et rosaceo trita et per + linteolum eliquata et capiti supino schemate iacentis infusa frequenter; + somnum adducit freneticis.
+Aliud. In calida et oleo rosaceo ptygmata infusa et apposita a tergo inter + scapulas et pectori, frequenter humectato thorace; somnum facit.
+Aliud. Opium aceto resolutum et fronti illinitum et naribus appositum somnum + facit. Aut certe ipsum opium floculo inclusum et filo ligatum inicies, et + cum soporati fuerint detrahes.
+Vnguentum soporiferum freneticis conueniens. Codyas id est papaueris agrestis + capitella, serpillum, hederae folia, castoreum, omnia IIII in aqua et oleo + decoques et ipso oleo uteris.
+Aliud. Hederae folia, chamaemeli flores, spondylion, herpyllon, herbam + papaueris hortini, sisymbrium, omnia sex simul in aqua et oleo decocta et + capitis fotui adhibita; dormire facit freneticos.
+Lethargici dicuntur hi qui sensibus obtusis cum obliuione mentis acuta febre + iactantur. Sequitur autem patientes ut supra diximus febris acuta, sensuum + pressura somno similis, insensibilitas, motus difficultas cum pulsu extanti + et inani. Et contingit frequenter haec passio senibus magis aetate quam + iuuenibus, tempore uernali.
+In curationibus uero primitus sicut in freneticis scarifabis aut acriori + clystere euacuabis et caput oxyrodino embrocabis. Post haec sub umbilico + ilia utraque et coxas et manuum et pedum summitates rutaceo aut sicyonio aut + oleo ueteri perungues.
+Aliud. Sinapi cum caricis et farina hordeacea cum aceto decocta et in + cataplasmate uisceribus adhibita excitat lethargicos.
+Aliud. Domus luminosa et stramina dura aut certe frigida stratoria substrata + excitant similiter.
+Aliud. Thymi comam in aceto decoctam cum melle sufficienti; ipsum liquorem + ori infusum, educit flegma et excitat lethargicos.
+Aliud. Sternutatio spissa ex euforbio uel struthio aut ex pipere et castoreo + excitat.
+Aliud. Capitis rasura excitat si urtica feriatur aut sale fricetur.
+Est autem cardiaca passio distensio membranae cordis, ex qua contingit + exhalatio fieri animae per sudorem tetricum, tumente membrana cordis ex + antecedenti perfrictione aut uomitu frequenti aut ex adustione, quam ex + encauseos dicunt. Sequitur autem aegrotos perfrictio articulorum, nimia + paruitas pulsus, quam microsfyxian dicunt, et multi cursus sudorum, adiuncta + febricula parua. Aliquantos et sitis sequitur. Aliquanti etiam uero hanc + passionem syncopen appellauerunt, id est amputationem, si quidem ab ossibus + et neruis per singula membra patientes occidantur, cum per sudorem + mortiferum animam obmiserint.
+In curationibus uero oleum melinum aut myrtinum aut lentiscinum cum uino + austero in lanis redactum et appositum stomacho et praecordiis et umbilico + syncope laborantibus abstinet sudorem.
+Aliud. In cubiculum aeris boni et neque satis oppressum neque aestuosum + ramulos uirides myrtae et cetera simili uirtute redarguentia in circuitu + iacentis apposita; releuat aegrotantes.
+Aliud. Myrta sicca et tenuissime creta et singulariter aspersa aut pollini + polentae aut cretae admixta syncope laborantibus abstinet.
+Aliud. Glebula multa de pariete aqua frigida perfusa et in circuitu iacentis + apposita et naribus odoratui applicata sudores abstinet et uires aegrotantis + confirmat.
+Aliud. Polenta cum uino granaticio resoluta et potata et cataplasmate + adhibita non calida abstinet sudores et uires depositas erigit.
+Confectio cerotarii stypticae uirtutis conueniens syncope laborantibus. + Recipit granatae siccae corticis dr. VI, aluminis scissi dr. I, cerae dr. + IIII, olei lentiscini aut myrtini unc. III. Facies sic. Granatae corium + tundes et tenuissime cernes, cum alumine in mortario simul teres, et sic + crassum cerotarium admisces.
+Apoplexia est dicta passio ab eo quod mortifero ictu corporis simul et animae + concidant patientes. Et est paralysis acuta neruorum qui singulis motibus + membrorum inseruiunt cum animi compatientis insensibilitate. Sequitur autem + patientes insensibilitas totius corporis et oppressio subita praeter + rationem et paralysis, ut etiam repentino casu obmutescant et sensibus + omnibus priuentur. Et aliquanti in dextra parte paralysim patiuntur, + aliquanti in sinistra. Et sunt distantiae passionis duae. Nam dicitur + apoplexia et paraplexia. Sed apoplexia quam primam diximus totius corporis + esse intellegitur cum mentis et sensus paralysi, paraplexia uero in una + parte corporis efficitur aut dextra aut sinistra. Nam ipse Hippocrates + senior dogmatum princeps duas distantias passionis scribens in aforismis sic + ait, soluere apoplexiam fortissimam impossibile, imbecillem uero non + facile.
+Ob diligentiam curationis uomitum in praesenti prouocabis ex ydrelaeo, id est + ex aqua calida et oleo, admixto et modico sale. Tunc et flebotomia in + praedictae passionis periculo adhibita adiuuat. Et lanarum mundarum ex oleo + chamaemelino inuolutionem adhibebis, et caput ipsorum ex aceto et rosaceo + oleo embrocabis, et humorem collectum in arterias gutturis et thoracis, ex + quo praefocationis causatio efficitur, sicut in lethargicis apoflegmatismis + depurgabis. Etiam et oxymel propinabis. Nouit enim incidere omnem humorem + crassum.
+Est autem pleureticis causatio in una parte pulmonis et hypezocotos, laterum + membranae, ex qua contingit fieri dolor lateri patienti. Sequitur autem + patientes febris acuta, dolor lateris patientis loci ingens usque ad iugulum + et palam. Tussicula etiam et reiactatio flegmatis aliquando uiscosi + aliquando tenuis et spumosi aliquando sanguinolenti. Et aliquanti super + dolens latus schema iacendi libenter habent. Et fit uel nascitur in masculis + magis quam in feminis, et secundum aetatem senibus magis quam iuuenibus, in + puero uero difficile. Et secundum annualia tempora frequenter hieme et + autumni fine contingit, et magis quando hiems inchoatur, uerno autem et + aestate difficile.
+Peripleumonia uero est causatio in toto pulmone, ex quo contingit tumor fieri + in uisceribus. Sequitur autem aegrotos febris acuta, thoracis grauedo cum + contractione, et supino magis schemate et altius capite iacere delectantur, + in latus uero difficile. Sputa etiam similiter ut pleuretici proiciunt, + linguam subalbidam proferunt. Tunc accessionis tempore anhelitus increscit, + rubor malarum in uultu ostenditur. Peiorante uero passione cum ad ultimum + uenerint aegrotantes, stridor ille interior gutturis resonat quem Graeci + rogmon appellant.
+Efficiuntur frequenter ex antecedentibus similiter causis quibus et + synanchica passio efficitur. Aliquando ex uiolento percussu contingit aut + concubitu plurimo aut indigestione, aut si quis pondus graue baiulauerit et + post ipsum laborem sitiens nimis frigidam potionem praesumpserit.
+In curationibus autem si nimius fuerit dolor oportet in brachio flebotomiam + adhibere, si tamen uentris solutio minime impedierit, ex eo scilicet brachio + quod fuerit patienti lateri contrarium, quod antispasin uocant, et tantum + detrahere quantum aetas et uirium qualitas et regio et tempus et causa et + magnitudo poposcerit. Et si uenter non fecerit, blando et chalastico + clystere deducendus erit ex decoctione cantabri et oleo et modico sale.
+Aliud. Marrubium, ysopum, puleium, omnia tria simul in aqua decoques, et cum + modico melle ipsa decoctio potui data desinet dolorem.
+Aliud. Si forte thoracis nimia fuerit strictura, cogente tumore patientium + locorum, maxime si et uiscosa ostendit, faenum graecum coques eo modo quo + superius ad tussim aridam conscripsimus.
+Aliud. Tritici farinam crassam, id est similam quam mola ceciderit, + ‹aut› farinam hordeaceam simul coques in decoctione + aneti et marrubi et sacculo inclusam quotiens doluerit appones et loca + dolentia uaporabis et lana molli ac munda ipsa loca tutabis et fasciabis. + Aut lenticulam testeam uel aeream calida repletam appones ob mitigandum + dolorem.
+Si uero sputa tenuia et spumam emiserit, sacculo ex sale torrefacto + uaporabis, et postquam uaporaueris, calido sabano sudorem deterges, et sic + medicamentum diatessaron id est de IIII speciebus confectum appones. Et + conficitur sic. Recipit cerae, picis siccae, resinae terebintinae, iris + illyricae, omnium quattuor paria pondera. Tundes ireos + ‹radicem› et tenuissime cernes et ceteris lento igne + resolutis et a foco depositis et leuiter infrigidatis superasperges, et + moues donec coagulentur. Et exinde magdalia facies, et in linteolo densum + induces et appones. Hoc autem emplastrum cum diligenter cuti inhaeserit, + dolores mitigat. Hieme uero si forte durum fuerit medicamentum, praetactis + digitis modico cyprino oleo ad molles carbones malaxabis.
+Sed si forte tensio in praecordiis inspicientibus digitis praeter effusionem + uentris occurrerit, trispermo id est tribus seminibus in aqua mulsa adiecto + modico oleo simplici decoctis cataplasmabis, hoc est ex tritici polline et + faeni graeci et lini seminis. Et postquam tuleris cataplasma, calido sabano + deterges, et oleo cyprino tepefacto non solum praecordia sed etiam cetera + quae dolent perungues, et molli lana operies et fasciabis. Et a uino et + omnibus carnibus omnino abstinebis quousque minuant febres.
+Sed si forte suprascriptum flebotomi usum aut uirium imbecillitas aut solutio + uentris impedierit, topicis adiutoriis uteris id est localibus. Praeterea + sanguisugas ipsis locis dolentibus appones, cuius adiutorii usum superius in + empyemate conscripsimus.
+Si uero cogentibus febribus sub ingenti siccitate corporis doluerint + laborantes, ptygmatis id est pannis calidis ex decoctione faeni graeci et + aneti adiuncto oleo uteris. Post haec etiam cerotarium ex diachylon + confectum appones, quod superius in tetanica passione scripsimus. Aut + cerotarium pleureticum ex oleo cyprino confectum et linteolo densum inductum + similiter appones. Et conficitur sic. Olei cyprini dr. VIII, cerae dr. VI, + adipis anserini et faeni graeci moliti et meliloti, omnium trium unc. + binas.
+Electuarium pleureticis et peripleumonicis conueniens dia ton picron + amygdalon a Graecis appellatum id est ex amaris amygdalis. Recipit autem + nuclei leuiter ‹torrefacti› et lini seminis similiter + torrefacti, ambarum specierum unc. singulas, amygdali amari decoriati + leuiter torrefacti scrip. XVI, faeni graeci moliti scrip. VIII, draganti + tunsi et creti scrip. VI, mellis despumati quod sufficit.
+Aliud. Post minutum dolorem si forte sputa purulenta proiecerint, diaprassii + superius in pthisica passione conscripti coclearium I cum faeni graeci suco + ieiunis et ad uesperam potui dabis.
+Aliud. Catapotia bechica, id est tussicularia, uespertino tempore cubaturis + in oua sorbilia aut certe tepida aqua dabis. Et somnum prouocant et + tussiculam mitigant.
+Aliud conueniens maxime his qui cum solutione uentris doluerint et sputa + sanguinolenta emiserint. Diacodyon electuarium uespertino tempore dabis. + Habet enim uirtutem tollendi pleureticis dolorem et somnum prouocandi, quod + Graeci anodynon ce ypnopion dicunt.
+In primis, hoc est in praesenti, morsum ipsum medicinali scalpello circum + incides competenter et salem contritum asperges et sanguisugas et cucurbitas + appones. Attrahunt enim uenenum sanguini canis commixtum. Etiam et cautere + uulnus inures, quo possit supra dictum uenenum cum scara, quam nos crustam + dicimus, in eodem loco retineri, ne sanguinem persequendo ad uitalia omne + corpus inuadat. Et ipsa uulnera appositione medicamentorum acriorum multo + tempore seruabis, usque ad XL diem uel eo amplius. Praeterea piscis salsi + carnem tritam uulneri appones.
+Medicamentum aliud. Nuces combures et ex ipsa fauilla cum aceto + cataplasmabis, et desuper spongia madidata operies et fasciolabis. Et a uino + et omnibus carnibus et leguminibus aegrotum abstinebis. Poscam uero subacram + diurnis diebus per dies numero XL bibendum dabis, et non solum extrinsecus, + sed intrinsecus certis potionibus infra scriptis rabidi canis morsus + sanantibus ab initio dando curabis.
+Potio ad canis rabidi morsum. Cancros fluuiales uiuos in olla aerea rubri + aeris combures supra carbones donec cinerescant, et expendes ex ipsa fauilla + drachmas X, et adiunges turis masculi dr. I, gentianae tunsae et cretae dr. + V, et exinde dabis bibere cum posca ieiunis per dies numero XL.
+Alia potio rustica fortioris uirtutis quae per triduum datur ad morsum canis + rabidi. Cani, pecori, animali, homini, ad omnia ita facies et dabis. Mittes + in partes II aquae ad modum librae unius et uini ueteris dimidiam partem + careum quantum tenuerint IIII digiti, cumini tantundem, bacarum lauri grana + V, radices de cesisboum lotas V minores quae possint habere scrip. VIIII, + quod cesisboum habet folia similia feniculo. Quae sunt sicca tundes et + cernes et radices separatim tundes, et sic in mortario simul in uno adiecto + modico mero usque ad ultimam tenuitatem conteres, et omnem humorem siue uini + siue aquae admisces, et in ampulla rediges et dabis. Sed propter uim + potionis primo dabis I coclearium olei spani sorbendum, et sic super dabis + potionem. Triduo recte per singulos dies cyatos ternos uel quaternos, + secundum aetatem uniuscuiusque, potionem dabis.
+Hi autem lyssodecti, id est qui rabidos morsus incurrerunt, si ab initio + secundum rationem quod Graeci cata logon appellant, minime fuerint curati, + post XL uel LX dies hydrofobici efficiuntur, id est aquam timentes. Et est + acutissima et molestissima passio. Est namque causatio in stomacho et corde + ex ueneno canis concepta. Sequitur autem laborantes ex aqua tumor stomachi + et cordis. Difficultas etiam transuorandi potus aut ex toto negatio sequitur + et singultus. Tunc increscente passione ipsi cum insanire coeperint, ueneno + peruasi uocem latratui canum similem emittunt et praesentes mordent et aqua + perfusi uehementi raptu interficiuntur.
+Caponis cerebrum cum pipere modico et rutae hortinae uiridis folia numero X + cum posca potione una ieiunis totum potui dabis. Hoc per triduum facies, et + extrinsecus ab initio ipsa hora qua morditus fuerit primo impones herbam + quam dicunt zaccarionem sic integram in loco ubi fuerit morsus, et cum + arefacta fuerit, alterum folium uiride mutabis. Hoc per triduum facies + cottidie, et cum se ulcus ostenderit, auellanae pulpam conteres et appones + aliquantis diebus.
+Post haec appones cataplasma de polline hordei et suco uuae lupinae. Coques + in eundem sucum sincerum et inductum appones quam diu se scara leuet, id est + crusta. Et cum se leuauerit tali medicamento cicatricem duces, id est adipes + anserinos, coagulum caprinum, radices cerdae quae latioris folia ostendit + rutae siluestris, et oleum stellionis in quo uiuus fuerit necatus et in + ampulla in sole et aura caniculari tempore diebus numero XL fuerit + suspensus. Aequis ponderibus tundes in se omnia et appones ad locum tam diu + quam diu ad perfectum sanetur.
+Interea ipsum patientem admonebis ne forte ignoranter in cibo auellanas + accipiat. Sicuti extrinsecus in cute morsui apposita auellana uenenum ad se + ducit, similiter comesta ad semet intrinsecus uenenum adducendo hominem + necat.
+Scribes in charta rudi hoc nomen
Capillos de capra aut mulieris aut ceruinum cornu aut fel fumigatum serpentes + fugiunt.
+Aliud. Ceruina pellis substrata facit non timere serpentes.
+Est autem epilepsia subitus corporis casus cum spumatione et raptu membrorum + effecta. Et sunt distantiae passionis duae. Aliquando enim sub diuerso raptu + membrorum efficitur, aliquando cum somno. Sequitur autem patientes, ut dixi, + subitus casus, aliquando cum contractione corporis uel membrorum, aliquando + cum oppressione, spumatio etiam et insensibilitas et tenebratio. In his + cerebrum patitur et omnis neruositas a cerebro descendens sub melancholico + humore et frigido flegmate. Aliquando a stomacho patiuntur. Est enim + stomachus multis neruis sensibilibus perplexus. Et si forte, ut dixi, a + stomacho passio fuerit nata et cerebrum petierit, accessionis tempore + fantasiae oculis efficiuntur, ut illis quibus suffusio imminere ostenditur. + Etiam et uapor quidam in eis ab inferiore uentris parte super fertur, quo + uapore mininga pulsata concutitur, et cadunt. Aliquotiens uero sub + melancholico humore laborantes difficile cadunt et ieiuni flegma subamarum + et spumosum in faucibus sentiunt. Aliquando et cibos non digerunt, sed + crudos post cenam emittunt. Et est molesta passio maxime infantibus + breuissimis et nouellae aetatis pueris. Fit uel nascitur omni tempore, sed + plus uerno frequentare manifestum est.
+In curationibus autem in primis a tergo inter scapulas circa spondyli locum + praeuaporabis spongiis calida aqua expressis. Aut cantabro in linteolo + ligato et calida ebullienti infuso et expresso uaporabis, et sic scarifabis + et per cucurbitae raptum competentem sanguinem detrahes. Etiam et stomacho, + ubi ferrum operari non poterit, sanguisugas appones eodem modo quo superius + in empyemate conscripsimus. Et post detractionem sanguinis factam, post unum + uel duos dies si forte uenter a solito officio abstinuerit, clystere + subdeducendus erit ex decoctione coloquintidae et betae et cantabri cum + melle et oleo ueteri et afronitro. Erunt praeterea duabus ebdomadis in + lectulo custodiendi, et caput embroce curandi ex rosaceo et aceto, quod + oxyrodinon uocant, aliquando et castoreo admixto, maxime si forte hieme + contingit. Sed oportet ante caput pressius detondere et sic curam ipsi + capiti adhibere. Et postquam embrocaueris, caput pileo operies. Post haec + summitates manuum et pedum oleo ueteri aut sicyonio perungues et tenuissimis + ac leuioribus fasciolis ligabis. Etiam et castorei scrip. I ieiunis in + potione aquae mulsae dabis, singulariter aut foliis rutae hortinae + admixtum.
+Si uero sub melancholico humore cum insomnietate fuerit passio, epithymi + decoctionem diurnis diebus ieiunis dabis aut die inter diem. Post haec + uespertinum lauacrum adhibebis. Sin uero sub crasso uel tenacissimo humore + fuerit passio, oxymel ieiunis dabis ex ysopo et peucedano et puleio et + origano confectum. Nec non etiam et cucurbitas cufas id est leui cum + appositione deduces inprimis spondyli loco et spinae et lumbis, nouissimo + etiam thoraci et praecordiis, in feminis uero et pubetenus sub umbilico et + inguinibus. Post haec cucurbitis cum scarifatione uti oportet in utraque + capitis parte iuxta auriculas in ipsis arteriosis locis, aliquando et uenam + mediam si extantior apparuerit in fronte incides, et post III uel V + detractionis dies ptarmico medicamento, id est sternutatorio, nares sicut in + lethargicis apoflegmatizabis, et post dies III apoflegmatismo expleto + ieiunis ex radicibus uomitum prouocabis, et cibis inprimis triticeis et + holerosis nutries, nam Graeci sitodis ce lachanodis dicunt, nouissimo uero + uariis. Obseruandum autem a carnibus suinis et bubulinis ac caprinis et a + leguminibus uniuersis et a uino et lauacris usque ad menses VI.
+Trociscus scotomaticis, id est qui subito ante oculos tenebras patiuntur, et + spiritu inflatis epilepticis. Recipit autem fel leporis, castorei, turis + masculi, murrae, omnium III dr. singulas, mustelae iecoris sicci dr. III, + aceti cyatum I. Conficies et facies trociscos drachmales et dabis cum passo + aut cum mulsa per dies VII aut VIIII.
+Aliud. Trociscus conueniens epilepticis qui cum tremore membrorum accessionem + patiuntur. Recipit castorei, abrotani, radicum panacis, omnium trium dr. + IIII, piperis albi, rutae hortinae summitatum dr. binas, croci et cyperi dr. + singulas. Aceto colliges et facies trociscos drachmales, ex quibus unum in + potione dabis, iuxta habitudinem corporis fortioribus cum uino mulso cyatis + IIII, debilibus uero cum aqua mulsa. Oportet autem patientes post acceptam + potionem currere. Et post haec epithima dia spermaton aut diasamsucum + appones, et sanabis.
+Ad epilepsiam. Hirundininum pullum de primario fetu luna prima apprehendens + aperies, et inuenies ‹lapides in uentre› unum formosum et + alium malefactum. Et ita ut terram non tangant, ligabis in pelle uitulina + aut ceruina et in collo aut in brachio sinistro suspendes.
+Fiunt uel generantur lumbrici, quos Graeci elminthas dicunt, plerumque ex + multo cibo accepto aut indigestione frequenti. Sequitur autem laborantes + morsus stomachi et uentris nullis praecedentibus causis, et tussiculae + modicissima ex causa prouocatae, somni etiam flegmatici id est saliuam per + os ostendentes cum solutione corporis, et exurrectio sine ratione et pulsus + inaequalis, aliquibus uero et fastidium.
+Pueris etiam dormientibus masticatio efficitur cum modica linguae exclusione. + Schematizato etiam ore iacent, similiter ut illi qui post nimiam operationem + resumunt. Et post diastema temporis modicissimi aliquotiens cum clamore + exurgunt et cito iterum deponuntur et dentibus dormientes strident. + Contingit uero hoc quotiens ipsa uiolenta insurrexerint animalia. Etiam et + aliquibus occurrentes stomachi nausiae et morsus causationem faciunt. + Aliquando et reiectantur singulariter aut cum aliquo humore flegmatico aut + cholerico.
+Curationis uero tempore maxime in acutis febribus, si et constrictio fuerit + uentris, erit cataplasmandum ex lini seminis et lupini farina pari modo + commixtis et cum mulsa aqua concoctis. Cataplasmabis, oleo uiolaceo + umbilicum tanges et molli lana operies et fasciabis. Et post expletos + cataplasmatis dies cerotario ex absinthio et oleo cyprino confecto uentrem + sub umbilicum usque cooperies.
+Et si uenter abstinuerit, infantibus balanis iniectis depones, in aliis uero + perfectis aetate clystere ex decoctione absinthii admixto melle deduces. Et + potionabis frequenter maxime pueros, myxarum et mentae et coriandri seminis, + omnium trium specierum decoctione.
+Epithima ad lumbricos excludendos siue necandos. Recipit farinae lupini + tenuissimae unc. II, absinthii contusi et cretici unc. I, mentae uiridis S. + mittes in girba, et in uno diligenter contusis, optimo melle colliges et in + linteolo illinitum medicamentum uisceribus mediis impones. Aliquando uero + melanthium supra dictis admiscemus.
+Aliud. Medulla ceruina oleo uiolaceo resoluta a neruis ceruicis quos tenontas + dicunt per totam spinam usque ad sexum perungues, aut ipsum oleum uiolaceum + singulariter tepefactum auribus instillabis et ipsas cauernas lana + obtrudes.
+Sin uero cum adiuncta solutione uentris fuerit lumbricorum passio cum + rasurarum egestione, tunc stalticis, id est constrictoriis, sicut in + dysenteria inicere oportet et propinare plantaginis sucum aut granatas + acidas aut sucum coliculi aut limaturam cornu ceruini in modum coclearii + unius.
+Si uero praeter febrem fuerit passio in diuturna aegritudine, quam Graeci + chroniam uocant, etiam et lupinos amaros edendos dabis et santonicum caricis + immissum et uinum uiolaceum.
+Aliud. Ad lumbricos. Alium cum mentae foliis contritum et piperis modico, + adiuncto aceto et oleo spano comestum lumbricos excludit.
+Aliud. Folia persici contrita aut oliuae folia aut sambuci folia similiter + contrita et super umbilicum imposita summe faciunt.
+Est autem elefantiasis corporis callositas operata sub melancholico humore ad + similitudinem cutis elefantorum, unde elefantiasis, ut supra dixi, passio + nomen accepit. Haec autem signa patientes secuntur. Extantia riposa, quam + Graeci oncos octodes uocant, id est riposis uerticibus prominens circa + uultum et articulos, adiuncta corporis mala habitudine, quam Graeci + cachexian dicunt. Ex qua passione frequenter summitates digitorum cadunt + putrefactae, et uox eis aspera efficitur et anhelitum fetidum emittunt. Et + fit ex putredine sanguinis corrupti circa cutem cruoris nigri uomitus, et + immutatur in callosam qualitatem.
+In curationibus uero in principio flebotomiam adhibebis cum secunda + detractione, quam epafaeresin uocant, et post VII aut XI detractionis dies + iera logadio appellato antidoto pridie a cena obseruantibus in potione + ieiunis dato uentrem purgabis tempore magis feruenti, sub cane aut post + canem. Nam Hippocrates in aforismis sic ait, sub cane aut post canem debere + unumquemque purgatorium operari.
+Quod antidotum iera facit ad uniuersas melancholicas causas, et conficitur + sic. Murrae, euforbii dr. singulas, agarici, ammoniaci, folii ellebori + nigri, folii ‹dauci› cretici, squillae assae, diagridii, + omnium specierum VII dr. binas semis, coloquintidae interioris carnis, quam + uulgus gelelam uocat, dr. V, aloes, epithymi, hyperici, bdellii, marrubii, + polypodii, thymi, cassiae, chamaedryos, ‹dauci› cretici, + cinamomi, ‹omnium specierum XI› dr. binas, opopanacis, + castorei, aristolochiae longae, piperis albi et longi et nigri, croci et + sagapeni, petroselini macedonici, omnium specierum VIIII scrip. singulas, + mellis despumati quod suffecerit. Et est perfecta dosis dr. IIII. Aliquantis + dr. III dabis, secundum hominis crasin, id est naturam uel temperantiam + corporis.
+Et postquam diligenter fuerint purgati, lac asininum aut caprinum schiston + appellatum, sicut in dysentericis, frequenter potabis, aut ptisanae sucum + aut faeni graeci sucum similiter dabis ob lenificandam intestinorum rasuram + ex antecedenti malo humore effectam.
+Aliud. Ad elefantiasim. Coriariorum ros herbae uiridis sucum cum uino tritum, + totum uultum penna illines.
+Aliud. Ad strumam. Amylum optimum adiuncto modico cumino albo cum oui + albumine tenui teres et horis serotinis totum uultum oblinies et per totam + noctem siccare dimittes. Tunc lucescente die frigida aqua lauabis. Aliquando + ob nimietatem callositatis etiam et guttae ammoniaci competentem modum supra + dictis admiscemus.
+Smegma faciens ad uultum, ad nigredines et ad lentigines, quas facus + appellant, et ad solis ustiones, quas efelidas dicunt. Recipit ges asteros + et cimoliae cretae unc. binas, cerussae et specularis assati unc. ternas, + afronitri albi unc. I, fabae frixae pollinis lib. I. Conficies et exinde + uultum lauabis.
+Ex antecedenti egestionis nimia duritia frequenter in sessu, quem Graeci + edran uocant, diuersa podicis uitia efficiuntur, ut sunt ragades, id est + hiatus, et tumores, quos Graeci flegmonas uocant, et condylomata, quae nos + latino sermone dicimus tubercula.
+Propter ea curationis tempore cataplasma edricon appones, quod Latini + sessorium dicunt. Et conficitur sic. Panis mundi medii infusi uino ueteri et + rosae siccae similiter infusae dr. II, croci dimidiam, meliloti purgati sine + semine in aqua cocti dr. III, faeni graeci pollinis dr. II, oui assi + uitellum unum, olei rosacei quod sufficit.
+Alia quae appellatur a Graecis dactylice, id est podicalis, siquidem podicis + uitia emendat. Recipit cerae unc. I, adipis anserini, plumbi combusti, + ambarum specierum unc. singulas semis, ysopi attici suci, butyri, cerussae, + omnium trium unc. binas. Solubilia resolues et rasum cerotarium aridis + commisces. Summe ducit cicatricem in omnibus locis.
+Aliud medicamentum edricon, sycotice appellatum, ad condylomata et ragadas et + ad podicis inuersiones, quas Graeci ectropas uocant, et ad dolores + intolerabiles. Recipit spumae argenti, cerussae, mastices, omnium unc. + ternas, cerae unc. VI, iusquiami uiridis suci, olei myrtini libras singulas. + Quae sunt sicca teres cum suco iusquiami et sic cerotarium rasum admisces. + Et in usum tolles ex ipso medicamine et teres in mortario plumbeo cum + rosaceo aut myrtino oleo donec crassescat, et illines locum. Et si uolueris, + ex ipso medicamento emplastrum superimpones et ligabis.
+Antiqui seu ueteres medici dicunt esse idema, quam nos aquosam inflationem + dicimus, subalbidam et laxam extantiam quae ostendat digitorum impressione + designatas concauitates corporis resurgere. Et fit uel generatur ex + flegmatis substantia aut ex spiritu uaporoso circa pedes uel crura saepe + eueniens in pthoes, hoc est in pthisicis, et in cachexies, id est corporum + malis habitudinibus. Frequenter si cum tenui febricula contigerit, + hydropicas superaffert passiones, et maxime in cachecticis corporibus, id + est mala habitudine affectis, praesertim si et uentris fuerit cursus in + eisdem, ut supra dixi, passionibus, sub difficili temperantia corporis, quam + Graeci dyscrasian uocant, stomachus nocetur.
+In curationibus uero si cum constrictione uentris fuerit passio, + cataplasmabis laborantes ex faeni graeci et lini semine et hordei farina, + adiuncto sufficienti cumino et ruta, hieme et lauri bacis cum modico melle + et oleo. Et postquam tulerit cataplasma, ante et retro cucurbitas dabis et + lanis mundis loca tutabis et fasciabis et ieiunis antidotum diureticum dabis + superius in nefretica passione conscriptum. Post haec epithima dia spermaton + uel diasamsucum appones, et acri clystere uentrem deduces, aut certe + oxymelle cathartico competenter purgabis, quod oxymel inferius in loco suo + conscripsimus.
+Sin uero cum feruore et tensione et grauedine cum aliquanto dolore ipsam + tumoris siue inflationis extantiam in cruribus senserint aegrotantes tempore + quo magis deambulauerint, oportet sola crura per totum leuioribus ac multis + laceraturis scarifare eodem modo quo superius ignem sacrum scarifare + praecepimus, uel pro scarifatione sanguisugas appones. Et post detractionem + sanguinis factam poscam cum modico alumine temperabis, ex qua posca + penicillos rudes ac molliores moderate expressos superimpones et ligabis. Et + post dies III diaiteon emplastrum appones. Aut certe illud quod a Graecis + barbaros appellatur similiter appones. Nouissimo uero si aliqua forte + remanserint, diathapsias sicut in ischiadicis uteris.
+Est autem hydropica passio diffusio humoris aquosi cum inflatione secundum + retentionem spiritus isdem laborantibus effecta. Et sunt distantiae + passionis duae, quarum una a ueteribus ascites nominatur, id est utriculosa, + ab epatis uel splenis aut stomachi uel renum saxietate creata. Altera uero + quae tympanites appellatur a pulmone contingit, ex quo pulmone sub ingenti + uentositate uenter inflatus ostenditur, ita ut cum fuerit inspicientis palma + pulsatus, tympani sonitum faciat, unde nomen ut supra dixi passio tympanites + accepit.
+Sed illam primam quam asciten diximus haec signa secuntur. Insurrectio + uentris superdistensa et inguinum et crura albida efficiuntur. Quae inflatio + cum digitis fuerit impressa concauatis formam ostendit, quod Graeci + entyposis uocant. Ceterae uero superpositae partes macie attenuatae + efficiuntur, ut thorax, pectus, brachia. Etiam et potus nimia appetitio + sequitur cum retentione humoris, ex qua retentione humor intra spatia + uentris inclusus semipleni utriculi similitudinem ostendit. Vnde nomen + proprie passio ascites, ut dixi, accepit.
+Tympaniten hydropem haec signa secuntur. Insurrectio uentris et distensio + praecordiorum et uenarum subtractio. Et ipse a supra dictis minus sitit. + Aliquando etiam peiorante passione tussi exagitantur. Nam generaliter + Hippocrates omnibus hydropicis, plus autem a pulmone patientibus, in + aforismis sic ait: hydropicum si tussis obtinuerit, hoc est exagitauerit, + sine spe efficitur. Etenim tussis, secundum expositionem Magni + iatrosofistae, si hydropicum ut supra dixi exagitauerit, aquosus omnis humor + dissoluitur, ut per omne corpus effusio efficiatur.
+Ob diligentiam uero curationis chamaedryos, asarum, elelisfaci semen id est + herbae saluiae, dauci cretici semen id est pastinacae hortensis, petroselini + macedonici, feniculi radicem, graminis radicem, haec et singulariter et + simul in uno decocta in aqua; et ipsam decoctionem mane et ad noctem potui + dabis. Excludet uel inaniet per uesicam hydropicis aquosum humorem.
+Etiam et per uentrem suprascriptum humorem hydragogo dato similiter excludes, + hoc est cocci gnidii optimi id est non uetustissimi sed nouelli ex locis + maritimis collecti grana competentia aut XXIX aut XXXI aut XXXVII singula + aut bina cum modicissimo nitro uua passa singula enucleata includes et dabis + uespertino tempore abstinentibus a cena cata en id est singulatim comedenda, + et postquam comederint tres guttas aquae calidae superbibendas dabis.
+Aliud hydragogon fortioris uirtutis, quod et per uentrem et per urinam et per + uomitum hydropicis aquosum depurgat humorem: aeris usti in modum fabae + aegyptiae, stercoris columbini agrestis dr. I, rutae hortinae uiridis + foliorum dr. II; simul in uno diligenter tritis cum uini cyatis tribus potui + dabis.
+Aliud. Sambuci radicis cortices tundes et exprimes et ex ipso suco expendes + unc. I et superaddes mellis coclearia III et dabis cum aquae calidae cyatis + III. Tunc sufficienter ipsos laborantes deambulatione mouere iubebis. Et + postquam siue per uentrem siue per urinam aquoso humore fuerint exinaniti, + refectionem dabis aut piscem aut aliquid ex uolatilibus. Et iterum post dies + V aut VII simplici purgatorio aut sine aliqua malignitate, quod Graeci + acaciston uocant, non solum semel, sed et secundo interiecta una uel duabus + ebdomadis si uires permittunt, uentrem purgabis. Et conficitur sic. + Scammoniae assatae semunciam, nucleorum pini, piperis, uuarum enucleatarum, + cocci gnidii id est seminis turbisci, omnium quattuor grana quina, mellis + libram. Diligenter conficies et in doliolo uitreo repones. Et quando uti + uolueris dabis coclearium I aut II cum calidae sufficienti modo.
+Aliud hydropicis, maxime hiemis tempore, si forte nimia tensio uel saxietas, + quam scirrosin dicunt, praecordiis aut in splene aut in renibus occurrerit, + et in corporibus natura frigidis. Oportet sacculo desiccatorio et ex parte + relaxatorio uti. Et conficitur sic. Recipit hordei farinae et faeni graeci + farinae et erui et cumini et stafisagriae et salis, omnium sex SS binos, + maluae seminis moliti farinae et absinthii comae et marrubii sicci et + bacarum lauri et anisi et nitri, omnium SS singulos. Quae tundenda sunt + tundes et rarissimo cribro cernes, et quae molenda sunt moles manuali mola, + et sic in uno commisces. Coques in uino et aquae modico et oleo, et sacculo + inclusis loca quae patiuntur uaporabis, et subter perungues oleo inferius + scripto, et post uaporationem adhibitam lanis mundis loca tutabis et + fasciabis. Quod autem oleum conficitur sic. Recipit cucumeris agrestis + radicis uiridis unc. VI, afronitri unc. II, aluminis lipari unc. I, olei + libras II S. Radicem minutatim incides et simul cum aliis speciebus coques + in oleo et aceto donec oleum remaneat, et uteris.
+Potio ad hydropes. Absinthii uiridis turiones minores numero sex et florem + spinae albae diligenter teres cum piperis granis XII, et in diurnam + potionern uini ueteris inseratis dabis triduo aut per dies V. Et per + singulos dies hoc facies.
+Cataplasma hydropicis conueniens. Etiam et spleneticis optime facit. Recipit + capparis radices siccas, absinthii comam, cuminum, bacas lauri, faeni graeci + et hordei pollinem. Omnia tundes et coques in melle et aceto, et appones ad + uesperam et sines totam noctem, mane uero mutabis. Hoc frequenter + facies.
+Epithima hydropicis conueniens. Epithima dicunt Graeci medicamentum quod + stomacho et praecordiis simul et uentri superponatur, cum fuerit panno + inunctum. Recipit afronitri cibaria, cupressi uiridis spaerularum, + torrefacti nitri libras singulas, absinthii, stafisagriae, caricarum + pinguium libras binas, passi cretici quod suffecerit. Conficitur sic. + Spaerulas cupressi uiridis in uino aminaeo in cacabo nouo decoques donec + leuiter maturescant, et sic in girba mittes et tundes, et sic iterum + diligenter teres. Etiam et caricas separatim diligenter tundes et sic tunsas + admisces. Tunc deinde omnia quae sunt tunsa et sicca et creta adiunges et + adiecto passo simul tundendo in unitatem coges et uteris.
+Epithima Filagrii conueniens hydropicis ad diffusiones humoris per totum + corpus, quas parecchysis dicunt. Recipit erui farinae tenuissimae, anisi, + cumini, hordei pollinis, carmeleontae nigrae radicis id est sefra, salis + fossilis, bacarum lauri, nitri, cardamomi, faeni graeci moliti, omnium + specierum X dr. tricenas, cerae, resinae pinalis quam pituinam dicunt lib. + II, olei ueteris quod sufficit. Quae sunt sicca tundes et cernes, tunc cum + uini ueteris unc. IX teres, et sic solubilia soluta et in mortario refusa + siccis commisces et in unitatem coges.
+Aliud. Cretam cimoliam cum alumine scisso aqua resolues et per totum ab + inguinibus et pudendis usque ad pedes in sole oblines.
+Aliud ad hydropicos. Sympasma desiccatorium, arenae feruentes ad obrutionem, + quam ammochosian uocant, et hydropica et sicca lauatio, quae a Graecis + xerolusia appellatur. Id est sympasmate prius corpori sudanti in aere bono + lauacrorum asperso, et sic sabano sicco detergantur, et alia multa cyclico + modo. Mirabiliter operatur.
+Praefocationem matricis sequitur subitus casus, uocis amputatio ut + obmutescant, et apprehensio sensus, dentium confixio et stridor rapidus ita + ut accessionis tempore una pars oris ad alteram partem conduci uideatur, + articulorum contractio, praecordiorum suberectio, ipsius matricis ad + superiores partes subfugium. Tunc etiam thoracis extantia efficitur et + pulsus paruitas, aliquibus et alienatio mentis et iterum subita resumptio + ita ut omnia quae in accessione senserint dimissionis tempore + recordentur.
+In curationibus uero opopanax aut capilli mulierum exusti aut caprae, aut pix + combusta naribus applicata desinunt praefocationes matricis. Inferius uero + in ipsis genitalibus locis aut opobalsamum aut nardum aut folium appones, + etiam et optimo storace suffies. Sic enim matrix poterit fetidis odoribus a + superioribus ad inferiora fugari et loco proprio reuocari, cum melioribus et + iocundis ad inferiores partes fuerit inuitata et prouocata. Etiam et + cucurbitas cufas id est leui appositione a superioribus partibus usque ad + inguina blande deduces.
+Aliud. Cumini torrefacti coclearium I diligenter teres et cum uino mixto + ieiunis dabis.
+Aliud. Vulpeculae adipem aut caprae cum modico bitumine tritum et in pesso + appositum; praefocationem matricis mitigat.
+Trociscus ypocapnistos id est suffumigatorius faciens ad menstrua deducenda + et ad matricis adscensum siue supernum recursum, quem Graeci anadromen + dicunt, et ad praefocationem matricis optime faciens. Recipit dictamni + cretici, artemisiae, paeoniae, lapidis gagatis, aristolochiae rotundae, + bacarum lauri, ungulae mulinae, omnium VII unc. I, storacis calamitae, + bituminis iudaici, ambarum specierum unc. ternas. Conficies et uteris.
+Matricis prominentem casum, quam Graeci proptosin uocant, sanant naribus + applicata opobalsamum, nardum, folium optimum, storax et omnia bene + redolentia, inferius autem subfumigando pix, lana, opopanax et omnia fetida. + Si uero post partum fuerit matricis tumor aut prominens casus, lanam sucidam + in spaerulae modum formatam et in uino et oleo tepefacto lanas infusas et + mediocriter expressas appones et fasciabis.
+Pessus chalasticus faciens ad resoluendas duritias matricis, ubi proptosis + minime fuerit facta. Lilii floris, olei cyprini, aut rosacei si forte aestas + fuerit, adipis anserini, faeni graeci pollinis tenuissimi, medullae + ceruinae, cerae ponticae, omnium VI unc. singulas, oui assi uitellum unum. + Conficies et uteris.
+Pessus malacticus, id est mollitorius, ad resoluendas matricis duritias siue + stricturas. Recipit oui assi uitelli, cerae, diachylon medicamenti, omnium + trium paria pondera, olei rosacei quod suffecerit.
+Aliud pessarium conueniens ad dolorem uesicae et matricis. Recipit croci dr. + I, oui assi uitellum I, cerussae dr. IIII, cerae ponticae, adipis anserini + et gallinacei, olei rosacei, omnium IIII dr. octonas.
+Aliud pessarium malacticum. Faeni graeci torrefacti pollinis tenuissimi, + cerae, adipis gallinacei, adipis anserini dr. I, olei rosacei quod + sufficit.
+Aliud pessarium simplex id est diatessaron ad mitigandum matricis calorem et + ad duritiam uel callositates et ad sordida quaeque purganda et ad uniuersas + matricis indignationes quae fieri adsolent. Recipit oui crudi medullam + croceam et olei rosacei et mellis despumati optimi et olei susini paria + pondera. Diligenter commixtis uteris in pesso.
+Encolpismi confectio ad siccitatem et relaxandam constrictionem et ad + duritiam matricis et ad obdulcandam acredinem. Faeni graeci et lini seminis + et ptisanae, omnium trium paria pondera commisces et cum aqua dulci coques + ut sucum faciant non nimis mucilentum, et diligenter ipsum sucum liquabis. + Potione lauata admisces mellis despumati coclearium I aut II pro modo suci, + admiscebis et olei susini tantundem, et sic in uno commixtis et tepefactis + encolpizabis per corneum metrenchyten appellatum; supino schemate iacentis + in sinum mulieris infundes, quem Graeci colpon appellant. Quod si ad + praesens metrenchyten non inueneris, per enetera osseum uesica aptata id + facies.
+Metromaniam latino sermone matricis furores siue insaniam dicimus. Hoc + medicamentum conuenit, et ad omnia carcinomata matricis id est cancerosa, et + ad alia dyscola id est difficilia ualde bonum probatur. Recipit croci, opii, + galbani, auripigmenti, omnium IIII dr. quaternas, olei dadini et nardini + unc. singulas. Conficies et uteris post annum aut certe post VI menses in + pesso in modum fabae aegyptiae maioris aut in modum auellanae nucis + appositum.
+Flebotomia in cruribus supra talos interiores adhibita patefacit + matricem.
+Aliud. Nitrum album cum melle et cum resina terebintina et oleo ueteri + illinitum aut orificio matricis appositum patefacit.
+Aliud. Fel bubulinum ‹cum› ruta similiter facit.
+Aliud. Caricarum pinguium caro cum nitro et oleo cyprino contrita similiter + operatur.
+Aliud. Pessarium menstrualem sanguinem prouocans, quod Graeci emagogon + dicunt. Etiam et mortuos fetus excludit. Accipit autem pulei acapni, + absinthii pontici comae scrip. ternos, nitri scrip. VIIII, mellis quod + sufficit.
+Potio menstrualem sanguinem prouocans. Recipit fu pontici, asari radicis, + mellis, acori, omnium IIII dr. binas. Dictamni cretici manipulum I, passi + cretici sext. III. Simul omnia in cacabo nouo sufficienter decoques et in + usum exinde potui dabis cyatum unum semis mox lotis.
+Thymum tritum et cum uino potatum accelerat partum.
+Aliud. Faeni graeci semen et ibisci radicem quam althaeam uocant et marrubii + herbae manipulos II et lini semen simul omnia in aqua decoques, et ipsa + decoctio in encathismate, id est in balneo, supra sellam sedenti patefactis + pedibus ante et retro fotui adhibita confestim excludit quae diu + tenebantur.
+Aliud. Resina frixa suffita aut in pecudum uel boum galbanum suffitum, aut + elleborum nigrum aut styrax aut uini faex suffita non solum secundas + mulierum sed etiam fetus mortuos excludit.
+Item potio. Tria grana de medio citri tolles et teres et cum potione aquae + calidae dabis, et continuo carebit.
+Matricis emorragian latino sermone sanguinis fluxum uel profluuium dicimus. + Et est passio incurabilis, maxime si longo tempore sit et ex antecedenti + frequenti abortione et secundum putredinem arteriarum fuerit creata.
+Ob diligentiam uero curationis oportet in principio, antequam passio tempore + diuturno ueterescat, ea adhibere quae ualeant uirtute styptica omnia soluta + densando uel constringendo sanare, hoc est rosam siccam, lenticularum + turiones uirides, myrtam siccam, siliquae graecae aridos ramos et caducum + granatae. Omnia in uino mixto decoques ex duabus partibus aquae et una uini, + et ptygmate confecto diligenter fomentabis, et inicies ex ipso liquore + supino schemate iacenti pedibus patefactis, subposito prius clunibus + ceruicali ut renes patientis sursum erigantur, quod Graeci anatropen dicunt. + Tunc mannae turis, aluminis scissi parte singula, caduci granatae dimidia + parte cum ptygmate supra scripto contrita usque ad mellis crassitudinem, + abstinet profluuium sanguinis iniecta.
+Aliud. Granatae siccae corium et pini cortex et galla et acantha aegyptia + adhibita similiter operantur.
+Aliud. Acacia cum hypoquistidis suco ex decoctione rosae contrita et in + floculo apposita abstinet fluxum.
+digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+I Capitis dolori.
+II Pthiriasi[s] et porrigini, id est pediculos in capite.
III Vlceribus in capite manantibus.
+IIII Alopiciis.
+V Capillis denigrandis.
+VI Auriculis.
+VII Parotidibus, id est farcimina quae sub auribus nascuntur.
+VIII Epiforae, id est ad humores oculorum infusos.
+VIIII Oculis suffusis sanguine.
+X Naribus.
+XI Destillationi.
+XII Oris uitiis.
+XIII Dentibus.
+XIIII Dentioni infantum.
+XV Vuae.
+XVI Tussillis et faucibus.
+XVII Anginae, id est intra fauces farcimina quae nascuntur.
+XVIII Lichenis, id est inpetigines.
+XVIIII Elefantiasi.
+XX Vlceribus in facie manantibus.
+XXI Ceruicibus et his quae mollienda sunt.
+XXII Vmeris et lateribus.
+XXIII Pectori.
+XXIIII Tussi.
+XXV Sanguinem reicientibus.
+XXVI Vomicae.
+
+
+ [albi] conspargi oportet frontique inlini,
+ et super fascia pedalis alligetur. anethum ita uti de horto sublatum est
+ decoquitur ex oleo, et suco eius dolor unguitur.
+
+ [n]tur; deinde raditur et miscetur cum spuma et
+ cerussa.
+
+
+ [mel cum rosaceo inditur] mel cum rosaceo et manna turis ad instar
+ cochlearii adiciuntur. hoc et uulnera sanat et umores exsiccat. parum
+ audientes utiliter acetum gargarizant. auricularum fracturis medentur bulbi
+ triti et appositi et quinto die soluti. [et] adeps anserinus cum cepae suco
+ inlinitur. deplorata autem uitia aurium sic sanantur. gliri detrahetur
+ pellis et intestina eiusdem decoquuntur in uase nouo cum mellis heminis
+ tribus usque ad tertias atque ita adseruatur, et cum opus est, strigle
+ medicamentum tepefactum infunditur. ualde laudantur et terreni uermes cum
+ anseris adipe cocti et instillati. [et] in auribus inmissum. purulentis auribus infunditur fel
+ tauri cum porri sectiui suco.
+
+
+
+
+
+ [sed melius eorum quae
+ in rubis nascuntur] sextarii tres leni uapore decoquuntur, ut ad
+ spissitudinem mellis ueniat:
+
+
+ [m] uuam emendat.
+
+
+ [id est
+ salsorum piscium] ex melle inlinitur. alium tritum ex pusca
+ gargarizatur. lini semen et anethum in oleo ex aqua decoctum ad tertias
+ imponitur. acetum et sal gargarizatur.
+
+
+
+ [uel alei] ex aqua
+ feruenti remedio sunt tumori. ouorum lutea cum adipe anserino et rosaceo.
+ fel taurinum uel caprinum inlinitur.
+ [uel] uellera sulphure uiuo suffita efficaciter excalefaciunt.
+ pugionis mucrone quo homo percussus est leuiter pungi prodest.
+
+ [m] dabis, picem liquidam in ouo.
+ iecur lupi coctum esui datur.
+
+ [medicos] aduersum hoc malum non inueniunt. ego certe
+ scio raro quemquam huic pesti ereptum qui se illis credidisset. [singularum rerum
+ omnium]. haec ex uino diligenter teruntur ad crassitudinem paulo
+ spissiorem quam mellis.
I Pthisicis.
+II Syntexi ‹id est› percussio sanguinis aut fleumae.
+III Sciaticis.
+IIII Praecordiorum dolori.
+V Ventri molliendo.
+VI Ventri sistendo.
+VII Coleribus.
+VIII Torminibus.
+VIIII Tenesmo.
+X Dysentericis [et coeliacis].
XI Coeliacis ‹id est› tortura uel commissiones + intestinorum.
+XII Tineis.
+XIII Lieni siue spleni.
+XIIII Lumborum dolori.
+XV Sedis uitiis.
+XVI Coli dolori et omnium intestinorum.
+XVII Condylomatis [collectio sanguinis].
XVIII Vesicae dolori.
+XVIIII Incontinentiae urinae.
+XX. Verendorum uitiis.
+XXI Testibus et ramicibus.
+XXII Inguinibus.
+XXIII Vlceribus.
+XXIIII Cruribus et tibiis.
+XXV Talorum dolori et tumori.
+XXVI Pernionibus et uitiis pedum.
+XXVII Clauis et callis.
+XXVIII Podagrae dolori.
+
+
+
+
+ [in hoc languore aqua marina lauari
+ prodest].
+ [id est pisces salsi]
+ uentri molliendo cum felle tauri umbilico inlinuntur. lac caprinum potatum
+ cum sale et melle. uentriculus suillus in quo sarda decocta sit [confectio
+ thalassomelis]: aquae marinae et aquae caelestis eadem mensura et
+ mel eiusdem portionis permiscetur, et seruatur in uaso fictili picato.
+
+
+
+ [id est
+ caules] discoctum editur cum sale. aqua marina ex alto hauritur;
+ seruatur in uetustatem, uires inde imponuntur: bibitur cum uino aut aceto,
+ uomitu praecedente.
+
+ [in cibo] imponi iubent, ueterem
+ autem tritum in modum farinae mensura cyathi addi in cyathos tres uini
+ cibarii et ita deuorari.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ [aut faba ex
+ uino] inlinitur.
+
+
+
+
+ [ex oleo].
+ pollinem ex oleo temperant et adiciunt: extrahit enim.
+
I Ad neruos et articulos.
+II Sanguini ex ulceribus sistendo.
+III Vlceribus recentibus et neruis incisis.
+IIII Ad ulcera et ad cancrum quod noma uocatur.
+V Ad panas quas paniculas nos dicimus.
+VI Ad strumas id est scrofas quae nascuntur in gutture.
+VII Ad furunculos.
+VIII Ad carbunculum.
+VIIII Ad ambusta.
+X Ad morsum canis rabiosi.
+XI Ad morsum canis non rabiosi.
+XII Ad cicatrices quibus color reddi debet.
+XIII Ad frigore exusta.
+XIIII Ad extrahenda ea quae in corpore fixa sunt.
+XV Ad quartanas.
+XVI Ad tertianas.
+XVII Ad febres periodicas id est febres quae de accessionibus nascuntur.
+XVIII Ad lethargicos.
+XVIIII Ad freneticos qui sensum perdunt et qui somnum non capiunt.
+XX Ad cardiacos.
+XXI Ad comitialem morbum.
+XXII Ad hydropicos.
+XXIII Ad morbum regium.
+XXIIII Ad ignem sacrum.
+XXV Ad ossa fracta.
+XXVI Ad scabiem.
+XXVII Ad papulas et prurigines.
+XXVIII Ad uaros.
+XXVIIII Ad uerrucas.
+XXX Ad liuores et tumores.
+XXXI Ad paralyticos.
+XXXII Psilotrum.
+XXXIII Antidotum contra uenena.
+XXXIIII Contra leporem marinum et pastinacam.
+XXXV Contra murem araneum.
+XXXVI Contra phalangium.
+XXXVII Ad serpentis et hominis morsum.
+XXXVIII Contra aspidem.
+
+ [eius] imponitur. senectus
+ serpentium in corio taurino alligatur.
+
+
+ [cum] sulphure et pice purgat.
+
+
+ [ur].
+ nouem granis hordei si quis furunculum circumducat singulis manu sinistra et
+ omnia in ignem coiciat, confestim sanat.
+
+ [ferarum] cinis pellium. magnes lapis crematus tritusque
+ inspargitur. fimus leporis et caprae inlinitur aequis ponderibus.
+
+
+
+ [m] ex oleo excalefactoriam uim habet. axungia
+ porcina.
+ [est], sed maxime
+ leporis, cum pari pondere turis aut uisci.
+
+ [n]tur idemque emplastrum ut libet in aluta
+ tamquam anaco‹l›lema imponitur ante accessionem et aquae
+ frigidae decem unciae bibuntur.
+
+
+
+ [m]
+ ‹sudorem sistit›. [lapillus qui in uentriculo hirundinis
+ inuenitur gestatur.]
+
+
+ [m] et ficus et cyminum aequis partibus tusa
+ uentri imponuntur. ficus siccae coquuntur et ex uino et absinthio
+ suffunduntur; farina hordeacea addito nitro: omnia in unum conteruntur et
+ ita imponuntur.
+
+
+
+
+
+
+ [et cepa] imposito, fimo
+ ouium inlito, sanguine murium recenti, erinacei felle, sanguine lacertae,
+ fimo gallinacei cum oleo et nitro. [cymino] ocimo cum atramento sutoricio, inmaturarum
+ ficorum lacte cum axungia mixto, capitum menarum cinere cum alio trito,
+ cinere fimi uitulini ex aceto, asini urina cum suo luto.
+
+
+
+
+ [r]ing‹u›it. haedi sanguis utiliter
+ bibitur.
+
+
+
+ [sit] facillimum
+ uulturinarum pinnarum suffitu, ebuli fumo, nidore usti cornus ceruini.
+
+
Distributed under the Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) license.
+This license covers the annotations added by the Monumenta Germaniae Historica and the + Bavarian State Library, Munich, in the course of project "digital MGH" + http://www.dmgh.de, funded by the + German Research Foundation (DFG).
+We do not claim any rights on the text itself which is believed to be in the public domain.
+If you distribute a copy or a derivative version of this file, please indicate the source + of the file by mentioning the Monumenta Germaniae Historica (MGH) and the + Bavarian State Library, Munich (BSB).
+digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Il testo si presenta già corretto secondo le indicazioni fornite negli Addenda et corrigenda: al paragrafo 7 lecticaverint è stato corretto con lectitaverint. È stato corretto un errore di stampa: infatti immediatamente prima del paragrafo 194 è stato aggiunto un punto fermo, che era stato omesso nell'edizione.
Dal momento che il testo si presenta esclusivamente suddiviso in paragrafi, che non sempre coincidono con i capoversi, per facilitare la navigazione all'interno del testo, nel rispetto della struttura stabilita dall'edizione di riferimento, si è deciso di raggruppare i paragrafi in sezioni.
+ +Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+
+ Adam protoplastus primusque mortalium vixit annos CCXXX et genuit Seth.
+ Seth vixit an. CCV et genuit Enos.
+ Enos autem vixit an. CXC et genuit Cainan.
+ Cainan item vixit an. CLXX et genuit Malelehel.
+ Malelehel vixit an. CLXV et genuit Iareth.
+ Iareth vero vixit an. CLXII et genuit Enoch.
+ Enoch vero vixit an. CLXV et genuit Mathusala.
+ Mathusala vixit an. CLXVII et genuit Lamech.
+ Lamech quoque vixit an. CLXXXVIII et genuit Noe.
+ Cainan vero vixit an. CXXX et genuit Sala.
+ Sala autem vixit an. CXXX et genuit Heber.
+ Heber quoque vixit an. CXXX et genuit Falech.
A confusione ergo linguarum et primatu Heber, a quo Hebrei, et usque nativitatem Abrahae, quando et primus rex in mundo in gente regnabat Assyriorum Ninus anno regni sui XLII, supra scripto familiarum serie currentes, fiunt anni DXLI sic.
+ Falech vixit an. CXXX et genuit Ragau.
+ Ragau vixit an. CXXXII et genuit Seruch.
+ Seruch autem vixit ann. CXXX et genuit Nachor.
+ Nachor vero vixit an. LXXVIIII et genuit Thara. .
+ Thara quoque vixit an. LXX et genuit Abram.
Regnum ergo Assyriorum post annorum numero mille ducentos et quadraginta finem tantae diuturnitatis accepit ad Medosque translatum est. Nam Arbaces praefectus Medorum Sardanafalum occisum regnum eius invasit et in Medos deduxit.
+
+
+
litterarum elementa tria sunt, quae planius genera memoramus,
+
unum uocalium, alterum semiuocalium, postremum mutarum. elementum
+
uocalium litterarum, quibus ex uocalitate inditum nomen est, apud nos
+
quinque litteris continetur, apud Graecos septem. harum illi aliquas et
+
corripiunt et producunt, aliquas semper longas, aliquas semper breues
+
habent. nos uero, quoniam numero sumus exigui uocalium litterarum,
+
pro natura unius cuiusque syllabae easdem corripere et producere
+
possumus. sunt autem hae, a e i o u. his quaecumque syllaba aut
+
singularibus constat, ut a uirgo infelix
o dea
qualibet parte consonantibus, ut ne pete conubiis natam
consequentibus, ut aestatem increpitans seram
quid ago
interdum sine aliqua consonante, ut Oenotri coluere uiri
praecedentibus consonantibus, ut praeterea genus
semiuocalium septem litteris constat, quae per se quidem proferri singulae
+
possunt, sine uocali tamen per se syllabam facere nequeunt. ideoque
+
semiuocales dictae: quod per se proferantur, uocalitatis nomen attingunt;
+
quod per se syllabam non faciant, mutis similes inueniuntur. sunt autem
+
numero septem, f l m n r s x. elementum mutarum litterarum nouem
+
litteris constat, quibus ex natura suum uocabulum cessit. ideo enim mutae
+
dicuntur, quoniam per uocales litteras pronuntiantur neque etiam per se
+
syllabam facere possunt. sunt autem numero nouem, b c d g h k p q t.
+
harum omnium diuersi elementi litterarum uim naturamque per ordinem
+
memorabo.
+
de uocalibus litteris. uocales litterae quinque sunt. ex his omnibus
+
o littera specialem continet rationem et
non tamen plenius imitatur. nam etsi naturaliter breuis fuerit, pro longa
+
poni potest: in ultima dumtaxat syllaba saepe contingit quibuscumque
+
partibus orationis. in nominibus masculinis et femininis casu nominatiuo recte
+
o littera producitur, quia et in genetiuo singulari producta est, ut Cato et
+
ratio, ut
+quis te, magne Cato, tacitum
ut
+arduus arma tenens non te rationis egentem
Lucanus uero breuem posuit o syllabam superioris nominis, ut
+arcano sacras reddit Cato pectore uoces
hic eam, quoniam ultima syllaba pedis est, uidetur corripuisse; ille, quoniam
+
non solum pedi faciat caput, sed etiam quod manifeste longa sit, produxit.
+
at in hoc nomine, uirgo uirginis, ubi manifeste breuis est, quoniam
+
genetiuo deficit, quem ad modum eam longam poneret Vergilius in hoc uersu,
+hunc mihi da proprium, uirgo sata nocte, laborem
nisi eam pro longa poni posse secundum eius litterae naturam sciret?
+
non quod initium pedi faciat, ut quibusdam placet. in uerbis quoque, licet
+
breuis sit, pro longa ponitur, ut en quid ago
traho
de semiuocalibus. semiuocales litterae septem sunt, f l m n r s x.
+
harum natura generalis ea est, ut omnes consonantium loco ponantur.
+
nam et semiuocales mutae consonantes appellantur. uerum tamen istarum
+
quattuor, l m n r, liquidae sunt, si consonantibus aliis, in una tamen sed
+
posteriores dumtaxat syllaba, postponantur. idcirco dictae liquidae, quoniam
+
postpositae propriam uim potestatemque deperdunt, dum earum sonus
+
liquescit et tenuatur, et nunc breuem nunc longam communemque
+
syllabam {per positionem} eam quae praecesserit pro arbitrio scribentis
+
efficiunt, si tamen consonans una praecesserit liquidam, ut
TroiaeEuandrum Euandrique domus ‹et moenia replet›
qualibet parte orationis producere. a autem et e naturam suae uocalitatis
+
siue correptae siue productae custodiunt. duae uero, i et u, nunc uocales
+
nunc pro consonantibus ponuntur, ea ratione, si eas praecedentis aut
+
uocalis aliqua de superioribus consequatur, ut inueni germana uiam
aut harum duarum, de quibus agimus, alteram praecedentem quaelibet
+
fuerit altera consecuta, ut tum Iuno omnipotens
uiuum persedit
facultas obruendi praecedentem a tergo insidiantibus exhibetur. praeterea
+
uim naturamque i litterae uocalis plenissime debemus cognoscere, quod
+
duarum interdum loco consonantium ponatur. hanc enim ex suo numero
+
uocales duplicem litteram mittunt, ut cetera elementa litterarum singulas
+
duplices mittunt, de quibus suo disputabimus loco. illa ergo ratione i
+
littera duplicem sonum designat, una quamuis figura {forma} sit, si undique
+
fuerit cincta uocalibus, ut acerrimus Aiax
aio te, Aeacida, Romanos uincere posse
nam si duae liquidam praecesserint mutae, necessario fiet praecedens
+
syllaba positione longa. recte igitur liquidae dictae, quod sibi inhaerere non
+
possunt, exceptis duobus nominibus, ut Mnestheus et Mnasylos. x quoque
+
specialem uim tenet, quod, quamuis una consonans sit, tamen pro duplici
+
semper cedit et sola facit positione longam, siue in praecedenti syllaba
+
sit siue in consequenti: in praecedenti, ut nox erat
ut axem umero torquet
nominatiuus singularis duodecim litteris terminatur. per has omnis
+
nouissimarum syllabarum naturas aperiam. nominatiuus singularis a littera
+
terminatus in omni genere postremam syllabam breuem facit: masculino,
+
ut aduena nostri
Irim de caelo misit Saturnia Iuno
mittunt.
+
mutae litterae nouem sunt, b c d g h k q p t. hae omnes praeter
+
c in oratione positae simplices sunt, quoniam c littera duplex in solis
+
dumtaxat pronominibus inuenitur et una pro duabus consonantibus cedit,
+
quoniam crassum sonum reddit ac duplicem, ut hoc illud germana
et pro Iuppiter ibit hic ait
hoc erat alma parens
ceteris autem partibus orationis duplicem non optinet potestatem. nam
+
si dicas nec erat alma parens, nec ait, pro una cedit, et uis illa soni
+
deficit crassioris. h litteram uero scire debemus consonantis loco poni
+
non posse, quia nota est aspirationis quam solida littera, quam Graeci non
+
figura aliqua litterae quam titulo pronuntationis ostendunt.
+
Graecae litterae duae sunt in oratione Latinatis, y et z, quarum
+
diuersa natura est. y enim uocalis est, quae et produci et corripi possit:
+
producitur in hoc, quos neque Tydides
demum lucos Stygiae
Graeco fonte deriuauit non suorum necessitate uerborum quam Graecorum
+
nominum ratione. sed z littera apud Graecos duplex est; ita et apud
+
Latinos inuenitur, ut est
+contemptorque deum Mezentius
et
+at medias inter caedes exultat Amazon
+
uocalis littera naturae deseruit, consonans positioni. ex littera syllaba
+
nascitur, ex syllaba pes, ex pede comma, ex commate uersus, ex uersu
+
colon, ex colo periodos. comma est, {ut} cum particula uersus uim sensus
+
ostendit, ut o pater
concluditur, ut
+o pater, o hominum rerumque a(eterna) p(otestas)
periodos est, cum protractus per multa sensus sequenti uersu plenius
+
explicatur, ut
+
natura syllabarum breuium atque longarum in nominibus ceterisque
+
orationis partibus per ordinem nulla potest ratione artis conprehendi, sed
+
sola auctoritate inuestigari potest. neque enim omnium nominum
+
Graecorum atque nostrorum possumus numerum conprehendere diuersorum. ergo
+
licet profunda sit atque difficilis ratio syllabarum naturalium uim
+
qualitatemque monstrare, tamen de postremis syllabis regulariter disputabo.
+
syllaba naturaliter longa est quattuor modis. ea enim aut constat aut
+
incipit aut habet aut desinit. constat dicitur, quando sola uocalis syllabam
+
facit, ut o decus
en ego
+
uicta situuos aeterni ignes
desinit, quando in fine posita est, ut te quoque magna Pales
neutro quoque in solis nominibus Graecis, quoniam Latina non sunt,
+
breuis est, ut Horatius in
+
sic animis natum inuentumque poema iuuandisHoratius Soubiran frg. XXVIII,2 :
hac propter laeuum genu omnis parte locatusArat. Cicero Soubiran frg. XXXIII,27 :at … genus codd. Cic.; cf. Aratus ph. ph. 254
quam si Poenus transcenderit Alpes +Hannibal Lucanus 1,304-305
sol medium +
caeliVergilius , +<hi>Aen.</hi> 8,97
solis equiVergilius +,<hi>ars</hi> 377
praeterea sceptrum IlioneVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,653
non Beroe uobisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 5,646
tum uero omne mihi uisum c(onsidere)Vergilius , +<hi>Aen.</hi> 2,624
nomine quemque uocansVergilius ,<hi>Aen.</hi> 11,731
Allecto +
toruam faciemVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,415
Pyrgo tot Priami natorumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 5,645
iam Tauri laeuum cornu dexterque simul pesArat. Cicero + ,<hi>Aen.</hi> 12,115
Ilium ‹et› omnis humo fumatVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,3
atque ubi iam patriae per‹uentum ad limina sedis›Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,634
quorum alter +
AcarnanVergilius ,<hi>Aen.</hi> 5,298
unde uenit TitanLucanus 1,15
quicumque hymen funestus inlaetabilisTro. Seneca philosophus , +<hi>georg.</hi> 2,243
hic uir hic estVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,791
ipse doli fabricator +
EpeosVergilius +Zwierlein 861
fulmen eratVergilius , +<hi>Aen.</hi> 8,427
flumen agitVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,814
et tollens apicem generoso uertice flamenLucanus 1,604
armiger AutomedonVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,477
hunc uehit inmanis TritonVergilius ,<hi>Aen.</hi> 10,209
Hector ubi estVergilius , +<hi>Aen.</hi> 3,312
ager ille malusVergilius + ,<hi>Aen.</hi> 2,264
nec gemere aeria cessabit turtur ab ulmoVergilius ,<hi>ecl.</hi> 1,58
una ingens PeriphasVergilius , +<hi>Aen.</hi> 2,476
filius huic PallasVergilius ,<hi>Aen.</hi> 8,466
Arcas equesVergilius 5,96
haec erat illa famesVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,128
ille uelut pelagi rupes i(mmota) r(esistet)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,586 :pelago Verg. resistit Verg.
uisa maris faciesVergilius ,<hi>Aen.</hi> 5,768
mole tenet scopuliVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,589
ubera sicca fame medios mittentur in ignesLucanus 3,352
namque suam patria antiqua cinis a(ter) h(abebat)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,633
frigida iam celeri peragrata Borysthenis oracarm. Caluus +,<hi>Aen.</hi> 10,239
Pallas honoresHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,12,20
atque Getae atque Ebrus et Actias OrithyiaVergilius ,<hi>georg.</hi> 4,463 :Hebrus Verg.
hanc etiam MaecenasVergilius ,<hi>georg.</hi> 4,2
labentem pietasVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,430
sit +
mihi fas auditaVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,266
in commune nefasLucanus 1,6
Aeneas AnchisiadesVergilius ,<hi>Aen.</hi> 8,521
filius huic Pallas, illi comes ibat AchatesVergilius ,<hi>Aen.</hi> 8,466
ipse aries etiam nunc uellera siccatVergilius ,<hi>ecl.</hi> 3,95
arebant herba et uictum seges aegra negabantVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,142 :herbae Verg. negabat Verg.
sustentata ruet moles et machina mundiLucretius +Morel frg. 12 :(Io) (celeris †uergatar uistinis Morel)
degenerare tamen, ni uis humana quotannisVergilius ,<hi>georg.</hi> 1,198
Chromis et Mnasylos in antroVergilius , +<hi>ecl.</hi> 6,13 :(P2 V1) : Mnasyllos Verg.
Scorpios et iusta plusVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,271 :Dulichiumque Verg.
desuper omnis eo terrore Aegyptos et IndiVergilius , +<hi>Aen.</hi> 8,705
et Chaos et Phlegethon
aut Tmaros aut RhodopeVergilius ,<hi>ecl.</hi> 8,44
quaesitor Minos +
urnam mouetVergilius , +<hi>Aen.</hi> 6,432
Tros +
ait Aenea cessasVergilius , +<hi>Aen.</hi> 6,52
Dulichium Sameque et Neritos ardua saxisVergilius + , +<hi>Aen.</hi> 6,265
mos erat Hesperio in LatioVergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,186
campus aget gemitusVergilius , +<hi>Aen.</hi> 6,873
hoc nemus +
hunc inquit f(rondoso)Vergilius +, +<hi>Aen.</hi> 7,601
uomeris +
huc et falcis honosVergilius , +<hi>Aen.</hi> 7,635
os umerosque deo similisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,589
luce +
sedet custos aut summi c(ulmine)Vergilius + ,<hi>Aen.</hi> 8,351
at manus interea muris T(roiana) p(ropinquat)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 11,597
ne tanta incassum uirtus eatLucanus 2,263
heu quae nunc +
tellus inquitVergilius , +<hi>Aen.</hi> 2,69 :quae Verg.
arduus arma tenensVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,183
hoc caput o c(iues)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,572
nox eratVergilius , +<hi>Aen.</hi> 3,147 :etiam: ; 04,522 ; 08,026 cf. Hor. Ep. 15,01;
hic primum +
noua lux oculisVergilius +,<hi>Aen.</hi> 8,299
teque sibi generum Tethys emat om(nibus)Vergilius , +<hi>georg.</hi> 1,31
at Capys et quorum m(elior)Vergilius , +<hi>Aen.</hi> 2,35
aut Capyn aut c(elsis)Vergilius + ,<hi>Aen.</hi> 9,110
si fratrem PolluxVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,121
intonuit radiisque ardentem lucis et auroVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,142
talis Amyclei domitus Pollucis h(abenis)Vergilius ,<hi>georg.</hi> 3,89 :Amyclaei Verg.
Dardaniique rogumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,640
Chaoniique patrisVergilius ,<hi>georg.</hi> 2,67
in foribus letum AndrogeoVergilius , +<hi>Aen.</hi> 6,20 :Androgeo Verg.
in foribus letum AndrogeiVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,587
infelix nati funus crudeleVergilius ,<hi>Aen.</hi> 11,53
hoc genus acre uirumVergilius ,<hi>georg.</hi> 2,167 :haec Verg.
luctificam AllectoVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,324
Aenean hominum quisquamVergilius , +<hi>Aen.</hi> 10,65
Priamiden HelenumVergilius +, +<hi>Aen.</hi> 6,20 :Androgeo Verg.
portusque subimus / ChaonioVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,292-293 :Chaonio Verg.
portusque subimus / ChaoniosVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,292-293 :Chaonio Verg.
aestiferae LibyesLucanus 1,206
quamquam o si solitae quicquam uirtutis adessetVergilius ,<hi>Aen.</hi> 11,415
inseritur uero ex fetu nucis arbutus h(orrida)Vergilius ,<hi>georg.</hi> 2,69 :et Verg.
euaditque celer ripam inremeabilis undaeVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,425
nec non ad templum summasque ad Palladis a(rces)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 11,477
aspice uentosi ceciderunt murmuris auraeVergilius ,<hi>ecl.</hi> 9,58
Parrhasio dictum Panos de more LycaeoVergilius ,<hi>Aen.</hi> 8,344
ut Pagasea ratis peteret cum PhasidosLucanus 2,715
quaque fretum torrens MaeotidosLucanus 3,277
cum Daphnidos arcumVergilius ,<hi>ecl.</hi> 3,12 :Daphnidis Verg.
attonitae magna ora domus et talia f(ata)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,53
Hectora circumVergilius , +<hi>Aen.</hi> 6,166
lampada quassansVergilius + , +<hi>Aen.</hi> 3,295
et patrio AndromachenVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,297
Pelion hinnitu fugiensVergilius , +<hi>Aen.</hi> 1,328 :etiam: Aen. 1,373 OVID. metam. 14,841.
o LycidaVergilius ,<hi>ecl.</hi> 9,2
quo fugis AeneaVergilius +,<hi>georg.</hi> 3,94
sperne dilectam +
CypronHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,30,2
et scelerum poenas ‹et te, Catilina, minaci›Vergilius , +<hi>Aen.</hi> 8,668
o deaVergilius + , +<hi>Aen.</hi> 10,649
Tydide mene IliacisVergilius ,<hi>georg.</hi> 4,318
impius haec tam culta noualia milesVergilius ,<hi>ecl.</hi> 1,70
ingentes uterumque armato milite conplentVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,20 :ingentis Verg.
rupe sub aeriaVergilius , +<hi>georg.</hi> 4,508
mole +
tenet scopuliVergilius +,<hi>Aen.</hi> 1,97
Turne quod optantiVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,6 :diuom Verg.
Aeole namqueVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,65
Tybri paterVergilius , +<hi>Aen.</hi> 8,540 :etiam: 10,421.
o crudelis AlexiVergilius ,<hi>ecl.</hi> 2,6
Daphni quid +
antiquos s(ignorum) r.Vergilius ,<hi>ecl.</hi> 9,46 :r. ult. syll. : suspicis Verg.
Iri decus caeliVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,18
anne lacus tantos te lari maximeVergilius ,<hi>georg.</hi> 2,159
quo +
res summa loco, Panthu?Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,322
cum subito e siluis macie conf(ecta)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,590
causa fuit neque enim specie f(amaue)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,170
haec erat illa famesVergilius , +<hi>Aen.</hi> 7,128
amissis, ut fama, apibus morboque famequeVergilius + ,<hi>Aen.</hi> 7,589
Daphnis me malus urit, ego hanc in Daphnide laurumVergilius ,<hi>ecl.</hi> 8,83
postera cum primo lustrabat lampade terrasVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,148 :prima Verg.
Tyrrhenique omnes ‹et uersis Arcades armis›Vergilius , +<hi>Aen.</hi> 11,93
Arcadas accensos monituVergilius ,<hi>Aen.</hi> 11,660
Arctos Oceani metuentis aequore tingi
Cyclades et crebris legimusVergilius , +<hi>Aen.</hi> 3,127 :Cycladas Verg.
Nymphae noster +
amor LibethridesVergilius +, +<hi>Aen.</hi> 10,397
Arcades haec +
inquitVergilius , +<hi>Aen.</hi> 10,491
pulsant et pictis bellantur AmazonesVergilius + ,<hi>ecl.</hi> 7,21
Naides indignoVergilius ,<hi>ecl.</hi> 10,10
carmina uel caelo p(ossunt)Vergilius , +<hi>ecl.</hi> 8,69
arma +
manuVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,198
it comes et paribus curis uestigia figitVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,159
correptis subito mediisVergilius , +<hi>Aen.</hi> 10,407
saxum ingens uoluunt alii ‹radiisque rotarum›Vergilius +, +<hi>Aen.</hi> 8,220
o patria, o diuum domus ‹Ilium et incluta bello›Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,241
latos ‹per› populos terrasque poemata nostra +cluebunt Ennius ,<hi>ann.</hi> 1,12-13
Arcada piscosae cui circum flumina LernaeVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,518
cunctique fremebantVergilius , +<hi>Aen.</hi> 10,96
o socii, neque enim ignari sumus ante ‹malorum›Vergilius + ,<hi>Aen.</hi> 6,616
+
pronomina quoniam non plurima sunt neque multiplicibus syllabis
+
late distenta, idcirco non tantum de postremis syllabis eorum, sed de
+
omnibus disputabo.
+
pronomina personalia sunt haec, ego tu ille. primae personae ego
+
duabus breuibus constat, ut en ego uicta situ
tuas s(ortis)
haec pronomina, mihi tibi, nouissimas syllabas et corripiunt et producunt.
+
longae sunt in his uersibus, dic age namque mihi
namque tibi
litterae uocalis, quae frequenter in ultimo quidem produci quam corripi
+
potest. genetiuus huius pronominis ex breui et longa constat,
pelagi atque meiest mihi namque domi
namque mihi fallaxsunt mihi bis septem
Tymbre caput
primae et secundae personae syllabis longis constant, uos et nos.
+
genetiuus in omnibus personis m littera terminatus breuem habet ultimam, i
+
littera finitus longam, ut nil nostri miserere
atque utinam ex uobis unus uestrique fuissem
o a me, ut me me adsum qui feci
o decus Italiae
et me duce Dardanius
datiuus et ablatiuus duabus longis constant. item secunda persona
+
nominatiui singularis longam habet, ut tu quoque
longa constat, ut
+ o genitor nec te miseret gnatique tuique
de datiuo {ut} supra dictum est. accusatiuus et ablatiuus longa constant,
+
ut te quoque magna Pales
nominatiuus casus singularis nouissimam syllabam breuem habet in omni genere,
+
ut ille meum comitatus iter
illa uel intactae segetis
uer illud erat
habet, quos uel quas, ut quas ego
illius arma
mediam metri causa corripuit, quam in prosa producimus. potest alibi
+
ergo media longa poni. accusatiuus trochaeum recipit, datiuus et ablatiuus
+
spondium. nominatiuus et accusatiuus pluralis genere masculino et
+
feminino duabus longis constant; neutro uero genere ex longa et breui, ut
+illa manent inmota locis
longis et breui constat, datiuus et ablatiuus ex duabus longis.
+
infinitae qualitatis pronomina quis uel qui, quae ‹quid› uel quod: uocali
+
finitae syllabae longae sunt, consonanti breues, ut
Hesperiae
loco ponitur, ex longa et breui constat, ut
+cuius Aristaeo quoniam est oblata facultas
datiuus interdum ex duabus breuibus, ut et cui putre solum
interdum ex breui et longa, ut
+nunc locus aruorum ‹ingeniis quae robora cuique›
in synalipha longa. accusatiuus breuem postremam recipit, ablatiuus in
+
omnibus pronominibus et generibus longam. nominatiuus pluralis longam
+
naturaliter capit ultimam syllabam masculino et feminino genere, neutro
+
autem tribus casibus breuem, illa. genetiuus ex longa et breui constat,
+
quorum uel quarum, ut externi ueniunt quorumque a s(tirpe) n(epotes)
quarum quae fandi d(octissima) C(ymodocea)
terminantur, iambum recipiunt, ut quis ante ora patrum
tale tuum nobis carmen
quale sopor
+
fessis
et quali. plurali numero nominatiuus masculino et feminino genere
+
spondium recipit, neutro dactylum, ut talia per Latium
multa mari nautae
pyrrichium, ut hic quibus inuisi fratres
item talis et qualis, tale et quale eiusdem infinitae qualitatis recipiunt
+
nominatiuo et genetiuo singulari trochaeum, ut talis in aduersos
qualis erat
spondium habet, ut talis et qualis; ceteri omnes dactylum recipiunt.
+
item minus quam finitae qualitatis pronomina is ea id: masculino et
+
neutro genere nominatiuus singularis breuem syllabam recipit, feminino
+
utrasque breuis. genetiuus omnium trochaeum capit, eius; datiuus
+
iambum, ei; accusatiuus pyrrichium, eum uel eam; ablatiuus iambum, ab eo.
+
item pluraliter nominatiuo casu masculino quidem genere longa est et una
+
fit syllaba de duabus uocalibus, ut ii: genere feminino iambum recipit, ut
+
eae, neutro pyrrichium; genetiuus casus in omnibus generibus
+
amphibrachym; accusatiuus masculino et feminino iambum, neutro pyrrichium;
+
datiuus et ablatiuus iambum.
+
item pronomina finita iste ista istud: nominatiuus singularis omnium
+
generum nouissimam breuem recipit. genetiuus palinbacchio constat
+
interdum, ita ut media longa sit, istius; interdum dactylus poni potest, ut
+
media syllaba corripiatur, ut illius aram
ipsius ante oculos
datiuus spondium habet, accusatiuus trochaeum, ablatiuus spondium. item
+
pluralis nominatiuus masculini et feminini recipit spondium, neutro
+
trochaeum; genetiuus palinbacchium: accusatiuus nominatiuo consentit: datiuus et
+
ablatiuus spondio constat.
+
item pronomina possessiua noster uester, nostra uestra, nostrum
+
uestrum: nominatiuus singularis ubique trochaeum recipit, genetiuus
+
spondium, datiuus eundem, accusatiuus trochaeum, ablatiuus spondium. pluraliter
+
masculino et feminino genere nominatiuus spondium habet, neutro tribus
+
casibus similibus trochaeum, genetiuus palinbacchium, accusatiuus ceterique
+
spondium.
+
item triptota pronomina sibi se a se. sibi pronomen datiuo casu
+
utroque numero frequenter duabus breuibus constat, ut
pulchra suum
quorum de natura supra dictum est, ut Caluus in
+
mens mea dira sibi praedicens omnia uaecorscarm. Caluus , +<hi>Aen.</hi> 7,41
en age segnisVergilius +Morel frg. 10 :(Io)
auguriumque suumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,260
huius odorato radices incoqueVergilius ,<hi>georg.</hi> 4,279
atque huic responsum paucis ita reddiditVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,672
siue meum corpus spoliatum lumine mauis, +redde meis Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,935-936 :siue meum : et me seu Verg.
quantus ab occasuVergilius , +<hi>Aen.</hi> 9,668
tantus amor +
terraeVergilius ,<hi>georg.</hi> 2,301
miserere laborum / tantorumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,143-144
+
de ultimis syllabis dicam paene ultimisque uerborum. uerba omnia
+
cunctis significationibus coniugationibusque modis temporibus atque
+
personis decem litteris terminantur, uocalibus quinque, consonantibus quinque:
+
a littera uocali semper producta, ut da nunc Tymbre pater
littera producta, ut tu uatem tu, diua, mone
namque sub Oebalia memini
fac ergo ut fuerit
aliis personis temporum et modorum eadem syllaba ita ut imperatiuo modo
+
et corripi et produci pro sua natura potest. as uel es syllabae in omnibus
+
uerbis et coniugationibus praeter sum et quae ex ipso nascuntur, ut
+
adsum prosum, quia et defectiua sunt et coniugatione carent, semper
+
producuntur, ut
+uicinosque ignare paras inuadere p(ortus)
et
+formosam resonare doces Amaryllida siluas
at in illis defectiuis breuis est, ut huc ades o Galatea
laeta dedi
o littera frequenter producta, ut lustra domosque traho
correpta. nam, ut superius dictum est, o littera postrema uocalis in
+
nominatiuis casibus nominum siue pronominum, personis quoque uerborum,
+
et corripi et produci potest. u littera semper longa; sed haec in uerbis
+
inpersonalibus inuenitur, ut clamatu et monitu. cuius declinationis forma
+
apud Vergilium nostrum non facilius inuenitur. item de consonantibus.
+
uerba m littera terminata breuem syllabam recipiunt, cuius rationem supra
+
memoraui, ut aut in synalipham cadat, aut positione longa reddatur syllaba.
+
c littera terminata saepe producitur, ut duc age duc ad nos
age namque mihi f(allax)
fuerit tertiae coniugationis productae, producitur: etiam in monosyllabis
+
uerbis, quae coniugatione carent, potest syllaba produci, ut
Tarquinioshis germana malis oneras atque obicis hosti
nec Turnum segnis retinet mora sed rapit acer
mus uel tis syllabae plurali numero inueniuntur, sed semper breues
+
sunt, ut
+nox ruit, Aenea, nos flendo ducimus horas
et
+lumina labentem caelo quae ducitis annum
uerba r littera terminata qualibet praecedente uocali nouissimam syllabam
+
breuem recipiunt: ar syllaba, ut inferar et quos Sidonia uix u(rbe)
er syllaba, ‹ut› magicas inuitam accingier
utrumque caputducitur infelix aeuo c(onfectus) A(coetes)
postremam semper breuem syllabam reddit praecedentibus tribus
+
uocalibus, a e i, ut
+Lydorumque manus collectos armat agrestes
et admonet ira deum
disputauimus generaliter de postremis syllabis. nunc specialiter
+
disceptabimus per significationes modos tempora atque personas.
+
prima persona modo pronuntiatiuo, id est indicatiuo, tempore
+
praesenti actiuorum ‹et› neutralium uerborum saepissime longam recipit, ut
+lustra domosque traho
tertiae coniugationis productae semper producit ultimam syllabam, ut
+
donas mones audis, tertiae autem coniugationis correptae corripit, ut
+causando nostros in longum ducis amores
tertia persona omnibus quattuor ordinibus coniugationum ultimam syllabam
+
corripit. plurali numero prima et secunda in tribus ordinibus
+
coniugationum productis, excepta tertia coniugatione correpta, paenultimam syllabam
+
producunt, nouissimam corripiunt, ut donamus donatis, monemus monetis,
+
audimus auditis; tertia uero correpta coniugatione paenultima semper
+
corripitur, ut nos flendo ducimus horas
labentem caelo qui ducitis annum
persona singularis eandem i litteram duplicat, ut adiit agnouit
tempore praeterito imperfecto numero singulari paenultimam syllabam in
+
omnibus personis utriusque numeri uniuersae coniugationes longam
+
recipiunt, ut donabam monebam audiebam legebam: item pluraliter,
+
donabamus monebamus audiebamus legebamus. nouissima syllaba singulari
+
numero persona prima semper breuis est in omnibus coniugationibus, ut
+
clamabam et cetera. secunda persona singularis omnium coniugationum
+
producit ultimam, ut clamabas monebas audiebas rapiebas. tertia autem
+
persona singularis et prima uel secunda pluralis semper breuem habent,
+
ut clamabat clamabamus clamabatis. tertia autem pluralis positione longa
+
fit, ut clamabant. in defectiuis sane uerbis, si consideres sum et adsum
+
uel prosum, paenultima corripitur, ut eras aderas uel proderas. in ceteris
+
personis similiter. praeteritum perfectum tempus semper longam recipit
+
ultimam, siue i littera postrema simplici prima persona terminatur, ut
+Tityre tu patulae cecini s(ub)
abii?
debeat duplicare. sola tertia coniugatio producta seu correpta, non tamen
+
in omnibus uerbis, geminare potest, ut adpetii et Veneris u(iolaui) u(ulnere) d(extram)
et, ut supra dictum est, quo feror? unde abii?
obstipuit subiit cari
ergo errare noscuntur hi qui Vergilium nostrum longam pro breui
+
posuisse putant, ut in his uersibus longam pro breui sane posuit.
+illae autem paribus quas fulgere cernis
et auroque effulgere
duplicatur, paenultima semper corripitur. in prima autem coniugatione
+
producitur, ut clamaui donaui. in secunda coniugatione corripitur, ut
+
monui splendui. at si primae coniugationis declinationem hanc induxeris,
+
quae ex auctoritate, non ex ratione descendit coniugationis, domui,
+
paenultimam corripies. in secunda persona singularis semper ultima producitur
+
in omnibus uerbis. in tertia persona coniugationis primae paenultima
+
syllaba aliquando corripitur, ut intonuit laeuum
producitur, ut armauit ornauit. in omnibus autem coniugationibus nouissima
+
breuis inuenitur. plurali numero prima persona coniugationum omnium
+
paenultimam siue ultimam syllabam semper corripit, ut
fragili donauimusiunximus hospitio
ultimam semper corripit. tertia persona paenultimam semper ubique
+
producit, ut et socii amissi petierunt
quam alii quartam nominant, paenultimam semper ubique producit et
+
ultimam corripit, ut
+Romanos ad templa deum duxere triumphos
praeterito plusquamperfecto tempore numero singulari prima persona
+
paenultimam ultimamque in omnibus coniugationibus corripit, ut
+
donaueram splendueram audieram iunxeram. secunda persona paenultimam
+
corripit, nouissimam producit, ut audieras et fama fuit
primae consentit, ut
+ter circum Iliacos raptauerat Hectora muros
plurali numero prima persona secundaque in omnibus coniugationibus
+
paenultimam longam et ultimam breuem recipit, ut donaueramus
+
donaueratis, splendueramus splendueratis, audieramus audieratis, traxeramus
+
traxeratis: tertia persona paenultimam semper corripit, ut donauerant
+
traxerant. tempore futuro primae et secundae coniugationis in omnibus
+
personis paenultima syllaba longa est, ut clamabo monebo. postrema quoque
+
bo syllaba longa est; sed si necesse fuerit ut pro breui ponatur, licebit
+
secundum quod in prima uerbi positione disceptauimus. ceterae sane
+
personae supra dictarum coniugationum utroque numero nouissimam semper
+
corripiunt, ut clamabis monebis, clamabit monebit. at in numero plurali
+
etiam paenultima corripitur, ut clamabimus monebimus, clamabitis
+
monebitis. tertiae coniugationis productae seu correptae prima persona
+
nouissimam syllabam corripit, ut audiam rapiam. paenultima uero syllaba tertiae
+
productae semper corripitur, ut sentiam audiam, ut
+audiam et haec Manis ueniat mihi fama s(ub) i(mos)
tertiae autem coniugationis correptae paenultima syllaba, ut fuerit natura
+
syllabae in aliis, ita alia corripitur alia producitur: corripitur in hac,
+mortalem eripiam formam
quoniam primae sunt uerborum syllabae nec declinationibus inmutatae.
+
secundae personae singularis coniugationis tertiae duplicis nouissima syllaba
+
semper producitur, ut audies scribes, quae syllaba uerborum ultima ubique
+
producitur; paenultima sane syllaba primae personae congruit. tertia
+
quoque persona similiter in ambabus syllabis consentit. pluralis personae
+
omnes sine ambiguitate paenultimam semper producunt et ultimam
+
corripiunt, ut audiemus audietis, rapiemus rapietis. tertiae uero personae
+
paenultima syllaba singularis personae consentit.
+
modo imperatiuo tempore praesenti numero singulari persona secunda
+
omnes coniugationes productae, praeter tertiam correptam, ultimam
+
syllabam producunt, ut litus ama
tu uatem tu diua mone
sane coniugationis correptae persona secunda singularis ultimam
+
corripit, ‹ut›
+continuoque greges uillis lege m(ollibus) a(lbos)
tertia persona singularis omnium coniugationum ultimam syllabam corripit,
+
ut donet moneat audiat rapiat. secunda persona pluralis in prima et
+
secunda uel tertia coniugatione producta paenultimam syllabam semper
+
producit et ultimam corripit, ut donate monete audite; ultima autem breuis
+
est. in tertia coniugatione correpta et ultima et paenultima breues sunt,
+
ut dicite felices animae
cingite fronde com(as)
tempore numero singulari secunda persona in tribus ordinibus coniugationum
+
productis et ultimam et paenultimam syllabam semper producit, ut clamato
+
moneto audito; in tertia coniugatione correpta paenultimam corripit, ut
+postremus metito
singulari paenultimam producit, si a litteram, quae coniugationem ostendit,
+
habuerit: eam et aliquando corripit, ut Lucanus in quinto
habet
diximus, primae uerborum syllabae in fundamento, non in declinationis
+
flexibilitate consistunt, merito suam naturam paenultimo loco custodiunt.
+
at in aliis uerbis eiusdem primae coniugationis, ubi declinatio inflectitur,
+
paenultima syllaba breuis inuenitur, ut clamitet quaeritet. ceterae uero
+
coniugationes huic formae consentiunt, ut paenultimam breuem habeant, ut
+ire {iter} neque ab terra moneat c(onuellere) f(unem)
et
+audiat haec genitor qui foedera f(ulmine) s(ancit)
nouissima etiam syllaba, quae t littera consonante semper finitur, in
+
omnibus breuis est. in omnibus autem coniugationibus numero plurali persona
+
secunda paenultimam syllabam semper longam et ultimam breuem recipit,
+
ut clamatote monetote auditote scribitote.
+
optatiuo modo tempore praesenti et praeterito imperfecto productis
+
coniugationibus prima persona singularis paenultimam longam et
+
postremam breuem habet, utinam amarem docerem audirem; tertia correpta
+
corripit paenultimam, ut arriperem cingerem. secunda persona duabus
+
longis terminatur, utinam amares moneres audires. hae enim uocales,
+
quibus coniugatio producta cognoscitur, ubique produci debent praeter
+
tertiam correptam, quae e litteram correptam recipit. tertia uero
+
coniugatio correpta paenultimam corripit, utinam cingeres. tertia persona
+
singularis primae consentit. plurali numero prima et secunda persona
+
omnium coniugationum paenultimam longam et ultimam breuem recipiunt,
+
ut utinam clamaremus clamaretis, moneremus moneretis, audiremus
+
audiretis, raperemus raperetis. tertia persona in productis coniugationibus
+
paenultimam producit, in tertia correpta corripit, utinam cingerent.
+
tempore praeterito perfecto et plusquamperfecto omnibus coniugationibus
+
persona prima singularis postremam breuem habet, secunda persona longam;
+
es enim syllaba producta terminatur, ut amasses audisses. tertia persona
+
primae congruit. pluraliter in omnibus coniugationibus prima secundaque
+
persona paenultimam longam et postremam breuem habet, ut amassemus
+
amassetis, rapuissemus rapuissetis. tempore futuro prima persona
+
paenultimam syllabam in omnibus coniugationibus corripit, utinam clamitem
+
moneam audiam eripiam. si uero prima uerbi syllaba in paenultimo loco
+
fuerit, pro natura sui longa inuenitur, utinam clamem, utinam donem:
+
a littera corripitur, ut
+flumina amen siluasque inglorius
ultima omnium semper breuis est. in persona secunda eadem erit
+
paenultima syllaba, quae in prima fuerit. secunda persona, siue es siue as
+
syllabas habuerit, ultimas producit. in tertia persona paenultima syllaba
+
eadem quae in superioribus erit, ultima uero semper breuis. pluraliter
+
autem et prima et secunda persona in omnibus coniugationibus
+
paenultimam longam recipit et ultimam breuem, ut utinam donemus donetis,
+
moneamus moneatis, audiamus audiatis, legamus legatis. ‹tertia› tertiae
+
personae singulari in paenultima syllaba similis inuenitur.
+
adiunctiuo modo praesens et praeteritum imperfectum seu
+
plusquamperfectum tempus optatiuo modo congruit. perfectum uero tempus numeri
+
singularis in omnibus personis omnium coniugationum paenultimas
+
ultimasque syllabas breues habet, ut cum clamauerim clamaueris clamauerit, ut
+
cum monuerim monueris monuerit, ut cum audierim audieris audierit,
+
ut cum scribserim scribseris scribserit; plurali autem numero in omnibus
+
quattuor coniugationum modis personas duas, primam et secundam, quae
+
paenultimam semper producunt; ultima uero corripitur. tertia uero persona
+
paenultimam corripit, ut cum donauerint monuerint audierint legerint.
+
tempore futuro alio (nam duo recipit, quoniam primum futurum tempus
+
futuro tempori modo pronuntiatiuo consentit) prima persona singularis sola
+
nouissimam syllabam longam habet, ut donauero monuero; ceterae duae
+
singularis * eademque primam paenultimam breuem recipiunt, ut donauero
+
donaueris donauerit. plurali numero prima et secunda persona omnium
+
coniugationum paenultimam longam et ultimam breuem habent, ut
+
clamauerimus clamaueritis, monuerimus monueritis, audierimus audieritis,
+
dixerimus dixeritis. tertia persona omnium paenultimam breuem habet.
+
infinitiuus modus tempore praesenti productis tribus coniugationibus
+
paenultimam longam habet, ut plausae sonitum ceruicis amare
item docere monere. interdum tamen in secunda coniugatione paenultima
+
syllaba corripitur, ut feruere Leucaten
late
coniugationem magis quam secundam esse uoluerunt, ut Lucilius
+feruit nunc, feruet ad annum
et Terentius in
+
dum feruit maxime tam placidum q(uam) r(eddo)
et stabulo frenos audire sonantesVergilius ,<hi>georg.</hi> 3,184 :sonantis Verg.
tu calamos inflare leues, ego dicere uersusVergilius ,<hi>ecl.</hi> 5,2
superas caeli uenisse sub aurasVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,768
nos abiisse ratiVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,25
+
modo pronuntiatiuo, id est indicatiuo, tempore praesenti numero
+
singulari persona prima paenultimam syllabam in aliquibus uerbis longam
+
recipit, ut ducor clamor, si tamen prima uerbi syllaba fuerit; in aliquibus
+
breuem, ut quo feror? unde abii?
syllabarum, frequenter paenultimam corripit, postrema autem semper breuis
+
est et erit. secunda tertiaque persona singularis excepta tertia
+
coniugatione correpta paenultimam longam et postremam breuem recipiunt. tertia
+
enim correpta duabus breuibus postremis terminatur, ut
infelix aeuo c(onfectus)
paenultimam longam habet, ut secunda et tertia persona singularis, ut
+
clamamur monemur audimur; in tertia autem correpta breuem recipit, ut
+
legimur et ferimur per opaca l(ocorum)
breuem et ultimam longam admittit, ut amamini et monemini. omnis enim
+
syllaba in uerbis, ut in aliis partibus orationis, i littera uocali finita semper
+
producitur. tertia persona postremam breuem habet. tempore praeterito
+
imperfecto omnibus in coniugationibus personisque praeter secundam
+
personam pluralis paenultimam semper longam et ultimam breuem inuenies,
+
ut ducebar ducebaris ducebatur; item plurali ducebamur. secundae uero
+
personae pluralis syllaba in tertio ab ultima loco producitur, ut
+
ducebamini. tertia persona pluralis ultimam breuem habet. tempore praeterito
+
perfecto et plusquamperfecto numero singulari prima et tertia coniugatio
+
producta paenultimam longam et postremam breuem habet, ut donatus
+
auditus; secunda autem coniugatio uel tertia correpta paenultimam syllabam
+
aliquando breuem recipit, ut admonitus, aliquando positione longam, ut
+
scribtus. plurali autem numero ultima longa est, ut admoniti; paenultima
+
breuis est. tempore futuro prima et secunda coniugatio persona prima
+
numero singulari paenultimam longam habet, ut amabor et docebor,
+
secunda et tertia persona breuem, ut Horatius in
+
nec semper feriet quodcumque minabitur arcusHoratius ,<hi>Aen.</hi> 12,333
si uisurus eum uiuoVergilius ,<hi>Aen.</hi> 8,576
et ductus cornu stabitVergilius , +<hi>georg.</hi> 2,395
furit mugitibus aether / concussusVergilius +,<hi>ars</hi> 350
scriberis Vario fortisHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,6,1
contemplator item cumVergilius ,<hi>georg.</hi> 1,187
ne quaere doceriVergilius , +<hi>Aen.</hi> 6,614
mutariue putas bellumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 10,627
hinc +
exaudiriVergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,460 :etiam: 7,15.
progeniem sed enim Troiano a ‹sanguine duci›Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,19
Romano spectante +
rapiLucanus 1,484
tantane tam patiens nullo certamine tolliVergilius ,<hi>Aen.</hi> 5,390
non +
pudet obsidione iterumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,598
ardet amans DidoVergilius , +<hi>Aen.</hi> 4,101
bella mouensVergilius + ,<hi>georg.</hi> 3,150-151
+
quoniam statuimus per omnes partes orationis decurrere et de natura
+
postremarum siue paenultimarum syllabarum, ut fert ratio, disceptare, quae
+
tradi solae regulariter possunt (nam ceterarum praecedentium docet
+
auctoritas rationem), idcirco decere existimaui etiam de aduerbiis, quae tamen
+
comprehendi possunt, aliquantulum disputare. ergo per omnes
+
significationes aduerbiorum eundum est.
+
aduerbia temporis hodie cras mane nuper olim aliquando. hodie
+
constat anapaesto, ut hodie uictor spolia illa sup(erba)
syllaba longa, ut in Horatio primo
cras ingensHoratius ,<hi>georg.</hi> 3,325
olim arbosVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,210
ut belli signum Laurenti Turnus ab arceVergilius ,<hi>Aen.</hi> 8,1
at uelut ille +
canum morsuVergilius ,<hi>Aen.</hi> 10,707
hic ego namque tuas sortesVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,72 :sortes Verg.
huc illuc media ipsa ingentem s(ustinet)Vergilius , +<hi>georg.</hi> 2,297
huc atque huc acies circumtulitVergilius +, +<hi>carm.</hi> 1,7,32
mane ruunt portisVergilius , +<hi>georg.</hi> 4,185
dum mane nouumVergilius + ,<hi>Aen.</hi> 12,558
Ilium est illic, ubi fumus alteTro. Seneca philosophus Zwierlein 1053
cernit ibi maestosVergilius , +<hi>Aen.</hi> 6,333
his ubi tumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,542 :Elysium Verg.
illum eminusVergilius , +<hi>Aen.</hi> 12,342
totum +
cui comminus ensemVergilius +,<hi>Aen.</hi> 6,897 :ibi Verg.
atque ubi iam patriae peruentumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,634
inde ubi +
clara deditVergilius , +<hi>Aen.</hi> 5,139
unde laborumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,145
quo fugis Aenea?Vergilius , +<hi>Aen.</hi> 10,649
qua uictrix redit illaVergilius ,<hi>Aen.</hi> 11,764
hac iter Elysium nobisVergilius + , +<hi>Aen.</hi> 9,347
haut +
procul hinc saxoVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,785
haut equidem credoVergilius ,<hi>georg.</hi> 1,415 :haud Verg.
nequiquam +
trepidatVergilius , +<hi>Aen.</hi> 12,403
uane Ligus +
frustraque animisVergilius +,<hi>Aen.</hi> 8,478
nuper sollicitum quae mihi taediumHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,14,17
donec ut aestiuis effusus nubibus imberVergilius ,<hi>georg.</hi> 4,312
semel omnia uictor +iusserit Lucanus 2,147-148 :iusserat (Lucan.)
moenia Dardanidum quater ipso in limine portaeVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,242
nouiens +
StyxVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,439 :etiam: georg. 4,480.
sublimis animas iterumque ad TartaraVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,720 :Tartara : tarda Verg.
deinde satis fluuium inducitVergilius , +<hi>georg.</hi> 1,106
rursus abundabatVergilius , +<hi>georg.</hi> 3,484
non ego MyrmidonumVergilius + , +<hi>Aen.</hi> 11,715
hic etiam +
inuentum PriamonVergilius ,<hi>ecl.</hi> 9,47
te sine nil altum mens inchoat; en age segnesVergilius ,<hi>georg.</hi> 3,42 :incohat Verg. segnis Verg.
heia age {segnes}Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,569
hostis adest heiaVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,38
atque utinam ex uobis +
unusVergilius , +<hi>ecl.</hi> 10,35
cur, +
inquit, diuersus abis?
en agrosVergilius , +<hi>Aen.</hi> 12,359
ecce Dionaei proc(essit)Vergilius + , +<hi>Aen.</hi> 11,855
quare +
age et inceptumVergilius , +<hi>Aen.</hi> 2,506 :requiras Verg.
forte sub argutaVergilius +, +<hi>Aen.</hi> 12,832 :uerum Verg. ; de quare, uide 7,429.
heu +
quianam tanti cinx(erunt)Vergilius , +<hi>Aen.</hi> 5,13 :tanti om. {Serg.} expl. in Don., 559,6.
forsitan et PriamiVergilius + , +<hi>ecl.</hi> 7,1
heus etiam mensasVergilius ,<hi>georg.</hi> 3,201 :ille uolat Verg.
dixerat atque animis pariter certantibusVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,574
sic aitVergilius , +<hi>Aen.</hi> 1,142
ac ueluti magno in p(opulo)Vergilius +,<hi>Aen.</hi> 7,116
heu demens n(ullum)Lucanus 5,228
ne pete c(onubiis)Vergilius , +<hi>Aen.</hi> 7,96
coniuxne CreusaVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,597 :coniunxne Verg.
his ubi tum natum Anchises unaque SibyllamVergilius , +<hi>Aen.</hi> 6,897 :ibi Verg.
illa furens simul arua fuga
utique rem sese habere
lacerum +
crudeliter oraVergilius +,<hi>Iug.</hi> 17,7
nam quasi uos sibi dedecori genuere parentescons. Cicero Soubiran frg. IV :uos sibi dedecori edd.: bos siui dedocoricodd.
tam +
magis illa fremensVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,787
siue antro potius succedimusVergilius ,<hi>ecl.</hi> 5,6
forte fuit iuxta +
tumulusVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,22
quid satis est, si Roma parum?Lucanus 5,274
esse sinent. nimium uobis Romana propagoVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,870
sit +
satis AenideVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,653
iam minus atque minusVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,616
neque me indecorem germana uidebis +amplius Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,679-680
falso queritur de n(atura)
anceps +
pugna diuVergilius ,<hi>Aen.</hi> 10,359 :obnixa Verg.
illa leuem fugiens partim secat aethera pinnisVergilius , +<hi>georg.</hi> 1,409 :raptim Verg.
tractimque susurrantVergilius + ,<hi>Aen.</hi> 6,495
nec funditus omnesVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,736 :omnis Verg.
ante omnes stupet ipse Dares longeque recusatVergilius ,<hi>Aen.</hi> 5,406
et si non alium late iactaret odoremVergilius ,<hi>georg.</hi> 2,132
et pede terram / crebra feritVergilius ,<hi>georg.</hi> 3,499-500
carpebat somnos rebus iam rite paratisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,555
et bene apud memores ueteris statVergilius , +<hi>Aen.</hi> 4,539
saepe fugam DanaiVergilius , +<hi>georg.</hi> 1,55 :fetus Verg.
interea medium AeneasVergilius +,<hi>Aen.</hi> 2,108
et saepe alterius ramos impune uidemus +uertere in alterius Vergilius ,<hi>georg.</hi> 2,32-33
Scipiades, cladem Libyae, paruoque potentem +Fabricium Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,843-844
mollius et solito m(atrum)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,357
atque ubi iam breuiorque dies et mollior aestasVergilius ,<hi>georg.</hi> 1,312
maximus agricolis pelagoque parabitur imberVergilius ,<hi>georg.</hi> 1,429 :maxumus Verg.
optime GraiugenumVergilius , +<hi>Aen.</hi> 8,127 :optume Verg.
maxime Teucrorum ductorVergilius ,<hi>Aen.</hi> 8,470 :maxume Verg.
si uero uiciamque seresVergilius ,<hi>georg.</hi> 1,227
pasce +
sero pinguiVergilius , +<hi>georg.</hi> 3,406
nos tamen haecVergilius ,<hi>ecl.</hi> 5,50
arborei foetus alibiVergilius + , +<hi>Aen.</hi> 5,1
praeterea +
genus haut unumVergilius , +<hi>Aen.</hi> 7,693
quotiens oculos coniecit in hostemVergilius +, +<hi>georg.</hi> 2,83 :haud Verg.
nihil mea carmina curas?Vergilius ,<hi>ecl.</hi> 2,6
nonne fuit satius?Vergilius , +<hi>ecl.</hi> 2,14
iam pridem resides populosVergilius + , +<hi>Aen.</hi> 12,483
quid natum totiens crudelisVergilius , +<hi>georg.</hi> 1,134
tu modo nascenti pueroVergilius +, +<hi>Aen.</hi> 1,407
certe +
siue mihi PhyllisVergilius , +<hi>ecl.</hi> 10,37
paulatim et sulcis frumenti quaereret herbamVergilius + ,<hi>ecl.</hi> 4,8
transuersa tuentibus hircisVergilius , +<hi>ecl.</hi> 3,8 :hirquis Verg.
contra iussa monentVergilius ,<hi>georg.</hi> 3,556
ne mihi tum +
mollesVergilius ,<hi>georg.</hi> 3,435 :nec Verg. mollis Verg.
coniunxne CreusaVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,597 :coniunxne Verg.
nunc manet insontem grauis exitus aut ego ueriVergilius ,<hi>Aen.</hi> 10,630
ista quidem quia nota mihiVergilius , +<hi>Aen.</hi> 12,808
protendens equidem meruiVergilius +,<hi>Aen.</hi> 3,684
rite cauis und(a) d(e) +
f(lumine) p(almis) / s(ustinet)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 8,69-70 :undam Verg.
hic uero uictus genitorVergilius , +<hi>Aen.</hi> 2,699
tu modo quos in spem statues submittere gentisVergilius ,<hi>georg.</hi> 3,73
semper equos +
atque arma uirumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,777
lacerum crudeliter oraVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,495
quae totam luctu concussit funditus urbemVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,594
mollius et solito m(atrum)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,357
namque diu luctans lentoque in stirpe moratusVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,781
+
copulatiuae coniunctiones et que ac breuibus syllabis constant, ut
+fortuna omnipotens et ineluctabile f(atum)
item iamque cateruatim
quoque duabus breuibus constat, ut tu quoque litoribus nostris
certe siue mihi Phyllis
tamen duas breues habet, ut haut tamen audaci
trochaeo concluditur, ut quippe et certe, ut quippe uetor fatis
causales coniunctiones. igitur constat tribrachy, ut
classessi quibus eiectus
coniunctio tres breues habet, ut hic etiam inuentum
coniunctio longa est, ut ni fuga subsidio
coniunctio constat dactylo. quandoquidem ex longa et tribus breuibus constat,
+
ut quandoquidem Ausonio
breuem nouissimam potest recipere secundum naturam postremae uocalis.
+
longa est in hoc,
+
est enim coniunctio causalis, hoc est quandoquidem, non aduerbium
+
temporis: ceterum dum componitur, breuis est. quin coniunctio natura longa
+
syllaba est, ut
+ quin ego non alio digner te funere, Palla
sin syllaba longa est, ut
+sin has ne possim naturae accedere partes
seu syllaba longa est, ut seu uos Hesperiam magnam
trochaeo, ut
+siue sub incertas zephyris motantibus umbras
namque ex longa et breui constat, ut namque sub Oebaliae
breues habet, ut et nisi me qua
merita necipsa acie nondum falcis temptanda sed uncis
rationales coniunctiones. praesertim coniunctio primam syllabam
+
diphthongo longam habet, nouissimam breuem, ut
incertis si mensibus
tibi
breuem habet, ut quippe solo natura subest
ideo coniunctio constat anapaesto, ut atque ideo tauros procul
‹tribus› breuibus constat, ut
+nunc uicti tristes quoniam fors om(nia)
quoniamquidem omnes breues habet. ergo coniunctio postremam syllabam
+
longam sine dubio habet, in hoc praesertim uersu,
+quae regio Anchisen, quis habet locus? illius ergo
quamuis
natura requiritur, tamen longa esse debet: significat enim illius causa
+
uenimus. haec sane sola coniunctio contra rationem Latinitatis ultimam
+
syllabam circumflectit. at si alio intellectu conlocata erit, in synalipham
+
frequentius apud Vergilium cadit, ut ergo ubi delapsae sonitu
ergo age care pater
rei sine dubio longa posita est in hoc uersu, ergo non hiemes illam
scilicet coniunctio constat dactylo, ut scilicet is superis labor est
+
praepositiones duobus generibus constant. etenim aliae sunt
+
loquellares, quae ornandi sensus aut augendi uel minuendi gratia ceteris
+
partibus praeponuntur; aliae autem casuales uocantur, quod casibus seruiant.
+
loquellares sunt an con re se di dis. an praepositio breuis est, sed
+
semper positione longa fit, ut obuius ambustum
flammis ambit
propterea constat choriambo. quare constat trochaeo, ut quare age
quid semper breuis est, ut ne quid inexpertum f(rustra)
partibus orationis fuerit: in nomine, ut
+is primam ante aciem digna atque indigna relatu
in uerbo, ut
+colla armosque lauant, gemitu nemus omne remugit
participio, ut
+nunc rapidus retro atque aestu reuoluta resoluens
se praepositio semper longa est, ‹ut›
+et cum frigida mors anima seduxerit artus
di praepositio semper longa est, ut
+tum uero in curas animum diducitur omnes
dis praepositio breuem syllabam habet; sed eam positione longam fieri
+
oportet, ut disiecitque rates
discissos nudis laniabant
non fere enim in uocalem cadit. con et in praepositiones, loquellares
+
cum fuerint, ita ut per compositionem loquellis inhaereant, ambae unius
+
naturae sunt hoc genere: si in f uel s litteras consonantes ceciderint,
+
naturaliter producentur, ut inferretque deos Latio
p(ietate)ne quis ob inceptum
considunt tectis
num uulnus acerbum / conficit
at si a ceteris consonantibus excipiuntur, positione longae fient nec
+
produci in praepositione possunt sine uitio barbarismi. in uero, cum casualis
+
fuerit, breuis est, si a uocali excipiatur.
+
praepositiones accusatiui casus. ad praepositio semper breuis est,
+
siue loquellis siue casibus seruiat, ut
+Eumenidum aspicies ripamue iniussus
et
+Iuppiter omnipotens si nondum exosus ad ‹unum›
apud praepositio duabus breuibus constat, ut
fl(umina)
constat; sed prior positione longa fit, ut
monuisset
syllabam recipit. circa postremam syllabam longam recipit, ut
+corpora multa uirum circa seniorque
contra eadem etiam ultima syllaba longa clauditur, ut
oleis cultura
quoque similis, ut iamque intra iactum
obseruandum est, ut omnes praepositiones a littera finitas scias ultimas syllabas
+
longas habere. inter postremam breuem recipit, ut
lauri nemus
eadem superiori congruit, ut iuxtaque Creusam
per ambages
finitur. praeter trochaeo constat. pone trochaeo constat: nam accentu
+
solo ab aduerbio discernitur, quoniam interdum in aduerbium cadit, ut
+pone subit coniunx
breues habet, ut
+saltibus in uacuis pascunt et plena secundum
ultra praepositio ultimam longam habet, ut dixi. usque ultimam breuem
+
recipit, ut
+usque sub extremum brumae intractabilis imbrem
de praepositionibus ablatiui casus. ab praepositio semper breuis
+
est, ut
+nec non et sterilis quae stirpibus exit ab imis
a siue e praepositiones semper longae sunt, siue separatim seu
+
adhaerentes {praepositioni} praeponantur: separatim, cum casibus seruiunt, ut
+hic tantum in tenebris conuersum a lumine
et
+at genus e siluis Cyclopum e montibus altis
a loquellis adhaerens, ut
+amouet et fidum capiti subduxerat
absque postremam syllabam breuem habet, quem ad modum usque. coram
+
constat trochaeo, ut coram quem quaeritis adsum
breuis est. de semper longa est, siue loquellaris siue casualis sit:
+
loquellaris deducunt socii naues
at subitae horrifico lapsu de montibus adsunt
habet. propter ultima breuis est, ut propter aquae riuum
constat duabus breuibus, ut aut super Idalium
ex praepositio breuis est per naturam, sed positione longa fit. pro
+
praepositio, cum casualis fuerit, semper producitur, ut
+nobis ad belli auxilium pro nomine tanto
at cum loquellaris fuerit, uarie ponitur: alibi enim longa, alibi breuis
+
inuenitur. est operae pretium edocere, quando breuis debeat, quando longa
+
constitui. si hanc praecedentem syllabam secuta fuerit altera syllaba ‹natura
+
longa›, necessario prior corripitur, ut in Lucretio
+omnia ueridico qui quondam ex ore profudit
at cum positione syllaba longa fuerit consecuta, frequenter producitur in
+
uerbis siue participiis, ut
+procurrunt Laurentum; hinc densi rursus inundant
alibi autem breuis, alibi longa est in nominibus: breuis in hoc, ut
+ni faciat maria ac terras caelumque profundum
longa in hoc, ut
+procursu rapido coniectis eminus hastis
haec autem syllaba in ultimo uerbo breuis ponitur. in his sane uarietatibus
+
quam maxime auctoritas quaerenda est. prae sine dubio producta est,
+
quod diphthongum habeat. palam constat duabus breuibus, ut
palamnam sine ui non ulla dabit responsa
in eam uocalis desinit siue ab ea excipiatur, quoniam duplex est, facit
+
positione longam. et sane in hac est aliquid obscurum, quod in Latino
+
non est, quia la * diducunt syllabae inhaereat, haec autem ita duplicem
+
efficit sonum, ut cui accommodata sit ignoretur, ut
exuuias
modus est, cum correpta uocalis desinit in consonantem et excipitur a
+
uocali uice posita consonantis, ut
+nec ueni, ni fata locum sedemque dedissent
septimus modus est, cum correpta uocalis desinit in unam consonantem,
+
in qua pars orationis finitur, quem ad modum fert opinio multorum, ut
+omnia uicit amor
muneribus tibi pampineo grauidus auctumno
tenus praepositio, quae ablatiuo et interdum genetiuo casui pulchre
+
coniungitur, ut est crurum tenus
praepositio semper breuem syllabam habet, ut
+hasta sub exsertam donec perlata papillam
+
interiectiones, quae adfectum animi uario motu designant (interdum
+
enim gaudium, aliquando dolorem mentis ostendunt), quoniam multae
+
sunt, ex his paucas ostendam. interiectio composita syllabis tribus hahahae
+
longas recipit. uerum in comico carmine solo collocari potest, leni scilicet
+
et humili uel iucundo. in lyrico autem, quamuis et ipsum lene sit, quod
+
numquam possit tumidioribus cothurnatisque uerbis ornari, numquam
+
tamen haec interiectio apud Horatium reperitur. quanto magis nec heroico
+
tragicoque carmini necessaria habetur fortia tumidaque uerba quaerenti.
+
item uah siue uaha ex breui et longa constat. sed huius uis interiectionis
+
superiori congruit. heu siue eheu interiectiones productas syllabas habent,
+
ut heu quae nunc tellus inquit
eheu quam pingui ma(cer) e(st)
sed haec omni generi poetarum aptari potest; etiam liberae a numeris
+
orationi, quam maxime historicae, ut Sallustius in
+
heu +
me miserum
heia age rumpe +
morasVergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,569
hostis adest heia ingentiVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,38
Bactra uehit sequiturque, nefas, Aegyptia coniunxVergilius ,<hi>Aen.</hi> 8,688
+
positionis ratio decem modis comprehenditur in his syllabis, quae
+
cum breues natura sint, tamen eas necessario fieri longas oportet. saepe
+
tamen inuenitur positio in syllabis natura longis; sed si naturaliter
+
producuntur, positionem superfluam habebunt. illic enim est quaerenda
+
positio, ubi longitudo naturae defecerit, ut quod natum non fuerit excludatur.
+
nam quem ad modum uocales naturae deseruiunt, ita positioni consonantes.
+
primus modus positionis est, si correpta uocalis desinat in consonantem et
+
excipiatur ab altera consonanti, ut
+arma uirumque ferens
desinit autem uocalis, cum in se, hoc est in consonantem suae syllabae,
+
ceciderit; excipitur, cum in consonantem consequentis syllabae transierit.
+
secundus modus est, si correpta uocalis desinat in duas consonantes, ut
+est in Carpathio Neptuni g(urgite) u(ates)
tertius modus est, cum correpta uocalis excipiatur a duabus
+
consonantibus, ut
+Acrisioneis Danae fundasse colonis
quartus modus est, cum correpta uocalis desinit in duplicem litteram x, ut
+nox erat
humero torquet
octauus modus est, cum correpta uocalis finem uerbo fecerit, ut
+horresco referens
liminaque laurusque
communibus syllabis possunt inseri. nonus modus est, cum uocalem
+
breuem secuta fuerit i littera uice posita consonantis, ut
colunt
diximus, i littera, cum fuerit in medio uocalium, ita ut consonans sit,
+
duplicem sonum reddit. decimus modus est, si post uocalem subiecta sit
+
consonanti ‹i› uocalis uel u et correptam uocalem habeat consequentem, ut
+parietibus textum caecis
orationis correptam habet, hoc genere positionis primam syllabam longam
+
efficimus. secundam namque syllabam resecamus per medium et
+
praecedentem consonantem primae syllabae conglutinamus, uocalem autem ad
+
tertiam reuocamus et loco consonantis defigimus. hic sane modus
+
positionis apud Vergilium non in superiori exemplo tantum sed in multis
+
uersibus inuenitur, ut arietat in portas
transtra per et remos et pictas abiete puppes
contemplanda est poetae nostri diligentia. superiore etenim uersu recte
+
longam posuit, quia consequens uocalis breuis est; in isto autem lae
+
syllabam breuem posuit, quoniam eadem syllaba producta a longa uocali
+
excipitur. ergo recte consequentis longitudo naturam prioris oppressit.
+
+
syllaba desinens in uocalem breuem, si excipiatur a duabus
+
consonantibus, ita tamen, si praecessit liquidam muta. est namque longa
+
in hoc,
+inmemores socii uasto Cyclopis in antro
haec eadem breuis est alibi,
+lustra domosque traho uastosque ab rupe Cyclopas
et in aliis nominibus deficit ratio positionis hoc ordine consonantium, ut
+Phoebe grauis Troiae
uim suam positio. possunt etiam uideri communes eae syllabae, quae c
+
littera terminantur, hic uel hoc; quarum de natura disputatum est. hae
+
enim syllabae apud Vergilium et longae et breues ponuntur, si a uocali
+
excipiantur. longae sunt in his, pro Iuppiter ibit hic ait
illud germana fuit
item
+genua labant, uastos quatit aeger anhelitus artus
et
+tenuis ubi argillae dumosis calculus aruis
+
communes syllabae naturales duobus modis incurrunt, aut in singulis
+
uocalibus aut duabus coniunctis, quas Graeci diphthongos uocant.
+
communis syllaba per singulam uocalem sic intellegitur, si producta uocalis
+
excipiatur a uocali correpta. est enim longa in hoc uersu,
+Glauco et Panopeae et Inoo Melic(ertae)
in isto autem breuis eadem {producta}, te Corydon o Alexi
communis syllaba per diphthongum sic intellegi potest, si geminae uocales a
+
uocali excipiantur. etenim in hoc longa est,
+ulla moram fecere neque Aoniae Aganippe
in isto autem breuis est, insulae Ionio in magno
hic uir, hic est, tibi quem promitti saepius audis
ri syllabam longam corripuit. item urbemque Fidenam
haec tamen ratio in pronominibus tantum, non etiam in coniunctionibus
+
inuenitur. nam nec coniunctio communis esse non poterit, quia in
+
pronomine solo c littera reddit duplicem sonum, in coniunctione simplicem:
+
merito ergo breuis est. scire autem oportet quod pronomen hic apud
+
Vergilium duobus tantum locis pro breui est positum: nam ubique longa
+
syllaba est non solum apud Vergilium sed etiam apud alios.
+
+
sunt aliquae syllabae apud Vergilium, quae necessitate metrica cum
+
uitio barbarismi, qui apud poetas metaplasmus appellatur, contra
+
rationem corripiuntur. sunt aliquae, quae, cum breues sint, necessario
+
producuntur. corripiuntur in his,
+matri longa decem tulerunt fastidia menses
item illius arma
ipsius ante oculos
pronominum, cum sit longa, corripuit. item
comaeegerimus, nosti, et nimium meminisse necesse est
cum sit longa, hoc loco breuis est. item
+cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion
o syllabam corripuit, quae alibi longa est, ut
+armatumque auro circumspicit Oriona
deinde de breuibus dicam, quae pro longis sunt positae.
profugus
caput pedis faciat; alibi enim breuis est, ut
+antiqua e cedro Italusque paterque Sabinus
item exercet Diana choros
geminauit. ideo haec intellegenda esse arbitror, ut caueri possint. Vergilius
+
enim propter operis magnitudinem et auctoritatem sui, qua multum ualet,
+
non sine necessitate metrica naturam syllabarum conuertit diuerso genere.
+
sunt praeterea syllabae, quae in una specie positae cum intellectu
+
mutantur, ita ut nunc produci nunc corripi possint, ut est sinus. sinum
+
enim cum pro gremio uel recessu positum intellexerimus, prima syllaba
+
breuis erit, ut hinc sinus Herculei
portat
nam alibi eam breuem posuit, ut
+tergeminamque Hecaten, tria uirginis ora Dianae
etiam positione longas de breuibus facit, ut relliquias Troiae
relligione sacrae
producamus, ut
+ sinum lactis et haec te liba, Priape
item malum pro pomo et arboris malo et malas pro genis cum accipimus,
+
prima syllaba longa erit, ut
+malo me Galatea petit lasciua puella
et
+aduersique infigitur arbore mali
et
+tu quoque flauentem prima lanugine malas
at si pro pernicie uel labore dictum fuerit, breuis erit, ut
malorum / causa fuitadsuetumque malo Ligurem
cum intellexerimus nomen esse, primam syllabam longam esse
+
existimamus, ut
+alia serpyllumque herbas contundit olentes
cum uero pronomen est, breuis erit, ut
+perque niues alium perque horrida castra secuta est
uobis pronomen a nomine et scriptura et accentu discernitur. item notus,
+
cum pro cognito ponitur, ut sit participium, primam syllabam longam
+
habebit, ut nota tibi
tendunt uela noti
infigitur arbore
primam syllabam longam habebit, ut dant animos plagae
pro zona caeli, id est circulo, breuem, ut
plagarum
b litteram scribitur, ut arboris haut ullae
arboribus positis
genetiuum pluralis, uo syllaba longa erit et per u litteram scribenda est,
+
ut hactenus aruorum cultus
sunt alia nomina, quae in uno intellectu per casus syllabae naturam
+
uertunt, ut propago: in nominatiuo prima syllaba breuis est, ut
+esse sinent nimium uobis Romana propago
at in ablatiuo longa est, ut melius propagine uites / respondent
dissentit: nam longam recipit, ut Lucanus
+temptandasque ratus moturi militis iras
item fugio tale est: primam enim syllabam praesenti tempore et futuro
+
corripit, ut quo fugis Aenea?
ipsa
in uerbis quoque similiter eadem syllaba cum tempore immutatur, ut
+
est moueo: tempore praesenti et futuro prima syllaba corripitur, ut
mouet Euphrateslongius et uoluens fatorum arcana mouebo
tempore praeterito producitur, ut
+uenit amor subitaque animum dulcedine mouit
in participiis quoque praesens tempus breuem habet, ut
immittit equos
nomen, unde oritur, ut
+stagna refusa uadis grauiter commotus
et hi motus animorum
qualis ubi abruptis fugit p(raesepia) u(inclis)
subitoque omnis de corpore fugit
syllabarum natura seruanda est. item uerbum uideo syllabam primam
+
tempore praesenti ubique corripit, ut sed siquis quae multa uides
et post aliquot mea regna uidens
participiorum, ut in nomine, semper breuis est, ut dimitte fugam
simul fugiens
plusquamperfecto producit, ut uidit ab aduerso uenientis
futuro tempore siue infiniti modi siue participiorum producitur, ut
uisurus eum uiuocasus abies uisura marinos
participium nitens, si a neutrali uerbo uenerit, quod est niteo, primam
+
syllabam corripit, ut
+altera candenti perfecta nitens elephanto
si a passiuo uerbo uenerit, quod est nitor, quem ad modum in uerbo,
+
producit, ut impressoque genu nitens terrae
significatione in uerbis et in participiis omnibus eadem syllaba semper
+
producitur. in nominibus quoque propriis et appellatiuis eadem est:
+
appellatiuo, ut
+ stat grauis Entellus nisuque immotus eodem
proprio, ut Nisus ait
uiderat inmensam ten(ebroso)
Laurentisne iterum muros aut castra uidebo?
infinito modo tempore praesenti et participio eius temporis prima
+
corripitur, ut iuuat arua uidere
cui uates horrere uidens
tempore praeterito infiniti modi producitur, ut nec uidisse semel
syllabam primam corripit, ut pelagine uenis erroribus actus?
et uenerat antiquis
iam uenit aestas / torrida
terram Hesperiam uenies
tempore praeterito imperfecto in omnibus uerbis eadem illa syllaba, ut in
+
praesenti fuerit, inuenitur, ut
+redditaque Eurydice superas ueniebat ad auras
praeterito perfecto et plusquamperfecto producitur, ut uenisti tandem
est: nam tempore praesenti et futuro primam syllabam producit, ut
hiemscogitur inque sinus
corripit, ut Lucanus
+ad mortem Sylla felicior ire coegit
et cornuque coacto
quoniam legenti atque disceptanti occurrere facilius possunt, pauca de
+
multis ostendimus. illud sane nobis est plenius obseruandum, ut
+
orthographia numquam nostros oculos sensusque deludat.
+
quamuis supra dixerim esse poetis licentiam metaplasmorum
+
rationibus naturas siue litteras inuertere syllabarum, tamen superfluum esse non
+
iudico specialiter de ipsis metaplasmis, qui necessarii huic arti ualde sunt,
+
disputare, sine quibus exitus faciles, cum in artem uenerint poemata,
+
inueniri non possunt.
+
prosthesis est metaplasmus uerbi principio adiciens litteram syllabamue;
+
litteram, ut gnatique patrisque
breuis syllaba praecedat uerbi superioris, quae uocali correpta terminetur,
+
accedente g littera positione poterit longa fieri, licet mutam liquida
+
consequatur, quae semper communem syllabam facit, ut si facias rura gnate
+
colis. aliquando syllabam adicit non tam sensus causa quam metri, ut
+cornuque recuruo
aut altis referens
tetulissem pedem
syncope est medio syllabam subtrahens uerbo, ut extinxti et
cui uitam deus
apocope est interdum aliquid ultimae parti auferens, ut
suam do
+nam fierent iuuenes subito ex infantibu paruis
parenthesis est, quando inseritur medietati syllaba litteraue: littera, ut
+hac casti maneant in relligione nepotes
syllaba, ut Lucretius
+ indugredi sceleris quod contra saepius illa
indugredi enim dixit pro ingredi. interdum diducta syllaba inmissae
+
litterae syllabam adiciunt, ut Mauortis in antrum
stellis
prosparalepsis est, cum ultimae syllabae superflua syllaba adicitur, ut
+magicas inuitam accingier artis
aphaeresis est metaplasmus, cum principio uerbi syllaba subtrahitur,
+
ut et non temnere diuos
inuenitur, ut Plautus dixit a Praenestinis coneas
sic enim uersus scandi potest: aliquando imminuens, ut Vergilius aspice
+
num mage
ectasis est, cum per licentiam breuis producitur, ut
choros
systole est e contrario, quando syllaba longa corripitur, ut
+aquosus Orion
diaeresis est siue diazeuxis, cum in duas syllabas una diducitur, ut
+diues pictai uestis et auri
locis tantum posuit in
aulai medioVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,26 :ecum Verg.
fixerit +
aeripedemVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,802
atque ea +
diuersa penitusVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,1 :atque Verg.
obsedere alii telis angusta uiarumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,332
Taenarias etiam fauces alta ostia DitisVergilius ,<hi>georg.</hi> 4,467
oppositasque euicit gurgite molesVergilius , +<hi>Aen.</hi> 2,497
Dardanidae e murisVergilius +, +<hi>Aen.</hi> 3,354 :aulai medio Verg.
atque aurai +
simplicis ignemVergilius , +<hi>Aen.</hi> 6,747
furit intus aquaiVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,464
diues pictai uestis et +
auriVergilius + , +<hi>Aen.</hi> 10,263
arua neque Ausoniae semperVergilius + ,<hi>Aen.</hi> 3,496
et sucus pecori et lac subducitur agnisVergilius ,<hi>ecl.</hi> 3,6 :lac Gramm. (cum P2 R cod.) : lact Verg.
multum ille et terrisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,3
impete nunc uasto ceu concitus imbribus amnisOuidius ,<hi>met.</hi> 3,79
nam tibi Tymbre caput Euandrius abstulit ensis
» +conticuere omnes
». +una omnes fecere pedem
Diomedes Athanasio salutem dicit.
+
artem merae Latinitatis puraeque eloquentiae magistram sub incude
+
litteraria dociliter procudendo formatam humanae sollertiae claritas expoliuit.
+
hanc cum cognouissem excellentem facundiam tuam plurimi facere, desiderio
+
tuo libenter indulgens summo studio, quantum mediocris admodum ingenii
+
mei qualitas capere patiebatur, trino digestam libello dilucideque expeditam
+
censui esse mittendam, quia ipsos aurium meatus audita scientia conplere
+
absentia denegatum est. sane, ne quid esset incognitum, uitanda fuit nimium
+
constricta breuitas. est enim lucubrationis industria studiique collatio
+
tripertita, ut secundum trina aetatis gradatim legentium spatia lectio
+
probabiliter ordinata crimen prolixitatis euadat taediumque permulceat. quae
+
quidem in tribus diuisionibus quamuis patula sit, tamen in singulis suam
+
continet breuitatem. quam ob rem, ut mea fert opinio, spero tibi aliisque
+
legentibus magno usui fore. igitur totius operis prima pars uniuersi
+
sermonis membra continet; altera non solum obseruationes quae arti
+
grammaticae accidere solent sed etiam structuram pedestris orationis uberrime
+
planeque demonstrat; tertia pedum qualitatem, poematum genera
+
metrorumque tractatus plenissime docet. superest ut singula recolendo
+
memoriae tenaci mandentur, ne frustra cum tempore euanescat labor, quo tanto
+
maxime rudibus praestare cognoscimur, qui rusticitatis enormitate
+
incultique sermonis ordine sauciant, immo deformant examussim normatam
+
orationis integritatem politumque lumen eius infuscant ex arte prolatum, quanto
+
ipsi a pecudibus differre uideantur.
+
+
artis grammaticae auctores exordium scribendi uarium diuersumque
+
sumpserunt. quidam enim ab ipsa arte coeperunt, alii ab elementis uel
+
a litteris, multi a casibus, plerique a partibus orationis, non nulli a uoce,
+
pauci a nominum declinatione; nos uero ab ipsa oratione auspicemur.
+
haec enim secreta pectoris arguens ad linguam sui gubernatricem migrat,
+
mobili quodam uocis articulatae spiritu rotundoque gubernaculi moderamine
+
temperata, et interiore uicino aere pectoris argutia uerberato palatoque
+
sensim paulatimque pulsato uelut internuntius ac proditor humanae mentis
+
ad indicia exprimenda cogitationis per os sermonemque rationabiliter
+
agitatur. hoc enim suo magnoque natura beneficio, expressa ratione sermonis,
+
nos ceteris separatos animalibus sola homines fatetur atque demonstrat.
+
huic igitur demus totius opusculi non inmerito principatum, cuius talis
+
habetur uaria definitio.
+
oratio est structura uerborum composito exitu ad clausulam terminata.
+
quidam sic eam definiunt, oratio est conpositio dictionum consummans
+
sententiam remque perfectam significans. Scaurus sic, oratio est ore missa
+
et per dictiones ordinata pronuntiatio. oratio autem uidetur dicta quasi oris
+
ratio, uel a Graeca origine,
Homerus
tendens. clausula est conpositio uerborum plausibilis structurae exitu
+
terminata.
+
+
partes orationis sunt octo, nomen pronomen uerbum participium
+
aduerbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro uidetur et appellatio.
+
ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini
+
articulum, Graeci interiectionem non adnumerant.
+
genera nominum sunt principalia tria, masculinum femininum neutrum.
+
masculinum est cui numero singulari casu nominatiuo pronomen
+
praeponitur hic, ut hic Cato. femininum est cui numero singulari casu nominatiuo
+
pronomen praeponitur haec, ut haec Iulia. neutrum est cui numero
+
singulari casu nominatiuo pronomen praeponitur hoc, ut hoc templum. ex
+
his quartum genus commune nascitur, quod fit duobus modis. sunt enim
+
communia duum generum ex masculino et feminino, ut hic et haec homo
+
et hic et haec sacerdos; item trium generum ex masculino et feminino et
+
neutro, ut hic et haec et hoc felix. est et quintum genus, quod Graece
+
epicoenon dicitur, Latini promiscuum uel subcommune uocant, quod aut
+
specie masculini generis declinatur et simul significat etiam femininum
+
genus, ut passer, aut declinatur specie generis feminini ‹et simul› etiam
+
masculinum genus significat, et sic sub uno genere utrumque intellegitur, ut
+
aquila.
+
+
numerus est incrementum quantitatis ab uno ad plura procedens.
+
numeri sunt duo, singularis, ut hic praeceptor, pluralis, ut hi
+
praeceptores. dualis enim dumtaxat apud Graecos ualet, a nobis excluditur; de quo
+
etiam mox referemus.
+
+
figura est discrimen simplicium dictionum et conpositarum. figurae
+
nominibus accidunt duae, simplex et conposita, simplex, ut doctus,
+
conposita, ut indoctus. conponuntur autem nomina modis quattuor, ex duobus
+
integris, ut suburbanum; ex duobus corruptis, ut opifex artifex; ex integro
+
et corrupto, ut ineptus; ex corrupto et integro, ut armipotens.
+
conponuntur etiam de conpluribus, quae parasyntheta Graeci appellant, ut
+
inexpugnabilis inperterritus inexplicabilis inremeabilis.
+
+
casus sunt gradus quidam declinationis, dicti quod per eos pleraque
+
nomina a prima sui positione inflexa uarientur et cadant. alii sic, casus
+
sunt uariatio conpositionis in declinatione nominis per inmutationem
+
nouissimae syllabae. sunt autem numero quidem sex, nominatiuus genetiuus,
+
quem quidam patrium uocant, datiuus accusatiuus uocatiuus ablatiuus.
+
ratione tamen sunt quinque. nominatiuum enim optime casum esse
+
noluerunt, quoniam quidem sit positio nominis uel recta nominatio uel
+
declinationis regula. quem nominatiuum Graeci non
uocant.
Graeci non habent. hunc tamen Varro sextum, interdum Latinum appellat,
+
quia Latinae linguae proprius est, cuius uis apud Graecos per genetiuum
+
explicabitur. per hos itaque casus obliquos nomen sic declinabitur.
+
Cato nomen appellatiuum generis masculini numeri singularis figurae
+
simplicis casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo
+
hic Cato, genetiuo huius Catonis, datiuo huic Catoni, accusatiuo hunc
+
Catonem, uocatiuo o Cato, ablatiuo ab hoc Catone; pluraliter nominatiuo hi
+
Catones, genetiuo horum Catonum, datiuo his Catonibus, accusatiuo hos
+
Catones, uocatiuo o Catones, ablatiuo ab his Catonibus. Iulia nomen
+
appellatiuum generis feminini numeri singularis figurae simplicis casus
+
nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo haec Iulia, genetiuo
+
huius Iuliae, datiuo huic Iuliae, accusatiuo hanc Iuliam, uocatiuo o Iulia,
+
ablatiuo ab hac Iulia; pluraliter nominatiuo hae Iuliae, genetiuo harum
+
Iuliarum, datiuo his Iuliis, accusatiuo has Iulias, uocatiuo o Iuliae, ablatiuo
+
ab his Iuliis. templum nomen appellatiuum generis neutri numeri
+
singularis figurae simplicis casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic:
+
nominatiuo hoc templum, genetiuo huius templi, datiuo huic templo,
+
accusatiuo hoc templum, uocatiuo o templum, ablatiuo ab hoc templo;
+
pluraliter nominatiuo haec templa, genetiuo horum templorum, datiuo his templis,
+
accusatiuo haec templa, uocatiuo o templa, ablatiuo ab his templis.
+
sacerdos nomen appellatiuum generis communis numeri singularis figurae simplicis
+
casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo hic et haec
+
sacerdos, genetiuo huius sacerdotis, datiuo huic sacerdoti, accusatiuo hunc
+
et hanc sacerdotem, uocatiuo o sacerdos, ablatiuo ab hoc et ab hac
+
sacerdote; pluraliter nominatiuo hi et hae sacerdotes, genetiuo horum et harum
+
sacerdotum, datiuo his sacerdotibus, accusatiuo hos et has sacerdotes,
+
uocatiuo o sacerdotes, ablatiuo ab his sacerdotibus. felix nomen appellatiuum
+
generis omnis numeri singularis figurae simplicis casus nominatiui et
+
uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo hic et haec et hoc felix, genetiuo
+
huius felicis, datiuo huic felici, accusatiuo hunc et hanc felicem et hoc
+
felix, uocatiuo o felix, ablatiuo ab hoc et ab hac et ab hoc felice uel felici;
+
pluraliter nominatiuo hi et hae felices et haec felicia, genetiuo horum et
+
harum et horum felicium, datiuo his felicibus, accusatiuo hos et has
+
felices et haec felicia, uocatiuo o felices et o felicia, ablatiuo ab his
+
felicibus.
+
omnia nomina Latina nominatiuo casu singulari litteris duodecim
+
extremis terminantur, uocalibus quinque, a e i o u, ut Sisenna monile sinapi
+
Cicero ueru; et semiuocalibus sex, l m n r s x, ut consul templum pecten
+
Caesar Iulius silex; item muta una, t, ut caput. sunt qui addunt c, ut lac,
+
quod Varro * artis grammaticae exterminat. genetiuus casus singularis aut
+
totidem syllabis constare debet quot nominatiuus eius, ut Vergilius Vergilii,
+
Terentius Terentii, et ob id geminata i, aut una syllaba excedere, ut Hector
+
Hectoris, Nestor Nestoris. aliquando etiam duabus syllabis adcrescit, ut
+
supellex supellectilis, iter itineris, anceps ancipitis, praeceps praecipitis.
+
formae declinationum nominum, ut quibusdam uidetur, sunt septem.
+
prima est quae genetiuum singularem mittit in ae genere dumtaxat tam
+
masculino quam feminino, ut Aeneas Aeneae, Latona Latonae. secunda
+
genetiuum facit in i in omni genere, ut puer pueri, laurus lauri, caelum
+
caeli. tertia est quae genetiuo i geminata genere tantum masculino et
+
neutro terminatur; masculino ut Vergilius Vergilii, neutro, ut ingenium ingenii.
+
quarta in omni genere in is, ut orator oratoris, oratio orationis, sidus
+
sideris. quinta in us masculino dumtaxat genere et feminino; masculino,
+
ut portus, feminino, ut porticus. sexta in ei similiter dumtaxat genere
+
masculino et feminino, ut dies diei, acies aciei. septima in u genere
+
tantum neutro, ut genu cornu; et huius modi nomina neutra numero
+
singulari tantum monoptota sunt. Graeca quoque nomina Graecae declinationis
+
regulam seruant et genetiuo trifariam proferuntur, {quorum nominatiui sunt
+
hi} es us os: in es, ut Thisbe Thisbes, Euterpe Euterpes, Phoenice
+
Phoenices, ita tamen ut nominatiuus uocatiuus ablatiuus pares sint, accusatiuus
+
n littera finiatur; in us, ut Calypso Calypsus, Manto Mantus; in os
+
correpta, ut Pan Panos. ita omnes fiunt ‹declinationum› nominum formae
+
numero decem.
+
+
ablatiuus casus numeri singularis obseruata nouissima syllaba litteraue
+
facile demonstrabit quo modo pluralem numerum declinare debeamus. omnia
+
nomina ablatiuo casu singulari quinque litteris uocalibus terminantur, a e i
+
o u, exceptis pronominibus quibusdam, ut ab eodem a quodam ab hoc,
+
item iis quae sunt aptota. in his enim regula non tenetur.
+
quaecumque igitur nomina genere masculino et feminino ablatiuo casu
+
singulari a littera fuerint terminata adiecta e littera faciunt nominatiuum et
+
uocatiuum pluralem. masculina, ut ab hoc Aenea ab hoc poeta ab hoc
+
Anchisa, hi Aeneae hi poetae hi Anchisae et o Aeneae o poetae o Anchisae.
+
sed huius nominis ablatiuus duplex est. dicimus enim et ab hoc Anchisa
+
et ab hoc Anchise. et si quidem erit nominatiuus hic Anchisa, declinatur
+
ut hic poeta. si uero hic Anchises nominatiuum habet, aliter declinatur
+
quam duo nomina supra scripta. illa enim aut in as aut in a efferuntur,
+
uelut hic Aeneas hic poeta, hoc autem in es nominatiuo casu terminatur,
+
uelut hic Anchises. ad hoc si sic declinatur, hic Anchises, inmutat
+
quattuor casus singulares, datiuum accusatiuum uocatiuum ablatiuum, uelut huic
+
Anchise hunc Anchisen o Anchise ab hoc Anchise, cum nominatiuo. Aeneas
+
et poeta sic declinantur, uelut huic Aeneae huic poetae, hunc Aeneam hunc
+
poetam, o Aenea o poeta, ab hoc Aenea ab hoc poeta; ut uideantur haec
+
nomina syllabas depositas habere, in datiuo quidem ae, in accusatiuo am,
+
‹in› uocatiuo a et in ablatiuo similiter a, illud autem in datiuo e, in
+
accusatiuo en, in uocatiuo e, in ablatiuo similiter ‹e›, ut tantum modo genetiuum
+
singularem supra dictis nominibus similem habeat. item feminina, ut ab
+
hac Musa hae Musae et o Musae. remota autem e littera et apposita s
+
littera faciunt in utroque genere accusatiuum pluralem, ut ab hoc Aenea
+
hos Aeneas, similiter ab hac Musa has Musas. item si remoueas s litteram
+
et adieceris rum syllabam, fiet genetiuus pluralis, ut ab hoc Aenea horum
+
Aenearum et ab hac Musa harum Musarum. sublata autem de ablatiuo
+
singulari a nouissima littera et apposita is syllaba fiet datiuus et ablatiuus
+
pluralis, ut ab hoc Aenea his et ab his Aeneis et ab hac Musa his et ab
+
his Musis. nam deabus {et} filiabus libertabus mulabus et quidquid huius
+
modi est discernendi sexus gratia contra rationem receptum est. identidem
+
ab hac amphora harum amphorum.
+
quaecumque nomina ablatiuo casu singulari masculino et feminino
+
dumtaxat genere e littera producta finiuntur adiecta s littera faciunt
+
similiter producta nouissima syllaba nominatiuum {et} accusatiuum uocatiuum
+
pluralem, ut ab hoc et ab hac die hi et hae dies hos et has dies o
+
dies. remota autem s littera appositaque rum syllaba fiet genetiuus
+
pluralis, ut ab hoc et ab hac die horum et harum dierum. si remoueas rum
+
et apponas bus syllabam, facies datiuum et ablatiuum pluralem, ut ab hoc
+
et ab hac die his et ab his diebus; dum tamen sciamus feminino genere
+
pluralem numerum non debere dici, id est hae dies, quamuis singulariter
+
et feminino genere dicamus. cetera horum similia nomina feminino genere
+
proferuntur tantum, ut species materies luxuries. quarum specierum
+
pluralem genetiuum non similiter obseruabis sicut in die et meridie per rum,
+
sed per um syllabam, ut specieum materieum luxurieum. sed consuetudo
+
‹per› rum effert, specierum. sed ueteres in hac specie declinationis
+
genetiuum singularem similem nominatiuo dicebant. unde inuenimus in
+
quibusdam ‹pernicies pro perniciei›, ut ‹sit› haec pernicies ‹huius pernicies›, non
+
huius perniciei.
+
nomina quae ablatiuo casu numero singulari e littera correpta fuerint
+
terminata in genere masculino et feminino adiecta s littera nominatiuum et
+
accusatiuum et uocatiuum pluralem faciunt producta ultima syllaba, ut ab
+
hoc et ab hac diuite hi et hae diuites hos et has diuites et o diuites.
+
interdum correpta ultima nominatiuum ‹et uocatiuum› pluralem faciunt, ut
+
ab hoc Daphnide et ab hac Bacchide, hi Daphnides et hae Bacchides, o
+
Daphnides ‹et› o Bacchides. nam accusatiuus hos Daphnidas et has
+
Bacchidas facit. sed haec Graeca sunt. neutrali uero genere ablatiui singularis
+
ultimam e litteram in a litteram uerte, et fiet nominatiuus et accusatiuus
+
et uocatiuus pluralis, ut ab hoc ore haec et haec ora o ora. genetiuum
+
autem pluralem in omni genere ablatiuus correpta e littera finitus pari modo
+
faciet, si aut remota e littera aut in i conuersa adieceris um syllabam, ut
+
ab hoc et ab hac paupere horum et harum pauperum et ab hoc et ab
+
hac dite horum et harum ditium. datiuum uero et ablatiuum pluralem
+
mittent in bus, ut his et ab his pauperibus, his et ab his diuitibus. contra
+
hanc regulam inuenimus ab hoc uase horum uasorum ‹his› et ab his uasis.
+
nomina quae ablatiuo casu numero singulari i littera finiuntur genere
+
masculino et feminino sublata i ultima et apposita es syllaba producta
+
faciunt nominatiuum et uocatiuum pluralem, ut ab hoc et ab hac agili hi et
+
hae agiles et o agiles. nam accusatiuus iuxta regulam manente i littera
+
debet enuntiari, hos et has agilis, ut est omnis homines
ad nominatiui et uocatiui formam consuetudo transduxit. in neutrali autem
+
genere ad singularem ablatiuum adiecta a littera fiet nominatiuus
+
accusatiuus uocatiuus pluralis, ut ab hoc agili haec agilia o agilia. genetiuum uero
+
pluralem in omni genere pari modo facies, si adicias um syllabam ablatiuo
+
singulari, ut ab hoc et ab hac agili horum et harum agilium. item in
+
omni genere datiuum et ablatiuum pluralem facies, si singulari ablatiuo
+
adicias bus syllabam, ut ab hoc et ab hac agili his et ab his agilibus.
+
horum autem nominum quae genetiuo casu plurali in ium syllabam exire
+
possunt declinatio multiplex nullo catholico continetur, quia per multa
+
nomina et per uarias litteras exeunt. ideo quaestio dirigitur. uerum haec
+
inferam quae has uidentur formas retinere. una eorum quae nominatiuo
+
singulari in omni genere et communi, siue monosyllaba siue polusyllaba
+
sint, n et s litteris terminantur qua libet praeposita uocali, tam quam
+
prudens prudentium, demens amens nocens. ex hac item regula est parens
+
parentium, mons frons. altera eorum quae feminina et disyllaba sunt et
+
intra modum positionis continentur dumtaxat numero singulari et tam
+
nominatiuo es producta exeunt praecedente alia consonante quam ablatiuo e
+
correpta finiuntur, ut est haec nubes {et} ab hac nube, haec rupes haec
+
clades haec sedes, horumque genetiuus pluralis adcrescente una syllaba
+
emittitur et per ium exit, ut nubium et cetera. tertia itidem eorum quae
+
disyllaba sunt ‹et› nominatiuo casu singulari is terminantur, siue masculina
+
siue feminina siue communia sint, et similem nominatiuo genetiuum habent:
+
‹haec› pari modo genetiuo plurali per ium exeunt. masculina, ut orbis ignis.
+
ab hoc catholico recedit panis. feminina, ‹ut› turris puppis nauis ratis peluis.
+
sed haec ablatiuum duplicem interdum habent et per i et per e litteram
+
correptam proferuntur. et haec regula accusatiuum singularem in feminino
+
genere dumtaxat simpliciter per i litteram interdum profert, ut puppim
+
turrim, pluralem uero melius in is, ut has puppis turris. horum multa
+
cernimus consuetudine conmutata quae a superioribus discrepant. item
+
communia, ut ciuis. contra hanc regulam inuenitur canis. quarta quoque
+
eorum species est quae ablatiuum per i litteram habent et sunt trium
+
generum et genetiuo plurali sine dubio per ium terminantur, ut hic et haec
+
agilis et hoc agile, ‹ab hoc et ab hac et ab hoc agili horum et harum
+
et horum agilium›; item facilis et nobilis, ab hoc et ab hac et ab hoc
+
facili horum et harum et horum facilium; item ab hoc et ab hac et ab hoc
+
nobili horum et harum et horum nobilium et cetera similiter. ex hac
+
item regula est salutaris et felix. facit enim ab hoc salutari horum
+
salutarium, ab hoc felici horum felicium. sed in his tamen nominibus
+
obseruabimus haec quae dumtaxat fuerint appellatiua, ‹quod› tunc ablatiuo i
+
littera terminantur. nam si propria fuerint nomina, tunc ablatiuo e litteram
+
oportet habere, ut ab hoc Felice ab hoc Salutare. nihilo minus tamen
+
pluralem genetiuum eundem seruant; tantum ablatiuum singularem uariant in
+
differentia proprii nominis et appellatiui. item neutra quae ablatiuo casu
+
‹singulari› i littera terminantur genetiuo plurali per ium exire debent, ut est
+
ab hoc monili horum monilium, ab hoc cubili ‹horum cubilium›.
+
item nomina quae ablatiuo casu singulari o littera finiuntur apposita
+
rum syllaba genetiuum pluralem faciunt, ut ab hoc puero horum puerorum;
+
et remota o littera et apposita i faciunt nominatiuum et uocatiuum pluralem,
+
ut ab hoc puero hi pueri o pueri. item adiecta s littera faciunt datiuum
+
et ablatiuum pluralem, ut hi pueri his et ab his pueris. ablatiuo uero casu
+
singulari adiecta s littera faciunt accusatiuum pluralem, ut ab hoc puero
+
hos pueros. neutrali uero genere, si ablatiuo singulari sublata o littera
+
nouissima a litteram apponas, fiet nominatiuus accusatiuus uocatiuus
+
pluralis, ut ab hoc templo haec templa o templa. pari autem modo et neutrali
+
genere fiet genetiuus pluralis, si ablatiuo singulari adicias rum syllabam,
+
ut ab hoc templo horum templorum. pauca admodum normae suae
+
dissentiunt. inuenimus enim ab hoc modio horum modium, item ab hoc nummo
+
horum nummum, ab hac domo domorum domibus, ab hoc iugero iugerum
+
iugeribus {ab hoc uase horum uasorum his ‹et ab his› uasis, ab hoc
+
schemate ‹horum schematum› his et ab his schematis}. uerum euphoniam in
+
dictionibus plus interdum ualere quam analogiam uel regulam praeceptorum
+
‹inuenies›.
+
nomina quae ablatiuo casu numero singulari u littera finiuntur
+
masculino et feminino genere adiecta s littera faciunt nominatiuum et accusatiuum
+
et uocatiuum pluralem, ut ab hoc uersu, ab hac manu, hi uersus hos
+
uersus o uersus, hae manus has manus o manus. neutrali autem genere
+
adiecta a littera faciunt nominatiuum accusatiuum uocatiuum pluralem, ut ab
+
hoc cornu haec cornua o cornua. genetiuum uero pluralem in omni genere
+
pari modo facies, si adicias ablatiuo singulari um syllabam, ut ab hoc uersu
+
horum uersuum et ab hac manu harum manuum et ab hoc cornu horum
+
cornuum. datiuus quoque et ablatiuus pluralis in omni genere pari modo
+
fiet, si ablatiuo singulari u litteram in i conmutes et adicias bus syllabam,
+
ut ab hoc uersu his et ab his uersibus, et ab hac manu his et ab his
+
manibus, et ab hoc cornu his et ab his cornibus. sed in quibusdam necesse
+
est u litteram retinere euitandae ambiguitatis gratia, ut partubus arcubus
+
artubus tribubus. meminerimus autem quaedam nomina uel auctoritate
+
ueterum uel euphonia modo secundo modo quarto ordine declinari, ut
+
domus ficus laurus quercus et conplura arborum nomina.
+
+
simplicium nominum formae casuales sunt sex, senaria quinaria
+
quaternaria ternaria bipertita simplex uel unita, quae sic ordinantur. senaria
+
est cum per sex casus numero singulari nomen in declinatione uariatur,
+
ueluti unus solus. quinaria est quae per quinque casus obliquos
+
declinatur, ut pater mater. quaternaria est quae per quattuor casus uariatur, ut
+
puer aper. ternaria est quae tribus casibus obliquis declinatur, ut fabula.
+
bipertita est quae alterna casuum productione et correptione uariatur, ut
+
genu cornu gelu. haec enim duobus modis tantum in declinatione
+
uariantur, quod quidem productione et correptione distinguimus. nam in
+
nominatiuo accusatiuo uocatiuo correpta u proferuntur, in genetiuo datiuo
+
ablatiuo producta. simplex uel unita est quae per omnes casus uniformiter
+
currit nec usquam in declinatione uariatur, ut frugi nequam nugas nihili.
+
haec etiam a Graecis aptota dicuntur, quod a prima sui positione non
+
cadunt. harum senaria modum unum habet et est uniformis. quinaria duos
+
modos admittit, primum, cum in declinatione casus nominatiuus et
+
uocatiuus sociantur, ut pater mater; secundum, cum datiuus ablatiuo similis est,
+
ut doctus. quaternaria fit modis sex: primus, cum in uno nomine
+
genetiuus et datiuus ‹sibi› similes sunt et uocatiuus et ablatiuus, ut Aeneas;
+
secundus modus, cum nominatiuus et uocatiuus sibi similes sunt et datiuus
+
et ablatiuus, ut aper caper; tertius, cum genetiuus et uocatiuus ‹sibi›
+
similes sunt et datiuus et ablatiuus, ut Vergilius; quartus modus, cum
+
nominatiuus et uocatiuus sibi similes ‹sunt› et genetiuus datiuo, ut dies res spes;
+
quintus, cum nominatiuus et genetiuus et uocatiuus sibi similes ‹sunt› ceteris
+
distantibus, ut panis canis; sextus, cum omnia neutra genetiuum in s
+
litteram mittunt * ut sidus. ternaria item fit modis sex: primus, quotiens
+
nominatiuus et genetiuus et uocatiuus in is exeunt et datiuus et ablatiuus
+
in i, ut agilis facilis; secundus, quotiens nominatiuus et genetiuus et
+
uocatiuus in us, datiuus et ablatiuus in u, ut portus; tertius, cum
+
nominatiuus singularis in a exit, ut poeta; quartus, quotiens nominatiuus et
+
datiuus et uocatiuus et ablatiuus sibi congruunt, ut Thisbe; quintus, quotiens
+
in o exeunt feminina quae sunt Graeca, ut Sappho; sextus in omnibus
+
neutris quae in i litteram terminant genetiuum, ut scrinium. bipertita, cum
+
nominatiuo accusatiuus et uocatiuus similes inueniuntur, item genetiuo
+
datiuus et ablatiuus, ut genu ueru. haec enim duobus tantum modis in
+
declinatione uariantur, quod quidem productione et correptione distinguimus.
+
simplex uel unita, cum per omnes casus nomen uniformiter currit nec
+
usquam in declinatione uariatur, et fit in his quae etiam a Graecis aptota
+
dicuntur, quod a prima positione sui non cadunt, ut frugi nequam nugas
+
nihili. de qua forma sunt etiam nomina numerorum indeclinabilia a
+
quattuor usque ad centum. nam ab uno usque ad tres per omnes casus
+
numeri declinantur et item a ducentis et deinceps praeter mille. sunt
+
quoque alio genere monoptota, quae per ablatiuum tantum modo enuntiantur
+
et ob id monoptota dicuntur, ut sponte natu tabo. item diptota
+
intelleguntur ea quae singulari numero casu tantum nominatiuo et uocatiuo
+
similiter efferuntur ceteris deficientibus, ut Iuppiter. triptota identidem trina
+
ratione tenentur: prima est cum numero singulari tres dumtaxat casus in
+
declinatione ceteris deficientibus inueniuntur, cum in plurali per omnes
+
uarientur, ut opis opem ope; altera est eorum quae neutro genere numero
+
tantum singulari tribus casibus efferuntur, ut fas nefas; tertia, cum
+
neutrali genere numero singulari per omnes casus nomina declinantur, in
+
plurali tamen tribus casibus tantum efferuntur, ut maria rura. tetraptota uero
+
intelleguntur quae nominatiuo et uocatiuo casu deficiente per ceteros
+
enuntiantur, ut Iouis Latiaris dicione.
+
+
declinatio conpositorum nominum tribus formis ordinatur. prima est
+
quotiens animaduertimus ea quae ex duobus nominibus conposita erunt ex
+
utraque parte declinari, id est cum ambo nomina declinantur, ut populus
+
Romanus, eques Romanus, praetor urbanus, Liber pater, Longa Alba:
+
secunda est cum ea quae ex nominatiuo casu singulari et genetiuo tam
+
singulari quam plurali conposita fuerint ea parte declinantur qua fuerit
+
nominatiuus, id est cum prius mouetur et posterius non declinatur, ut tribunus
+
plebis, praefectus equitum, tribunus militum, pater et mater familias:
+
tertia, cum ex obliquo et nominatiuo obliquum indeclinabilem habebit, id est
+
cum prius uersa uice non mouetur et posterius declinatur, ut senatus
+
consultum, plebi scitum. prouidendum est ut ne ea nomina conponamus quae
+
aut conposita sunt aut conponi non possunt.
+
chriarum exercitatio in casus sic uariatur. nominatiuo casu numero
+
singulari, Marcus Porcius Cato dixit litterarum radices amaras esse, fructus
+
iocundiores; genetiuo casu, Marci Porcii Catonis dictum fertur litterarum
+
radices amaras esse, fructus iocundiores; datiuo, Marco Porcio Catoni placuit dicere
+
litterarum radices amaras esse, fructus iocundiores; accusatiuo, Marcum
+
Porcium Catonem dixisse ferunt litterarum radices amaras esse, fructus
+
iocundiores; uocatiuo, o tu Marce Porci Cato, ne tu egregie dixisti litterarum radices
+
amaras esse, fructus dulciores; ablatiuo, a Marco Porcio Catone dictum
+
accepimus litterarum radices amaras esse, fructus dulciores; nominatiuo plurali, Marci
+
Porcii Catones dixerunt litterarum radices amaras esse, fructus dulciores;
+
genetiuo, Marcorum Porciorum Catonum dictum fertur litterarum radices amaras esse,
+
fructus dulciores; datiuo, Marcis Porciis Catonibus placuit dicere, id quoque;
+
accusatiuo, Marcos Porcios Catones dixisse ferunt, id quoque; uocatiuo, o Marci
+
Porcii Catones, ne uos egregie dixistis, id quoque; ablatiuo, a Marcis
+
Porciis Catonibus dictum accepimus litterarum radices amaras esse, fructus
+
dulciores. hoc quoque exemplo ceterae chriae declinationes subicientur.
+
nominatiuo, Puplius Vergilius Maro dixit auri sacra fames
nominatiuo, Puplius Vergilius Maro dixit degeneres animos timor arguit
‹datiui casus idiomata›. uerba quibus haec conueniunt: suadeo tibi,
+
maledico hosti, mando tibi, cedo potenti, ministro parenti, dono
+
propinquo, subscribo epistolis, pareo legibus, succedo tibi, praesideo prouinciae,
+
adimo et aufero et demo tibi, subduco tibi, uitium tibi duco, obicio tibi,
+
excidit mihi scalprum, succurrit mihi haec res, praeeo patri, subeo oneri,
+
inpropero tibi, praepono te illi, antepono diuitiis amicum, praefero
+
antefero muneri amicitiam, eripio abripio rapio tibi, parco peccanti, noceo tibi,
+
oculos illi euello uel eruo, caput illi findo uel frango uel minuo uel rumpo,
+
praecipio tibi, abduco tibi illum, incommodo tibi, timeo tibi, officio
+
accusatori, detraho tibi, ausculto tibi, rependo tibi, repraesento tibi, prospicio
+
prouideo consulo tibi, auello amico, similis sum tibi figura, subtraho amico,
+
obstrepo illi, obrepo iudici, extorqueo nolenti, uacat mihi, liquet mihi,
+
derogo tibi, supplico tibi, studeo litteris, crisat illi, palpo equo, praeficio
+
tibi, adsum clienti, prosum omnibus, obsum inimicis, praesum prouinciae,
+
alienus sum tibi: anteeo illi et praesto illi datiuo casu dicimus, ut Cicero
+qui omnibus intellegentia anteibat
homines omnibus bestiis antecedunt
plus uino inpendens olei
+
casus nominatiuus trahit uerbum tertiae personae, ut dicitur fertur
+
nominatur. loquimur enim sic, Cato se Vticae occidisse fertur, Pompeius
+
in litore Aegypti iacuisse dicitur, nominatur inter auctores Coelius, item
+
Vergilius
si non pertaesum thalamiVergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,18
usque adeo +
pertaesum uos mihi esse
fugitans litiumTerentius ,<hi>phorm.</hi> 623
cupientissimus legis
thymo +
plenaeVergilius , +<hi>georg.</hi> 4,181 :thymo plenae Verg. arbuta Verg.
plenamque sagittis Threiciis Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 5,311-312
plenus rimarum sumTerentius + ,<hi>off.</hi> 1,105 :sed pertinet ad omnem officii quaestionem semper in promptu habere quantum natura hominis pecudibus reliquisque beluis antecedat (codd. Cic.) +cf. nat. deor. 3,65 (cui refertur Diomedes)
praestare ceteris animalibus
uel magnum praestet Achillen
erum anteeo sapientiaTerentius ,<hi>phorm.</hi> 247 :ante eo Lindsay
genus +multo Surorum anteit patientia Plautus ,<hi>Trin.</hi> 545-546
te quoque magna manent nostris penetralia regnisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,71 :tu Verg. regnis penetralia regnis Verg.
qui te cumque manent isto certamineVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,61
te, Turne, nefas te triste manebit +supplicium Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,596-597
haec eadem matrique tuae generique manebuntVergilius , +<hi>Aen.</hi> 9,302
tibi poena manet
ipse doli fabricator EpiosVergilius , +<hi>Aen.</hi> 2,264
caeruleus imberVergilius +,<hi>Phil.</hi> 2,11 :cuius quidem tibi fatum, sicut C. Curioni, manet (Cic.)
utere sorte tuaVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,932
quod ista aetas magis ad haec utenda idonea essetTerentius ,<hi>haut.</hi> 133 :illa aetas … idoneast Lindsay
nam in prologis scribendis operam abutiturTerentius ,<hi>andr.</hi> 5
frustis esculentis uinum redolentibus
hircum et alumen olens
olet unguenta de +
meoTerentius ,<hi>ad.</hi> 117
perque lacus sacros et olentia sulphure fertur +stagna Palicorum Ouidius ,<hi>met.</hi> 5,405-406 :sacros : altos (Ou.)
redolentque thymo fragrantia mellaVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,436 :etiam: georg. 4,169. feruet gramm. (et codd. MPF1 etc.) : feruit Verg. (cod. F) fragrantia : fraglan- Verg.
rerum potiri uolunt
et auro ui potiturVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,55-56
+
nomen quid est? nomen est pars orationis cum casu sine tempore
+
rem corporalem aut incorporalem proprie communiterue significans,
+
proprie, ut Roma Tiberis, communiter, ut urbs flumen. sed ex hac
+
definitione Scaurus dissentit. separat enim a nomine appellationem et
+
uocabulum. et est horum trina definitio talis: nomen est quo deus aut homo
+
propria dumtaxat discriminatione enuntiatur, cum dicitur ille Iuppiter, hic
+
Apollo, item Cato iste, hic Brutus. appellatio quoque est communis
+
similium rerum enuntiatio specie nominis, ut homo uir femina mancipium leo
+
taurus. hoc enim animo auribusque audientis adfertur animalium esse
+
quidem duo tantum genera, sed sine speciali discriminatione. nam nec
+
quis homo nec quis uir nec quae femina nec quod mancipium nec qualis
+
leo taurusue est definitur. appellationi accidunt eadem fere quae et nomini.
+
item uocabulum est quo res inanimales uocis significatione specie nominis
+
enuntiamus, ut arbor lapis herba toga et his similia. uocabulo accidunt
+
eadem quae appellationi. nomen autem dicitur, quod unam quamque rem
+
monstret ac notet, quasi notamen media syllaba per syncopen subtracta,
+
uel a Graeca origine
genus numerus figura casus qualitas.
+
qualitas nominum bipertita est. aut enim propria sunt nomina aut
+
appellatiua: quaedam et propria sunt et appellatiua. propria sunt quae
+
propriam et circumscriptam qualitatem specialiter significant; item quae
+
unica et sola sunt deorum, ut Iuppiter, et quae bina, ut Liber pater,
+
hominum, ut Romulus, urbium, ut Troia, prouinciarum, ut Africa,
+
insularum, ut Sicilia, montium, ut Pyrenaeus, fluminum, ut Pactolus.
+
propriorum nominum quattuor sunt species, praenomen nomen
+
cognomen agnomen. praenomen est quod nominibus gentiliciis praeponitur, ut
+
Marcus Puplius. nomen proprium est gentilicium, id est quod originem
+
familiae uel gentis declarat, ut Porcius Cornelius. cognomen est quod
+
unius cuiusque proprium est et nominibus gentiliciis subiungitur, ut Cato
+
Scipio. ordinantur enim sic, Marcus Porcius Cato, Puplius Cornelius
+
Scipio. agnomen quoque est quod extrinsecus cognominibus adici solet
+
ex aliqua ratione uel uirtute quaesitum, ut est Africanus Numantinus et
+
similia. huius modi autem nominum ordinatio, sicut Arruntius Claudius
+
asserit, a Graecis tracta demonstratur. quae quidem ut sit magis
+
intellectu perspicua et ad imaginem illorum esse conposita, exempli gratia haec
+
subicienda decreui. apud illos Alexander proonymos est, quod nos
+
praenomen dicimus; hoc gentilicio nomini praeponitur. est autem gentile
+
nomen Dardanius, quod originem familiae declarat. tripertita post modum
+
frequentauit conpositio uice cognominis specialiter posita gentilique nomini
+
subiuncta. est autem cognomen quod cuiusque personae propriam notat
+
definitionem. nam in eadem gentilitate multi Dardanii, sed ad
+
cognoscendam cuiusque proprietatem et quis ex multis intellegi debeat cognomen
+
ostendit, ut est Paris. sumuntur autem cognomina tripliciter, aut a
+
qualitate uel quantitate corporis, ut est apud nos * uel animi uel facti, sicut
+
apud illos a facto Paris est cognominatus. eodem modo Achilles
+
praenomen est, nomen Aeacides, cognomen specialiter positum a facto, id est a
+
pedum uelocitate, podoces. siquis ergo uelit haec simul tria copulare,
+
sic ordinet, Achilles Aeacides podoces, Pyrrus Aeacides Neoptolemus,
+
Alexander Dardanius Paris. his etiam unum accedit, agnomen ex aliqua
+
uirtute forinsecus quaesitum, quod
discriminantur, ut est Vlixi agnomen polytlas. nam praenomen est, ut ait
+
Ibycus, Olixes, nomen Arsiciades, cognomen Odyseus, et ordinantur sic,
+
Olixes Arsiciades Odyseus polytlas. non fere tamen omnia nomina
+
quattuor species admittunt. quaedam enim inueniuntur apud illos unica uel
+
dionyma, ut Palaemon Melicertes, Astyanax Scamandrios, et similiter alia,
+
sicut apud nos Numa Pompilius, Tullus Hostilius, Ancus Marcius,
+
Seruius Tullius, Marcus Antonius, Lucius Paulus, item alia. omnia
+
praenomina aut singulis litteris notantur, ut C. P. L., aut binis, ut Gn., aut
+
ternis, ut Sex.
+
appellatiua nomina sunt quae generaliter communiterque dicuntur.
+
haec in duas species diuiduntur, quarum altera significat res corporales,
+
quae uideri tangique possunt, ut homo arbor, altera incorporales, quae
+
intellectu tantum modo percipiuntur, uerum neque uideri nec tangi possunt,
+
ut est deus pietas iustitia dignitas sapientia doctrina facundia. sunt item
+
propria et appellatiua, ut Clemens Maximus Pius; quotiens laudem
+
significant, tunc appellatiua, ut clemens iudex, maximus uir, pius filius {sed
+
haec omnia nomina absoluta dicuntur et singulis quibusque rebus
+
personisue apposita}. sunt nomina quae gentem significant, ut Afer Dacus
+
Hispanus; alia patriam, ut Thebanus Romanus; alia numerum, ut unus
+
duo; alia ordinem, ut primus secundus: sed primus de multis, de duobus
+
prior dicitur, sicut de duobus alterum dicimus, de multis alium.
+
quaedam ficta a sonis uel a uocibus, quae Graeci
clangor hinnitus tinnitus mugitus. quaedam descendunt ab aduerbiis, ut
+
hesternus hodiernus crastinus serus nimius citus; alia a participiis, ut
+
ludibundus laudabundus. sunt etiam alia participium sonantia, ut demens
+
amens sapiens ingens; alia uerbis similia, ut contemplator speculator
+
uerbero erro. sunt quaedam positione singularia, intellectu pluralia, quae
+
Graeci perileptica nominant, ut contio populus exercitus. sunt quaedam
+
quae Graeci etymologica nominant, ut bibliotheca; alia quae nomen
+
traxerunt ex his quae continentur, ‹quae› Graeci periectica appellant, ut uinetum
+
rosetum. sunt quaedam nomina quae per se sine alterius partis orationis
+
adminiculo intellegi non possunt, ut pater frater. recipiunt enim sibi et
+
illa per quae intelleguntur, ut meus tuus. haec a Graecis
appellantur, id est ad aliquid. et similia
ad aliquid quodam modo adtendentia uel taliter qualiter se habentia, ut
+
dexter sinister. haec et conparatiuum gradum admittunt, ut dexterior
+
sinisterior. sunt quoque quaedam homonyma, quae una loquella plura
+
significant, ut nepos acies. significat enim nepos et certum cognationis
+
gradum et rei auitae consumptorem. similiter acies et oculorum dicitur et
+
ferri et exercitus. sunt alia synonyma uel polyonyma, quae pluribus
+
loquellis idem significant, ut terra humus, ensis mucro gladius. quaedam
+
mediae potestatis quae adiecta nominibus significationem a coniunctis
+
sumunt, ut magnus fortis. haec enim per se nullum habent intellectum et
+
ideo a quibusdam adiectiones dicuntur, ut magnus uir, fortis exercitus.
+
sunt quae a Graecis epitheta dicuntur, ‹quae› quibuscumque personis
+
adiciuntur laudandi uel uituperandi gratia. haec sumuntur aut a qualitate
+
animi, ut sapiens demens pudicus turpis bonus malus, aut a qualitate
+
corporis, ut formonsus deformis, aut a quantitate, ut sublimis humilis
+
procerus, aut extrinsecus, ut purpuratus palliatus; ex hac specie uittata
+
sacerdospharetrata Camilla
Lausus equum domitor debellatorque ferarum
aut a qualitate naturae sumpta, ut ignis edax
et
+
et
+Agamemnoniaeque Mycenae
haec interdum poetae quasi patronymica proferunt, ut est Orestes
+
Agamemnonius. sed quod patronymicon est poni quasi
paronyma sunt quae ab alio quodam trahuntur et nihil de supra
+
memoratis significant, ut equus eques.
+
uerbalia dixerimus, ut dico dictio; item in conpositione praedico, quod est
+
tertiae coniugationis, praedictio, at in altero, quod est primae
+
coniugationis praedicatio: item lego lectio, oro oratio, parco parsimonia.
+
conparatiua sunt cum aliquem uel alieno uel suo generi conparamus,
+
ut fortior. superlatiua sunt cum aliquem conparamus ad omnes, ut
+
fortissimus omnium. conparationis gradus sunt tres, positiuus, qui et
+
absolutus, conparatiuus superlatiuus. absolutio est elatio sine conparatione, ut
+
fortis; conparatio ‹est› elatio cum conlatione ad alium, ut fortior; superlatio
+
est enuntiatio cum superlatione ad omnes, ut fortissimus. ex his tribus
+
conparatiuus gradus generis est semper communis. conparantur autem
+
nomina quae aut qualitatem aut quantitatem significant. sed quaedam non
+
amplectuntur omnes gradus, id est non per tres gradus eunt. nam omnia
+
qualitatium nomina sex retinent formas, quas inserendas putauimus. aut
+
enim incipiunt aut sunt aut ueniunt aut adiciuntur aut inueniuntur aut
+
exeunt. incipiunt cum conparatiuo deficiente gradu et superlatiuo positiuum
+
tantum habent, ut mediocris rudis sobrius. sunt quae ex positiui imagine
+
per omnes gradus formantur, ut fortis fortior fortissimus. ueniunt quae
+
post positiuum per gradus ceteros imaginem alteram sumunt, ut bonus
+
melior optimus, malus peior pessimus. adiciuntur cum extrinsecus
+
positiuo tantum aduerbia quaedam adiecta uice secundi gradus ponuntur, tam
+
aut minus aut minime aut magis aut maxime. dicimus enim tam bonus
+
tam malus, minus bonus minus malus, minime bonus minime malus,
+
magis bonus magis malus, maxime bonus maxime malus. eodem modo et
+
pius. inueniuntur ea quae trifariam ordinantur in hunc modum, uno
+
scilicet deficiente quolibet gradu, aut positiuo aut conparatiuo aut superlatiuo;
+
positiuo, ut ulterior ultimus, ocior ocissimus; conparatiuo, pius piissimus;
+
superlatiuo, senex senior. terminantur quae nouissimum tantum habent,
+
ut nouissimus summus. conparatio nominum proprie in conparatiuo et
+
superlatiuo gradu est constituta; positiuus perfectus et absolutus est. saepe
+
autem conparatiuus gradus praeponitur superlatiuo, ut stultior stultissimo
+
et maior maximo. saepe idem minus a positiuo significat, quamuis recipiat
+
conparationem, ut mare Ponticum dulcius quam cetera
amarum significat quam cetera. saepe idem pro positiuo positus minus
+
significat et nulli conparatur, ut
+iam senior, sed cruda deo uiridisque senectus
sunt nomina significatione diminutiua, intellectu conparatiua, ut
+
grandiusculus maiusculus. conparatiuus gradus ablatiuo casui iungitur utriusque
+
numeri. sed tum hoc utimur, cum aliquem uel alieno uel suo generi
+
conparamus, ut Hector fortior Diomede uel audacior Patroclo Achilles fuit;
+
et unum cum multis alienis, ut fortiores Graeci Troianis. sed gradu
+
conparatiuo in uno et altero prope aequalibus ac similibus {non} utimur (nam
+
dissimilium conparatio nulla est), ut: hi duo uiri fortes, sed hic altero
+
fortior; uerum superlatiuo, cum unum antecellere pluribus significamus, ut,
+
si tres pluresue sint uiri, eum quem superferimus fortissimum ceterorum
+
dicimus, et semper genetiuo plurali adiungitur, ut
Graiugenum
Hector fortissimus Troianorum fuit, Achilles Graecorum. plerumque
+
superlatiuus pro positiuo ponitur et nulli conparatur, ut Iuppiter ‹optimus›
+
maximus. interdum conparatiuus nominatiuo iungitur, ut doctior hic quam ille,
+
ut Plautus in
quid ais, homo +leuior quam pluma? Plautus ,<hi>Men.</hi> 487-488
+
genus est dictio qua plures continentur species, animale et
+
inanimale.
+
+
species est dictio originem trahens a genere, paucioribus confusa
+
significationibus quam genus, ut homo arbor.
+
nominum genera numero saepe plurali mutantur et sunt anomala.
+
masculina in neutrum, ut hic intibus Maenalus Tartarus locus iocus, sed
+
haec intiba Tartara Maenala dumtaxat neutro. nam haec loca hi loci et
+
haec ioca hi ioci dupliciter declinantur. feminina in neutrum, ut haec
+
Pergamus Pergama, neutra in masculinum, ut hoc porrum caelum forum,
+
hi porri caeli fori; sed haec fora melius declinantur. item neutra in
+
femininum, ut hoc balneum epulum caepe, balneae epulae cepae; sed et
+
haec balnea siue balinea pluraliter per ordinem declinantur. caepe uero
+
singulariter aptoton nomen est generis neutri, ut Caere Praeneste,
+
pluraliter genere feminino sublata priore diphthongo uelut Musae Medeae
+
declinabitur. quaedam incerti sunt generis, inter masculinum et femininum,
+
ut cortex finis silex stirps pinus pampinus dies radix, inter masculinum et
+
neutrum, ut clipeus uulgus specus sal frenum, inter femininum et
+
neutrum, ut pecus buxus pirus prunus malus; sed neutro fructum, feminino
+
saepe ipsas arbores dicimus.
+
sunt quaedam nomina quae singulariter tantum efferuntur, sunt quae
+
pluraliter. haec paene maiore ex parte collecta suo quoque ordine
+
subiciemus. masculina semper singularia, ut hic genius, puluis, sanguis, fimus,
+
limus, muscus herba quae in parietibus uel in corticibus arborum haeret.
+
item feminina semper singularia, haec lux pax culpa galla eloquentia
+
elegantia labes memoria prosapia rabies sanies socordia supellex. item
+
neutralia semper singularia, ut hoc uirus, pus, baratrum, locus apud inferos,
+
proprie autem apud Athenienses, in quem noxii praecipitabantur: hoc
+
callum, caenum, crocum, ingenium, allec, iustitium, rudus ruderis, sinapi,
+
siler. masculina semper pluralia, hi antes, carceres, cani, casses,
+
cancelli, foci pro sedibus et Penatibus, hi furfures, fori loca spectaculorum;
+
item fori sunt in nauibus, quo nautae sedentes remigant: freni; et frena
+
dicimus: inferi, lendes, liberi, Lares; et Larem legimus: ludi, loculi,
+
manes, mores, maiores, natales generis nobilitas, optimates, pugillares,
+
primores, proceres, posteri, Penates, Quirites; sed Flaccus in
luminis effossiVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,663 :fluuidum Verg.
uerbere tortoVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,378 :turbo Verg.
mox +
frumentis labor additusVergilius ,<hi>georg.</hi> 1,150 :mox et Verg. culmos Verg.
+
pronomen est pars orationis quae pro ipso nomine posita minus
+
quidem, paene idem ‹tamen› significat personamque interdum recipit.
+
pronomini accidunt septem, qualitas genus numerus figura persona ordo casus.
+
qualitates pronominum sunt tres, finita infinita minus quam finita.
+
qualitas finita in prima et in secunda persona est, infinita et minus quam finita
+
in tertia inuenitur. finita est quae notat certum numerum et gestum
+
dirigit ad certam personam, ut ego. infinita est quae certam non recipit
+
personam sed cuilibet potest aptari, ut quis quae quod. minus quam finita
+
est quae certis et incertis personis aptari potest, ut ipse. genera
+
pronominibus accidunt quattuor, masculinum ut hic, femininum ut haec,
+
neutrum ut hoc, commune ut ego tu. sunt alia duobus generibus
+
{nominibus} communia, masculini et neutri, ut quo quanto; alia tribus, ut huius
+
eius cuius. numeri pronominum sunt duo. aut enim singularia sunt, ut
+
ego, aut pluralia, ut nos. sunt quaedam numero communia, ut qui quae.
+
nam et qui uir et qui uiri et quae mulier et quae mulieres dicimus.
+
figurae sunt duae. aut enim simplicia sunt pronomina, ut quis, aut
+
conposita, ut quisquis. personae accidunt finitis pronominibus, prima ut mihi,
+
secunda ut tibi. tertia quoque in minus quam finitis inuenitur, ut ipsi.
+
ordo quoque * aut praepositiua sunt, ut quis quantus, aut subiunctiua, ut
+
is tantus: ueluti praepositiua, {ut} quis fecit? subiunctiua uel quae responsi
+
uim habent, iste fecit; item quantus ille est, tantus ille est. pronomina
+
quaedam, ut nomina, aut gentem significant, ut cuias uestras nostras; aut
+
numerum, ut quot tot; aut ordinem, ut quotus; aut qualitatem, ut qualis
+
talis; aut quantitatem, ut quantus tantus. quaedam possessiua finita ad
+
aliquid referuntur, et ea quattuor modis enuntiantur. aut enim utraque
+
significatione singularia sunt, ut meus tuus, aut utraque pluralia, ut nostri
+
uestri, aut intrinsecus singularia extrinsecus pluralia, ut mei tui, contra
+
extrinsecus singularia intrinsecus pluralia, ut noster uester. casus
+
pronominibus, ut nominibus, accidunt sex, per quos omnium pronominum
+
genus inflectitur hoc modo.
+
declinationes pronominum finitiuae siue absolutae sunt hae. ego
+
pronomen finitum generis omnis numeri singularis figurae simplicis personae
+
primae casus nominatiui, quod declinabitur sic, ego mei mihi me o a me:
+
sed uocatiuum habere non potest, quia nemo dicit o ego, nisi o
+
exclamatio sit, ut apud Horatium o quisquis uolet
nobis nos o a nobis. nec pluralis habet uocatiuum, nisi aeque exclamatio
+
sit, ut cum dicimus: o nos felices: Cicero in
ipsum decretum
alis alibi +
stantes ceciderunt, omnes tamen aduersis uulneribus +
conciderunt
neminis misereri certum est, quia mei miseret +
neminemPlautus ,<hi>Capt.</hi> 764-765 :quae testimonia ad Caprum redeunt
+
uerbum est pars orationis praecipua sine casu. etenim haec
+
uniuersae orationi uberes praebet ad facultatem uires. cuius operae pretium est
+
penitus intueri potestatem, ne inscitia uitiosum exerceamus sermonem. uis
+
igitur huius temporibus et personis administratur. uerbum autem dictum
+
est ab eo quod uerberato lingua intra palatum aere omnis oratio promatur.
+
uerbo accidunt tempora cum personis sociata, nec omnino haec secerni a
+
se possunt quin simul uerbi uis dissoluatur. in aliis enim partibus
+
orationis sunt tempora a personis distracta, ut in participiis; item in aliis
+
personae nequaquam temporibus indigent, ut in pronominibus. admittit
+
quoque uerbum praeter personas et tempora numerum, figuram, qualitatem,
+
significationem siue genus, modum siue inclinationem, coniugationem:
+
personas quidem, quibus sermo exercetur; numerum uero, cum quis quiue
+
sint qui loquantur; tempus, cum quando quid factum aut dictum sit
+
quaeritur; figuram, cum quaeritur simplex sit uerbum an conpositum;
+
qualitatem, cum cuius sit speciei uel qualitatis uerbum exploratur;
+
significationem, cum cuius generis et significationis sit uerbum ostenditur. quae
+
singula diligentius exponemus.
+
+
persona est substantia rationalis. personae in uerbo sunt tres, per
+
quas uniuersus administrabitur sermo. prima est quae loquitur, ut dico,
+
secunda quacum sermo habetur, ut dicis, tertia de qua quis loquitur et
+
relatio indicatur, ut dicit.
+
+
numerus praeterea accidit uerbis prorsus uterque, singularis et
+
pluralis. dualis enim apud Graecos dumtaxat ualet, a nobis excluditur, eodem
+
modo quo et in nominibus. nequaquam enim reperiri potest Latino
+
sermone ulla dictio quae dualem exprimat numerum. antiquitatis enim
+
Romani memores dualem numerum posteritatis usu receptum quasi nouellum
+
usurpare noluerunt. is namque, sicut a primordio adseritur sermonis a
+
natura proditi, in obscuro habitus ignorabatur et diutius incertus inter
+
utrumque numerum, tam singularem quam pluralem, latebat. sero autem
+
superuenientibus saeculis scrupulosae curiositatis obseruationibus captus
+
quasi intercalaris inrepsit, et hac de causa apud ueteres raro reperitur,
+
quoniam erroribus inlaqueatus multiplicatur. adeo per huius modi omnes
+
usus Graecorum linguae nesciae declarantur. apud Atticos uero dumtaxat
+
plurimum ualet, et maxime apud Homerum, qui cum sit Atticae linguae
+
cultor, utpote patrii sermonis adsertor, ut quidam putant, tamen non erat
+
nescius antiquitatis, sicut uersus ille testatur. cum enim duo fuissent,
+
ipse uetustatis memor pluraliter salutationem protulit hoc modo,
numeri pluralis imagine dualis declinatio formata normabatur.
+
+
figura uerbi bipertita est. aut enim simplicia sunt uerba, ut scribo,
+
aut conposita, ut inscribo. conponuntur autem uerba, sicut nomina,
+
modis quattuor; aut ex duabus partibus integris, ut conduco conuoco; aut
+
ex duabus corruptis, ut efficio, malo, id est magis uolo, effringo; aut ex
+
integra et corrupta, ut accumbo; aut ex corrupta et integra, ut ostendo.
+
+
tempus est uicissitudo rerum triformiter mutabilitate conprehensa, si
+
quidem potest conprehendi quod numquam stat, uel spatium aetatis
+
uolubile {quod} in eisdem usurpationibus patiens declinationem, quod numero
+
uidetur conprehendi. hactenus de tempore principali; nunc de temporibus
+
uerborum dicemus.
+
+
in primis tempus per se nullum diremtum est omnino, cum per se in
+
se reuoluatur et sit perpetuo unitum. uerum quoniam differt noster actus
+
nec semper idem est (aut enim facimus aut fecimus aut facturi sumus),
+
hac ex re indiuiduo tempori inponimus partes temporis, non tempus
+
diuidentes sed actum nostrum diuersum significantes. uniuersa enim quae
+
aguntur in tres diuiduntur portiones. diuerso igitur agendi tempore
+
tempus ipsum quasi inpertimur. trifariam tamen cuncta gerimus, ideoque
+
tria tempora esse dicimus, instans perfectum futurum; instans, quod et
+
praesens, cum adhuc agimus, praeteritum perfectum, cum iam fecerimus,
+
futurum, cum acturos nos pollicemur. unum tamen ex his, praeteritum
+
perfectum, diuiduum est. ex eo enim scinditur praeteritum inperfectum,
+
item praeteritum plusquamperfectum. hoc pacto tria tempora praeterita
+
uidentur esse, quoniam omnium quae egimus triplici modo differentiam
+
reperimus. praeteritum enim inperfectum est quidem praeteritum, non
+
tamen perfectum, cum quasi praeterisse tempus adfirmamus; alioquin
+
coepimus nec perfecimus, quasi legebam et scribebam et similia. in enim
+
praepositio plerumque derogatiua, non numquam adiectiua, ut in aliis
+
patebit; quae addita actui plerumque derogat, non addita ad finem perductum
+
significat. perfectum etenim tempus, cum tempus quo egimus eo quod
+
egimus finitum est. item praeteritum plusquamperfectum, cum tempus
+
iam pridem exactum demonstramus quo quid egimus. hoc enim distat a
+
perfecto, quod superioris temporis recens uideri potest actus, sequentis
+
longa intercapedo. id enim Graeci
at uero tempus perfectum apud nos pro
ratione igitur statuta sunt actus nostri tempora, instans, quod et praesens,
+
cum quid maxime agimus; praeteritum inperfectum, si quod agimus non
+
perficimus et agere desinimus, unde non nulli inchoatiuum tempus
+
appellauerunt; perfectum, cum actum perficimus et facere desinimus;
+
plusquamperfectum, ‹cum› quod egimus tempore inueterauerit; futurum, cum nondum
+
agere instituimus, uerum acturos repromittimus. haec de temporibus;
+
deinceps cetera persequemur.
+
+
genera uerborum siue significationes quo pacto significentur referemus.
+
ut enim in nominibus sunt genera quibus sexus exploratur, ita quoque
+
sunt in uerbo quibus effectus significatur, utrumne actiuum sit an passiuum.
+
genera uerborum siue significationes sunt principales duo, actiua et passiua.
+
ex his etiam nascuntur aliae, neutra communis deponens. ita fiunt numero
+
quinque. inpersonalis quoque a quibusdam admittitur.
+
+
actiua significatio est cum alio agente sit qui patiatur, id est cum
+
actum nostrum cum alterius patientia significat, ut laudo. haec ita o littera
+
terminatur ut recipere possit etiam passiuam significationem adiecta r littera.
+
itaque cum utraque persona constet in declinatione uerbi, ut tam adficere
+
quam adfici queat, proprie dicitur actiuum itemque passiuum.
+
+
passiua est cum alio patiente penes alium sit administratio, id est
+
cum patientiam nostram cum alterius actu significat, ut laudor. haec ita
+
or syllaba terminatur ut recipere possit actiuam significationem amissa r
+
littera, ut laudo.
+
+
neutra est quae specie actiuae enuntiationis o littera cluditur, sed r
+
litteram numquam recipit et ob id passiuam formam non potest exprimere.
+
ubi enim uis patiendi non est, ex actiua declinatione locum declinatio
+
passiua non habet. item si alio patiente sub actiua specie penes alium non
+
sit administratio, similiter neutra dicimus. alterutrum itaque uniformiter
+
significat, agentem uel patientem; agentem, ut facio ambulo curro;
+
patientem, ut ardeo ueneo uapulo. ex hac quoque forma sunt et illa uerba in
+
quibus nec agentis nec patientis significatio plene dinoscitur nec effectus
+
ostenditur, ut sedeo sudo dormio iaceo sto algeo sitio esurio. nescis enim
+
agat quis an patiatur. quae quidam supina dixerunt, alii absolutiua
+
appellant, non nulli depositiua nominant.
+
+
communis est quae tam actiuam quam passiuam significationem in se
+
habet. haec ita r littera terminatur ut eam non possit amittere, quem ad
+
modum et deponens, ut osculor criminor amplector. dicimus enim
+
osculor te et osculor a te, similiter et cetera. communia autem dicimus, ut
+
in nominibus quae sub una specie genera diuersa admittunt, ita in uerbis
+
quae sub passiua declinatione dumtaxat diuersi actus significationem
+
exprimunt.
+
+
deponens est quae in r litteram desinit, ut passiua, sed ea dempta
+
Latinum non est, unde per antiphrasin, id est e contrario, sic appellatur,
+
quia uerbum r littera finitum deponere eam non potest, ut loquor nascor
+
sequor. non enim dicimus nasco. et cum sit passiua specie, actiuam non
+
habet. itaque nec passiua sunt, quia actiua non reddunt, nec communia
+
esse possunt, quoniam communia sub uno genere declinationis utramque
+
continent significationem. placuit itaque aliis ea deponentia dici, quod una
+
significatione deposita a communi separentur, uel quia deponit
+
ambiguitatem sermonis qui dicit loquor.
+
+
inpersonalis uerborum significatio tam sub actiua specie quam passiua
+
extat, dicta inpersonalis, quod sine persona pronominis intellegi non potest,
+
quamuis formam actiuorum aut passiuorum habere uideatur. nam etsi
+
tertiae personae formam exprimat, tamen tribus modis uerbis omnibus iungi
+
solet. propriis quoque personis non enuntiatur, sed, ut plenus sit sensus,
+
extrinsecus necessario adduntur pronomina, sine quibus nihil huius modi
+
uerba significare possunt, quasi pudet me te illum, itur a me a te ab illo.
+
+
quoniam de generibus quod satis erat dixi, modos quoque subiungam,
+
quos quinque esse omnes fere grammatici consentiunt. nam qui sex
+
uoluerunt, uario iudicio alii promissiuum, quidam inpersonalem coniungunt; qui
+
septem, utrumque prioribus adiciunt; qui amplius, percontatiuum
+
adsumunt; qui nouem, subiunctiuum a coniunctiuo separant; qui decem, etiam
+
adhortatiuum adscribunt. uerum ex his, ut ipsa declinatio uerborum
+
exposcit, inpersonalis et participialis a quibusdam admittitur, de quibus postea
+
referre placuit. modus itaque uerborum siue inclinatio in quinque
+
deducitur partes. aut enim finitiuus est modus aut imperatiuus aut optatiuus aut
+
subiunctiuus aut infinitiuus.
+
+
finitiuus modus est cum quasi definita et simplici utimur expositione,
+
ipsa dictione per se conmendantes sensum sine alterius diuersae conplexu,
+
ut accuso accusabam, identidem per omnia tempora, quod in subiunctiuo
+
parum est. subiunctiuus enim dictus est, quoniam necesse est ut alius
+
sermo suggeratur quo superior patefiat, hoc modo, cum dicam cum
+
dixerim cum dixero. procul dubio necdum hic finitur sermo, finietur hoc modo,
+
cum dixero uenies, cum fecero aspicies, et similia; quod in modo finitiuo
+
non desideratur. idem a quibusdam indicatiuus appellatur, quo indicamus;
+
ab aliis pronuntiatiuus, quo pronuntiamus.
+
+
deinceps imperatiuus modus est, quo enuntiamus externo officio
+
imperantes. et hic modus singulari quidem numero primam non admittit
+
personam, ut lauda laudet. etenim absurdum omnino quemquam sibi
+
imperare, quoniam promptum sit sua sponte facere: imperii enim indigent
+
externae personae. plurali uero necessario tres personae adhibentur.
+
conserit enim se prima persona cum aliis et, dum imperat, se quoque in idem
+
ministerium uocat: quem quidam hortatiuum potius, non imperatiuum esse
+
putauerunt, cum dicimus faciamus legamus et similia. illud praeterea non
+
nullis absurdum uisum est, tertiam personam modo imperatiuo inesse,
+
quoniam nemo absenti imperat. quorum non nimis firma reprehensio, quoniam
+
ferme uniuersus sermo inseritur inter primam et secundam personam;
+
tertia uero succedit usu materiam praestatura et primae dicenti et secundae
+
audienti. imperamus ‹aut› ut pareat ipse, uelut accusa, aut ut alii nostrum
+
nuntietur imperium, uelut accuset. unde uel merito hoc pacto et in hac
+
declinatione erit nuntiandi persona. hoc tantum a ceteris differens erit,
+
quod {de} aliis nuntiatur, cum dicimus faciat legat tertia persona.
+
imperamus enim ut nuntietur illi facere uel legere. in hoc modo instanti
+
tempore numero plurali persona tertia dupliciter declinatur, accusemus accusate
+
accusent et accusanto. posterior sermo more ueterum usurpatur. figuratur
+
autem hoc modo: o littera adicitur tertiae personae numeri pluralis
+
temporis instantis modi finitiui sic, accusamus accusatis accusant; huic accedit
+
o littera et fit accusanto. item in omnibus. futurum uero tempus differt
+
a ceteris futuris, quia non ut confestim fiat imperamus sed in futurum
+
fieri, ut perpetuum fiat, quasi facito legito, id est semper fac, semper
+
lege. iure ergo diceretur quasi futuri. quem sermonem non nulli
+
censuerunt mandatiuum potius quam imperatiuum dici, quoniam praesenti tempore
+
imperare solemus ut fiat, in futurum uero magis mandare. ceterae
+
personae propriae non reperiuntur in hoc modo temporis futuri: non nulli
+
‹personis› temporis praesentis abutuntur, cum dicunt facito faciat facitote
+
faciant. tamen id ipsum quod nos secunda persona uulgo tempore futuro
+
usurpamus, facito legito dicentes, et pro tertia persona apud ueteres
+
admittitur, cum dicunt: ille heres esto et, ut proximis utar exemplis, apud
+
Vergilium
+primus equum faleris insignem uictor habeto
item
+tertius hac galea contentus abito
in hoc modo declinatione passiua tempus futurum apud ueteres, uulgo
+
inusitatum est. loquitor largitor reperimus apud Terentium, loquitor
+
pauculade te largitor, puer
Plautus in
pietatem ergo amplexatorPlautus +,<hi>Aen.</hi> 2,758
Euandrius ensis
Aeneia puppisVergilius , +<hi>Aen.</hi> 10,156 :puppes Verg.
Romuleoque recens horrebat regia culmoVergilius + ,<hi>Pseud.</hi> 292
nitito
lentandus remus in undaVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,384
lentescit +
habendoVergilius ,<hi>georg.</hi> 2,250
campique ingentis ossibus albentVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,36
nunc recondita +senet quiete seque dedicat tibi, +gemelle Castor et gemelle Castoris Catullus 4,25-27
+
iteratiua siue frequentatiua est uerborum qualitas quae assiduam in
+
agendo uim habet, unde et appellationem subit, quoniam frequenter agendi
+
iteret effectum, uelut merso mersas mersat, id est saepius mergo. item
+
exerceo et exerceor, perfecto exercui et exercitus sum, dicimus: hoc
+
iteratur hoc pacto, exercito exercitaui, id est assidue exerceo; item exercitor
+
exercitatus sum, id est assidue exerceor. item habeo et habito dicimus,
+
ut apud Naeuium in
+
animae pauxillulum in me habitatcom. Naeuius +Ziegler 2
+
sequitur optatiuus modus, quem tum demum usurpamus, cum
+
precibus exposcimus a dis; unde ab optando optatiuus dictus est. sunt qui
+
excludunt ex hoc modo praesens tempus. necesse est enim omnium
+
consensu in futurum optemus. non nulli uero admittunt, quod nimis uidetur
+
absurdum, quoniam nemo optat quod habet, sed ut habeat. identidem hi
+
qui admittunt in ambiguum ducunt tempus futurum, cui simile faciunt
+
instans dicendo utinam legam utinam faciam, pro instanti et futuro idem
+
usurpantes, nec respiciunt quantum discrimen sit inter haec tempora, quae
+
uniformiter praue declinant. debent enim, cum sint inter se longe
+
discrepantia sensu, declinatione quoque dissentire. rectius ergo alii fecere, qui
+
ob ambiguitatem inperfecto etiam instans iunxerunt, ut sit idem instans et
+
inperfectum, ut utinam facerem. exoritur item altera quaestio, quo pacto
+
praeterita tempora inserantur. qui enim potest quisquam in praeteritum
+
optare? sed haec quaestio non absurda uidetur, adseritur tamen ratione
+
idonea, ut non inmerito inserta haec tempora uideantur. persaepe enim
+
optamus non modo ut habeamus quod cupimus uerum etiam incusantes
+
factum de quibusdam, quae quoniam non habuerimus, in posterum habere
+
non possumus quae uelimus, quasi utinam scripsissem ut proficerem,
+
utinam uenissem ut audirem haec, et his similia.
+
+
subiunctiuus siue adiunctiuus ideo dictus, quod per se non exprimat
+
sensum, nisi insuper alius addatur sermo quo superior patefiat. subiungit
+
enim sibi uel subiungitur necessario alii sermoni hoc modo, cum dixero
+
audies, cum fecero aspicies, et similia; quod in declinatione finitiua non
+
desideratur: et nihil differt ab optatiua nisi tempore tantum futuro. et in
+
hac subiunctiua numero plurali uniformem declinationem perfecti et futuri
+
temporis accentus distinguit. perfectum enim acuto accentu declinatur,
+
futurum circumflectitur, quasi perfecto cum dixerimus, item futuro cum
+
dixerimus.
+
+
infinitiuus, qui et perpetuus numeris et personis, ideo dictus
+
infinitiuus ex eo, quod parum definitas habet personas et numeros. idem enim
+
sermo de tribus personis et duobus numeris usurpatur, ut cum dicimus
+
facere ego tu ille uolo et uolumus; unde inpersonatiuum hunc quoque non
+
nulli et insignificatiuum dixerunt, quoniam parum tali sermone definita est
+
persona. perpetuus etiam non inmerito appellatur, si quidem perpetuum
+
est quod finem non habet, ut legere scribere omnibus numeris ‹et› personis
+
accidit. tempora habet ipsa quae sunt praecipua, instans perfectum
+
futurum. hoc modo plerumque ueteres praecipue historiae scriptores et
+
inperfecta tempora finitiua significant; quale est apud Sallustium hic ubi
+
primum adoleuit, non se luxu neque inertiae corrumpendum
+
dedit, sed, ut mos gentis illius est, iaculari equitare cursu
+
cum aequalibus certare, et cum omnis anteiret, omnibus
+
tamen carus esse
iaculabatur equitabat cursu cum aequalibus certabat, et cum omnis anteiret,
+
omnibus tamen carus erat. in hoc modo et illud fuit obseruandum, quod
+
in passiua declinatione er syllabam ueteres crebro addunt, quasi accusarier
+
appellarier; quale est apud Vergilium (proximis enim utar exemplis)
+magicas inuitam accingier artes
pro eo quod est accingi. est enim moris antiquis in quibusdam sermonem
+
ex abundanti addere. nihil enim syllaba addita confert tali dictioni.
+
meminisse autem debemus futurum tempus non semper infinitis accidere.
+
nam egeo et studeo egere et eguisse, studere et studuisse faciunt; nec
+
tamen studitum ire aut egitum ire dicere possumus, ut lectum ire.
+
+
inpersonalis quoque uerborum modus sine persona pronominis
+
intellegi non potest; unde inpersonalis dicitur. is ab omni genere uerborum
+
iuxta similitudinem coniugationis colligitur. nam si prima est uel secunda
+
uel tertia coniugatio, sublata secundae personae s nouissima littera et
+
addita tur syllaba, inpersonale facit, ut puta amo ama amatur, teneo tene
+
tenetur, curro curri curritur. praeteritum autem ‹inperfectum› eius in
+
batur exire debet, ut tenebatur; perfectum in est uel fuit, ut tentum est uel
+
fuit; plusquamperfectum in erat uel fuerat, ut tentum erat uel fuerat;
+
futurum a prima et secunda coniugatione in bitur, sicut est
+
amabitur tenebitur, a tertia in etur, ut est legetur. hac ratione modus inpersonalis
+
colligitur. at uero si r littera uerba fuerint terminata, ut sunt passiua et
+
communia et deponentia, uniformiter currunt. ceterum uerba inpersonalia
+
quae a se oriuntur inter genera uerborum potius ordinare
+
quidam probauerunt, quibus eloquentiae et doctrinae tributa est auctoritas. haec enim
+
integram declinationem habere desiderant et per omnia tempora atque
+
modos, sicut cetera uerba, declinantur, ut pudet paenitet et similia, de
+
quibus in suo loco plenius exposuimus.
+
+
participialis uerborum modus est cuius uerba, quod sint participiis
+
similia, participialia dicuntur, nec tamen participia sunt, ut legendi legendo
+
legendum, lectum lectu. dicimus enim legendi officium mihi est, legendo
+
didici, legendum est, lectu proficit et lectum ‹it›; quibus participia similia
+
sunt, ut huius legendi huic legendo hunc legendum et hunc lectum. haec
+
eadem sunt quae Probus supina appellat merito, quoniam nec certum
+
habent tempus nec numerum nec personam nec significatum, quo solo ab
+
inpersonalibus differunt. nam inpersonalia agentis tantum habent
+
significatum, ut puta legitur scribitur, hoc est omnes legunt, omnes scribunt.
+
nam legitur pro omnes leguntur nemo dixit. participialia autem et
+
patientis habent significatum. nam cum dicit Vergilius
+frigidus in pratis cantando rumpitur anguis
patientem, non facientem ostendit; significat enim dum incantatur: et
+uritque uidendo femina
conspicitur: item
+fando aliquod si forte tuas peruenit ad aures
pro dum dicitur passiua significatione. aliter enim dictum est
talia fandomiserabile uisu
significat miserabile, dum uidetur; et
+finem dedit ore loquendi
quod significat finem dedit ore, dum loquitur; et
+dictu mirabile monstrum
quod est mirabile, dum dicitur. et huius modi declinatio tam ex actiua
+
quam ex passiua significatione nascitur.
+
+
qualitates uerborum sunt hae, absoluta siue perfecta, inchoatiua,
+
iteratiua siue frequentatiua, meditatiua, transgressiua, defectiua, supina,
+
ambigua.
+
+
absoluta uerborum qualitas est quae semel uel absolute aliquid facere
+
nos indicat, ut caleo curro ferueo horreo.
+
inchoatiua uerborum species est quae rem inchoatam, futuram tamen
+
significat et uim incipiendi dumtaxat in effectu habet. haec sco syllaba
+
terminatur et figuratur uel ab illis quae o littera terminantur, ut horreo,
+
id est in horrore sum, horresco, horrere incipio, uel ab illis quae r littera
+
cluduntur, ut misereor miseresco, quale est miserescimus ultro
item labascit, ut ait Terentius labascit uictus uno uerbo
quod est labor. et ardescere {ardere} dicunt et tenerascere, ut Lucretius
+
in tertio
+scilicet in tenero tenerascere corpore mentem
item amo ueteres inchoatiuo modo amasco dixerunt, unde et amasios
+
amatores dicebant, ut Plautus in
+
stos mundulos amasiosPlautus ,<hi>Truc.</hi> 658
nunc primulum amascocom. Naeuius +Ribbeck³ frg. 49 p. 16 :Dementes
ad +
eum aditauere +scaen. Ennius Vahlen² 425 := 390 Jocelyn (frg. inc. CCXVI)
loca horrida initastrag. Pacuuius ,<hi>eun.</hi> 20
nutribat Thyrrusque paterVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,485 :nutribant Tyrrhusque Verg.
+
instantis temporis memini meministi meminit, inperfecti memineram,
+
perfecti memini, plusquamperfecti memineram, futuri meminero.
+
imperatiua instantis non habet; futuri memento, pluraliter mementote. optatiua
+
instantis et inperfecti utinam meminerem, perfecti meminerim,
+
plusquamperfecti meminissem, futuri meminerim. subiunctiuorum futurum cum
+
meminero. infinitiua praeteriti temporis tantum meminisse. participia non
+
habet. et cetera similiter, noui odi pepigi, haec tria ne imperatiuum
+
quidem habent omnino, cum etiam in eo quod est memini futurum tantum
+
sit, et hoc in secunda persona dumtaxat {sit}. in his uerbis quibus
+
notauimus imperatiua deficere, quae sunt noui memini pepigi odi coepi,
+
grammatici inducunt imperatiua hoc modo. dicunt enim omnia imperatiua
+
tribus modis intendi posse, ut dic dicas dixeris, et ita distingunt: dic ex eo
+
quod est regulae solitae quam in declinatione obseruamus; dicas autem et
+
dixeris per defectionem imperatiui, ut sit fac dicas et fac dixeris. quorum
+
alterum est optatiuorum instans et futurum, item subiunctiuorum instans,
+
quod est dicas; alterum subiunctiuorum futurum siue perfectum, quod est
+
dixeris. hinc ergo imperatiua uerbis quae proposuimus adsignant, quae
+
non habere notauimus, ut memineris, quod figuratur ita, fac memineris.
+
quod ipsum etiam in omnibus obseruari uerbis potest, quamuis imperatiua
+
habeant sua, uelut ames, ut sit fac ames, et amaueris, ut sit fac amaueris.
+
similiter et cetera ‹doceas›, fac doceas, docueris, fac docueris, uincas, fac
+
uincas, uiceris, fac uiceris, item munias, fac munias, munieris, fac munieris.
+
praeponuntur autem imperatiuis alia multa, uelut uolo rogo peto moneo
+
quaeso hortor, id est ‹uolo› facias, ‹rogo› dicas et cetera.
+
declinationes item eorum uerborum inseruimus quae uidentur et ipsa
+
defectiua esse et ambigue declinari. instantis uolo uis uult uolumus uultis
+
uolunt; inperfecti uolebam; perfecti uolui; plusquamperfecti uolueram;
+
futuri uolam uoles uolet, pluraliter uolemus uoletis uolent. imperatiua
+
instantis fac uelis ‹uelit›, pluraliter uelimus uelite uelint; futuri uelito uelit,
+
pluraliter uelimus uelitote uelint. optatiua instantis utinam uelim, inperfecti
+
uellem, perfecti uoluerim, plusquamperfecti uoluissem, futuri uelim.
+
subiunctiuorum futurum cum uoluero. infinitiua instantis et praeteriti tantum;
+
instantis uelle, praeteriti uoluisse. participia instantis tantum hic et haec
+
et hoc uolens et cetera. similiter et nolo malo. quamquam etiam circa
+
haec uerba similiter imperatiua obseruare debemus secundum adnotationem
+
praecedentem. sed sunt qui ita dicunt, malis nolis, et optatiua utinam
+
malim malis malit et nolim nolis nolit.
+
uerbum actiuum finitiuum tertiae coniugationis tollo tollis tollit,
+
‹inperfecti tollebam›, perfecti sustuli, plusquamperfecti sustuleram, futuri
+
tollam. imperatiua tolle tollat, futuri tollito tollito. optatiua utinam
+
tollerem, perfecti sustulerim, plusquamperfecti sustulissem, futuri utinam
+
tollam. subiunctiua cum tollam, inperfecti tollerem, perfecti sustulerim,
+
plusquamperfecti sustulissem, futuri sustulero. infinitiua tollere, praeteriti
+
sustulisse, futuri sublatum ire uel sublaturum esse. participia instantis hic
+
tollens, futuri hic sublaturus. supina tollendi tollendo tollendum. passiui
+
declinatio ita. tollor tolleris tollitur, pluraliter tollimur tollimini tolluntur;
+
inperfecti tollebar; perfecti sublatus sum et fui; plusquamperfecti sublatus
+
eram et fueram; futuri tollar tolleris tolletur, pluraliter tollemur tollemini
+
tollentur. imperatiua tollere tollatur, pluraliter tollamur tollamini tollantur;
+
quasi futuri tollitor. optatiua utinam tollerer tollereris tolleretur, perfecti
+
utinam sublatus sim et fuerim, plusquamperfecti sublatus essem et fuissem,
+
futuri utinam tollar tollaris. subiunctiua cum tollar, inperfecti tollerer
+
tollereris tolleretur, perfecti cum sublatus sim et fuerim, plusquamperfecti
+
cum sublatus essem et fuissem, futuri cum sublatus ero et fuero.
+
infinitiua tolli, praeteriti sublatum esse, futuri sublatum iri. participia
+
praeteriti hic sublatus, futuri tollendus. supina sublatum ‹sublatu›.
+
uerbi corrupti alia declinatio. temporis instantis sum es est,
+
inperfecti eram, perfecti fui, plusquamperfecti fueram, futuri ero eris erit.
+
imperatiua instantis es sit, pluraliter simus este sint; ‹futuri esto esto,
+
pluraliter simus estote sint› et sunto. optatiua instantis utinam sim sis sit,
+
inperfecti essem, perfecti fuerim, plusquamperfecti fuissem, futuri utinam
+
sim. subiunctiua instantis cum sim, inperfecti essem, perfecti fuerim,
+
plusquamperfecti cum fuissem, futuri cum fuero. infinitiua instantis esse,
+
praeteriti fuisse, futuri fore uel futurum ire et futurum esse. participia
+
futuri tantum hic futurus. et quae ab eo conposita sunt, uelut possum
+
adsum praesum desum absum intersum obsum prosum supersum. sed ex
+
his duo ista habent participia etiam instantis, praesum et absum. nam
+
praesens et absens dicimus. inter haec quae cum ‹sum› uerbo
+
pronuntiantur hoc solum possum non potest uideri (facit enim perfectum potui); cuius
+
declinationem inseruimus. instantis possum potes potest, pluraliter
+
possumus potestis possunt, inperfecti poteram, perfecti potui, plusquamperfecti
+
potueram, futuri potero. imperatiua instantis possis possit, pluraliter
+
possimus poteste possint; futuri potesto possit, pluraliter possimus potestote
+
possint et possunto. optatiua instantis utinam possim, possem, potuerim,
+
potuissem, futuri possim. subiunctiua futuri cum potuero. infinitiua
+
instantis et praeteriti tantum; futuri non habet: instantis posse, praeteriti
+
potuisse. participia instantis tantum; futuri non habet: instantis hic et
+
haec et hoc potens. sed quidam dicunt participia ne instantis quidem
+
temporis habere. nam potens nomen est,
aliud corruptum eo is it, pluraliter imus itis eunt; inperfecti ibam ibas
+
ibat, pluraliter ibamus ibatis ibant; perfecti ii isti iit, pluraliter iimus istis
+
ierunt uel iere; plusquamperfecti ieram ieras ierat, pluraliter ieramus
+
ieratis ierant; futuri ibo ibis ibit, ‹pluraliter› ibimus ibitis ibunt. imperatiua
+
instantis i eat, pluraliter eamus ite eant; futuri ito eat, pluraliter eamus
+
itote eant et eunto. optatiua instantis utinam eam, irem, ierim, issem,
+
futuri utinam eam. subiunctiua futuri cum iero. infinitiua instantis ire,
+
praeteriti isse, futuri itum ire iturum esse {et itum iri}. participia
+
instantis hic et haec et hoc iens, futuri iturus. et quae ab eo conposita sunt,
+
prodeo exeo circumeo praeeo abeo coeo ineo ueneo subeo adeo queo
+
nequeo pereo transeo praetereo anteeo. prodeuntem abeuntem subeuntem
+
dicemus et cetera, non prodientem {non} abientem subientem; alioquin
+
peccabimus. uerbum inpersonale itur a me a te ab illo a nobis a uobis
+
ab illis, praeterito inperfecto ibatur, praeterito perfecto itum est ‹et fuit›,
+
plusquamperfecto itum erat et fuerat, futuro ibitur. imperatiua instantis
+
eatur. optatiua instantis utinam eatur, praeteriti inperfecti iretur,
+
praeteriti perfecti itum sit et fuerit, plusquamperfecti itum esset et fuisset, futuri
+
eatur. subiunctiua temporis instantis cum eatur, iretur, itum sit et fuerit,
+
itum esset et fuisset, futuri itum erit et fuerit. infinitiua temporis
+
instantis ‹iri, perfecti› itum esse, futuri itum iri. participia non habet.
+
uerbum corruptum actiuum instantis temporis fero fers fert, ‹pluraliter›
+
ferimus fertis ferunt; inperfecti ferebam; perfecti tuli; plusquamperfecti
+
tuleram; futuri feram feres feret, pluraliter feremus feretis ferent. imperatiua
+
instantis fer ferat, pluraliter feramus ferte ferant; futuri ferto tu ferto ille,
+
pluraliter feramus fertote ferant et ferunto. optatiua instantis et praeteriti
+
inperfecti utinam ferrem, perfecti tulerim, plusquamperfecti tulissem, futuri
+
feram feras ferat. subiunctiuorum futurum cum tulero. infinitiua instantis
+
ferre, praeteriti tulisse, futuri latum ire et laturum esse. inpersonalia
+
instantis fertur, inperfecti ferebatur, perfecti latum est et fuit,
+
plusquamperfecti latum erat et fuerat, futuri feretur. gerundi ferendi ferendo ferendum
+
latum latu. participia instantis hic et haec et hoc ferens haec ferentia,
+
futuri hic laturus. et quae ab eo conposita sunt, ut defero adfero profero
+
praefero offero differo confero refero effero antefero aufero perfero infero
+
suffero.
+
passiui uerbi declinatio. feror fereris fertur, pluraliter ferimur ferimini
+
feruntur; inperfecti ferebar; perfecti latus sum et fui; plusquamperfecti
+
latus eram et fueram; futuri ferar fereris feretur. imperatiua ferre feratur,
+
futuri fertor. optatiua utinam ferrer, praeteriti perfecti latus sim et
+
fuerim, plusquamperfecti latus essem et fuissem, futuri ferar. subiunctiua
+
cum ferar, praeteriti inperfecti ferrer, perfecti latus sim et fuerim,
+
plusquamperfecti latus essem et fuissem, futuri latus ero et fuero. infinitiua
+
ferri, perfecti latum esse, futuri latum iri. participia praeteriti hic latus,
+
futuri hic ferendus. supina latum ‹latu›.
+
aliud corruptum edo es est edimus estis edunt, edebam edebas
+
edebat, edi edisti edit edimus edistis ederunt uel edere, ederam ederas
+
ederat, edam edes edet edemus edetis edent. imperatiua es edat edamus este
+
edant; futuri esto tu, esto ille uel edat, edamus, estote, edant uel edunto:
+
ueteres ede edat edamus edite edant, futuri edito edat edamus editote edant
+
uel edunto. optatiua instantis et inperfecti utinam essem esses esset
+
essemus essetis essent, ut Terentius
+ut de symbolis essemus
perfecti ederim ederis ederit ederimus ederitis ederint, plusquamperfecti
+
edissem edisses edisset edissemus edissetis edissent, futuri edam edas edat
+
edamus edatis edant. subiunctiua instantis cum edam edas edat edamus
+
edatis edant, inperfecti cum essem esses esset essemus essetis essent,
+
perfecti ederim ederis ederit ederimus ederitis ederint, plusquamperfecti
+
edissem edisses edisset edissemus edissetis edissent, futuri cum edero ederis
+
ederit ederimus ederitis ederint. infinitiua instantis esse, praeteriti edisse,
+
ueteres edere et edisse; futuri esum ire et esurum esse. inpersonalia
+
instantis estur, inperfecti edebatur, perfecti esum est et fuit,
+
plusquamperfecti esum erat et fuerat, futuri edetur. supina edendi edendo edendum
+
esum esu, non estum estu: uulgaria enim sunt. participia instantis hic et
+
haec et hoc edens, futuri esurus. et quae ab eo deriuantur, comedo
+
ambedo abedo circumedo. adnotabimus tamen ueteres etiam sic declinasse,
+
edo edis edit: Cato
+
lepus multum somni +
adfert qui illum edit
sublimiter quadrupedantes flammam halitantesscaen. Ennius Vahlen² 184 := 169 Jocelyn (Hectoris lytra frg. LXXXI : sublime iter)
siqua forte contio est, +ubi eum hietare nondum in mentem uenit inc. fab. Plautus Lindsay frg. XXXVI
ille hietans herbam moribundus detinet ore
sequere me. praei hercle tu, qui mi oscitans +hietansque restas com. Caecilius Ribbeck³ 273-274 p. 90 :ex incertis fabulis XXIV Ribbeck³ (attention: numération des vers! perii hercle tu quid enim o.) = XXVIII, 277 Guardì (perii hercle) praei hercle Putschen: peri hercleM cod. Scioppii; periercleA ; pehercleB +miSpengel: mihiABM
hietantur foresmim. Laberius Ribbeck³ 89 p. 357 :Taurus: v. 110 Bonaria
+
meditatiua est uerborum forma qua non actus sed apparatus
+
ostenditur, ut parturio lecturio amaturio esurio.
+
+
transgressiua uerba sunt quae formam suam, id est primae regulae
+
declinationem, seruare non possunt. tempore enim praeterito perfecto
+
specie tam absoluta quam exacta transeunt in formam passiuorum et
+
deponentium, quae quidam ideo mixta appellauerunt. sic ab eo quod est
+
audeo ausus sum es est, item in exacta specie ausus eram eras erat.
+
item gaudeo et similia.
+
+
defectiua uerborum species est cum in declinatione uerba deficiunt
+
nec habent aut omnia tempora aut omnes numeros aut omnes personas
+
aut ‹omnes› modos. haec in i uocalem exeunt, ut odi coepi memini, quae
+
omnia praesens tempus non habent nec futurum. dicimus enim odi
+
oderam. item cedo, quod non habet nisi secundam personam praesentis
+
temporis, et est imperatiuus modus
+
*
+
+
ambigua uerba dicuntur quae o littera terminata et actiua possunt esse
+
et neutralia pro significatione dicentis, ut ludo. si enim significat {ut}
+
ludum exerceo, {ludo} erit neutrale, ut apud Vergilium
+ludere quae uellem calamo p(ermisit) a(gresti)
sin autem significet deludo derideo, erit actiuum, ut ludo illum et ludor ab
+
illo, ut apud Terentium num ludis tu me?
+
omnia uerba indicatiuo modo finiuntur litteris quinque, o r t m i, sic,
+
o littera, ut laudo, r, ut laudor, t, ut pudet, m, ut sum et quae ex eo
+
conponuntur, ut possum adsum, i, ut odi noui.
+
+
coniugationes uerborum sunt tres. prima est quae indicatiuo modo
+
tempore praesenti numero singulari figura simplici persona prima uerbo
+
actiuo et neutrali aut o littera nulla alia praecedente uocali terminatur, ut
+
amo, aut e et o, ut commeo, aut i et o, ut lanio, aut u et o, ut adiuuo.
+
eadem indicatiuo modo tempore praesenti secunda persona numero
+
singulari a producta et s litteris terminatur, ut laudo laudas. passiui quoque
+
uerbi coniugatio prima est quae pronuntiatiuo modo tempore praesenti
+
numero singulari secunda persona a litteram habet proximam nouissimae
+
syllabae, ut laudaris. secunda est quae eodem modo et tempore et numero
+
secunda persona uerbo actiuo et neutrali e producta ante nouissimam s
+
litteram terminatur, ut doceo doces. huius autem coniugationis semper
+
secunda persona una deterior est syllaba, ut doceo doces, sedeo sedes.
+
haec autem et superior futuro tempore pronuntiatiuo modo numero
+
singulari persona prima bo syllaba finitur, ut laudabo docebo. secunda quoque
+
coniugatio passiui uerbi eodem modo tempore numero et persona e litteram
+
productam iuxta nouissimam syllabam habet, ut moneor moneris. in
+
utraque autem coniugatione pronuntiatiuo modo futuro tempore prima persona
+
per bor syllabam finitur, ut monebor laudabor. tertia est quae eodem
+
modo et tempore et persona et numero i ante nouissimam s litteram
+
terminatur interdum correpta interdum producta, correpta, ut dico dicis,
+
producta, ut audio audis. haec i suam productam ubique custodit.
+
correpta autem an producta sit facile perspicimus in indicatiuo modo tempore
+
praesenti numero plurali prima uel secunda persona, ubi sine summa
+
deformitate aduersus naturam uerba corripi uel produci non possunt, ut
+
legimus legitis, audimus auditis. et utraque, tam producta quam correpta,
+
futuro tempore pronuntiatiuo modo numero singulari persona prima per am
+
syllabam finitur, ut audiam dicam; sed etiam in bo, in his tamen
+
dumtaxat quae, cum producta sint, secundae coniugationis formulam in prima
+
persona seruant habentque ante o e paenultimam correptam litteram, ut eo
+
is ibo, queo quis quibo. tertia coniugatio passiui uerbi ita duplex est ut
+
pronuntiatiuo modo tempore praesenti numero singulari persona secunda
+
aut i productam litteram iuxta nouissimam syllabam habeat, ut nutrior
+
nutriris, aut e correptam, ut rapior raperis, legor legeris. futuro autem
+
tempore pronuntiatiuo modo prima persona per ar syllabam finitur, ut
+
nutriar rapiar legar. uerba neutralia ad coniugationum speciem actiuum
+
uerbum sequuntur; deponentia et communia passiuis cohaerent. quaedam
+
extra has coniugationes, non nulla ex his ipsis uerba per anomaliam uarie
+
declinari necesse est, quae deinceps ostendentur.
+
primae coniugationis uerba imperatiuo modo tempore praesenti secunda
+
persona a littera terminantur, ut amo ama, canto canta. primae
+
coniugationis uerba promissiuo modo adiecta ad imperatiuum modum bo syllaba
+
terminantur, ut ‹ama› amabo, ‹canta› cantabo. primae coniugationis uerba
+
infinitiuo modo siue perpetuo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba
+
terminantur, ut ama amare, canta cantare. primae coniugationis uerba
+
indicatiuo modo tempore inperfecto specie inchoatiua adiecta ad imperatiuum
+
modum bam syllaba terminantur, ut ama amabam, canta cantabam.
+
primae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore perfecto specie absoluta
+
adiecta ad imperatiuum modum ui syllaba terminantur, ut ama amaui. sed
+
consuetudo saepe breuitatem adpetens a litteram subtrahit et i ab u
+
disiungit, ut tono tonui, intono intonui, ut apud Vergilium
+intonuit laeuum
primae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praeterito plusquamperfecto
+
specie exacta adiectis ad imperatiuum modum ueram syllabis
+
terminantur, ut ama amaueram.
+
secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praesenti prima
+
persona e littera ante o terminantur, ut sedeo moneo, excepto uno uerbo
+
et his quae ex eo conposita sunt, quae secundum tertium ordinem
+
declinantur, eo ueneo. secundae coniugationis uerba imperatiuo modo tempore
+
praesenti secunda persona e littera producta terminantur, ut sedeo sede,
+
moneo mone. secundae coniugationis uerba promissiuo modo adiecta ad
+
imperatiuum modum bo syllaba terminantur, ut sede sedebo, mone
+
monebo. secundae coniugationis uerba infinitiuo modo adiecta ad
+
imperatiuum modum re syllaba manente productione terminantur, ut mone monere,
+
sede sedere. secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore
+
praeterito perfecto specie absoluta et exacta interdum retinent formam generis
+
sui, ut uideo uidi, moneo monui, interdum formam regulae non seruant,
+
sed potius consuetudini uel euphoniae quam rationi succumbunt.
+
resoluuntur enim in formam passiuorum et deponentium sic. fit enim ab eo quod
+
est audeo ausus sum es est, in exacta specie ausus eram eras erat.
+
secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praeterito inperfecto
+
specie inchoatiua adiecta ad imperatiuum modum bam syllaba terminantur,
+
ut sede sedebam. sunt quaedam uerba in quibus tantum imperatiuo modo
+
declinamus in secunda dumtaxat persona singulariter et pluraliter, item
+
infinitiuo modo praesentis tantum temporis. et sunt haec duo, imperatiuo
+
modo aue salue, et pluraliter auete saluete; item infinitiuo modo praesentis
+
temporis auere te uolo et uos et illos, similiter saluere. habet hoc uerbum
+
et aduerbium, cum dicimus: salue, id est: satisne salue domi?
+
tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo tempore
+
praesenti prima persona aut o littera nulla alia praecedente uocali terminantur;
+
quam non nulli postremam uocalem corripere oportere censent, ueluti dico
+
lego et his similia (cur id ita facere oporteat aut quare non et in ceteris
+
ordinibus item sit obseruandum in animum inducere nequeo): aut io, ut
+
rapio facio, aut uo, ut induo inruo. tertiae coniugationis correptae uerba
+
‹quae› indicatiuo modo tempore praesenti prima persona aut o littera nulla
+
alia praecedente uocali terminantur aut io, eadem imperatiuo modo
+
tempore praesenti secunda persona e littera praecedente consonanti
+
terminantur, ut lego lege, peto pete, rapio rape, facio face (sed ammonendum fuit
+
consuetudinem in his tribus uerbis non conseruasse regulam, quae sunt
+
duco dico facio: sic enim dicitur, ueluti dic duc fac); quae uero uo,
+
imperatiuo modo suam formam retinebunt, ut induo indue, inruo inrue. tertiae
+
coniugationis correptae uerba promissiuo modo am syllaba terminantur
+
praecedente aut consonanti primae positionis aut uocali, ut lego legam, peto
+
petam, rapio rapiam, facio faciam, induo induam. tertiae coniugationis
+
correptae uerba infinitiuo modo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba
+
terminantur, ut lege legere, pete petere, rape rapere, indue induere.
+
tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo tempore praeterito
+
specie absoluta et exacta formam regulae non seruant, sed potius
+
consuetudine declinantur. fit enim ab eo quod est lego legi legeram, rego rexi
+
rexeram, pungo pupugi pupugeram, expungo expunxi expunxeram, induo
+
indui indueram. tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo
+
tempore praeterito inperfecto specie inchoatiua adiecta ad imperatiuum modum
+
bam syllaba terminantur praecedente ‹aut› consonanti primae positionis aut
+
uocali, ut lege legebam, pete petebam, rape rapiebam, inrue inruebam,
+
indue induebam. omnia autem imperatiua tertiae coniugationis correptae
+
secunda persona temporis instantis per e litteram terminantur.
+
corrumpuntur haec tria dumtaxat, facio fac, dico dic, duco duc, et quae ab his
+
sunt, dico addico addic, praedico praedic, indico indic, duco abduco
+
abduc, induco induc, perduco perduc, seduco seduc. sed facio, quod
+
subnotauimus, si praepositionem acceperit, ad regulam ‹redit›, uelut inficio
+
infice, adficio adfice, conficio confice. sed apud ueteres salua est regula,
+
qui dixerunt face dice duce, non minus apud Vergilium antiquitatis
+
amantem in undecimo libro
+tu, Voluse, armari Vulscorum edice maniplis
ratione et conpetenter analogiae et consuetudini eruditorum, quoniam
+
imperatiua in omni uerbo omni ordine ex secunda persona finitiua deriuantur
+
amissa s semiuocali littera, uelut nuntio nuntias nuntia, moueo moues
+
moue, munio munis muni, unde et eundem accentum seruare debent qui
+
est in secunda persona, ut producantur. in tertio uero ordine i
+
correptum in e correptum uertitur et fient imperatiua, lego legis lege. ita ergo
+
et dico dicis dice, facio facis face debet declinari, et ita positum apud
+
ueteres reperitur. praeterea in omni ordine re syllaba addita imperatiuis
+
fiunt infinitiua, ut est dictum, quasi ama amare, moue mouere, muni
+
munire. item in tertio ordine correpto scribe scribere, lege legere. ita
+
quoque, nisi dice face declinetur, dicere facere infinitiuum esse non poterit.
+
praeterea id obseruandum fuit, quod fere in tertio ordine plerumque ueteres
+
tertia persona finitiua temporis perfecti numeri pluralis e mediam uocalem
+
corripiunt, quasi legerunt emerunt dicentes; ut apud Terentium quoque
+
legitur in prologo
+
postquam aediles emeruntTerentius +Jordan frg. 3 :(de medicina)
ne te tantus edit tacitam dolorVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,801
+
paenitet uerbum inpersonale indicatiuo modo dictum coniugationis
+
secundae numeri singularis figurae simplicis temporis instantis, quod
+
declinabitur sic. paenitet me te illum, paenitet nos uos illos; ‹inperfecto›
+
paenitebat me te illum nos uos illos; perfecto paenituit me te illum nos uos
+
illos; plusquamperfecto paenituerat me te illum nos uos illos; futuro
+
paenitebit me te illum nos uos illos. imperatiuo modo tempore tantum
+
praesenti paeniteat me te illum nos uos illos. optatiuo modo tempore
+
praesenti et inperfecto utinam paeniteret me te illum nos uos illos, perfecto
+
utinam paenituerit me te illum nos uos illos, plusquamperfecto utinam
+
paenituisset me te illum nos uos illos, futuro utinam paeniteat me te illum
+
nos uos illos. coniunctiuo modo tempore praesenti cum paeniteat me te
+
illum nos uos illos, inperfecto cum paeniteret me te illum nos uos illos,
+
perfecto cum paenituerit me te illum nos uos illos, plusquamperfecto cum
+
paenituisset me te illum nos uos illos, futuro cum paenituerit me te illum
+
nos uos illos. infinitiuo modo numeris et personis tempore praesenti
+
paenitere, praeterito paenituisse. ab hoc inpersonali uerbo usurpatum est
+
participium temporis instantis hic et haec et hoc paenitens. quidam autem
+
dicunt inpersonalia neque actiua neque passiua participia habere. nam
+
pudens non est participium sed appellatio, unde et inpudens.
+
aliud inpersonale. uenitur uerbum inpersonale indicatiuo modo dictum
+
coniugationis tertiae productae numeri singularis figurae simplicis temporis
+
instantis, quod declinabitur sic. uenitur a me a te ab illo a nobis a uobis
+
ab illis, inperfecto ueniebatur, perfecto uentum est et ulteriore uentum fuit,
+
plusquamperfecto uentum erat et ulteriore uentum fuerat, futuro uenietur.
+
imperatiuo modo temporis tantum praesentis ueniatur. optatiuo modo
+
tempore praesenti et inperfecto utinam ueniretur, perfecto utinam uentum sit
+
‹et fuerit›, plusquamperfecto utinam uentum esset et fuisset, futuro utinam
+
ueniatur. coniunctiuo modo tempore praesenti cum ueniatur, inperfecto
+
cum ueniretur, perfecto cum uentum sit et fuerit, plusquamperfecto cum
+
uentum esset et fuisset, futuro cum uentum erit et fuerit. infinitiuo modo
+
tempore praesenti ueniri, praeterito uentum esse et fuisse, futuro
+
uentum iri.
+
contingit uerbum inpersonale indicatiuo modo dictum coniugationis
+
tertiae correptae numeri singularis figurae simplicis temporis instantis, quod
+
declinabitur sic. contingit mihi tibi illi nobis uobis illis, inperfecto
+
contingebat, perfecto contigit, plusquamperfecto contigerat, futuro continget.
+
imperatiuo modo tempore praesenti contingat. optatiuo modo tempore
+
praesenti et inperfecto utinam contingeret, perfecto contigerit, plusquamperfecto
+
contigisset, futuro contingat. coniunctiuo modo tempore praesenti cum
+
contingat, inperfecto cum contingeret, perfecto cum contigerit,
+
plusquamperfecto cum contigisset, futuro cum contigerit. infinitiuo modo tempore
+
praesenti contingere, praeterito contigisse.
+
+
coniugationum omnium uerba o littera terminata tempore praeterito
+
perfecto in i litteram ultimam mittunt, ut amo amaui, doceo docui, lego
+
legi. uariantur autem species in prima coniugatione quater, in secunda
+
quinquies, in tertia correpta nouies, in tertia producta, quae a quibusdam
+
quarta dicitur, quinquies.
+
coniugationis primae temporis perfecti formae sunt quattuor, quae
+
mutationem capiunt in hunc modum. ‹prima est› in qua semper a inest et una
+
abundat syllaba, cum maior pars ita cadet, quasi sospito sospitaui, fortuno
+
fortunaui, aro araui, famulo famulaui, propalo propalaui, manifesto
+
manifestaui, profano profanaui, duplico duplicaui, noto notaui, tumulo tumulaui,
+
excuso excusaui, amoeno amoenaui, nauseo nauseaui, multo multaui,
+
paedico paedicaui, fermento fermentaui, libro libraui, lamento lamentaui, laeto
+
laetaui, lorico loricaui, humo humaui, stipo stipaui, sacrifico sacrificaui,
+
triumpho triumphaui, fundo fundaui, fuco fucaui, focilo focilaui, aequo
+
aequaui, laetifico laetificaui, aucupo aucupaui, uestigo uestigaui, supplico
+
supplicaui, hilaro hilaraui, deuelo deuelaui, leuo leuaui, inuolo inuolaui, sedo
+
sedaui, deturbo deturbaui, cauo cauaui, insimulo insimulaui, stercoro
+
stercoraui, puto putaui, stimulo stimulaui, fulmino fulminaui, commodo
+
commodaui, iacto iactaui, considero consideraui, sincero sinceraui, manduco
+
manducaui, ‹id est edo›; proprie autem est quod Graeci dicunt
hoc est identidem mando, ideoque Probus negat recte dici piscem uel aliud
+
tenerum quid manduco, sed potius edo, quod significat
manducatur autem quod dentibus reluctatur. nam cum dicam edo, quid faciam
+
ostendo, cum uero manduco, non tantum quid faciam ostendo sed et
+
qualiter faciam. ueteres tamen et in edendi significatione manduco dixere.
+
uindico uindicaui: hoc uerbum non ‹pro› defendo ueteres dicebant sed pro
+
animaduerto et punio, ut Sallustius nisi uindicatum fuerit in
+
noxios
uindicatum in eos qui contra imperium +
pugnauerant
sanguinem omnem sorbui
una est decollauitPlautus ,<hi>Capt.</hi> 497
quibus fructibus me decollaui uictus
quem ad modum +
Caesar a piratis captus sit utque eos ipse postea ceperit et +
decollauerit
et angit inhaerensVergilius ,<hi>Aen.</hi> 8,260
et suffocare lacunas +conatur
nullum est exemplum cui malimus adsimulare rem +
publicam
formam adsimulata CamertiVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,224 :Camerti Verg.
utrum uicem me aerarii praestare ++
creditis
interempto praestari
si ceruicem praestitero
Cic.
qui te toga praetexta amicuit
celerius mater amixit
intellexi quid eum +
pupugisset
egone uitam parsi perdere?Terentius ,<hi>hec.</hi> 282 :hancin ego Lindsay
labori ego hominum parsissem libensPlautus ,<hi>Pseud.</hi> 5
ego illi +
uenearinc. fab. Plautus Lindsay frg. XXXVII
patrem familias +
uendacem magis quam emacem expedit esse. nam id melius +
emitur quam uenitur
re uendita +
iterum empta
huc tetulissem pedemTerentius ,<hi>andr.</hi> 808
manesue reuelliVergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,427
de stirpe reuellitVergilius , +<hi>Aen.</hi> 12,787 :ab radice Verg.
aliqua parte praeuulseratmim. Laberius +Boulanger frg. 15 :Paul Hildebradt, De scholiis Ciceronis Bobiensibus, Berlin, Mayer & Müller, 1894, 19: "Quae verba cum librosupplendum esse nemo non videat, falso ab editoribus inter fragmenta ex commentariis causarum posita sunt. Itaque indagandum nobis est ordo quocausarumCiceronis corpus dispositum sit. Quem chronologicum fuisse spondet haec series: I pro Quinctio. II pro Sex. Roscio. III pro Vareno. IV pro Roscio comoedo. V pro Tullio. VI-XII in Verrem. XIII pro Fonteio. Iam in ultima, quae nobis lacunosa servata est, haec verba apud Diomedem inventa ponenda esse elucet: sic et novum Fonteianae fragmentum lucramur et reliquis orationum syllogis novumcorpusanteaque ignotumcausarumex temporum serie dispositarum adiungimus."
possessiones redemi easque ++
postea pluris uenditas
omnium nostrum neglegerit +
auctoritatem
palmas amborum innexuit armisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 5,425
nexabant multa inter se
nexisti retia lecto
tum retia nexit
reliui dolia omniaTerentius ,<hi>haut.</hi> 460
lita corpora guttisVergilius ,<hi>georg.</hi> 4,99
lege sancitum +
est
sancitum quandoquidem extatLucretius +Ribbeck³ 146 p. 364 :ex incertis fabulis frg. XIV Ribbeck³ ({aliqua parte} euulserat) = v. 173 Bonaria (aliqua parte deest)
explicuit legioVergilius , +<hi>georg.</hi> 2,280
explicaui
iussu Metelli cornicines occanuere
an nata est sponsa praegnans? uel ai uel negacom. Naeuius Ribbeck³ frg. 125 p. 33 :ex incertis fabulis XIX
saluere per utresVergilius ,<hi>georg.</hi> 2,384 :saluere Verg.
nouos +
transiluisse muros
a tergo ciconia +
pisatPersius 1,58 :quem nulla (Diom. om.) || de 'pisat' et 'pinsit', uide Diom. 373, 3-4 (an pisit legendum sit. sed apud ueteres reperimus etiam n littera addita pinso, quod est tundo et pinsit secundum tertium ordinem…)
pinsunt terram genibusann. Ennius Vahlen² 351 := 350 Skutsch
cum interim neque malis molui neque palatis pinsuiAtell. Pomponius Ribbeck³ 187/188 p. 306 :ex incertis fabulis frg. VI Ribbeck³ = III, 184 Frassinetti
mox adoleuerit aetas
est contra Aegyptiis +
maximum sacrificium, ubi integrum anserem adoleuerunt
reiecta paenula +
desiluit
proelium non siui fieri
ad mortem me perducere non siit
non siit egestasTerentius +, +<hi>Mil.</hi> 29 :desiluisset (Cic.)
desiluit Turnus biiugisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 10,453
quodsi me inuitum abire +
siuissent
excellunt
cum +
laude excellet omnis
conixus ab aggere dexterVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,769
adnixus uiribus hastamVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,744
obnixus latis umerisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,725
adnixus acuto +detrudunt Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,144-145 :nauis Geymonat (naues M)
triginta capitum fetus enixaVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,391 :etiam: 7,44.
Arpini altus
reliqua cadauera +
ad diuturnitatem usus sallere
mortuos sallant
distractos atque sallitos
antecellunt
antecellimus
cum caro sallita diuturnior
ceris deletis
delitae litterae
prima +
epistula uidetur in uia delita
ostenta promissione
locus optimus uino sit et ostentus soli
e somno pueros cum mane expergitus clamo
interdum somno +
experrectus arreptis armis tumultum facere
falsi impleuit genitoris amoremVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,716
eductum Egeriae lucisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,763
sic orsus ab altoVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,2
sic orsus Apollo +mortalis uisus Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,656-657 :uisus Diom. : medio aspectus Verg.
sagittis
confictus
malcho +
in opera adfixa
uni una +
ostentata est
quod ego me spero ostenturum
si mihi non animo fixumVergilius Ribbeck³ 87 p. 325 :Tabellariafrg. II Ribbeck³ = II, 85 Frassinetti
aullas abstulasRud. Plautus Lindsay frg. (1) :post v. 1423 insertum
+
sunt item alia r littera terminata quae, quoniam sua perfecta
+
tempora non habent, usurpant tamen eiusdem significationis uerborum perfecta,
+
uelut uescor pastus sum facit; ex eo tamen uenit quod est pascor. uescitus
+
sum nemo dicit. item arguor conuictus sum facit ex eo quod est
+
conuincor, habet autem et apud antiquos argutus sum. angor anxius sum;
+
anxius autem nomen est, quod significat sollicitus: reminiscor recordatus
+
sum, operior opertus sum, medeor medicatus sum.
+
sunt et alia uerba quae, cum solitam habeant ceteram declinationem,
+
nihilo minus participiis deficiunt, quale est timeo. ex hoc uix futurum
+
participium declinamus; item infinitum, quod simile est. timiturus enim
+
non facile reperimus dictum. item fio participium futurum non habet.
+
futurus enim ex eo quod est sum deriuatur. raro etiam instans
+
reperimus, ut fiens dicamus et fientes. item tollo: tolliturus nemo facile dixerit
+
eruditorum. item soleo: soliturus nemo dixerit, uix etiam instans, quasi
+
solens solentes. hactenus de his quae participiis deficiunt.
+
+
etiam ipsa uerborum coniugatione, prima sit an tertia, item secunda
+
sit an tertia, nouitas a uetustate dissentit. nam lauo lauas nos dicimus,
+
illi lauis, ut Plautus in
+
gestas tabellas, eas lacrimis lauisPlautus +,<hi>Aen.</hi> 4,15
crinibus Iliades passisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,480
uersaque iuuencum +terga fatigamus hasta Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,609-610
et uersa puluis inscribitur hastaVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,478
luxuriantur opes atque otia longa grauantur
luxuriatque torisVergilius ,<hi>georg.</hi> 3,81
considere in ignes +Ilium Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,624-625 :ignis Verg.
adsido, accurrunt seruiTerentius ,<hi>haut.</hi> 124
hic nunc facessit: tu ne molestus sisTerentius ,<hi>phorm.</hi> 635 :haec hinc facessat tu molestu' ne sies Lindsay
+
sunt quaedam uerba quae, cum ceteram declinationem habeant
+
plenam, tempore perfecto deficiunt, et sunt fere haec, uerro meto furis.
+
horum uerborum non facile reperimus tempus perfectum, et tamen ‹ab eo›
+
quod est uerro in passiua declinatione perfectum reperimus, quasi uerror
+
uersus, ut apud Senecam in dialogo
+
uersa templa
uorsa sparsaPlautus ,<hi>Pseud.</hi> 164
+
sunt quaedam uerba quae primam ‹non› ammittunt personam, ueluti
+
ouas ouat; raro reperimus ouo dictum: item furis furit; raro furio
+
inuenitur: faris fatur; raro for inuenitur; uerum in conpositione, ut apud Cauium,
+
reperimus effor dictum: roras rorat, uix roro: daris datur; raro dor
+
reperimus. item inquis inquit dicimus. huius uerbi declinatio quamuis sit tota
+
plena, prima persona longe dissimilis est ceteris uerbis nec congruens
+
secundae personae. est enim inquam inquis inquit quarti ordinis uerbum.
+
item forem fores foret pro eo quod est essem esses esset dumtaxat
+
dicimus. cetera declinatione deficit. quaeri autem solet utrum sit positio
+
huius uerbi sum et haec duo infinita habeat, esse et fuisse, an tertium
+
etiam adsumat fore, quod uerbum est apud antiquos, quod dicebant fuo
+
fuas fuat; unde et Terentius ait
+fors fuat pol
et Vergilius
+Tros Rutulusue fuat
infinitum eius fore.
+
+
sunt quaedam uerba quae nequaquam ex se deriuata habent tempora
+
‹perfecta›, utuntur tamen proximis, uelut ferio perfecto ferii non dicimus
+
sed percussi. item sisto perfecto steti aut statui, quoniam duplici sensu
+
fungitur. item furis furit; furisti nemo dicit sed insanisti. item tollo
+
sustuli: quamquam non nulli ex hoc temptauerunt perfectum facere tuli,
+
quale est ex eo quod est fero tuli, quoniam sustuli ab eo uidetur
+
proficisci quod apud ueteres reperimus sustollo. item adfero attuli, quoniam
+
et fero tuli dicimus. quamquam et id perfectum quod est attuli ex alio
+
uerbo proficisci reperimus apud ueteres, ex eo quod est attollo, ut Naeuius
+
in
+
dotem ad nos nullam attulasAtell. Nouius + ,<hi>Pseud.</hi> 10
luminis effossi fluuidum lauit inde cruoremVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,663 :fluuidum Verg.
fluuidum l(auit) i(nde) c(ruorem)Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,663 :fluuidum Verg.
+
solent in uerbis etiam peritiores errare, incerti utrum cum r an sine
+
r debeant proferri. quirito Liuius in attico quirit * Varro
adsensere omnesVergilius , +<hi>Aen.</hi> 2,130
Philippus
lacrimatas cortice murrasOuidius ,<hi>fast.</hi> 1,339
muneretur te, PriapeHoratius ,<hi>epod.</hi> 2,21
adfectatus est regnum
bellantur Amazones armisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 11,660
+
sunt praeterea quaedam quorum positionem diuersam quam uulgo est
+
apud ueteres reperimus. cui enim in dubium cadit quin abnuo abnuis
+
dicamus? uerum apud ueteres et abnueo dictum annotamus, ut Ennius
+
octauo
+
certare abnueo, metuo legionibus labemann. Ennius +, +<hi>Q. fr.</hi> 2,1,2 :adsensit codd. Cic.
adsentit +
Lentulo
alius alii uarie +
adsentiebantur
custodite hunc uos, ne quis uim attulat neue attigattrag. Pacuuius Vahlen² 432 := 424 Skutsch
horitatur induperator
o miserum uel potius amentem, de quo necesse erat +
peius existimare eos qui ploderent quam eos qui non ++
ploderent
cod. Scioppiinon deplorent
exsibilatur +
exploditur
abscedite. aedis ne attigatisPlautus ,<hi>Most.</hi> 468
prandere iubet horiturqueann. Ennius + ,<hi>parad.</hi> 3,26
oua parire solentann. Ennius Vahlen² 10 := 8 Skutsch
inridunt horum lacrimas
Flacco ospicatur
habes +Miletida, ego illam huic despondebo et gnato saltum +obsipiam
Ribbeck sec. Bothe: Miletidam
cod. Scioppii
facite olant aedes ArabiceCorn. Plautus ,<hi>S. Rosc.</hi> 1 :credo ego uos (PB, Kasten)
nempe opinor dicturum +
patrem
gloriare euenisse ex sententiaTerentius +Lindsay frg. VII :Cornicula
gnoscitcom. Caecilius Ribbeck³ 288 p. 93 :ex incertis fabulis frg. XXXVIII Ribbeck³ = XXIX, 278 Guardì
cruento ita ore grundibat miser
grundibat grauiter pecus ++
suillum
pastorum +
uulgus sine contentione consentiendo praefecerunt +
aequaliter imperio Remum et Romulum, ita ut de regno pararent +
inter se. monstrum fit, sus parit porcos triginta, cuius rei +
fanum fecerunt Laribus Grundilibus
utrum genua amploctens uirginem oraret
nam ‹neque› pretio neque amicitia neque ui impelli + +
neque precequitus sum
unde omnia perdisci ac percipi +
queuntur
si non sarciri quiturcom. Caecilius Ribbeck³ 279 p. 91 :ex incertis fabulis XXIX Ribbeck³ = XXX, 279 Guardì
nec retrahi potestur +
imperiis
quis potis ingentis oras euoluere belliann. Ennius Vahlen² 174 := 164 Skutsch
at non Euandrum potis est uis ulla tenereVergilius ,<hi>Aen.</hi> 11,148
qui pote? uis dicam? nugarisPersius 1,56
actutum, uultis, empta est; noltis, non empta estcom. Caecilius Ribbeck³ 5 p. 41 :Aethriofrg. V Ribbeck³ = V, 5 Guardì
modo uelis, +quae tua uirtus, expugnabis
est mollis flamma medullasVergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,66
comesto patrimonio
comesa patina
ambesas malis subigat absumere mensasVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,257 :subigat malis absumere Verg.
nos quiescere +
aequum est? nomus ambo Vlixem
nosco crinesVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,809 :crinis Verg.
+
qualitates sermonis certissimas, quibus tempora copulata sermone
+
conectuntur, ita accipimus, finitiuam optatiuam subiunctiuam, quas notas tibi
+
certo scio. id aeque scies, quid quaeque significet, simul, quod non
+
alienum sit eo quod scribere tibi parauimus, tempora quoque omnia
+
principalia et quae ex his deriuantur ista esse, instans, quod et praesens,
+
praeteritum inperfectum, perfectum, plusquamperfectum, futurum. de quibus
+
disserere non longe alienum praesenti desiderio tuo est, quibus
+
temporibus, ut breuiter dicam, uniuersa nobis administratur oratio. igitur ista
+
tempora, quoniam modo finitiua, non numquam optatiua, saepenumero
+
subiunctiua sunt, sic nobis subiunguntur. sermo, dum finitiuus est, absolutiue
+
effertur, aut dum optamus, aut dum, ‹ut› repleatur sensus, necessario
+
subiungimus, unde subiunctiua quoque appellata est uerbi qualitas. iunguntur
+
igitur inter se tempora hoc modo.
+
+
iungitur instans tempus modi finitiui instanti finitiuo, ut Cicero de
+
te autem, Catilina, cum quiescunt, probant, cum patiuntur,
+
decernunt, cum tacent, clamant
iungitur idem instans et subiunctiuo instanti, ueluti dico ut audias, aro ut
+
semines, scribo ut legas; ut Terentius
+ ducas uolo hodie uxorem
item imperatiuo modo, ueluti: ego quod res est ita dico, tu conicito
+
cetera; ego scribo, tu lege; ego lego, tu audi: item infinitiuo instanti,
+
ueluti
+
item
+credo ita uideri tibi
et credo uos, iudices, mirari
et uideor mihi iecisse fundamenta defensionis meae
diuersa reperiuntur figurata declinatione. apud quosdam enim et per
+
ceteros modos inpersonalium declinatio decurrit, et hac ratione genus potius,
+
non modum esse dixerunt. nam cum sit indicatiuus curritur, hoc est
+
omnes currunt, facit imperatiuum curratur, optatiuum curreretur,
+
coniunctiuum cum curratur, infinitiuum curri. quam declinationem qui probauerit
+
sciet certari et noceri quoque Latinum esse et Sallustium et Tullium
+
inpersonalis modi infinitiuum recte posuisse.
+
declinatione
nunc demum operae pretium est ueterum inuisere et percurrere libros,
+
quo perfacile innotescat per omnes hanc fere cucurrisse licentiam, et
+
perinde ut alios mores itidem prisca aetate alium fuisse sermonem adnotamus,
+
ut praeclare dixerit Terentius
+nihil est dictum quod non sit dictum prius
sed iniecit postera aetas manum et ueluti disciplinam pristini saeculi ita et
+
sermonem fastidire coepit et noua uelut parturire uerba, quae iuuenum ritu
+
ipsa modo florent et uigent, ut ait Horatius
+
exempli tamen gratia quaedam commemorabimus, quo quibus libeat uti
+
more uetustatis utantur. plura enim uerba quae uulgo passiuo more
+
declinamus apud ueteres diuersa reperiuntur enuntiata declinatione. frustro,
+
quod uulgo frustror recte dicimus, id est decipio; item patio pro patior;
+
moro, quod crebro moror dicimus; item demolio auxilio populo digno: haec
+
et alia apud ueteres reperimus contra morem doctorum posita. nunc dicet
+
aliquis quos ueteres hoc modo locutos * frustro ait Gaius Caesar apud
+
milites de commodis eorum, non frustrabo uos, milites
patio Naeuius in
populus patiturcom. Naeuius Ribbeck³ frg. 67 p. 20 :Proiectus frg. I
tu patiascom. Naeuius Ribbeck³ frg. 67 p. 20 :Proiectus frg. I
quid moras? quia imperascom. Naeuius Ribbeck³ frg. 68 p. 21 :Proiectus frg. II
paucis absoluit, ne moraret diutiustrag. Pacuuius +,<hi>Cael.</hi> 5 :iecisse (-ę H) P²GH : legisse P¹E
mirabar hoc si sic abiret, et eri semper lenitas +uerebar quorsum euaderet Terentius ,<hi>andr.</hi> 175-176
hic solebamus fere +plerumque eam opperiri, dum inde iret domum Terentius ,<hi>phorm.</hi> 89-90
ita ut dixi facite, Sostrata
fac, ita ut iussi, deducantur istiTerentius ,<hi>eun.</hi> 207
uenit et ad ripas, ubi ludere saepe solebatOuidius ,<hi>met.</hi> 1,639
dixi ego in senatu caedem te optimatium +
contulisse
nam constitui cum quodam hospite +me esse illum conuenturam Terentius ,<hi>hec.</hi> 195-196
me tum {cum} uxorem credidisti scilicet +ducturum Terentius ,<hi>ad.</hi> 811-812 :tum uxorem Lindsay
dixerat ille, et iam per moenia clarior ignis +auditur Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,705-706
quamquam animus meminisse horret ‹luctuque +
refugit,+
incipiam›Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,12-13
cum nulla +
proscriptionis mentio fieret, cum etiam omnes qui antea +
metuerant redirent ac iam defunctos se periculis +
arbitrarentur, nomen refertur in tabulas Sexti Roscii
+
item subiunctiua uicissim inter se iunguntur hoc pacto: inperfectum
+
inperfecto sic, dicerem si scirem; plusquamperfectum plusquamperfecto sic,
+
dixissem si scissem; item inperfectum plusquamperfecto sic, scriberem tibi
+
si scissem; et uersa uice plusquamperfectum inperfecto sic, scripsissem
+
tibi si scirem. et priore quidem sermone, scriberem tibi si scissem,
+
significat fuisse se scripturum uel semel, si saepius cognouisset; sequenti,
+
scripsissem tibi si scirem, significat saepe se scripturum fuisse, si uel semel
+
sciret. siquid difficultatis in se habere uidebitur res, non mihi inputabis;
+
poterit tamen haec, qualiscumque est, praesentia communi corrigi.
+
+
sermo Latinus duobus modis intellegitur, aut per inperfectum aut per
+
futurum optatiuorum: sic per futurum, quotiens aut instans aut futurum
+
finitiuorum praeponitur, ueluti dico ut facias, dicam ut facias; quotiens
+
autem aut inperfectum aut perfectum aut plusquamperfectum, per
+
inperfectum, ueluti dicebam ut faceres, dixi ut faceres, dixeram ut faceres.
+
sin autem longus sermo effertur, adiuuationis causa recipitur futurum
+
subiunctiuorum et plusquamperfectum optatiuorum, ueluti dico ut facias et cum
+
feceris mittas, dicam ut facias et cum feceris mittas; dicebam ut faceres
+
et cum fecisses mitteres {si dicerem faceres, si dixissem fecisses, si
+
dicerem fecisses, si dixissem faceres}, dixeram ut faceres et cum fecisses
+
mitteres.
+
superest ut de coniunctionibus dicamus, quae cuique qualitati
+
iungantur.
+
cum iungitur modo finitiuis modo subiunctiuis, ueluti cum dico, cum
+
dicebam; item ceteris finitiuis temporibus: subiunctiuis quoque sic, cum
+
dicam, cum dicerem; item ceteris subiunctiuis temporibus. sed interest
+
utrum finitiuis an subiunctiuis iungatur. finitiuis enim iungitur, quotiens
+
ad id tempus quo agebam refertur, ueluti: cum declamo uenit, id est ipso
+
tempore quo declamo, cum declamabam {uenisset}, id est ipso tempore
+
quo declamabam * ut apud Vergilium
+
id est tempore ipso quo uenit; et apud Ciceronem tantum profeci
+
tum cum te a consulatu reppuli
profeci. sic quoque modo finitiuo tempori futuro iungitur, ut apud
+
Vergilium
+cum dabit amplexus a(tque) o(scula) d(ulcia) f(iget)
id est ipso tempore quo dabit amplexus et figet oscula; sic et Cicero an
+
cum bello uastabitur Italia, uexabuntur urbes, tecta
+
ardebunt, tum te non existimas?
esse conflagraturum quo uastabitur Italia et tecta ardebunt. hoc pacto
+
iungitur finitiuis; subiunctiuis uero, cum post factum aliquid perfectum
+
significat, ueluti: cum uenisset, declamaui, significat enim prius uenisse eum et
+
sic se coepisse declamare, ut apud Ciceronem cum ille homo
+
audacissimus conscientia conuictus primo reticuisset, patefeci
nam primum Catilina tacuit et tunc Cicero patefecit.
+
item si modo finitiuis modo subiunctiuis iungitur: finitiuis sic, si
+
uenio, si ueniebam; item et ceteris finitiuis temporibus: subiunctiuis uero sic,
+
si ueniam, si uenirem, et ceteris item subiunctiuis temporibus. sed
+
finitiuis iungitur hoc modo, quotiens res facta significatur, ueluti apud
+
Ciceronem si inlustrantur, si erumpunt omnia
inlustrentur, sed quia inlustrantur, suadet ut mutet Catilina mentem. et
+
Vergilius
+si te fata uocant
sic quoque et perfecto iungitur, ut apud Vergilium
+si potuit manes arcessere coniugis Orpheus
adfirmat enim potuisse: item apud Ciceronem quid? si haec, non
+
dico maiora fuerunt in Clodio quam in Milone
iungitur, quotiens condicionalis et incertus est sermo, ueluti si facias, si
+
faceres. qui enim sic loquitur non factum interim declarat.
+
dum iungitur finitiuis, ueluti dum uenio. quotiens uero pro eo quod
+
est dummodo ponitur, subiunctiua recipit, ut apud Vergilium
+dum conderet urbem
id est dummodo conderet. dum etiam, si alius praeponitur sermo
+
declinationis, ad illum reformatur, ueluti petebas ut dum uenires facerem. sic
+
quoque recipit subiunctiua.
+
donec iungitur subiunctiuis, ut donec ueniam.
+
item num, si praepositum fuerit illi aliud uerbum finitiuum, recipit
+
subiunctiua, ueluti Cicero interrogaui num dubitaret eo
+
proficisci
orationis coniunctiuae subiungitur species subiunctiua, ueluti nescio quid
+
dixerit, quare uenerit, nescio cur dixerit, et cetera similiter {aliter uero
+
finitiua}, ut apud Ciceronem credo ego uos, iudices, mirari quid
+
sit quod ego potissimum surrexerim
eadem aliter enuntiauit non est quod metuas, Glaucia, non te
+
scrutor, siquid forte ferri habuisti
Terentium numquid me tibi opus est?
dixisti? cur id fecisti? et similia, quia non praeponitur uerbum.
+
item quamuis et licet recipiunt subiunctiua, ueluti quamuis uenires, et
+
apud Vergilium
+quamuis Elusios miretur Graecia campos
item licet uenias.
+
item quamquam finitiua recipit, sicut apud Vergilium diximus
+quamquam animus meminisse horret
item dummodo subiunctiua recipit, ueluti dummodo uenias.
+
item ut recipit finitiua acuto accentu elatum. effertur autem, quotiens
+
pro eo accipitur quod est quo modo, ut apud Ciceronem ut sustinuit,
+
immo uero ut contempsit?
quod est apud Graecos
non numquam tamen et accentu acuto elatum recipit subiunctiua,
+
praeposito sane finitiuo ‹uerbo›, more quo supra formari relatiua diximus, ut
+
apud Vergilium
+
id est quo modo eruerint.
+
item utinam recipit optatiua, ueluti utinam ueniat.
+
item ne acuto accentu elatum imperatiua recipit, ueluti ne fac.
+
quotiens uero graui accentu pro eo quod est apud Graecos
optatiua recipit, ut apud Horatium
+
{dixi mihi placet}. non numquam uero, etiamsi acuto accentu efferatur,
+
optatiua quoque recipit, ueluti ne uenias, ne scribas. sed interest inter
+
hoc et illud quod diximus ne fac, quod hoc imperamus, superius
+
suademus. recipit quoque id ipsum acuto accentu elatum finitiua, quotiens
+
adfirmatione, quod est apud Ciceronem ne illi uehementer errant
adfirmat enim illos uehementer errare. quotiens uero rei dubiae et quasi
+
condicionali aptatur, recipit et subiunctiua eodem accentu elatum, ut apud
+
Ciceronem ne tu, Eruci, accusator esses ridiculus
item postquam modo finitiua modo subiunctiua recipit: finitiua sic,
+
quotiens iunctum accipitur, ut est apud Vergilium
+
id est postquam uisum est superis; subiunctiua uero, quotiens secernitur,
+
ueluti post finis quam factus esset et similia.
+
item antequam modo finitiuis modo subiunctiuis iungitur, contra ac
+
superius: iunctum subiunctiuis sic, ueluti antequam uenisses; disiunctum
+
finitiuis, ut apud Vergilium
+ante, pudor, quam te uiolo
item ni et nisi subiunctiua recipiunt, ueluti ni fecisses et nisi fecisses.
+
quamquam apud Ciceronem non numquam et finitiuo iungitur, tunc
+
maxime cum parum dubius sit sensus, ut apud eundem nisi forte maius
+
est patefacere uobis prouincias quo exire possimus quam
+
curare ut etiam illi qui absint habeant quo uictores
+
reuertantur
+
species uerborum sunt hae, relatiua usurpatiua adfirmatiua concessiua.
+
+
relatiua species uerbi dicta uidetur cum ad eum sermonem sequentia
+
referuntur quo dependet sequens. hanc speciem in consuetudine parum
+
multi obseruant inperitia lapsi, cum dicunt nescio quid facis, nescio quid
+
fecisti. eruditius enim dicetur nescio quid facias, nescio quid feceris. quo
+
more et Cicero loquitur
credo ego uos, iudices, +
mirari quid sit quod, cum tot summi oratores hominesque +
nobilissimi sedeant, ego potissimum surrexerim
infandum, regina, iubes renouare doloremVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,3
+
usurpatiua species est huius modi, cum dicimus legendo proficit, id
+
est dum legit; legendi causa uenit, id est ut legat; legendum tibi est, id
+
est necesse est ut legas. his enim fere casibus usurpatur dicta, quod usu
+
exerceri quod hoc pacto eloquitur demonstrat. deriuatur uero quasi ex
+
participio futuro passiuo, et licet uerbum non admittat passiuam declinationem,
+
nihilo minus fere ex omni uerbo talis haberi dictio potest, uelut natando
+
exercetur, id est dum natat; et natandi causa uenit, id est ut natet;
+
natandum tibi est, id est oportet nates; item cum dicimus uapulando
+
corrigitur et uapulandi causa, item uapulandum tibi est: nec tamen est nator aut
+
uapulor. adeo non est participialis iste sermo sed propria sermonis species.
+
participia enim, cum sunt talia, recipiunt et genus et numerum, ut hic
+
legendus * his legendis. at species usurpatiua infinitiua est. nihil enim
+
horum recipit, cum dicimus legendo ego proficio in omni genere; item
+
numero, legendo proficimus et similia.
+
+
adfirmatiua autem species est huius modi, cum ‹in› re dubia, in qua
+
parum altercantibus adsentimur, specie subiunctiua quasi sit factum
+
adfirmamus, cum dicimus fecerit dixerit, id est crede eum dixisse uel fecisse
+
quod neque dixerit neque fecerit. nam si factum esse re uera in animum
+
inducimus, finitiuo utimur sermone, id est fecit dixit. hic sermo
+
confitentis est; superior, cum dicimus fecerit legerit dixerit, non confitentis
+
fecisse uel legisse sed adfirmantis, {quod} etiamsi fecerit uel legerit quod
+
nequaquam factum esse constet, nihilo minus nihil esse commissum: quale
+
est apud Ciceronem
+
seruum etiam ut corruperit, Arrius +
meus amicus dixit
sit ita factum
+
concessiua praeterea species est, qua tum demum utimur
+
subiunctiuam inserentes qualitatem, cum suadendo cuipiam quod expediat non
+
persuademus et desistentes, dum nos uolumus crimine absoluere, concedimus
+
arbitrio eius remittentes quod pertendat facere, ut cum loquimur ne facias
+
sane suadentes, illo pertendente ut magis faciat addimus uideris feceris, id
+
est licet tu uideas, tu perspicias quid facias. et hoc dicimus sub specie
+
concedendi potius dehortantes. nam cum facere ex animo suademus, non
+
ita loquimur, feceris uideris, sed facias uideas, exhortatiuo utentes sermone.
+
enuntiatione igitur eadem adfirmatiua et concessiua est species; sensu uero
+
differt, quoniam quae liqueant nobis non esse adfirmantes quasi sint gesta
+
defendimus. item quae nequaquam uolumus fieri uerbo uelut fiant
+
concedimus, quo pertinaciam contendendi euitemus.
+
+
inpersonalis uerborum declinatio personae tertiae formam habet, quam
+
additis pronominibus et pro prima et secunda personis usurpant, quasi
+
pudet me te illum: et cum uentum est ad numerum pluralem, pronomina
+
dumtaxat numero funguntur plurali, cum dicimus pudet nos uos illos. non
+
numquam et ipsa uerba inpersonalia numero plurali funguntur, quotiens in
+
rem sane intenduntur quasi possessiua significatione, ut cum dicimus: decet
+
me penula, item decent nos penulae, et similia. quae tali significatione
+
et primam admittunt personam, cum dicimus et ego te deceo et tu me
+
deces, quasi
inpersonalia sunt ea quae trina forma terminantur; et est prima quae in et
+
exit, secunda in it, tertia in tur. et quae in et exeunt duas formas
+
habent. quaedam enim ab indicatiuo ueniunt, ut misereor miseret; alia a se
+
oriuntur, ut pudet taedet decet libet licet. item quae in it, uniformiter
+
terminantur, quasi contingit euenit. identidem quae in tur exeunt tam ab
+
omni genere uerborum nascuntur quam ab indicatiui dumtaxat figurata
+
temporibus declinantur, ut lego legitur, curro curritur. quae quibusdam
+
non inter genera sed inter modos uerborum placuit rectius ordinare, si
+
quidem alia quae a se oriuntur non nulli inter genera uerborum conlocare
+
maluerunt, quorum declinatio, sic uti uerba cetera, per omnes modos
+
decurrit. hac itaque ratione inpersonalis modus a ceterorum inpersonalium
+
genere separatur. huius modi praeterea uerba casibus accommodantur. haec
+
enim quae in et finiuntur modo datiuo modo accusatiuo casui seruiunt, ut
+
libet mihi tibi illi, decet me te illum: quae in it exeunt datiuo casui
+
copulantur, ut contingit mihi tibi illi, euenit mihi tibi illi: quae in tur exeunt
+
datiuo et ablatiuo iunguntur; ‹datiuo›, ut dicitur mihi tibi illi; ablatiuo, ut
+
geritur a me a te ab illo.
+
ex his quoque quaedam sunt primi ordinis, ut iuuat me te illum,
+
restat mihi tibi illi; item alia sunt secundi ordinis, ut decet me te illum,
+
libet mihi tibi illi, oportet paenitet pudet et similia; item tertii ordinis
+
correpti, ut accidit mihi, contingit mihi; item tertii producti, ut expedit
+
et conuenit mihi, euenit mihi. haec enim primam et secundam personam
+
non habent, per tertiam tres personae addito pronomine significantur.
+
ex his praeterea uerbis quaedam licenter ueteres tempora figurabant,
+
perfecta ex forma actiuae declinationis more passiuae declinationis, uelut
+
libet mihi, libitum est mihi; placet mihi, placitum est mihi, ut est apud
+
Vergilium
+sic placitum
item pudet puditum est, miseret miseritum est: pro eo sane quod est libuit
+
placuit puduit. item taedet me, unde Vergilius ita formauit,
+si non pertaesum thalami
sed tamen haec quidam perfecta ex forma passiuae declinationis aliter
+
declinando figurabant, ut est pudetur taedetur licetur; eorum praeteritum
+
perfectum puditum est licitum est. nam puduit et licuit more actiuae
+
declinationis dicimus; taeduit autem dicere non possumus, sed nec taesum
+
est, quod tantum modo pertaesum conposita figura dixerunt.
+
ex his quoque non nulla inpersonalia sub diuerso sensu eadem et
+
personalia sunt et ceteris similia, ut cum dicimus: placet mihi, id est
+
uidetur; item placeo places placet. licet mihi, id est potestatem habeo, et
+
liceo lices licet dicimus, cum ad pretium referimus, id est liceo denariis
+
totidem. contingit mihi, quasi euenit; sed et contingo contingis contingit
+
dicimus. item iuuat me te illum dicimus, quasi iocundum est mihi; sed et
+
iuuo iuuas iuuat dicimus.
+
inpersonalium declinatio non facile admittit participia, et errant qui
+
decens pudens participia opinantur esse, cum sint appellationes.
+
passiua uero inpersonalium declinatio huius modi est et figuratur ex
+
uerbis quae absolutiua sunt, id est neutralia, quae cum ceteras personas
+
non admittant passiuae declinationis, quoniam sunt neutralia, nihilo minus
+
tertiam personam passiuam admittunt et declinantur passiua declinatione more
+
inpersonali, quasi pugnatur a me a te ab illo, item certatur similiter, ut
+ pugnatur comminus armis
et
+certatur limine in ipso
item discumbitur a nobis,
+uiuitur hoc pacto
itur in antiquam siluam
qua specie non qui facit sed quid fiat demonstratur. numerum pluralem
+
ipsa declinatio admittere non potest. ut enim decent nos penulae sub
+
actiua specie inpersonali dicimus, euntur a nobis uiae, ‹pugnantur a nobis
+
bella› dici non potest, sed itur a nobis in uia, pugnatur a nobis in bello.
+
huius modi autem neutralia accommodantur loco tempori personae, ut bene
+
illo loco studetur, bene illa hora studetur, bene apud illum studetur.
+
sunt praeterea uerba quae, cum sint personalia sub actiua declinatione,
+
collata in personam patientis inpersonali more figurantur. ea sunt quae
+
datiuo casui cohaerent, uelut maledico tibi, inuideo tibi, obicio tibi,
+
consulo tibi, prouideo tibi, impero tibi, noceo tibi. haec omnia in persona
+
patientis non recte dicimus maledicor a te nec inuideor a te, sed
+
maledicitur et inuidetur mihi a te, obicitur mihi, consulitur mihi, prouidetur
+
mihi, imperatur mihi, nocetur mihi communiter a te et cetera similiter.
+
non enim dicimus noceor noceris nocetur. huius modi enim uerba
+
passiuam naturam non habent, ceterum hoc modo tantum declinantur: dum
+
illud tamen sciamus etiam ‹in› infinitiuis omnibus cadere utique passiuam
+
significationem, ut apud Ciceronem nihil mihi ab istis noceri
+
potest
cum Gallis de salute, non +
de gloria certari
an aliquid quod dono illi morare, sed accipitescaen. Ennius Vahlen² 424 := 391 Jocelyn (frg. inc. CCXVII)
et tamen non demolio rostra
demoliuit tectum
haec demolitecom. Naeuius Ribbeck³ 166 :(Hermiona)
+
participium est pars orationis dicta, quod duarum partium quae sunt
+
eximiae in toto sermone, uerbi et nominis, uim participet. capit enim a
+
nomine genus et casum, a uerbo significationem et qualitatem et tempus,
+
ab utroque numerum et figuram. participio accidunt septem, significatio
+
qualitas tempus genus casus numerus et figura. significationes
+
participiorum quinque sunt, quem ad modum in uerbo, actiua passiua neutra
+
deponens communis. actiua est ut uocans docens, passiua ut uocatus doctus,
+
neutra ut nauigans uolans, deponens ut luctans sequens, communis ut
+
consolans criminans. qualitas participiorum similiter quem ad modum in
+
uerbis in quattuor species distributa est, absoluta inchoatiua frequentatiua
+
meditatiua. absoluta est ut legens dicens, inchoatiua ut feruescens
+
luciscens, frequentatiua ut cursitans quaeritans, meditatiua ut esuriens parturiens.
+
tempora participiorum tria sunt, praesens ut sequens, praeteritum ut
+
secutus, futurum ut secuturus. genera et casus ex nomine tracta facile
+
noscimus. numerus quoque et figura tam ex uerbo quam ex nomine intellegi
+
potest. participia trahuntur a uerbo actiuo duo, praesentis temporis et
+
futuri, ut docens docturus; item a passiuo duo, praeteriti temporis et futuri,
+
ut doctus docendus; a neutro duo, praesentis temporis et futuri, ut currens
+
cursurus, interdum tria, cum declinatio passiua miscetur, ut gaudens
+
gauisus gauisurus; a deponenti tria, ut luctans luctatus luctaturus, interdum
+
quattuor, ut sequens secutus secuturus sequendus; a communi semper
+
quattuor, secundum formam quidem actiuam praesentis temporis et futuri,
+
ut criminans criminaturus, secundum autem passiuam formam praeteriti
+
temporis et futuri, ut criminatus criminandus.
+
participia in actiuis praeteriti temporis non sunt, ut Graece dicimus
+
habent passiuam declinationem, sicut apud ueteres inueniuntur iuratus (non
+
enim dicimus iuror), similiter et pransus cenatus potus, quae participia
+
esse aut uerborum significatio aut figura non patitur. minime enim a
+
uerbis deriuantur. et haec dumtaxat reperiuntur in toto sermone participia
+
quasi passiua quae originem non habent, quale est: iurati iudices
+
pronuntiauerunt; item apud Ciceronem cenatus cubitum cum duobus
+
filiis
pransi poti oscitantes
non sum iuratacom. Turpilius +Ribbeck³ frg. 48 p. 15 :Corollaria frg. VIII
quibus ego primus quo modo auxiliem
quae ego populabo probeFaen. Plautus Lindsay frg. II :Faeneratrix
cum neque aspicere aequales dignarenttrag. Pacuuius +Ribbeck³ 33 p. 103 :Demetrius frg. XIV
genibusque uolutans +haerebat Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,607-608 :amplexus Verg.
praecipitans traxi mecumVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,351
uitabundus
per saltuosa +
loca recedebat
propius grammatico accessi
proxima Carthagini loca
+
aduerbium est pars orationis quae adiecta uerbo significationem eius
+
implet atque explanat. ita nam cum dico, Palaemon docet, nondum habet
+
suam uim satis planam, nisi adiecero male aut bene. et ideo aduerbium
+
appellatur, quia semper adicitur uerbo. Scaurus ita definit, aduerbium est
+
modus rei dictionis ipsa pronuntiatione definitus, ‹ut› recte diligenter optime.
+
aduerbium dicitur ideo, quoniam ad uerbi tendit in eadem sententia
+
conspirationem, ut recte dixisti, diligenter fecisti, optime legisti. aduerbio
+
haec iuncta sunt discrimina generalia tria, forma modus finitio. forma
+
continet aut simplicem aut conpositam; modus continet quantitatem, ut
+
plus minus; finitio continet summam. aduerbia aut suae sunt positionis
+
aut ab aliis partibus orationis trahuntur. per se nascuntur, ut nuper.
+
haec quae ab aliis transeunt uarias habent formas. a nomine proprio
+
ducuntur, ut Tullius Tulliane; alia a pronomine, ut meatim tuatim; item a
+
uerbo, ut cursim; item a nomine et uerbo, ut pedetemptim; alia a
+
participio, ut indulgens indulgenter; item a nomine appellatiuo, ut docilis
+
dociliter; alia a uocabulo, ut ostium ostiatim. uerum ne has quidem uarietates
+
omnes persequendas putarim; satis est posuisse aliquas, per quas et
+
ceterae colligantur.
+
aduerbiis accidunt ‹tria, significatio conparatio figura.
+
significationes aduerbiorum sunt plurimae. significant enim› numerum, ut semel
+
bis ter quater quinquies deinceps primum iterum rursus tertium dumtaxat
+
saepe saepius saepissime miliens deciens; negationem, ut non nequaquam
+
haud haudquaquam parum secus minime; confirmationem, ut etiam quidni
+
nempe quippe profecto plane maxime scilicet uidelicet ilicet nimirum;
+
demonstrationem, ut ecce en em ellum eccum: sed haec pronomina quidam
+
esse dixerunt: optationem, ut utinam, o, o si, quid si, si; aestimationem,
+
ut caro uili; ordinationem, ut primo secundo deinde deinceps tunc ante
+
post denique; interrogationem, ut cur, quare, quid ita, nempe, nonne,
+
utrum, quam ob rem; similitudinem, ut quasi, ceu, ita, perinde ac si,
+
pro ut, item, adeo, uelut, tam quam, sic, quem ad modum;
+
dubitationem, ut an utrum fors forsan forsitan fortasse fortassis; inuocationem, ut
+
heus eho; responsionem, ut heu; prohibitionem negationem adfirmationem,
+
ut ne prohibendi modo, ne feceris, ne negandi modo, ne id facias, ne
+
adfirmandi modo, ne tu, Eruci, accusator ridiculus esses
communicationem siue congregationem, ut pariter simul una;
+
separationem, ut seorsum separatim semote segregatim; optionem, ut potius immo
+
quam; euentum, ut forte fortuito; qualitatem, ut bene pulchre sapienter
+
prudenter agiliter uiriliter expedite; quantitatem, ut nimium, plus, minus,
+
multum, tantum, tantum modo, satis, parum, parumper, sublimiter;
+
precationem, ut sodes; ius iurandum, ut mehercules, mehercle, medius fidius,
+
mecastor, ecastor, perpol, edepol. item temporale, modo heri hodie cras
+
statim nunc nuper perendie olim aliquando quondam; locorum, quae
+
quattuor modis distribuuntur. nam aut aduerbia loci sunt in loco, ut hic illic
+
ibi alibi intus foris; aut aduerbia loci sunt ad locum, ut huc illuc quo alio
+
intro foras; aut aduerbia loci sunt de loco, ut hinc illinc inde aliunde;
+
aut aduerbia loci ‹sunt› per locum, ut qua hac illac istac recta; aut
+
communia omnium partium, ut peregre penitus rursum deorsum sursum
+
passim anguste late.
+
etiam nomina ciuitatium in aduerbia redigi possunt. et illa quidem
+
quae genetiuo casu uel i uel ae syllabis finiuntur ‹ita›: quando in ipsis
+
ciuitatibus sumus uel illic aliquid agimus, ipso genetiuo casu uti debemus, ut
+
Romae sum, Romae studui, Arimini uersor, Arimini moror; quando autem
+
ad ipsas ciuitates pergimus, aduerbium facimus in locum casu accusatiuo,
+
ut Romam uado, Ariminum pergo; si uero inde digredimur, septimo casu
+
utendum est, ut Roma uenio, Arimino discedo. ea uero nomina ciuitatium
+
quae genetiuum in is syllabam mittunt in una tantum parte dissentiunt a
+
superioribus. nam etiam aduerbium loci in loco septimo casu seruabimus,
+
ut Narbone sum, quia facit huius Narbonis, Babylone commoror, quia facit
+
huius Babylonis. rus etiam et domus et humus in aduerbia redigi possunt.
+
nam si aduerbium loci in locum ponimus, ita dicemus, rus uado, domum
+
pergo; si illic fuerimus, ita dicemus, ruri sum, domi moror; si inde
+
ueniamus, septimo casu utemur, ut rure uenio, domo discedo. humus autem
+
non recipit nisi aduerbium loci in loco, ut humi nascitur, id est ‹in› humo.
+
aeque aduerbia sunt dicenda quibus melius praepositio detrahetur, si tamen
+
ciuitatium aut locorum certorum nomina fuerint destinata; alioquin
+
prouinciis, item * praepositio adplicabitur, ut ab Italia uenio, in Italia sum uel
+
fui, ad Italiam uado. poetae tamen saepius ab hac obseruatione discedunt.
+
sunt praeterea nomina ciuitatium quae plurali numero figurantur, ut
+
Athenae Thebae, et his utemur accusatiuo casu euntes, ablatiuo manentes et
+
exeuntes.
+
conparationem recipiunt aduerbia, quotiens appellationes unde
+
transeunt conparantur, ut docte doctius doctissime, quia est doctus doctior
+
doctissimus. et quoniam aduerbia quoque sunt quae per omnes gradus
+
ire non possunt, ideo his ad augendam significationem pro comparatiuo et
+
superlatiuo magis et maxime coniungimus, ad minuendam minus minime.
+
quem ad modum conparantur, ita deminuuntur aduerbia, a positiuo, ut
+
primum primulum, longe longule; a comparatiuo, ut melius meliuscule,
+
longius longiuscule; a superlatiuo uel nulla exempla uel perrara sunt.
+
sunt aduerbia aut cum nominibus communia, ut subito sedulo; aut
+
cum pronominibus, ut qui quo hac; aut cum uerbis, ut age pone; aut
+
cum coniunctionibus, ut quare, si, quam ob rem, quando, ne, ut, cum;
+
aut cum praepositionibus, ut praeter ante prae contra propter; aut cum
+
interiectionibus, ut em heu eho; aut pro se inuicem, ut ubi quando
+
maxime tum ut hic denique. haec aut sensus aut plerumque inter se
+
discernit accentus.
+
aduerbiis addi praepositiones plurimi negant. sed tamen lectum
+
inuenimus in primo, quod est
et ab hinc annos decem natus est, quod est ante decem annos natus
+
est. item posthac, antehac, exinde, abhinc, ad usque, ab usque, et
+
poetice de subito, de repente, de inprouiso. quorum quaedam uelut unam
+
partem orationis conpositam, non nulla poetice proferimus.
+
notandum sane quod ipsa aduerbia uarios habent fines. nam quaedam
+
ex nominibus appellatiuis deriuata in ter syllabam exeunt, quotiens datiuus
+
casus i littera terminatur, ut molli molliter, uolubili uolubiliter, explicabili
+
explicabiliter, plausibili plausibiliter, docili dociliter. ex hac regula unum
+
dissentit, quod est facile, quod quidam nomen putant pro aduerbio
+
positum, ut est toruum clamat
conpositione facilis, a quo difficilis est, difficulter facit, non difficile.
+
appellationes enim quotiens conponuntur suam regulam seruant. sed saepius
+
contra hanc usurpat auctoritas. quotiens uero datiuus o littera terminatur,
+
aduerbia e aut o litteris exeunt. sed haec quae in e exeunt produci debent,
+
ut docto docte; similiter et cetera. haec autem dissentiunt et e correpta
+
finiuntur quae non conparantur nec ueniunt ex quadam appellatione, ut
+
rite magnopere repente, aut ea quae conparationis regulam non seruant,
+
ut bene male (faciunt enim melius optime, peius pessime), item ea quae
+
a nomine uerboue non ueniunt sed per se inueniuntur, ut inpune.
+
identidem quae o littera exeunt tam corripiuntur, ut citus cito, quam
+
producuntur, ut falsus falso gratuito primo secundo tertio quarto subito
+
perpetuo consulto tuto superuacuo secreto clandestino necessario matutino
+
fortuito continuo opinato bipertito tripertito quadripertito. huc usque figura
+
procedit. quinquepertito enim nemo dicit, nec in cetero numero ita efferre
+
possumus. alia in us, ut funditus, stirpitus, radicitus, caelitus, mordicus,
+
nudius, tertius, diuinitus, cum et diuine faciat, et publicitus et publice;
+
item humanitus et humane. sed in hoc {sensu} distinctio sensum mutat,
+
ut sit humane tamen uix humane patitur
et humanitus
‹sunt› quaedam nomina in us litteris terminata quae ex se bina aduerbia
+
faciunt, ut est ueterum auctoritas. transit enim in quibusdam rationem et
+
aliter ipsa enuntiat, aliter consuetudo usurpat. nam nauus nauiter dicunt,
+
quod nos naue; item duriter, quod nos dure; largiter, quod nos large;
+
item celere et celeriter. sunt praeterea alia quae in am finiuntur, ut
+
obuiam perperam palam clam nequiquam nequaquam bifariam trifariam
+
quadrifariam multifariam; alia in im, ut gradatim regulatim rotatim unciatim
+
paulatim adfatim glomeratim aceruatim cateruatim copulatim carptim caesim
+
raptim cursim separatim adflictim strictim ubertim tractim minutatim
+
sensim furtim deditim uicissim statim partim pedetemptim summatim
+
prolatatim pauxillatim priuatim nominatim singillatim uiritim uicatim turmatim
+
tributim guttatim stillatim geminatim angulatim membratim. inuenitur etiam
+
aduerbium a littera terminatum, ut iniuria, cui contrarium est iure; item
+
in i, ut uesperi; item in u, ut noctu; item in l, ut semel. in nominibus
+
Latinis propriis quae o littera casu ablatiuo terminantur in aduerbiis
+
mutata o littera in a accedente syllaba ne aduerbia faciunt, ut a Vergilio
+
Vergiliane, ‹a› Tullio Tulliane. et quae apud Graecos aduerbia
terminantur, ea apud nos iuxta Latinum sermonem in e littera finiuntur, ut
+
sunt feminina aduerbia in tim mittunt, ut regula regulatim, uncia
+
unciatim, rota rotatim et similia. item quae in e exeunt interdum aduerbia in
+
tus mittunt, ut ab imitate imitus, ab stirpe stirpitus, a fundamine funditus.
+
item ex praepositionibus, quae mutato accentu in aduerbia accedunt,
+
ut infra, infra stat; supra, supra stat; extra, extra erat; intra, intra
+
sedebat; ultra, ultra non faciam; citra, citra discurrit; circa, circa equitat;
+
iuxta, iuxta fecit, ut sit similiter; contra, contra tendebat; subtus, subtus
+
erat; coram, coram stetit, id est palam; ante, ante uenit; post, post
+
sedit; prope, prope cecidit, id est paene; usque, usque illum mulcauit, ut
+
sit ualde, item * super, super * quam diu sine casibus enuntiantur,
+
aduerbialiter eunt; receptis casibus praepositiones sunt.
+
inter aduerbia quidam haec posuerunt, quae etiam apud ueteres
+
obseruata sunt, translatui dimissui receptui ostentui, et siqua eius modi sunt
+
alia quae casui datiuo dantur, in quibus obseruabimus ita dicere,
+
translatui est erit, translatui facit, mittit translatum; ‹translatui› non dicimus, et
+
cetera similiter. quidam tamen dicunt similia his esse decori honori usui
+
et cetera quae supra diximus.
+
haec aduerbia prototypum non habent, post posterior postumus, supra
+
superior supremus, infra inferior infimus, prope propior proximus, intra
+
interior intimus, extra exterior extremus, ultra ulterior ultimus, citra
+
citerior, ‹superlatiuum› non habet; penitus ‹penitissimus›.
+
figura ‹in› aduerbiis, sicut in omnibus partibus orationis, aut simplex
+
est, ut iuste, aut conposita, ut iniuste.
+
+
ut aduerbium est modo temporis et significat postquam, ut
+
modo qualitatis et significat quem ad modum, ut
+Troianas ut opes
modo loci et significat ubi, ut est
+caesis ut forte iuuencis
modo optandi et significat utinam, ut est
+ut ueniret antehac
modo admirandi et significat o quam,
+
modo coniunctio causalis,
+ut faciem mutatus et ora Cupido
+
praepositio est pars orationis quae conplexa aliam partem orationis
+
significationem eius inmutat * uel supponitur, ut mecum tecum, aut
+
uerbum praecedit, ut perfero, aut aduerbium, ut indocte, aut participium, ut
+
praecedens, aut coniunctionem, ut absque, aut se ipsam, ut circum circa.
+
praepositiones tam casibus seruiunt quam loquellis aut loquellis et casibus.
+
coniunguntur enim aut separantur aut separantur et coniunguntur:
+
coniunguntur di dis, ut diduco distraho; separantur, ut penes apud;
+
coniunguntur et separantur ceterae omnes. ex quibus in et con praepositiones, si
+
ita conpositae fuerint ut eas statim s aut f littera consequatur, plerumque
+
producuntur, ut insula infula consilium confessio. praepositioni accidunt
+
casus. sunt autem qui putant accidere praepositioni et figuram et
+
ordinem; figuram, quia sunt praepositiones simplices, ut abs, conpositae, ut
+
absque; ordinem, quia sunt praepositiuae, ut sine, subiunctiuae, ut tenus.
+
sed haec nos et similia in his numeramus quae inaequalia nominantur.
+
sed scire nos conuenit praepositiones ius suum tunc retinere, cum
+
praeponuntur, suppositas uero et significationem et uim nominis et legem
+
propriam non habere. separatae praepositiones separatis praepositionibus non
+
cohaerent. et aduerbia faciunt, si quando illas non subsecuntur casus.
+
praepositiones aut ipsae uerba corrumpunt, ut conficio, aut ipsae
+
corrumpuntur, ‹ut suffero, aut et corrumpunt et corrumpuntur, ut suscipio›.
+
casibus seruiunt praepositiones accusatiuo dumtaxat et ablatiuo. antiqui
+
etiam genetiuo casui praepositiones coniungebant, ut Vergilius
tenuslaterum tenus hispida nanti
‹sunt› quaedam communes utriusque casus. non nullae tam casui quam
+
uerbo praeponuntur, aliae tantum uerbo, quaedam tantum casui. aliae
+
mutato accentu in aduerbia accedunt. non nullae loquellis seruiunt, ut si dicas
+
scribo, adiectis praepositionibus hoc genere uarietur, ut con de sub,
+
conscribo describo subscribo.
+
praepositiones aut casibus tantum modo seruiunt aut solis loquellis
+
aut utrisque communiter. casibus tantum seruiunt, ut apud penes: sunt
+
aliae quae harum inueniuntur exemplo. loquellis tantum iunguntur, ut am
+
con di dis se re au, ut amplector congredior diduco distraho separo
+
refero aufero. ceterae praepositiones et uerbis cohaerent et casibus, ut per,
+
‹perfer› per hunc, ‹ad›, admoue ad urbem. quae casibus seruiunt aut
+
accusatiuo casui aut ablatiuo copulantur. quae accusatiuo casui seruiunt
+
iunguntur hoc modo: ad, ad domum; ante, ante iudices; aduersus,
+
aduersus hostem; cis, cis Tiberim; citra, citra Italiam; contra, contra
+
Graeciam; circum, circum muros; circa, circa forum; erga, erga conscientiam;
+
extra, extra ciuitatem; inter, inter propinquos; intra, intra oppidum; infra,
+
infra potentes; ob, ob amicitiam; post, post domum; penes, penes
+
plurimos; praeter, praeter paucos; propter, propter spem; pone, pone
+
tergum; secundum, secundum disciplinam; trans, trans Alpes; per, per
+
prouinciam; iuxta, iuxta aedem; ultra, ultra terminum; usque, usque Galliam;
+
prope, prope me est
proximus +
Pompeium sedebam
proximus huic, longo sed proximus interualloVergilius ,<hi>or. Lep.</hi> 19 :in primo historiarum libro (Diom.)
+
sub praepositio significat modo supra, ut
+ter flamma ad summum subiecta reluxit
et
+
id est supra iaciunt; modo infra,
+
item
+
significat et prope, ut
+
item
+
ponitur et pro praepositione in, ut
+namque sub ingenti lustrat dum singula templo
et ut
+
id est in templo et in antro.
+
+
super praepositio significat modo de, ut
+multa super Priamo rogitans
et
+
modo et pro praepositione pro, ut
+nec super ipse sua molitur laude laborem
et
+nil super imperio moueor
ponitur et pro insuper et amplius, ut
+
item
+
et pro desuper, ut
+haec super e uallo prospectant Troes
et
+
item
+gemina super arbore sidunt
et pro superest, ut
+ille autem, neque enim fuga ‹iam› super ulla pericli
et
+o mihi sola mei super Astyanactis imago
interdum et ultra significat, ut
+
+
pro praepositio significat porro, ut cum profundum dicimus pelagus,
+
cuius porro fundus sit, ut
+hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni
et
+
significat et ante, ut
+
et cum pronaum et procoetona et proscenium dicimus locum qui est ante
+
scenam et ante coetona. item prodere ante dare significat, ut prodere
+
patriam dicitur proditor; modo porro dare et propagare, ut
+
modo pro in praepositione, ut cum dicimus pro rostris, pro tribunali, ut
+
apud Vergilium
+hirsutumque supercilium promissaque barba
id est inmissa; et pro eo quod est
ceruam pro Iphigenia, et
+pro dulci Ascanio ueniat
et pro eo quod est unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum
+
ex et ab praepositiones, si sequens uerbum a uocali incipiat, integre
+
efferuntur, ut ex oppido, ab illo: si consonantes sequantur, extremam
+
litteram perdunt, ut e foro, a Marco; similiter si uocalis sequatur
+
consonantis loco posita, ut a Iunone, e uirtute, a uino. hae praeterea
+
praepositiones, ut quibusdam uidetur, non idem unumque significant. nec enim
+
unum est a theatro uenire et ex theatro. nam qui dicit a theatro non ex
+
ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro, qui ex theatro se uenire
+
dicit ex ipso uenit theatro. his praepositionibus contraria potestate sunt
+
ad et in, quae et ipsae non unum idemque significant, quia in forum ire
+
est in ipsum forum intrare, ad forum autem ire, in locum foro proximum;
+
ut in tribunal et ad tribunal uenire non unum est, quia ad tribunal uenit
+
litigator, in tribunal uero praetor aut iudex.
+
coniunctio est pars orationis indeclinabilis copulans sermonem et
+
coniungens uim et ordinem partium orationis. nam ob hoc meruit nomen, quia
+
pro uinculo interponitur orationi. laxatum enim et diffusum sermonem more
+
catenae interposita deuincit. Palaemon eam ita definit, coniunctio est pars
+
orationis conectens ordinansque sententiam. coniunctionum quaedam sunt
+
principales, aliae subsequentes, aliae mediae, quibus utralibet parte positis
+
sine uitio coniungitur oratio. principalis est coniunctio ‹sed›, ut
+sed te qui uiuum casus age fare uicissim
nam ille ordo ubi postponitur poeticus est per anastrophen factus,
+
subsequens est que, media est etiam. coniunctioni accidunt figura ordo
+
potestas. figura est qua apparet aut simplex sit, ut nam, aut conposita,
+
ut namque. ordo coniunctionum triplici genere seruandus est, {primo}
+
quo apparet utrum praepositiua sit, ut nam, an subiunctiua, ut que, uel
+
quae praeponi et subiungi possit, ut itaque namque. potestas
+
coniunctionum in quinque distributa species diuiditur. sunt enim copulatiuae
+
disiunctiuae expletiuae causales rationales. copulatiuae hae, et que ac at ast
+
atque (at, haec particula, cum coniunctio est, per t scribitur, cum
+
praepositio est, per d); disiunctiuae, aut ue uel nec neque an ne neu neue;
+
expletiuae, quidem equidem quoque autem tamen porro profecto deinde
+
saltem nimirum uero; causales, si, etsi, etiamsi, si etiam, si tamen,
+
tamen si, siquidem, quando, quandoquidem, quin, quin etiam, sin, sin etiam,
+
sin autem, seu, siue, nam, namque, ni, nisi, nisi si, praeterea, enim,
+
etenim, sed, quia, quoniam (hae coniunctiones, quia et quoniam, hoc
+
distant: quia referentis est, quoniam iterantis post interrogationem alicuius)
+
eo, ideo, idcirco, propter, causa, gratia. hae ubi causa redditur rerum,
+
coniungere orationem solent ita: non dedit, quia non habuit. si
+
coniunctio et simplex et conposita producitur, sed praeposita quidem particulae,
+
ut siquidem, subposita uero corripitur, ut nisi. ratiocinatiuae, sed, quam
+
ob rem, praesertim, item, itemque, sine, ceterum, alioquin, atquin, enim,
+
etenim, enimuero, quia, quapropter, praeter, quippe, quoniam,
+
quoniamquidem, ergo, igitur, ideo, ideoque, scilicet, propterea, quare,
+
quocirca, quippe, utpote, sane, {scilicet} uidelicet, itaque, quamuis, licet,
+
quamquam, quando graui accentu, quatenus, quandoquidem, siquidem.
+
dictae sunt ratiocinatiuae, quod quamque rem praepositam ratione
+
confirmant, in hunc modum: lucet, igitur dies est. nam hic ratione colligit
+
lucem ideo esse, quod dies est, seu diem ideo esse, quod lux est. sunt
+
item praeterea, ut ait Plinius, inlatiuae hae, quamquam quamuis etsi
+
tametsi. item finitiuae dicuntur hae, dum {quamquam} postquam antequam
+
quatenus; item optatiuae, utinam ut ne uelim. subiunctiuae, cum, si et quae
+
ab eo conposita sunt, tametsi, antequam, donec, quamuis, dummodo, licet,
+
postquam, priusquam, dum cum pro donec accipitur aut pro dummodo.
+
nec te moueat, si quaedam esse et aduerbia et coniunctiones recognoueris.
+
sunt etiam dictiones quas incertum est utrum coniunctiones an
+
praepositiones an aduerbia nominemus, quae tamen omnes sensu facile dinoscuntur.
+
nam et coniunctiones pro aliis coniunctionibus positae inueniuntur potestate
+
mutata. sunt aliae ad aliquid relatiuae, ut ait idem Plinius, siue
+
conparatiuae, magis potius immo, in hunc modum: hic eat, immo ille uel potius
+
ille. idem ait conparandi potestatem habere tam quam. sed haec
+
uidentur aduerbia magis similitudinis, ut tam quam bonus amicus et tam
+
ille quam hic.
+
et coniunctio id ualet quod que; sed hoc differt, quod haec non modo
+
subiungitur sed etiam praeponitur, modo geminata, ut
+
modo simpliciter elata, sed figurata, ut
+
modo interrogatiua, ut
+et quae Romam tibi fuit c(ura) u(idendi)
modo indignatiua, ut
+et quisquam numen I(unonis) a(dorat)
modo confirmatiua, ut
+et dubitamus adhuc uirtutem extendere uires
modo causalis, ut
+et gens illa quidem sumptis n(on) t(arda) ph(aretris)
modo adnutiua et promissiua, ut
+dic quibus in terris, et eris mihi magnus Apollo
modo auctiua pro etiam, ut
+
modo ordinatiua, ut
+corpusque lauant frigentis et ungunt
modo superlatiua, ut
+quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentes
modo diminutiua per gradus, ut
+felix qui potuit rerum cognoscere causas
fortunatus et ille deos qui nouit agrestis
idem
+propius stabulis armenta tenerent
ablatiuo casui hae sic iunguntur: a, a propinquis; ab, ab homine; absque,
+
absque nobis; cum, cum sociis; coram, coram amicis; clam, clam patre;
+
de, de ciuitate; e, e foro; ex, ex prouincia; pro, pro fratre; prae, prae
+
dolore; palam, palam omnibus; sine, sine domino; tenus, tenus crure.
+
et quae utrisque casibus seruiunt, ut in ‹et› sub praepositiones, accusatiuo
+
casui tunc iunguntur, quando aliquo nos transferimus, ut in ius eo, in
+
prouinciam uado, sub montem pergo. cum autem in ipso loco sumus,
+
ablatiuo casu utemur, ut in iure sto, in prouincia sum, sub monte moror.
+
super etiam et subter, licet rarius, utrisque casibus seruiunt. nam
+
dicimus et super terram et super terra, ut
+stratoque super discumbitur ostro
et
+ gemina super arbore sidunt
et
+
item subter testudinem et subter testudine et subter mare et subter mari.
+
praepositiones in ex e de per pro prae tam uerbis praeponuntur quam
+
casibus * amplectuntur. sed iunctae uerbis siue nominibus modo
+
significationem augent, ut inpotens exosus edurus deamo perodi, promissa barba,
+
praepingue; modo diminuunt, ut inscius exors eneruis deformis perfidus
+
profanus.
+
inueniuntur
+
in praepositio significat modo id quod est ualde et uim uerbi cui
+
praeponitur, ut superius diximus, auget, ut increpuit insonuit, ut Vergilius
+Turnus ut infractos a(duerso) M(arte) L(atinos)
modo significat idem quod non et uim uerbi inminuit cui praeponitur, ut
+
inualidus infirmus. ponitur et pro eo quod est inter, ut
+Penthesilia furens mediisque in milibus a(rdet)
item
+aut Capyn aut celsis in puppibus arma Caici
et pro aduersus, ut in parricidam, in tyrannum, ut Vergilius
+quid meus Aeneas in te c(ommittere) t(antum)
et
+ipse deos in Dardana suscitat arma
et pro modo qualitatis, ut
+
et
+atque huic in faciem soror ut conuersa Metisci
interdum et pro particula superuacua, ut
+ nosco crines incanaque menta
interdum qualitatem habet ad peius deteriusue tendentem, ut
+
non enim nullius formae significat sed malae formae {sed et} quae
+
dicitur uulgo deformis. item apud Vergilium
+et Pyrgi ueteres intempestaeque Grauiscae
nam et hic non nullius sed malae tempestatis ac per hoc insalubres
+
pestilentesque. ponitur et pro qualitate ordinatiua, ut cum dicimus opus in
+
dies crescit, ut Vergilius
+inque dies auidum caput altius effert
et apud Tullium crescit in dies singulos
cum significat usque adhuc, ut cum dicimus a mane in noctem, ut apud
+
Vergilium
+
ponitur et pro praepositione pro, ut cum dicimus hoc munus in magno
+
habeo, ut Vergilius
+
et Sallustius in primo
+
ut et facta in gloria +
numeret et, si liceat, auidius fecerit
+
aut coniunctio dubitatiuam, si geminetur, habet potestatem. qui enim
+
dicit: aut librum uolo aut pretium utrumque ex aequo desiderare
+
significat, ut illis,
+
aut, si semel subiciatur, diminutiua est et gradum habet ad inferiora
+
tendentem, ut cum dicimus: librum uolo aut pretium; ut, si liber, quem
+
potissimum uolo, minime reddatur, tum, quod secundum est, uel
+
pretium, ut
+
nam furens Iuno et irata quod grauissimum credebat optauit, deinde quod
+
secundum intulit. huius coniunctionis qualitates sunt multae. modo
+
comminatiua est, cum dicimus: aut da mihi aut rapio, ut
+
modo hortatiua est ita,
+aut tu, magne pater diuum, miserere
ut est dictum et illud,
+
modo coniunctiua pro et, ut
+moliriue moram aut ueniendi poscere causas
et pro que, ut
+
pro ter quaterque; modo pro separatiua, ut
+aut onera accipiunt uenientum aut agmine facto
item
+aut ante ora deum pinguis s(patiatur) ‹ad› a(ras)
modo fundit modo spatiatur; item
+
+
interiectio est pars orationis affectum mentis significans uoce
+
incondita. interiectioni accidit significatio tantum; quae aliis partibus orationis
+
interiaci et inseri solet. haec uel ex consuetudine uel ex sequentibus uerbis
+
uarium affectum animi ostendit. exultantem significat, ut euax; aut
+
uoluptatem, ut ua; aut dolentem, ut uae; aut gementem, ut heu; aut
+
timentem, ut ei attat; aut admirantem, ut babae papae; aut adridentem, ut
+
hahahe; aut hortationem, ut eia, age, age dum; aut irascentem, ut nefas,
+
pro nefas; aut laudantem, ut euge; aut uitantem, ut apage; aut uocantem,
+
ut eho; aut silentium, ut st; aut ironiam, ut phy hui; aut intentius aliquid
+
demonstrantem, ut em; aut ex inprouiso aliquid deprehendentem, ut attat;
+
et siqua sunt similia, quae affectus potius quam obseruationes artis
+
inducant. sunt plurimae dictiones incertae inter aduerbia et interiectiones, ut
+
est heus heu eia em. etiam aliae partes orationis pro interiectione
+
singulae pluresue ponuntur, ut est o mi, ellum, amabo, nefas, pro nefas,
+
malum, miserum, infandum. has enim, ut adserunt multi, in quibusdam
+
locis interiectiones esse ipse declarat affectus. et fere quidquid motus
+
animi orationi inseruerit, quo detracto textus integer reperitur, numero
+
interiectionis accedet. interiectionem Graeci inter aduerbia posuerunt;
+
Latini ideo separarunt, quia huiusce modi uoces non statim subsequitur
+
uerbum, et late multiplex interiectionis causa consistit.
+
memoria est uelox animi et firma perceptio, cuius facultatem fouet
+
exercitatio lectionis enarrationisque intentio, stili cura, redditio sollicita et
+
diligens et iteratio atque repetitio frequens}
+
+
in primo libello sermonis uniuersi membra, quae prima legentibus
+
artis grammaticae studia praecipua esse uidebantur, pro qualitate ingenii
+
puto me satis exposuisse, nec ullius fugere scientiam arbitror totam
+
loquendi materiam disputandique substantiam partibus orationis administrari;
+
in hoc uero quid sit grammatica et quibus aliis adminiculis instruatur
+
explicabimus.
+
uox est, ut stoicis uidetur, spiritus tenuis auditu sensibilis, quantum
+
in ipso est. fit autem uel exilis aurae pulsu uel uerberati aeris ictu.
+
omnis uox aut articulata est aut confusa. articulata est rationalis hominum
+
loquellis explanata. eadem et litteralis uel scriptilis appellatur, quia
+
litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis uel inscriptilis, simplici
+
uocis sono animalium effecta, quae scribi non potest, ut est equi hinnitus,
+
tauri mugitus. quidam etiam modulatam uocem addiderunt tibiae uel
+
organi, quae, quamquam scribi non potest, habet tamen modulatam aliquam
+
distinctionem. unde quidam uocis tria officia designant, eloquium
+
tinnitum sonum. eloquium est humanae pronuntiationis expressa significatio
+
facilem mentibus efficiens intellectum; tinnitus est fabricatae materiae
+
inlisio tenui sono auditionem acuens; sonus est corporalis conlisio
+
repentinum auribus inferens fragorem. quid quod ueteres omnes sonos uoces
+
dixerunt? ut
+fractasque ab litore uoces
+
definitio est oratio quae id de quo quaeritur aperte describit et
+
determinat. Cicero sic eam definit, definitio est oratio quae quid
+
sit de quo agitur ostendit quam breuissime
+
ars est rei cuiusque scientia usu uel traditione uel ratione percepta
+
tendens ad usum aliquem uitae necessarium. Tullius hoc modo eam definit,
+ars est perceptionum exercitatarum constructio ad unum
+
exitum utilem uitae pertinentium
singula definiat et uelut uias quasdam ostendat; uel
ueteres artem pro uirtute appellabant. artium genera sunt plura, quarum
+
grammatice sola litteralis est, ex qua rhetorice et poetice consistunt;
+
idcirco litteralis dicta, quod a litteris incipiat. nam et grammaticus Latine
+
litterator est appellatus et grammatica litteratura, quae formam loquendi
+
ad certam rationem dirigit.
+
littera est pars minima uocis articulatae ab elemento incipiens una
+
figura notabilis. Scaurus sic eam definit, littera est uocis eius quae scribi
+
potest forma. elementum est minima uis et indiuisibilis materia uocis
+
articulatae uel uniuscuiusque rei initium a quo sumitur incrementum et in
+
quod resoluitur. huius figura littera uocatur; et sunt omnes figurae
+
litterarum numero XXIII. sed harum potestates, quas elementa nominamus,
+
plurimae intelleguntur. litteras etiam ueteres elementa dixerunt, quod
+
orationem uelut quaedam semina construant atque dissoluant. etenim
+
differt utrum quis dicat elementum an litteram an per se, quia elementum
+
quidem est uis ipsa et potestas, littera autem figura est potestatis, a uero
+
nomen est et potestatis et figurae. igitur elementum intellegitur, littera
+
scribitur, a nominatur. littera dicta quasi legitera, quia legitur, uel quod
+
legentibus iter ostendit, uel a litura quam patitur, uel quod legendo
+
iteratur. accidunt unicuique litterae tria, nomen figura potestas. nomen est
+
quo dicitur uel enuntiatur; figura, cum scripta aspicitur uel notatur;
+
potestas qua ualet in ratione metrica, id est cum ad proprietatem suam a
+
reliquis segregatur.
+
litterae quibus utimur XXIII hae sunt, a b c d e f g h i k l m n o p q r s t u
+
x y z. harum differentiae sunt tres. prima differentia ‹in› litteris qualitates habet
+
duas, quod aut Latinae sunt aut Graecae. Latinae sunt una et uiginti, Graecae
+
duae, y et z, quae in usum nostrum propter nomina Graeca uenerunt.
+
ex his uocalis est y (nam et in ea obseruare debemus quaecumque in
+
uocalibus obseruantur), semiuocalis z. secunda differentia in litteris qualitates
+
aeque duas habet, quod aut uocales sunt aut consonantes; item
+
consonantium quaedam semiuocales, quaedam mutae. uocalium potestates sunt duae,
+
quod tam pronuntiatae singulae syllabas faciunt et per se proferuntur quam
+
cum consonantibus iunctae syllabam facere possunt. uocales ideo dictae,
+
quod ad scribendas uoces articulatas necessariae habentur. has quidam
+
sonantes appellant. sunt autem numero quidem quinque, a e i o u,
+
potestate autem septem, si quidem e pro
ponitur. namque e breuis est scriptura, pronuntiatione longa, ut conticuere
+
{et moenia}. et o pro rapti Ganymedis honores
ex his igitur uocalibus i et u transeunt in consonantium potestatem, cum
+
aut ipsae inter se geminantur, ut Iuno uita, aut quando aliis uocalibus
+
adplicantur, ut uates uelox uox Ianus iecor, ita tamen ut quae prior et
+
praeposita fuerit uicem et uim consonantis obtineat. hae etiam mediae
+
dicuntur, quia in quibusdam dictionibus expressum sonum non habent, ut
+
uir optumus. extra quam formam u littera interdum nec uocalis nec
+
consonans habetur, cum inter q litteram consonantem et aliam uocalem
+
constituitur, ut quoniam quidem. huic item digammon adscribi solet, cum
+
sibi ipsa praeponitur, ut seruus uulgus. i litteram geminari in una syllaba
+
posse plurimi negant. Latinae uocales omnes et produci et corripi
+
possunt. atque his solis adspirari quidam existimant. consonantes uero sunt
+
sedecim, b c d f g h k l m n p q r s t x, et adiecta z, quae Graeca
+
est, fiunt decem et septem. nam et in ea consonantium sonum obseruare
+
debemus. consonantes appellantur, quod interdum proiectae interdum
+
subiectae uocalibus consonant. tertia differentia in litteris qualitates habet tres,
+
quod aut semiuocales sunt aut mutae aut duplices. semiuocales sunt
+
septem, f l m n r s x; sed adiecta z octo fiunt. ex his x duplex est, ante
+
quam inuentam g et s uel c et s ueteres scriptitabant. et adiecta z fiunt
+
duae. sed haec Graeca admissa Graecorum nominum causa. pro hac
+
ueterum quidam i uocalem, non nulli duas s ponere solebant, unde iugum
+
dictum est uelut zugon et Iuppiter uelut Zeus pater. item Messentius et
+
pytissare et tablissare et cetera huius modi usum ueterem declarabant.
+
liquidae quattuor, l m n r; ex quibus l et r subiectae mutis communes
+
syllabas faciunt. et s littera suae cuiusdam potestatis est ideoque apud
+
Graecos
amittit. item ex illis f littera superponitur liquidis, quem ad modum muta
+
quaelibet, et communem syllabam facit. semiuocales dictae, quod dimidium
+
eius potestatis habent. etenim per se enuntiantur, sed per se ‹nec›
+
syllabam nec plenam uocem faciunt. mutae sunt quae sine auxilio uocalium
+
non possunt enuntiari. mutae sunt quae nec proferri per se possunt nec
+
syllabam facere. sunt autem numero nouem, b c d g h k p q t. ex his
+
quibusdam superuacuae uidentur k et q, quod c littera harum locum possit
+
implere; sed inuenimus in kalendis et in quibusdam similibus nominibus, quod
+
k necessario scribitur * et quod q secundum consuetudinem tum scribitur,
+
cum in una eademque syllaba u littera antecedat et habeat sibi adiunctam
+
aliam uocalem, ut Quirinus. h quoque interdum consonans interdum
+
adspirationis creditur nota. haec si c mutae subiuncta fuerit,
Graecam; si p praeposita fuerit,
aspirationi, pro
adserunt litteram. ceterum h uocalibus numquam subponitur nisi in
+
interiectione ah, quae obturbantis uel dolentis ostendit affectum. g noua est
+
consonans, in cuius locum c solebat adponi, sicut hodieque cum Gaium
+
notamus Caesarem, scribimus C. C.; ideoque etiam post b litteram, id est
+
tertio loco, digesta est, ut apud Graecos
mutae dictae, quod per se sine adminiculo uocalium non possunt enuntiari.
+
ita fiunt omnes qualitates litterarum numero septem, quod aut Latinae sunt
+
aut Graecae aut uocales aut consonantes aut semiuocales aut duplices aut
+
mutae.
+
et hoc scire debemus quod f littera tum scribitur, cum Latina dictio
+
scribitur, ut felix. nam si peregrina fuerit, p et h scribimus, ut Phoebus
+
Phaethon.
+
quidam Latino sermoni sufficere decem et septem litteras crediderunt,
+
si quidem ex uiginti et tribus una adspirationis nota est, h, una duplex, x,
+
duae superuacuae, k et q, duae Graecae, y et z.
+
+
a uocalis
conexa cum aliis tam praeposita quam media finiensque, ut Ahala: nota
+
etiam praenominis, cum Aulum sola significat. b consonans muta tam
+
praeponitur uocalibus quam subiungitur: praeponitur et semiuocalibus, ut
+
in bleso brachioque: propinqua p litterae, qua saepe mutatur, ut supponit
+
opponit. c consonans muta tam praeponitur uocalibus quam subiungitur,
+
ut capit accipit concidit occidit: C nota praenominis, cum sola Gaium
+
notat; item numeri, cum centum significat. d consonans muta tam
+
praeponitur uocalibus quam subiungitur, ut * ‹praeponitur› quoque litteris
+
consonantibus numero septem his, c g l p r s t; quae succedunt in locum
+
eius, ut accipe aggere alliga appete arripe asside attende: nota
+
praenominis Decimum significat; item numeri, cum quingentos scribimus. e
+
uocalis
syllabas et longas. f consonans semiuocalis praepositiua, quae sola ex
+
semiuocalibus praeponitur liquidis, quem ad modum muta quaelibet, et
+
communem syllabam facit. pro hac in Graecis dumtaxat nominibus p et h
+
utimur, ut Phaethon. tam incipit in syllaba praepositiua uocali quam
+
semiuocali, uocali tam quam facit, semiuocali * item subiunctiua uocali, ut
+
efficit officit. g consonans muta praepositiua, quae tam praeponitur
+
uocalibus quam subiungitur, ut gere aggere: praeponitur et consonantibus, ut
+
in agmine magno agno grege glire. h consonans muta proprie continens
+
adspirationem subiunctiua r liquidae consonantis recepta uulgo in numerum
+
mutarum omnibus uocalibus praeponitur, nulli subiungitur nisi
+
consonantibus, ut in Thrasea Thracia et nominibus Graecis. i uocalis
media, quae interdum geminatur et praeposita sibi aut alteri uocali transit in
+
consonantium potestatem: nota numeri, cum unum significat. k littera
+
notae tantum causa ponitur, cum calumniam aut clades aut Caesonem
+
quaqua aut caput significat. k consonans muta superuacua, qua utimur,
+
quando a correpta sequitur, ut kalendae kaput kalumniae. l consonans
+
semiuocalis liquida, quae tam praeponitur uocalibus quam subiungitur:
+
praeponitur, cum laudem legem lites locum et his similia scribimus;
+
subiungitur, tam quam alma: item subiungitur consonantibus, cum Claudium
+
clementem clientemque et Clodium Clusiumque nominamus: nota
+
praenominis, cum sola posita Lucium significat; item numeri, cum pro
+
quinquaginta ponitur. m consonans semiuocalis liquida tam praeponitur uocalibus
+
quam subiungitur, tam quam monet amat; item consonanti liquidae ‹n›
+
praeponitur, ut Mnestheus; subiungitur, cum agmina fragmenta dicimus: nota
+
praenominis, cum sola scripta Marcum significat et adiecta ad extremam
+
lineam uirgula Manium. n consonans semiuocalis liquida tam praeponitur
+
quam subiungitur uocalibus, ut natus ante; item subiungitur mutis, ut
+
Cnidius Potnias: nota praenominis sola Numerium significat, item
+
praeposita c Gneium, quem antiqui Cnaeum dicunt. o uocalis
producitur quam corripitur et singularis et cum aliis copulata. p consonans
+
muta tam praeponitur uocalibus quam subiungitur, ut in his, ponit
+
deponit: praeponitur et consonantibus, ut plaudit: nota praenominis, cum sola
+
Publium significat, et cum r posita populum Romanum, et subiecta r
+
litterae rem publicam, et praeposita c litterae patres conscriptos. q
+
consonans muta ex c et u litteris conposita superuacua, qua utimur, quando u
+
et altera uocalis in una syllaba iunguntur, ut Quirinus: nota praenominis
+
Quintum significat, item honoris quaestorem indicans, nec minus populum,
+
cum ea notamus Quirites. r consonans semiuocalis liquida praepositiua et
+
eadem subiunctiua uocalibus, ut Roma ramus arma orbis; item
+
consonantibus subiungitur, ut in Crasso crure prudente; h quoque consonanti uel
+
adspirationis notae, ut Rhodius, sed in Graecis dumtaxat nominibus. s
+
consonans semiuocalis suae cuiusdam potestatis praepositiua uocalibus et
+
subiunctiua, ut satis asper; item praepositiua t consonanti tantum, ut
+
status. t consonans muta praepositiua liquidarum et uocalium et eadem
+
subiunctiua p c s consonantium, ut Ctesipho Stichus trabea Aetna: nota
+
praenominis, cum sola Titum significat. t littera tam praeponitur uocalibus
+
quam subiungitur, ut tulit attulit; praeponitur et consonantibus, ut trabe.
+
u uocalis
sibi aut alteri uocali transit in consonantium potestatem, ut uulgus ualens
+
uiui uelox uox: nota numeri quinque significans. x littera conposita, quam
+
ideo duplicem dicimus, quoniam constat ex c et s litteris in media tantum
+
parte locutionum uocalibus apud nos praeposita, ut in axe fraxino;
+
aliquando finiens, ut uertex frutex; in peregrinis tantum nominibus prima
+
ponitur, ut in Xantho Xenone: nota numeri, cum decem significat. item
+
x consonans semiuocalis duplex quae constat aut ex c et s, ut pix picis,
+
aut ex g et s, ut rex regis. sed sunt nomina in quibus neque c neque g
+
possit proferri, ut nix niuis, senex senis. haec autem nomina priuilegio
+
quodam contra rationem declinantur. y uocalis
propter Graecas dictiones admittitur, ut Hylas Hyacinthus. z consonans
+
semiuocalis duplex Graeca, quae propter Graeca uel barbara nomina admittitur,
+
ut Zenon Zacynthus Mezentius gaza. pro hac ueteres duabus s utebantur,
+
ut Messentius et pitisso tablisso et cetera.
+
grammatica est specialiter scientia exercitata lectionis et expositionis
+
eorum quae apud poetas et scriptores dicuntur, apud poetas, ut ordo
+
seruetur, apud scriptores, ut ordo careat uitiis. grammaticae partes sunt
+
duae, altera quae uocatur exegetice, altera horistice. exegetice est
+
enarratiua, quae pertinet ad officia lectionis: horistice est finitiua, quae praecepta
+
demonstrat, cuius species sunt hae, partes orationis uitia uirtutesque. tota
+
autem grammatica consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et
+
historiarum prompta expositione et in recte loquendi scribendique ratione.
+
grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus quattuor,
+
lectione enarratione emendatione iudicio. lectio est artificialis interpretatio,
+
uel uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati personarum
+
exprimensque animi habitum cuiusque. enarratio est obscurorum sensuum
+
quaestionumue explanatio, uel exquisitio per quam unius cuiusque rei
+
qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est qua singula pro ut ipsa
+
res postulat dirigimus aestimantes uniuersorum scriptorum diuersam
+
sententiam, uel recorrectio errorum qui per scripturam dictionemue fiunt.
+
iudicium est quo omnem orationem recte uel minus quam recte
+
pronuntiatam specialiter iudicamus, uel aestimatio qua poema ceteraque scripta
+
perpendimus.
+
grammaticae initia ab elementis surgunt, elementa figurantur in
+
litteras, litterae in syllabas coguntur, syllabis conprehenditur dictio, dictiones
+
coguntur in partes orationis, partibus orationis consummatur oratio,
+
oratione uirtus ornatur, uirtus ad euitanda uitia exercetur.
+
syllaba est proprie congregatio aut conprehensio litterarum ‹uel unius
+
uocalis› enuntiatio temporum capax. fit autem ex omnibus uocalibus, etiam
+
ex singulis, syllaba tam breuis quam longa et ex copulatione uocalium
+
consonantiumque. syllabae autem dicuntur Graece
concipiant atque conectant. syllabarum modi sunt tam duo, natura et
+
positio, quam tres qualitates. aliae enim breues, aliae longae, aliae communes
+
sunt. breues sunt quae correptam uocalem habent et non desinunt in duas
+
consonantes uel in aliquid quod positum sit pro duabus consonantibus. longae
+
aut natura sunt aut positione fiunt. natura, cum aut uocalis producitur,
+
ut a o, aut duae uocales iunguntur, ut ae oe au eu ei ui. ex his
+
diphthongis ei, cum apud ueteres frequentaretur, usu posteritatis explosa est. item
+
ui Graeca potius quam Latina est in Graecis sumenda dictionibus. sed
+
hae quae natura sunt longae modis quinque ordinantur: primo, quotiens
+
uocalis sola est et producitur, ut est
+ah silice in nuda conixa reliquit
et dicitur is modus, constat: secundo, cum diphthongus erit, de qua
+
dicimus, constat diphthongo, ut au eu oe: tertio, quotiens super
+
consonantem est, ut
+en Priamus
et
+en ego uicta situ
de qua dicimus, incipit: quarto, quotiens subter consonantem est, ut est
+ne pete conubiis
et dicitur is modus sic, terminatur: quinto, quotiens inter duas uel
+
plures consonantes posita sit, ut
+sol qui terrarum
et dicitur is modus, habet in se. positione longa fit syllaba modis septem:
+
primo, cum correpta uocalis in duas desinit consonantes, ut
+est in secessu longo locus
altero, cum excipitur a duabus consonantibus, ut
+Acrisioneis Danae
tertio, si desinat in consonantem et excipiatur a consonanti, ut arma:
+
quarto, si desinat in duplicem litteram ut nox erat
sequens a duplici incipiat, ut axis: sexto, si desinat in unam
+
consonantem et excipiatur a uocali loco consonantis posita, u uel i, ut
Venusat Iuno
excipiatur a uocali, ut
+furias Aiacis Oilei
et
+Troiaque nunc stares
et
+nate dea, ‹nam te maioribus›
quoniam inter duas uocales duarum syllabarum posita i geminatur. sic
+
enim scribi per geminatam litteram metri ratione desiderat, si quidem
+
potestatem tuetur duplicis consonantis. uocales correptae singula obtinent
+
tempora, productae bina. dimidium temporis absque duplicibus singulae
+
possident consonantes.
+
syllabae, ut ait Varro, aliae sunt asperae, aliae leues, aliae
+
procerae, aliae retorridae, aliae barbarae, aliae Graeculae, aliae durae, aliae
+
molles. asperae sunt, ut trux crux trans; leues, ut lana luna; procerae
+
sunt quae uocalem longam extremam habent aut paenultimam, ut facilitas;
+
retorridae sunt quae mutam habent extremam, ut hic hoc; barbarae sunt,
+
ut gaza; Graeculae, ut hymnos Zenon; durae, ut ignotus; molles, ut
+
aedes.
+
+
communis syllaba est longa in breuem uel contra certis
+
obseruationibus uersa. communium syllabarum modi sunt septem. primus est, cum
+
correpta uocalis excipitur a duabus consonantibus quarum prior sit muta,
+
sequens liquida. breuis enim ‹in› hoc est,
+uastosque ab rupe Cyclopas
et
+ Albanique patres
syllaba enim quae sine hac obseruatione poterat esse positione longa breuis
+
efficitur. f quoque littera, si praeposita fuerit liquidae, quamuis
+
semiuocalis sit, mutae tamen obtinens locum, breuem facit quae positione longa
+
fieri poterat, ut est
+ore fremebant
et
+talia flammato
secundus est, cum locum breuis longa occupat syllaba per productam
+
uocalem uel diphthongon finita parte orationis nec ulla interposita
+
consonante, ut est
+te Corydon, o Alexi
et
+insulae Ionio in magno
ut est Homericus ille,
+
et
+
tertius, cum in fine partis orationis uersa uice loco longae ponitur uocalis
+
correpta una interposita consonante, ut
+emicat Euryalus et munere
item
+ostentans artemque pater arcumque sonantem
et
+omnia uincit amor
ut est apud Homerum
+
quartus, cum correptam uocalem duae consonantes secuntur quarum prior
+
s littera est, quae syllabae ratione communis uelut sibilus posita uim
+
consonantis amittit. interdum enim liquidarum legem mutat, si quidem illae
+
subiunctae mutis utramque potestatem possident, haec uero plurimum sibi
+
defendit. non solum enim subiungitur uerum etiam e contrario praeposita
+
loco liquidae fungitur, ut est
+ponite spes sibi quisque
et apud Lucilium
+infantibus paruis
sicut Homericus uersus ille testatur,
+
quintus est, cum correptam uocalem suscipit z duplex, quae ‹cum› positione
+
longam possit efficere, uim plerumque duplicis consonantis amittit, ut
+nemorosa Zacynthos
sed hic modus non tam ratione communis admissus est quam nominis
+
necessitate susceptus, ut est
+
et
+
sextus est, cum pronomina hic uel hoc c littera terminata uocalis statim
+
subsequitur, quoniam in his pronominibus c littera crassum et quasi
+
geminatum continet sonum. est enim in hoc tam prima pedis syllaba longa
+
quam tertia breuis,
+hic uir, hic est tibi quem promitti saepius audis
septimus est, cum correpta uocalis in unam desinit consonantem sequente
+
h, quae plerisque adspirationis uidetur nota, ut
+terga fatigamus hasta
item
+Aenean hominum quisquam
sed modus superior quibusdam superfluus uisus est {praecipue et hic
+
utimur}, cum sufficiat finitam esse partem orationis. ex his omnibus modis
+
uno uti dumtaxat admittunt qui metrorum rationis sunt admodum
+
perspicaces.
+
accentus est acutus uel grauis uel inflexa elatio orationis uocisue
+
intentio uel inclinatio acuto aut inflexo sono regens uerba. nam ut nulla
+
uox sine uocali est, ita sine accentu nulla est; et est accentus, ut quidam
+
recte putauerunt, uelut anima uocis. accentus est dictus ab accinendo,
+
quod sit quasi quidam cuiusque syllabae cantus. apud Graecos quoque
+
ideo
fastigia uocauerunt, quod ‹in› capitibus litterarum ponerentur; alii tenores
+
uel sonos appellant; non nulli cacumina retinere maluerunt. sunt uero
+
tres, acutus grauis et qui ex duobus constat circumflexus. ex his acutus
+
in correptis semper, interdum productis syllabis uersatur, inflexus in his
+
quae producuntur; grauis autem per se numquam consistere in ullo uerbo
+
potest, sed in his in quibus inflexus est aut acutus ceteras syllabas obtinet.
+
in Graecis itaque dictionibus cum acutus tria loca teneat, ultimum
+
paenultimum antepaenultimum, ultra numquam (neque enim refert plurium
+
syllabarum esse partem orationis), apud Latinos duo tantum loca tenet,
+
paenultimum et antepaenultimum; circumflexus autem, quotlibet syllabarum sit
+
dictio, non tenebit nisi paenultimum locum. omnis igitur pars orationis
+
hanc rationem pronuntiationis detinet. omnis uox monosyllaba aliquid
+
significans, si breuis est, acuetur, ut ab mel fel; et si positione longa fuerit,
+
acutum similiter tenorem habebit, ut ars pars pix nix fax. sin autem longa
+
natura fuerit, flectetur, ut lux spes flos sol mons mos fons lis. omnis uox
+
disyllaba priorem syllabam aut acuit aut flectit. acuit, uel cum breuis est
+
utraque, ut deus citus datur arat; uel cum positione longa est utraque, ut
+
sollers; uel alterutra positione longa, dum ne natura longa sit, prior, ut
+
pontus, posterior, ut cohors. si uero prior syllaba natura longa et sequens
+
breuis fuerit, flectitur prior, ut luna Roma. in trisyllabis autem et
+
tetrasyllabis et deinceps secunda ab ultima semper obseruanda est. haec si
+
natura longa fuerit, inflectitur, ut Romanus Cethegus marinus Crispinus
+
amicus Sabinus Quirinus lectica. si uero eadem paenultima positione longa
+
fuerit, acuetur, ut Metellus Catullus Marcellus, ita tamen, si positione longa
+
non ex muta et liquida fuerit. nam mutabit accentum, ut latebrae
+
tenebrae. et si nouissima natura longa itemque paenultima ‹siue natura siue›
+
positione longa fuerit, paenultima tantum acuetur, non inflectetur sic,
+
natura, ut Fidenae Athenae Thebae Cymae, positione, ut tabellae fenestrae.
+
sin autem media et nouissima breues fuerint, prima seruabit acutum
+
tenorem, ut Sergius Mallius ascia fuscina Iulius Claudius. si omnes tres
+
syllabae longae fuerint, media acuetur, ut Romani legati praetores praedones.
+
pronomina etiam quae duplici modo declinantur, id est aut corripiunt aut
+
producunt mediam syllabam genetiuo casu, id ostendunt * ut ipsius illius.
+
si uero mediae longae sunt, primae graues, secundae fiunt inflexae, ut
+
‹ipsius illius›. ergo primae acutae sunt, cum mediae breues; cum uero
+
mediae longae, primae graues.
+
exponendum etiam placuit qui pedes acuto tenore aut circumflexo
+
item ratione supra scripta congruunt. omnis pars orationis quae
+
possit infra scriptos pedes conplere hanc accentus legem continet. in
+
disyllabis partibus orationis prior syllaba semper acuitur aut inflectitur.
+
acuitur, si pyrrichium conpleuerit, sicut puer bonus amor: item spondium
+
indifferenter positum si habuerit, id est siue natura sit aut positione fuerit
+
longa utraque syllaba, prior acuitur; natura, sicut Cymae Thebae heros;
+
positione, ut sollers: iambum quoque, ut Cato Ceres. trochaeum uero
+
legitimum si conpleuerit, id est si natura longam priorem syllabam
+
habuerit, circumflectitur, ut meta bruma praetor; sin autem positione longa
+
fuerit prior syllaba memorati pedis, acuitur, ut pulcher asper. in
+
trisyllabis dactylus indifferenter positus et anapaestus, tribrachys quoque, tertiam
+
ab ultima acui desiderat: dactylus natura qui est, sicut limina moenia
+
sidera Claudius; positione qui fit, ut Sergius: similiter anapaestus, ut
+
Cicero regio: item tribrachys, ut alius. palimbacchius et amphibrachys in
+
paenultima circumflexum habebunt, ita tamen ut sit natura longa eadem
+
paenultima; palimbacchius, ut Romanus legatus; item amphibrachys, ut
+
Cethegus Sabinus monile. horum si positione longa fuerit eadem paenultima,
+
mutabit tenorem et acutum habebit accentum; palimbacchius, ut Marcellus;
+
amphibrachys, ut Metellus Catullus. bacchius et molossus indifferenter positi
+
paenultimam semper acuunt, bacchius legitimus, sicut Athenae Fidenae,
+
positione, ut tabellae fenestrae. huius autem pedis si paenultima positione longa ita
+
fuerit ut excipiatur tam ex muta quam ex liquida, accentus transfertur ad
+
tertiam ab ultima, ut tenebrae latebrae {quod}. quidam hoc genus syllabae
+
paenultimae omnino breue putabant, quia non terminatur consonanti, quidam
+
longum, quoniam, quamuis non terminetur consonanti, nihilo minus
+
proxima syllaba a duabus incipiat consonantibus et quod natura litterarum
+
b et r, quae mollis est, nunc longam nunc breuem syllabam efficiat;
+
ideoque factum est ut uaria haec nomina consuetudo pronuntiaret et tenebras
+
latebras acuto accentu prima syllaba efferret. molossus item semper
+
acuitur, ut Romani. in tetrasyllabis autem et deinceps eadem accentus ratio
+
semper custoditur. monosyllaba fere quaecumque sunt uerba prototypa o
+
litteram tam uersu quam etiam prosa similiter productam habent.
+
sane Graeca uerba Graecis accentibus efferimus, si isdem litteris
+
pronuntiauerimus. in Latinis neque acutus accentus in ultima syllaba potest poni
+
nisi discretionis causa, ut in aduerbio pone, ideo ne uerbum putetur, et in
+
quibusdam praepositionibus. nam praepositiones separatae monosyllabae,
+
quantum in ipsis est, acui debent, sed iunctae casibus aut aliis partibus
+
interdum uim suam perdunt secunturque illarum naturam et graui, non
+
acuto sono pronuntiantur, ut produco deduco. item inueniuntur raro
+
disyllabae quae acui desiderant, ut est circum inter. denique circumflexus
+
ponitur in ea particula quae est apud Vergilium, ergo,
+
con quoque praepositio conplexa f uel s subiunctas litteras producta o
+
pronuntiabitur: f, ut confido confero confestim confertus; eodem modo s, ut
+
consulo conscendo consono consisto consul. et uersa uice eadem aliis
+
litteris praeposita corripitur, ut contio conduco continuo conloco conuerto
+
conuoco conprehendo congrego. item coniunctio complexiua siue
+
copulatiua que et disiunctiua ue et relatiua ne adiunctae uerbis et ipsae amittunt
+
fastigium et uerbi antecedentis longius positum cacumen adducunt ac iuxta
+
se proxime conlocant sic, que, ut
+liminaque laurusque dei
item ue, ut
+Hyrcanisue Arabisue parant
et
+calathisue Mineruae
ne, ut
+hominesne feraene
in conpositis dictionibus unus accentus est non minus quam in una parte
+
orationis, ut malesanus interealoci. accentus in integris dictionibus
+
obseruantur, in peregrinis autem uerbis et in barbaris nominibus, maxime in
+
interiectionibus nulli certi sunt. in his enim maxime accentuum lex certa
+
esse non potest, cum sit absurdum a turbato tenoris exigere rationem.
+
accentuum legem uel distinguendi uel pronuntiandi ratio uel discernendae
+
ambiguitatis necessitas saepe conturbat.
+
accentus acuti nota ita / per obliquum ascendens in dexteram partem.
+
grauis nota ita \ a summo in obliquam dexteram partem descendens.
+
circumflexi nota de acuto et graui figuratur, uel c deorsum spectans ˆ.
+
longus linea a sinistra in dexteram partem aequaliter ducta ¯. breuis
+
uirgula similiter iacens, sed panda et contractior, quasi c sursum spectans ˘.
+
sed in illis sonos, in his tempora dinosci uidemus. horum autem officio
+
sic utimur, ne productionis uel correptionis ratio confundatur. apud
+
Latinos enim quinque litterae uocales tam producuntur quam corripiuntur.
+
inueniuntur itaque quaedam nomina homonyma ‹et participiis› et uerbis
+
similia, alia quoque aduerbiis. de quibus quid dici potest, nisi quod
+
accentus sit arbiter discernes utriusque significatus differentiam? sic,
+
{homonyma} parens obsequens significatur, intellegitur et pater: prius
+
participium est tractum a uerbo quod est pareo, posterius nomen. quotiens
+
igitur participium significat, primam syllabam producimus, ut est
+
Vergilianus ille,
+iamque ibat dicto parens
eandem uero in altera significatione corripimus, ut est
+alma parens
item uerbis similia sic, labor est nomen et uerbi prima positio: in
+
nominis significatione primam syllabam corripimus, ut est
+tot adire labores
at in uerbi producimus, ut est
+matrisque adlabitur aures
et
+summas perlabitur undas
item aduerbiis sic, late est et aduerbium et uerbum modi imperatiui: in
+
aduerbio tam prima syllaba producitur, ut est
+hinc populum late regem
quam in uerbi significatione corripitur, ut est
+aut aliquis latet error equo
item
+nec latuere doli
et
+ut superi uoluere, late
omnia autem huius modi facilius ex metrica structura conprehenduntur.
+
his adiciunt hyphen, cuius forma est uirgula sursum sensim curuata
+
subiacens uersui et inflexa ad superiorem partem ˘. hac nota subter posita
+
utriusque uerbi proximas litteras in una pronuntiatione colligimus, ita
+
tamen tum cum ita res exegerit copulamus, ut est
+Turnus ut anteuolans
et
+antetulit gressum
et
+
et apud Sallustium iam primum iuuentus simulac belli patiens
+
erat
est diastole, dextera pars circuli ad imam litteram adposita. hac nota male
+
cohaerentia discernuntur, ut est
+ereptae uirginis ‹ira›
et
+uiridique in litore conspicitur sus
apostrophos item circuli pars dextera, sed ad summam litteram
+
consonantem adposita cui uocalis subtracta est. et hac nota deesse ostendimus
+
parti orationis ultimam uocalem, cuius consonans remanet, ut est
+tanton’ me crimine dignum?
ceterum
demonstrat, id est scripta adspirationem, non scripta leuigationem significat.
+
illud etiam magna cura uidendum est quod ueteres omnia uel uerba
+
uel nomina quae o littera finiuntur, item aduerbia uel coniunctiones
+
producta extrema syllaba proferebant, adeo ‹ut› Vergilius quoque idem
+
seruauerit, in aliis autem refugerit incultae uetustatis horrorem et carmen contra
+
morem ueterum leuigauerit. inuenitur autem apud Vergilium in uerbo
+
posita breuis, ut
+nunc scio quid sit amor
et
+hoc sat erit, scio me Danais e c(lassibus) u(num)
quod quia in uno uerbo uidetur, episynaliphe contrahunt qui seruandam
+
uetustatis consuetudinem putant. illam autem opinor fuisse rationem, quod
+
ueteres secuti Graecos, apud quos
est, plurimum tamen in extrema uerbi syllaba ponitur, etiam in communi
+
sermone prosae orationis similiter proferebant. ita dum id usurpauit prosa,
+
uersus obtinuit. paulatim autem usus inuertit, ut in sermone nostro scribo
+
dico et item in talibus, ubi o non solum correpta ponitur, sed etiam
+
ridiculus sit qui eam produxerit. mirum ergo non est, si consuetudinem
+
sequitur uersus, nisi sicubi poeta maiorem sibi licentiam uindicauit.
+
dictio est uox articulata cum aliqua significatione ex qua instruitur
+
oratio et in quam resoluitur: uel sic, dictio est ex syllabis finita cum
+
significatione certa locutio, ut est dico facio. quaedam dictiones sunt simplices,
+
ut facio, quaedam conpositae, ut conficio. ex conpositis dictionibus
+
quaedam fiunt ex duobus inperfectis, ut est sinciput, cum intellegatur sematum
+
caput; quaedam ex ‹in›perfecto et integro, ut est cismare, quo significatur
+
citra mare; quaedam ex integro et inperfecto, ut est cornucen, ut
+
intellegatur cornu canens; quaedam ex duobus integris, ut sacrauia.
+
+
pronuntiatio est scriptorum secundum personas accommodata
+
distinctione similitudo, cum aut senis temperamentum aut iuuenis proteruitas aut
+
feminae infirmitas aut qualitas cuiusque personae ostendenda est et mores
+
cuiusque habitudinis exprimendi.
+
discretio est confusarum significationum perplana significatio, quae
+
ostenditur modis quinque, continuatione separatione distinctione
+
subdistinctione uel mora.
+
+
continuatio est rerum contexta dictio, ut
+Scythiam septemque triones
+
separatio est secretio rerum natura iunctarum quae in ambiguitatem
+
cadunt, ut
+
hic enim mater cum Turno iuncta est, quae ambiguitatis uitandae causa
+
separari debet, ut sit agnitio quae mater; et sacras taedas expresse
+
legendum, ut abominandas ostendas, ut
+auri sacra fames
taedae enim nusquam abominandae sunt quam illic ubi incendia facturae,
+
quoniam sunt ipsae naturaliter sacris adcommodatae.
+
+
lectioni posituras accedere uel distinctiones oportet, quas Graeci
+
continuatione deficiat. hae tres sunt, distinctio, subdistinctio, media distinctio
+
siue mora uel, ut quibusdam uidetur, submedia. quarum diuersitas tribus
+
punctis diuerso loco positis indicatur. distinctio quid est? apposito puncto
+
nota finiti sensus uel pendentis mora. quot locis ponitur? tribus. quibus?
+
summo, cum sensum terminat, et uocatur finalis a nobis, a Graecis
+
suspendit, et uocatur a Graecis
distinctio est silentii nota cum sensu terminato, ubi est liberum
+
cessare prolixius, ita ut neuter sui indigeat, ut est
+
et est huius nota punctum supra uersum ad caput litterae positum.
+
distinguere autem oportet ante similitudines, quas Graeci
ante redditas
transitus fuerit factus, et ante aut coniunctionem, si quidem non ex abundanti
+
ponitur, et ante casum uocatiuum, et ante sed, et ante quoniam, et ante
+
tunc cessante reddita, sed superioribus praepositis, et post
+
interrogatiuam, ut
+
hic enim oportet distinguere et sic inferre,
+ pastor Aristaeus fugiens Peneia Tempe
et cetera: et ante interrogatiuam, ut
+Musa, mihi causas memora
+
subdistinctio est silentii nota legitimi, qua pronuntiationis terminus
+
sensu manente ita suspenditur ut statim id quod sequitur succedere
+
debeat. huius autem ‹nota› est punctum sub uersu positum, ut
+
non enim similiter ut in distinctione silentium interpositum tacere permisit,
+
ut est illud,
+et si fata deum, si mens non laeua fuisset
+
mora est leuis in continuatione sensuum interposita discretio legitimae
+
distinctionis subdistinctionisque medium obtinens locum, ita ut nec
+
perfecta in totum nec omissa uideatur sed significatione inmorandi alterius
+
desideret principium sensus, et hoc solum modo seruat officium ut legenti
+
spiritum breuissima respiratione refoueat et nutriat. sic enim pronuntiando
+
reticere quis debet, quia spiritus ipse quadam defectione uincatur, deinde
+
resumatur, ut est
+
extulit, et rauco strepuerunt cornua cantu,
utque acris concussit equos, utque inpulit arma,
extemplo turbati animi
multae enim causae sunt mediae huius lectionis, primum ne confundantur
+
quae dicola et tricola ponuntur et talia; deinde ut actus uerborum emineat
+
et luceat, qui ex aliquo moueatur affectu uel indignatione uel miseratione
+
conlata; uel certe cum quadam artatione sermonis quae
congeruntur. siquis itaque sine media spiritus suspensione pronuntiauerit,
+
ut est
+
aut haec i(n) ‹n(ostros)› f(abricata est) m(achina) m(uros)
aut aliquis l(atet) e(rror): e(quo)
confundetur ratio conpositionis in generali nomine ligni atque machinae
+
equi. item
+
minus apertum. subdistinguendum enim est pro uoluntate dicentis. hoc
+
enim uoluit intellegi Dido, non esse lectum iugalem quo perierit.
+
inmorandum est ergo et respirandum ‹post› iugalem et sic inferendum cum
+
dicitur, cuius partes sunt commata et cola.
+
modulatio est continuati sermonis in iocundiorem dicendi rationem
+
artificialis flexus in delectabilem auditus formam conuersus asperitatis atque
+
inperitiae uitandae gratia.
+
+
Latinitas est incorrupte loquendi obseruatio secundum Romanam
+
linguam. constat autem, ut adserit Varro, his quattuor, natura analogia
+
consuetudine auctoritate. natura uerborum nominumque inmutabilis ‹est› nec
+
quicquam aut minus aut plus tradidit nobis quam quod accepit. nam
+
siquis dicat scrimbo ‹pro eo› quod est scribo, non analogiae uirtute sed
+
naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi
+
ordinatio est secundum technicos neque aliter barbaram linguam ab erudita
+
quam argentum a plumbo dissociat. consuetudo non ratione analogiae sed
+
uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum consensione conualuit,
+
ita tamen ut illi artis ratio non accedat sed indulgeat. nam ea e medio
+
loquendi usu placita adsumere consueuit. auctoritas in regula loquendi
+
nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam quem ad
+
modum ad ancoram decurritur. non enim quicquam aut rationis aut naturae
+
aut consuetudinis habet, cum tantum opinione secundum ueterum
+
lectionem recepta sit nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id secuti sunt,
+
scientium.
+
genera locutionum sunt quinque, rationale artificiale historicum
+
glossematicum commune.
+
+
quinque sunt linguae Graecorum, Ias Doris Atthis Aeolis coene. iuxta
+
has igitur quinque linguas et Latina uerba conprehensa colliguntur hoc modo.
+
Ias relictis propriis utitur ‹similibus qua›si propriis nominibus ac uersatur in
+
omnibus tropis. Doris in singulis partibus orationis nunc adiectioni nunc
+
breuitati studens barbarismos facit {qui barbarismi metaplasmi appellantur},
+
quos cum sibi uindicauerint docti, metaplasmos appellant, ut
+Teucrum mirantur inertia corda
pro Teucrorum, et
+aggere moerorum
et
+aulai medio
Atthis, quae breuitati studet, admittit soloecismos, quos cum docti
+
fecerint, non soloecismi sed schemata logu appellantur, ut est
+nuda genu
et
+urbem quam statuo uestra est
ibi enim nudum genu habens debuit dicere et urbs quam statuo uestra est.
+
sed seruiens schemati quod appellatur Hellenismos tres partes orationis
+
redegit in duas usus per Atticismon. Aeolis ultra modum copiosa est et
+
amat per circuitum uerba protendere et periphrasi res explicare ac per hoc
+
in qua omnes idem sentimus.
+
metaplasmus est transformatio quaedam recti solutique sermonis in
+
alteram speciem metri aut decoris causa figurata. huius species sunt hae,
+
prosthesis epenthesis prosparalepsis paragoge aphaeresis syncope apocope
+
ectasis systole diaeresis synaliphe episynaliphe ecthlipsis antithesis metathesis.
+
de prosthesi. prosthesis est quidam generalis metaplasmus, qui fit
+
per adiectionem. sed specialiter sic diuiditur, prosthesis est adpositio
+
quaedam ad principium dictionis, litterae, ut
+ Turnum gnatoque patrique
pro nato; syllabae, ut
+concitum tetuli gradum
pro tuli.
+
de epenthesi. epenthesis est adpositio, cum inter primam et ultimam
+
syllabam aut littera adicitur aut syllaba: littera, ut
+hac casti maneant i(n) r(elligione) n(epotes)
pro religione; syllaba, ut
+Mauortis in antro
pro Martis. hunc metaplasmum quidam pleonasmon appellant.
+
de prosparalepsi. prosparalepsis est cum aliquid ad nouissimam
+
partem dictionis accedit, ut
+admittier orant
pro admitti, et
+magicas inuitam accingier artes
pro accingi.
+
de paragoge. paragoge est cum ad ultimam simplicis dictionis
+
clausulam aut littera adiungitur aut syllaba: littera, ut apud Plautum,
ted hoc ‹noc›tis
de aphaeresi. aphaeresis est aeque generalis metaplasmus, qui fit
+
per detractionem; sed specialiter obseruatur.
+
item de aphaeresi. aphaeresis est ablatio de principio dictionis
+
contraria prosthesi, cum aut littera amputatur aut syllaba aufertur: ‹littera›, ut
+ruit omnia late
pro eruit; syllaba, ut temnere diuos
de ectasi. ectasis est extensio, quae fit cum correpta syllaba contra
+
rationem per licentiam producitur, ut
+exercet Diana choros
hic enim Dianae syllaba prima producta est, cum corripi debeat.
+
de systole. systole est correptio contraria ectasi. fit autem cum
+
longa syllaba contra rationem corripitur aliqua necessitate cogente, ut
+urbemque Fidenam
hic enim Fidenarum primam syllabam corripuit, cum producere debuisset.
+
item
+aquosus Orion
de diaeresi. diaeresis est discisio syllabae unius in duas diuisae, ut
+diues pictai uestis et auri
pro pictae, et
+aulai medio
de synaliphe. synaliphe est conlisio, quae fit cum duarum inter se
+
concurrentium uocalium altera {earum} eliditur, ut
+adque ea diuersa penitus d(um) p(arte) g(eruntur)
hic enim unum e praecedens excludi necesse est. haec a quibusdam
+
syncrisis nominatur.
+
de episynaliphe. episynaliphe est conglutinatio seu contractio duarum
+
syllabarum in unam syllabam facta contraria synaliphe, ut
+fixerit aeripedem ceruam licet
cum aeripedem quinque syllabas dicere debeamus. ita fit una syllaba ex
+
duabus.
+
de ecthlipsi. ecthlipsis est conlisio quaedam difficilis ac dura
+
consonantium cum uocalibus aspere concurrentium, ut est
+multum ille et terris iactatus et alto
de antithesi. antithesis est litterae conmutatio, ut
+inpete nunc uasto ceu concitus imbribus amnis
impete dictum est pro impetu: et olli pro illi.
+
de metathesi. metathesis dicitur translatio. est autem litterarum ordo
+
mutatus, ut
+nam tibi, Timbre, caput E(uandrius) a(bstulit) e(nsis)
Timber enim ratione dicendum est.
+
de protheseon parallage. protheseon parallage est cum alia quam
+
quae debet praepositio ponitur, ut
+cui tantum de te licuit?
pro in te.
+
+
schemata, quae Latine figurae uocantur, sicut nomine ipso patet,
+
conformationes sunt quaedam sententiae remotae a communi * hae, ut
+
Quintilianus existimat, adeo tropis ipsa rei natura coniunctae sunt ut a
+
quibusdam troporum nomen acceperint, siue quod forment orationem siue quod
+
uertant; unde et motus dicuntur. figura igitur est arte aliqua nouata
+
‹forma› dicendi. huius partes duas facit, dianoeas, quod est cogitationis et
+
sensus, ‹et› logu, quod est elocutionis atque uerborum. sed cum ad
+
oratorias uirtutes pertineat schema dianoeas, nos de eo loquimur quod schema
+
lexeos dicitur, cuius finitio est talis, schema lexeos est ordo uerborum
+
aliter quam debet figuratus metri aut decoris aut emphaseos gratia. huius
+
species sunt multae, sed necessariae traduntur, per quas similes
+
colligentur, prolepsis zeugma hypozeuxis syllepsis asyndeton anadiplosis anaphora,
+
alia anaphora, epanalepsis epizeuxis paronomasia, schesis onomaton,
+
paromoeon homoeoteleuton homoeoptoton polyptoton hirmos polysyndeton
+
dialyton climax.
+
de prolepsi. prolepsis est pronuntiatio rerum ordine secutarum, id
+
est cum ante numerus uerbo redditur quam personae definiantur, ut est
+bigis it Turnus in albis
tum pater Aeneas, Romanae stirpis origo
et aliter de prolepsi disputatur, cum id quod posterius accidit ante
+
tempus ascribitur, ut
+
Lauinium enim nondum erat, cum ad Italiam uenit Aeneas. et apud
+
Sallustium montem sacrum atque Auentinum insedit
hoc, quia illum plebs insederat, postea sacer dictus est.
+
de zeugmate. zeugma est unius uerbi conclusio diuersis clausulis
+
coniuncta, id est cum duo aut conplura ad unam partem orationis
+
iungenda referuntur. huius autem conclusionis diuersitas tribus locis posita
+
indicatur. fit enim aut cum praeponitur unum uerbum ad quod sequentes
+
sensus conferantur, ut est uicit pudorem libido, timorem
+
audacia, rationem amentia
reperitur, ut est
+
sentis enim uerbum tam primis quam ultimis iungitur et ob id mesozeugma
+
nominatur: aut certe cum uno uerbo sensus conplures cluduntur, ut est
+
Tullianum nihilne te nocturnum praesidium Palatii, nihil urbis
+
uigiliae, nihil timor populi, nihil concursus bonorum
+
omnium, nihil hic munitissimus senatus habendi locus, nihil
+
horum ora uultusque mouerunt?
mouerunt; unde hypozeugma dicitur.
+
de hypozeuxi. hypozeuxis est cum singulae res aut personis
+
subiciuntur aut uerbis, ut
+
hypozeuxis est, ut Scaurus ait, figura superiori contraria, ubi diuersa
+
uerba singulis iunguntur.
+
de syllepsi. syllepsis est conceptio, cum singularis dictio plurali
+
uerbo uel posteriori tantum uel ultimo redditur, ut est
+
item
+
syllepsis est dissimilium ‹rerum› et clausularum per unum uerbum
+
conglutinata conceptio.
+
de asyndeto. asyndeton est cum plurima nomina sine coniunctione
+
ponuntur.
+
de anadiplosi. anadiplosis est cum ultima prioris uersus dictio initio
+
sequentis iteratur, ut
+
anadiplosis est congeminatio dictionis ex ultimo loco praecedentis et
+
principio ‹sequentis›.
+
de anaphora. anaphora est relatio eiusdem uerbi aut similis per
+
principia uersuum plurimorum, ut
+
item
+
tu requies miserae, decus imperiumque Latini
te penes, in te omnis domus inclinata recumbit
est et secunda anaphora, per quam elocutio non conuenienter
+
respondens ‹ad› aliud refertur occulte, ut est apud Sallustium sed antea item
+
coniurauere pauci, in quis Catilina fuit. de qua quam
+
breuissime potero dicam
de epanalepsi. epanalepsis est cum maiore significatu facta repetitio,
+
ut est in Horatio
+eheu fugaces, Postume ‹Postume› /,
+
labuntur anni
et aliter epanalepsis fit, cum eadem dictio et principium uersus et
+
clausulam tenet, ut
+
{
item}
+pater, inquam, me lumine orbauit pater
et
+ante etiam sceptrum Dictaei regis et ante
et haec nauis onusta praeda Siciliensi, cum et ipsa esset ex
+
praeda
de epizeuxi. epizeuxis est eiusdem dictionis in eodem uersu sine aliqua
+
dilatione geminatio cum impetu pronuntiationis, ut
+
de paronomasia. paronomasia est ueluti quaedam denominatio, cum
+
praecedenti nomini aut uerbum aut nomen adnectitur ex eodem figuratu,
+
ut fugam fugit, facinora fecit, gratas gratias, Creta decreta est, pugna
+
pugnata est. et aliter paronomasia fit, cum dictio iteratur, mutata tamen
+
aut littera aut syllaba, quotiens nomine simili utimur in significatione
+
diuersa, ut est apud Terentium
+nam inceptio est amentium, haut amantium
et apud Ciceronem qui fuit lucus religiosissimus, is erit locus
+
desertissimuscustodia sacrorum non honoris sed
+
oneris existimabitursi non praetorem te sed praedonem
+
creauimus
de schesi onomaton. schesis onomaton est cum singulis nominibus
+
epitheta coniuncta sunt, ut
+Marsa manus, Peligna cohors, Vestina uirum uis
et aliter schesis onomaton fit, cum in conexu uel in textu sententiarum
+
plures antonomasiae ponuntur, ut
+armipotens praeses belli Tritonia uirgo
de parhomoeo. parhomoeon est cum uerba uel nomina paululum
+
inflexa et tamen prope similia superioribus inferuntur, ut
+
et aliter parhomoeon fit, cum uerba similiter incipiunt, ut
+machina multa minax minatur maxima muris
de homoeoteleuto. homoeoteleuton est oratio similibus clausulis
+
terminata, id est pari uerborum exitu finita, ut apud Ennium
+
et Sallustius in nuda in tecta corpora
bella horrida bella
homoeoteleuton est cum simili modo dictiones multae finiuntur.
+
de homoeoptoto. homoeoptoton est oratio excurrens in eosdem casus
+
similiter, id est cum uno similique casu totius sensus elocutionis impletur,
+
ut apud Sallustium maximis ducibus, fortibus strenuisque
+
ministris
et aliter homoeoptoton fit, cum oratio excurrit in eosdem casus et
+
similes fines, ut Ennius
+merentes flentes lacrimantes ac miserantes
item homoeoptoton est cum in similes casus exeunt uerba diuersa.
+
de polyptoto. polyptoton est oratio casuum uarietate distincta, ut est
+
in Terentio
+
item
+litora litoribus contraria, fluctibus undas
de hirmo. hirmos est cum uniformis continuatur series orationis
+
unius casus tenorem ad clausulam usque custodiens, ut
+
de polysyndeto. polysyndeton est oratio pluribus nexa
+
coniunctionibus, ut
+ Alcandrumque ‹Haliumque› Noemonaque Prytaninque
item
+
de dialyto siue asyndeto. dialyton est oratio quae sine
+
coniunctionibus solute ac simpliciter effertur nulla coniunctione interposita superiori
+
contraria. ut
+
item: uenimus, uidimus, placuit, et apud Tullium pertulit
+
cogitauit
de gradatione. climax est quam nostri gradationem uocant, adiectio
+
repetens quae dicta sunt. priusquam enim ad aliud descendat, in
+
prioribus resistit, hoc est quotiens ab eo quo sensus superior terminatur
+
inferior incipitur ac deinceps quasi per gradus idem dicendi ordo seruatur, ut
+
est industria parit uirtutem, uirtus gloriam, gloria inimicitias, inimicitiae
+
pericula. simile est exemplum ex Graeco notissimo translatum, non enim
+
dixi ‹quidem›, sed ‹non scripsi›, nec scripsi quidem, ‹sed non obii
+
legationem, nec obii quidem› legationem, sed non persuasi Thebanis
tamen tradita et Latina, Africano uirtutem industria, uirtus
+
gloriam, gloria aemulos conparauitnon ergo
+
magis pecuniarum repetundarum quam maiestatis, neque
+
maiestatis magis quam Plautiae legis, neque Plautiae legis
+
magis quam ambitus, neque ambitus magis quam omnium
+
legum
a Ioue ‹ad› Agamemnonem usque deducit; apud nostrum etiam tragicum sic,
+
haec autem gradatio apertiorem habet artem et magis adfectatam, ideoque
+
rarior esse debet. item apud Vergilium
+
te Corydon, ‹o› Alexi
+
uitia orationis generalia sunt tria, obscurum inornatum barbarum.
+
obscuritatis species sunt octo, acyrologia pleonasmos perissologia
+
macrologia amphibolia tautologia ellipsis aenigma. inornatae orationis species sunt
+
quinque, tapinosis aeschrologia cacenphaton cacozelia cacosyntheton.
+
barbarae orationis partes sunt duae, soloecismus et barbarismus, quorum
+
species ‹sunt› plurimae.
+
de acyrologia. acyrologia est dictio minus conuenienter elata, uel
+
non propriis dictionibus obscurata sententia, ut est
+accede ad ignem hunc, iam calescas plus satis
ubi nullus significatur ignis uerum meretrix: et apud Vergilium
+hunc ego si potui tantum sperare ‹dolorem›
‹sperare› pro timere posuit.
+
de pleonasmo. pleonasmos est sententia uerbo plus quam necesse
+
est abundans, ut
+sic ore locuta est
cum utique sufficeret sic locuta est.
+
de perissologia. perissologia est multorum uerborum adiectio
+
superuacua sine ulla ui rerum, ut:
+ibant qua poterant, qua non poterant non ibant
hic enim excepto ibant omnia superuacua sunt.
+
de macrologia. macrologia est oratio sine cultu nimium ‹longa›.
+
Scaurus ita definit, longa descriptione producta sententia, ut est
+
cum sit satis dixisse sole orto. uersibus tamen minus nocet quam solutae
+
orationi. et apud Liuium legati non inpetrata pace ‹retro›, unde
+
uenerant, domum reuerterunt
adiecit sententiae longitudo, sed magis decorem abstulit.
+
de amphibolia. amphibolia est uitio conpositionis in ambiguo posita
+
sententia, ut
+aio te, Aeacida, Romanos uincere posse
item certum est Antonium praecedere eloquentia Crassum.
+
hi enim duo sensus uitio ambiguitatis carent proprietate, cum sit incertum
+
ab Aeacida Romanos uinci posse an a Romanis Aeacidam; similiter ab
+
Antonio uinci Crassum eloquentia an ‹a› Crasso Antonium. fit et per
+
homonymian, ut, cum dicimus taurum, nescias utrum de armento an obscenam
+
corporis partem an montem qui est in Cilicia an qui est in sideribus
+
taurum dicamus. fit item et per communia uerba, ut uadatur in foro Cato,
+
criminatur Cicero. dubium est enim utrum alium uadetur uel criminetur
+
an ipse ab alio idem patiatur, quia uador et criminor sunt uerba communia.
+
item fit et per distinctionem, ut uidi statuam auream hastam tenentem.
+
fit praeterea plurimis modis, quos percurrere omnes, ne nimis longum sit,
+
non oportet.
+
de tautologia. tautologia est eiusdem dictionis in eadem sententia
+
superuacua repetitio, ut est fletus lacrimarum fluorem fundit, et egomet
+
ipse, cum sufficeret ego.
+
de ellipsi. ellipsis est necessaria dictione fraudata sententia, defectus
+
quidam necessariae dictionis quam desiderat praecisa sententia, ut est
+terris iactatus et alto
cum desit in praepositio; item
+Italiam fato profugus
id est ad Italiam.
+
de aenigmate. aenigma est per incredibilia confusa sententia, ut
+
auia filiorum est quae mater mariti, cum Iocasta significetur.
+
de tapinosi. tapinosis est contra dignitatem magnae rei humilis
+
expositio, ut est marcido dies sole pallet, cum marceant terrena, non
+
inmortalia; et apud Flaccum Pelidae stomachum
multa malus simulans
castra
de syncope. syncope est ablatio de media dictione contraria
+
epenthesi, ut
+extinxti me teque, soror
pro extinxisti.
+
de apocope. apocope est ablatio de fine dictionis prosparalepsi uel
+
paragoge contraria, cum aut littera detrahitur aut syllaba: littera, ut
+aspice nunc mage nostrum sit penetrabile telum
pro magis; syllaba, ut endo suam do
pro scelestus.
+
de aeschrologia. aeschrologia est uitio conpositionis inuerecunda
+
oratio, conpositio uerborum obscenae significationis aut unius uerbi obscena
+
significatio et pronuntiatio. conpositione fit, ut cum Numerio fui; sed
+
emendatur hoc uitium interposita aliqua particula, ut cum quodam
+
Numerio fui et
+numerum cum nauibus aequet
item unius uerbi obscena pronuntiatione sic fit, ut est apud Sallustium
+
ductabat et arrexit animos militum
de cacenphato. cacenphaton est uitio conpositionis inuerecunda
+
suspitio, ut
+arrige aures, Pamphile
item
+ad ramum hunc aperit ramum q(ui) u(este) l(atebat)
de cacozelia. cacozelia est per affectationem decoris corrupta
+
sententia, cum eo ipso dedecoretur oratio quo illam uoluit auctor ornare.
+
haec fit aut nimio cultu aut nimio tumore: nimio tumore,
+
nimio cultu,
+
de cacosyntheto. cacosyntheton est indecens structura uerborum,
+
ut est
+
+
barbarismus est dictio uitiosa. est autem definitio generalis et
+
specialis. sed quoniam dictio et contexta oratio et una pars eius intellegitur,
+
et quia consuetudo hunc tantum barbarismum appellat qui fit in una parte
+
orationis, aptius tamen hac utemur definitione {barbarismus est contra
+
Romani sermonis legem aut scripta aut pronuntiata uitiose dictio},
+
barbarismus est enuntiatione uel scripto una pars orationis corrupta ac per hoc
+
non Latina. sed hoc uitium in soluta oratione nomen suum retinet,
+
ceterum apud poetas metaplasmus uocatur, soloecismus autem schema.
+
barbarismus est barbaros lexis, id est barbara dictio. sed hoc uitium inter se
+
differt, quod barbarismus in Latina dictione fit, barbaros autem lexis tota
+
peregrina dictio. barbarismus fit modis principalibus quattuor, adiectione
+
detractione mutatione transmutatione. adiectionis species sunt quattuor,
+
{aut} per adiectionem temporis siue productionem, per adiectionem litterae,
+
per adiectionem syllabae, per adiectionem adspirationis. adiectione
+
temporis siue productione fit hoc modo, ut
+Italiam fato profugus
i enim prima syllaba cum corripi debeat, producta est, id est, cum
+
habere debeat tempus unum, habet duo: adiectione litterae, ut siquis
+
relliquias geminata l littera pronuntiet, ut
+relliquias Danaum
adiectione syllabae, cum dicimus Mauors pro Mars et tetuli pro tuli, ut
+Mauortis in antro
et
+numquam huc tetulissem pedem
item alituum
eam infert sed uelocitate quae per remos fit: ab eo quod fit id quod facit
+
sic: frigus pigrum; item
+maestumque timorem
id est qui maestos facit, hoc est tristes.
+
de antonomasia. antonomasia est pronominatio, pro proprio alio
+
utitur, significatio uice nominis posita, et uocabulum quod sine nomine
+
positum loco eius fungitur. ducitur autem antonomasia modis tribus, aut ab
+
animo aut a corpore aut extrinsecus: ab animo, ut
+ magnanimusque Anchisiades
id est Aeneas: a corpore, ut
+ergo his aligerum dictis
id est Cupidinem; item ipse arduus
proditur, ut cum dicimus choronam cum adspiratione, cum debeat leuiter
+
pronuntiari; item hemo pro emo. detractionis species sunt aeque quattuor,
+
detractione temporis litterae syllabae adspirationis: temporis, ut siquis
+
dicat feruere correpte, cum produci debeat media syllaba, ut
Leucatenpretor ne rusticus fiat
cum debeat ae pronuntiari, praetor {sed structurae gratia syllaba longa
+
corripitur}; syllabae, ut siquis temnere dicat pro contemnere, ut Vergilius
+et non temnere diuos
adspirationis, ut siquis dicat omo sine adspiratione, cum debeat aspere
+
pronuntiari. hae autem species inueniuntur locis tribus, in prima parte
+
dictionis, in media, in nouissima: in parte prima fit per aphaeresin, id
+
est detractionem, ut linque pro relinque; in media per syncopen, id est
+
concisionem, ut nantes pro natantes; ‹in› nouissima per apocopen, id est
+
abscisionem, ut uolup pro uoluptate, et ut si accusatiuo sine m littera
+
domu dixeris. per parallagen, id est mutatione litterae, si litteram aliam
+
pro alia pronuntiemus, ut aruenire pro aduenire. transmutatione, cum in
+
eadem dictione conmutatis inter se litteris utamur, ut leriquias si per l
+
litteram pronuntiemus, cum debeat per r prima syllaba dici, reliquiae;
+
item lerigionem similiter pro religione mutatis r et l litteris; eodem modo
+
tanpister pro tantisper. per ecthlipsin quoque, id est per unius litterae
+
elisionem, ut repsitum pro repositum.
+
sunt praeterea pronuntiationis quaedam uitia, quae non nulli
+
barbarismos putant, iotacismi labdacismi myotacismi hiatus conlisiones et omnia
+
quae plus aequo minusue sonantia ab eruditis auribus respuuntur. haec
+
uitia praelocuti controuersiam de nomine pertinacibus relinquimus.
+
iotacismi sunt cum i littera supra iustum decorem in distinctionibus extenditur.
+
labdacismi similiter, si lucem prima syllaba uel almam nimium plene
+
pronuntiemus. myotacismi quoque sunt cum in fine partis orationis inuenitur
+
m littera et incipiat sequens a uocali quae non sit loco consonantis posita.
+
haec enim scribitur quidem, non autem enuntiatur, ut quousque
+
tandem abutere
uocalis loco consonantis posita, ut est
+cum Iuno aeternum s(eruans) s(ub) p(ectore) u(ulnus)
distinctio quoque, quae separat uerba, ut est
+
quae pronuntiatio seruanda, ne sit barbarismus, non in scriptura sed in
+
sermone, si enuntiata fuerit.
+
+
soloecismus est contra rationem Romani sermonis disturbans
+
orationem et uitium in contextu partium orationis contra regulam artis
+
grammaticae factum, id est non conueniens rationi sermonis iunctura uerborum.
+
soloecismus dicitur Graece
corruptio: uel a ciuitate Ciliciae quae Soloe olim dicebatur, nunc
+
Pompeiopolis uocatur, cuius incolae quia sermone corrupto loquebantur, similiter
+
uitiose loquentes apud Athenienses
soloecismus dictum est; Latine a quibusdam stribiligo appellatur: uel a
+
Solone legum auctore, qui indifferenter locutus est. soloecismus fit
+
modis generalibus quattuordecim aut, ut quidam, quindecim; inmutatione
+
generum tam nominis quam pronominis, casuum numerorum personarum
+
temporum, per qualitatem uerborum, per modos uerborum, per aduerbia,
+
per praepositiones, per gradus conlationis, per geminationem abnuendi,
+
per accentus, per ordinis inmutationem. primus modus soloecismi fit per
+
inmutationem generum nominis, cum dicimus atra silex
corticispurpurea narcissus
amari corticis et purpureus narcissus: femininum genus factum est quod
+
erat masculinum. secundus modus est per inmutationem generis
+
pronominum, ut quis mulier, cum dici debeat quae mulier, apud Pacuuium
+
nomine?
pro quae: masculinum quis pro feminino posuit. item si finitiuum pro
+
infinito ponamus, id est si dicamus de absente hic fecit; aut cum de
+
praesente dicamus is fecit, cum debeamus dicere hic fecit. tertius modus fit
+
per inmutationem casuum sic, cum in sermone alium casum pro alio
+
ponimus, ut
+urbem quam statuo uestra est
accusatiuum casum pro nominatiuo posuit. quartus modus per
+
inmutationem numerorum fit, ut
+pars in frusta secant
numerum pluralem pro singulari posuit, cum pars secat debuerit dicere.
+
quintus modus fit per inmutationem personarum, ut siquis aliam personam
+
pro alia ponat, ut
+haec prima piacula sunto
cum debuerit dicere sint: secundam personam posuit pro tertia. sextus
+
modus fit per temporum inmutationem, ut est
+nec ueni, nisi fata locum sedemque dedissent
cum debuerit dicere nec uenissem: tempus praeteritum perfectum posuit
+
pro praeterito plusquamperfecto. item
+quae manus interea Tuscis comitetur ab oris
pro comitata sit et armauerit. septimus ‹modus› per qualitates uerborum
+
fit, ut
+hoc pinguem et placidam Paci nutritor oliuam
finxit enim commune uerbum nutritor ab eo quod erat actiuum nutrio, cum
+
deberet dicere nutrito. octauus modus ‹fit› per uerborum modos, ut
+
uideri enim infinitum modum posuit pro pronuntiatiuo, cum deberet dicere
+
uidebantur. nonus modus fit per aduerbia localia, ut si dicamus intus eo
+
aut intro sum, cum debeat dici intro eo, intus sum; et eamus illic pro
+
illuc. illic enim in loco est, illuc in locum. decimus modus fit per
+
praepositiones, ut
+rapuitque in fomite flammam
ablatiuum enim casum pro accusatiuo posuit, cum debuerit dicere in
+
fomitem, quasi rapuit ad fomitem: et apud amicum eo pro ad amicum eo.
+
undecimus modus est per gradus, siquis conparatiuum ponat pro
+
superlatiuo aut absolutum pro alterutro, id est si dicat bonus omnium, cum
+
optimus debeat dicere, aut melior omnium, cum melior omnibus debeat
+
dicere; cuius exemplum est
+is quaestus est multo uberrimus
cum debeat dicere multo uberior. duodecimus modus fit per
+
geminationem abnuendi, ut ‹si› dicas numquam nihil peccaui, cum debeat dici
+
numquam peccaui, quoniam duae abnutiuae unam confirmatiuam faciunt.
+
tertius decimus ‹modus› fit per ordinis inmutationem, si particulam quam
+
debeas primo loco ponere postponas aut quam debes postponere primo loco
+
conloces, dum dicis: autem uenit, cum oporteat dici uenit autem.
+
quartus decimus ‹modus› fit per inmutationem accentus taliter, ut siquis
+
aduerbium loci ubi, quod est positum pro aduerbio temporis, acute
+
pronuntiet et ita fiat locale, cum debeat esse temporale, ut est in illo uersu,
+inde ubi uenere ad fauces
ubi enim grauiter legendum est, quoniam significat postquam. sic et alia
+
similiter, ut si aduerbium post graui accentu pronuntietur, erit
+
praepositio; si acuto, aduerbium,
+et longo post tempore uenit
quidam adiciunt quintum decimum, qui putant etiam in una parte orationis
+
fieri soloecismum, si inconuenienter fiat, si demonstrantes uirum hanc
+
dicamus, aut feminam hunc; aut si interrogati quo pergamus respondeamus
+
Romae; aut unum resalutantes saluete dicamus, cum utique praecedens
+
demonstratio uel interrogatio uel salutatio uim contextae orationis obtineat.
+
multi etiam dubitauerunt scala quadriga scopa soloecismus an barbarismus
+
esset, cum scilicet id genus dictionis barbarismum esse ipsius uitii
+
definitione possit agnosci. ita fiunt modi soloecismi secundum plerosque
+
quattuordecim, secundum quosdam quindecim.
+
inter soloecismum et barbarismum hoc interest, quod soloecismus in
+
pluribus partibus fit et discrepantes et inconsequentes inter se dictiones
+
habet, barbarismus autem in una et in soluto sermone. ceterum apud
+
poetas barbarismus metaplasmus dicitur, soloecismus schema nominatur.
+
Latine barbarismus dissonans uocatur, metaplasmus transfictio dicitur,
+
soloecismus figura appellatur.
+
+
uirtutes orationis generales sunt duae, proprietas et ornatus.
+
proprietatis est species regula sermonis, quam Graeci analogian uocant, quidam
+
ex nostris proportionem. huic accedit breuitas, quam Graeci syntomian
+
uocant; item tenor, quem illi uocant tasin aut prosodian. ornatus species
+
sunt duae, ex quibus prior debet esse conpositio quam Graeci synthesin
+
dicunt; sequens est culta et sana oratio, quam illi nominant cyriologian,
+
in qua tropi ‹sunt›. specie regulae sermonis, quam uocant analogian,
+
seruatur recta scripturae ratio, ut sciamus scribsi b littera potius utendum
+
esse quam p, cum exordium * uerbi quod est per b scribo. breuitatem,
+
quam syntomian Graeci dicunt, tunc notabimus, cum rei magnae sensus
+
sufficient ad dignitatem, quamuis breui enuntiabitur sententia, ut apud
+
Vergilium
+
hic enim et Troiana dignitas et Caesaris principatus et Romano imperio
+
possessus indicatur orbis. tenor, quem Graeci dicunt tasin aut prosodian,
+
in flexibus uocis seruandus est. nam quaedam acuto tenore, pleraque graui,
+
alia flexo desiderant enuntiari. in ornatu prima conpositio debet seruari,
+
ut non sit dissonans et aspera structura orationis. culta et sana oratio,
+
quam Graeci dicunt cyriologian, sine lenocinio debet ornari, ut
+Romanos rerum dominos g(entemque) t(ogatam)
hic etiam ipsa uarietas sententiam ornauit. huic accedunt tropi, quibus
+
conuenienti adiectione proprietas inlustratur.
+
+
tropus est, ut ait Scaurus, modus ornatae orationis et dictio
+
translata a propria significatione ad non propriam decoris aut necessitatis aut
+
cultus aut emphaseos gratia. Quintilianus sic definit, tropus est sermo
+
‹a› naturali et principali significatione translatus ad aliam exornandae
+
orationis gratia. tropi sunt metaphora catachresis metalepsis metonymia
+
antonomasia synecdoche onomatopoeia periphrasis hyperbaton hyperbole
+
allegoria homoeosis. horum omnium generalis est metaphora, ceteri omnes
+
huius species uidentur.
+
de metaphora. metaphora est rerum uerborumque translatio a propria
+
significatione ad non propriam similitudinem decoris aut necessitatis aut
+
cultus aut emphaseos gratia. haec fit modis quattuor his, ab animali ad
+
animale, sicut
+Tiphyn aurigam celeris fecere carinae
ab agitatore ad gubernatorem transtulit; item
+tondentes campum late candore niuali
ab animali ad inanimale sic,
+ad procul excelso miratus uertice montis
pro cacumine nunc uerticem dixit, qui est animalium tantum; item
+fertur in abruptum magno mons improbus actu
ab inanimali ad animale, ut
+
a ligno ad hominem transtulit; item
+ambo florentes aetatibus
ab inanimali ad inanimale, ut
+pelagus tenuere rates
pro nauibus nunc rates dixit; item
+insequitur cumulo praeruptus aquae mons
metaphorae quaedam sunt communes, quae a Graecis acoluthoe
+
appellantur, ut
+Tiphyn aurigam celeris fecere carinae
quia, quem ad modum in naui auriga dici potest, ita et in curru
+
{communiter} gubernator, ut
+cumque gubernator magna contorsit equos ‹ui›
hic gubernatorem pro auriga posuit: quaedam non communes, quae a
+
Graecis anacoluthoe appellantur, ut uertice montis
inuicem dici cacumen hominis, sicut dixit uerticem montis. scire autem
+
debemus esse metaphoras alias reciprocas, alias unius partis.
+
de catachresi. catachresis est necessaria similium ‹pro› propriis
+
abusio et usurpatio nominis alieni, id est dictio deficiens proprietate alterius
+
nomen usurpans quasi proprium. haec a metaphora distat, quod illa
+
uocabulum habenti largitur, haec {et}, quia non habet proprium, alieno
+
utitur; ut parricida dicitur qui fratrem uel sororem occidit, cum ille proprie
+
parricida sit qui patrem occidit.
+
de metalepsi. metalepsis est per transsumptionem dictionum
+
proprietatis dilatio, dictio gradatim homonymiae ad propriam significationem
+
descendens, ut
+speluncis abdidit atris
ab atris enim nigrae intelleguntur, ex nigris tenebras habentes, et per hoc
+
in praeceps profundae.
+
de metonymia. metonymia dicitur transnominatio. est autem dictio
+
ab alia propria significatione ad aliam propriam translata. fit autem modis
+
sex: per id quod continetur id quod continet sic,
+crateras magnos statuunt et uina coronant
non enim uina sed crateras coronant, in quibus uina ‹sunt›: per id quod
+
continet id quod continetur sic,
+caelo gratissimus amnis
pro dis qui caelo continentur: per inuentorem dominantemue inuentum
+
subiectumue sic,
+sine Cerere et Libero friget Venus
uult enim per Cererem panem intellegi, per Liberum uinum, per Venerem
+
concubitum: per inuentum subiectumue inuentorem dominantemue ‹sic›,
+uinum precamur. nam hic deus praesens adest
+
per efficientem id quod efficitur sic, melior remis
item de antonomasia. antonomasia est uocabulum quod sine nomine
+
positum loco eius fungitur, ut est arma uirumque
Aeneas; item domitor maris
ipse arduus
aligerum dictis adfatur Amorem
praeposita dictio proprio nomini aut ornandi aut destruendi aut indicandi causa.
+
ornant epitheta, sicut dia Camilla
scelerumque inuentor Vlixes
indicant sic,
+Larissaeus Achilles
sumuntur autem epitheta modis tribus, ab animo, a corpore, extrinsecus:
+
ab animo magnanimus Anchisiades
Mezentius
et pulcher Iulus
diuiduntur. descendunt enim a loco, ab actu, ab euentu: a loco, ut Vlixes
+
dicitur Ithacus aut Pelasgus; ab actu, ut Aeneia nutrix
euentu, ut insula diues opum
diductio conpositae dictionis interposito extrinsecus uerbo, ut
+septem subiecta trioni
cum iungi debeat septemtrioni. dialysis siue parenthesis est interposita
+
ratiocinatio diuisae sententiae, ut
+
cum sit ordo tum socios hortatur ouantes, namque eum stipata tegebat:
+
item
+
ordinandum est sic, Aeneas rapidum ad naues praemittit Achaten.
+
synchysis est hyperbaton obscurum, hoc est ex omni parte confusum, ut
+
cum sit ordo, deinde heros diuidit uina quae bonus Acestes onerarat
+
cadis et de Trinacrio litore abeuntibus dederat: item
+tris notus abreptas in saxa latentia torquet
et cetera; cuius recta conpositio est talis, tres notus a(breptas) i(n) s(axa) t(orquet), saxa
+
mediis fluctibus latentia, quae Itali aras uocant, dorsum inmane mari summo.
+
{de hysterologia} hysterologia est uel hysteroproteron cum id quod primum
+
esse debet secundo ponitur loco, sensuum ordo praeposterus * post
+
redditur, ut
+
prius est enim ut noctis umbra discedat, deinde sol oriatur: item
+et torrere parant flammis et frangere saxo
de hyperbole. hyperbole est dictio fidem ueritatis excedens {siue
+
sententia} augendi minuendiue gratia: augendi, ut niue candidior, uelocior
+
euro: minuendi, sicut tardior testudine leuiorque foliis; item ut
+
item ut est apud Vergilium
+
de allegoria. allegoria est oratio aliud dicens aliud significans per
+
similitudinem aut contrarium, ut apud Vergilium
+ et iam tempus equum fumantia soluere colla
significat enim carmen esse finiendum: item
+Maecenas, pelagoque uolans da uela patenti
non enim auctor nauigationem quam dicit uult intellegi sed fauorem
+
Maecenatis ad carminum consummationem. huius tropi species sunt septem hae,
+
ironia antiphrasis aenigma charientismos parhoemia sarcasmos astismos.
+
ironia est oratio pronuntiationis grauitate in contrarium redigens sensum
+
uerborum, ut
+egregiam u(ero) l(audem) e(t) s(polia) a(mpla) r(efertis)
haec enim sententia, nisi grauiter pronuntietur, non uituperantis erit sed
+
laudantis: item
+me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter?
hanc nisi grauitas pronuntiationis adiuuerit, confiteri uidebitur quod negare
+
contendit. antiphrasis est dictio e contrario significans, ut bellum dicitur,
+
quod minime est bonum, et lucus, quod minime luceat, et Parcae, quod
+
minime parcant. haec ab ironia differt, quod ironia pronuntiando et
+
adfectu mutat significationem, antiphrasis uero diuersitatem rei nominat.
+
aenigma est obscura sententia per occultam similitudinem rerum, dictio
+
obscuritate allegoriae non intellegibilis. aliud enim palam ostendit aliud
+
tegit per obscuram diuersitatem, ut
+mater me genuit, eadem mox gignitur ex me
cum significet ex aqua glaciem concrescere et rursus in aquam resolui:
+
item ut mare concretum in creta ligneo in campo, ubi caro
+
humana ossibus ludebat
fuisse, quod super mensam esset, in qua manus talos iactabat.
+
charientismos est tropus quo dura dictu gratius proferuntur, dictio per ea quae
+
grata sunt auribus aliud significans, ut cum interrogamus num quis nos
+
quaesiuerit et respondetur: bona salus uel fortuna, quo intellegitur neminem
+
nos quaesisse. parhoemia est uulgaris prouerbi usurpatio rebus
+
temporibusque adcommodata, cum aliud significatur quam quod dicitur, ut
+aduersum stimulum calces
et ut cocta numerabimus exta, cum significet ex euentu sciemus.
+
sarcasmos est plena odio atque hostilis inrisio per figuram enuntiata, ut est
+
astismos est tropus multiplex numerosaeque uirtutis. namque astismos
+
putatur quidquid simplicitate rustica caret et faceta satis urbanitate
+
expolitum est, species allegoriae cum urbanitate multiplex, ut est apud
+
Vergilium
+
item ut Philippus cum uellet Persas in suam potestatem
+
redigere et in hoc exercitum misisset, scripsit milites a se
+
missos, quod conperisset eos seditione uexari, et bonorum
+
esse in tali tempore subuenire
‹de homoeosi›. homoeosis est minus notae rei per similitudinem eius
+
rei quae magis nota est demonstratio et ignotae rei per similitudinem eius
+
quae magis nota est descriptio. huius species sunt tres hae, icon siue
+
characterismos, parabole, paradigma. icon est descriptio figurae alicuius
+
expressa uel personarum inter se eorumue quae personis accidunt
+
conparatio, ut
+os umerosque deo similis
et
+omnia Mercurio similis
item
+
hic enim equus equo conparatur. parabole est rerum aut
+
administrationum genere dissimilium conparatio. fit autem modis octo: per
+
habitum, ut
+
et cetera; per magnitudinem, ut
+
per colorem, ut
+
per uocem, ‹ut›
+
per similitudinem, ut
+
per energian, ut
+
per altitudinem, ut
+
per affectum, ut
+
est et conparatio per ‹dis›similitudinem et habet uim praeferendi, ut
+
et ut
+
in his enim praeponuntur ea quae ‹dis›similitudine conparantur. paradigma
+
est enarratio exempli uel rei praeteritae relatio significans adhortationem
+
dehortationemue: adhortationem, ut Antenor p(otuit) m(ediis) e(lapsus) A(chiuis)
item
de synecdoche. synecdoche est dictio plus minusue pronuntians
+
magis quam significans. modo enim {a} toto dicto pars intellegitur, modo
+
parte nominata totum accipitur: a toto pars, ut
+ingens a uertice pontus
non enim totum pelagus fuisse dicitur quod nauem excusserit sed pars
+
pelagi, id est fluctus; item
+fontemque ignemque ferebant
a parte totum, ut
+haut aliter puppesque tuae pubesque tuorum
a puppibus enim naues significat, a pube totos homines.
+
de onomatopoeia. onomatopoeia est dictio configurata ad imitandam
+
uocis confusae significationem, ut
+tinnitusque cie ‹et matris quate cymbala circum›
* clangorque tubarum
item ut dicimus ualuas stridere, oues balare, aes tinnire et cetera his
+
similia.
+
de periphrasi. periphrasis est numerosior dictio, dictionum in
+
uniuersa rei significatione congregatio, circumlocutio cum cultu longiore
+
uerborum ambitu rem describens, quae fit ornandae rei causa quae pulchra
+
est aut uitandae quae turpis est: ornandae rei causa, ut breuitatem
+
splendide producat; uitandae, ut foeditatem circuitu deuitet. breuitatem
+
splendide producit sic,
+
potuit enim dicere iam lucebat aut dies ortus erat. foeditatem
+
circuitu deuitat sic,
+
hoc enim circuitu euitata decenter obscenitate ostendit concubitum: item
+
hoc enim circuitu significat conceptum difficilem feminae.
+
de hyperbato. hyperbaton est in eodem sensu perlonga dictionis
+
dilatio et transgressio quaedam uerborum ordinem turbans. sed hic tropus
+
generalis est. huius enim species sunt quinque, anastrophe, diacope uel,
+
ut quidam, tmesis, dialysis siue parenthesis, synchysis, hysterologia.
+
anastrophe est inuersio dictionum contra rectum ordinem orationis et duorum
+
uerborum ordo praeposterus nullo interposito extrinsecus uerbo, ut
+transtra per et remos
est enim ordo per transtra: item lupi ceu
an non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor
illa uero expugnatio fani antiquissimi
an non uiderunt moenia Troiae +Neptuni fabricata manu considere in ignis? Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,144-145 :at Verg. ignis Verg.
+
quoniam de conpositione, quae gratiam orationis inluminatam exornat,
+
superius iam coepisse loqui uidemur, subiungamus quoque et quem ad
+
modum fiat. etenim hanc tametsi prosae orationi conuenire et ad
+
oratorias uirtutes pertinere artium rhetoricarum praeceptores adserunt, ita ut
+
auctoritas Tulliana testatur, tamen, quia et particulam attingit artis
+
grammaticae, huic etiam adplicare pro simplicitate ingenii non absurdum putaui.
+
nam structurae obseruatio bipertita tam ad oratorias uirtutes quam ad
+
partes grammaticas pertinet. et alterum quod ab genere rhetorico trahitur
+
trina ratione colligitur, et est primum incisum; hoc Graeci comma
+
nominant: ex commatibus, hoc est incisis, membrum fit, quod illi colon
+
appellant: ex commatibus et colis periodus constat, quam nostri
+
conprehensionem dicunt. alterum ad officium artis grammaticae refertur, hoc est
+
ad pedes, si quidem adsumpta pedum imagine omnis orationis clausula
+
struitur; quod genus {hoc} possis grammaticum, illud rhetoricum magis
+
dicere.
+
sed quia conpositionis pars quam ‹ad› artem grammaticam pertinere
+
diximus pedibus constat, statuendum est quo quemque eorum nomine
+
appellemus. uariis enim uocabulis traduntur. sunt ergo quattuor pedes e
+
binis syllabis, octo ternis: spondius longis duabus, pyrrichius, quem alii
+
pariambum uocant, breuibus, iambus breui longaque, huic contrarius e
+
longa et breui trochaeus. in his uero qui ternas syllabas habent dactulum
+
longa duabusque breuibus, huic temporibus parem sed retroactum
+
appellari constat anapaeston. media inter longas breuis facit amphimacron; sed
+
frequentius eius nomen est creticus. longa inter breues amphibrachys: at
+
cum duas longas praecedit breuis, bacchius; huic aduersus longis breuem
+
praecedentibus palimbacchius erit. tres breues ‹trochaeum›, quem
+
tribrachyn uolunt dici qui choreo trochaei nomen inponunt, tres longae
+
molosson efficient.
+
conponitur igitur et struitur omnis pedestris oratio uerbis * commata
+
cola periodos. comma incisum, colon membrum nominamus; periodo
+
plurima nomina dat Cicero, ambitum circuitum conprehensionem
+
continuationem circumscriptionem. in uerbis obseruandum est primum, ne a
+
maioribus ad minora descendat honoremque perdat oratio. melius enim dicitur
+
uir est optimus quam uir optimus est. hoc multo magis ibi custodiendum
+
est ubi singula uerba sensus habet, cauendumque ne fortiori coniungatur
+
infirmius, ut sacrilego fur, homicidae corruptor. namque sensus omnis a
+
paruo in maius debet insurgere. sit et illa naturalis obseruatio, ne
+
iunctura uerborum cacenphaton sonet, quale est
+et numerum cum nauibus aequet
illa quoque conpositio fugienda, ut syllabae duae pluresue quae priorem
+
sensum terminant in prima posterioris sensus parte ponantur,
+ o fortunatam ‹natam› me consule Romam
om. ps.-Cicero in Sall. 7; Quintilianus inst. 9,4,41
sed in conpositione iuncturaque uerborum maius studium maiorque cura
+
est. fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commatibus colon, ex
+
colis periodos. comma est, ut mea fert opinio, sensus non expleto
+
numero conclusus, plerumque pars membri. tale est enim quo Cicero
+
utitur, domus tibi deerat? at habebas. pecunia superabat? at
+
egebasdiximus, testes
+
dare uolumus
sed a toto corpore abruptus et per se nihil efficiens, o callidos
+
homines
se manus et pes et caput: o rem excogitatam
corpus esse? cum uenit extrema conclusio, quem quaeso nostrum
+
fefellit id uos ita esse facturos?
itaque fere incisa et membra multa sunt et conclusionem utique desiderant.
+
alii sic, comma est iuncturae finitio, etsi uereor iudices
alterum comma, ne turpe sit pro fortissimo uiro dicere
+
incipientem timere
sensui praestat. deinde sic ex plurimis incisis membrisque fit periodos in
+
extrema illa clausula, ueterem iudiciorum morem requirunt
periodos autem non longior esse debet quam ut uno spiritu proferatur.
+
modum eius Cicero quattuor senariis uersibus terminauit. non nulli uero
+
duo genera eius esse dicunt, unum simplex, cum sensus unus longiore
+
ambitu circumducitur; alterum quod constat ex membris et incisis, quod
+
plures sensus habet, aderat ianitor carceris, carnifex
+
praetoris
iunctura igitur apte conuenire et sine hiatu uerborum construi debet,
+
quod non aliter efficitur quam si fuerit obseruatum. sed haec obseruatio
+
duplex est, altera quae ad pedes refertur, altera quae ad conprehensiones,
+
quae ipsae efficiuntur ex pedibus. item ne praecedentis uerbi extrema
+
uocalis uocalem primam inlidat uerbi sequentis, ut si dicas: aere emit, illi
+
incumbit, fore omnia et similia. hiat enim iunctura, quae structior
+
pleniorque fieret, si consonantes uocalibus adplicarentur: aere mercatur,
+
illi totus incumbit, fore cetera. magis autem structura patet, cum in
+
se longae uocales incidunt, ut Thebae Aegyptiae, profugo Aeneae. sed
+
habent quendam canorem pronuntiationis, quasi neglegentem decorem.
+
longa magis cum breui iungitur: aere emit, illi incubuit, quam si duae
+
breues iungantur: aere exutus, arma abiecit. plurimum uero auctoritatis et
+
ponderis habent longae, celeritatis breues, quae si miscentur quibusdam
+
longis, currunt; si continuantur, exultant. acres quae ex breuibus ad
+
longas insurgunt, leniores quae a longis in breues descendunt. optime
+
incipitur a longis, recte aliquando a breuibus, ut nouum crimen G(ai) C(aesar)
lenius a duabus, ut animaduerti iudices
longis firmissima est; sed uenit et in breues, quamuis habeatur indifferens
+
ultima. neque enim ego ignoro in fine pro longa accipi breuem, quia
+
uidetur aliquid uacantis temporis ex eo quod insequitur accedere. fugienda
+
quoque est et consonans inlisa uocali: bonum aurum, iustum enim est et
+
similia, quae deformant orationis integritatem. item ex consonantibus quae
+
in se incidentes stridere et quasi rixari uidentur uitanda iunctura est, ut
+
Sextus Roscius, ars studiorum, rex Xerxes, error Romuli. haec de uerbis.
+
quorum exemplo iudicium etiam de ceteris uitiis quae cauenda sunt fieri
+
poterit, sic tamen ut haec diligentia non anxie sit persequenda sed usu et
+
exercitatione ducenda, ne nos in uerbis magis quam in rebus teneat
+
occupatos; potiusque est ut se ultro offerat, quam quae sollicite referatur.
+
ceterum in commatibus et in colis et in periodis conponendis struendisque
+
prius sensibus, tunc deinde uerbis ordo tribuendus est, ut non tantum
+
decore sed etiam uiribus impleatur oratio, ut Cicero
uomens +
frustis esculentis gremium suum et totum tribunal +
impleuit
cuius, ut adulescentiae maculas +
ignominiasque praeteream, quaestura, primus gradus honoris, quid +
habet aliud in sese nisi Gn(aeum) Carbonem spoliatum a quaestore +
suo pecunia publica, nudatum, inquam, a quaestore et +
proditum consulem, desertum exercitum, relictam prouinciam, +
sortis necessitudinem religionemque uiolatam?
siquis uestrum, iudices, aut eorum qui +
adsunt
etsi uereor iudices
animaduerti iudices
pro dii inmortales, +
qui hic inluxit dies
gladium nobis ab ipsis porrigi legibus
et pristinum morem iudiciorum requirunt
neminem praeponendum mihi esse actorem putabit
nullum id rursus +
liberum inpunitum
clamoresque +
maximos prae uestra salute neglexit
in exilium eiciebam quem ingressum iam in bellum +
uidebam
contra Caesarem est congressus armatus
ubi erit imperii nomen {et} dignitas
si istius furorem ac tela uitemus
quantum difficultatis et +
quantum laboris sit habitura
pro salute bonorum contra amentiam perditorum
cum omnibus potius +
quam soli perire uoluerunt
aut +
leuium Graecorum aut inmanium barbarorum
sua manu sororem +
interfectam esse fateretur
quorum igitur inpunitas, Caesar, tuae clementiae +
laus est, eorum te ad crudelitatem acuit oratio
quae cruentata antea +
caede honesti atque innocentis uiri silebatur, eadem nunc +
crebro usurpatur, posteaquam latronis et parricidae +
sanguine inbuta est
dederas enim
quam +
contemneres populares insanias ab adulescentia documenta +
maxima
ad ea arma profectus sum +
quae erant suscepta contra te
carmine qui tragico uilem certauit ob hircum, +mox etiam agrestis Satyros nudauit Horatius ,<hi>ars</hi> 220-221
non aliam ob culpam Baccho caper omnibus aris +caeditur Vergilius ,<hi>georg.</hi> 2,380-381
ignotum tragicae genus inuenisse Camenae +dicitur et plaustris uexisse poemata Thespis, +quae canerent agerentque infecti faecibus ora Horatius ,<hi>ars</hi> 275-277 :infecti : peruncti (Hor.)
uel qui praetextas uel qui docuere togatasHoratius ,<hi>ars</hi> 288
daturin estis aurum? exultat planipescom. Atta +,<hi>Lig.</hi> 7
quid autem contra +
aliud egimus, Tubero, nisi ut hoc quod hic potest nos +
possemus?
+
structurae qualitates uariis uocabulis traduntur. statuendum quoque
+
est quo quamque earum nomine appellemus. si paenultimus fuerit
+
pyrrichius, optime succedit paeon primus, et erit structura quadrata. si
+
paenultimus fuerit spondeus et successerit tribrachys uel pyrrichius, erit
+
structura incisa. si paenultimus fuerit tribrachys uel pyrrichius et paeones
+
successerint primus et nouissimus, erit antiqua structura, quae dicitur
+
confragosa; qua usus est Cato. si in paenultimo tribrachys fuerit uel dactylus
+
uel pyrrichius, et successerit uel tribrachys uel molossus uel pyrrichius uel
+
anapaestus, erit structura quae uel delumbis uel fluxa uel mollis dicitur;
+
qua usus dicitur Antonius maior}.
+
+
in libro {quoque} secundo quantum ad officium obseruationis
+
grammaticae structuraeue orationis prosae probabilem cognitionem spectat
+
prudentiae tuae sensibus interim explanasse sufficiat. in hoc uero tertio libro,
+
qui summam totius operis implebit, metra quae sunt tortuosis
+
obscuritatibus implicata ac multarum quaestionum numerosa diuersitate perplexa,
+
quibus pedum qualitatibus conpositionisue metricae obseruationibus regantur,
+
certis rationibus edocebo. quae quidem omnia siquis profundis sensibus
+
intimarit ac sincera mentis intentione perspexerit et conpetenti studio
+
diligentiaque seruauerit, non tantum in pangenda uersificatione pollebit uerum
+
etiam de aliorum carminibus, quotiens libitum fuerit, iustis rationibus et
+
inreprehensibili {tractatu} sententia iudicabit. nunc tertio quoque libro, qui
+
summam totius operis implebit, quid sit poetica et quibus officiis digeratur
+
tractabimus.
+
poetica est fictae ueraeue narrationis congruenti rythmo ac pede
+
conposita metrica structura ad utilitatem uoluptatemque accommodata. distat
+
autem poetica a poemate et poesi, quod poetica ars ipsa intellegitur, poema
+
autem pars operis, ut tragoedia, poesis contextus et corpus totius operis
+
effecti, ut
+
rythmus est pedum temporumque iunctura cum leuitate sine modo.
+
alii sic, rythmus est uersus imago modulata seruans numerum syllabarum
+
positionem saepe sublationemque continens.
+
metrum est pedum iunctura numero modoque finita. uel sic, metrum
+
est conpositio pedum ordine statuto decurrens modum positionis
+
sublationisque conseruans. clarius sic, metrum est quod certis pedum
+
quantitatibus qualitatibusque rythmo discriminatur. distat enim metrum a rythmo,
+
quod metrum certa qualitate ac numero syllabarum temporumque finitur
+
certisque pedibus constat ac clauditur, rythmus autem temporum ac
+
syllabarum pedumque congruentia infinitum multiplicatur ac profluit.
+
metrum tripliciter auditur. nam aut bioticon metrum est aut poeticon
+
aut commune. bioticon metrum est quod in usibus uitae et conuersationis
+
humanae * poeticon metrum est quod a poetis per uerba ac uersus
+
figuratur, quod et ipsum intellegitur modis quattuor, primo per temporis
+
spatium, ut in syllaba breui aut longa, quoniam metron, id est mensura
+
temporis certa, corripitur atque producitur: secundo per numerum syllabarum
+
{positione metrum quoque finitur}, quoniam pes uel disyllabus uel
+
trisyllabus uel duplex nominatur: tertio per qualitatem pedum, quia certis
+
pedibus uersus quisque conficitur; unde dactylica spondiazonta metra dicuntur:
+
quarto per numerum pedum, quia uersus pro mensura sua quisque
+
pentametri uel hexametri uel deinceps intelleguntur. commune quoque metrum,
+
uelut musicae rationis siue disciplinae. huius enim species bipertita tam
+
ad mensuram supra memoratae conuersationis humanae quam ad poeticam
+
tendit. ex quibus altera duplici ratione colligitur (ex hac enim tempora et
+
interualla trahit; his namque in usus humanos utimur), altera ad officium
+
memorati generis poetici refertur. identidem et ex hoc ducit tenores et
+
numeros sonosue, quos Graeci
canticis demonstratur, hoc est
Phrygia, alia Lydia mele reperiuntur. intellegitur autem et alio modo
+
metrum commune, non ex duobus modis.
+
+
pes est sublatio ac positio duarum aut trium amplius‹ue› syllabarum
+
spatio conprehensa. pes est poeticae dictionis duarum ampliusue
+
syllabarum cum certa temporum obseruatione modus recipiens arsin et thesin, id
+
est qui incipit a sublatione, finitur positione. pes ergo tunc dicitur, quando
+
duae sunt syllabae, quoniam arsin et thesin ‹in› pedibus quaerimus, non ubi
+
duo tempora sunt. ergo una longa pedem non ualebit efficere, quia
+
ictibus duobus arsis et thesis, non gemello tempore perquirenda est.
+
accidunt autem uni cuique pedi arsis thesisque, numerus syllabarum, tempus,
+
resolutio, figura, metrum. et sunt pedes poetici simplices duodecim, ex
+
quibus quattuor binis syllabis constant, ternis octo; duplices, qui et
+
conpositi uel conbinati, sedecim; heteroploci pentasyllabi triginta duo.
+
ergo binarum syllabarum sunt hi. primus pes dibrachys, bibreuis,
+
pyrrichius uel pariambus uel hegemon Graece dicitur. constat ex duabus
+
breuibus temporum duum, ut deus. ante enim breuis quam longa syllaba
+
reperta est, ut prius unum quam duo. ideo autem pyrrichius dictus est,
+
propter pyrricham, quia breuem syllabam proferentes spiritum artiorem
+
labris concurrentibus explicamus, quae conpositio huius modi modulationis
+
pyrrichae conuenit: uel a Pyrro Achillis filio, qui crebris et citis
+
exultationibus bis breuiter prominentem clipeum genibus incumbens et per hunc
+
hostibus terrorem inmittens inferebatur, sicut uersus inlustrat
+
cum ergo gradus uult breuiter accedentes ostentare * uel expetentes
+
Athenienses per indictae dispositionem miliens faciem belli ostentare, mobilem
+
decursionem pyrrichio pede conmentus est, et idem eam pyrricham a Pyrro
+
repertam et inlustratam cognominauit. sed ipse a pedum mobilitate, quod
+
tripodiantes ordinaret, Cinesias est cognominatus. fidem huius enarrationis
+
facit Aristophanes comicus nomen eius istac dictitans,
id est
montium et difficilia collium concitato cursu caprae more superaret,
+
quotiens praedatoria uice grassaretur, citipedem hunc cursum sibi repperisse
+
testificantur. quo nomine bibreuem pedem nuncupant. sunt qui pyrrichium
+
Graeca interpretatione cognominauerunt, quod calore uelocitatis uel tripodio
+
mobilitatis apices flammarum aemularetur. huic contrarius est spondius,
+
qui constat ex duabus longis temporum quattuor, ut heros, dictus
scilicet ‹ut› libantes sonum uocis abominosae audire non possent. a
+
Radamantho autem constitutus traditur, qui Arcadiae princeps uenerat fors
+
accipitur ab agricolis hoc successu et hoc diuino ritu a musicis cumulis
+
paribus ture incensis altaribus musicos choros geminis gressibus explicaret et
+
aequipedi sono tibicen spondalium canere iuberet, ut duabus longis
+
melodiis quasi duplicibus et iugibus uotis prospera deorum uoluntas firmaretur.
+
Numam Pompilium diuina re praeditum hunc pedem pontificium appellasse
+
memorant, cum Salios iuniores aequis gressibus circulantes induceret ‹et›
+
spondeo melo patrios placaret indigetes. ergo et dibrachys et spondeus
+
tantum habet in arsi quantum in thesi. iambus, qui constat ex breui et
+
longa, ut dies, uersui maledico habilis,
nominatur. huius autem origo uerbi ex nomine Iambes famulae Celei deriuatur,
+
quae, Cererem filiam quaerendo ad Metaniram coniugem Celei delatam cum
+
uidisset sollicitam, male tractauit. quidam autem ferunt iambum quasi
+
thriambum a triumphatore Libero cognominatum esse. alii a Marte ortum
+
Iambum strenuum ducem tradunt, qui cum crebriter pugnas iniret et
+
telum cum clamore torqueret,
idcirco ex breui et longa pedem hunc esse conpositum, quod hi qui
+
iaculentur ex breui accessu in extensum passum proferuntur, ut promptiore
+
nisu telis ictum confirment. auctor huius uibrationis Arctinus Graecus his
+
uersibus perhibetur,
+
igitur hunc pedem uel iambicum gressum prisci Apuli Daunium a duce suo
+
Daunio prodiderunt, quod is primus, cum aduersus acrem Diomedis
+
pugnam bellum asperum inisset, gradali pugna suos dimicare instituit, ut
+
conlato pede, adsequenti paulatim dextero distentoque et progredienti laeuo,
+
et breui successu et longo distentu gradus simul et nisus firmaretur. unde
+
non inmerito melum hunc iambicum gradalem quidam nuncupant
+
Gradiuoque Marti augurant, quod gradariae pugnae huius effectu moueantur. huic
+
contrarius est trochaeus, quem chorion appellant. constat ex longa et
+
breui temporum trium, ut Roma, dictus
quippe eius modulationem poematum siue metrorum conpositioni
+
accommodatam rotatim et uolubiliter dicebant. trochaeum etiam a Mercurio
+
repertum satis constat, quod is praecipitem festinationem ex impetu longo
+
in breuem gressum finiri ostenderet. unde plerique Graecorum ex longa
+
et breui eum pedem conposuerunt;
trochaeum frequentauerunt: ac musici uiri ociori melo intenti ex rotae situ et
+
uolubili motu rythmulum eius et tonum designant; qui et decursionibus
+
aptum iudicant, quod hi qui in bello laborant, quotiens amissos ordines
+
reparant, ex longo et disperso ambitu in breuem et artum orbem
+
coguntur, rotae scilicet similitudine se uentilantes, cuius satis latus ac breuiatus
+
canthus radiatus luminibus in angustum modioli circulum cohibetur. aiunt
+
hunc trochaeum Auruncos rutilum nuncupauisse, nimirum simili ratione qua
+
Graeci a rota inuitati; uel diuersa appellatione persuasi, quod, cum aciem
+
constituerent, prolatis pedibus scuta brachiis protenderent breuiterque
+
dextris succedentibus pedibus uestigia sisterent et reductis manibus incentiuo
+
clamore quae uibrauerant tela iaciebant; quae res huic melo incentiuum
+
nomen adquisiuit.
+
ternarum syllabarum sunt hi. dactylus, quem Graeci politicon
+
appellant. constat ex longa et duabus breuibus temporum quattuor, ut
+
Romulus, a tactu digitorum dictus, quem ad exprimendam organi modulationem
+
faberrime adfectabant, uel ab Idaeis Dactylis, quos Curetas siue
+
Corybantas poetae appellabant. hi namque in insula Creta Iouem custodiendo, ne
+
uagitu se paruulus proderet, lusus excogitato genere clipeolis aeneis inter
+
se concurrentes tinnitu aeris usi rythmica etiam pedis dactyli conpositione
+
celauere uocem infantis. sed natiuitatis eorum causa, ut uetustatis
+
fabulositas docet, haec fuisse traditur. aiunt Opem in Idam montem insulae
+
Cretae fugiendo delatam manus suas inposuisse memorato monti et sic
+
infantem edidisse, et ex hac manuum inpressione emersisse Curetas siue
+
Corybantas, quos a montis nomine et a qualitate facti Idaeos Dactylos
+
appellant. hos quidam tres putant, qui Lares esse creduntur,
+
Damnameneus Astheus Pyrrichus, dicti
qui
est anapaestus, quem antidactylum Graeci nominant. constat ex duabus
+
breuibus et longa temporum totidem, ut nebulae, dictus
repercutiens dactylum sono reciproco obloquitur ei per antistrophen. tribrachys,
+
tribreuis, teuthasius, quem quidam brachysyllabum, alii triorcheon, non
+
nulli pygmona, plerique chorium nuncupant. constat ex tribus breuibus, a
+
quibus nomen accepit, ut Helena. chorius autem ideo dictus, quia choreis
+
huius conpositio conuenit. huic contrarius est molossus, uortumnius,
+
extensipes, quem alii hippium uel Chaonium dicunt. constat ex tribus longis
+
temporum sex, ut Aeneas, ideo molossus dictus, quia Molossi, id est
+
Thessali, ad bellum procedentes huius modulata conpositione utebantur;
+
hippius uero, equestri scilicet pugnae conueniens modulabatur.
+
amphibrachys, Ianius, amphibreuis, qui et scolius. constat ex breui et longa et
+
breui temporum quattuor, ut carina, dictus a duabus breuibus, a quibus
+
ex utraque parte media longa continetur; scolius quoque ideo, quia
+
habiliter conponitur scolio. est autem citharae species mensalis. huic
+
contrarius est amphimacrus, {ut} Fescenninus, amphimeres, quem alii creticon
+
appellant. constat ex longa et breui et longa temporum quinque, ut
+
Demophon, dictus a duabus longis, a quibus utrimque media breuis
+
amplectitur; creticus quoque, quia Cretes saltando eius rythmica conpositione
+
utebantur. bacchius, Oenotrius, tripodians, quem Graeci pariambum
+
dicunt. constat ex breui et duabus longis temporum quinque, ut Agenor
+
Athenae, dictus
conponebatur. huic contrarius est palinbacchius, Latius, qui et Saturnius,
+
ultimibreuis, quem quidam propompicon, alii theseleon uocant. constat ex
+
duabus longis et breui temporum totidem, ut natura, dictus, quia
+
contrarius est bacchio. apud Graecos enim
ex his omnibus inter se mixtis alii deinceps pedes conplures
+
synzugiaeue nascuntur. nam quem ad modum pedes disyllabi quattuor geminati
+
sedecim duplices fiunt, quos Graeci synzugias uocant, ita idem cum
+
trisyllabis iuncti triginta et duo de se reddunt. trisyllabi uero cum trisyllabis
+
geminati sexaginta quattuor colliguntur. atque excepto amphibracho et
+
epitrito, quorum alterum tripla, alterum epitrita diuisione partimur,
+
uniuersorum pedum trina conditio reperitur. in aliis enim aequa diuisio est, in
+
aliis dupla, in aliis sescupla; et prima dactylica, secunda iambica, tertia
+
paeonica nominatur. est itaque aequa pedis diuisio, quotiens sublatio
+
pedis temporibus positioni par est, ut est in dactylo et anapaesto, item
+
spondeo et pyrrichio. horum enim arsis tantum in se habet quantum et thesis.
+
dupla uero est, quotiens pedis sublatio temporibus inpar est positioni, ut
+
est in iambo et trochaeo et duobus ionicis. iambi enim arsis unum
+
tempus tam in se habet et eius thesis duo quam trochaei uersa uice arsis duo
+
habet et thesis unum. sescupla quoque intellegitur, ut est in paeonibus
+
et in duobus bacchiis et cretico. hi enim pedes qui temporibus quattuor
+
pares sunt per bina tempora diuiduntur; identidem uno adiecto, scilicet
+
duum dimidia parte, terna de se reddunt, per quae sescupla colligitur.
+
pedes duplices siue conbinati uel quadrati sunt sedecim hi.
+
proceleumaticus ex duobus pyrrichiis quattuor breuium syllabarum temporum
+
totidem, ut Valeria. huic contrarius est dispondius. dispondius ex duobus
+
spondiis syllabarum quattuor longarum temporum octo, ut Maecenates
+
Suphenates oratores. paeon primus ex trochaeo et pyrrichio, hoc est ex
+
longa et tribus breuibus, temporum quinque, ut Demodocus Stesichorus.
+
huic contrarius est hippius primus. paeon secundus ex iambo et
+
pyrrichio, hoc est ex breui et longa et duabus breuibus, temporum quinque,
+
ut colonia. huic contrarius est hippius secundus. paeon tertius ex
+
pyrrichio et trochaeo, hoc est ex duabus breuibus et longa et breui, temporum
+
quinque, ut catamitus. huic contrarius est hippius tertius. paeon
+
quartus ex pyrrichio et iambo, hoc est ex tribus breuibus et longa, temporum
+
quinque, ut celeritas facilitas. huic contrarius est hippius quartus. et
+
est hippius siue epitritus primus ex iambo et spondeo, hoc est ex breui et
+
tribus longis, temporum septem, ut Capenates. hippius siue epitritus
+
secundus ex trochaeo et spondeo, hoc est ex longa et breui et duabus
+
longis, temporum septem, ut conditores. hippius siue epitritus tertius ex
+
spondeo et iambo, hoc est ex duabus longis et breui et longa, temporum
+
septem, ut discordiae heroici. hippius siue epitritus quartus ex spondeo
+
et trochaeo, hoc est ‹ex› tribus longis et breui, temporum septem, ut
+
inuitamus. ionicus
longis et duabus breuibus, temporum sex, ut Demetrius. huic contrarius
+
est ionicus
duabus breuibus et duabus longis, temporum sex, ut Diomedes
+
Lacedaemon. diiambus ex breui et longa et breui et longa temporum sex, ut
+
Cleonides propinquitas; qui pes dactylus ab iambo appellatur. huic contrarius
+
est ditrochaeus ex longa et breui et longa et breui temporum sex, ut cantilena
+
dimicare; qui pes creticus
trochaeo, hoc est ex breui et duabus longis et breui, temporum sex, ut
+
medullina Saloninus. huic contrarius est choriambus ex trochaeo et iambo,
+
hoc est ex longa et duabus breuibus et longa, temporum sex, ut nobilitas
+
armipotens. hos omnes, cum de metri tractatu aliquid legimus, diligentius
+
considerare et in memoria habere debemus, ut singuli quique uersus
+
quibus pedibus constent scire possimus.
+
pedes heteroploci pentasyllabi sunt numero triginta et duo hi. orthius
+
ex breuibus quinque temporum totidem. pariambus ex longa et breuibus
+
quattuor temporum sex. parapycnos ex breui et longa et tribus breuibus
+
temporum sex. mesomacros ex duabus breuibus et longa et duabus
+
breuibus temporum sex. antispastus ex tribus breuibus et longa et breui
+
temporum sex. pyrrichioanapaestus ex breuibus quattuor et longa temporum
+
sex. probrachys ex breui et longis quattuor temporum nouem.
+
hypobrachys ex longa et breui et tribus longis temporum nouem. mesobrachys ex
+
duabus longis et breui et duabus longis temporum nouem. molossiambos
+
ex tribus longis et breui et longa temporum nouem. colobos ex quattuor
+
longis et breui temporum nouem. diphyes ex duabus breuibus et tribus
+
longis temporum octo. orthius ex longa et duabus breuibus et longis
+
duabus temporum octo. amoebacos ex duabus longis et totidem breuibus et
+
longa temporum octo. molossopyrrichos {hoc est} ex tribus longis et
+
duabus breuibus temporum octo. symplectos ex duabus longis et tribus
+
breuibus temporum septem. musicos ex longa et breui et longa et
+
duabus breuibus temporum septem. antanapaestus ex breui et duabus longis
+
et duabus breuibus temporum septem. antamoebaeos ex duabus breuibus
+
et duabus longis et breui temporum septem. dasios ex tribus breuibus et
+
duabus longis temporum septem. thymelicos ex longa et tribus breuibus
+
et longa temporum septem. dochmios ex duabus breuibus et longa et
+
breui et longa temporum septem. pariambodes ex breui et longa et breui et
+
duabus longis temporum octo. doriscos ex longa et duabus breuibus et longa
+
et breui temporum septem. iambodes ex breui et longa et breui et longa
+
et breui temporum septem. cyprios ex breui et longa et duabus
+
breuibus et longa temporum septem. anticyprios ex longa et breui et
+
duabus longis et breui temporum octo. bacchiochorios ex duabus longis et
+
breui et longa et breui temporum octo * hypodochmios ex longa et breui et
+
longa et breui et longa temporum octo. dochmios per synzugian
+
antistrophos ex breui et tribus longis et breui temporum octo. molossospondios
+
ex longis quinque temporum decem.
+
hactenus originem et historiam generalium pedum exposuimus.
+
poematum genera metrorumque tractatus ostendere tempus est.
+
+
poematos genera sunt tria. aut enim actiuum est uel imitatiuum, quod
+
Graeci dramaticon uel mimeticon, aut enarratiuum uel enuntiatiuum, quod
+
Graeci exegeticon uel apangelticon dicunt, aut commune uel mixtum, quod
+
Graeci
personae agunt solae sine ullius poetae interlocutione, ut se habent
+
tragicae et comicae fabulae; quo genere scripta est prima
+
quo te, Moeri, pedes?Vergilius ,<hi>ecl.</hi> 9,1
+
poematos dramatici uel actiui genera sunt quattuor, apud Graecos
+
tragica comica satyrica mimica, apud Romanos praetextata tabernaria atellana
+
planipes.
+
+
exegetici uel enarratiui species sunt tres, angeltice, historice,
+
didascalice. angeltice est qua sententiae scribuntur, ut est Theognidis liber,
+
item chriae. historice est qua narrationes et genealogiae conponuntur, ut
+
est Hesiodu
+
pulsus ob inuidiam regno uiresque superbasVergilius ,<hi>Aen.</hi> 11,539 :uirisque Verg.
uictori chlamydem auratam, quam plurima circum +purpura ‹maeandro› duplici Meliboea cucurrit, +intextusque puer frondosa regius Ida +ueloces iaculo ceruos c(ursuque) f(atigat) Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 5,250-253
huic coniux Sychaeus erat d(itissimus) a(gri) P(hoenicum) e(t) m(agno) ‹m(iserae)› d(ilectus) a(more) Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,343-344 :coniunx Verg. agri Verg. : auri Huet Ribbeck Mynors...
hunc inter fluuio Tiberinus amoeno +uerticibus rapidis et multa flauus harena +in mare prorumpit; uariae circumque supraque +adsuetae ripis uolucres et fluminis alueo +aethera mulcebant cantu lucoque uolabant Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 7,30-34 :flauos Verg.
diuitias alius fuluo sibi conserat auro +et teneat culti iugera multa soli
neu miserabiles +decantes elegos Horatius ,<hi>carm.</hi> 1,33,2-3
mala soluta nauis exit alite +ferens olentem Maeuium Horatius ,<hi>epod.</hi> 10,1-2
nox erat et caelo fulgebat luna serenoHoratius ,<hi>epod.</hi> 15,1
inter minora sideraHoratius ,<hi>epod.</hi> 15,2
altera iam teritur bellis ciuilibus aetasHoratius ,<hi>epod.</hi> 16,1
suis et ipsa Roma uiribus ruitHoratius ,<hi>epod.</hi> 16,2
lancibus et pandis fumantia reddimus extaVergilius ,<hi>georg.</hi> 2,194
lancesque et liba feremusVergilius ,<hi>georg.</hi> 2,394
satura est uua passa et polenta et nuclei pini ex +
mulso consparsi
per saturam aedilem factum qui legibus soluat
deinde quasi per saturam sententiis +
exquisitis in deditionem accipitur
aut agitur res in scenis aut acta referturHoratius ,<hi>ars</hi> 179
ne quarta loqui persona laboretHoratius ,<hi>ars</hi> 192 :nec (Hor.)
carmine qui tragico uilem certauit ob hircum, +mox etiam ‹agrestes› Satyros nudauit et asper +incolomi ‹grauitate› iocum temptauit, eo quod +inlecebris erat et ‹grata› nouitate morandus +spectator Horatius ,<hi>ars</hi> 220-224
+
quoniam extremitas nominum ad metricam conpositionem necessario
+
indaginem inquirit, idcirco singulorum extremitates regulatim quam
+
potuimus definitas contulimus, quo facilius metrorum tractatus, cum legi
+
coeperit, colligatur et pura uia in sensus legentis et sine ullis caliginibus ueniat.
+
omnis casus numeri singularis et pluralis obseruata nouissima syllaba
+
facilius monstrabit quo modo separare debeamus, quae sit producenda uel quae
+
corripienda ultima nominum syllaba. quinque enim uocales suam
+
potestatem mutant, cum per casus nomina a prima sui positione inflexa uarientur.
+
omnia igitur nomina quibus uniuersa dictionis silua copiosa est non plus
+
quam per duodecim ultimas litteras {syllabas} finiuntur, quinque uocales,
+
a e i o u, sex semiuocales, l m n r s x, unam mutam, t, ut Sisenna
+
monile sinapi Cicero ueru consul scamnum pecten Caesar Liuius silex caput.
+
age nunc omnium nominum extremitates per omnes casus, quae sint
+
producendae uel corripiendae, exponemus.
+
de nominatiuo casu singulari. omnia nomina exceptis monosyllabis
+
casu nominatiuo singulari memoratis litteris duodecim nouissimis terminata
+
corripiuntur praeter ea quae o littera finiuntur, ut Cato, syllabaue es, ut
+
Alcides fides nubes, uel as, ut Maecenas facilitas Aeneas, in en, ut lien;
+
item Graeca in os, ut heros; feminina quoque nominatiuo e littera finita,
+
ut Circe Dirce Phoenice.
+
de genetiuo casu singulari. omnia nomina trium generum casu
+
genetiuo numero singulari producuntur quae in has litteras syllabasue
+
deferuntur: in ae masculina et feminina, ut huius Aeneae huius fortunae; in
+
i masculina, ut pueri, feminina, ut huius lauri, neutra, ‹ut› huius doni;
+
in us masculina et feminina, ut huius portus et huius porticus; in u
+
neutrum tantum, ut huius cornu; in ei masculina et feminina tantum, ut diei
+
aciei; ‹in› es Graeca, ut huius Dirces Phoenices. corripiuntur uero
+
memorato casu quae in is syllaba terminantur, et sunt trium generum,
+
masculina, ut Catonis, feminina, ut orationis, neutra, ut sideris, et cetera his
+
similia.
+
de datiuo casu singulari. omnia nomina trium generum casu datiuo
+
singulari uariisque uocalibus terminata producuntur.
+
de accusatiuo casu singulari. omnia nomina accusatiuo casu
+
singulari corripiuntur praeter Graeca, si non reformentur in Latinam
+
declinationem. Graeco enim statu terminata in en syllabam producuntur, ut
+
Alciden Dircen Phoenicen.
+
de uocatiuo casu singulari. omnia nomina casu uocatiuo singulari
+
corripiuntur exceptis his quae o littera uel e uocali producta syllabaue es
+
uel as uel en terminantur, o, ut Cicero Iuno, e, ut Alcide Circe, es, ut
+
dies, as, ut dignitas Maecenas, en, ut lien.
+
de ablatiuo casu singulari. omnia nomina trium generum ablatiuo
+
casu singulari quinque uocalibus finita producuntur. ex his uero e littera
+
tam corripitur quam producitur; et prius quidem sic, masculina, ‹ut› ab
+
hoc oratore, feminina, ut ab hac Iunone, neutra, ‹ut› ab hoc sidere;
+
posterius uero sic, masculina, ut ab hoc die, feminina, ut ab hac re et
+
similia. neutrum enim e littera producta memorato casu nullum
+
terminatur.
+
de nominatiuo casu plurali. omnia nomina casu nominatiuo plurali
+
tam masculina quam feminina quacumque syllaba terminata producuntur
+
exceptis his quae Graeca sunt, ut Troes Phryges delphines.
+
de genetiuo casu plurali. omnia nomina trium generum casu
+
genetiuo plurali quibuscumque syllabis terminata corripiuntur.
+
de datiuo casu et ablatiuo plurali. omnia nomina trium generum
+
casu datiuo et ablatiuo numero plurali tam producuntur ea quae in is
+
syllaba finiuntur quam corripiuntur ea quae bus syllaba memoratis casibus
+
terminantur.
+
de accusatiuo et uocatiuo plurali. omnia nomina masculina et
+
feminina accusatiuo casu et uocatiuo plurali in quibus libet syllabis terminata
+
producuntur praeter Graeca, quae tam accusatiuo as syllaba finita quam
+
uocatiuo es terminata corripiuntur; accusatiuo sic, Troas Phrygas
+
delphinas, uocatiuo, o Troes Phryges et cetera similia.
+
+
metrorum, id est legitimae conpositionis, obscuritas scrupulosae
+
intentionis indaginem uehementer inquirit. quam ob rem omni anfractu
+
circumitionis ablato quaedam metra dilucide et breuiter exposui. etenim mihi
+
res uidebatur absurda rem natiua obscuritate difficilem etiam caligine
+
expositionis obtegere.
+
+
uersus est partium legitima dispositio et pedum culta copulatio
+
consonandi specie metricam exhibens regulam.
+
+
uersus heroicus a duodecim syllabis in septem decem longiatur; ultra
+
non potest. nam si plus habet, excutiuntur per ecthlipsin uel synaliphen.
+
scanditur autem sexiens. recipit etiam pedes, cum est legitimus, inter se
+
uariatos duos, spondeum et resoluta eius posteriore parte dactylum. sed
+
spondeus perpetuo in fine ponitur, cuius loco plerumque trochaeus
+
inuenitur, ea ratione qua indifferentem in omnibus metris postremam syllabam
+
ueteres esse crediderunt. hi igitur pedes syllabis inpares, temporibus
+
aequales, sex regionibus distributi quaterna tempora sua scandendo
+
partientes quattuor et uiginti temporibus metri totius siue tomas uel commata
+
siue cola, quae Latine sectiones incisa membra dicuntur, perfecta
+
conformatione concludunt. obseruatur autem ne ultimus pes sit trisyllabus,
+
exceptis pauculis uersibus qui hypermetri dicuntur, quorum abundantiam
+
excipiunt hi uersus qui secuntur incipientes a synaliphe ratione rythmica
+
facta, eoque facto uitium quod erat in fine uersus continuatio sequentis
+
emendat.
+
+
uersus herous senarius diuersis uocabulis appellatur. idem enim et
+
hexameter uel pythius uel epicus et priapeus et bucolicus uocatur, super
+
quas appellationes etiam Latine longus {pes} dicitur. heroici igitur sunt,
+
quotiens in primo spondius est et in tertio et in sexto. heroicus autem
+
propterea dicitur, quod uirorum fortium res gestas ac facta conmemoret;
+
hexametrum quoque, quod sex regionibus spondium et dactylum pedes
+
diuersis modis rationibusque conseruet. pythii etiam origo inde tracta est
+
(nec enim uidetur incongruum fabulosae antiquitatis commenta depromere):
+
Apollo cum Pythona Delphis propter ultionem matris necasset, accolae
+
primum timore carmen heroicum hexametrum initio sex spondiis
+
conpositum texuerunt; deinde soluta spondii altera syllaba sine damno temporis
+
dactylum quoque suscepit. quidam autem dicunt ‹quod› iambicum magis
+
gaudio subleuati motu celeri protulerunt. fertur etiam hoc heroicum
+
metrum eius oraculis postea celebratum et ex hoc uersum pythii nomen
+
accepisse. item priapii sunt, quotiens in primo loco spondius ponitur et in
+
quarto et in sexto, ut apud Vergilium
+defecisse uidet, sua iam promissa reposci
item
+
bucolici sunt, quotiens in quarta regione dactylus finiens partem orationis
+
inuenitur. identidem dactylicus nominatur, cum omnes fere dactylos
+
habet, maxime nouissimum, ut est apud Homerum
+
apud Vergilium tale est,
+panditur interea domus omnipotentis Olympi
item spondiacus appellatur, cum omnes spondios, quem quidam
+
molossicum dixerunt, ut
+Romani uictores Germanis deuictis
apud Homerum tale est,
+
+
uersus heroicus is dignitate primus est et plenae rationis perfectione
+
firmatus ac totius grauitatis honore sublimis multaque pulchritudinis
+
uenustate praeclarus qui sine ulla coniunctione quascumque alias orationis
+
partes ita mutuis inter se conexionibus colligat ut in scansione propria
+
nullus pes nisi nouissimus tantum {interdum} integram partem orationis
+
includat, atque ita sex regionibus suis spondium pedem dactylumque
+
custodiat ut dactylus perraro, et hoc quidem ornandi poematis gratia, quintam
+
regionem suam spondio concedat, spondius uero postremis finibus suis
+
numquam dactylum patiatur insidere. in tertia quoque regione melius
+
spondius penthemimeres quam dactylus diuidit. ceteri autem pedes sine ulla
+
inter se discretione uariantur. exempli gratia ponamus aliquem uersum
+
qui sit his omnibus quae supra memorauimus clarus, et qui adeo ipsi
+
Vergilio placuit ut nullo inmutato elemento duobus eum uoluminibus ponere
+
delectatus sit,
+Oceanum interea surgens Aurora relinquit
animaduertis pedes singulos ita esse scansionis lege diuisos ut eorum
+
nullus partem orationis incluserit nisi nouissimus, quem finalis necessitas
+
cogit.
+
+
uersus heroicus recipit figuras triginta duas. aut enim ex omnibus
+
spondeis erit et ob hoc spondiazon dicitur, quod uix apud Latinos
+
inuenitur, raro apud Graecos est, et erit huius modi uersus monoschematistus,
+
id est unius figurae, ut si facias
+aut leuis lamnas lento ducunt argento
aut si auctus numero quinque syllabarum omnes habuerit dactylos, id est
+
quinque, et ob hoc dactylicus nominatur (nam ultimum etiam supra
+
diximus disyllabum esse debere), monoschematistus dicetur, ut est
+panditur interea domus omnipotentis Olympi
uersus uero qui est sedecim syllabarum de quinque pedibus habens unum
+
spondeum uarie quinque regiones percurrentem erit figurarum quinque,
+
hoc est penteschematistus, ut est una species illarum in hoc uersu,
+Aeole, namque tibi diuum pater atque hominum rex
item e contra uersus qui est tredecim syllabarum de quinque pedibus
+
habens unum dactylum identidem in uicem quinque regiones percurrentem
+
erit figurarum quinque, hoc est penteschematistus, ut est una species
+
quinque figurarum
+cum Iuno aeternum seruans sub pectore uulnus
ille uero uersus qui de quinque pedibus duos habuerit dactylos promiscue
+
per quinque regiones uariatos decem figurarum erit et nominatur
+
decaschematistus uersus, qui constat quattuordecim syllabis, ut est una
+
species decem figurarum
+multa quoque et bello passus, dum conderet urbem
et contra si de quinque pedibus duo spondei fuerint in uicem dactylis mixti
+
et item quinque regiones percurrentes, erit decem figurarum uersus, qui
+
syllabis quindecim longiatur, ut supra, et est una species
+ arma uirumque cano ‹Troiae qui primus ab oris›
meminerimus autem figuras maiores dici, si dactyli plures fuerint, si
+
spondei, minores.
+
+
illud quoque obseruare debemus ut in heroo hexametro incisiones,
+
quas alii caesuras appellant, non nulli sectiones nominant, facias, quas
+
Graeci rite custodiunt. incisiones uersus heroici sunt quattuor. hae
+
finitis partibus orationis fiunt et tali ordine colligentur. prima est
+
penthemimeres, secunda est
tetrapodia bucolice dicitur, quia Theocritus auctor bucolici carminis hac
+
plurimum usus esse creditur. penthemimeres est semiquinaria, ubi post
+
duos pedes et unam syllabam pars orationis expletur, et ideo
+
penthemimeres uocatur, quia quinque ‹semi›pedes diuidit sic,
+defecisse uidet
se signari oculis
hinc quod remanet sic contexere poesin potest,
+gaudetque comantis
fixumque latronis
huic parti si adiciatur pyrrichius, eadem rursus efficit metrum ionicum
+
gaudetque comantis leo,
+
fixumque latronis leo,
+
fremit ore cruento leo,
+
haec duabus additis breuibus quartam incisionem efficiet, ita ut quarto
+
dactylum inuenias, ut est
+inferretque deos Latio g(enus) u(nde) L(atinum)
sunt qui quartum trochaeum in hac caesura conlocant et ex eo quae pax longa remiserat arma nouare parabant
alii uero spondeum, ut est
+inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto
ita tamen ut per omnia ista interualla quae diximus pars orationis finiatur.
+
remanebit pars uersus quae dicitur comma. hoc comma si priorem
+
habuerit dactylum, dicetur dactylicum, ut est
+orsus ab alto
si spondeum, spondiazon appellabitur, ut est
+cornua uelatarum obuertimus antemnarum
hae incisiones, quas Graeci tomas appellant, figuris formantur tribus,
+
simplici conposita coniuncta. simplex est cum inuenitur in uersu una incisio,
+
ut est
+panditur interea domus omnipotentis Olympi
conposita cum duae inueniuntur, ut est
+infandum regina iubes ‹renouare dolorem›
coniuncta cum tres inueniuntur, ut est
+
+
optimi uersus dena proprietate spectantur, principio ut sint inlibati
+
iniuges aequiformes quinquipartes partipedes fistulares aequidici teretes
+
sonores uocales. itaque et Graeci suos nuncupant
designentur, mutili exiles ecaudes fragosi fluxi; et hos Graeci
aucta uel inminuta aut amputata syllaba uel littera uitiantur, sed integra
+
et plenissima dictione firmantur, ut
+ depresso incipiat iam tum mihi taurus aratro
est enim uersus integer et nullo uitio contaminatus. iniuges sunt qui
+
nulla coniunctionis syllaba copulantur, quos Graeci
sicut
+tectum augustum, ingens, centum sublime columnis
sine nexu. nullus enim coniunctionis nexus occursat. aequiformes sunt
+
qui non conposita sed simplici figura ostentantur, ut
+urbe fuit media, Laurentis regia Pici
nusquam hic enim duae partes orationis nectuntur. quinquipartes sunt qui
+
quinque partes orationis liberas possident, ut
+ora citatorum cursu detorsit equorum
partipedes sunt qui in singulis pedibus singulas orationis partes
+
adsignant, ut
+miscent fida flumina candida sanguine sparso
fistulares sunt qui paulatim adcrescente partis orationis numero ab unica
+
syllaba plures adusque ducuntur, ut Homericus ille declarat,
+
aequidici sunt qui singulis propositionibus antithetas apparant dictiones, ut
+alba ligustra cadunt, uaccinia nigra leguntur
albis enim nigra opposuit, ligustris autem uaccinia tribuit et cadentibus
+
legenda adsignauit. teretes sunt qui uolubilem et cohaerentem continuant
+
dictionem, ut
+torua Mimalloniis inflatur tibia bombis
sonores sunt qui crepitant pronuntiatione fragosa et exultantem informant
+
dictionem, ut
+
et
+quadripedante putrem sonitu quatit ungula campum
uocales sunt qui alte producta elocutione sonantibus litteris uniuersam
+
dictionem inlustrant, ut est illud Paconianum,
+
de inprobatis uero uersibus uaria traduntur. mutili uel trunci sunt
+
qui in principio amputantur et litteram uel syllabam amittunt uel tempore
+
deficiunt; Graece dicuntur fluuiorum rex Eridanus
item Homericus ille,
+
uersus in media parte exiles uel hiulci Graece uocantur
item Homericus
+
ecaudes sunt qui in ultima conclusione oratiuncula uel syllaba fraudantur
+
uel tempore deficiunt; Graece
fragosi sunt qui inleuigato et incondito sono uariantur. fluxi sunt qui
+
soluto modo et uberi metro uacillanter quatiuntur.
+
+
qualitas metri est qua intellegimus utrum principale sit metrum an
+
deriuatiuum, hoc est finitae an infinitae ‹qualitatis›. finita est quae statuto
+
pedum conuenientium modo, numero etiam syllabarum definito quoad
+
protendi debeat, multiformis structurae conuersione decurrit, ut esse in omni
+
principali forma cognoscimus. infinita est in deriuatiuis, quae metrum
+
seruat et numerum syllabarum non seruat uni structurae adnexa, aut nec
+
metrum nec numerum syllabarum seruat sed structurae unitati deseruit,
+
aut diuersis uersibus et metris constructa a tertio uersu uel quarto
+
conualuit. metrum seruat et numerum syllabarum non seruat, ut in glyconio
+
uel pherecratio, quae metra dactylici imaginem habent, sed pedum minore
+
numero concluduntur. at uero nec metrum seruat nec numerum
+
syllabarum, ut in sapphico hendecasyllabo, in quo contrarios pedes unum in
+
uersum coniungit. item diuersis uersibus et metris a tertio uersu uel
+
quarto strophen reuocat, ut in Horatio alcaica illa tria uel asclepiadium
+
et glyconium et pherecratium coniunctum uidemus.
+
+
species metri sunt duae, finita et infinita. finita est qua intellegimus
+
utrum principale sit metrum an deriuatiuum. principale est quod ipsum
+
ex se formatum est et sua lege, non adsumpta, decurrit, et est finita in
+
omnibus metris principalibus. deriuatiuum quod ex principali originem
+
ducit, et est in omnibus deriuatiuis infinita species.
+
+
formae principalium metrorum secundum antiquitatis rationem
+
generalissimae duae sunt inuentae, dactylica et iambica. his etiam, ut aliorum
+
probat auctoritas, accedunt aliae septem hae, trochaica, anapaestica,
+
antispastica, choriambica, duae ionicae, paeonica, quam plerique rythmicam
+
esse dixerunt. quarum additione uel inminutione reliquae species uarie
+
contextae deriuantur. et aut a pedum quantitate quaedam nominantur, ut
+
est epos hexametrum; alia a pedum praecipua structura, ut anapaestica
+
trochaica iambica; alia ‹a› synzugiae quantitate, ut est trimetrum
+
tetrametrum; alia a numero syllabarum, ut est sapphicum hendecasyllabum et
+
heccedecasyllabum; alia ab inuentoribus, ut est sapphicum alcaicum; alia
+
ab iis qui frequentes in illis fuerunt, ut sunt aristophania archebulia
+
phalaecia asclepiadia glyconia, quae quidem infinitum possunt uariari
+
beneficio rythmorum, quorum uelut fuit conpositio.
+
+
modi metrici sunt sex,
principalis est legitimorum metrorum ordo. conpositus constat ex legitimo uersu
+
et eiusdem legitimi medietate isdem pedibus. inconpositus est {peregrinis
+
pedibus uersus ornatus}, cum fuerit alius uersus medius, secutus trimeter
+
heroicus. confusus est ex peregrinis pedibus uersus ordinatus. coniunctus
+
est, quando ex duobus metris uersus ordinatur, ut heroicus et iambicus *
+
+
species carminum sunt quattuor, acatalecta catalectica hypercatalecta
+
brachycatalecta. acatalecta est integer uersus singulorum metrorum.
+
catalectica est uersus minus habens metricae constitutionis. hypercatalecta est
+
super principium uersus syllabam plus habens. brachycatalecta pedem plus
+
habet quam poscit pedum dispositio.
+
+
qualitates carminum sunt sex, heroica comica tragica melica satyrica
+
dithyrambica.
+
+
regiones pedum sunt quinque, thesis arsis basis synzugia dipodia.
+
hae sic ordinantur. thesis in disyllabis constat, arsis in trisyllabis, basis
+
synzugia dipodia in tetrasyllabis constat; sed basis in epitritis et paeonibus
+
fit, synzugia ‹in› contrariis, sed dipodia ‹in› paribus.
+
haec interim, quantum ad simplicem cognitionem spectat,
+
prudentiae tuae sensibus explanasse sufficiat. cetera uero metra, quae sunt
+
tortuosis obscuritatibus implicata ac multarum rerum diuersitate perplexa,
+
oportunis temporibus ac certis rationibus edocebo. quae quidem omnia
+
siquis profundis sensibus intimarit ac sincera mentis intentione perspexerit
+
et conpetenti studio diligentiaque seruarit, non tantum ipse in pangenda
+
uersificatione pollebit uerum etiam de aliorum carminibus, quotiens libitum
+
fuerit, iustis rationibus et inreprehensibili sententia iudicabit, quae metra
+
quibus pedibus regantur.
+
+
elegium metrum binis uersibus constat, hexametro heroo et ei
+
subiuncto quinario. prior pedes heroi recipit, posterior pentameter, id est
+
quinarius, scanditur duabus semiquinariis, id est ut posterior tome duos
+
dactylos habeat et semipedem, quod genus scansionis est usitatius. alii
+
uero sic scandunt: feritur quinquies, in primis duabus gressionibus
+
admittit dactylum et spondeum tam in uicem inter se conpositos quam sese
+
iterantes, pro ut ratio postulauerit; tertiam regionem sine dubio perpetuo
+
spondeus debet habere. et si memorati pedis breuem priorem syllabam
+
pro longa positam inueneris, quod raro fit, ne te moueat. potest enim
+
haec esse communis, quia pars orationis finitur. duobus anapaestis
+
terminatur.
+
de eodem aliter. pentametrum elegeum constat ex duabus
+
semiquinariis, id est ut posterior tome duos dactylos habeat et semipedem.
+
quidam uero sic scandunt: tertium pedem spondeum faciunt, ut duo anapaesti
+
sequantur, propter quod oportet semipedem prioris tomes longam esse.
+
alii uero, quia duo commata esse dixerunt, uoluerunt breuem esse et
+
prioris tomes semipedem, quia nouissima semper indifferens est, atque hoc
+
utuntur exemplo,
+‹hoc mihi tam grande munus habere datur›
id est ut semipes partem orationis uideatur implere. nam talis pentameter
+
uitiosus erit,
+‹inter nostros gentilis oberrat equus›
sed et hoc accipiendum est, quod ‹non tantum› geminum comma, id est
+
elegus, hexametro subiungitur sed, ut Archilochus inuenit, et dactylica
+
tome.
+
+
uersus ternarius iambicus, quo tragoediae et comoediae scribuntur,
+
ipso iugiter iambo et sine auxilio pedis alterius constat, a quo nominatur.
+
sed uarietatis causa recipit dactylum spondeum anapaestum tribrachyn.
+
fiunt itaque numero quinque, qui conuenienter, pro ut ratio postulauerit,
+
inter se uariantur: sed in sinistris pedibus ipsum debet recipere iambum
+
aut tribrachyn aut pyrrichium, quarta tamen regione ipsum perpetuo
+
dominum; in dextris quem libet, ut fors obtulerit, de supra memoratis. in
+
comoediis uero latius funditur et, licet currit sic uti in tragoediis senarius
+
iambicus, tamen recipit pedes spondium dactylum anapaestum
+
proceleumaticum tribrachyn pyrrichium et ipsum dominum iambum; sed in dextris
+
pedibus in comoedia quemcumque ex his, in sinistris tribrachyn et
+
pyrrichium et se ipsum; aliquando in secundo et sexto loco et anapaestum et
+
proceleumaticum. quarto uero aut ipse aut proceleumaticus esse debet,
+
magis, in quantum potest, ipse. catalexin facit in bacchio. feritur
+
quoque senarius iambicus conbinatis pedibus ter et singulis conbinationibus
+
praeponitur qui libet pes de supra memoratis quinque pedibus. item
+
subiungitur unus sine dubio ex tribus his, id est tribrachys uel anapaestus
+
uel ipse dominus. non numquam etiam pyrrichium admittit, quia nouissima
+
metri syllaba indifferenter ponitur. ex hoc utique deriuatur choliambus, in
+
fine clodicans, quoniam expulso pyrrichio uersa uice spondeus interpositus
+
utpote contrarius aduersarii crura frangit. saepius autem tertiae
+
conbinationis secundo pede inuenitur communis syllaba, quae excipitur a duabus
+
consonantibus, quarum prior sit muta, sequens liquida. sane huic metro
+
ternario si accesserit quarta dipodia, fit uersus quadratus, qui per
+
conbinationem quater feritur, eosdem recipiens pedes quos iambicus ternarius,
+
aeque tragoediae comoediaeque conueniens; et habet uero in se
+
catalecticum et acatalectum. in hoc metro tam inseritur in fine pariambus quam
+
excluditur choriambus.
+
+
trochaicum metrum recipit pedes quinque, dactylum spondeum
+
anapaestum tribrachyn trochaeum, a quo nominatur. in triplicem autem
+
feritur dipodian, et uni cuique sine dubio pedes tam praeponuntur hi,
+
trochaeus dactylus tribrachys, quam subiungitur qui libet de supra memoratis
+
quinque pedibus. catalexin facit aut in amphimacro aut in epitrito quarto.
+
hoc autem metrum ab iambico distat, quod in illo conbinatis pedibus, id
+
est singulis conbinationibus, praeponitur qui libet pes de supra memoratis
+
quinque pedibus et subiungitur unus de tribus qui ex breui constant, in
+
trochaico uero uersa uice trinae conbinationi praeponitur unus de tribus et
+
item subiungitur qui libet de quinque pedibus.
+
+
anapaesticum metrum est quod aut solo ipso anapaesto constat aut
+
adiunctis cum eo, pro ut fors tulerit, spondio tribracho dactylo. sed
+
dactylum numquam recipit nisi in dextris pedibus uel quemque ex illis aliis;
+
in sinistris uero quem libet ex tribus, pro ut res exegerit, extra dactylum,
+
spondeum tribrachyn anapaestum. hoc metrum catalexin facit aut ‹in› ionico
+
in choriambo. scire debemus tum demun in ultimo trisyllabos hoc
+
metrum admittere, cum in paenultimo loco spondeum habet.
+
alii de eodem sic. anapaesticum metrum recipit pedes quattuor,
+
dactylum spondeum proceleumaticum anapaestum, a quo nomen meruit. horum
+
conpositio frequens est anapaesto, per quem plurimum constat; sed
+
dactylum in dextris pedibus tantum habet uel quem libet ex aliis, in sinistris uero
+
extra dactylum quem libet ex tribus, pro ut res exegerit, id est
+
spondeum, tribrachyn, ipsum dominum. a dimetro autem in tetrametrum
+
ampliatur. ‹praeponitur› autem tam dactylus perpetuo dexter et tres alii quam
+
subiungitur unus qui libet ex tribus. huius clausula spondeo et dactylo
+
terminatur.
+
+
antispasticum metrum conponitur antispasto, admittit autem et
+
iambicam basin per synpathian. et prima quidem regio primae gressionis
+
antispasticae magnitudinis omni genere a poetis mouetur. longiatur autem a
+
dimetro usque pentametrum. perfectissimum autem est heccedecasyllabon
+
sapphicum, et hoc quidem acatalectum est et habet nouissimam basin
+
iambicam. tetrametrum autem catalecticum perfectissimum est quod
+
appellatur priapium, quod
+
choriambicum metrum constat choriambo pede quadrato, a quo
+
nomen sumpsit. a dimetro autem in tetrametrum longiatur. feritur per
+
dipodian quater, in qua antecedit trochaeus, sequitur iambus, sed interdum
+
priore trochaei syllaba in duas breues resoluta tribrachyn admittit. mediae
+
duae quoque dipodiae iambicae optime ponuntur; quartae clausula, id est
+
ultimus pes, aut bacchio aut amphibracho terminatur, uel potius iambica
+
dipodia conlocatur, in qua antecedit anapaestus, sequitur ‹una syllaba›.
+
+
ionicus maior constat homonymo pede, admittit autem
multiformiter uariatur et brachycatalecton desiderat. a dimetro in tetrametrum
+
longiatur.
+
ionicus quoque minor constat ex homonyma dipodia, in qua
+
antecedit pyrrichius, sequitur spondeus, uel anapaestus et pyrrichius. non
+
numquam etiam
et in dimetris quidem, cum prior basis pentasemos fuerit, id est
+
temporum quinque, erit sine dubio secunda heptasemos, id est temporum
+
septem. a dimetro in trimetrum ampliatur.
+
+
paeonicum metrum, quod plerique rythmicum esse dixerunt, constat
+
priore paeone, admittit uero et quartum et creticum et bacchium a breui
+
qui est. a dimetro ‹in tetrametrum longiatur›. hoc
Aristophanes conposuisse creditur. elegantissimum est igitur, cum per singulos
+
pedes pars orationis impleatur.
+
+
uersuum genera praecipua sunt quinque. aut enim dimetri sunt aut
+
trimetri aut tetrametri aut pentametri aut hexametri. sed singulorum
+
plurimae sunt species.
+
de dimetro. dimeter {est} ex inferiore parte hexametri, qui habet
+
dactylum et spondeum uel trochaeum. huius exemplum est in Horatio
+
tale,
+terruit urbem
quale illud est,
+primus ab oris
de trimetro. trimeter herous ex inferiore parte hexametri. huius
+
exemplum est tale,
+
iam uaga tollere Phoebus,
+
lumina destinat ortu.
+
de tetrametro. tetrameter herous ex inferiore parte. cuius
+
exemplum est tale,
+
fulmina nubibus obuia torques.
+
de pentametro heroo. pentameter herous ex inferiore parte. huius
+
exemplum est
+
sparsaque luminibus polus indicat astra.
+
haec incisa dicuntur, id est commata. et quaedam ex inferiore parte
+
hexametri detracta possunt uideri de superiore eiusdem parte desecta.
+
de pentametro elegiaco. pentameter elegiacus, cuius exemplum est
+candida caeruleo nata Venus pelago
hic constat ex duobus principiis hexametri. recipit in imo duo anapaestos
+
uel certe nouissimum tribrachyn praedicta ratione ultimarum syllabarum.
+
de iambico comico. iambicus qui uerus est constat ex omnibus
+
iambis, ut
+anus uirente secta pinus in Crago
hic recipit spondeos uel alios sui generis pedes, id est totidem temporum,
+
etsi non totidem syllabarum, recipit, inquam, spondeos, sed primo et
+
tertio et quinto loco, ultimo autem aliquando pariambum.
+
de iambico tragico. iambicus tragicus. hic, ut grauior iuxta
+
materiae pondus esset, semper quinto loco spondeum recipit. aliter enim esse
+
non potest tragicus. cetera ratio superioris iambici in hoc obseruanda est.
+
de iambico scazonte. iambicus scazon idem hipponacteus ab auctore
+
dicitur fere similis superioribus, nisi quod in imo habet spondeum. huius
+
exemplum est
+ligare guttur pendulo cauum uinclo
de iambico archilochio. iambicus colobus archilochius. hic de uero
+
iambico syllaba extrema detracta factus est, et est eius exemplum in
+
Horatio tale,
+trahuntque siccas machinae carinas
si esset carinulas, esset iambicus uerus.
+
de trochaico. trochaicus idem septenarius et quadratus. hic si
+
uerus est, omnes septem trochaeos habet et semipedem, id est unam
+
syllabam, cuius exemplum tale est,
+
inmerens anus uirente secta pinus in Crago.
+
hic fit cum ad iambici ueri principium additur pes trisyllabus amphimacrus.
+
hic recipit pedes sui generis, quam rem de iambico diximus.
+
‹de trochaico hipponacteo› * fit trochaicus hipponacteus, quoniam
+
iambico cognatus est. huius exemplum est
+
festa dies amoene luce praepotens salue.
+
hoc sic est ut si facias tale,
+
Socrates ligare guttur pendulo cauum uinclo.
+
quos autem pedes recipit ex superioribus lique fiet.
+
de trochaico colobo * si dicam
+
Socrates trahuntque siccas machinae carinas.
+
et hic recipit trochaeos et ceteros sui generis pedes et in imo spondeum
+
uel trochaeum.
+
de asclepiadeo. asclepiadeum ab auctore dictum, cuius exemplum est
+Maecenas atauis edite regibus
hic potest, unde ortus est, ad pentametrum elegiacum redigi addita una
+
syllaba sic,
+
Maecenas atauis edite remigibus.
+
quod tale est quale illud supra,
+candida caeruleo nata Venus pelago
potest asclepiadeus ab hexametro nasci detracto in mediis partibus
+
disyllabo uerbo et ‹in› ultimis, ut si dicas
+nimborum in patriam, loca feta furentibus austris
‹nimborum in patriam feta furentibus›;
+
aut illud
+auolsumque humeris caput et ‹sine› nomine corpus
‹auolsumque humeris et sine nomine›.
+
rursus illi asclepiadeo adde disyllabum uerbum in medio et in imo, facies
+
hexametrum sic,
+
Maecenas atauis ades edite regibus olim.
+
de hendecasyllabo sapphico. hendecasyllabum sapphicum Sappho
+
poetria inuenit. exemplum huius tale est,
+iam satis terris niuis atque dirae
superior pars ex trochaico est. nam si haec uerba iam satis terris
horum residuis partibus trimetri anapaestici hypercatalecti fiunt tales,
+sua iam promissa reposci
ultro inplacabilis ardet
haec si acceperit unam breuem, faciet finita parte orationis secundam
+
caesuram. secunda est
tertium trochaeum ponas, a quo nomen traxit, ut est
+infandum regina
{huic} addito anapaesto uel spondio tertia constabit incisio. tertia est
+
hephthemimeres, Latina lingua translata semiseptenaria, scilicet quia septem
+
diuidit, ut est
+Italiam fato profugus
tum demum mouet arma leo
excutiens ceruice toros
suppleas, facies integrum trochaicum sic,
+
iam satis terris uirente secta pinus in Crago.
+
inferior autem, uerba haec niuis atque dirae
sunt. denique additis quae desunt iambicus poterit inpleri sic,
+
niuis atque dirae secta pinus in Crago.
+
haec metra quae ex commatibus constant, unde partes habent, inde et
+
pedes sumunt.
+
de choriambico. choriambicus est qui constat choriambo pede, qui
+
est ex longa et duabus breuibus et longa. huius exemplum est:
+
ergo ades huc ambrosia de Veneris palude.
+
est in Horatio tale,
+hoc deos uere Sybarin quid properas amando
recipit hic in imo uel palimbacchium pedem, qui est ex breui et duabus
+
longis, uel amphibrachyn, qui est ex breui et longa et breui.
+
de archilochio. archilochium de proximo superiore praecisum est
+
huius modi,
+Lydia dic per omnes
hoc tale est quale si facias:
+cur properes amando
quod magis apparebit unde sit sectum, si sic iungas,
+
‘hoc deos uere Sybarin Lydia dic per omnes
sic enim integer est choriambicus.
+
de hendecasyllabo phalaecio. hendecasyllabum phalaecium a Phalaeco
+
inuentum tale est,
+
uidi credite per lacus Lucrinos.
+
huius pars prior de hexametro est, quam supplebimus sic,
+
uidi credite per liquidos Nereida fluctus.
+
posterior autem pars de principio iambici est, quam si suppleamus,
+
integrum iambicum faciemus sic,
+
lacus Lucrinos inter alta nauium.
+
anacreontius in Horatio talis est,
+sic te diua potens Cypri
praecisus hic est de proximo superiore hendecasyllabo et tale est quale illud,
+
uidi credite per lacus.
+
rursus hendecasyllabos ex isto superiore potest ‹fieri sic›,
+
sic te diua potens Cypri Lucrinos.
+
ergo apparet tris syllabas hendecasyllabo esse ‹de›tractas, ut anacreontius
+
fieret.
+
archilochium aliud in Horatio tale est,
+soluitur acris hiems grata uice ueris et fauoni
hoc ut fieret, indita est hexametro syllaba ante duas ultimas. denique si
+
eam detrahas, facies hexametrum sic,
+
soluitur acris hiems grata uice ueris et oni,
+
alcaicum ab Alcaeo inuentum in Horatio tale est,
+uides ut alta stet niue candidum
hoc ex duobus commatibus constat. nam superius illud uides ut alta
edite regibus
alcaicum aliud in Horatio tale est,
+pones iam‹bis› siue flamma
hic si addas uerbum torrida, erit plenus iambicus sic,
+
pones iambis siue flamma torrida.
+
ergo apparet hoc alcaicum ab iambico esse praecisum.
+
alcaicum aliud in Horatio tale est,
+usque meis pluuiosque uentos
ut hic fieret, hexametri ultra medium ‹sex syllabae› exectae sunt; quas si
+
uelis reddere, supplebis hexametrum sic,
+
usque meis pluuiosque rapaci turbine uentos.
+
archilochium aliud in Horatio tale est,
+nullam, Vare, sacra uite prius seueris arborem
huic tolle duo uerba disyllaba iuxta principium, facies asclepiadeum sic,
+
nullam uite prius seueris arborem.
+
hoc enim tale est quale illud,
+Maecenas atauis edite regibus
ergo apparet quid Archilochus interposuerit.
+
‹anacreontium› dimetrum ex archilochio huius modi est,
+
capiunt feras et aptant.
+
hoc tale est quale illud,
+uice ueris et fauoni
glyconium ex iambico dimetrum in Horatio tale est,
+non ebur neque aureum
hoc ex inferiore iambici parte praecisum est. nam si reddas ei principia,
+
supplebis iambicum sic,
+
ibis Liburnis non ebur neque aureum.
+
ionicus
et duabus longis. huius exemplum in Horatio
+miserarum est neque amori dare ludum
ionicus
duabus breuibus constat, cuius exemplum
+Pansa optime, diuos cole, si uis bonus esse
hic et sotadeus uocatur, quia Sotades eo plurimum usus est.
+
archilochium ex iambici parte priori in Horatio tale est,
+ut prisca gens mortalium
huic si inferiora restituas, quae Archilochus amputauit, facies iambicum
+
plenum sic,
+
ut prisca ‹gens› mortalium uitam trahit.
+
archilochium aliud in Horatio tale est,
+scribere uersiculos amore percussum graui
satis apparet priorem partem hexametri esse, posteriorem ex iambico. nam
+
illud scribere uersiculos
arma uirumque cano
tale est quale illud in iambico ibis Liburnis
candidum
illud autem quod est amore percussum graui
sunt hic bini anapaesti aut qui recipi solent, in imo autem aut bacchius
+
est, qui constat ex duabus longis et breui, aut molossus, qui constat ex
+
tribus longis. alienum autem pedem metra nisi recipiant, modus non facile
+
finitur et magis rythmus est quam metron. et Varro dicit inter rythmum,
+
qui Latine numerus uocatur, et metrum hoc interesse quod inter materiam
+
et regulam.
+
dimeter ex ionico sotadico solet fieri talis,
+
Venus ex marmore pulchro.
+
hoc tale est quale illud,
+
cole si uis bonus esse.
+
nam integri sotadici dederamus exemplum tale,
+Pansa optime, diuos cole, si uis bonus esse
proceleumaticum metrum est quale fecit Serenus,
+animula miserula properiter abiit
hoc constat ex proceleumatico pede, qui est ex quattuor breuibus. in imo
+
recipit trisyllabum pedem incertum quem, quia de ultima syllaba id uarie
+
obseruandum est quod supra dictum est.
+
molossicum metrum mihi durissimum uidetur. huius exemplum dat
+
Caesius Bassus tale,
+Romani uictores Germanis deuictis
omnes longae sunt, quia molossus constat ex tribus longis. hunc sane
+
uersum simillimum puto illi hexametro qui spondiacus dicitur. nam et hic
+
similiter duodecim syllabas longas habet.
+
cretici uersus hoc exemplum est,
+
alma lux roscida prima flamma nitens.
+
me sat est dixisse creticum constare ex longa et breui et longa, qui idem
+
amphimacros nominatur.
+
antibacchius uersus huius modi est,
+
mariti beati paremus nepotes.
+
huius facilis partitio, cum sciamus pedem ipsum constare ex breui et
+
duabus longis.
+
bacchiacum metrum est tale,
+laetare bacchare praesente Frontone
hoc mihi uidetur magis ad prosam conuenire. et sane multis pedibus in
+
oratione utimur, licet stulti putent liberum a uinculis pedum sermonem
+
prosae esse debere.
+
archebulium metrum, ubi hexametro prima syllaba ablata est et ab
+
ultima tertia, et factum est tale,
+tibi nascitur omne pecus, tibi crescit herba
restitue syllabas amputatas et implebis hexametrum sic,
+
nam tibi nascitur omne pecus, tibi crescit in herba.
+
trimeter herous ex inferiore, supra quod dixi. sed hoc Serenus
+
nouum fecit hoc modo,
+culicellus amasio Tulle
hic praeposita est una syllaba. nam si esset tale,
+
cellus amasio Tulle,
+
manifeste tres pedes essent, quos habet pars posterior hexametri.
+
galliambum. metrum apud Maecenatem tale est,
+ades, inquit, o Cybebe, fera montium dea
+
superius comma quod est ades, inquit, o Cybebe
ut prisca gens mortalium
de hoc supra dictum.
+
Archilochus ita metra consecuit ut et iambico detraheret ‹primam
+
syllabam› et faceret uersum talem,
+
Iuppiter salutis arbiter meae.
+
nam si dicas:
+
o Iuppiter salutis arbiter meae,
+
erit iambicus plenus.
+
anapaesticus, qui ex pedibus anapaestis constat, talis est in Sereno,
+
Panope
hic recipit pedes sui generis, de qua re supra diximus. anapaestus autem
+
fit ex duabus breuibus et longa.
+
anapaesticum choricum habemus in Seneca,
+audax nimium qui freta primus
admiscetur huic propter gratiam uarietatis dimeter herous. nam tale est
+qui freta primus
terruit urbem
in cetero recipit hoc metrum spondeos et alios sui generis pedes.
+
Archilochus etiam de iambico colobo fecit comma tale,
+huc ades, Lyaee
quod tale est quale illud,
+machinae carinas
et potest suppleri iambicus colobus sic,
+
trahuntque siccas huc ades Lyaee.
+
dimetrum heroum ex superiore parte hexametri factum est, ut sunt illa,
+
scribenti mihi,
+
praemonstra dea.
+
hic enim duo pedes sunt de principio hexametri.
+
sic et trimetrum ex superiore parte hexametri tale,
+
Musae Pierides nouem.
+
sed hoc idem anacreontion est, de quo supra diximus. nam simile est
+
illud quod posueramus exemplum,
+sic te diua potens Cypri
tetrametrum heroum ex superiore tale est,
+
optima mente tibi fero munera.
+
hic si addas duos pedes, id est terruit urbem
pentameter quoque heroicus fit ex superiore parte hexametri sic,
+
fontes et gelidi peragro uada fluminis.
+
hic perspicuum est unum pedem deesse quo minus sit plenus hexameter.
+
heptametrum heroum fieri solere si dixero, ridiculum quibusdam
+
uidebitur, sed eius exemplum tale in‹uenitur›,
+
Clio cui dedit ingenium docile atque libidine uinctum.
+
saturnium in honorem dei Naeuius inuenit addita una syllaba ad
+
iambicum uersum sic,
+summas opes qui regum regias refregit
huic si demas ultimam syllabam, erit iambicus, de quo saepe
+
memoratum est.
+
angelicum metrum celeritate nuntiis aptum Stesichorus inuenit. unam
+
enim ultimam syllabam detraxit hexametro et fecit tale,
+
optima Calliope miranda poematibus.
+
restitue quam libet in ultimam syllabam, et inplebis hexametrum.
+
priapeum, quo Vergilius in prolusionibus suis usus fuit, tale est,
+
incidi patulum in specum procumbente Priapo.
+
prius comma ex inferiore parte iambici supplebitur sic,
+
ibis Liburnis incidi patulum in specum.
+
posterius comma ex inferiore parte hexametri supplebitur sic,
+
arma uirumque cano qui procumbente Priapo.
+
anapaesticum dimetrum fit incisione, cuius haec exempla sunt,
+agite o pelagi cursores
+
cupidam in patriam portate
uice ueris et fauoni
inferius comma superiori simile esset, nisi amisisset ultimam syllabam.
+
galliambum aliud ex hoc ipso factum, et ei simillimum esset, nisi
+
quod, ut eneruatius fieret et mollius, secunda aut tertia ab ultima syllaba
+
in duas breues geminata est, et factum tale,
+latus horreat flagello, comitum chorus ululet
si esset sic: comitum chorus uolet, esset illi simile,
+fera montium dea
ceterum huic metro, quod eneruatum diximus, simile est illud neotericum,
+
quod est tale,
+rutilos recide crines habitumque cape uiri
hoc simile est illi de quo paulo antea disputaui, quod fuit tale,
+latus horreat flagello, comitum chorus ululet
septenarium uersum Varro fieri dicit hoc modo, cum ad iambicum
+
trisyllabus pes additur, et fit tale:
+
quid inmerentibus noces, quid inuides amicis?
+
similis in Terentio uersus est,
+nam si remittent quippiam Philumenae dolores
et in Plauto saepius tales reperiuntur.
+
octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes iambico metro
+
praeponuntur, et fit uersus talis,
+
pater meus dicens docendo qui docet dicit docens.
+
tolle hinc primos duos iambos, et erit tale quale illud est,
+ibis Liburnis inter alta nauium
trimeter herous ex superiore * iambico diximus. sed hoc Varro ab
+
Archilocho auctum dicit adiuncta syllaba et factum tale,
+
omnipotente parente meo.
+
huic si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedes quos prior pars
+
hexametri recipere consueuit.
+
archilochium Varro illud dicit quod est tale,
+
ex litoribus properantes nauibus recedunt.
+
hic superius comma, quod est tale, ‹ex litoribus properantes, simile est
+
illi quod est tale›,
+Troiae qui primus ab oris
inferius comma, quod est tale, nauibus recedunt, simile est illi quod est
+
tale,
+machinae carinas
dimetrum quoque quod est ex superiore parte hexametri
+
Archilochus una syllaba auxit et fecit tale,
+
uult tibi Timocles.
+
hoc tale est quale in Horatio
+arboribusque comae
et illud,
+ arma uirumque cano
denique detrahe ultimam syllabam, et erunt duo pedes qui priorem
+
hexametri habent partem.
+
dimetrum et illud quod est ex inferiore parte hexametri Archilochus
+
auxit praeposita una syllaba, immo duabus quae pro una sunt et
+
semipedem faciunt, et est tale,
+
noua munera diuum.
+
hic tolle semipedem, et erit:
+
munera diuum.
+
hoc simile est illi,
+terruit urbem
de quo dictum
+
* Archilochum et Horatium
+niuesque deducunt Iouem, nunc mare nunc siluae
hic superius comma ex principio iambici est, inferius ex principio
+
‹hexametri›.
+
hexametrum heroum plerique ita adcumularunt ut facerent talem
+
rythmum,
+
et mediis properas aquilonibus ire per aequora, litus ama.
+
hic utrumque comma ex superiore parte hexametri est. sed illud superius,
+
quod est tale, et mediis properas aquilonibus, tetrametrum heroum est;
+
illud autem inferius, quod est tale, ire per aequora litus ama,
+
trimetrum heroum est.
+
reciprocus uersus apud neotericos talis est,
+
sotadicus est ex utraque, sed durus, ut possit ad recursum conuenire.
+
‹de› sotadico iam dictum. reciprocus alter huius modi est,
+esse bonus si uis, cole diuos, optime Pansa
+
Pansa optime, diuos cole, si uis bonus esse
hic in procursu hexameter est, in recursu sotadicus. reciprocum genus
+
mirum inuenerunt otia curiosa. nam repertum est posse hexametrum per
+
hexametrum recurrere in illo uersu,
+ Musa, mihi causas memora quo numine laeso
laeso numine quo memora causas mihi, Musa.
+
reciprocum neoterici, si non fallor, nouum protulerunt, ut per duos
+
uersus duo alii recurrant, ut in illis uersibus,
+
hic et in currentibus et in recurrentibus uersibus priores hexametri sunt,
+
posteriores pentametri elegiaci. reciprocus item qui est talis,
+
hic decurrit iambicus, recurrit elegiacus. sed iambicus recipit nouam
+
syllabam ab ultima tertiam, ut possit recurrere.
+
iambicus hexameter fit, cum iambo terminatur, et fit talis,
+
per uarios semper currunt mea carmina modos.
+
si proximam ultimae syllabam producas, erit uersus hexameter. dimeter
+
fulmina nubibus obuia moues.
+
si esset in hoc uerbum torques, esset tetrameter ex heroo. pentameter
+
undique nominibus pons indicat iter.
+
si uelis in imo astra ponere ubi est iter, facies pentametrum heroum ex
+
inferiore.
+
Serenus fecit huius modi uersum,
+qui nauigium nauicula aufers Picenae marginis acta
superius comma est ex anapaestico chorico, de quo supra dictum est.
+
nam hoc qui nauigium nauicula aufers
audax nimium qui freta primus
inferius autem comma, quod est tale, Picenae marginis acta
est illi,
+Troiae qui primus ab oris
Sereni aliud tale est,
+ pingere conlibitum est, graphidem date, promite
+
uolarium
superius comma est tetrametrum heroum ex superiore, posterius comma
+
est dimidium elegiaci; de quibus plenissime disputatum est.
+
Sereni aliud tale,
+quod si tibi uirgo furens reseret cita claustra
+
puerperii
hic si primum semipedem detrahas, erit simile proximo superiori.
+
Serenus mirum comma huius modi fecit in his uersiculis,
+pusioni meo
septuennis cadens
haec dimetra ex epitrito sunt. epitritus autem pes constat ex longa et
+
breui et duabus longis. posterior pes aut iambus est aut pariambus.
+
‹ex› iambico nouum carmen refert Varro, cuius exemplum est tale,
+
pedem rythmumque finit.
+
si addas hic quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum
+
supplebis sic,
+
pedem rythmumque finit alta nauium.
+
potest hoc comma tale esse quale illud,
+Philumenae dolores
quod est ex iambico septenario. et illud hinc est comma, quod Arbiter
+
fecit tale,
+
+
metra etiam quae Horatii corpus continet quod
Maecenas atauis edite regibusHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,1,1
Maece.nas atauis. edite re.gibusHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,1,1
iam sa.tis ter.ris ni.uis at.que diraeHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,2,1
terruit. urbemHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,2,4
iam satis ter.ris niuis at.que diraeHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,2,1
sic te. diua potens. CypriHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,3,1
sic fra.tres Hele.nae. lucida. sideraHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,3,2
soluitur. acris hi.ems gra.ta uice. ueris. et fa.uoniHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,4,1
trahuntque siccas. machi.nae ca.rinasHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,4,2
quis mul.ta graci.lis. te puer. in rosaHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,5,1
grato. Pyrra sub. antroHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,5,3
cui fla.uam religas. comamHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,5,4
scribe.ris Vari.o. fortis et. hostiumHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,6,1
miles. te duce ges.seritHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,6,4
miles. te duce. gesseritHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,6,4
lauda.bunt ali.i cla.ram Rhodon. aut Mity.lenenHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,7,1
aut Ephe.sum bima.risue Co.rinthiHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,7,2
Lydia dic. per omnesHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,8,1
hoc deos ue.re Sybarin. cur properes. amandoHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,8,2
uides ut al.ta stet niue. candidumHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,9,1
siluae labo.rantes gelu.queHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,9,3
flumina con.stiterint a.cutoHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,9,4
Mercuri fa.cunde nepos. AtlantisHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,10,1
more pa.laestraeHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,10,4
tu ne. quaesie.ris. scire ne.fas. quem mihi. ‹quem tibi›Horatius ,<hi>carm.</hi> 1,11,1
quem ui.rum aut he.roa. lyra. uel acriHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,12,1
cum tu. Lydia. TelephiHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,13,1
o na.uis refe.rent. in mare. te noui
pastor. cum trahe.ret. per freta. nauibus
o matre pul.chra filia. pulchriorHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,16,1 :pulcra … pulcrior (Hor.)
uelox amoe.num saepe Lu.cretilemHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,17,1
nullam. Vare sacra. uite prius. seueris ar.boremHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,18,1
mater. saeua Cu.pidinumHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,19,1
uile. pota.bis mo.dicis. SabinumHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,20,1
Dia.nam tene.rae. dicite. uirgines
uitat. inule.o. me simi.lis ChloeHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,23,1 :uitas (Hor.)
quis de.sideri.o. sit pudor. aut modusHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,24,1
Musis ami.cus tristiti.am et metus
natis in u.sum laetiti.ae scyphisHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,27,1
te maris. et ter.rae nume.roque ca.rentis ha.renaeHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,28,1
Icci bea.tis nunc Ara.bum ‹in›uides
o Ve.nus re.gina. Cnidi. Paphique
quid dedica.tum poscit A.pollinemHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,31,1
posci.mus si. quid ua.cui. sub umbraHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,32,1 :poscimus (Hor.)
Albi. ne dole.as. plus nimi.o memorHoratius ,<hi>carm.</hi> 1,33,1
parcus deo.rum cultor ‹et.› infrequens
et tu.re et fidi.bus iuuat
nunc est biben.dum nunc pede. libero
Persi.cos o.di pu.er ap.paratus
motum ex Metel.lo consule. ciuicum
nullus. argen.to co.lor est. auarisHoratius ,<hi>carm.</hi> 2,2,1 :argento (Hor.)
aequam memen.to rebus in. arduis
ne sit. ancil.lae ti.bi amor. pudoriHoratius ,<hi>carm.</hi> 2,4,1
nondum subac.ta ferre iu.gum ualet
Septi.mi Ga.des a.ditu.re mecum et
o saepe me.cum tempus in. ultimum
ulla. si iu.ris ti.bi pe.ierati
non semper im.bres nubibus. hispidos
recti.us ui.ues Li.cini. neque altum
quid bellico.sus Cantaber. et Scythes
nolis. longa fe.rae. bella Nu.mantiaeHoratius ,<hi>carm.</hi> 2,12,1
ille et nefa.sto te posu.it dieHoratius ,<hi>carm.</hi> 2,13,1
eheu fuga.ces Postume. PostumeHoratius ,<hi>carm.</hi> 2,14,1
oti.um di.uos ro.gat in. patenti
cur me querel.lis exani.mas tuis
non e.bur ne.que aure.umHoratius ,<hi>carm.</hi> 2,18,1
mea. reni.det in. domo. lacu.narHoratius ,<hi>carm.</hi> 2,18,2
Bacchum in remo.tis carmina. rupibus
non usita.ta nec tenu.i ferar
odi profa.num uulgus et. arceoHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,1,1
quid fles. Asteri.e. quem tibi. candida
donec. gratus e.ram tibiHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,9,1
extre.mum Tana.in. si bibe.res Lyce
Mercu.ri nam. te do.cilis. magistroHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,11,1
miserarum est. neque amori. dare ludumHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,12,1
o fons. Bandusi.ae. splendidi.or uitro
Hercu.lis ri.tu mo.do dic.tus o plebs
uxor. pauperis. IbyciHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,15,1
inclu.sam Dana.en. turris a.heneaHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,16,1
Aeli uetu.sto nobilis. ab Lamo
Faune. nympha.rum fu.gien.tum amator
quantum. distet ab. InachoHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,19,1 :distet (Hor.)
non ui.des quan.to mo.ueas. pericloHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,20,1
o nate me.cum consule. Mallio
monti.um cu.stos ne.morum.que uirgo
caelo supi.nas si tule.ris manus
intac.tis opu.lentior
quo me. Bacche ra.pis tuiHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,25,1
uixi puel.lis nuper i.doneus
impi.os par.rae re.cinen.tis oreHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,27,1 :recinentis (Hor.)
festo. quid poti.us die
Tyrrena re.gum progeni.es tibi
exe.gi monu.men.tum aere pe.renniusHoratius ,<hi>carm.</hi> 3,30,1
inter.missa Ve.nus diuHoratius ,<hi>carm.</hi> 4,1,1
Pinda.rum quis.quis stu.det ae.mulari
quem tu. Melpome.ne semel
qualem mini.strum fulminis. alitem
diuis. orte bo.nis. optime. RomuleHoratius ,<hi>carm.</hi> 4,5,1
diue. quem pro.les Ni.obe.a magnae
diffu.gere ni.ues rede.unt iam. gramina. campisHoratius ,<hi>carm.</hi> 4,7,1
arbori.busque co.maeHoratius ,<hi>carm.</hi> 4,7,2
dona.rem pate.ras. grataque. commodusHoratius ,<hi>carm.</hi> 4,8,1
ne forte cre.das interi.tura quae
o cru.delis adhuc. et Veneris. muneribus. potensHoratius ,<hi>carm.</hi> 4,10,1
est mi.hi no.num su.peran.tis annum
iam ue.ris comi.tes. quae mare. temperantHoratius ,<hi>carm.</hi> 4,12,1
audi.uere Ly.ce. di mea. uota diHoratius ,<hi>carm.</hi> 4,13,1
quae cura pa.trum quae‹ue› Qui.ritium
Phoebus uolen.tem proelia. me loquiHoratius ,<hi>carm.</hi> 4,15,1
+
prima ode iambicum metrum habet et per binos uersus scanditur.
+
nam unus iambicus hexameter uel trimeter, si conpositis eum uel
+
quadratis pedibus scandas, dicitur; alter tetrameter, si simplicibus, dimeter, si
+
conpositis pedibus scandatur. ut hexametrum facias, sic scandas,
+ibis. Libur.nis in.ter al.ta na.uium
ante omnia tamen meminisse debemus uitium non esse in eius modi
+
uersibus, si primus pes, tertius et quintus spondei inter ceteros iambos
+
occurrerint, aliquando aliqui ex tribus, aliquando nullus, et erit sincerus
+
iambicus, non quod ita appellatur, sed utique sine alienis pedibus, id
+
est sine spondeis. in secundo autem quarto et sexto pedibus siquando
+
spondei inueniuntur, uitiosum uersum pronuntiabimus. hoc in tetrametro
+
obseruabimus, ut primum pedem et tertium spondeum, siquando
+
occurrerit, recipiamus, secundum et quartum iambos reseruemus. secunda ode
+
hoc idem metrum habet et similiter scanditur,
+bea.tus il.le qui. procul. nego.tiis
tertia ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur,
+paren.tis o.lim si.quis im.pia. manu
quarta ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur,
+
‹lupis. et a.gnis quan.ta sor.tito ob.tigit
quinta ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur,›
+at o. deo.rum quid.quid in. caelo. regit
sexta ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur,
+quid in.meren.tes ho.spites. uexas. canis
septima ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur,
+quo quo. scele.sti rui.tis aut. cur dex.teris
octaua ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur,
+roga.re lon.go pu.tidam. te sae.culo
nona ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur,
+quando. repo.stum Cae.cubum ad. festas. dapes
decima ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur,
+mala. solu.ta na.uis ex.it a.lite
undecima ode genus metri habet quod ab Horatio conpositum dicitur et
+
per binos uersus scanditur. nam primus hexameter uel trimeter
+
iambicus est,
+Petti. nihil. me si.cut an.tea. iuuat
alter ex duobus hexametris dactylico et iambico conponitur. nam de
+
dactylico duos pedes et semipedem habet, de iambico simplices quattuor, uel
+
conpositos duos. scanditur autem sic,
+ scribere. uersicu.los. amore per.cussum. graui
duodecima ode archilochium metrum habet et per binos uersus scanditur.
+
nam unum hexametrum, alterum tetrametrum dactylicos habet,
+quid tibi. uis mulier ni.gris dignissima. barris
tertia decima ode metrum habet quod aeque ab Horatio conpositum
+
dicitur et per binos uersus scanditur, ex quibus unus hexameter heroicus est,
+horrida. tempe.stas cae.lum con.traxit et. imbres
alter ex dactylico et iambico conponitur. nam quattuor pedes iambos
+
habet uel duos, si conpositos malueris ponere, et duos dactylos et
+
semipedem. scanditur autem sic,
+niues.que de.ducunt. Iouem. nunc mare. nunc silu.ae
quarta decima ode aeque ab Horatio conposita dicitur et per binos uersus
+
scanditur, ex quibus est unus hexameter dactylicus, alter tetrameter
+
iambicus uel dimeter,
+mollis in.ertia. cur tan.tam dif.fuderit. imis
quinta decima ode hoc idem metrum habet et similiter scanditur,
+nox erat. et cae.lo ful.gebat. luna se.reno
sexta decima ode ex duobus hexametris constat, dactylico et iambico,
+altera. iam teri.tur bel.lis ci.uilibus. aetas
septima decima ode iambicum metrum habet et per singulos uersus
+
scanditur,
+iam iam ef.fica.ci do. manus. scientiae
hi uersus qui
Phoebe. silua.rumque. potens. DianaHoratius ,<hi>carm. saec.</hi> 1
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2016: only a hierarchical div-structure and author names and dates were adapted.
+
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus :
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+
+ loci desperati :
+ testo o
+ lacuna materiale: si visualizza [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αβγ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf] +
+
+
Loquendi facultatem usus inuenit, ratio comprobauit. Ratio digeritur in duas species, quarum
+ alteram ἐτυμολγίαν, alteram ἀναλογίαν Graeci dixerunt. ἐτυμολογία est uerborum in usu
+ credibilis enumeratio, ideoque quasi ἀληθινολογία dicta est. ἀναλογίαν sic Graeci definierunt:
+
Huiusce generalis analogiae species quaedam spectantur in rebus, quaedam in rationibus. Hanc
+ analogiam Graeci, quae spectatur in dictionibus, sic definierunt:
‛a’ littera finiuntur romana nomina et masculina et feminina et neutralia, sed in
+ multitudine, hoc est pluraliter: singularia enim peregrina sunt neutra. Masculina, ut
+ ‛Catilina’, ‛Pansa’, feminina, ut ‛amicitia’, ‛auaritia’, communia et masculino et feminino, ut
+ ‛adsecla’ ‛conuiua’ ‛ebria’: ‹‛conuiua’› feminino Pomponius in Auctorato:
+ ‛postquam conueni omnis conuiuas meas’
;
‛ebria’ masculino in
+ eodem Pomponius: ‛
.
Neutralia in multitudine, hoc est pluraliter, ut ‛Saturnalia’, ‛compitalia’. Horum genetiuus
+ quamuis uarie elatus sit apud auctores (‛Saturnalium’ enim et ‛Saturnaliorum’, ‛compitalium’ et
+ ‛compitaliorum’ dixerunt), datiui tamen mansit regula, ut ‛bus’ syllaba finiretur. Nam neutra
+ quae semper pluralia sunt, si ante nouissimam syllabam ‛i’ litteram habeant in genetiuo, datiuo
+ ‛bus’ syllaba finientur, ut ‛Saturnalia’, ‛Saturnalium’ ‛Saturnalibus’. Nam ‛arma’ ‛castra’
+ ‛exta’, quia non habent ‛i’ ante ‛a’ syllabam, datiuo casu in ‛is’ finientur: ‛armis’ enim et
+ ‛castris’ ‛extis’que dicemus. Singularia autem neutra ‛a’ littera terminata nulla inueniuntur
+ nisi peregrina, ut ‛toreuma’, ‛emblema’, ‛poema’, de quibus dubitatur, quem casum genetiuum et
+ ablatiuum habeant. Legimus enim ‛toreumatum’ et ‛toreumatorum’, ‛toreumatibus’ et ‛toreumatis’
+ et sic similia. Commodius tamen senserunt qui ‛toreumatum’ et ‛poematum’ dicendum putauerunt,
+ primum quia haec magis ad romanum
Nam nominatiuum pluralem graece proferimus, ‛poemata’, ‛ceromata’, ‛pegmata’, ‛emblemata’ et
+ similia. Romana uero nomina nominatiuo casu in ‛a’ exeuntia accipiunt ‛e’ litteram et faciunt
+ genetiuum et datiuum singularem, ut ‛haec amicitia, huius amicitiae’; accipiunt ‛m’ et faciunt
+ accusatiuum, ut ‛hanc amicitiam’. Quorum ablatiuus tantum producitur, quoniam omnia nomina quae
+ ‛a’ littera terminantur seu singulari seu plurali numero necesse est corripiantur excepto
+ ablatiuo casu, qui numquam corripitur, nisi cum ‛e’ littera terminatur, in tertia scilicet
+ declinatione.
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Giancarlo Bessi ha modificato "mulieren" in "mulierem" (III 23)
+ +Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+Ephemeridem belli Troiani Dictys Cretensis, qui in ea militia cum Idomeneo
+ meruit, primo conscripsit litteris Punicis, quae tum Cadmo et Agenore auctoribus
+ per Graeciam frequentabantur. Deinde post multa saecula collapso per vetustatem
+ apud Gnosum, olim Cretensis regis sedem, sepulchro eius, pastores cum eo
+ devenissent, forte inter ceteram ruinam loculum stagno affabre clausum offendere
+ ac thesaurum rati mox dissolvunt. Non aurum neque aliud quicquam praedae, sed
+ libros ex philyra in lucem
Dictys, Cretensis genere, Gnoso civitate, isdem temporibus, quibus et Atridae, + fuit, peritus vocis ac litterarum Phoenicum, quae a Cadmo in Achaiam fuerant + delatae. Hic fuit socius Idomenei, Deucalionis filii, et Merionis ex Molo, qui + duces cum exercitu contra Ilium venerant, a quibus ordinatus est, ut annales + belli Troiani conscriberet. Igitur de toto bello novem volumina in tilias + digessit Phoeniceis litteris. Quae iam reversus senior in Cretam praecepit + moriens, ut secum sepelirentur. Itaque, ut ille iusserat, memoratas tilias in + stagnea arcula repositas eius tumulo condiderunt. Verum secutis temporibus, + tertio decimo anno Neronis imperii, in Gnoso civitate terrae motus facti cum + multa, tum etiam sepulchrum Dictys ita patefecerunt, ut a transeuntibus arcula + viseretur. Pastores itaque praetereuntes cum hanc vidissent, thesaurum rati + sepulchro abstulerunt. Et aperta ea invenerunt tilias incognitis sibi litteris + conscriptas continuoque ad suum dominum, Eupraxidem quendam nomine, pertulerunt. + Qui agnitas, quaenam essent, litteras Rutilio Rufo, illius insulae tunc + consulari, obtulit. Ille cum ipso Eupraxide ad Neronem oblata sibi transmisit + existimans quaedam in his secretiora contineri. Haec igitur cum Nero accepisset + advertissetque Punicas esse litteras, harum peritos ad se evocavit. Qui cum + venissent, interpretati sunt omnia. Cumque Nero cognosset antiqui viri, qui apud + Ilium fuerat, haec esse monumenta, iussit in Graecum sermonem ista transferri, e + quibus Troiani belli verior textus cunctis innotuit. Tunc Eupraxidem muneribus + et Romana civitate donatum ad propria remisit. Annales vero nomine Dictys + inscriptos in Graecam bibliothecam recepit,quorum seriem, qui sequitur, textus + ostendit.
+Cuncti reges, qui Minois Iove geniti pronepotes Graeciae imperitabant, ad + dividendas inter se Atrei opes Cretam convenere. Atreus namque ex Minoe + postrema sua ordinans, quicquid auri atque argenti, pecorum etiam fuit, + nepotibus, quos filiae genuerant, ex aequo dividendum reliquerat, excepto + civitatum terrarumque imperio; haec quippe Idomeneus cum Merione, + Deucalionis Idomeneus, alter Moli, iussu eius seorsum habuere. Convenere + autem Clymenae et Naupli Palamedes et Oeax. Item Menelaus, Aeropa et + Plisthene genitus, a qua Anaxibia soror, quae eo tempore Nestori denupta + erat, et Agamemnon maior frater, ut vice sua in divisione uteretur, + petiverant. Sed hi non Plisthenis, ut erat, magis quam Atrei dicebantur, ob + eam causam, quod, cum Plisthenes admodum parvis ipse agens in primis annis + vita functus, nihil dignum ad memoriam nominis reliquisset, Atreus + miseratione aetatis secum eos habuerat neque minus quam regios educaverat. + In qua divisione singuli pro nominis celebritate inter se quisque magnifice + transiere.
+Ad eos re cognita omnes ex origine Europae, quae in ea insula summa religione + colitur, confluunt benigneque salutatos in templum deducunt. Ibi multarum + hostiarum immolatione more patrio celebrata exhibitisque epulis largiter + magnificeque eos habuere itemque insecutis diebus. Reges Graeciae etsi ea, + quae exhibebantur, cum laetitia accipiebant, tamen multo magis templi eius + magnifica pulchritudine pretiosaque exstructione operum afficiebantur, + inspicientes repetentesque memoria singula, quae ex Sidona a Phoenice, patre + eius, atque nobilibus matronis transmissa magno tum decori erant.
+Per idem tempus Alexander Phrygius, Priami filius, Aenea aliisque ex + consanguinitate comitibus, Spartae in domum Menelai hospitio receptus, + indignissimum facinus perpetraverat. Is namque, ubi animadvertit regem + abesse, quod erat Helena praeter ceteras Graeciae feminas miranda specie, + amore eius captus ipsamque et multas opes domo eius aufert, Aethram etiam et + Clymenam, Menelai adfines, quae ob necessitudinem cum Helena agebant. + Postquam Cretam nuntius venit et cuncta, quae ab Alexandro adversum domum + Menelai commissa erant, aperuit, per omnem insulam, sicut in tali re fieri + amat, fama in maius divulgatur: expugnatam quippe domum regis eversumque + regnum et alia in talem modum singuli disserebant.
+Quis cognitis Menelaus, etsi abstractio coniugis animum permoverat, multo + amplius tamen ob iniuriam adfinium, quas supra memoravimus, consternabatur. + At ubi animadvertit Palamedes regem ira atque indignatione stupefactum + consilio excidisse, ipse naves parat atque omni instrumento conpositas + terrae adplicat. Dein pro tempore regem breviter consolatus, positis etiam + ex divisione quae in tali negotio tempus patiebatur, navem ascendere facit + atque ita ventis ex sententia flantibus paucis diebus Spartam pervenere. Eo + iam Agamemnon et Nestor omnesque, qui ex origine Pelopis in Graecia + regnabant, cognitis rebus confluxerant. Igitur postquam Menelaum advenisse + sciunt, omnes in unum coeunt. Et quamquam atrocitas facti ad indignationem + ultumque iniurias rapiebat, tamen ex consilii sententia legantur prius ad + Troiam Palamedes, Vlixes et Menelaus hisque mandatur, uti conquesti iniurias + Helenam et quae cum ea abrepta erant repeterent.
+Legati paucis diebus ad Troiam veniunt. Neque tamen Alexandrum in loco + offendere; eum namque properatione navigii inconsulte usum venti ad Cyprum + appulere, unde sumptis aliquot navibus Phoenicem delapsus Sidoniorum regem, + qui eum amice susceperat, noctu insidiis necat, eademque, qua apud + Lacedaemonam, cupiditate universam domum eius in scelus proprium convertit. + Ita omnia, quae ad ostentationem regiae magnificentiae fuere, indigne rapta + ad naves deferri iubet. Sed ubi ex lamentatione eorum, qui casum domini + deflentes reliqui praedae aufugerant, tumultus ortus est, populus omnis ad + regiam concurrit. Inde, quod iam Alexander abreptis, quae cupiebat, + ascensionem properabat, pro tempore armati ad naves veniunt ortoque inter + eos acri proelio cadunt utrimque plurimi, cum obstinate hi regis necem + defenderent, hi, ne amitterent partam praedam, summis opibus adniterentur. + Incensis deinde duabus navibus Troiani reliquas strenue defensas liberant. + Atque ita fatigatis iam proelio hostibus evadunt.
+Interim apud Troiam legatorum Palamedes, cuius maxime ea tempestate domi + belloque consilium valuit, ad Priamum adit conductoque consilio primum de + Alexandri iniuria conqueritur, exponens conmunis hospitii eversionem, dein + monet, quantas ea res inter duo regna simultates concitatura esset, + interiaciens memoriam discordiarum Ili et Pelopis aliorumque, qui ex + causis similibus ad internecionem gentium usque pervenissent. Ad postremum + belli difficultates contraque pacis commoda adstruens non se ignorare, ait, + quantis mortalibus tam atrox facinus indignationem incuteret; ex quo + auctores iniuriae ab omnibus derelictos impietatis supplicia subituros. Et + cum plura dicere cuperet, Priamus medium eius interrumpens sermonem: parcius + quaeso Palamede, inquit. Iniquum etenim videtur insimulari eum qui absit, + maxime cum fieri possit, uti, quae criminose obiecta sunt, praesenti + refutatione diluantur. Haec atque alia huiusmodi inserens differri querelas + ad adventum Alexandri iubet. Videbat enim, ut singuli, qui in eo consilio + aderant, Palamedis oratione moverentur, ut taciti, vultu tamen admissum + facinus condemnarent, cum singula miro genere orationis exponerentur atque + in sermone Graeci regis inesset quaedam permixta miserationi vis. Atque ita + eo die consilium dimittitur. Sed legatos Antenor, vir hospitalis et praeter + ceteros boni honestique sectator, domum ad se volentes deducit.
+Interim paucis post diebus Alexander cum supra dictis comitibus venit Helenam + secum habens. Cuius adventu, tota civitas cum partim exemplum facinoris + exsecrarentur, alii iniurias in Menelaum admissas dolerent, nullo omnium + adprobante, postremo cunctis indignantibus tumultus ortus est. Quis rebus + anxius Priamus filios convocat eosque, quid super tali agendum negotio + videretur, consulit. Qui una voce minime reddendam Helenam respondent. + Videbant quippe, quantae opes cum ea advectae essent; quae universa, si + Helena traderetur, necessario amitterent. Praeter ea permoti forma mulierum, + quae cum Helena venerant, nuptias sibi singularum iam animo destinaverant, + quippe qui lingua moribusque barbari nihil pensi aut consulti patientes + praeda atque libidine transversi agebantur.
+Igitur Priamus relictis his senes conducit, sententiam filiorum aperit, dein + cunctos, quid agendum esset, consulit. Sed priusquam ex more sententiae + dicerentur, reguli repente consilium inrumpunt atque inconditis moribus + malum singulis minitantur, si aliter, quam ipsis videretur, decernerent. + Interim omnis populus indigne admissam iniuriam atque in hunc modum multa + alia cum exsecratione reclamabant. Ob quae Alexander cupidine animi praeceps + veritus, ne quid adversum se a popularibus oriretur, stipatus armatis + fratribus impetum in multitudinem facit, multos obtruncat. Reliqui + interventu procerum, qui in consilio fuerant, duce liberantur Antenore. Ita + infectis rebus populus contemptui habitus non sine pernicie sua domum + discedit.
+Dein secuta die rex hortatu Hecubae ad Helenam adit eamque benigne salutans + bonum animum uti gereret hortatur. Quae cuiusque esset, requirit. Tum illa + Alexandri se adfinem respondit, magisque ad Priamum et Hecubam, quam ad + Plisthenis filios genere pertinere, repetens ordinem omnem maiorum. Danaum + enim atque Agenorem et sui et Priami generis auctores esse, namque ex + Plesiona, Danai filia, et Atlante Electram natam, quam ex Iove gravidam + Dardanum genuisse. Ex quo Tros et deinceps insecuti reges Ilii. Agenoris + porro Taygetam. Eam ex Iove habuisse Lacedaemona. Ex quo Amyclam natum et ex + eo Argalum, patrem Oebali, quem Tyndari, ex quo ipsa genita videretur, + patrem constaret. Repetebat etiam cum Hecuba materni generis adfinitatem. + Agenoris quippe filium Phoenicem et Dymae, patris Hecubae, et Ledae + consanguinitatis originem divisisse. Postquam memoriter cuncta retexuit, ad + postremum flens orare, ne, quae semel in fidem eorum recepta esset, + prodendam putarent. Ea secum domo Menelai adportata, quae propria fuissent, + nihil praeter ea ablatum. Sed utrum inmodico amore Alexandri, an poenarum + metu, quas ob desertam domum a coniuge metuebat, ita sibi consulere + maluerit, parum constabat.
+Igitur Hecuba cognita voluntate, simul ob generis coniunctionem conplexa + Helenam, ne proderetur, summis opibus adnitebatur, cum iam Priamus et + reliqui reguli non amplius differendos legatos dicerent neque resistendum + popularium voluntati, solo omnium Deiphobo Hecubae adsenso, quem non aliter + atque Alexandrum Helenae desiderium a recto consilio praepediebat. Itaque + cum obstinate Hecuba nunc Priamum, modo filios deprecaretur, modo conplexu + eius nulla ratione divelli posset, omnes qui aderant in voluntatem suam + transduxit. Ita ad postremum bonum publicum materna gratia corruptum est. + Deinde postero die Menelaus cum suis in contionem venit, coniugem et quae + cum ea abrepta essent repetens. Tunc Priamus inter regulos medius adstans + facto silentio optionem Helenae, quae ob id in conspectum popularium + venerat, offert, si ei videretur domum ad suos regredi. Quam ferunt dixisse + neque se invitam navigasse, neque sibi cum Menelai matrimonio convenire. Ita + reguli habentes Helenam non sine exsultatione ex contione discedunt.
+His actis Vlixes contestandi magis gratia quam aliquid ex oratione profuturus + cuncta, quae ab Alexandro contra Graeciam indigne commissa essent, retexuit; + ob quae ultionem brevi testatus est. Dein Menelaus ira percitus atroci vultu + exitium minatus consilium dimittit. Quae ubi ad Priamidas perlata sunt, + confirmant inter se clam, uti per dolum legatos circumveniant. Credebant + quippe, quod non frustra eos habuit, si legati inperfecto negotio + revertissent, fore, uti adversum se grande proelium concitaretur. Igitur + Antenor, cuius de sanctitate morum supra memoravimus, Priamum convenit + coniurationemque factam conqueritur: filios quippe eius non legatis, sed + adversus se insidias parare, neque id se passurum. Dein non multo post + legatis rem aperit. Ita exploratis omnibus adhibito praesidio, cum primum + opportunum visum est, inviolatos eos dimittit.
+Dum haec apud Troiam aguntur, disseminata iam per universam Graeciam fama + omnes Pelopidae in unum conveniunt atque interposita iuris iurandi + religione, ni Helena cum abreptis redderetur, bellum se Priamo inlaturos + confirmant. Legati Lacedaemonam redeunt, de Helena eiusque voluntate + narrant, dein Priami filiorumque eius adversum se dicta gestaque, grande + praeconium fidei erga legatos Antenoris praeferentes. Quae ubi accepere, + decernitur, uti singuli in suis locis atque imperiis opes belli parent. + Igitur ex consilii sententia opportunus locus ad conveniendum et in quo de + apparatu belli ageretur, Argi, Diomedis regnum, deligitur.
+Ita ubi tempus visum est, primus omnium ingenti nomine virtutis atque + corporis Aiax Telamonius advenit, cum eo Teucer frater. Dein haud multo post + Idomeneus et Meriones, summa inter se iuncti concordia. Eorum ego secutus + comitatum ea quidem, quae antea apud Troiam gesta sunt, ab Vlixe cognita + quam diligentissime rettuli et reliqua, quae deinceps insecuta sunt, quoniam + ipse interfui, quam verissime potero exponam. Igitur post eos, quos supra + memoravimus, Nestor cum Antilocho et Thrasymede, quos Anaxibia susceperat, + supervenit. Eos Peneleus insecutus cum Clonio et Arcesilao consanguineis, + dein Prothoenor et Leitus Boeotiae principes, itemque Schedius et + Epistrophus Phocenses, Ascalaphus et Ialmenus Orchomenii, tum Diores et + Meges Phyleo genitus, Thoas ex Andraemone, Eurypylus Euaemonis Ormenius et + Leonteus.
+Post quos Achilles Pelei et Thetidis, quae ex Chirone dicebatur. Hic in + primis adulescentiae annis, procerus, decora facie, studio rerum bellicarum + omnes iam tum virtute atque gloria superabat, neque tamen aberat ab eo vis + quaedam inconsulta et effera morum impatientia. Cum eo Patroclus et Phoenix, + alter propter coniunctionem amicitiae, alter custos atque rector eius. + Tlepolemus dein Herculis, eum insecuti sunt Phidippus et Antiphus, insignes + armorum specie, avo Hercule; post eos Protesilaus Iphicli cum Podarce + fratre. Adfuit et Eumelus Pheraeus, cuius pater Admetus quondam vicaria + morte coniugis fata propria protulerat, Podalirius et Machaon Triccenses, + Aesculapio geniti, adsciti ad id bellum ob sollertiam medicinae artis. Dein + Poeantis Philocteta, qui comes Herculis post discessum eius ad deos sagittas + divinas industriae praemium consecutus est, Nireus pulcher, ex Athenis + Menestheus et Aiax Oilei ex Locride, Argis Amphilochus et Sthenelus, + Amphiarai Amphilochus, Capanei alter, cum his Euryalus Mecistei. Dein ex + Aetolia Thessandrus Polynicis; postremi omnium Demophoon atque Acamas. Fuere + cuncti ex origine Pelopis. Sed eos, quos memoravimus, plures alii ex suis + quisque regionibus, partim ex regum comitibus, alii ipsius regni participes + insecuti sunt, quorum nomina singillatim exponere haud necessarium visum + est.
+Igitur ubi omnes Argos convenere, Diomedes hospitio cunctos recipit, + necessariaque praebet. Dein Agamemnon grande auri pondus Mycenis adportatum + per singulos dispertiens promptiores animos omnium ad bellum, quod + parabatur, facit. Tum communi consilio super condicione proelii ius iurandum + interponi hoc modo placuit. Calchas, Thestoris filius, praescius futurorum, + porcum marem in forum medium adferri iubet, quem in duas partes exsectum + orienti occidentique dividit, atque ita singulos nudatis gladiis per medium + transire iubet. Dein mucronibus sanguine eius oblitis, adhibitis etiam aliis + ad eam rem necessariis, inimicitias sibi cum Priamo per religionem + confirmant: neque prius se bellum deserturos, quam Ilium atque omne regnum + eruissent. Quis perfectis pure lauti Martem atque Concordiam multis + immolationibus sibi adhospitavere.
+Dein in templo Iunonis Argivae rectorem omnium declarari placuit. Igitur + singuli in tabellis, quas ad deligendum belli principem quem cuique + videretur acceperant, Punicis litteris Agamemnonis nomen designant. Ita + consensu omnium secundo rumore summam belli atque exercitus in se suscipit, + quod ei et propter germanum, cuius gratia bellum id parabatur, et propter + magnam opum vim, quibus praeter ceteros Graeciae reges magnus atque clarus + habebatur, merito acciderat. Dein duces praefectosque navium Achillem, + Aiacem et Phoenicem destinant. Praeponuntur etiam campestri exercitui + Palamedes cum Diomede et Vlixe, ita ut inter se diurnas vigiliarumque vices + dispertiant. His peractis ad parandas opes atque instrumenta militiae + singuli sua in regna discedunt. Interim belli studio ardebat omnis Graecia: + arma, tela, equi, naves atque haec omnia toto biennio praeparantur, cum + iuventus partim sua sponte, alii aequalium ad gloriam aemulatione munia + militiae festinarent. Sed inter haec summa cura vis magna navium praecipue + fabricatur, scilicet ne multa milia exercituum, undique versum in unum + collecta, incuria navigandi tardarentur.
+Igitur peracto biennio ad Aulidam Boeotiae, nam is locus delectus fuerat, + singuli reges pro facultate opum regnique instructas classes praemittunt: ex + quis primus Agamemnon ex Mycenis naves C, aliisque LX, quas ex diversis + civitatibus, quae sub eo erant, contraxerat, Agapenorem praeficit, Nestor XC + navium instructam classem, Menelaus ex omni Lacedaemona naves LX, Menestheus + Athenis L, XL Elephenor ex Euboea, Aiax Telamonius Salamina XII, Diomedes + Argis LXXX navium classem, Ascalaphus et Ialmenus Orchomenii naves XXX, + Oileus Aiax XL, item ex omni Boeotia Arcesilaus, Prothoenor, Peneleus, + Leitus, Clonius naves L, XL ex Phocide Schedius et Epistrophus, dein + Thalpius et Diores cum Amphimacho et Polyxeno Elide aliisque civitatibus + regionis eius naves XL, Thoas ex Aetolia XL, Meges ex Dulichio et ex insulis + Echinadibus XL, Idomeneus cum Merione ex omni Creta classem navium LXXX, ex + Ithaca Vlixes XII, XL Prothous Magnes, Tlepolemus Rhodo aliisque circa eam + insulis IX, XI Eumelus Pheraeus, Achilles ex Argo Pelasgico L, III Nireus ex + Syme, Podarces et Protesilaus ex Phylaca aliisque, quibus praeerant, locis + naves XL, XXX Podalirius et Machaon, Philocteta Methona aliisque civitatibus + naves VII, Eurypylus Ormenius XL, duas et XX Guneus Perrhaebis, Leonteus et + Polypoetes ex suis regionibus XL, XXX ex insulis Co Crapathoque cum Antipho + Phidippus, Thessandrus, quem Polynicis supra memoravimus, Thebis naves L, + Calchas ex Acarnania XX, Mopsus Colophona XX, Epios ex insulis Cycladibus + XXX. Easque magna vi frumenti aliorumque necessariorum cibi replent. Quippe + ita ab Agamemnone mandatum acceperant, scilicet ne tanta vis militum + necessariorum penuria fatigaretur.
+Igitur inter tantum classium apparatum equi atque currus bellici ob locorum
+ condicionem multi, sed pedestres milites pars maxima, ob eam causam, quia
+ per omnem Graeciam multo maiore egestate pabuli, equitatus usus prohibetur.
+ Praeterea fuere multi, qui ob artis peritiam necessarii nautico apparatui
+ credebantur. Per idem tempus Lycius Sarpedon neque pretio neque gratia
+
Interim in ipsa navigandi festinatione Agamemnon, quem a cunctis regem omnium + declaratum supra docuimus, longius paulo ab exercitu progressus forte + conspicit circa lucum Dianae pascentem capream imprudensque religionis, quae + in eo loco erat, iaculo transfigit. Neque multo post irane caelesti an ob + mutationem aeris corporibus pertemptatis lues invadit. Atque interim in dies + magis magisque saeviens multa milia fatigare et promiscue per pecora atque + exercitum grassari. Prorsus nullus funeri modus neque requies; uti quidque + malo obvium fuerat, vastabatur. Quis rebus sollicitis ducibus mulier quaedam + deo plena Dianae iram fatur: eam namque ob necem capreae, qua maxime + laetabatur, sacrilegii poenam ab exercitu expetere, nec leniri, priusquam + auctor tanti sceleris filiam natu maximam vicariam victimam immolavisset. + Quae vox ut ad exercitum venit, omnes duces Agamemnonem adeunt eumque primo + orare recusantemque ad postremum cogere, uti malo obviam properaret. Sed ubi + obstinate renuere vident nec ulla vi queunt flectere, plurimis conviciis + insecuti, ad postremum regio honore spoliavere. Ac ne tanta vis exercitus + sine rectore effusius ac sine modo militiae vagaretur, praeficiunt ante + omnes Palamedem, dein Diomedem et Aiacem Telamonium, quartum Idomenea. Ita + per aequationem numeri atque partium quadripertitur exercitus.
+Neque interim ullus finis vastitatis, cum Vlixes simulata ex pertinacia + Agamemnonis iracundia et ob id domuitionem confirmans magnum atque + insperabile cunctis remedium excogitavit. Profectus namque Mycenas nullo + consilii participe falsas litteras tamquam ab Agamemnone ad Clytemestram + perfert,quarum sententia haec erat: Iphigeniam, nam ea maior natu erat, + desponsam Achilli, eumque non prius ad Troiam profecturum, quam promissi + fides impleretur; ob quae festinaret eamque et quae nuptiis usui essent, + mature mittere. Praeterea multa pro negotio locutus ementito argumento fidem + fecerat. Quae ubi accepit Clytemestra cum propter gratiam Helenae, tum + maxime, quod tam celeberrimi nominis viro filia traderetur, laeta Iphigeniam + Vlixi committit. Isque confecto negotio paucis diebus ad exercitum revenit, + atque ex inproviso in luco Dianae cum virgine conspicitur. Quis cognitis + Agamemnon affectione paternae pietatis motus an ne tam inlicito immolationis + sceleri interesset, fugam parat. Eumque re cognita Nestor, longam exorsus + orationem, ad postremum persuadendi genere, in quo praeter ceteros Graeciae + viros iucundus acceptusque erat, a proposito prohibuit.
+Interim virginem Vlixes et Menelaus cum Calchante, quibus id negotium datum + erat, remotis procul omnibus sacrificio adornant, cum ecce dies foedari et + caelum nubilo tegi coepit, dein repente tonitrua, corusca fulmina et + praeterea terrae marisque ingens motus atque ad postremum confusione aeris + ereptum lumen. Neque multo post imbrium atque grandinis vis magna + praecipitata. Inter quae tam taetra nulla requie tempestatis Menelaus cum + his, qui sacrificium curabant, metu atque haesitatione diversus agebatur, + terreri quippe primo subita caeli permutatione idque signum divinum credere, + dein, ne inceptum omitteret. Detrimento militum commoveri. Igitur inter + tantam animi dubitationem vox quaedam luco emissa: aspernari numen + sacrificii genus et ob id abstinendum a corpore virginis, misereri namque + eius deam; ceterum pro tanto facinore satis poenarum Agamemnoni ab coniuge + eius post Troianam victoriam conparatum. Itaque curarent id, quod in vicem + virginis oblatum animadverterent, immolare. Dein coepere venti atque fulmina + aliaque, quae in magno caeli motu oriri solent, consenescere.
+Sed cum haec in luco aguntur, Achilles litteras seorsum missas sibi a + Clytemestra cum auri magno pondere accepit, in quis ei filiam atque omnem + domum suam commendaverat. Quae postquam et Vlixis consilium patefactum est, + omissis omnibus propere ad lucum pergit, magna voce Menelaum et qui cum eo + erant, inclamans, ab inquietudine Iphigeniae cohiberent sese, comminatus + perniciem, ni paruissent. Mox attonitis his atque obstupefactis ipse + supervenit reformatoque iam die virginem abstrahit. Interim deliberantibus + cunctis, quidnam vel ubi esset, quod immolari iuberetur, cerva forma + corporis admiranda ante ipsam aram intrepida consistit. Eam praedictam + hostiam rati oblatamque divinitus conprehendere moxque immolant. Quis + peractis sedata lues instarque aestivi temporis reseratum est caelum. + Ceterum virginem Achilles atque hi, qui sacrificio praefuere, clam omnes + regi Scytharum, qui eo tempore aderat, commendavere.
+At ubi duces sedatam vim mali animadvertunt ventorumque flatus navigandi + prosperos atque aestivam maris faciem, omnes laeti Agamemnonem adeunt, + eumque interitu filiae permaestum consolati honorem regni rursus + concelebrant. Quae res pergrata atque accepta per exercitum fuit, eum quippe + optimum consultorem sui non secus, quam parentem miles omnis percolebat. Sed + Agamemnon sive eorum, quae praecesserant, satis prudens, seu humanarum rerum + necessitatem animo reputans et ob id adversus infortunia firmissimus, + dissimulato quod ei acciderat, honorem suscipit atque eo die duces omnes ad + se in convivium deducit. Dein haud multis post diebus exercitus ordinatus + per duces, cum opportunum iam tempus navigandi ingrueret, ascendit naves + repletas multis rebus pretiosissimis, quae ab incolis regionis eius + offerebantur. Ceterum frumenta, vinum aliaque cibi necessaria Anius et eius + filiae praebuere, quae oenotropae ac divinae religionis antistites + memorabantur. Hoc modo ex Aulide navigatum est.
+Postquam ad Mysorum regionem universas classes venti appulere, propere omnes + signo dato naves litori admovent. Dein egredi cupientibus a custodibus loci + eius obviam itum est. Eos namque Telephus, qui tum Mysiae imperator erat, + quo omnis regio ab incursione maritimorum hostium defensaretur, litori + praefecerat. Igitur ubi descendere prohibentur neque prius permittitur + terram contingere, quam regi quinam essent nuntiaretur, nostri primo quae + dicebantur neglegere et singuli navibus egredi; dein postquam a custodibus + nihil remittebatur et summa vi resisti et prohiberi coeptum, duces omnes + iniuriam manu vindicandam rati arreptis armis evolant navibus incensique ira + custodes caedere neque versis his atque in fuga parcere, sed uti quisque + fugientem conprehenderat, obtruncare.
+Interim ad Telephum, qui primi fuga Graecos evaserant, veniunt: inruisse + multa milia hostium eosque caesis custodibus litora occupasse et multa + praeterea singuli pro metu suo adicientes nuntiant. Dein re cognita Telephus + cum his, quos circum se habebat, aliisque, qui in ea festinatione in unum + conduci potuere, propere Graecis obviam venit ac statim condensatis utrimque + frontibus vi magna concurritur. Dein uti quisque in manus venerat, + interficitur, cum interim his aut illis ex casu suorum perculsis vehementius + invicem instaretur. Sed in ea pugna Thessandrus, quem Polynicis supra + memoravimus, congressus cum Telepho ictusque ab eo cadit multis tamen + hostium ante interfectis, in quis Telephi comitem, quem rex ob industriam + virium atque ingenii inter duces habebat, strenue dimicantem obtruncaverat; + atque ita paulatim elatus secundo belli eventu et ob id maiora viribus + adgressus interficitur. Atque eius cruentum corpus Diomedes, quod ei iam tum + a parentibus coeptum cum eo societatis ius perseverabat, umeris extulit. + Idque igni crematum, quod superfuerat, patrio more sepeliit.
+At ubi animadvertere Achilles et Aiax Telamonius magno suorum detrimento + eventum belli trahi, exercitum in duas partes dispertiunt. Ac pro tempore + cohortati suos tamquam restauratis viribus acrius hostes incurrunt, ipsi + duces principes certaminis, cum modo insequerentur fugientes, modo + ingruentibus semet instar muri opponerent. Atque ita omni modo primi aut + inter primos bellantes praeclaram iam tum virtutis suae famam apud hostes + atque inter suos effecere. Interim Teuthranius, Teuthrante et Auge genitus, + frater Telephi uterinus, ubi animadvertit Aiacem tanta adversum suos gloria + dimicantem, propere ad eum convertit ibique pugnando ictus telo eius + occubuit. Eius casu Telephus non mediocriter perculsus ultionemque fraternae + mortis expetens infestus aciem invadit atque ibi, fugatis quos adversum + ierat, cum obstinate Vlixen inter vineas, quae ei loco adiunctae erant, + insequeretur, praepeditus trunco vitis ruit. Id ubi Achilles procul + animadvertit, telum iaculatus femur sinistrum regi transfigit. At Telephus + inpigre resurgens ferrum ex corpore extrahit et protectus concursu suorum ab + instanti pernicie liberatus est.
+Iamque diei plerumque processerat, cum utraque acie intenta proelium sine + ulla requie iugi certamine ac strenue adversum se ducibus fatigaretur. + Namque nostros multorum dierum navigio in aliquantum exhaustos maxime + praesentia Telephi debilitaverat. Is namque Hercule genitus procerus corpore + ac pollens viribus, divinis patriis virtutibus propriam gloriam + aequiperaverat. Igitur adventante nocte cunctis cupientibus requies belli + facta. Ac Mysi ad se domum, nostri ad naves digrediuntur. Ceterum in ea + pugna utriusque exercitus interfecti multi mortales, sed et vulnerati pars + maxima, prorsus nullo aut perpaucis clade belli eius expertibus. Dein secuta + die legati invicem de sepeliendis, qui in bello ceciderant, mittuntur. Atque + ita indutiis interpositis collecta corpora atque igni cremata sepeliuntur. +
+Interim Tlepolemus et cum fratre Antipho Phidippus, quos Thessalo genitos + nepotes Herculis supra memoravimus, cognito Telephum in his locis + imperitare, fiducia cognationis ad eum veniunt eique, quinam essent et + quibuscum navigassent, aperuere. Dein multa invicem consumpta oratione ad + postremum nostri acrius incusare, quod tam hostiliter adversum suos + versaretur. Agamemnonem namque et Menelaum Pelopidas, non alienos generis + sui, eum exercitum contraxisse. Dein quae circa domum Menelai ab Alexandro + commissa essent raptumque Helenae docent. Atque decere eum cum propter + consanguinitatem tum praecipue ob scelus violati communis hospitii Graecis + ultro ferre auxilium, in quorum gratia ipsius etiam Herculis plurima laborum + monumenta per totam Graeciam existere. Ad ea Telephus, etsi dolore vulneris + inmodice adflictabatur, benigne tamen respondens ipsorum potius ait culpa + factum, quod amicissimos et iunctos sibi generis adfinitate regno suo + adpulsos ignoraverit; praemittendos etenim fuisse, per quos cognito eorum + adventu obviam ire gratulantem oportuerit atque amice hospitio receptos + donatosque muneribus, cum commodum ipsis videretur, remittere. Ceterum + militiam adversum Priamum recusare; Astyochen enim Priami iunctam sibi + matrimonio, ex qua Eurypylus genitus artissimum adfinitatis pignus + intercederet. Dein propere popularibus, uti ab incepto desisterent, nuntiari + iubet. Atque ita nostris liberam egrediendi navibus potestatem permittit. + Tlepolemus et qui cum eo venerant Eurypylo traduntur hique perfectis quae + cupierant ad naves pergunt nuntiantes Agamemnoni ac reliquis regibus pacem + concordiamque cum Telepho.
+Quae ubi accepere, apparatum belli laeti omittunt. Dein ex consilii sententia + Achilles cum Aiace ad Telephum pervenere, eumque iactatum magnis doloribus + consolati, ut viriliter incommodum ferret deprecabantur. At Telephus, ubi + aliquantum requies doloris intercesserat, Graecos incusare, quod ne nuntium + quidem adventus sui praemisissent. Dein percontatur, quinam et quanti + Pelopidae in ea militia essent doctusque multis precibus orat, ut ad se + omnes veniant. Tunc nostri facturos se quae vellet polliciti desiderium + regis reliquis nuntiavere. Igitur omnes Pelopidae praeter Agamemnonem et + Menelaum in unum congregati ad Telephum veniunt multumque gratulationis + atque laetitiae praesentia sua regi obtulere. Ac deinde muneribus largiter + donati hospitio recipiuntur. Neque tamen miles reliquus, qui apud naves + erat, munificentiae regis expers fuit, namque ex numero navium frumentum + aliaque necessaria adfatim portabantur. Ceterum rex ubi Agamemnonem + fratremque eius abesse animadvertit, multis precibus Vlixem deprecatur, uti + ad eos acciendos pergeret. Hi itaque ad Telephum veniunt ac more regio + invicem acceptis datisque donis Machaonem et Podalirium, Aesculapii filios, + venire ac vulneri mederi iubent; qui inspecta cura propere apta dolori + medicamina inponunt.
+Sed ubi tritis aliquot diebus tempus navigandi remorari ac ventis + adversantibus mare in dies magis magisque saevire occepit, Telephum adeunt + eumque de opportunitate temporis consulunt. Atque ab eo docti initio veris + ex his locis ad Troiam navigandi tempus esse, reliqua adversa, cunctis + volentibus Boeotiam revertuntur ibique subductis navibus singuli in regna + sua hiematum discedunt. Interim in eo otio regi Agamemnoni cum Menelao + fratre exercere discordias vacuum fuit ob proditam Iphigeniam. Is namque + auctor et veluti causa luctus eius credebatur.
+Per idem tempus, ubi de coniuratione universae Graeciae apud Troiam conpertum + est, auctoribus nuntii eius Scythis barbaris, qui mercandi gratia per omnem + Hellespontum commutare res cum accolis sueti ultro citroque vagabantur, + metus atque maeror universos invasere, cum singuli, quibus ab initio + Alexandri facinus displicuerat, male actum adversum Graeciam et ob id + paucorum pravitate in communem perniciem praecipitatum iri testarentur. + Inter quae tam sollicita magna cura plurimi ex omni ordine electi ad + contrahenda ex finitimis regionibus auxilia ab Alexandro aliisque pessimis + consultoribus dimittuntur hisque mandatur, uti quam primum expedito negotio + remearent. Quod ea gratia maxime a Priamidis festinabatur, uti propere + instructo exercitu tempus profectionis antecaperent atque omne quod + parabatur bellum in regiones Graeciae transportaretur.
+Dum haec apud Troiam geruntur, Diomedes incepti eorum certior factus magna + celeritate per omnem Graeciam pervagatus universos duces convenit hisque + consilium Troianorum aperiens monet atque hortatur, uti quam primum + instructi rebus bello necessariis ad navigandum festinarent. Neque multo + post re cognita Argos ab omnibus convenitur. Ibi Achilles regi indignatus, + quod propter filiam renueret profectionem, ab Vlixe in gratiam reductus est. + Is namque diu maesto ac luctu obsito Agamemnoni insinuans, quae circa filiam + eius evenissent, animum atque ornatum regis reformavit. Igitur cunctis + praesentibus quamquam a nullo officia militiae neglegebantur, praecipue + tamen Aiax Telamonius et Achilles cum Diomede curam maximam studiumque + inportandi belli susceperant; hisque placet, uti praeter contractam classem + naves, quibus loca hostilia incursarent, praeparentur. Ita diebus paucis + quinquaginta navium classem instructam omni genere conpingunt. Ceterum ab + incepto militiae eius octavo iam anno ad hoc usque tempus consumpto initium + noni occeperat.
+At ubi instructae omni modo classes et mare navigii patiens neque ulla res + impedimento erat, Scythas, qui forte mercandi gratia eo adpulerant, + conductos mercede duces profectionis eius delegere.Per idem tempus Telephus + dolore vulneris eius, quod in proelio adversum Graecos acceperat, diu + adflictatus, cum nullo remedio mederi posset, ad postremum Apollinis oraculo + monitus, uti Achillem atque Aesculapii filios adhiberet, propere Argos + navigat. Dein cunctis ducibus causam adventus eius admirantibus oraculum + refert atque ita orat, ne sibi praedictum remedium ab amicis negaretur. Quae + ubi accepere Achilles cum Machaone et Podalirio adhibentes curam vulneri + brevi fidem oraculi firmavere. Ceterum Graeci multis immolationibus deos + adiutores incepto invocantes Aulidam cum praedictis navibus veniunt atque + inde propere navigare incipientibus dux Telephus ob acceptam gratiam factus. + Ita ascensis navibus ventos nacti paucis diebus ad Troiam pervenere.
+Per idem tempus Sarpedon Lycius Xanthi et Laodamiae frequentibus nuntiis a + Priamo accitus cum magna armatorum manu adventabat. Is ubi animadvertit + procul magnam vim classium admotam litori, ratus ut negotium erat, propere + suos instruit Graecosque degredi incipientes invadit. Neque multo post re + cognita Priamidae arreptis armis accurunt, cum interim Graeci infensis + hostibus et omni modo instantibus neque degredi sine pernicie neque arma + capere turbatis omnibus et ob id cuncta impedientibus possent. Ad postremum + tamen hi, quibus in ea festinatione armandi semet potestas fuit, confirmati + inter se invicem acriter hostes incurrunt. Sed in ea pugna Protesilaus, + cuius navis prima omnium terrae admota erat, inter primos bellando ad + postremum telo Aeneae ictus ruit. Occidere etiam duo Priami filii neque + reliqua multitudo utraque ex parte cladis eius expers fuit.
+Ceterum Achilles et Aiax Telamonius, quorum virtute Graeci sustentabantur, + magna gloria dimicantes metum hostibus et fiduciam suis effecere. Neque + amplius resisti iam apud eos poterat, quin paulatim decedentibus his, quos + adversum ierant, ad postremum cuncti fugarentur. Ita libero ab hostibus + tempore Graeci subductas naves atque in ordinem compositas tuto conlocant. + Dein ex omnibus Achillem et Aiacem Telamonium, quorum virtute maxime + fidebant, custodes deligunt hisque tutelam classium atque exercitus per + latera atque cornua distribuentes tradunt. Igitur ordinatis dispositisque + omnibus Telephus, cuius ductu ad Troiam navigatum est, magna sui apud + exercitum gratia domum discedit. Neque multo post circa Protesilai + sepulturam nostris occupatis nihilque tali tempore hostile metuentibus + Cycnus, cuius haud procul a Troia regnum, cognito adventu nostro, clam atque + insidiis Graecos invadit eosque ancipiti malo territos sine ullo ordine ac + disciplina militari fugere coegit. Dein propere reliqui, quibus non ea + humatio demandata erat, re cognita armati eunt contra; in quis Achilles + congressus cum rege eumque et magnam vim hostium interfecit, conversis in + fuga hoc modo liberatis.
+Ceterum sollicitis ducibus et multorum clade ob crebras hostium incursiones + anxiis decernitur, uti primum finitimas Troiae civitates cum parte exercitus + adeant easque omni modo incursent. Ita omnium primam Cycni regionem invadunt + vastantque circum omnia. Sed ubi Neandriensium civitatem, quae regni caput + filiorum Cycni nutrix memorabatur, nullo resistente invasere atque ignem + subicere coepere, cives eius multis precibus lacrimisque orare, uti ab + incepto desisterent, per omnia humana atque divina nixis genibus + deprecantes, ne delicta pessimi ducis civitatem innoxiam et paulo post fidam + sibi luere paterentur. Hoc modo per miserationem servata civitas. Ceterum + regios pueros Cobin et Corianum eorumque sororem Glaucen expetentibus + Graecis tradidere, quam nostri Aiaci ob fortia facta eius exceptam reliquae + praedae habendam concedunt. Neque multo post Neandrienses supplices et cum + pace ad Graecos conveniunt amicitiam et omnia, quae imperavissent, facturos + polliciti. Quis perfectis Graeci Cillam adgressi expugnavere. Neque tamen + Carenen, quae haud procul aberat, contingunt in gratiam Neandriorum, qui + domini civitatis eius fideles atque amicissimi nobis ad hoc tempus + permanserant.
+Eadem tempestate oraculum Pythii Graecis perfertur: concedendum ab omnibus, + uti per Palamedem Apollini Zminthio sacrificium exhiberetur. Quae res multis + grata ob industriam et amorem viri, quem circa omnem exercitum exhibebat, + nonnullis ducum dolori fuerat. Ceterum immolatio centum victimarum, sicuti + praedictum erat, pro cuncto exercitu exhibebatur praeeunte Chryse, loci eius + sacerdote. Interim re cognita Alexander congregata armatorum manu ad + prohibendum venit. Eum duo Aiaces, priusquam ad templum adpropinquaret, + interfectis plurimis fugavere. Sed Chryses, quem sacerdotem Zminthii + Apollinis supra diximus, utriusque exercitus offensam metuens, quisque + partium ad eum venerat, cum his se adiunctum esse simulabat. Interim in eo + sacrificio Philocteta haud procul ab ara templi eius adstans morsu serpentis + forte contingitur. Dein ab omnibus, qui animadverterant, clamore sublato + Vlixes adcurrens serpentem interficit. Neque multo post Philocteta cum + paucis, uti curaretur, Lemnum insulam mittitur, namque in ea sacra Vulcano + antistites dei inhabitare ab accolis dicebatur solitos mederi adversus + venena huiusmodi.
+Per idem tempus Diomedes et Vlixes consilium de interficiendo Palamede + ineunt, more ingenii humani, quod inbecillum adversum dolores animi et + invidiae plenum anteiri se a meliore haud facile patitur. Igitur simulato + quod thesaurum repertum in puteo cum eo partiri vellent, remotis procul + omnibus persuadent, uti ipse potius descenderet eumque nihil insidiosum + metuentem adminiculo funis usum deponunt ac propere arreptis saxis, quae + circum erant, desuper obruunt. Ita vir optimus acceptusque in exercitu, + cuius neque consilium umquam neque virtus frustra fuit, circumventus a + quibus minime decuerat indigno modo interiit. Sed fuere, qui eius consilii + haud expertem Agamemnonem dicerent ob amorem ducis in exercitum et quia pars + maxima regi ab eo cupiens tradendum ei imperium palam loquebantur. Igitur a + cunctis Graecis veluti publicum funus eius crematum igni, aureo vasculo + sepultum est.
+Interim Achilles ministras et veluti officinam belli proximas Troiae + civitates ratus sumptis aliquot navibus Lesbum adgreditur ac sine ulla + difficultate eam capit et Phorbanta, loci eius regem, multa adversum Graecos + hostiliter molitum interficit atque inde Diomedeam, filiam regis, cum magna + praeda abducit. Dein Scyrum et Hierapolim, urbes refertas divitiis, cunctis + suorum poscentibus vi magna adgressus paucis diebus sine ulla difficultate + excindit. Ceterum, qua pergebat, agri referti iugi pace depraedati + omnibusque vexati neque quicquam, quod amicum Troianis videretur, non + eversum aut vastatum relinqui. Quis cognitis finitimi populi ultro ad eum + cum pace adcurrere ac, ne vastarentur agri, dimidio fructuum pacti dant + fidem pacis atque ab eo accipiunt. His actis Achilles ad exercitum + regreditur magnam vim gloriae atque praedae adportans. Eodem tempore rex + Scytharum cognito adventu nostrorum cum multis donis adventabat.
+Ceterum Achilles haud contentus eorum, quae gesserat, Cilicas adgreditur, + ibique Lyrnesum paucis diebus pugnando cepit. Interfecto deinde Eetione, qui + his locis imperitabat, magnis opibus naves replet, abducens Astynomen, + Chrysi filiam, quae eo tempore regi denupta erat. Propere inde Pedasum + expugnare occepit, Lelegum urbem, sed eorum rex Brises ubi animadvertit in + obsidendo saevire nostros, ratus nulla vi prohiberi hostes aut suos satis + defendi posse, desperatione effugii salutisque attentis ceteris adversum + hostes domum regressus laqueo interiit. Neque multo post capta civitas atque + interfecti multi mortales et abducta filia regis Hippodamia.
+Per idem tempus Aiax Telamonius Thracum Cherronesum omni modo infestabat. Sed + ubi rex eorum Polymestor virtutem atque gloriam viri cognovit, diffidens + rebus suis deditionem occepit. Tuncque Polydorus, Priami filius, quem rex + recens natum clam omnes alendum ei transmiserat, merces pacis ab eo + traditur. Aurum etiam aliaque dona huiuscemodi ad conciliandum hostium + animos adfatim praebebantur. Dehinc frumentum per omnem exercitum totius + anni pollicitus naves onerarias, quas ob id Aiax secum habuerat, replet. + Multis execrationibus amicitiam Priami adversum Graecos renuens in pacis + fidem receptus est. His actis Aiax iter ad Phrygas convertit ingressusque + eorum regionem Teuthrantem dominum locorum solitario certamine interficit ac + post paucos dies expugnata atque incensa civitate magnam vim praedae trahit, + abducens Tecmessam, filiam regis.
+Igitur ambo duces multis vastatis atque expugnatis regionibus ipsi clari + atque magnifici ingenti nomine, per diversa loca quasi de industria eodem + tempore ad exercitum remeavere. Dein per praecones conductis in unum cunctis + militibus ducibusque progressi in medium singuli laborum atque industriae + documenta in conspectu omnium exposuere. Quae ubi Graeci animadvertere, + favore ingenti ac laudibus eos prosecuti mediosque statuentes ramis oleae + coronavere. Dein consilium de dividenda praeda haberi coeptum Nestore et + Idomeneo in decernendo optimis auctoribus. Itaque cunctorem sententia ex + omni praeda, quam Achilles adportaverat, exceptam Eetionis coniugem + Astynomen, quam Chrysi filiam supra docuimus, ob honorem regium Agamemnoni + obtulere. Ipse etiam Achilles praeter Brisi filiam Hippodamiam Diomedeam + sibi retinuit, quod eiusdem aetatis atque alimonii non sine magno dolore + divelli poterant et ob id iam antea genibus Achillis obvolutae, ne + separarentur, magnis precibus oraverant. Ceterum reliqua praeda viritim ob + singulorum merita distributa est. Dein quae Aiax adportaverat, Vlixes et + Diomedes rogatu eius in medios intulere. Ex quis auri atque argenti quantum + satis videbatur Agamemnoni regi datur; ac deinde Aiaci ob egregia laborum + eius facinora Teuthranti filiam Tecmessam concedunt. Ita divisis in singulos + quae supererant, frumentum per exercitum dispertiunt.
+His actis fidem pacti, quod cum Polymestore intercesserat, traditumque + Polydorum refert. Ob quae cunctis decernitur, ut Vlixes cum Diomede profecti + ad Priamum Helenam cum abreptis recuperarent, atque ita Polydorum regi + traderent. Igitur his pergentibus Menelaus, in cuius gratiam id negotium + gerebatur legationis officium eius pariter cum supradictis capit. Itaque + habentes Polydorum ad Troianos veniunt. Sed ubi animadvertere populares + electos ac magni nominis viros adventasse, propere senes omnes, quorum + consilium haberi solitum erat, in unum conducunt Priamo a filiis domi + retento. Igitur reliquis praesentibus Graecorum Menelaus verba facit: + secundo iam se ob eandem causam venisse. Cum multa alia adversum se domumque + suam admissa, tum magno cum gemitu filiae orbitatem per absentiam coniugis + conqueri, quae cuncta ab amico quondam et hospite non secundum meritum suum + evenisse. Eam seniores lamentationem inmodicam cum lacrimis accipientes ad + omnia, quae ab eo dicebantur, tamquam iniuriae eius participes adnuere.
+Post quem Vlixes medius adstans huiuscemodi orationem habuit: "Credo ego vos, + Troiani principes, satis compertum habere, nihil temere Graecos, nihil + inconsultum incipere solere, ac semper his iam tum a maioribus provisum + atque elaboratum, uti facta gestaque eorum laus potius, quam culpa + sequeretur. Et ut praeterita bene consulta omittam, iam hoc licet + recognoscere. Iniuriis contumeliisque Alexandri paulo ante laesa Graecia non + ad vim neque ad arma decursum est, quod iracundiae refugium esse solet. Nam + de consilii sententia legati ad recipiendam Helenam, ut meministis, cum + Menelao venimus. Quibus praeter superbas verborum minas et insidias occultas + nihil a Priamo neque ab eius regulis remissum est. Imperfecta igitur re, ut + opinor, consequens fuit arma capere hisque per vim extorquere, quod amice + impetrari nequitum est. Itaque parato exercitu ac tot egregiis atque + inclitis ducibus ne sic quidem proelium adversum vos inire consilium fuit, + sed imitati morem modestiamque solitam iterato ad vos ob eandem causam + oratum venimus. Cetera in manu vestra sita sunt, Troiani, neque nos pigebit + concessisse vobis, si modo sana mens est, decretis salubribus priora male + consulta corrigere.
+Per deos immortales, reputate cum animis vestris, quanta clades et veluti + contagio huiusce exempli orbem terrarum occupatura sit. Quis enim posthac, + cui virile negotium est, recordatus Alexandri facinus non omnia suspecta + atque insidiosa ab amico metuere cogetur? Aut quis frater fratri aditum + patefaciet? Quis hospitem aut cognatum non tamquam hostem cavebit? Denique + si haec, quod haud spero, probaritis, omnia foederis iura ac pietatis apud + barbaros Graecosque clausa erunt. Quocirca, Troiani principes, bonum atque + utile est Graecos receptis universis, quae per vim extorta sunt, amice atque + uti par est domum mitti neque opperiri, quoad duo regna inter se amicissima + manus conserant. Quae cum considero, dolendam hercule vicem vestram puto, + qui innoxii et culpae eius vacui nati paucorum libidini paulo post alieni + sceleris poenas subire cogemini. An vos soli ignoratis, ut affectae sint + vicinae atque amicae vobis civitates, vel quae in dies residuis + praeparentur? Nam captum Polydorum atque apud Graecos retineri cognitum + vobis est. Qui, si Helena cum abreptis nunc saltem revocetur, inviolatus + Priamo restitui poterit, alio pacto bellum differri non potest neque finis + bellandi fiet, quin aut omnes Graeciae duces, qui singuli ad eruendam + civitatem vestram satis idonei sunt, mortem obierint, aut, quod magis spero + confore, capto Ilio crematoque igni posteris etiam exemplum impietatis + vestrae relinquatur. Quapropter dum adhuc res integra in manibus vobis est, + etiam atque etiam providete."
+Postquam finem loquendi fecit, magno silentio cunctis, ut in tali negotio + fieri solet, alienam sententiam expectantibus, cum se quisque minus idoneum + auctorem crederet, Panthus clara voce: "Apud eos, ait, Vlixe, verba facis, + quibus praeter voluntatem mederi rebus potestas nulla est." Dein post eum + Antenor: "Omnia, quae memorata a vobis sunt, scientes prudentesque patiemur + neque voluntas consulendi abest, si potestas concederetur. Sed, ut videtis, + summae rei alii potiuntur, quibus cupiditas utilitate potior est." Quae ubi + disseruit, mox per ordinem duces omnes, qui ob amicitiam Priami quique + mercede conducti auxiliarem exercitum duxerant, introduci iubet. Quis + ingressis Vlixes secundam exorsus orationem iniquissimos appellare universos + neque dispares Alexandri, quippe qui a bono honestoque elapsi auctorem + pessimi facinoris sequerentur. Neque ignorare quemquam, quin, si tam atrox + iniuria probanda sit, fore, uti malo exemplo disseminato per mortales ipsos + etiam, qui haud longe abessent, similia aut graviora hisce sequerentur. Ea, + ut erant atrocia, cuncti taciti inter se reputare animo atque ita exemplum + huiusmodi abhorrentes indignatione rerum permoveri. Dein solito more + perrogatis seniorum sententiis pari consensu omnium Menelaum indigne passum + iniuriam decernitur, solo omnium Antimacho in gratiam Alexandri adversum + cunctos reclamante. Ac statim, qui de omnibus nuntiatum ad Priamum + mitterentur, electi duo hique inter cetera, quae mandata erant, etiam de + Polydoro docent.
+Ea ubi rex accepit, maxime consternatus filii nuntio ante ora omnium corruit. + Dein a circumstantibus refectus paulisper erigitur; atque ire in consilium + cupiens ab regulis cohibitus est. Ipsi namque relicto patre conventum + inrumpunt ad id tempus, quo Antimachus multis in contumeliam Graecorum + praeiactis probris tum demum dimitti Menelaum aiebat, si Polydorus + redderetur, postremo eundem casum atque exitum utriusque custodiendum. + Adversum quae cunctis silentibus Antenor resistere, ac ne quid huiusmodi + decerneretur, magna vi repugnare. Sed postquam invicem multa consumpta + oratione certamen eorum ad manus processerat, omnes qui aderant inquietum ac + seditiosum Antimachum pronuntiantes e curia eiecere.
+Sed ubi Priamidae ingressi sunt, Panthus Hectorem obsecrans, nam is inter + regulos cum virtute tum consilio bonus credebatur, hortari, uti Helena nunc + potissimum, cum Graeci supplices ob hanc causam venissent, cum amicitia + redderetur; neque parum Alexandro ad explendum amorem, si quem circa Helenam + habuerat, transactum. Quocirca versari ante omnium oculos oportere + praesentiam regum Graecorum eorumque facta fortia ac recens partam gloriam + erutis amicissimis Troiae civitatibus. Ob eam etiam causam Polymestorem + exemplum admissi abhorrentem ultro Graecis Polydorum tradidisse.Ex quo etiam + verendum, ne quid tale commentae finitimae regiones perniciosa consilia + adversum Troiam molirentur, nihil exploratum neque fidum, contra insidiosa + cuncta atque adversa in obsidione fore. Quae si omnes, ita uti res est, + animo reputarent neque ulterius differendos legatos paterentur et Helena cum + gratia remissa maius atque artius amicitiae pignus inter duo regna + coalesceret. Quae ubi accepit Hector, recordatione fraterni facinoris + tristior aliquantum suffusisque cum maerore lacrimis Helenam tamen prodendam + minime rebatur, quippe supplicem domus et ob id fide interposita tuendam. Si + qua autem cum ea erepta docerentur, cuncta restituenda. Namque pro Helena + Cassandram sive Polyxenam, quam legatis videretur, nuptum cum praeclaris + donis Menelao tradendam.
+Ad ea Menelaus iracunde atrox: "Egregie hercules actum nobis est, siquidem + proprio spoliatus commutare matrimonium pro arbitrio hostium meorum cogor." + Adversum quem Aeneas: "Ac ne haec quidem, ait, concedentur contradicente ac + resistente me reliquisque, qui adfines amicique Alexandro in rem eius + consulimus. Sunt enim atque erunt semper, qui domum regnumque Priami + tueantur neque amisso Polydoro orbitas Priamum insequetur tot talibusque + filiis superstitibus. An solis qui ex Graecia sunt raptus huiusmodi + concederetur, quippe Cretae Europam quidem a Sidona, Ganymedem ex hisce + finibus atque imperio rapere licuerit? Quid Medeam? Ignoratisne a Colchis in + Iolcorum fines transvectam? Et ne primum illud rapiendi initium + praetermittam, Io ex Sidoniorum regione abducta Argos meavit. Hactenus + vobiscum verbis actum, at nisi mox cum omni classe ex hisce locis + aufugeritis, iam iamque Troianam virtutem experiemini, domi quippe iuventus + perita belli abunde nobis est, atque in dies auxiliorum crescit numerus." + Postquam finem loquendi fecit, Vlixes placida oratione: "Et hercules + ulterius, ait, differri inimicitias haud integrum vobis est. Date igitur + belli signum, atque ut in inferendis iniuriis, ita et in inchoando proelio + fite auctores. Nos sequemur lacessiti." Talibus invicem consumptis verbis + legati consilio abeunt. Ac mox per populum disseminatis quae adversum + legatos Aeneas dixerat, tumultus oritur scilicet per eum universam Priami + domum odio regni eius pessimo intercedendi exemplo eversum iri.
+Igitur ubi legati ad exercitum revenere, cunctis ducibus dicta gestaque + Troianorum adversum se exponunt. Itaque decernitur, uti Polydorum in + conspectu omnium atque ante ipsos muros necarent. Neque ulterius dilatum + facinus. Quippe productus in medium visentibus ex muris plerisque hostium + lapidibus ictus fraternae impietatis poenas luit. Ac mox unus ex praeconibus + nuntiatum Iliensibus mittitur, uti Polydorum sepeliendum peterent. Missusque + ad eam rem Idaeus cum servis regiis foedatum ac dilaniatum lapidibus + Polydorum matri eius Hecubae refert. Interim Aiax Telamonius, ne quid + quietum finitimis Troiae regionibus atque amicis relinqueretur, hostiliter + eas ingressus Pityam Zeleamque, civitates divitiis nobiles, capit neque + contentus his Gargarum Arisbam, Gergitham, Scepsim, Larissam admiranda + celeritate depopulatur. Dein doctus ab incolis multa cuiuscemodi pecora in + Idaeo monte stabulari, exposcentibus, qui cum eo erant, cunctis cito agmine + montem ingressus interfectis gregum custodibus magnam vim pecorum abducit. + Dein nullo omnium adversante, cunctis qua pergebat in fugam versis, ubi + tempus visum est, cum magna praeda ad suos convertit.
+Per idem tempus Chryses, quem sacerdotem Zminthii Apollinis supra docuimus, + cognito filiam suam Astynomen cum Agamemnone degere, fretus religione tanti + numinis ad naves venit, praeferens dei vultus ac quaedam ornamentorum templi + eius, quo facilius recordatione praesentis numinis veneratio sui regibus + incuteretur. Dein oblatis auri atque argenti donis plurimis redemptionem + filiae deprecatur obsecrans, uti magnificarent praesentiam dei, qui secum + oratum eos ob sacerdotem proprium venisset. Praeterea commemorat, quae in + dies adversum se ab Alexandro eiusque consanguineis ob exhibitam per se + paulo ante immolationem inimica hostiliaque pararentur. Quae ubi accepere, + reddendam filiam sacerdoti neque ob id accipiendum praemium universis + placet, quippe qui cum per se amicus fidelisque nobis tum praecipue ob + religionem Apollinis nihil non mereri crederetur. Namque multis iam + documentis ac fama incolarum obsequi numini eius per omnia destinaverant. +
+Quae postquam Agamemnon accepit, obviam cunctorum sententiis ire pergit. + Itaque atroci vultu exitium sacerdoti comminatus, ni recederet, perterritum + senem atque extrema metuentem inperfecto negotio ab exercitu dimittit. Hoc + modo conventu dissoluto singuli reges ad Agamemnonem adeunt eumque multis + probris insecuntur, quippe qui ob amorem captivae mulieris seque et, quod + indignissimum videretur, tanti numinis deum contemptui habuisset. Ac mox + universi execrati deseruere ob id et memores Palamedis, quem gratum + acceptumque in exercitu haud sine consilio eius Diomedes atque Vlixes dolo + circumventum necavissent. Ceterum Achilles in ore omnium ipsumque et + Menelaum contumeliis lacerabat.
+Igitur Chryses ubi iniuriam perpessus ab Agamemnone domum discessit neque + multi fluxerant dies, incertum alione casu an, uti omnibus videbatur, ira + Apollinis morbus gravissimus exercitum invadit principio grassandi facto a + pecoribus, dein malo paulatim magis magisque ingravescente per homines + dispergitur. Tum vero vis magna mortalium corporibus fatigatis pestifera + aegritudine infando ad postremum exitio interibat. Sed regum omnino nullus + neque mortuus ex hoc malo neque adtemptatus est. Ceterum postquam nullus + morbi modus et in dies plures interibant, cuncti duces converso iam in se + quisque timore in unum coeunt ac dein flagitare Calchanta, quem futurorum + praescium memoravimus, uti causam mali tanti ediceret. Ille enim perspicere + se originem huiusce morbi, sed haud liberum esse cuiquam eloqui, ex quo + accideret, uti potentissimi regis contraheret offensam. Post quae Achilles + reges singulos adigit, ut interposita iurisiurandi religione confirmarent + nequaquam se ob ea offendi. Hoc modo Calchas, ubi cunctorum animos in se + conciliavit, Apollinis iram pronuntiat: eum namque ob iniuriam sacerdotis + infestum Graecis poenas ab exercitu expetere. Dein perquirente Achille mali + remedium restitutionem virginis pronuntiat.
+Tum Agamemnon coniectans, quod mox accidit, consilio tacitus egressus + cunctos, quos secum habuerat, in armis esse iubet. Id ubi Achilles + animadvertit, commotus rei indignatione simul pernicie defessi exercitus + anxius defunctorum corpora miserandum in modum confecta undique in unum + colligi iubet atque in conventu ante ora omnium proici. Quo spectaculo adeo + commoti reges gentesque omnes, uti adversum Agamemnonem ab cunctis + pergeretur duce atque auctore Achille et si perstaret suadente exitio + vindicandum. Quae ubi regi nuntiata, pertinacia animi an ob amorem captivae + cuncta extrema ratus experiri nihil remittendum de sententia destinaverat. +
+Ea postquam Troiani cognovere, simul ex muris conflagrationem corporum + assiduam crebrasque sepulturas animadvertere doctique etiam reliquos + incommodo cladis eius debiles agere, cohortati inter se arma capiunt ac + propere cum manu auxiliari effusi portis pergunt advorsum. Ac dein per + campos exercitu bipertito Troianis Hector, Sarpedon auxiliaribus duces + facti. Tum nostri visis contra hostibus armati atque instructi pro negotio + simplici fronte aciem composuere circa cornua divisis ducibus: dextrum + Achilles cum Antilocho, alterum Aiax Telamonius cum Diomede curabant, medios + accepere Aiax alter atque Idomeneus dux noster. Hoc modo exercitu utrimque + composito pergunt obviam. At ubi in manus ventum est, cohortati suos quisque + acie conflixere. Tum vero in aliquantum tracto certamine plurimi utriusque + partis cadunt praecellentibus in ea pugna barbarorum Hectore et Sarpedone, + Graecorum Diomede cum Menelao. Dein nox communis amborum requies proelium + diremit. Igitur reducto exercitu corpora suorum cremata igni sepeliunt.
+Quis perfectis Graeci statuunt inter se Achillem, cuius in adversis Graecorum + casibus sollicitudo praecipua videbatur, rem omnium confirmare. Sed + Agamemnon anxius, ne decus regium amitteret, in consilio verba facit: sibi + maxime cordi esse exercitus incolumitatem neque ulterius differre, quin + Astynome parenti remitteretur, maxime si restitutione eius instantem + perniciem subterfugerent nec quicquam deprecari amplius, si modo in locum + eius Hippodamiam, quae cum Achille degeret, vicarium munus amissi honoris + acciperet. Quae res, quamquam atrox omnibus et indigna videbatur, tamen + conivente Achille, cuius id praemium pro multis et egregiis facinoribus + fuerat, effectum habuit. Tantus amor erga exercitum curaque in animo egregii + adulescentis insederat. Igitur adversa cunctorum voluntate neque tamen + quoquam palam recusante Agamemnon, tamquam ab omnibus concessa res + videretur, lictoribus ut Hippodamia abstraheretur imperat; hique brevi iussa + efficiunt. Interim Astynomen Graeci per Diomedem atque Vlixem cum magna + copia victimarum ad fanum Apollinis transmisere. Dein perfecto sacrificio + paulatim vis mali leniri visa, neque amplius adtemptari corpora et eorum, + qui antea fatigabantur, tamquam sperato divinitus levamine relaxari. Ita + brevi per universum exercitum salubritas vigorque solitus renovatus est. + Mittitur etiam Philoctetae ad Lemnum portio praedae eius, quam Graeci per + Aiacem atque Achillem advectam inter se viritim distribuerant.
+Ceterum Achilles memor iniuriae supra dictae abstinendum publico consilio + decreverat odio maxime Agamemnonis abolitoque amore, quem circa Graecos + habuerat, scilicet quod eorum patientia post tot bellorum victorias ac facta + fortia Hippodamia concessum pro laboribus praemium per iniuriam abducta + esset. Dein venientes ad se duces aditu prohibere neque cuiquam amicorum + ignoscere, qui se, adversum Agamemnonis contumelias cum defendere liceret, + deseruissent. Intus igitur manens Patroclum et Phoenicem, hunc morum + magistrum, alterum obsequiis amicitiae carum, et aurigam suum Automedontem + secum retinebat.
+Per idem tempus apud Troiam exercitus sociorum quique mercede conducti
+ auxiliares copias adduxerant, tempore multo frustra trito taedione an
+ recordatione suorum domi seditionem occipiebant. Quod ubi animadvertit
+ Hector, coactus necessitate militibus, ut apud arma essent, iubet ac mox,
+ ubi signum daretur, sequerentur sese. Igitur postquam tempus visum est et
+ omnes in armis nuntiabantur, iubet egredi; ipse dux atque imperator
+ militiae.
Res postulare videtur eorum reges, qui socii atque amici
+ Troiae quique ob mercedem auxiliares ex diversis regionibus contracti
+ Priamidarum imperium sequebantur, edicere. Primus igitur portis erumpit
+ Pandarus Lycaone genitus ex Lycia, dein Hippothous
Quod ubi nostri animadvertere, in campum progressi more militiae aciem + ordinant magistro ac praeceptore componendi Menestheo Atheniensi, ordinant + autem per gentes atque regiones singulas seorsum manente Achille cum + Myrmidonum exercitu. Is namque, quamquam ob inlatam ab Agamemnone iniuriam + et abductam Hippodamiam nihil animi remiserat, tamen maxime indignatus, quod + reliquis ducibus ad cenam deductis solus contemptui habitus intermitteretur. + Ceterum ordinato exercitu ac tunc primum omnibus copiis adversum se + instructis hostibus, ubi neutra pars committere audet, paulisper in loco + retentis militibus tamquam de industria utrimque receptui canitur.
+Iamque Graeci regressi ad naves arma deponere ac singuli per loca solita + corpus cibo curare occeperant, cum Achilles ultum ire cupiens iniurias + ignaros consilii sui nostros et ob id otiose agentes clam invadere temptat. + At ubi Vlixes a custodibus, qui eruptionem eius praesenserant, rem comperit, + propere duces circumcursans magna voce monet atque hortatur, uti armis + arreptis tuerentur sese, dein consilium inceptumque Achillis singulis + aperit. Quo cognito clamor ingens oritur festinantibus ad arma cunctis ac + seorsum sibi singulis consulentibus. Ita Achilles praeverso de se nuntio, + ubi omnes in armis sunt neque conata procedere queunt, intemptato negotio ad + tentoria regreditur. Ac mox duces nostri rati repentino suorum clamore + moveri Ilienses et ob id novi quid negotii incepturos, augendae custodiae + causa mittunt duos Aiaces,Diomedem atque Vlixem. Hique inter se regionem, + qua aditus hostibus erat, dispertiunt. Quae res non frustra eos habuit. + Namque apud Troiam Hector causam tumultus eorum cupidus persciscere filium + Eumedi Dolonem multis praemiis promissisque inlectum ad postremum, uti + exploratum res Graecorum egrederetur, mittit isque non longe a navibus + avidus ignara cognoscendi, dum cupit suscepti negotii fidem complere, in + manus Diomedis, qui eum locum cum Vlixe custodiebat, devenit ac mox ab his + comprehensus refert cuncta atque occiditur.
+Dein diebus aliquot in otio tritis productio utriusque exercitus praeparatur. + Divisoque inter se campo, qui medius inter Troiam atque naves interiacet, + ubi tempus bellandi videbatur, magna cura universus miles instructus armis + utrimque procedere. Dein signo dato densatis frontibus conflixere acies, + composite Graecis ac singulis per distributionem imperia ducum + exsequentibus, contra sine modo atque ordine barbaris ruentibus. Ceterum in + ea pugna interfecti utriusque partis multi mortales, cum neque instantibus + cederetur et exemplo strenuissimi cuiusque, qui iuxta steterat, aequiperare + gloriam festinaret. Interim vulnerati graviter ex ducibus bello decedere + coacti sunt barbarorum Aeneas, Sarpedon, Glaucus, Helenus, Euphorbus, + Polydamas, nostrorum Vlixes, Meriones, Eumelus.
+Ceterum Menelaus forte conspicatus Alexandrum magno impetu inruit, quem + evitans neque diutius sustinere ausus Alexander fugam capit. At ubi procul + animadvertit Hector concurrens cum Deiphobo comprehendere fratrem, eum + verbis maledictisque acrioribus insecuti ad postremum cogunt, uti progressus + in medias acies eundem Menelaum conquiescentibus reliquis solitario + certamine lacesseret. Igitur reducto ad bellandum Alexandro progressoque + ante aciem, quod signum lacessentis videbatur, postquam procul animadvertit + Menelaus, nunc demum occasionem invadendi inimicissimum sibi maxime oblatam + ratus et iam iamque confidens omnium iniuriarum poenas lui sanguine eius, + omnibus animis advorsum pergit. Sed ubi eos contra se tendere paratos armis + atque animis uterque exercitus animadvertit, signo dato recedunt cuncti. +
+Iamque uterque pleno gradu advorsum cedens intra iactum teli pervenerant, cum + Alexander, praevenire cupiens simulque ratus primo iaculi eventu locum + vulneri inventurum, praemittit hastam eaque inlisa clipeo facile decussa + est. Dein Menelaus magno impetu iaculatur, haud sane dissimili casu; namque + parato iam ad cavendum ictumque declinante hoste telum humi figitur. At ubi + novis iaculis manus utriusque redarmatae sunt, pergunt. Tum demum Alexander + ictus femur cadit ac ne mox hosti ultionem cum summa gloria concederet, + pessimo exemplo intercessum est. Namque cum ad interficiendum eum educto + gladio prorueret Menelaus, ex occulto sagitta Pandari vulneratus in ipso + impetu repressus est. Igitur ab nostris clamore orto simulque cum ira + indignantibus, quod duobus seorsum adversum se hisque maxime, quorum gratia + bellum conflatum esset, decernentibus repente a Troianis pessimo more + intercederetur, rursus globus barbarorum ingruens Alexandrum e medio rapit. +
+Interim in ea permixtione, dum nostri haesitant, Pandarus procul adstans + multos Graecorum sagittis configit. Neque prius finis factus, quam Diomedes + atrocitate rei motus progressusque comminus telo hostem prosterneret. Hoc + modo Pandarus certaminis foedere violato atque ob id interemptis multis ad + postremum poenas scelestissimae militiae luit. Ceterum corpus eius liberatum + ex acie Priamidae igni cremant; reliquiasque socii traditas sibi Lyciam in + solum patrium pertulere. Interim utriusque exercitus signo dato manus + conserunt pugnantesque vi summa atque ancipiti fortuna bellum ad occasum + solis producunt. Sed ubi nox adventabat, utrimque reges subducta haud longe + acie custodibus idoneis exercitus communivere. Ita per aliquot dies tempus + bellandi opperientes militem frequentem apud arma frustra habuere. Namque + ubi hiems adventare et imbribus crebris compleri coepere campi, barbari + intra muros abeunt. At nostri nullo palam hoste digressi ad naves munia + hiemis disponunt moxque bipertito campo, qui reliquus non pugnae opportunus + erat, utraque pars aratui insistere, frumenta aliaque, quae tempus anni + patiebatur, parare. Interim Aiax Telamonius instructo milite, quem secum + adduxerat, habens etiam nonnullos de exercitu Achillis, ingressus Phrygiae + regionem multa hostiliter vastat, capit civitates, ac post paucos dies + praeda auctus ad exercitum victor revenit.
+Isdem fere diebus barbari nostris per condicionem hiemis quietis nihilque + hostile suspicantibus paravere eruptionem, quis Hector dux atque audendi + auctor factus. Is namque omnes copias instructas armis cum luce simul porta + educit ac protinus cursu pleno ad naves tendere atque invadere hostes iubet. + At Grai infrequentes tum incuriosique ab armis turbari simul et fugientibus, + quos primus hostis incesserat, quominus arma caperent, impediri, tum caesi + multi mortales. Iamque fusis qui in medio fuerant, Hector ad naves + progressus ignem in proras iacere ac saevire incendiis coeperat nullo + nostrorum auso resistere. Qui territi atque improviso tumultu exsangues + genibus Achillis auxilium renuentis tamen obvolvebantur. Tanta repente + mutatio animorum nostros atque hostes incesserat.
+Interea Aiax Telamonius adveniens cognito apud naves Hectore magna armorum + specie ibidem apparuit ac dein mole sua urgens hostem multo sudore ad + postremum navibus extra vallum detrudit. Tum iam cedentibus acrior insistens + Hectorem, qui adversus eum promptius steterat, ictum inmani saxo ac mox + consternatum deicit. Sed eum concurrentes undique plurimi multitudine sua + tectum bello atque Aiacis manibus eripiunt, seminecemque intra muros ferunt + male prospera eruptione adversus hostes usum. Ceterum Aiax saevior ob + ereptam e manibus gloriam adsumptis iam Diomede et cum Idomeneo Aiace altero + territos dispersosque sequi ac fugientes nunc telo eminus prosternere, modo + adprehensos obterere armis prorsus nullo, qui in ea parte fuerat, intacto. + Inter quae tam trepida Glaucus Hippolochi, Sarpedon atque Asteropaeus ad + morandum hostem paulisper ausi resistere mox vulneribus gravati locum + amisere. Quis versis barbari nullam spem reliquam salutis rati sine + rectoribus neque usquam certo ordine palantes effusique ruere ad portas + eoque arto et properantium multitudine impedito ingressu, cum super alium + alius ruinae modo praecipitarentur, supervenit cum supra dictis ducibus + Aiax. Tum magna vis barbarorum trepida impeditaque inter se caesa + extinctaque, in quis Priami filiorum Antiphus et Polites, Pammon Mestorque + atque Euphemus Troezenius, dux egregius Ciconum.
+Ita Troiani paulo ante victores, ubi adventu Aiacis fortuna belli mutata est, + versis ducibus poenas luere militiae inconsultae. At postquam adventante + vespera signum nostris receptui datum est, victores laetique ad naves + regressi mox ab Agamemnone cenatum deducuntur. Ibi Aiax conlaudatus a rege + donis egregiis honoratur. Neque reliqui duces facta gestaque viri silentio + remittunt, quippe singuli extollentes virtutem memorare fortia facta, + eversas ab eo tot Phrygiae civitates abductasque praedas et ad postremum in + ipsis navibus adversum Hectorem egregiam pugnam liberatasque igni classes. + Neque cuiquam dubium, quin ea tempestate tot egregiis ac pulcherrimis eius + facinoribus spes omnes atque opes militiae in tali viro sisterentur. Ceterum + proras duarum navium, quibus inlatus ignis eam partem tantum modo + consumpserat, Epios brevi restituit. Tumque Graeci rati post malam pugnam + Troianos ulterius nihil hostile ausuros quieti ac sine terrore egere.
+Per idem tempus Rhesus, Eione genitus, haud alienus a Priami amicitia pacta + mercede cum magnis Thracum copiis adventabat. Is incedente iam vespera + paulisper moratus apud paeninsulam, quae anteposita civitati continenti eius + adiungitur, secunda circiter vigilia ingressus Troianos campos explicitisque + tentoriis ibidem opperiebatur. Quod ubi Diomedes cum Vlixe vigilias in ea + parte curantes procul animadvertere, rati Troianos a Priamo exploratum + missos arreptis armis mox presso gradu circumspicientesque omnia pergunt ad + eum locum. Tum fatigatis ex itinere custodibus et ob id somno pressis eosque + et interius progressi in ipsis tentoriis regem interficiunt. Dein nihil + ultra audendum rati currum eius et cum egregiis insignibus equos ad naves + ducunt. Ita reliquum noctis in suis quisque tabernaculis requiescentes + transigunt. At lucis principio reliquos duces conveniunt, eos facinus ausum + expletumque docent. Ac mox rati barbaros incensos caede regis adire iubent + omnes frequentes apud arma agere opperirique hostem.
+Neque multo post Thraces, ubi expergefacti e somno regem interemptum, foedam + faciem intra tentoria animadvertere et vestigia abducti currus manifesta + sunt, raptim ac sine ullis ordinibus, ut quemque fors conglobaverat, ad + naves evolant. Quibus procul visis nostri conferti inter se atque imperia + servantes eunt obviam. Sed Aiaces duo in aliquantum progressi primos Thracum + invadunt atque opprimunt. Dein reliqui duces, ut quisque locum ceperat, + caedere singulos et ubi conferti steterant, bini aut amplius congregati + impetu suo dissolvere ac mox dispersos palantesque interficere, uti nullus + reliquus caedis fieret. Ac statim Grai exstinctis qui adversum ierant signo + dato ad tentoria eorum pergunt. At illi, qui custodes castris relicti soli + supererant, visis contra hostibus terrore ipso miserandum in modum + effeminati omnibus omissis ad moenia confugiunt. Tum undique versus nostri + inruentes arma, equos. Regias opes et ad postremum uti quidque fors dederat + praeripiunt.
+Hoc modo victores Grai deletis cum imperatore Thracibus onusti praeda atque + victoria ad naves digrediuntur, cum interim Troiani ex muris respectantes + neque quicquam pro sociis ausi intra moenia tamen trepidarent. Igitur + barbari tot iam adversis rebus fracti legatos indutias postulantes ad + Graecos mittunt ac mox nostris condicionem adprobantibus interposito + sacrificio fidem pacti firmavere. Eodem fere tempore Chryses, quem + sacerdotem Zminthii Apollinis supra memoravimus, ad exercitum venit actum + gratias super his, quae in se recepta filia benigne ab nostris gesta erant, + ob quae tam honorifica, simul quod Astynomen liberaliter habitam cognoverat, + reductam secum Agamemnoni tradit. Neque multo post Philocteta cum his, qui + partem praedae ad eum portaverant, Lemno regreditur invalidus etiam tum + neque satis firmo gressu.
+Interea consilium Graecis agentibus Aiax Telamonius in medium progressus + docet opportere mitti ad Achillem precatores, qui eum imperatorum verbis + atque exercitus peterent remittere iras ac repetere solitam cum suis + gratiam; minime quippe aspernandum talem virum, nunc vel maxime, cum + secundis rebus Graeci et paulo ante victores non ob utilitatem sed honoris + merito gratiam eius peterent. Inter quae deprecari etiam Agamemnonem, daret + operam simul voluntatemque agendo negotio adhiberet; namque tali tempore in + commune ab omnibus consulendum, praesertim procul ab domo locis alienis + atque hostilibus, neque se aliter inter tam gravia bella undique versus + inimicis regionibus quam concordia tutos fore. At ubi finem loquendi fecit, + cuncti duces laudare consilium viri simulque praedicantes ad caelum tollere, + scilicet quod cum virtute corporis, tum ingenio universos anteiret. Post + quae Agamemnon docere se et ante ad reconciliandum Achillem multos misisse + et nunc nihil aliud cordi esse. Ac mox Vlixem atque ipsum Aiacem orare, + susciperent negotium atque ad eum nomine omnium irent, maxime quod Aiax + cognatione fretus impetraturus veniam facilius credebatur. Igitur his operam + suam pollicentibus iturum se una Diomedes sponte ait.
+His actis Agamemnon adferre hostiam lictores iubet ac mox sublata super + terram, cum duo, quibus imperatum erat, suspensam retinerent, gladium vagina + educit eoque bifariam excisam hostiam in conspectu, uti diviserat, collocat. + Dein ferrum sanguine oblitum manu retinens inter utramque sacri partem + medius vadit. Interim Patroclus cognito quod parabatur in consilium + supervenit. At rex sicut supra diximus transgressus ad postremum iurat + inviolatam a se in eum diem Hippodamiam mansisse; neque cupiditate ulla aut + desiderio lapsum, sed ira, qua plurima mala conficiuntur, eo usque + processisse. His addit cupere se praeterea, si ipsi etiam videretur, + filiarum, quae ei cordi esset, in matrimonium dare decimamque regni omnis ac + talenta quinquaginta doti adiungit. Quae ubi accepere qui in consilio erant, + admirari magnificentiam regis maximeque Patroclus, qui cum oblatione + tantarum opum, tum praecipue laetus, quod intacta Hippodamia adfirmaretur, + ad Achillem venit eique universa gesta atque acta refert.
+Dein ubi rex ea, quae audierat, volutare animo ac deliberare secum ipse + occepit, supervenit cum supradictis Aiax. Tum ingressos eos ac iam benigne + salutatos sedere hortatur iuxtaque se Aiacem. Qui tempus loquendi nactus + familiariter et ob id liberius incusare atque increpare, quod in magnis + discriminibus suorum nihil iracundiae remiserit, potueritque cladem + exercitus perpeti, cum eum multi amici, plurimi etiam adfinium obvoluti + genibus deprecarentur. Post quem Vlixes illa quidem deorum esse ait, eorum + autem, quae in consilio acta essent, ordine exposito, quae etiam Agamemnon + pollicitus quaeque iurasset, ad postremum orat, ne preces omnium neve + oblatas nuptias aspernaretur; moxque eorum omnium, quae una offerebantur, + enumerationem facit.
+Tunc Achilles longam exorsus orationem primum omnium acta gestaque sua + exponere. Ac dein admonere, quantas aerumnas pro utilitate omnium + pertulerit, quas civitates adgressus ceperit cunctis interim requiescentibus + ipse anxius ac dies noctesque bello intentus et, cum neque militibus suis + neque sibi ipse parceret, asportatas nihilominus praedas in commune solitum + redigere. Pro quis solum omnium se electum, qui tam insigni iniuria + dehonestaretur, solum ita contemptum, a quo Hippodamia tot laborum pretium + per dedecus abstraheretur neque in ea culpa solum esse Agamemnonem sed + maxime ceteros Graecos, qui immemores benificiorum contumeliam suam silentio + praeterierint. Postquam finem loquendi fecit, Diomedes: "Praeterita, ait, + omittenda sunt neque oportet prudentem meminisse transactorum, quando ea, + etsi maxime cupias, nequeas revocare." Interea Phoenix et cum eo Patroclus + circumstantes genas atque omnem vultum iuvenis, manus adosculari, contingere + genua, rediret in gratiam atque animos remitteret cum propter praesentes, + qui eum oratum venissent, tum praecipue ob bene de se meritum reliquum + exercitum.
+Igitur Achilles praesentia talium virorum praecibus familiarium ac + recordatione innoxii exercitus tandem flexus ad postremum facturum se quae + vellent respondit. Dein hortatu Aiacis tum primum post malam iracundiam + Graecis mixtus consilium ingreditur atque ab Agamemnone regio more + salutatur. Interea reliquis ducibus favorem attollentibus gaudio laetitiaque + cuncta completa sunt. Igitur Agamemnon manum Achillis retentans eumque et + reliquos duces ad cenam deducit. Ac paulo post inter epulas, cum laeti inter + se invitarent, rex Patroclum quaesiit, ut Hippodamiam cum ornamentis, quae + dederat, ad tentoria Achillis deduceret; isque libens mandata efficit. + Ceterum per id tempus hiemis saepe Graeci atque Troiani singuli pluresve, ut + fors evenerat, inter se sine ullo metu in luco Thymbraei Apollinis + miscebantur.
+Interim per totam hiemem dilato condicionibus in tempus bello Graeci cuncta, + quae in tali otio militia exposcebat, intenti animo summis studiis + festinabant. Namque pro vallo multitudo universa variis bellandi generibus + per duces populosque instructa et ob id more optimo diversis ad officia sua + quibusque, hinc iaculis hastarum vice fabricatis neque ponderis aut mensurae + inferioribus, et quibus ea non erant praeustis sudibus, illinc sagittis + certantes inter se invicem ad multum diem exercere, alii saxis utebantur. + Sed inter sagittarios maxime anteibant Vlixes, Teucer, Meriones, Epios, + Menelaus. Neque dubium, quin inter hos tamen praecelleret Philocteta, quippe + Herculis sagittarum dominus et destinata feriundi arte mirabilis. At Troiani + cum auxiliaribus laxiores militia neque circa exercitum solliciti socordius + agitare ac saepe sine ullo insidiarum metu hi aut illi multis immolationibus + Thymbraeo Apollini supplicabant. Isdem fere diebus nuntius adportatur + universas prope Asiae civitates descivisse a Priamo atque eius amicitiam + execrari. Namque facinoris exemplo suspectis iam per universos populos + gentesque circa hospitium omnibus, simul quia omnibus proeliis Graecos + victores cognitum et eversio multarum in ea regione civitatum in animis + haeserat et ad postremum grave odium filiorum regnique eius incesserat.
+At apud Troiam forte quadam die Hecuba supplicante Apollini Achilles + adveniens visere cerimoniarium morem cum paucis comitibus supervenit. Erant + praeterea cum Hecuba matronae plurimae, coniuges principalium filiorumque + eius, partim honorem atque obsequium reginae tribuentes, reliquae tali + obtentu pro se quaeque rogaturae supplicabant. Etiam Hecubae filiae nondum + nuptae Polyxena et Cassandra, Minervae atque Apollinis, antistites novo ac + barbaro redimitae ornatu effusis hinc atque inde crinibus precabantur + suggerente sibi Polyxena apparatum sacri eius. Ac tum forte Achilles versis + in Polyxenam oculis pulchritudine virginis capitur. Auctoque in horas + desiderio, ubi animus non lenitur, ad naves discedit. Sed ubi dies pauci + fluxere et amor magis ingravescit, accito Automedonte aperit ardorem animi; + ad postremum quaesiit, uti ad Hectorem virginis causa iret. Hector vero + daturum se in matrimonium sororem mandat, si sibi universum exercitum + proderet.
+Dein Achilles soluturum se omne bellum pro Polyxena tradita pollicetur. Tum + Hector: aut proditionem ab eo confirmandam, aut filios Plisthenis atque + Aiacem interficiendos, alias de tali negotio nihil se auditurum. Ea ubi + Achilles accepit, ira concitus exclamat: se, cum primum tempus bellandi + foret, primo proelio interempturum. Dein animi iactatione saucius huc atque + illuc oberrans interdum tamen, quatenus praesenti negotio utendum esset, + consultare. At ubi eum Automedon iactari animo atque in dies magis magisque + aestuare desiderio ac pernoctare extra tentoria animadvertit, veritus, ne + quid adversum se aut in supradictos reges moliretur, Patroclo atque Aiaci + rem cunctam aperit. Hique dissimulato quod audierant cum rege commorantur. + Ac forte quodam tempore recordatus sui convocatis Agamennone et Menelao + negotium, ut gestum erat, desideriumque animi aperit: a quis omnibus ut bono + animo ageret respondetur, brevi quippe dominum eum fore eius, quam + deprecando non impetraverit. Quae res eo habere fidem videbatur, quoniam iam + summa rerum Troianarum prope occasum erat. Omnes namque Asiae civitates + execratae amicitiam Priamidarum ultro nobis auxilium societatemque belli + offerebant. Quis ab ducibus nostris benigne respondebatur: satis sibi esse + praesentium copiarum neque auxiliorum egere, amicitiam sane, quam offerent, + ultro suscipere voluntatemque erorum fore gratam omnibus. Scilicet quia + fluxa fides et animi parum spectati neque tam subita mutatio sine dolo + credebatur.
+Iamque exactis hibernis mensibus ver coeperat, cum Grai edicto prius, uti + omnia miles in armis esset, mox signo belli edito exercitum in campis + productum ordinant; neque ea a Troianis segnius agebantur. Igitur ubi + utrimque instructae acies adversum processere atque infra teli iactum ventum + est, cohortati suos quisque manus conserunt in medio locatis equitibus et ob + id primis congressis. Tumque primum reges nostri atque hostium ascensis + curribus bellum ineunt adscito sibi quisque auriga ad regendos equos. Sed + primus omnium Diomedes invectus Pyraechmem, regem Paeonum, hasta fronte + ictum interficit, dein ceteros, quos ob virtutem rex secum stipatores + habuerat, conglobatos inter se atque ausos resistere partim telo eminus + fundit, alios curru per medios concito humi obterit. Dein Idomeneus adhibito + equis Merione Acamanta Thracum regem deicit, ruentique telo occurrit atque + ita interficit. Sed ubi Hector situs in parte alia medios suorum fundi + accipit, dispositis satis strenuis, ubi pugnabat, accurrit auxilio + laborantibus Glaucum secum ac Deiphobum et Polydamanta habens. Neque dubium, + quin deleta a praedictis regibus ea pars hostium foret, ni adventu suo + Hector nostrosque ulterius progredi ac suos fugere cohibuisset. Ita Graeci + prohibiti caede reliquorum represso gradu adversum eos, qui supervenerant, + constitere.
+Ac mox cognito per universum exercitum proelio in ea parte reliqui duces + confirmati, ubi quisque pugnaverat, undique eo confluunt. Densatur utrimque + acies et proelium renovatum est. Igitur Hector ubi plurimos suorum adesse et + satis tutum se intellegit, tollit animos. Dein clamore magno singulos suorum + nomine appellans confidentius in hostem pugnare hortatur; ac progressus + intra aciem Diorem et Polyxenum Alios satis impigre pugnantes vulnerat. At + ubi eum Achilles ita in hostem promptum animadvertit, simul subvenire his, + quos adversum bellabat, cupiens et memor paulo ante repulsae in Polyxena + contra tendit; progressusque in medio Pylaemenem Paphlagonum regem + impedimento sibi oppositum comminus fundit non alienum sanguinis + Priamidarum. Perhibebatur quippe hic etiam ex his, qui a Phineo Agenoris + originem propriam memoria repetebant, a quo etiam Olizonen genitam, postquam + adoleverit deductam in matrimonium Dardani.
+Ceterum Hector postquam ad se agmine infesto tendi videt, causas odii + recordatus non ulterius impetum viri experiri ausus ex acie subterfugit. + Tumque Achilles insecutus quantum acies hostium patiebatur, ad postremum + iaculatus aurigam eius interfecit, postquam Hector per aliam partem relicto + curru aufugerat. Dein ereptum sibi e manibus inimicissimum omnium dolens + rursus vehementius saevire extractoque ex corpore aurigae iaculo fundere + obvios ac prostratos, cum alios invaderet, desuper proculcans obterere. + Inter quae tam trepida cunctis fugientibus Helenus quaesitum ex occulto + vulneri locum ubi nactus est, manum Achillis procul atque improvisus sagitta + transfigit. Ita vir egregius bellandi, cuius adventu territus fugatusque + Hector, multi mortales cum ducibus extincti, clam atque ex occulto + vulneratus eo die finem bellandi fecit.
+Interim Agamemnon et cum eo Aiaces duo inter ceteram stragem ignotorum nacti + plurimos Priami filiorum interficiunt, atque Agamemnon Aesacum cum Deiopite, + Archemachum, Laudocum et Philenorem, Aiax Oilei et Telamonius Mylium, + Astynoum, Doryclum, Hippothoum atque Hippodamanta. At in alia belli parte + Patroclus et Lycius Sarpedon locati in cornibus nullis propinquorum + praesentibus signo inter se dato solitarii certaminis extra aciem + processere, moxque telis adversum iactis, ubi uterque intactus est, curru + desiliunt atque arreptis gladiis pergunt obviam. Iamque crebris adversum se + ictibus congressi, neque vulneratus quisquam, multum diei consumpserant, cum + Patroclus amplius audendum ratus colligit sese in arma et cautius contectus + ingressusque hostem complectitur, manu dextra poplitem succidens,quo vulnere + debilitatum atque exsectis nervis invalidum propulsat corpore ruentemque + interficit.
+Quod ubi animadvertere Troiani, qui iuxta steterant, gemitu magno clamorem + tollunt, relictisque ordinibus signo dato arma in Patroclum vertunt, + scilicet Sarpedonis interitu publicam cladem rati. At Patroclus praeviso + hostium agmine telum positum humi propere rapit compositusque in armis + audentius resistit. Tunc ingruentem Deiphobum hasta comminus tibiam ferit + atque excedere ex acie coegit interfecto prius Gorgythione fratre eius. + Neque multo post adventu Aiacis fusi reliqui, cum interim Hector edoctus + quae acciderant, supervenit ac mox conversam suorum aciem pro tempore + restituit increpatis ducibus ac plerisque ex fuga reductis. Ita praesentia + eius animi tolluntur et proelium incenditur. Tum vero inclitis ex utraque + parte ducibus confirmato exercitu confligunt acies, nunc hinc, nunc inde + cedentibus instantes et, ubi acies nutaverat, praesidiis accurrentibus. + Interea utriusque exercitus cadunt plurimi neque fortuna belli mutatur. Sed + postquam miles per multum diem bello intentus magis magisque fatigabatur et + diei vesper erat, utrisque cupientibus pugna decessum.
+Tum apud Troiam circa Sarpedonis cadaver cunctis deflentibus ac praecipue + feminis luctu atque gemitu omnia completa sunt, quis non alii casus + acerbissimi, ne interitus quidem Priamidarum, prae desiderio eius cordi + insederant. Tantum in eo viro praesidium et interfecto spes ablata + credebatur. At Graeci in castra regressi primum omnium Achillem revisunt + eumque de vulnere percontati, ubi sine dolore agere vident, laeti ad + postremum narrare occipiunt Patrocli facta fortia, dein reliquos, qui + vulnerati erant, per ordinem circumeunt; ita inspectatis omnibus ad tentoria + sua quisque digreditur. Interim Achilles regressum Patroclum extollere + laudibus, dein monere, uti reliquo quoque bello memor rerum, quas gesserat, + hostibus vehementius ingrueret. Hoc modo nox consumitur. At lucis principio + corpora suorum quisque collecta igni cremant, dein sepeliunt. Sed postquam + dies aliquot triti et vulnerati convaluerant, arma expedire et producere + militem placet.
+Sed barbari more pessimo nec quicquam compositum, nihil aliud quam turbata + atque insidiosa cupientes clam atque ante tempus egressi proelium + praevertere. Tuncque effusi ruinae modo clamorem inconditum simul et tela in + hostes coniciunt semermes etiam tum atque incompositos. Caesi itaque + nostrorum multi, in quis Arcesilaus Boeotius et Schedius Crissaeorum uterque + duces optimi; ceterum vulnerata pars maxima, Meges etiam et Agapenor, alter + Echinadibus imperator, Agapenor Arcadiae. Inter quae tam foeda tanta + inclinatione rerum Patroclus fortunam belli vincere adgressus, dum hortatur + suos simul atque instat hostibus promptiore quam bellandi mos est, telo + Euphorbi ictus ruit. Statimque Hector advolans opprimit ac desuper + vulneribus multis fodit; moxque enititur abstrahere proelio, scilicet + insolentia gentis suae inludere cupiens per universa genera dehonestamenti. + Quod ubi Aiaci cognitum est, relicto ubi pugnaverat propere accurrit, iamque + eripere cadaver occipientem proturbat hasta. Interim Euphorbus a Menelao et + Aiace altero summo studio circumventus scilicet auctor interempti ducis + morte poenas luit. Deinde occipiente vespera proelium dirimitur male et cum + dedecore plurimis nostrorum interfectis.
+Sed postquam reductae utrimque acies et iam in tuto miles noster erat, cuncti + reges Achillem conveniunt deformatum iam lacrimis atque omni supplicio + lamentandi. Qui modo prostratus humi, nunc cadaveri superiacens adeo + reliquorum animos pertemptaverat, ut Aiax etiam, qui solandi causa + adstiterat, nihil luctui remitteret. Nec Patrocli tantum mors gemitum illum + cunctis incusserat, sed praecipue recordatio vulnerum per loca corporis + pudibunda, quod exemplum pessimum per mortales tum primum proditum est + numquam antea a Graecis solitum. Igitur reges multis precibus atque omni + consolationis modo tandem Achillem flexum humo erigunt. Dein Patrocli corpus + elutum mox veste circumtegitur maxime ob tegenda vulnera, quae multimodis + impressa haud sine magno gemitu cernebantur.
+His actis monet, uti custodes vigilias agere curarent, ne qua hostes detentis + circa funus nostris more solito inruerent. Ita per distributionem officia + sua quisque procurantes igni plurimo in armis pernoctant. At lucis principio + placet, uti ex omni ducum numero quinque in montem Idam vaderent silvam + caesum, qua Patroclus cremaretur, decretum quippe ab omnibus erat, funus + eius publice uti curaretur. Iere igitur Ialmenus, Ascalaphus, Epios et cum + Merione Aiax alter. Moxque Vlixes et Diomedes busto locum dimetiuntur + quinque hastarum longitudine totidemque in transversum. Advecta deinde ligni + copia bustum extruitur impositumque desuper cadaver igni supposito cremant + exornatum iam decore omni pretiosae vestis; id namque Hippodamia et Diomedea + curaverant, quarum Diomedea nimium iuveni et omni affectu dilecta fuerat. +
+Ceterum paucis post diebus refectis ex labore vigiliarum ducibus cum luce + simul exercitus in campum productus per totum diem in armis agit opperiens + barbarorum adventum. Qui muris despectantes postquam nostros paratos proelio + vident, eo die certamen distulere. Ita occasu solis Graeci ad naves + regressi. At vix principio diei Troiani rati etiam nunc incompositos + Graecos, armati portis evolant temere et cum audacia, uti antea soliti, + instantesque circa vallum certatim tela iaciunt crebra magis quam cum + effectu nostris ad evitandos tantum ictus compositis. Igitur ubi ad multum + diem barbari intenti iaculis fessi iam neque ita vehementes animadvertuntur, + ex parte una nostri erumpunt, incursantesque sinistrum latus fundunt + fugantque; neque multo post ex alio abnuentibus iam barbaris ac sine ulla + difficultate versis.
+Ita plurimi barbarorum, ubi vertere terga, foede et vice inbellium ab + insequentibus proculcati ad postremum dispereunt, in quis Asius, Hyrtaco + genitus, et cum Hippothoo Pylaeus, hi Larisaeis, Asius Sesto regnantes. + Eodem die vivi a Diomede capiuntur duodecim, ab Aiace quadraginta. Captus + etiam Pisus et Euander Priamidae. In ea pugna Graecorum Guneus interfectus + rex Cyphius, vulneratus etiam Idomeneus dux noster. Ceterum ubi Troiani + muros ingressi clausere portas et finis instandi factus est, nostri spoliata + armis hostilia cadavera adportataque in flumine praecipitant memores paulo + ante in Patroclo insolentiae barbarorum; dein captivos omnes, uti quem + ceperant, in ordine Achilli offerunt. Isque vino multo sopita iam favilla + reliquias in urnam collegerat, decretum quippe animo gerebat, secum in + patrium solum uti adveheret vel, si fortuna in se casum mutaret, una atque + eadem sepultura cum carissimo sibi omnium contegi. Itaque eos, qui oblati + erant, deduci ad bustum, una etiam Priami filios ibique seorsum aliquantum a + favilla iugulari iubet, scilicet inferias Patrocli manibus. Ac mox regulos + canibus dilaniandos iacit confirmatque se non prius desinere pernoctando + humi, quam in auctorem tanti luctus sui sanguine vindicasset.
+Sed nec multi transacti dies, cum repente nuntiatum Hectorem obviam + Penthesileae cum paucis profectum. Quae regina Amazonibus incertum pretio an + bellandi cupidine auxiliatum Priamo adventaverat, gens bellatrix et ob id ad + finitimos indomita, specie armorum inclita per mortales. Igitur Achilles + paucis fidis adiunctis secum insidiatum propere pergit atque hostem securum + sui praevortit, tum ingredi flumen occipientem circumvenit. Ita eumque et + omnes, qui comites regulo dolum huiusmodi ignoraverant, ex improviso + interficit. At quendam filiorum Priami comprehensum mox excisis manibus ad + civitatem remittit nuntiatum quae gesta erant ipse cum caede inimicissimi, + tum memoria doloris ferox spoliatum armis hostem, mox constrictis in unum + pedibus vinculo currui postremo adnectit, dein ubi ascendit ipse, + Automedonti imperat, daret lora equis. Ita curru concito per campum, qua + maxime visi poterat, praevolat hostem mirandum in modum circumtrahens, genus + poenae novum miserandumque.
+At apud Troiam ubi spolia Hectoris desuper ex muris animadvertere, quae + Graeci praecepto regis ante ora hostium praetulerant, et filius Priami + praemissus ab Achille rem ut gesta erat disseruit, tantus undique versus per + totam civitatem luctus atque clamor editur, ut aves etiam consternatae + vocibus alto decidisse crederentur nostris cum insultatione reclamantibus. + Ac mox portis ex omni parte urbs clauditur. Foedatur regni habitus atque in + modum lugubrem funestumque obducta facies civitatis. Cum sicut in tali + nuntio adsolet, repente cursus trepidantium fieret in eundem locum ac statim + sine ulla certa ratione per diversum fuga. Nunc planctus crebri, modo urbe + tota silentium ex incerto. Inter quae et spes extremas multi credidere cum + nocte simul Graecos moenia invasuros excisurosque urbem securos interitu + tanti ducis, nonnulli etiam pro confirmato habere Achillem exercitum eum, + qui duce Penthesilea Priami rebus auxilio venerat, partibus suorum + adiunxisse, postremo omnia adversa hostilia fractas ablatasque opes, nullam + salutis spem interempto Hectore in animo habere, quippe is solus omnium in + ea civitate adversum tot milia imperatoresque hostium varia, semper victoria + certaverat. Cui fama bellandi inclito per gentes numquam tamen vires + consilio superfuerant.
+Interim apud Graecos, ubi Achilles ad naves redit et cadaver Hectoris in ore + omnium est, dolor, quem ob Patrocli interitum paulo ante perceperant, nece + metuendi hostis et ob id praecipua laetitia circumscribitur. Ac tum + universis placet, uti in honorem eius, quoniam abesset hostilis metus, + certamen ludis solitum celebraretur. Neque minus tamen reliqui populi, qui + non certaturi spectandi gratia convenerant, instructi armis paratique + adessent, ne qua scilicet hostis quamvis fractis rebus solito tamen + insidiandi more inrueret. Igitur Achilles victorum praemia, quae ei + videbantur maxima, statui imperat. Et postquam nihil reliquum erat, reges + omnes ad considendum hortatur, ipse medius atque inter eos excelsior. Tum + primum quadriiugis equis Eumelus ante omnes victor declaratur, bigarum + praemia Diomedes meruit, secundo post eum Menelaus.
+Ceterum ad certandum qui sagittarum arte maxime praevalebant Meriones atque + Vlixes duos erexere malos, quis religatum linum tenuissimum atque ex + transverso extentum utriusque capiti adnectebatur, media columba sparto + dependebat; eius contingendae certamen maximum. Tum reliquis incassum + tendentibus Vlixes cum Merione destinatum confixere. Quibus cum a reliquis + favor attolleretur, Philocteta non columbam se, verum id, quo religata + esset, sagitta excisurum promittit. Admirantibus deinde difficultatem + regibus, fidem promissi non felicius quam sollertius confirmavit; ita + dirupto vinculo columba cum maxima populi adclamatione decidit. Praemia + certaminis eius Meriones atque Vlixes tulere. Achilles duplici extra ordinem + munere Philoctetam donat.
+Cursu longo certantibus Oilei Aiax victor excipitur, post quem secundus + Polypoetes. Duplici campo Machaon, singulari Eurypylus, saltu Tlepolemus, + disco Antilochus victores abeunt. Praemia luctandi intacta permansere, + quippe Aiax arripiens medium Vlixem deicit, qui ruens pedibus eius + circumvertitur, atque ita praepedito obligatoque nixu Aiax paene iam victor + ad terram ruit. Caestibus reliquoque manuum certamine idem Aiax Telamonius + palman refert. Cursu in armis postremo Diomedes praevaluit. Dein ubi praemia + certaminis persoluta sunt, Achilles primum omnium Agamemnoni donum, quod ei + honoratissimum videbatur, offert, secundo Nestori, Idomeneo tertio, post + quos Podalirio et Machaoni, dein reliquis pro merito ducibus, ad postremum + eorum sociis, qui in bello occiderant; hisque mandatum, uti, cum tempus + fuisset, domum ad necessarios eorum perferrent. Postquam certandi + praemiorumque finis factus et iam diei vesper erat, ad sua quisque tentoria + discessere.
+At lucis principio Priamus lugubri veste miserabile tectus, cui dolor non + decus regium, non ullam tanti nominis atque famae speciem reliquam fecerat, + manibus vultuque supplicibus ad Achillem venit, quocum Andromacha, non minor + quam in Priamo miseratio. Ea quippe deformata multiplici modo Astyanacta, + quem nonnulli Scamandrium appellabant, et Laodamanta parvulos admodum filios + prae se habens regi adiumentum deprecandi addiderat, qui maeroribus senioque + decrepitus filiae Polyxenae umeris innitebatur. Dein sequebatur vehicula + plena auri atque argenti pretiosaeque vestis, cum super murum despectantes + Troiani comitatum regis oculis prosequerentur. Quo viso repente silentium ex + admiratione oritur ac mox reges avidi noscere causas adventus eius procedunt + obviam. Priamus ubi ad se tendi videt, protinus in os ruit pulverem + reliquaque humi purgamenta capiti aspargens. Dein orat, uti miserati + fortunas suas precatores secum ad Achillem veniant. Eius aetatem fortunamque + recordatus Nestor dolet, contra Vlixes maledictis insequi et commemorare, + quae ad Troiam in consilio ante sumptum bellum ipse adversum legatos + dixerat. Ea postquam Achilli nuntiata sunt, per Automedontem eum accersi + iubet, ipse retinens gremio urnam cum Patrocli ossibus.
+Igitur ingressis ducibus nostris cum Priamo rex genua Achilli manibus + complexus: "Non tu mihi, inquit, causa huiusce fortunae, sed deorum + quispiam, qui postremam aetatem meam, cum misereri deberet, in hasce + aerumnas deduxit confectam iam ac defatigatam tantis luctibus filiorum. + Quippe hi fisi regno per iuventutem, cum semper cupiditates animi quoquo + modo explere gestiunt, ultro sibi mihique perniciem machinati sunt. Neque + dubium cuiquam, quin contemptui sit adulescentiae senecta aetas. Quod si + interitu meo reliqui huiusmodi facinoribus temperabunt, me quoque, si + videtur, exhibeo poenae mortis, cui misero confectoque maeroribus omnes + aerumnas, quibus nunc depressus infelicissimum spectaculum mortalibus + praebeo, cum hoc exiguo spiritu simul auferes. Adsum en ultro, nihil + deprecor, vel si ita cordi est, habe in custodia captivitatis. Neque enim + mihi quicquam iam superioris fortunae reliquum est, quippe interfecto + Hectore cuncta regni concidere. Sed si iam Graeciae universae ob meorum male + consulta satis poenarum filiorum sanguine et meis aerumnis persolvi, + miserere aetatis ac deos recordatus retorque animos ad pietatem: concede + parvulis saltem non animam parentis, sed cadaver deprecantibus. Veniat in + animum recordatio parentis tui omnes curas vigiliasque in te tuamque salutem + impendentis. Sed illi quidem cuncta secundum sua vota proveniant longeque + aliter neque mei similem senectam degat."
+Interea dum haec commemorat, paulatim animo deficere ac dissolvi membris, + dein obmutescere occipit, quod spectaculum longe miserrimum omnibus, qui tum + aderant, dolori fuit. Dein Andromacha parvulos Hectoris filios ante Achillem + prosternit, ipsa fletu lamentabili orans, uti sibi cadaver coniugis intueri + saltem concederetur. Inter haec tam miseranda Phoenix Priamum sustollere + atque uti animum reciperet hortari. Tum rex ubi in aliquantum refovit + spiritum, nixis genibus atque utraque manu caput dilanians: "Vbi nunc illa + est, ait, quae apud Graecos praecipue erat iusta misericordia? An solum in + Priamum circumscribitur?"
+Iamque omnibus dolore permotis Achilles decuisse ait filios eum suos initio + ab eo, quod admiserint, facinore cohibere neque ipsum concedendo tanti + delicti participem fieri. Ceterum ante id decennium non ita defessum senecta + fuisse, ut suis despectui esset, sed obsedisse animos eorum desiderium rerum + alienarum, neque ob mulierem solum unam, sed Atrei atque Pelopis divitiis + inhiantes raptum res more incondito perrexisse; pro quis aequissimum esse + eiusmodi poenas vel etiam graviores pendere. Namque ad id tempus Graecos + secutos morem in bellis optimum, quoscumque hostium pugna conficeret, + sepulturae restituere solitos, contra Hectorem supergressum humanitatis + modum, Patroclum eripere proelio ausum, scilicet ad inludendum ac foedandum + cadaver eius, quod exemplum poenis ac suppliciis eorum eluendum, ut Graeci + ac reliquae posthac gentes memores ultionis eius moremque humanae + condicionis tuerentur. Non enim Helenae neque Menelai gratia exercitum + relictis sedibus parvulisque procul ab domo, cruentum suo hostilique + sanguine inter ipsa belli discrimina huiusmodi militiam tolerare, sed cupere + dinoscere, barbarine Graecine summa rerum potirentur, quamquam iustam causam + fuisse inferendi belli etiam pro muliere. Namque uti ipsi raptu rerum + alienarum laetarentur, ita maxime dolori esse his, qui amiserint. Ad haec + multa infausta detestandaque imprecari confirmareque se capto Ilio ante + omnes tanti admissi poenas sanguine eius expetere, ob quam patria + parentibusque carens Patroclum etiam solitudinis suae levamen maximum + amiserit.
+Dein consiliatum cum supradictis ducibus surgit. Quis omnibus una atque eadem + sententia est, scilicet uti acceptis quae allata essent corpus exanime + concederet. Quod ubi satis placuit, singuli ad sua tentoria discedunt. + Moxque Polyxena ingresso Achille obvoluta genibus eius sponte servitium sui + pro absolutione cadaveris pollicetur. Quo spectaculo adeo commotus iuvenis, + ut, qui inimicissimus ob mortem Patrocli Priamo eiusque regno esset, tum + recordatione filii ac parentis ne lacrimis quidem temperaverit. Itaque manu + oblata Polyxenam erigit praedicta prius mandataque cura Phoenici super + Priamo. Sed rex nil se luctus neque praesentium miseriarum remissurum ait. + Tum Achilles confirmare non prius cupitis eius satis futurum quam mutato in + melius habitu cibum etiam secum sumeret. Ita rex veritus, ne quae concessa + videbantur, ipse recusando impediret, demisse omnia quaeque imperarentur + facienda decrevit.
+Igitur ubi excussus comis pulvis totusque lautus est, mox a iuvene ipseque et + qui cum eo venerant,cibo invitantur. Dein ubi satias omnes tenuit, hoc modo + Achilles disseruit: "Refer nunc iam mihi, Priame, quid tantum causae fuerit, + cur deficientibus quidem vobis in dies copiis militaribus, ingravescentibus + autem calamitatibus atque aerumnis Helenam tamen in hodiernum retinendam + putetis neque velut contagionem infausti ominis reppuleritis? Quam + prodidisse patriam parentesque et, quod indignissimum omnium est, fratres + sanctissimas cognoveritis. Namque hi execrati facinus eius ne in militiam + quidem nobiscum coniuraverunt, scilicet ne, quam audiri incolumem nollent, + ei per se reditum in patriam quaererent. Eam igitur, cum cerneretis malo + omnium civitatem intravisse vestram, non eiecistis? Non cum detestationibus + extra muros prosecuti estis? Quid illi senes, quorum filios pugna in dies + conficit? Nonne adhuc persenserunt eandem causam extitisse tantorum funerum? + Itane ergo divinitus vobis eversa mens est, ut nullus in tanta civitate + reperiri possit, qui fortunam labentis patriae dolens de pernicie publica + cum exitio eius transigat? Ego quidem aetatis tuae contemplatione atque + horum precum cadaver restituam neque umquam committam, ut, quod in hostibus + reprehenditur crimen malitiae, ipse subeam."
+Ad ea Priamus renovato fletu quam miserabili non sine decreto divum adversa + hominibus inruere ait, deum quippe auctorem singulis mortalibus boni malique + esse neque quoad beatum esse licitum sit, cuiusquam in eum vim + inimicitiasque procedere. Ceterum se diversi partus quinquaginta filiorum + patrem beatissimum regum omnium habitum ad postremum Alexandri natalem diem, + quem evitari ne dis quidem praecinentibus potuisse. Namque Hecubam foetu eo + gravidam facem per quietem edidisse visam, cuius ignibus conflagravisse Idam + ac mox continuante flamma deorum delubra concremari omnemque demum ad + cineres conlapsam civitatem intactis inviolatisque Antenoris et Anchisae + domibus. Quae denuntiata cum ad perniciem publicam expectare aruspices + praecinerent, inter necandum editum partum placuisse. Sed Hecubam more + femineae miserationis clam alendum pastoribus in Idam tradidisse. Eum iam + adultum, cum res palam esset, ne hostem quidem quamvis saevissimum, ut + interficeret, pati potuisse, tantae scilicet fuisse eum pulchritudinis atque + formae. Quem coniugio deinde Oenonae iunctum cupidinem cepisse visendi + regiones atque regna procul posita. Eo itinere abductam Helenam urgente + atque instigante quodam numine cunctorum civium animis, sibi etiam laetitiae + fuisse, neque cuiquam, cum orbari se filio aliove consanguineo cerneret, non + acceptam tamen, solo omnium adversante Antenore, qui initio post Alexandri + reditum filium suum Glaucum, quod eius comitatum secutus erat, abdicandum a + penatibus suis decreverit, vir domi belloque prudentissimus. Ceterum sibi, + quoniam ita res ruerent, optatissimum adpropinquare naturae finem omissis + iam regni gubernaculis atque cura; tantum se in Hecubae filiarumque + recordatione cruciari, quas post excidium patriae captivas incertum cuius + domini fastus manerent.
+Dein omnia, quae ad redimendum filium advectaverat, ante conspectum iuvenis + exponi imperat. Ex quis quicquid auri atque argenti fuit tolli Achilles + iubet, vestis etiam quod ei visum est; reliquis in unum collectis Polyxenam + donat et cadaver tradidit. Quo recepto rex in gratiamne impetrati funeris an + si quid Troiae accideret securus iam filiae, amplexus Achillis genua orat, + uti Polyxenam suscipiat sibique habeat. Super qua iuvenis aliud tempus atque + alium locum tractatumque foro respondit; interim cum eo reverti iubet. Ita + Priamus recepto Hectoris cadavere ascensoque vehiculo cum his, qui se + comitati erant, ad Troiam redit.
+Sed postquam Troianis palam est regem perfecto negotio inviolatum atque + integro comitatu regredi, admirati laudantesque Graeciae pietatem ad caelum + ferunt, quippe quis animo ita haeserat nulla spe impetrandi cadaveris + ipsumque et qui cum eo fuissent retineri ab Graecis, maxime ob Helenae, quae + non remitteretur, recordationem. Ceterum viso Hectoris funere cuncti cives + sociique adcurrentes fletum tollunt, divellentes comam foedantesque ora + laniatibus, neque in tanta populi multitudine quisquam in se virtutis aut + spei bonae fiduciam credere illo interfecto, qui inclita per gentes fama + rerum militarium, in pace etiam praeclara pudicitia, ex qua haud minorem + quam reliquis artibus gloriam adeptus erat. Interea sepelivere eum haud + longe a tumulo Ili regis quondam. Dein exorto quam maximo ululatu postrema + funeri peragunt, hinc feminis cum Hecuba deflentibus, hinc reclamantibus + Troianis viris et ad postremum sociorum gentibus. Quae per dies decem + concessa bellandi requie ab ortu solis ad usque vesperam per Troianos gesta + nullo usquam remisso lugendi officio.
+Interim per eosdem dies Penthesilea, de qua ante memoravimus, cum magna + Amazonum manu reliquisque ex finitimo populis supervenit. Quae postquam + interemptum Hectorem cognovit, perculsa morte eius regredi domum cupiens ad + postremum multo auro atque argento ab Alexandro inlecta ibidem opperiri + decreverat. Dein exactis aliquot diebus copias suas armis instruit. At + seorsum ab Troianis ipsa suis modo bellatoribus satis fidens in pugnam + pergit: cornu dextro sagittariis, altero peditibus instructo, medios equites + collocat; in quis ipsa. Contra ab nostris ita occursum, ut sagittariis + Menelaus atque Vlixes et cum Teucro Meriones, peditibus Aiaces duo, + Diomedes, Agamemnon, Tlepolemus et cum Ialmeno Ascalaphus opponerentur, in + equites ab Achille et reliquis ducibus pugnaretur. Hoc modo instructo + utrimque exercitu conflixere acies. Cadunt sagittis reginae plurimi neque ab + Teucro secus bellatum. Interim Aiaces et qui cum his erant pedites, contra + quos steterant, caedere ac restantes detrudere umbonibus, moxque repulsos + obtruncare. Neque, quoad deletae peditum copiae, finis fit.
+Achilles inter equitum turmas Penthesileam nactus hasta petit, neque + difficilius quam feminam equo deturbat manu comprehendens comam atque ita + graviter vulneratam detrahens. Quod ubi visum est, tum vero nullam apem in + armis rati fugam faciunt. Clausisque civitatis portis nostri reliquos, quos + fuga bello exemerat, insecuti obtruncant, feminis tamen abstinentes manus + parcentesque sexui. Dein uti quisque victor, interfectis quos adversum + ierant, regrediebatur, Penthesileam visere seminecem etiam nunc admirarique + audaciam. Ita brevi ab omnibus in eundem locum concursum placitumque, uti, + quoniam naturae sexusque condicionem superare ausa esset, in fluvium reliquo + adhuc ad persentiendum spiritu aut canibus dilanianda iaceretur. Achilles + interfectam eam sepelire cupiens mox a Diomede prohibitus est. Is namque + percontatus circumstantes, quidnam de ea faciendum esset, consensu omnium + pedibus adtractam in Scamandrum praecipitat, scilicet poenam postremae + desperationis atque amentiae. Hoc modo Amazonum regina deletis copiis, + quibuscum auxiliatum Priamo venerat, ad postremum ipsa spectaculum dignum + moribus suis praebuit.
+At sequenti die Memnon, Tithoni atque Aurorae filius, ingentibus Indorum + atque Aethiopum copiis supervenit, magna fama, quippe in unum multis milibus + armatis vario genere spes etiam votaque de se Priami superaverat. Namque + omnia circum Troiam et ultra, quae visi poterant, viris atque equis repleta + splendore insignium refulgebant. Eos omnes iugis Caucasi montis ad Troiam + duxit, reliquos neque numero inferiores imposito Phala duce atque rectore + mari misit. Qui adpulsi Rhodum, ubi animadvertere insulam Graecis sociam, + veriti, ne re cognita incenderentur naves, ibidem opperiebantur; ac mox + divisi in Camirum et Ialysum, urbes opulentas. Neque multo post Rhodii + Phalam incusare, quod paulo ante eversa ab Alexandro Sidona, patria sua, + auxilium ei, a quo laesus sit, ferre cuperet. Quo animos exercitus + permoverent, confirmare haud dissimiles barbarorum videri eos, qui tam + indignum facinus defenderent. Multa praeterea, quae accensura vulgum et pro + se factura essent, disserere. Quae res haud frustra fuit. Phoenices namque, + qui in eo exercitu plurimi aderant, permoti querelis Rhodiorum an cupidine + diripiendarum rerum, quas secum advexerant, Phalam lapidibus insecuti necant + distributique per supradictas urbes aurum ac reliqua praedae inter se + dispertiunt.
+Interim exercitus, qui cum Memnone venerat, positis per locos patulos castris + —nam intra moenia haud facile tanta vis hominum retineri poterat —diversi + suo quisque genere exercebantur. Neque in eadem arte simplex atque idem + modus, sed ut quemque regionis suae mos adsuefecerat, ita telis aliis in + alium modum formatis, scutorum etiam et galearum multiformi specie horrendam + belli faciem praebuerant. At ubi triti aliquot dies et miles bellum cupit, + simul cum luce exercitus omnis signo dato in proelium ducitur cumque his + Troiani et qui intra moenia socii fuerant. At contra Graeci instructi pro + tempore opperiri, debilitati aliquantum animos metu ingentis atque incogniti + hostis. Igitur ubi intra teli iactum ventum est, tum vero barbari clamore + ingenti ac dissono ruinae in modum inrumpunt, nostri confirmati inter se + satis impigre vim hostium sustentavere. Sed postquam acies renovatae atque + in ordinem reformatae sunt et iaci hinc atque inde tela coepere, cadunt + utriusque exercitus plurimi, neque finis fit, quoad Memnon curru vectus + adhibito secum fortissimo quoque medios Graecorum invadit, primum quemque + obvium fundens aut debilitans. Ita iam plurimis nostrorum interfectis duces, + ubi fortuna belli eversa neque spes reliqua nisi in fuga est, victoriam + concessere. Eo die incensae deletaeque naves omnes forent, ni nox, perfugium + laborantium, ingruentes hostes ab incepto cohibuisset. Tanta in Memnone + bellandi vis peritiaque et nostris adversae res.
+Igitur Graeci, postquam requies est, perculsi inter se ac summae rerum + diffidentes per universam noctem quos in bello amiserant sepelivere. Dein + consilium futuri certaminis adversum Memnonem ineunt; ac placet sorte eligi + nomen ducis cum eo bellaturi. Tunc Agamemnon Menelaum excipit, Vlixem, + Idomeneum; reliquorum sors agi coepta Aiacem Telamonium votis omnium + deligit. Ita refectis cibo corporibus reliquum noctis cum quiete transigunt. + At lucis principio armati instructique pro negotio egrediuntur. Neque + segnius a Memnone actum, cum quo Troiani omnes. Ita hinc atque inde ordinato + exercitu proelium initum. Plurimi utriusque partis, ut in tali certamine, + cadunt aut icti graviter proelio decedunt. In quo bello Antilochus Nestoris + obvius forte Memnoni interficitur. Moxque Aiax, ubi tempus visum est, inter + utramque aciem progressus lacessit regem, praedicto prius Vlixi et Idomeneo, + ab ceteris uti se defenderent. Igitur Memnon ubi ad se tendi videt, curru + desilit confligitque pedes cum Aiace magno utriusque partis metu atque + expectatione, cum dux noster summa vi umbonem scuti eius telo in aliquantum + foratum gravis atque summis viribus ingruens impulit vertitque in latus. Quo + viso regis comites adcurrere Aiacem exturbare nitentes. Tum Achilles, ubi + barbaris intercedi videt, pergit contra et nudatum scuto hostis iugulum + hasta transfigit.
+Ita praeter spem interfecto Memnone animi hostium commutantur et Graecis
+ aucta fiducia. Iamque Aethiopum versa acie nostri instantes caedunt
+ plurimos. Tum Polydamas renovare proelium cupiens circumventus ad postremum
+ atque ictus inguina ab Aiace interficitur, Glaucus Antenoris adversum
+ Diomedem adstans Agamemnonis telo cadit. Tum vero cerneres hinc Aethiopas
+ cum Troianis per omnem campum sine ordine atque imperio fugientes
+ multitudine ac festinatione inter se implicari cadere ac mox palantibus
+ equis proculcari, hinc Graecos resumptis animis sequi caedere impeditosque
+ dissolvere atque ita confodere laxatos. Redundant circa muros campi sanguine
+ et omnia, qua hostis intraverat, armis atque cadaveribus completa sunt. In
+ ea pugna Priami filiorum Aretus et Echemmon ab Vlixe interfecti, Dryops,
+ Bias et
At ubi ab nostris in castra recessum est, missi ab Troianis, qui peterent + eorum, qui in bello ceciderant, humandi veniam. Collectos suos quisque igni + cremant et more patrio sepeliunt seorsum ab ceteris cremato Memnone,cuius + reliquias urnae conditas per necessarios regis remisere in patrium solum. At + Graeci lautum bene cadaver Anticholi iustisque factis Nestori tradunt eumque + orant, ferret animo aequo fortunae bellique adversa. Ita ad postremum + corpora sua quisque curantes vino atque epulis per multam noctem Aiacem + simulque Achillem laudibus celebrant atque ad caelum ferunt. At apud Troiam, + ubi requies funerum est, non iam dolor in casu Memnonis, sed metus summae + rerum et desperatio incesserat, cum hinc Sarpedonis interitus, inde secuta + paulo post Hectoris clades spes reliquas animis abstulissent neque, quod + postremum in Memnone fortuna obtulerat, reliquum iam existeret. Ita + confluentibus in unum tot adversis curam omnem exsurgendi omiserant.
+At post paucos dies Graeci instructi armis processere in campum lacessentes, + si auderent, ad bellandum Troianos. Quis dux Alexander cum reliquis + fratribus militem ordinat atque adversum pergit. Sed priusquam ferire inter + se acies aut iaci tela coepere, barbari desolatis ordinibus fugam faciunt. + Caesique eorum plurimi aut in flumen praeceps dati, cum hinc atque inde + ingrueret hostis atque undique adempta fuga esset. Capti etiam Lycaon et + Troilus Priamidae, quos in medium productos Achilles iugulari iubet + indignatus nondum sibi a Priamo super his, quae secum tractaverat, mandatum. + Quae ubi animadvertere Troiani, tollunt gemitus et clamore lugubri Troili + casum miserandum in modum deflent recordati aetatem eius admodum immaturam, + qui in primis pueritiae annis cum verecundia ac probitate, tum praecipue + forma corporis amabilis atque acceptus popularibus adolescebat.
+Deinde transactis paucis diebus solemne Thymbraei Apollinis incessit et + requies bellandi per indutias interposita. Tum utroque exercitu sacrificio + insistente Priamus tempus nactus Idaeum ad Achillem super Polyxena cum + mandatis mittit. Sed ubi Achilles in luco ea, quae inlata erant, cum Idaeo + separatim ab aliis recognoscit, cognita re apud naves suspicio alienati + ducis et ad postremum indignatio exorta. Namque antea rumorem proditionis + ortum clementer per exercitum in verum traxerant. Ob quae simul uti + concitatus militis animus leniretur, Aiax cum Diomede et Vlixe ad lucum + pergunt hique ante templum resistunt opperientes, si egrederetur, Achillem. + Simulque uti rem gestam iuveni referrent, de cetero etiam deterrerent in + colloquio clam cum hostibus agere.
+Interim Alexander compositis iam cum Deiphobo insidiis pugionem cinctus ad + Achillem ingreditur confirmator veluti eorum, quae Priamus pollicebatur + moxque ad aram, quo ne hostis dolum persentisceret aversusque a duce, + adsistit. Dein ubi tempus visum est, Deiphobus amplexus inermem iuvenem + quippe in sacro Apollinis nihil hostile metuentem exosculari gratularique + super his, quae consensisset, neque ab eo divelli aut omittere, quoad + Alexander librato gladio procurrensque adversum hostem per utrumque latus + geminato ictu transfigit. At ubi dissolutum vulneribus animadvertere, e + parte alia, quam venerant, proruunt, re ita maxima et super vota omnium + perfecta, in civitatem recurrunt. Quos visos Vlixes: "Non temere est, + inquit, quod hi turbati ac trepidi repente prosiluere." Dein ingressi lucum + circumspicientesque universa animadvertunt Achillem stratum humi exsanguem + atque etiam tum seminecem. Tum Aiax: "Fuit, inquit, confirmatum ac verum per + mortales nullum hominum existere potuisse, qui te vera virtute superaret, + sed, ut palam est, tua te inconsulta temeritas prodidit." Dein Achilles + extremum adhuc retentans spiritum: "Dolo me atque insidiis, inquit, + Deiphobus atque Alexander Polyxenae gratia circumvenere." Tum exspirantem + eum duces amplexi cum magno gemitu atque exosculati postremum salutant. + Denique Aiax exanimem iam umeris sublatum e luco effert.
+Quod ubi animadvertere Troiani, omnes simul portis proruunt eripere Achillem + nitentes atque auferre intra moenia scilicet more solito inludere cadaveri + eius gestientes. Contra Graeci cognita re arreptis armis tendunt adversum, + paulatimque omnes copiae productae, ita utrimque certamen brevi adolevit. + Aiax tradito his, qui secum fuerant, cadavere eius infensus Asium Dymantis, + Hecubae fratrem, quem primum obvium habuit, interficit. Dein plurimos, uti + quemque intra telum, ferit, in quis Nastes et Amphimachus reperti Cariae + imperitantes. Iamque duces Aiax Oilei et Sthenelus adiuncti multos fundunt + atque in fugam cogunt. Quare Troiani caesis suorum plurimis nusquam ullo + certo ordine aut spe reliqua resistendi dispersi palantesque ruere ad portas + neque usquam nisi in muris salutem credere. Quare magna vis hominum ab + insequentibus nostris obtruncantur.
+Sed ubi clausis portis finis caedendi factus est, Graeci Achillem ad naves + referunt. Tuncque deflentibus cunctis ducibus casum tanti viri plurimi + militum haud condolere, neque, uti res exposcebat, tristitia commoveri, + quippe quis in animo haeserat Achillem saepe consilia prodendi exercitus + inisse cum hostibus; ceterum interfecto eo summam militiae orbatam et + ademptum spei complurimum, cui viro egregio bellandi ne honestam quidem + mortem aut aliter quam in obscuro oppetere licuerit. Igitur propere ex Ida + adportata ligni vis multa atque in eodem loco, quo antea Patroclo, bustum + extruunt. Dein imposito cadavere subiectoque igni iusta funeri peragunt + Aiace praecipue insistente, qui per triduum continuatis vigiliis labore non + destitit, quam reliquiae coadunarentur. Solus namque omnium paene ultra + virilem modum interitu Achillis consternatus est, quem dilectum praeter + ceteros animo summis officiis percoluerat, quippe cum amicissimum et + sanguine coniunctum sibi, tum praecipue plurimum virtute ceteros + antecedentem.
+Contra apud Troianos laetitia atque gratulatio cunctos incesserat interfecto + quam metuendo hoste; hique Alexandri commentum laudantes ad caelum ferunt, + scilicet cum insidiis tantum perfecerit, quantum ne in certamine auderet + quidem. Inter quae nuntius Priamo supervenit Eurypylum Telephi ex Mysia + adventare, quem rex multis antea inlectum praemiis, ad postremum oblatione + desponsae Cassandrae confirmaverat. Sed inter cetera, quae ei pulcherrima + miserat, addiderat etiam vitem quandam auro effectam, et ob id per populos + memorabilem. Ceterum Eurypylus virtute multis clarus Mysiacis modo + Ceteiisque instructus legionibus summa laetitia a Troianis exceptus spes + omnes barbaris in melius converterat.
+Interim Graeci ossa Achillis urna recondita adiunctaque simul Patrocli in + Sigeo sepelivere. Cui sepulchrum etiam extruendum ab his, qui in eo loco + habebant, mercede Aiax locat indignatus iam de Graecis, quod nihil in his + dignum doloris iuxta amissionem tanti herois animadverteret. Per idem tempus + Pyrrhus, quem Neoptolemum memorabant, genitus Achille ex Deidamia Lycomedis, + superveniens offendit tumulum extructum iam ex parte maxima. Dein + percontatus exitum paternae mortis Myrmidonas gentem fortissimam et inclitam + bellandi armis atque animis confirmat, impositoque faciendo operi Phoenice + ad naves atque ad tentoria parentis vadit. Ibi custodem rerum Achillis + Hippodamiam animadvertit. Moxque adventu eius cognito in eundem locum a + cunctis ducibus concurritur; hique, uti animum aequum haberet, deprecantur. + Quis benigne respondens nec sibi ait ignoratum esse omnia, quae divinitus + confierent, forti pectore patienda, neque cuiquam super fatum vivendi + concessam legem, turpem namque ac detestandam viris fortibus condicionem + senectae, contra imbellibus optabilem. Ceterum sibi eo leviorem dolorem + esse, quod non in certamine neque in luce belli Achilles interfectus esset, + quo fortiorem ne optasse quidem quemquam existere nunc vel in praeteritum + excepto uno illo Hercule. Addit praeterea: solum virum dignum ea tempestate, + sub cuius manibus excindi Troiam deceret, neque tamen abnuere, quod + imperfectum a patre relictum esset, a se atque a circumstantibus perfici. +
+Postquam finem loquendi fecit, in proximum diem certamen pronuntiatum. Duces + omnes, ubi tempus visum est, solito ad Agamemnonem cenatum veniunt, in quis + Aiax cum Neoptolemo, Diomedes, Vlixes et Menelaus hique inter se eundem + locum cenandi capiunt. Interim inter epulas plurima iuveni patris fortia + facinora numerare virtutemque eius commemorando efferre laudibus. Quis + Pyrrhus non mediocriter laetus accensusque industria enisurum se omni opere + respondit, quo ne indignus patris meritis existeret. Dein ad sua quisque + tentoria quietum abeunt. At postero die simul cum luce iuvenis castris + egressus offendit Diomedem cum Vlixe. Quos salutatos quid causae foret, + hique aiunt interponendam dierum moram ad reficiendos militum eius animos, + longo itinere maris torpentibus etiam nunc membris et ob id nequaquam satis + firmo nisu, ut solitis viribus agerent.
+Itaque ex eorum sententia biduum interpositum, quo transacto omnes duces + regesque suis quisque militibus instructis exercitum ordinant atque ad + pugnam vadunt. In quis Neoptolemus regens medios circum se Myrmidonas + statuit atque Aiacem, quem adfinitatis merito parentis loco percolebat. + Interim Troiani vehementer moventur, maxime quod suis in dies deficientibus + auxiliis novus adversum se miles pararetur cum memorando duce. Tamen + Eurypyli hortatu arma capiunt; is namque adiunctis secum regulis copias suas + Troianis mixtas porta educit. Atque ita ordinata acie medium sese locat. Tum + primum Aeneas parato certamine intra muros manet execratus quippe Alexandri + facinus commissum in Apollinem, cuius sacra is praecipue tuebatur. Sed ubi + signum bellandi datum est, manus conserunt magna vi utrimque decertantes + caduntque plurimi. Interim Eurypylus obvium forte nactus Peneleum proturbat + hasta atque interficit; inde multo saevior Nirea adgressus moxque obtruncat. + Iamque deturbatis, qui in acie steterant, medios adgrediebatur, cum + Neoptolemus re cognita comminus advolat deiectumque curru hostem et ipse + desiliens gladio impigre interficit. Tum ablatum propere cadaver atque ad + naves iussu eius perlatum. Quod ubi animadvertere barbari, quibus spes omnis + in Eurypylo fuerat, sine certo ordine aut rectore fuga proelium deserunt + atque ad muros revolant; tum plurimi eorum in fuga interfecti.
+Igitur postquam fusis hostibus ad naves revertere Graeci, ex consilii + sententia Eurypyli cremata ossa atque urnae condita patri remittunt, + scilicet memores beneficiorum atque amicitiae. Cremati etiam per suos Nireus + atque Peneleus, seorsum singuli. At postero die per Chrysem cognoscitur + Helenum Priami fugientem scelus Alexandri apud se in templo agere. Moxque ob + id missis Diomede et Vlixe tradidit sese deprecatus prius, uti sibi partem + aliquam regionis, in qua reliquam vitam degeret semotam ab aliis + concederent. Dein ad naves ductus ubi consilio mixtus est, multa prius + locutus non metu, ait, se mortis patriam parentesque deserere, sed deorum + coactum aversione, quorum delubra violari ab Alexandro neque se neque Aeneam + quisse pati. Qui metuens Graecorum iracundiam apud Antenorem agere senemque + parentem. De cuius oraculo imminentia Troianis mala cum cognovisset, ultro + supplicem ad eos decurrere. Tunc nostris festinantibus secreta dinoscere, + Chryses nutu uti silentium ageretur significat atque Helenum secum abducit. + A quo doctus cuncta Graecis uti audierat refert, addit praeterea tempus + Troiani excidii idque administris Aenea atque Antenore fore. Tum recordati + eorum, quae Calchas edixerat, eadem cuncta congruentiaque animadvertunt. +
+Dein postero die egresso utrimque milite ad bellandum plurimi Troianorum + cadunt, sed ex sociis pars maxima. At ubi vehementius ab nostris instatur et + omni ope bellum finire in animo est, signo dato dux duci occurrit atque in + se proelium convertunt. Tunc Philocteta progressus adversus Alexandrum + lacessit, si auderet, sagittario certamine. Ita concessu utriusque partis + Vlixes atque Deiphobus spatium certaminis definiunt. Igitur primus Alexander + incassum sagittam contendit, dein Philocteta insecutus sinistram manum hosti + transfigit, reclamanti per dolorem dextrum oculum perforat ac iam fugientem + tertio consecutus vulnere per utrumque pedem traicit fatigatumque ad + postremum interficit, quippe Herculis armatus sagittis, quae infectae Hydrae + sanguine haud sine exitio corpori figebantur.
+Quod ubi animadvertere barbari, magna vi inruunt, eripere Alexandrum + cupientes, multisque suorum interfectis a Philocteta negotium tamen + peragunt, atque in civitatem reportant. Tumque Aiax Telamonius insecutus + fugientes ad usque portam pergit. Ibi caesa vis multa hostium, cum + festinantibus inter se et singulis evadere inter primos cupientibus magis in + ipso aditu multitudine sua detinerentur. Interim multi eorum, qui primi + evaserant, super muros siti collecta undique cuiuscemodi saxa super clipeum + Aiacis deicere congestamque quam plurimam terram desuper volvere, scilicet + ad depellendum hostem. Cum supra modum gravaretur egregius dux, facile scuto + decutiens haud segnius imminere. Denique Philocteta eos, qui in muris locati + erant, eminus sagittis proturbat multosque interficit. Neque secus ab + reliquis in parte alia res gestae. Atque eo die excisa eversaque moenia + hostium forent, ni nox iam ingruens nostros ab incepto cohibuisset. Qui ubi + ad naves regressi sunt, laeti Philoctetae facinoribus et ob id maximam animo + fiduciam gestantes, summo favore ac laudibus ducem celebrant. Qui simul cum + luce adiunctis sibi reliquis ducibus in proelium egressus hostes metu sui + adeo deterruit, ut vix se moenibus defensarent.
+Interim Neoptolemus apud tumulum Achillis, postquam in auctorem paternae
+ caedis vindicatum est, initium lugendi sumit, una cum Phoenice atque omni
+ Myrmidonum exercitu comas sepulchro deponit pernoctatque in loco. Per idem
+ tempus filii Antimachi, de quo supra memoravimus, adiuncti Priami rebus ad
+ Helenum veniunt eumque ut ad amicitiam cum suis redeat deprecati, ubi nihil
+ proficiunt, ad suos remeantes Diomedi atque Aiaci alteri itineris medio
+ occurrunt. Ab quis comprehensi perductique ad naves, quinam essent et rem ob
+ quam venerant omnem expediunt. Tum recordati patris eorum et quae adversum
+ legatos dixerit molitusque sit, tradi eos popularibus atque ante conspectum
+ barbarorum produci iubent, dein lapidibus iniectis necari. Interim Alexandri
+ funus per
Ceterum Troiani, ubi hostis muris infestus magis magisque saevit, neque iam + resistendi moenibus spes ulterius est aut vires valent, cuncti proceres + seditionem adversus Priamum extollunt atque eius regulos. Denique accito + Aenea filiisque Antenoris decernunt inter se, uti Helena cum his, quae + ablata erant, ad Menelaum duceretur. Quod postquam Deiphobus cognovit, + traductam ad se Helenam matrimonio sibi adiungit. Ceterum ingressus + consilium Priamus, ubi multa ab Aenea contumeliosa ingesta sunt, ad + postremum ex consilii sententia iubet ad Graecos cum mandatis belli + deponendi ire Antenorem. Qui ex muris signum ostendens legationis, ubi a + nostris recessum est, ad naves venit. Vbi benigne salutatus atque exceptus + summum fidei benevolentiaeque erga Graeciam testimonium capit maximeque a + Nestore, quod Menelaum insidiis Troianorum appetitum consilio suo atque + auxilio filiorum servaverit; pro quis Troia eversa multa praeclara polliceri + hortarique, uti dignum memoria pro amicis adversum perfidos moliretur. Tunc + longam exorsus orationem semper, ait, principes Troiae poenam ob male + consulta divinitus consequi. Dein subiungit Laomedontis adversum Herculem + famosa periuria insecutamque eius regni eversionem. Qua tempestate Priamus + parvulus admodum atque expers omnium, quae gesta erant, petitu Hesionae + regno impositus est. Eum male iam inde desipientem cunctos sanguine et + iniuriis insectari solitum, parcum in suo atque appetentem alieni, quo + exemplo veluti pessima contagione imbutos filios eius neque sacro neque + profano abstinuisse. Ceterum se eadem stirpe, qua Priamum Graecis + coniunctum, animo semper ab eo discerni. Hesionam quippe Danai filiam + Electram genuisse, ex qua ortus Dardanus Olizonae Phinei iunctus + Erichthonium dederit, eius Tros, dein ex eo Ilus, Ganymedes et Cleomestra, + ex Cleomestra Assaracus atque ex eo Capys Anchisae pater. Ilum dein Tithonum + et Laomedontem genuisse, ex Laomedonte Hicetaonem, Clytium, Lampum, + Thymoetem, Bucolionem atque Priamum genitos rursusque ex Cleomestra et + Aesyete se genitum. Ceterum Priamum cuncta iura adfinitatis proculcantem + magis in suos superbiam atque odium exercuisse. Postquam finem loquendi + fecit, postulat, uti, quoniam a senibus legatus pacis missus esset, darent + de suo numero, cum quis super tali negotio disceptaret. Electique Agamemnon, + Idomeneus, Vlixes atque Diomedes, qui secreto ab aliis proditionem + componunt. Praeterea placet, uti Aeneae, si permanere in fide vellet, pars + praedae et domus universa eius incolumis, ipsi autem Antenori dimidium + bonorum Priami regnumque uni filiorum eius, quem elegisset, concederetur. + Vbi satis tractatum visum est, Antenor ad civitatem dimittitur, referens ad + suos composita inter se longe alia, in quis, donum Minervae parari a Graecis + eosque cum gratia cupere recepta Helena acceptoque auro bellum omittere + atque ad suos regredi. Ita composito negotio Antenor traditoque sibi + Talthybio, quo res fidem acciperet, ad Troiam venit.
+Antenore Talthybioque civitatem ingressis cuncti populares sociique cognita + re propere concurrunt, cupientes dinoscere, quae apud Graecos actitata + essent. Quis Antenor in proximum diem relata differt; atque ita dimisso + conventu disceditur. Cum inter epulas Talthybius interesset, filios suos + monere Antenor nihil his in vita custodiendum, quam uti antiquissimam + ducerent cum Graecis amicitiam, dein singulorum probitatem, fidem atque + innocentiam commemorando admiratur. Ita finito convivio quietum disceditur. + At lucis principio, omnibus iam in consilio expectantibus audire, si quis + modus tantis malis fieret, cum Talthybio ipse venit neque multo post Aeneas, + dein Priamus cum residuis regulis. Denique ubi ea, quae a Graecis audierat, + dicere iussus est, hoc modo disseruit:
+"Grave, Troiani principes vosque socii, grave bellum nobis extitisse adversum + Graeciam, gravius vero multoque durius, mulieris causa hostes effectos quam + amicissimos, qui inde iam a Pelope orti adfinitatis etiam iure nobis + coniuncti sunt. Namque si praeterita mala summatim attingere oporteat, en + unquam civitas nostra depressa aerumnis ad requiem emersit? Vnquamne nobis + defuere fletus aut sociis imminutae calamitates? Quando non amici parentes + propinqui filii denique in bello amissi? Et, ut ex me reliquorum luctuum + memoriam recenseam, quidnam in Glauco filio toleravi? Cuius interitus, + quamquam acerbus mihi, tamen non ita dolori fuit, quam tempus illud, quo + adiunctus Alexandro ad raptum Helenae comitatum sui praebuit. Sed + praeteritorum satias, futuris saltem parcendum ac consulendum est. Graeci + homines custodes fidei ac veritatis, principes benevolentiae atque + officiorum. Testis his rebus Priamus, qui ipso strepitu discordiarum fructum + tamen misericordiae eorum tulit; neque inferendo bellum quicquam prius + temeratum ab his, quam perfidiam in ipsa legatione insidiasque ab nostris + experti sunt. In qua re, dico enim quod sentio, Priamus eiusque filii + auctores, in his etiam Antimachus, qui recens amissis liberis iniquitatis + suae poenas luit. Haec omnia in gratia Helenae gesta, scilicet eius + mulieris, quam ne Graeci quidem recipere gestiunt. Retineatur igitur in + civitate ea femina, ob quam nulla gens, nulli usquam populi amici aut non + infesti huic regno. Nonne sponte supplices, ut recipiant eam, rogabimus? Non + omni modo satisfaciemus laesis iam totiens per nos? Non in futurum saltem + reconciliabimus tales viros? Ego quidem abibo hinc iam et discedam longius + neque committam, ut ulterius intersim malis nostris. Fuit tempus, quo manere + in hac civitate iucundum erat; socii, amici, propinquorum salus, patria + denique incolumis adtinuere in hunc diem. Contra nunc quid horum non + imminutum aut in totum sublatum nobis est? Non feram me cum his morari, + quorum opera cuncta mihi cum patria concidere. Et eos quidem, quos in bello + fortuna eripuit, utcumque iam sepelivimus concedentibus ultro veniam + hostibus, sed postquam deorum arae atque delubra sanguine humano per scelus + infecta sunt, hoc etiam amisimus, quippe quis maiora supplicia post mortem + carissimorum, quam in amissione subeunda sunt. Quae ne accidant, nunc saltem + providete. Auro atque huismodi aliis praemiis redimenda patria est. Multae + in hac civitate dites domus, singuli pro facultatibus in medium consulamus, + postremo offeratur pro vita hostibus, quod mox interitu nostro ipsorum + futurum est. Templorum etiam, si necesse erit, ornamentis pro incolumitate + patriae utendum est. Solus suas opes intus custodiat Priamus, solus divitias + potiores civibus suis teneat, his etiam, quae cum Helena rapta sunt, + incubet, videritque, quem ad finem utendum putet patriae calamitatibus. Nos + victi iam sumus malis nostris."
+Haec atque alia cum lacrimis disserente eo cuncti simul gemitum edunt, + tendentes ad caelum manus annuere, tot adversis rebus Priamum singuli vel + inter se omnes finem miseriarum deprecantes, ad postremum uno ore patriam + redimendam clamant. In quis Priamus dilanians caput fletu quam miserabili + non solum iam se ait odio dis, verum suis hostem effectum, quippe cui non + amicus antea, non propinquus, non denique civis inveniri posset, qui + aerumnis suis ingemesceret. Namque optasse haec non nunc demum, verum vivis + Alexandro atque Hectore agi coepta. Sed quoniam praeterita revocare nulli + concessum esset, praesentium habendam rationem spemque futuris adhibendam. + Se namque omnium, quae haberet, ad redemptionem patriae potestatem dare. + Quam rem Antenori agendam permittere. Ceterum se, quoniam odio iam suis + esset, abire e conspectu consentientem his, quae inter se decernerent.
+Tum separato rege placet, uti Antenor ad Graecos redeat exploratum voluntatem + certam adiunctusque ei, uti voluerat, Aeneas. Ita composita re disceditur. + Sed media ferme nocte Helena clam ad Antenorem venit suspicans tradi se + Menelao et ob id iram derelictae domus metuens. Itaque eum orat, uti inter + cetera sui quoque apud Graecos commemorationem faceret ac pro se + deprecaretur. Ceterum, ut cognitum est, post Alexandri interitum invisa ei + apud Troiam fuere omnia desideratusque ad suos reditus. At lucis initio, + quibus imperatum erat, ad naves veniunt, decretum civium cunctis narrant. + Itaque, cum quis antea, ad confirmanda, quae tempus monebat, secedunt. Ibi + cum multa de republica ac summa rerum dissererent, voluntatem quoque Helenae + docent veniamque orant et ad postremum confirmant inter se proditionis + pactionem. Dein ubi tempus visum est, cum Vlixe et Diomede ad Troiam veniunt + cohibito Aiace ab Aenea, scilicet ne qua insidiis opprimeretur talis vir, + quem solum barbari non secus quam Achillem metuebant. Igitur postquam duces + Graeci in civitate conspecti sunt, cuncti cives tollunt spe animos + existimantes finem belli atque discordiarum. Itaque propere senatus habitus, + ubi nostris praesentibus decernitur primum omnium Antimachum ex omni Phrygia + exulandum, scilicet auctorem tanti mali. Dein super condicione pacis + tractari coeptum.
+Inter quae repente strepitus ex Pergamo, ubi regia Priamo erat, clamorque
+ ingens editur. Qua re turbati, qui in consilio erant, foras prosiliunt,
+ credentes insidias temptatas solito ab regulis; itaque in templum Minervae
+ propere concedunt. At paulo post ex his, qui ex arce descenderant,
+ cognoscitur Alexandri filios, quos ex Helena susceperat, casu camerae
+ extinctos. Hique erant
Dein, ubi iusta pueris facta sunt, post diem tertium Idaeus supradictos duces + accitum venit. Quis praesentibus Panthus ceterique, quorum consilium + praevalebat. Multa disserere atque docere ea, quae antea gesta essent temere + et inconsulta, non per se, quippe qui contempti disiectique ab regulis + arbitrio alieno agerent. Ceterum quod arma adversus Graecos tulissent, non + sponte factum, namque qui sub imperio alieno agerent, expectandum his atque + exsequendum esse nutum eius, qui teneat. Ob quae dignum esse Graecos data + venia consulere eis, qui semper auctores pacis fuerint. Ceterum a Troianis + ob male consulta satis poenarum exactum. Dein multo hinc atque inde habito + sermone ad postremum de modo praemiorum agi coeptum. Tum Diomedes quinque + milia talentorum auri ac totidem argenti optat, praeterea tritici centena + milia; eaque per annos decem. Tum silentio habito a cunctis Antenor non + Graecorum more agere eos adversum se ait, sed barbaro, namque quod + impossibilia postularent, palam fieri praetextu pacis bellum eos instruere. + Ceterum auri tantum atque argenti ne tum quidem, priusquam in auxilia + conducta dilaceraretur, civitati fuisse. Quod si permanere in eadem avaritia + vellent, superesse Troianis, uti clausis portis incensisque intus deorum + aedificiis ad postremum idem sibi cum patria exitium peterent. Contra + Diomedes: "Non civitatem vestram consideratum Argis venimus, verum adversum + vos dimicaturi, quocirca, sive etiam nunc bellare in animo est, parati + Graeci, sive, ut ais, igni dabitis Ilium, non prohibebimus, quippe Graecis + affectis iniuria ulcisci hostes suos finis est." Tum Panthus in proximum + diem veniam deliberandi orat. Ita nostri ad Antenorem abeunt atque inde in + aedem Minervae.
+Interim cognoscitur in apparatu rerum divinarum portentum ingens, namque aris + composita sacrorum consueta mox subiectus ignis non comprehendere neque + consumere, uti antea, sed aspernari. Qua re turbati populares, simul uti + fidem nuntii noscerent, ad aram Apollinis confluunt. Atque ibi superpositis + extorum partibus ubi flamma admota est, repente cuncta, quae inerant, + disturbata ad terram decidunt. Quo spectaculo perculsis atque attonitis + omnibus subito avis aquila, stridore magno immittit sese atque extorum + partem eripit moxque supervolans ad naves Graecorum pergit, ibique raptum + omittit. Id vero barbari non iam leve aut in obscuro, sed palam perniciosum + credere. Interim Diomedes cum Vlixe dissimulantes, quae gerebantur, + obambulare in foro circumspicientes laudantesque praeclara operum civitatis + eius. At apud naves auspicio tali monitis omnium animis Calchas, uti bonum + animum gererent, hortatur, brevi quippe dominos fore eorum, quae apud Troiam + essent.
+Ceterum Hecuba re cognita placatum deos egreditur ac praecipue Minervam atque + Apollinem, quis cum dona multa, tum victimas opimas admovet. Sed in + adolendo, quae sacra aris reddebantur, eodem modo restingui ignes ac repente + interire visi. Inter quae tam sollicita Cassandra deo plena victimas ad + Hectoris tumulum transferri imperat, deos quippe aspernari iam sacrificia + indignatos ob commissum paulo ante scelus in Apollinem. Ita tauris, qui + immolati erant, ad rogum Hectoris, sicuti imperabatur, adportatis moxque + igni subiecto consumuntur cuncta. Inde, ubi iam vesperarat, domum discessum. + Atque eadem nocte Antenor clam in templum Minervae venit. Ibi multis + precibus vi mixtis Theano, quae ei templo sacerdos erat, persuasit, ut + Palladium sibi traderet, habituram namque magna eius rei praemia. Ita + perfecto negotio ad nostros venit hisque promissum offert, verum id Graeci + obvolutum bene, quo ne intellegi a quoquam posset, vehiculo ad tentoria + Vlixi per necessarios fidosque suos remittunt. At lucis principio postquam + senatus coactus et nostri ingressi sunt, Antenor veluti iracundiam Graecorum + metuens veniam eorum orare, quae adversum eos pro patria exertius + disseruisset. Dein Vlixes: non se his moveri neque indignari, sed quod finis + in tractando non adhiberetur, maxime cum opportunum ad navigandum tempus + brevi praetervolet. Tum multo invicem habito sermone ad postremum binis + milibus talentorum auri atque argenti rem decidunt. Quod uti ad suos + referrent, Graeci ad naves abeunt. Ibi conductis ducibus cuncta dicta + gestaque exponunt. Palladium ablatum per Antenorem docent. Dein ex omnium + sententia reliquus miles rem cognoscit.
+Ob quae placet universis mitti Minervae donum quam honoratissimum. Tum + accitus ad eam rem Helenus cuncta,quae clam se gesta erant, ac si praesens + adfuisset, ordine exponit additque finem iam advenisse Troianarum rerum, + quippe quo maxime sustentaretur summa civitatis eius, Palladium fuisse; quo + ablato exitium ingruere. Ceterum donum Minervae fatale Troianis esse, equum + ligno fabrefactum forma ingenti, cuius magnitudine muri solvendi essent, + adnitente atque administro Antenore. Dein recordatus parentem Priamum + residuosque fratres fletum edit miserabilem, consternatus per dolorem atque + obstupefactus ruit. Tum Pyrrhus collectum eum refectumque animi ad se + deducit custodesque addit veritus, ne qua per eum hostibus, quae gesta + erant, patefierent. Quod ubi Helenus persensit, Pyrrhum, uti bonum animum + gereret, hortatur, securum sui secretorumque; namque se cum eo etiam post + patriae excidium multis tempestatibus in Graecia moraturum. Itaque ut Heleno + placuerat, multa materies, quae apta huiusmodi fabricae videbatur, per Epium + atque Aiacem Oilei advecta.
+Interim firmatores pactae pacis ad Troiam eunt decem lecti duces, Diomedes, + Vlixes, Idomeneus, Aiax Telamonius, Nestor, Meriones, Thoas, Philocteta, + Neoptolemus atque Eumelus. Quos ubi in foro animadvertere populares, laeti + animos tollunt finem iam aerumnarum credentes. Itaque singuli pluresve, uti + quisque occurrerat, benigne adeunt, salutant gratulantes atque exosculantur. + Tum Priamus pro Heleno orare Graecos multisque adhibitis precibus commendare + carissimum sibi et inter ceteros dilectum magis propter prudentiam. Dein ubi + tempus visum est, convivium publice coeptum in honore ducum adscitaeque + pacis Antenore deserviente Graecis atque omni modo benigne exhibente cuncta. + At lucis initio senes omnes in aedem Minervae conveniunt, in quis Antenor + refert missos a Graecis super condicionibus praedictae pacis decem legatos + viros. Quos ubi deduci in senatum placuit et dextrae invicem datae atque + acceptae sunt, statuunt inter se, uti proximo die campi medio atque in ore + omnium aras statuant, in quis fidem pacis iurisiurandi religionibus + firmarent. Quis perfectis Diomedes atque Vlixes iurare occipiunt permansuros + se in eo, quod sibi cum Antenore convenisset, testesque in eam rem Iovem + summum Terramque matrem, Solem, Lunam atque Oceanum fore. Dein excisis in + partes duas hostiis, quae ad eam rem admotae erant, ita uti pars ad solem, + residuum ad naves expectaret, per medium transeunt. Dein Antenor in eadem + verba placitum confirmat. Ita perfecto negotio ad suos quisque abeunt. + Ceterum barbari Antenorem summis efferre laudibus, advenientem singuli quasi + deum venerari, solum quippe omnium credere auctorem pacis eius adscitaeque + cum Graeci amicitiae. Ita sopito iam exinde bello passim, uti quisque + partium voluerat, nunc Graeci cum Troianis rursusque hi apud naves amico + agere. Interim ubi foedus intervenerat, cuncti barbarorum socii, qui bello + residui erant, gratulantes interventu pacis ad suos discedunt ne opperientes + quidem praemia tantorum discriminum atque aerumnarum, scilicet veriti, ne + qua pacti fides apud barbaros dissolveretur.
+Interim apud naves, uti Heleno placuerat, equus tabulatis extruitur per Epium + fabricatorem eius operis. Cui edito in immensum ima, quae sub pedibus erant, + rotis interpositis suspenderat, scilicet quo adtractu motus facilius foret. + Quem offerri donum Minervae maximum omnium ore agitabatur. Ceterum apud + Troiam auri atque argenti praedictum pondus per Antenorem atque Aeneam summo + studio in aedem Minervae portabatur. Et Graeci, postquam auxilia sociorum + dimissa cognitum est, impensius pacem atque amicitiam agitavere nullo exinde + barbarorum interfecto aut vulnerato, quo magis sine ulla discordiarum + suspicione apud hostes fuere. Dein equum compactum adfabre confixumque ad + muros movent praenuntiato Troianis, uti cum religione susciperent, Minervae + scilicet sacrum dicatumque. Quare magna vis hominum portis egressa summa + laetitia sacrificioque donum excipit attrahitque propius moenia. Sed + postquam magnitudine operis impediri per portas ingressum animadvertere, + consilium destruendorum desuper murorum capiunt, neque quisquam secus prae + tali studio decernebat. Ita inviolatum multis tempestatibus murorum opus + Neptunique, ut perhibebatur, atque Apollinis maxima monumenta nullo dilectu + civium manibus dissolvuntur. Sed postquam maior pars operis eius deiecta + est, consulto a Graecis intercessum, confirmantibus non se passuros intra + moenia induci equum, priusquam praedictum auri atque argenti pondus + susceperint. Ita intermisso opere semirutisque moenibus Vlixes cunctos + civitatis Troianae artifices ad reficiendas naves conducit. Composita dein + universa classe, ubi cuncta navigia instructa et praemium persolutum est, + iubent nostri peragere incepta. Itaque destructa murorum parte cum ioco + lasciviaque induxere equum feminis inter se atque viris certatim adtrahere + festinantibus.
+Interim Graeci, ubi cuncta navibus imposita sunt, incensis omnium + tabernaculis ad Sigeum secedunt, ibique noctem opperiuntur. Fessis dein + multo vino atque somno barbaris, quae utraque per laetitiam securitatemque + pacis intervenerant, multo silentio ad civitatem navigant servantes signum, + quod igni elato Sinon ad eam rem clam positus sustulerat. Moxque omnes + postquam intravere moenia divisis inter se civitatis locis, ubi signum datum + est, magna vi caedere eos, quos fors obiecerat, atque obtruncare passim per + domos atque vias, loca sacra profanaque et, si qui persenserant,priusquam + armare se aut aliud pro salute capere quirent, opprimere. Prorsus nulla + requies stragis atque funerum, cum palam et in ore suorum liberi parentesque + magno inspectantium gemitu necarentur moxque ipsi, qui spectaculo + carissimorum corporum interfuerant, miserandum in modum interirent. Neque + segnius per totam urbem incendiis gestum positis prius defensoribus ad domum + Aeneae atque Antenoris. Interim Priamus re cognita ad aram Iovis + anteaedificialis confugit, multique ex eo loco ad reliqua deorum templa, in + quis Cassandra in aedem Minervae. Sed postquam universos, qui in manus + venerant, foede atque inultos obtruncavere, occipiente luce domum, in qua + Helena erat, adgrediuntur. Ibi Menelaus Deiphobum, quem post Alexandri + interitum Helenae matrimonium intercepisse supra docuimus, exsectis primo + auribus brachiisque ablatis deinde naribus ad postremum truncatum omni ex + parte foedatumque summo cruciatu necat. Dein Priamum Neoptolemus sine ullo + aetatis atque honoris dilectu retinentem utraque manu aram iugulat. Ceterum + Cassandram Oilei Aiax e sacro Minervae captivam abstrahit.
+Hoc modo consumptis cum civitate barbaris, deliberatio inita super his, qui + ab deorum aris auxilium vitae imploraverant decretumque ab omnibus, uti per + vim avulsi necarentur: tantus dolor iniuriae et ob id studium extinguendi + Troiani nominis incesserat. Ita comprehensi, qui cruciatum praedictae noctis + subterfugerant, trepidantes ac vice pecorum interficiuntur. Dein more belli + per templa ac semiustas domos populatio rerum omnium et per dies plurimos, + ne quis hostium evaderet, studium in requirendo. Interim ad coacervandum + auri atque argenti materiam opportuna loca destinantur et alia ob pretiosam + vestem. Igitur ubi satias Troiani sanguinis tenuit et urbs incendiis + complanata est, initium solvendae per praedam militiae capiunt, primo a + feminis captivis puerisque adhuc imbellibus. Itaque ex his prima omnium + Helena sine sorte Menelao conceditur, dein Polyxena suadente Vlixe per + Neoptolemum Achilli inferias missa, Agamemnoni Cassandra datur, postquam + forma eius captus, quin palam desiderium fateretur, dissimulare nequiverat, + Aethram et Clymenam Demophoon atque Acamas habuere. Reliquarum sors agi + coepta atque ita Neoptolemo Andromacha adiunctis, postquam id evenerat, + filiis eius in honorem tanti ducis, Vlixi Hecuba obvenera. Hactenus nobilium + feminarum cessere servitia. Alii, ut quemque sors contigerat, praedam aut ex + captivis, quantum pro merito distribuebatur, habuere.
+Interim super Palladio ingens certamen inter se ducibus exortum Aiace + Telamonis expostulante in munus sibi pro his, quae in singulos universosque + virtute atque industria sua contulerat. Qua re coacti paene omnes, simul uti + ne laederetur animus tanti viri, cuius praeclara facinora vigiliasque pro + exercitu in animo retinebant, concedunt Aiaci renitentibus solis omnium + Diomede atque Vlixe sua quippe opera insinuantibus id ablatum. Contra Aiax + adfirmare non labore aut virtute eorum rem gestam, Antenorem namque + contemplatione communis amicitiae abstulisse. Tum Diomedes honori eius per + verecundiam concedens a certamine destitit. Igitur Vlixes cum Aiace summa vi + contendere inter se atque invicem industriae meritis expostulare + adnitentibus Vlixi Menelao atque Agamemnone ob servatam paulo ante opera + eius Helenam. Namque post captum Ilium Aiax recordatus eorum, quae tantis + tempestatibus propter mulierem experti perpessique essent, primus omnium + interfici eam iusserat. Iamque adprobantibus consilium Aiacis multis bonis + Menelaus amorem coniugii etiam tunc retinens singulos ambiundo orandoque ad + postremum perfecerat, uti intercessu Vlixis Helena incolumis sibi + traderetur. Itaque uti iudicio amborum merita expectantes; quis etiam nunc + bellum in manibus atque hostiles multae nationes circumstreperent, nullo + dilectu virorum fortium spretisque Aiacis egregiis facinoribus ac frumenti, + quod ex Thracia advexerat, per totum exercitum distributione Vlixi Palladium + tradunt.
+Quare cuncti duces,qui memores virtutum Aiacis nihil praeferendum ei + censuerant quique secuti gratiam Vlixi impugnaverant talem virum, studio in + partes discedunt. Interim Aiax indignatus et ob id victus dolore animi palam + atque in ore omnium vindictam se sanguine eorum, a quis impugnatus esset, + exacturum denuntiat. Itaque ex eo Vlixes, Agamemnon ac Menelaus custodiam + sui augere et quo tutiores essent, summa ope invigilare. At ubi nox aderat, + discedentes uno ore omnes lacerare utrumque regem neque abstinere + maledictis, quippe quis magis libido desideriumque in femina quam summa + militiae potiora forent. At lucis principio Aiacem in medio exanimem + offendunt perquirentesque mortis genus animadvertere ferro interfectum. Inde + ortus per duces atque exercitum tumultus ingens ac dein seditio brevi + adulta, cum ante iam Palamedem virum domi belloque prudentissimum nunc + Aiacem, inclitum tot egregiis pugnis, atque utrosque insidiis eorum + circumventos ingemescerent. Ob quae supradicti reges veriti, ne qua vis ab + exercitu pararetur, intus clausi firmatique per necessarios manent. Interim + Neoptolemus advecta ligni materia Aiacem cremat reliquiasque urnae aureae + conditas in Rhoeteo sepeliendas procurat brevique tumulum extructum + consecrat in honorem tanti ducis. Quae si ante captum Ilium accidere + potuissent, profecto magna ex parte promotae res hostium ac dubitatum de + summa rerum fuisset. Igitur Vlixes veritus vim offensi exercitus clam + Ismarum aufugit atque ita Palladium apud Diomedem manet.
+Ceterum post abscessum Vlixi Hecuba, quo servitium morte solveret, multa + ingerere maledicta imprecarique infesta omina in exercitum. Qua re motus + miles lapidibus obrutam eam necat sepulchrumque apud Abydum statuitur + appellatum Cynossema ob linguae protervam impudentemque petulantiam. Per + idem tempus Cassandra deo repleta multa in Agamemnonem adversa praenuntiat: + insidias quippe ei ex occulto caedemque domi per suos compositam; praeterea + universo exercitui profectionem ad suos incommodam exitialemque. Inter quae + Antenor cum suis Graecos orare, omitterent iras atque urgente navigii + tempore in commune consulant. Praeterea omnes duces ad se epulatum deducit + ibique singulos quam maximis donis replet. Tunc Graeci Aeneae suadent, secum + uti in Graeciam naviget, ibi namque ei simile cum ceteris ducibus ius + regnique eandem potestatem fore. Neoptolemus filios Hectoris Heleno + concedit, praeterea reliqui duces auri atque argenti quantum singulis visum + est. Dein consilio habito decernitur, uti per triduum funus Aiacis publice + susciperetur. Itaque exactis his diebus cuncti reges comam tumulo eius + deponunt. Atque exin contumeliis Agamemnonem fratremque agere eosque non + Atrei sed Plisthenidas et ob id ignobiles appellare. Quare coacti, simul uti + odium sui apud exercitum per absentiam leniretur, orant, uti sibi abire e + conspectu eorum sine noxa concedant. Itaque consensu omnium primi navigant + deturbati expulsique ab ducibus. Ceterum Aiacis filii, Aeantides Glauca + genitus atque Eurysaces ex Tecmessa, Teucro traditi.
+Dein Graeci veriti, ne per moram interventu hiemis, quae ingruebat, ab
+ navigando excluderentur, deductas in mare naves remigibus reliquisque
+ nauticis instrumentis complent. Atque ita cum his, quae singuli praeda
+ multorum annorum quaesiverant, discedunt.
Aeneas apud Troiam manet. Qui
+ post Graecorum profectionem cunctos ex Dardano atque ex proxima paene insula
+ adit, orat, uti secum Antenorem regno exigerent. Quae postquam praeverso de
+ se nuntio Antenori cognita sunt, regrediens ad Troiam imperfecto negotio
+ aditu prohibetur. Ita coactus cum omni patrimonio ab Troia navigat
+ devenitque ad mare Hadriaticum multas interim gentes barbaras praevectus.
+ Ibi cum his, qui secum navigaverant, civitatem condit appellatam Corcyram
+ Melaenam. Ceterum apud Troiam postquam fama est Antenorem regno potitum,
+ cuncti, qui bello residui nocturnam civitatis cladem evaserant, ad eum
+ confluunt brevique ingens coalita multitudo. Tantus amor erga Antenorem
+ atque opinio sapientiae incesserat. Fitque princeps amicitiae eius rex
+ Cebrenorum Oenideus.
Haec ego Gnosius Dictys comes Idomenei conscripsi
+ oratione ea, quam maxime inter tam diversa loquendi genera consequi ac
+ comprehendere potui, litteris Punicis ab Cadmo Danaoque traditis. Neque sit
+ mirum cuiquam, si quamvis Graeci omnes diverso tamen inter se sermone agunt,
+ cum ne nos quidem unius eiusdemque insulae simili lingua sed varia
+ permixtaque utamur. Igitur ea, quae in bello evenere Graecis ac barbaris,
+ cuncta sciens perpessusque magna ex parte memoriae tradidi. De Antenore
+ eiusque regno quae audieram retuli. Nunc reditum nostrorum narrare
+ iuvat.
Postquam impositis cunctis, quae singuli bello quaesiverant, ascendere ipsi, + solutis anchoralibus navigant. Dein a puppi secundante vento paucis diebus + pervenere ad Aegaeum mare, ibi multa imbribus ventisque et ob id saeviente + mari indigna experti passim, uti fors tulerat, dispalantur. In quis Locrorum + classis perturbatis per tempestatem officiis nautarum et inter se implicatis + ad postremum fulmine comminuta aut incensa est, et rex Locrorum Aiax + postquam natando evadere naufragium enisus est aliique per noctem tabulis + aut alio levamine fluitantes postquam ad Euboeam devenere, Choeradibus + scopulis adpulsi, pereunt. Eos namque re cognita Nauplius ultum ire cupiens + Palamedis necem per noctem igni elato ad ea loca deflectere tamquam ad + portum coegerat.
+Per idem tempus Oeax Naupli filius, Palamedis frater cognito Graecos ad suos + remeare Argos venit, ibi Aegialen atque Clytemestram falsis nuntiis adversum + maritos armat praedicto ducere eos secum ex Troia uxores praelatas his. + Praeterea addere ea, quis mobili suasu natura muliebre ingenium magis + adversum suos incenderetur. Itaque Aegiale advenientem Diomedem per cives + aditu prohibet. Clytemestra per Aegisthum adulterio sibi cognitum + Agamemnonem insidiis capit eumque interficit. Brevique denupta adultero + Erigonen ex eo edit. Interim Talthybius Orestem Agamemnonis filium manibus + Aegisthi ereptum Idomeneo, qui apud Corinthum agebat, tradit. Eo Diomedes + expulsus regno et Teucrus prohibitus Salamina a Telamone, scilicet quod + fratrem insidiis circumventum non defendisset, conveniunt. Interim + Menestheus cum Aethra Pitthei et Clymena filia eius ab Atheniensibus + recipitur, Demophoon atque Acamas foris manent. Ceterum ubi plures eorum, + qui mare insidiasque suorum evaserant, apud Corinthum fuere, cavent, uti + iuncti inter se singula adgrederentur regna belloque aditum ad suos + patefacerent. Eam rem Nestor prohibet suadens temptandos prius civium animos + neque committendum, uti per seditionem Graecia omnis intestinis discordiis + corrumperetur. Neque multo post cognoscit Diomedes in Aetolia ab his, qui + per absentiam eius regnum infestabant, Oeneum multimodis adflictari. Ob quae + profectus ad ea loca omnes, quos auctores iniuriae reppererat, interficit + metuque omnibus circum locis iniecto facile ab suis receptus est. Inde per + omnem Graeciam fama orta suos quisque reges accipiunt summam in his, qui + apud Troiam bellaverant, virtutem neque in resistendo cuiusquam vires + idoneas existimantes. Ita nos quoque cum Idomeneo rege Cretam patrium solum + summa gratulatione civium remeavimus.
+Dein ubi Orestes transactis pueritiae annis officia viri exsequi coepit, orat + Idomeneum, uti secum ex ea insula quam plurimos mitteret; cupere namque se + Athenas navigare. Itaque collecto numero eorum, quos idoneos credebat, + Athenas venit, ab his auxilium contra Aegisthum orat. Dein ad oraculum adit + responsumque fert, uti matrem et cum ea Aegistum interficiat; ex quo fore, + uti regnum patrium reciperet. Huiusmodi numine armatus cum praedicta manu ad + Strophium venit. Is namque Phocensis, cuius filia in matrimonium Aegisthi + denupserat, indignatus, quod spreto priore coniugio Clytemestram + superduxerit et regem omnium Agamemnonem insidiis interfecerit, ultro ei + auxilium adversum inimicissimos obtulerat. Itaque conspirato inter se cum + magna manu Mycenas veniunt statimque, quod Aegisthus aberat, primo + Clytemestram interficiunt multosque alios, qui resistere ausi erant. Dein + cognito Aegisthum adventare insidias ponunt eumque circumveniunt. Inde per + omnem Argivorum populum dissensio animorum exorta, quod diversa inter se + cupientes ad postremum in partes discederent. Per idem tempus Menelaus + adpulsus Cretam cuncta super Agamemnone regnoque eius cognoscit.
+Interea per omnem insulam, postquam cognitum Helenam eo venisse, multi + undique virile ac muliebre secus confluunt advenientes dinoscere, cuius + gratia orbis paene omnis ad bellum conspiravisset. Ibi inter cetera Menelaus + perfert Teucrum expulsum patria civitatem apud Cyprum Salamina nomine + condidisse. Multa etiam apud Aegyptum miranda refert et Canopi gubernatoris + sui, qui ubi morsu serpentium interierat, extructum magnificum monumentum. + Dein ubi tempus visum est, Mycenas navigat. Ibi multa adversum Orestem + molitur. Ad postremum multitudine popularium cohibitus ab eo quod coeperat + negotio restitit. Inde placet cunctis Orestem super eo facinore causam + dicere apud Athenienses, ubi Ariopagitarum iudicium severissimum per omnem + Graeciam memorabatur. Apud quos dicta causa iuvenis absolvitur. Erigona quae + ex Aegistho edita erat, ubi fratrem absolutum intellegit, victa dolore + immodico laqueo interiit. Menestheus liberatum Orestem parricidii crimine + purgatumque more patrio cunctis remediis, quae ad oblivionem huiusmodi + facinoris adhiberi solita erant, Mycenas remittit; ibique regnum ei + concessum. Dein transacto tempore accitu Idomenei Cretam venit neque multo + post Menelaus. Ibi multa in patruum severe per eum ingesta, quod sibi per + dissensionem popularium multimodis periclitanti ipse etiam insidiatus esset. + Ad postremum intercessu Idomenei uterque conciliatus sibi Lacedaemona + discedit. Ibi Menelaus, sicuti convenerat, Hermionam in matrimonium Oresti + despondit.
+Per idem tempus Vlixes Cretam adpulsus est duabus Phoenicum navibus mercedis + pacto acceptis, namque suas cum sociis atque omnibus, quae ex Troia + habuerat, per vim Telamonis amiserat scilicet infesti ob inlatam per eum + filio necem, vix ipse liberatus industria sui. Percontantique Idomeneo, + quibus ex causis in tantas miserias devenisset, erroris initium narrare + occipit: quo pacto adpulsus Ismarum multa inde per bellum quaesita praeda + navigaverit adpulsusque ad Lotophagos atque adversa usus fortuna devenerit + in Siciliam, ubi per Cyclopa et Laestrygona fratres multa indigna expertus + ad postremum ab eorum filiis Antiphate et Polyphemo plurimos sociorum + amiserit. Dein per misericordiam Polyphemi in amicitiam receptus filiam + regis Arenen, postquam Alphenoris socii eius amore deperibat, rapere + conatus. Vbi res cognita est, interventu parentis puella ablata per vim, + exactus per Aeoli insulas devenerit ad Circen atque inde ad Calypso utramque + reginam insularum, in quis morabantur, ex quibusdam inlecebris animos + hospitum ad amorem sui inlicientes. Inde liberatus pervenerit ad eum locum, + in quo exhibitis quibusdam sacris futura defunctorum animis dinoscerentur. + Post quae adpulsus Sirenarum scopulis, ubi per industriam liberatus sit. Ad + postremum inter Scyllam et Charybdim mare saevissimum et inlata sorbere + solitum plurimas navium cum sociis amiserit. Ita se cum residuis in manus + Phoenicum per maria praedantium incurrisse atque ab his per misericordiam + reservatum. Igitur, uti voluerat, acceptis ab rege nostro duabus navibus + donatusque multa praeda ad Alcinoum regem Phaeacum remittitur.
+Ibi ob celebritatem nominis per multos dies benigne acceptus cognoscit + Penelopam ab triginta inlustribus viris diversis ex locis in matrimonium + postulari; hique erant ab Zacyntho, Echinadibus, Leucata, Ithaca. Ob quae + multis precibus persuadet regi, uti secum ad vindicandam matrimonii iniuriam + navigaret. Sed postquam devenere ad eum locum paulisper occultato Vlixe, ubi + Telemachum rem, quae parabatur, edocuere, domum ad Vlixem clam veniunt; ubi + multo vino atque epulis repletos iam procos ingressi interficiunt. Dein per + civitatem Vlixem adventasse popularibus cognitum est, a quis benigne et cum + favore exceptus cuncta, quae domi gesta erant, cognoscit; meritos donis aut + suppliciis afficit. De Penelopa eiusque pudicitia praeclara fama. Neque + multo post precibus atque hortatu Vlixis Alcinoi filia Nausica Telemacho + denubit. Per idem tempus Idomeneus dux noster apud Cretam interiit tradito + per successionem Merioni regno. Et Laerta, triennio post quam filius domum + redit, finem vitae fecit. Telemacho ex Nausica natum filium Vlixes + Ptoliporthum appellat.
+Dum haec apud Ithacam aguntur, Neoptolemus apud Molossos naves quassatas + tempestatibus reficit. Atque inde, postquam cognitum ab Acasto expulsum + regno Pelea, ultum ire iniurias avi cupiens primo exploratum duos quam + fidissimos et incognitos illis locis Chrysippum et Aratum Thessaliam mittit + hique cuncta, quae gerebantur, insidiasque ei paratas per Acastum ab + Assandro non alieno Pelei cognoscunt. Is namque Assandrus iniquitatem + tyranni evitans, Peleo consenserat notusque adeo eius domus, uti inter + cetera originem etiam nuptiarum Pelei cum Thetide Chironis filia Chrysippo + atque Arato narraverit. Qua tempestate multi undique reges acciti domum + Chironis inter ipsas epulas novam nuptam magnis laudibus veluti deam + celebraverant, parentem eius Chirona appellantes Nerea ipsamque Nereidam; et + ut quisque eorum regum, qui convivio interfuerant, choro modulisque carminum + praevaluerat, ita Apollinem Liberumque, ex feminis plurimas Musas + cognominaverant. Vnde ad id tempus convivium illud deorum appellatum.
+Itaque ubi cuncta, quae voluerant, cognovere, ad regem redeunt, ei singula + per ordinem narrant. Ob quae coactus Neoptolemus adverso mari et multis + regionis eius prohibentibus classem exornat ascenditque ipse. Dein saevitia + hiemis multum mari fatigatus adpulsusque ad Sepiadum litus, quod propter + saxorum difficultatem nomen eiusmodi quaesiverat, omnes fere naves amittit + vix ipse cum his, qui in eodem navigio fuerant, liberatus. Ibi Pelea avum + repperit occultatum spelunca abdita et tenebrosa, ubi senex vim atque + insidias Acasti evitans assidue nepotis desiderio navigantes et si forte eo + adpulsi essent speculari consuerat. Dein ubi cuncta domus fortunarumque + edoctus est, consilium adgrediendi hostes inire occipit, cum forte cognoscit + filios Acasti Menalippum et Plisthenem venatum profectos devenisse ad ea + loca. Itaque mutata veste Iolcium simulans iuvenibus offert sese eisque + cupitum sui interitum refert. Ob quae iunctus his in venando, ubi seorsum ab + ceteris Menalippum videt, eumque et paulo post fratrem eius insecutus + interficit. In quorum inquisitionem servus quidam Cinyras nomine perquam + fidus profectus in manus iuvenis devenit comprehensusque Acastum adfore + nuntiat atque ita occiditur.
+Itaque Neoptolemus mutata Phrygia veste tamquam filius Priami Mestor, qui + captivus cum Pyrrho ad ea loca navigaverat, Acasto obvius venit eique, + quinam esset, et Neoptolemum in spelunca fatigatum navigio somnoque iacere. + Ob quae anxius Acastus opprimere quam inimicissimum cupiens ad speluncam + pergit atque in ipso aditu a Thetide, quae ad ea loca inquisitum Pelea + venerat, re cognita reprimitur. Dein cunctis, quae adversum domum Achillis + inique et adversum fas gesserat, enumeratis increpatisque ad postremum + intercessu suo manibus iuvenis liberat persuadens nepoti, ut ne sanguine + ulterius ulcisci cuperet ea, quae antecesserant. Itaque Acastus ubi se + praeter spem liberatum animadvertit, sponte et in loco cuncta regni + Neoptolemo tradit. Inde iuvenis cum avo ac Thetide reliquisque, qui secum + navigaverant, summam regni adeptus in civitatem venit. Ibi a cunctis + popularibus quique iuxta inhabitantes sub imperio eius agebant benigne et + cum gratulatione exceptus amorem sui brevi confirmat.
+Haec ego cuncta ab Neoptolemo cognita mihi memoriae mandavi accitus ab eo, + qua tempestate Hermionam Menelai in matrimonium susceperat. Ab eo etiam de + reliquiis Memnonis cognitum mihi, uti tradita ossa eius apud Paphum his, qui + cum Pallante duce Memnonis mari ad Troiam profecti ductore interfecto + ablataque praeda ibidem morabantur, utque Himera, quam nonnulli materno + nomine Hemeram appellabant, soror Memnonis, ad investigandum cadaver fratris + eo profecta, postquam reliquias repperit et de intercepta praeda Memnonis + palam ei factum est, utrumque recipere cupiens intercessu Phoenicum, qui in + eo exercitu plurimi fuerant, optionem rerum omnium ac seorsum fratris + acceperit, praelataque sanguinis affectione recepta urna Phoenicem + navigaverit. Delata dein ad regionem eius Phalliotim nomine sepultisque + fratris reliquiis nusquam repente comparuerit. Cuius opinio exorta triplex, + seu quod post occasum solis cum matre Himera ex conspectu hominis + excesserit, sive super modum dolore affecta fraternae mortis ultro praeceps + ierit, vel ab his, qui incolebant, ob eripienda, quae secum habuerat, + circumventa interierit. Haec de Memnone eiusque sorore comperta mihi per + Neoptolemum.
+Post quae profectus Cretam anno post nomine publico cum duobus aliis ad + oraculum Apollinis remedium petitum venio. Namque nulla certa causa ex + improviso tanta vis lucustarum insulam eam invaserat, uti cuncta fructuum, + quae in agris erant, corrumperentur. Itaque multis precibus suppliciisque + responso editur, divina ope animalia interitura insulamque provectu frugum + brevi redundaturam. Dein navigare cupientes ab his, qui apud Delphos erant, + prohibemur: importunum namque et perniciosum tempus esse. Lycophron et + Ixaeus, qui una ad oraculum venerant, contemptui habentes escendunt navem + medioque fere spatio fulmine icti intereunt. Interim, uti praedictum + divinitus erat, eodem ictu fulminum sedata vis mali inmersaque mari et regio + omnis repleta frugibus.
+Per idem tempus Neoptolemus confirmato iam cum Hermiona matrimonio Delphos ad + Apollinem gratulatum, quod in auctorem paternae caedis Alexandrum vindicatum + esset, proficiscitur relicta in domo Andromacha eiusque filio Laodamante, + qui reliquis iam filiorum Hectoris superfuerat. Sed Hermiona post abscessum + viri victa dolore animi neque pelicatum captivae patiens parentem suum + Menelaum accitum mittit; cui multa conquesta super iniuria praelatae sibi a + viro captivae mulieris persuadet,uti filium Hectoris necet. Ceterum + Andromacha re cognita instantis periculi vim subterfugit auxilio popularium + liberata; qui miserati fortunas eius ultro Menelaum contumeliis prosecuti + vix a pernicie viri retenti sunt.
+Interim Orestes adveniens rem cunctam cognoscit, hortatur Menelaum, ut + incepta perageret, ipse dolens praereptum sibi a Neoptolemo Hermionae + matrimonium insidias advenienti parare occipit. Itaque primo ex his, quos + secum habebat quam fidissimos, speculatum de adventu Neoptolemi Delphos + mittit. Quis cognitis Menelaus vitare huiuscemodi facinus cupiens Spartam + concedit. Sed illi, qui praemissi erant, regressi Neoptolemum Delphis esse + negant. Quare coactus Orestes ipse ad inquisitionem viri profectus alio quam + ierat die remeat, ut sermo hominum ferebatur, negotio perfecto. Dein post + paucos dies fama perfertur interisse Neoptolemum eumque sermone omnium + circumventum insidiis Orestis per populum disseminatur. Ita iuvenis, ubi de + Pyrrho palam est, recepta Hermiona, quae sibi antea desponsa erat, Mycenas + discedit. Interim Peleus cum Thetide cognito nepotis interitu ad + investigationem eius profecti cognoscunt iuvenem Delphis sepultum. Ibi, ut + mos erat, iusta persolvunt cognoscuntque in his locis interisse, ubi visus + Orestes negabatur. Ea res per populum haud credita, adeo praesumpta ante iam + opinio de Orestis insidiis cunctorum animis inhaeserat. Ceterum Thetis ubi + Hermionam Oresti iunctam videt, Andromacham partu gravidam ex Neoptolemo + Molossos mittit dolum Orestis eiusque coniugis de interimendo fetu evitans. +
+Per idem tempus Vlixes territus crebris auguriis somniisque adversis omnes + undique regionis eius interpretandi somnia peritissimos conducit. Hisque + refert inter cetera visum sibi saepius simulacrum quoddam inter humanum + divinumque vultum formae perlaudabilis ex eodem loco repente edi. Quod + complecti summo desiderio cupienti sibi porrigentique manus responsum ab eo + humana voce sceleratam huiusmodi coniunctionem quippe eiusdem sanguinis + atque originis; namque ex eo alterum alterius opera interiturum. Dein + versanti sibi vehementius cupientique causam eius rei perdiscere signum + quoddam mari editum intervenire visum. Idque secundum imperium eius in se + iactum, utrumque diiunxisse. Quam rem cuncti qui aderant uno ore exitialem + ei pronuntiant adduntque, caveret ab insidiis filii. Ita suspectus parentis + animo Telemachus agris, qui in Cephalenia erant, relegatur additis ei quam + fidissimis custodibus. Praeterea Vlixes secedens in alia loca abdita + remotaque quantum poterat somniorum vim evitare nitebatur.
+Per idem tempus Telegonus, quem Circe editum ex Vlixe apud Aeaeam insulam + educaverat, ubi adolevit, ad inquisitionem patris profectus Ithacam venit + gerens manibus quoddam hastile, cui summitas marinae turturis osse + armabatur, scilicet insigne insulae eius in qua genitus erat. Dein edoctus, + ubi Vlixes ageret, ad eum venit. Ibi per custodes agri patrio aditu + prohibitus, ubi vehementius perstat et e diverso repellitur, clamare occipit + indignum facinus prohiberi se a parentis complexu. Ita credito Telemachum ad + inferendam vim regi adventare acrius resistitur, nulli quippe compertum esse + alterum etiam Vlixi filium. Dein iuvenis ubi se vehementius et per vim + repelli videt, dolore elatus multos custodum interficit aut graviter + vulneratos debilitat. Quae postquam Vlixi cognita sunt, existimans iuvenem a + Telemacho inmissum egressus lanceam, quam ob tutelam sui gerere consueverat, + adversum Telegonum iaculatur. Sed postquam huiusmodi ictum iuvenis casu + quodam intercipit, ipse in parentem insigne iaculum emittit infelicissimum + casum vulneri contemplatus. At ubi ictu eo Vlixes concidit, gratulari cum + fortuna confiterique optime secum actum, quod per vim externi hominis + interemptus parricidii scelere Telemachum carissimum sibi liberavisset. Dein + reliquum adhuc retentans spiritum iuvenem percontari quisnam et ex quo ortus + loco se domi belloque inclitum Vlixem Laertae filium interficere ausus + esset. Tunc Telegonus cognito parentem esse utraque manu dilanians caput + fletum edit quam miserabilem maxime discruciatus ob inlatam per se patri + necem. Itaque Vlixi, uti voluerat, nomen suum atque matris, insulam, in qua + ortus erat et ad postremum insigne iaculi ostendit. Ita Vlixes ubi vim + ingruentium somniorum praedictumque ab interpretibus vitae exitum animo + recordatus est, vulneratus ab eo, quem minime crediderat, triduo post mortem + obiit senior iam provectae aetatis neque tamen invalidus virium.
+digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+Impensius quam ceteri adolescentes litteris studes, quo tantum proficis ut + exigas scripta ueterum coerceri, mi Victor. Quod iudicium etiam in senibus rarum + est, quia recte dicendi scientia in paucis. Igitur de Valerio Maximo mecum + sentis opera eius utilia esse, si sint breuia: digna enim cognitione componat, + sed colligenda producat, dum se ostentat sententiis, locis iactat, fundat + excessibus, et eo fortasse sit paucioribus notus, quod legentium auiditati mora + ipsa fastidio est. Recidam itaque, ut uis, eius redundantia et pleraque + transgrediar, nonnulla praetermissa conectam. Sed hoc meum neruum antiquorum + habebit nec fucum nouorum. Et cum integra fere in occulto sint, praeter nos duo + profecto nemo epitomata cognoscat, hoc tutius abutor otio tibique pareo. Heus, + censor, piueteres, caue hic aliud quam breuitatem requiras, quam solam + poposcisti. Cura, mi Victor, ut ualeas.
+
+
Fabius Maxim‹u›s cum + crearetur dictator, sorex sonuit. Ille ob omen dictaturam + deposuit.
+
Aesculapio quoque Dionysius barbam auream dempsit et ait patre + leui filium incongrue esse barbatum. Hic quidem impunitus fuit, sed eius + filius, heres dominationis, poenas aree delectus exilio soluit.
+
+
+
+
+
Carnes etiam caelo lapsae sunt, quarum pars ab auibus intercepta + est, pars incorrupta diu iacuit. Quo anno grauia fuere bella.
Item + sequenti tumultu infans sex mensium in boario foro triumphum clamauit + quieuitque.
Tum infans alter natus est capite elephantino. Imbre + saxatili Picena regio uerberata. In Gallia eisdem temporibus lupus e uagina + gladium sustulit uigili. Tunc et sanguinem duo scuta in + Sardin‹i›a sudarunt.
Apud Antium quoque messores + sanguinulentis spicis impleuere corbes et pluuiae deciderunt cruentae. +
Gnaei Domiti bos bello Punico secundo sonuit ʻcaue tibi, + Romaʼ.
Refugit turba territa sacrificium. Quod cum rursus repetitum + esset, idem accidit. Tertio quoque, cum diligentissime hostia seruaretur et + serpentum prohiberetur incursus, arceri non potuerunt quin idem facerent. + Postea consul, quamuis uir cautissimus, a Flauo hospite inductus in insidias + est atque ita praeuentus dolo, ut inermis ad eum locum ueniret in quo + latebat Poenus Mago, et ab eo occisus est.
Sub statua + Caesaris eisdem temporibus Trallibus in aede Victoriae procera palma nata + est, ac mox P‹h›arsalica est nuntiata + uictoria.
Idem + Xerxes cum Lacedaemonem uellet inuadere, inter conuiuandum accipiens uinum + patera excepit sanguinem: hoc iterum ac tertio. Tunc magi monuerunt ut ab + incepta intentione desisteret.
+
+
P. Vatienus, ad urbem Romam nocte uadens, + uidit iuuenes albis equis sedentes, qui iusserunt ut die sequenti senatui + nuntiaret Persen regem Macedonum a Paulo esse captum. Vatienus quidem libens + laeta executus est, sed iussu senatus missus in carcerem est tamquam + incertorum locutor. Mox litteris Pauli de die uictoriaque certa res patuit. + Vatienus, solutus custodia, agrum dono accepit. Et Vatieno idem gemini uisi + ad lacum Iuturnae sudorem suum equorumque abluentes.
Vrbe profecti Romam sunt: anguis in + naui semper apparuit. Antium uentum est: descendit serpens ad limen templi + Aesculapii et triduo inter myrtos latuit, nec ad solitos cibos processit. + Dehinc rediit ad nauem, cumque uentum esset ad Tiberim, enatauit insulam, in + qua illi templum est constitutum, et mox sanitas Romanis + data.
Itaque, cum ad Philippos pugnaretur, Cassio uisum est quod + purpuratum Iulium Caesarem equo incitato in se irruentem uideret, et gemens + exclamauit: ʻcedamus, quando nec occidisse prodestʼ.
Exusta similiter aede Fortunae Serui Tulli statua + illaesa inuenta est, aliis concrematis.
Statua Quintae Claudiae uirginis + Vestae in area deum geminum euasit incendium, eius uidelicet quae + inhaerentem in uado Tiberis nauem uita dumtaxat: nam cum rea haberetur + incesti, ligauit proram zonula et ait ʻsi uirgo sum, sequereʼ, moxque nauis + mota ingressaque Romam est cum simulacro Matris deum, quod a Pessinunte + motum naui aduehebatur.
Caprae in Cephalia non semper aquas potant, sed per maiorem + anni partem aperto ore sunt cadentesque aquas excipiunt.
In templo + Iunonis Laciniae numquam ex ara cinis uento depellitur.
Item et Myrna, Asiae ciuitas potens.
+
+
Matronis + Romae aliquandiu uino uti non licuit in custodiam pudoris.
Securi + pudicitiae Romani auro et gemmis et purpura uti matronas siuerunt: neque + culta enim concupiscenda sedebat aut quisquam alienum matrimonium impudice + uidebat.
Adolescentes ad conuiuium rogati + quaerebant de conuiuis, ne forte ob reuerentiam senum habituri locos non + essent. Ammissi ad mensam parcissime loquebantur, primique + surgebant.
+
Eumenes, rex Asiae, senatui prodidit Persen + bellum parare. Quid tum rex locutus sit, quid senatus decreuerit, ante + Persen captum sciuit nemo.
Idem Fabius ad + ‹filium› consulem legatus Suessam missus, cum in + conspectu consulis nec equo desiluerit nec caput deoperuerit, rectius per + lictorem mandante filio utrumque fecit. Quod probauit pater. Scilicet + reputans consuli publice obsequendum fuisse, privatim patri, Fabius ad + explorandam filii constantiam non obsequebatur.
Q. Fabius + instituit ut equites idibus Iuliis trabeati incederent.
Cum P. Decius + comitia in uulgi potestate posuisset, censor Fabius fore sequentes in + quatuor ordines descripsit urbanasque tribus appellauit. Hoc Maximi + cognomentum meruit, quamuis bello clarus esset.
+
+
+
Atellana scaena uel comica fabula ab Oscis accita est, ceteris + seuerior et digna grauitate Romana. Et cum alii scenici infames sint, hi + ‹n›ec tribu arcebantur nec a stipendiis militaribus + repellebantur.
Gn. + Pompeius aquas induxit per quasdam semitas fistularum, ut uaporem leniret + aestatis.
+
+
+
+
+
Iones primi in conuiuiis unguenta coronasque sumpserunt, et + induxerunt se‹cun›dae mensae delicatiora conuiuia et uini + haustum uetustioris. Pausanias rex Lacedaemoniorum, ut primus in Asiam + uidit, in eius luxuriam ac lasciuiam solutus est, exercitumque praedurum + indulgentius habendo corrupit.
Idem + rursus et coccinis tunicis utebantur in proelio, ne sanguinem eorum hostis + uideret alacriorque fieret, cum se uulnus intulisse + cognosceret.
Idem + Massilienses s‹c›enicis ludis abstinebant, ne assiduitas + spectaculi ueniret in morum corruptelam.
Idem mendicis cibum non dabant + quasi petris.
Apud eosdem glad‹i›us publice erat, quo + noxii iugulabantur.
Funera idem sine lacrimis prosequebantur et sacro + die suos quisque efferebat epulis celebratis: mortem quippe in bonis + aestimabant.
Venenum apud eosdem Massilienses confectum ex cicuta + seruatum publice habebatur, ac licito reddenti in senatu causas mortis + uoluntariae haurire permittebatur. Quae consuetudo de Graecia in Galliam cum + gente translata est: nam illic dolore aut aliquo genere acerbitatis accepto + ad mortem confugiebatur. Multi etiam senes et anus uitae ultimum non + expectauerunt, auidi melioris per mortem condicionis.
Amisso duce uiuere Celtiberis + illicitum uidebatur.
+
Torquatus quoque consul bello Gallico, ad comitia + Romana descendens, filio castra commisit sub praecepto tali, ne eo absente + pugnaret. Adolescens tamen prouocatus erupit et uicit. Regressus Mallius pro + uictoria filium in contione laudauit, sed morte eius militarem tenuit + disciplinam: securi enim est percussus adolescens.
Eos qui Cannensi clade deseruerant socios omni + ignominia senatus affici iussit.
Q. Petilius cons., aduersus Ligures + pugnans, cessante exercitu interemptus est. Decreuit senatus ut legio quae + se pro imperatore morti non obiecisset annonae stipendio careret, aes + solitum non acciperet, ut ignominia affectos seruatae inhoneste uitae + pigeret.
Lacedaemoniorum matres procedentibus in bellum filiis dicebant + ut aut uictores redirent aut occisi scutis referrentur.
+
+
+
+
Idem Africanus priuatus in + Liter‹n›ino rure egebat. Subito aduertit ad uillam + uenientium multitudinem piratarum. Tecta per domesticos iussit + armari.
Quod cum duces piratarum aduertissent, remotis sociis + abiectisque armis orare coeperunt ne quid in eos aspere facerent aut ne ab + his timerent. Venisse uti liceret his frui conspectu tanti uiri. Quod cum + Scipio audisset, patefieri ianuam introuocarique eos iubet. Tum piratae + tanquam templi postibus adoratis ingressi sunt, et amplexi dexteram + Scipionis osculis coluerunt, ac reliquere dona tamquam deo dicata, et laeti + ac beatudine suam classem conscenderunt.
+
+
+
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2016: only a hierarchical div-structure and author names and dates were adapted.
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αβγ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
++ [Quid sit sandapila.] Sandapilam antiqui dici uoluerunt feretrum mortuorum, id est + loculum, non in. quo nobilium corpora, sed in quo plebeiorum atque damnatorum cadauera + portabantur, sicut Stesimbrotus Tasius de morte Policratis regis Samiorum descripsit dicens: + ‘Posteaquam de cruce depositus, sandapila etiam deportatus est’.
+ +
+ [Quid sit uispillo.] Vispillones dicti sunt baiules, quamuis Antidamas Eracleopolites
+ uispillones dixerit nudatores cadauerum, sicut in historia Alexandri Macedonis
+ [Quid sit pollinctor.] Pollinctores dicti sunt qui funera morientia accurant; unde et + Plautus in Menecmi comoedia ait: ‘Sicut pollinctor dixit qui eum pollinxerat’. Pollinctores + dicti sunt quasi pollutorum unctores, id est cadauerum curatores, unde et Apuleius in Ermagora + ait: ‘Pollincto eius funere domuitionem paramus’.
+ ++ [Quid sint manales lapides.] Labeo qui disciplinas Etruscas Tagetis et Bacitidis + quindecim uoluminibus explanauit, ita ait: ‘Fibrae iecoris sandaracei coloris dum fuerint, + manales tunc uerrere opus est petras’, id est quas solebant antiqui in modum cilindrorum per + limites trahere pro pluuiae commutandam inopiam.
+ +
+ [Quid sint neferendi sues.] Diofontus Lacedemonius,
+ [Quid sint ambignae oues.] Bebius Macer, qui fastalia sacrorum scripsit, ait Iunoni + eas quae geminos parerent oues sacrificare cum duobus agnis altrinsecus religatis; quas oues + ambignas uocari quasi ex utraque parte agnos habentes.
+ +
+ [Quid sint suggrundaria.] Priori tempore suggrundaria antiqui dicebant sepulchra
+ infantium qui necdum
+ [Quid sit silicernius.] Silicernios dici uoluerunt senes iam incuruos quasi iam + sepulchrorum suorum silices cernentes; unde et Cincius Alimentus in historia de Gorgia Leontino + scribit dicens: ‘Qui dum iam silicernius finem sui temporis expectaret, etsi morti non potuit, + tamen infirmitatibus exultauit’.
+ ++ [Quid sint aruales fratres.] Acca Laurentina Romuli nutrix consueuerat pro agris semel + in anno sacrificare cum duodecim filiis suis sacrificium praecedentibus; unde dum unus mortuus + esset, propter nutricis gratiam Romulus in uicem defuncti se succedere pollicetur; unde et + ritus processit cum XII iam deinceps sacrificare et aruales dici fratres, sicut Rutilius + Geminus in libris pontificalibus memorat.
+ +
+ [Quid sint iniuges boues.] Manilius Crestus in
+ [Quid sint semones.] Semones dici uoluerunt deos quos nec caelo dignos ascriberent ob + meriti paupertatem, sicut sunt Priapus, Epona, Vertumnus, nec terrenos eos deputare uellent pro + gratiae ueneratione, sicut Varro in mistagogorum libro ait: ‘Semoneque inferius derelicto deum + depinnato orationis attollam alloquio’.
+ ++ [Quid sit blatterare.] Pacuuius in Seudone comedia inducit Sceparnum seruum ancillae + dicentem: ‘Ni ego te blatterantem aspicerem, his mintium iudicassem’; blatterare enim quasi + uerba trepidantia metu balbutire dixerunt.
+ +
+ [Quid sit luscicius.] Luscicios dici uoluerunt in die parum uidentes, quos Greci
+ miopes uocant; unde et Plautus in mercatoris comedia ait: ‘Mirum lolio uictitare
+ [Quid sit tutulus.] Varro in pontificalibus ait tutulos sacerdotes dici breuium + deorum. Numa uero Pompilius et ipse de pontificalibus scribens tutulum dici ait pallium quo + sacerdotes caput tutabant, cum sacrificium accessissent, sicut et Virgilius: ‘Et capita ante + aras Frigio uelamur amictu’.
+ ++ [Quid sit oria.] Oriam dicunt nauicellam modicam piscatoriam; unde et Plautus in + Cacisto ait: ‘Malo hunc alligari ad oriam, ut semper piscetur, etsi sit tempestas maxima’.
+ ++ [Quid sit problema.] Problema dicta est propositio in capite libri quaestionaliter + posita; unde et Demostenes pro Philippo ait — sed ne quid te Grecum turbet exemplum, ego pro + hoc tibi Latinum feram — ait enim: ‘Problematis autenticum gradum tradamus astanti, cui nostra + subsequens occurset oratio’. Nam et Tertullianus in libro quem de fato scripsit ita ait: ‘Redde + huic fratri primum problematis mancipatum’.
+ +
+ [Quid sit pumilior, quid sit glabrior.] Apuleius in
+ [Quid sint sutelae.] Sutelam dici uolunt astutiam, quasi subtilia tela; unde et + Plautus in Cassina ait: ‘Possis clam me sutelis tuis praeripere Cassinam uxorem, proinde ut + postulas’.
+ ++ [Quid sit friguttire.] Friguttire dicitur subtiliter adgarrire; unde et Plautus in + Cassina ait: ‘Quidnam friguttis?’ et Ennius in Telestide comedia sic ait: ‘Haec anus admodum + friguttit; nimirum sauciauit se flore Liberi’.
+ +
+ [Quid sit tittiuilicium.] Tittiuilicium dici uoluerunt fila putrida quae de telis
+ cadunt; ut Plautus in Cassina ait: ‘Non ego hoc uerbum empsim tittiuilicio’, id est re admodum
+ uilissima. Nam et Marcus Cornutus in satyra sic ait: ‘Tittiuiles Flacce do tibi’.
+ [Quid sint isculponeas.] Sculponeas dici uoluerunt cestus plumbo ligatos; unde et + Neuius in Philemporo comedia ait: ‘Sculponeis battenda huic sunt latera probe’ et Plautus in + Cassina simili modo ait: ‘Melius sculponeas, quibus battuatur tibi os, senex nequissime’.
+ ++ [Quid sit catillatum.] Catillare dicitur per alienas domus infrontate girare, a + catulis tractum, quod per omnes domus circuant; unde et Propertius: ‘Catillata geris uadimonia, + puplicum prostibulum’ et Plautus similiter ait: ‘Quin meam uxorem mittam catillatum?’
+ ++ [Quid sit capularis.] Capularem dici uoluerunt senem iam morti contiguum, sed et reos + capulares dicebant, qui capulo digni fuerunt; unde et Lucilius ait: ‘Pergit capulare cadauer’ + et Flaccus Tibullus in Melene comedia ait: ‘Tune amare audes, edentule et capularis senex?’; + edentulum enim quasi iam sine dentibus dici uoluit.
+ +
+ [Quid sit promus et condus.] Promos et condos dici uoluerunt cellaritas, eo quod
+ deintus promant et intus
+ [Quid sint suppetiae.] Suppetias dicimus auxilium; unde et Memos in tragoedia Herculis + ait: ‘Ferte suppetias, optimi comites’.
+ ++ [Quid sit auctio.] Auctionem dici uoluerunt uenditionem, quasi quod et ementem augeat + et uendentem; unde et Plautus in Curculione comedia ait: ‘Auctionem facio parasiticiam’.
+ ++ [Quid sit mnasiterna.] Mnasiternam dicunt aquae urnam, id est orceum; unde et + Calpurnius in Fronesi comedia ait: ‘Vbi tu mnasiternatus aquam petas?’ et Plautus in Baccide + ait: ‘Effer mnasiternam cum aqua foras’.
+ ++ [Quid est antistare.] Antistare dicimus praecellere; unde et Crispinus in Eraclea ait: + ‘Diuinis uirtutibus antistans Alcides’.
+ +
+ [Quid sit istega.] Stega est nauis proscenium uel
+ [Quid sit lembum.] Lembum est genus nauicellae uelocissimae, quos dromones dicimus, + sicut Virgilius ait: ‘Quam qui auerso uix flumine lembum remigiis subigit’.
+ ++ [Quid sint ramenta.] Ramenta dici uoluerunt quasi quoddam proiecticium purgamentum; + unde et Quintus Fabius Lucullus in epico carmine ait: ‘Vilissimum ramentum, proluuiosa + pestis’.
+ ++ [Quid sint diouolares.] Diobolares dicuntur uilissimae meretrices quae sub paruo + stipendio prostant, sicut Pammacius ait: ‘Diobolare prostibolum, quem ego actutum ut Dircem + partitam reddam’; nam et Pacuuius similiter ait: ‘Non ego ita fui ut nunc sunt meretrices + diobolae, quae suam nummi causa parui pendunt gratiam’.
+ +
+ [Quid sit ueruina.] Veruina est genus iaculi longum quod aliquanti uerrutum uocant,
+ sicut Gauius Bassus in satiris ait: ‘Veruina confodiende, non te nauci
+ [Quid sint diuidiae.] Diuidias dixerunt tristitias, sicut Propertius [ait]: + ‘Diuidias mentis conficit omnis amor’.
+ ++ [Quid sit iustitium.] Iustitium dicitur luctus puplicus, unde et Fronto in oratione + pro Nucerinis ait: ‘Denique iustitium plebi indicitur’.
+ ++ [Quid sit coragium.] Coragium dicitur uirginale funus, sicut Apuleius in metamorfoseon + ait: ‘Coragio itaque perfecto omnes domuitionem parant’.
+ ++ [Quid sit desiduo.] Desiduo dicitur diuturno; unde et Varro in Corallaria ait: + ‘Diuidiae mihi fuerunt tum desiduo afuisse te’.
+ ++ [Quid sit floccio.] Flocci dixerunt quasi nihili, unde et Plautus ait: ‘Flocci pendo + quid rerum geras’.
+ +
+ [Quid sit lentaculum.] Lentaculum dicitur gustatio, sicut Calimacus in Thesia:
+ ‘Lentaculum proferre Ioui’.
+ [Quid sit edulium.] Edulium dicitur ab edendo dictum, id est quasi praegustatiua + comestio; unde et Apuleius in asino aureo ait: ‘Edulibus opipare excepta’.
+ ++ [Quid sint tucceta.] Tucceta dicuntur escae regiae, sicut Callimorfus in Piseis + [ait]: ‘Ambrosio redolent tucceta fauore’.
+ ++ [Quid sit ferculum.] Ferculum dicitur missum carnium, unde et Petronius Arbiter ait: + ‘Postquam ferculum allatum est’.
+ ++ [Quid sit miropola, quid sit adfatim, quid sit uenustare.] Miropolam dicunt qui + unguenta uendunt, ut sunt pigmentarii, unde et Neuius in Diobolaria ait: ‘Miropola adfatim mihi + unguentum largitus est, quo me uenustarem’; adfatim dicitur abundanter, uenustare uero + exhilarare est.
+ +
+ [Quid sit celocem.] Celocem dicunt genus nauicellae modicissimum, quod bamplum
+ dicimus, unde et
+ [Quid sit celibatum.] Celibatum dici uoluerunt uirginitatis abstinentiam, unde et + Felix Capella in libro de nuptiis Mercurii et Philologiae ait: ‘Placuit Mineruae pellere + celibatum’.
+ ++ [Quid sit exercitus, quid sit nictare, quid sint ualgia.] Exercitus dicitur + contemptus, unde et Plautus in milite glorioso ait: ‘Itane nos nostramque familiam habes + exercitam’, et ubi supra ait: ‘Plus uideas ualgis quam sabiis, denique omnes nictant eum’; + nictare enim dicimus cinnum facere, ualgia uero sunt labellorum obtortiones in subinatione + factae, sicut et Petronius ait: ‘Obtorto ualgiter labello’.
+ +
+ [Quid sint summates, quid sint simpolones, quid sit ganium.] Summates dicuntur uiri
+ potentes, simpolones dicuntur conuiuae; nam et amicus sponsi qui cum eo per conuiuia ambulat
+ simpolator dicitur; ganeum uero taberna
+ [Quid sint praesegmina.] Praesegmina sunt partes corporis incisae, ut Tages in + aruspicinis ait: ‘Praesegminibus amputatis’.
+ ++ [Quid sit congerra.] Congerrones dicuntur qui aliena ad se congregant, unde et aput + Romanos gerrones Brutiani sunt dicti.
+ ++ [Quid sit cistella, quid sint crepundia.] Cistellam dicunt capsellam, ut Plautus + [ait]: ‘Cistellam mihi effers cum crepundiis’, id est cum puerilibus ornamentis.
+ ++ [Quid sit fabre, quid sit pecuatum, quid sit aricinas.] Antidamas in moralibus libris + ait: ‘Fabre conpactum animal hominem quis ferat sic ire pecuatum’ et ‘Auerruncassit deus tam + aricinas hominum mentes’; fabre dicitur perfecte, auerruncare eradicare, aricinas testeas uel + argilleas, pecuatum stultum.
+ +
+ [Quid sit alucinare.] Alucinare dicitur uana somniari tractum ab alucitas quos nos
+ conopes dicimus, sicut
+ [Quid sit culleum.] Culleum dicitur saccum, in quo rei conclusi in mare mittuntur, + sicut Plautus ait in Vidularia: ‘Iube hunc insui in culleo atque in altum deportari, si uis + annonam bonam’.
+ ++ [Quid sit elogium.] Elogium est hereditas in malo, sicut Cornelius Tacitus in libro + facetiarum ait: ‘Cessit itaque morum elogio in filiis derelicto’.
+ ++ [Quid sit lixa.] Lixa dicitur mercennarius, unde et Lucanus ait: ‘Stat dum lixa + bibat’.
+ ++ [Quid sit sudum.] Sudum dicitur serenum; unde et Tiberianus ait: ‘Aureos subducit + ignes sudus ora Lucifer’.
+ ++ [Quid sit luteum.] Luteum dicitur splendidum, unde et Pacuuius in tragoedia Tiestis + ait: ‘Non illic luteis aurora biiugis’.
+ +
+ [Quid sit abstemius.] Abstemius dicitur obseruans,
+ [Quid sit uadatus.] Vadatus dicitur obstrictus uel sub fideiussione ambulans, sicut + Fenestella ait: ‘Penes quem uadatus, amicitiae nodolo tenebantur’.
+ ++ [Quid sint manubies.] Manubies dicuntur ornamenta regum, unde et Petronius Arbiter + ait: ‘Tot regum manubies penes fugitiuum repertae’.
+ ++ [Quid sit aumacium.] Aumatium dicitur locum secretum puplicum sicut in theatris aut in + circo, unde et Petronius Arbiter ait: ‘In aumatium memet ipsum conieci’.
+ ++ [Quid sit delenificus.] Delenificus dicitur blandilocus, unde et Lucretius comicus in + Nummolaria ait: ‘Nescio quorsum mihi eueniant tua uerba tam delenifica’.
+ +digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+Quoniam specialia quedam nature officia feminarum corporibus videntur esse concessa, virorum communitate carentia, ut purgatio, conceptio, partus, et morbi sequentes ex ipsis, qui sepe exigunt diligentiam medicine, veteres secretas eorum tradere curationes principaliter providerunt, quas genecias appellarunt, eo quod feminarum gratia sint specialiter ordinate, maxime cum in illis, ceteris communibus irruentibus morbis, pudendorum loca tangantur. sunt enim corporis condicione
Muliebris ratio in duas dividitur partes, unam que de obstetrice tractat, altera que de omnibus obstetrici occurrentibus constat. hanc ipsam iterum dividimus in secundum naturam occurrentem causam et preter naturam. obstetricalis enim ratio in hoc a muliebri differt quod pars a toto. obstetricalis enim pars est muliebrium rationis.
Principaliter posita est matrix sicut cucurbita medicinalis. cuius ut singule partes congnoscantur et facillime possint intelligi eius angula, eam placuit pingere, et ut in singulis eius partibus littere singule apponantur. ubi est ergo A positum, orificium dicitur, quod est ante partum pulposum et molle, post partum callosum et spatiosum. ubi est B, collum dicitur. ubi est C, cervix dicitur. omnis autem horum concursus caula dicitur. ubi vero congusta dilatari in rotunditatem incipiunt et ibi est D, humeri dicuntur. Vbi vero E, latera dicuntur, ubi vero rotunditas concluditur et est ibi F, fundus nominatur. intra vero ubi est G, basis grandis dicitur. omnisque inanitas illa que est in medio venter ‹et› sinus appellatur.
Sit obstetrix litteris liberalibus erudita, ut possit lectione cuncta percipere que traduntur; intellectu celeri, quo facile dictorum atque factorum ordinem prosequatur; que etiam sumta possit memorie commendare, disciplina enim apprehensionum congregatione perficitur. item sic sit studiosa ut perseverare possit in studio: oportet enim labore vomitante artis tante sumere potestatem. sit etiam monda propter futuram domorum quas intrant fidem et archana vite servanda. nam adversantibus moribus artificum insidiis facilis[que] via, cum aliud in verbo aliud in mente geritur meditantis. nullis etiam naturalibus sensibus impedita sit. paribus sit membris ut in officio obstetricalis imperii nullum illorum claudicet obsequendo. fortis etiam obstetrix diligenda est quatinus laborem circuitus facilius toleret. longis etiam atque tenuibus digitis et absconditis unguibus, ut tumoribus in alto positis sine vexatione medeatur: hiis omnibus supradictis usus frequentia atque medendi subtilitate coniunctis.
Obstetrix est femina omnium mulierum causarum docta, medicinali eruditione perita, que possit universaliter valitudines competenter curare, ita ut non sit turbulenta, nec avara, nec verbosa, sed sapiens et sobria et taciturna nec superstitiosa, que sua sollicitudine mulieres in partu gubernet. sit etiam obstetrix compatiens, solida, pudica, arguta, quieta, prudens.
Matrix dicta est ab eo quod mulieres partu suo matris efficiat. Grece etiam ystera appellatur, id est novissima, eo quod novissima omnium in intestinis iaceat; aut quod annis XIIII vacua sit in virgine, post mutationem etatis effectum suum per partum mulieribus representat. Grece etiam delphis dicitur, quia fratres efficit omnes qui ex una nascuntur.
[Vnde] Muscio. vulva iacet inter coxas duas, inter vesicam et longaonem, eis aliquantulum superposita.
Et idem. matrix naturaliter nervosa constat venis, arteriis, pulpis, et nervis. constat autem duabus tunicis, quarum una est foris lenior et alba, durior et nervosa, altera intus aspera, rubea, mollis, et pulposa.
Matrix posita est in spatio clunium, id est inter utraque ossa que Greci scia vocaverunt, vesicam quoque et longaonem, subiecta quidem vesice, superposita longaoni, nunc omnino, nunc ex parte, siquidem profectu temporis sumta magnitudine. est enim in puellulis parva conparatione vesice, adeo ut sub ipsa latere videatur. virginibus vero iam plenis vesice coequatur. excedentibus vel enixis grandessit ut virginea teneat spatia, usque ad intestinum quod colon vocatur, et magis cum in utero graves fuerint. quod et visu probatur, peritoneos cum membrana atque cutis distendetur, quam epigastrion vocant, forma nascentis fetus cum suo folliculo et humoribus clausis, que omnia in matricis ambitu continentur.
set rursus post partum conducitur, ita tamen quod maiorem habet formam quam habuerat ante partum. superat enim vesice magnitudinem supradicto modo distenta, set ‹non› omnis in partes. etenim in anterioribus vesice colla sita nascuntur, et sunt toto sinu muliebri distenta, collo tamen matricis secreta. in posterioribus vero superius a fundo vesice matricis est fundus, sub umbilico positus, ita ut vesice ambitus superpositus collo matricis videatur, et fundus ambitui.
continetur autem matrix tenuibus continuis membranis nexa superius vesice, longaoni inferius, et ex obliquis vero atque posticis partibus membranulis fortibus ex ossibus que scia vocamus, et ultimo posticis quod Greci hieron osteon appellant. hiis denique tumore adductis, ipsa quoque producitur, nunc ad superiores partes, nunc ad obliquas inclinata; laxatis vero procadit.
est autem non ut in animalibus scemate verticosa, set cucurbite medicinali similis. habet autem os, collum, cervicem, quorum congestio sive unitas veretrum dicitur. cuius post finem surgentes partes in ambitum humeri dicuntur, horum sequentia latera, ultimus fundus; omnisque inanitas illa que est in medio sinus appellatur.
In medio sinu mulieris os matricis situm est. est autem ipse sinus membranum nervosum maioris intestini simile, intus spatiosissimum, foris angustum, in quo cohitus virorum et usus veneris efficitur, quem et vulgo connum appellant, cuius foris labia grece pterigomata, latine pingnacula. et a superiori parte descendens in medio est landica. non omnibus equaliter retro a pinnaculis recedens set aliis plus, aliis minus, secundum differentiam etatis et nature, veruntamen in perfectis iam feminis V vel VI. est autem et foris orificium matricis sicut novissima pars auricule formatum.
distat vel apertius fit secundum aliqua tempora quomodo in appetentiam [aut] veneris excitatum rapiendi seminis causa. item purgationis tempore ‹cum› sanguis egreditur, et conceptu facto increscentis uteri sumit aumenta. tunc magis in partu plurimo patefit spatio, adeo ut etiam manus obstetricantis recipiat. set est natura molle atque carnosum, nondum devirginatis inflatum pulmonis vel lingue mollitiem similans, in hiis vero que iam pepererunt spatiosum et callosissimum est.
Omnis autem matrix plurima ex parte nervosa esse et carnibus confecta perspicitur.
Sunt autem testiculi mulierum prope cervicem matricis, singuli secundum singula latera extrinsecus positi, et sunt rotundi et aliquantulum in sessione latiores, et minores et molliores quam masculi.
meatus quibus mulieres semen excludunt iuxta matricis latera positi per testiculos exeuntes collo vesice iunguntur. seminalis tunc via veniens secus matricem per utrumque fertur testiculum. tunc lateribus addita usque ad vesicam tendens eius inseritur collo. hinc denique putatur femininum semen inutile animalium creationi sive conceptioni, siquidem forinsecus fundatur exclusum.
Constat autem omnis matrix ex duabus contraria sibi positione obiectis tunicis in similitudinem carte, que duobus est confecta corticibus. set exterior [pulposa,] nervosa, atque lenior et alba et durior et tenacior. interior vero carnosa, mollior et rubrior ac plurimis vasculis innexa: hec lenis est in fundo, quo semen virile iactum in fundo inheret. ex eodem purgatio menstrualis meatu fluit. set hec due tunice quas diximus in similitudinem carte constitutas invicem sibi connexe sunt largo membranarum amplexu, ut plerumque cum extenduntur procadat matrix, manente exteriore atque nervosa membrana in sua regione, interiori versa procadente.
item communiter in hiis que partum nesciunt matrix fundo habet extantias papillarum duas in similitudine […] complicatas. in parentibus vero omnis extenditur et rotundum sumit scema.
matrice autem aliquibus ex causis affecta compatitur stomachus et cerebri membrana. habet etiam mammarum communem naturalemque consensum. denique sumta magnitudine cum etate, mammarum quoque facit augmenta, ut turgentes visu probentur. item matrix sumpto semine animal: perficit. mamme futuro lac preparant fetui. tunc si purgatio per matricem venerit, lactis liquor extinguitur; profluente autem lacte, purgatio prohibetur. item in senibus conducta matrice mamme quoque marcescunt, vel egrotante utero earum minuitur magnitudo. denique in mulieribus gravidis cum mammas conduci videmus, futuram necessario abhortionem dicimus.
femininum autem veretrum est membrana nervosa et aliquantulum rotunda ut intestinum, set latioris spatii interius, angustioris exterius, in quo etiam cohitus virilis exercetur. interior ergo pars collo matricis connectitur, exterius vero fibris adnexa est quas pinnas vocant feminini sinus, inferius sessioni sive longaoni, ex utroque latere carnibus ossium que Greci scia vocant, superius collo vesice. os enim matricis supercadens atque additum sinui in summitate mictuali caverne connaturatur. apparet igitur sinum muliebrem subiacere collo vesice superpositum podici atque longaonis summitati.
Menstrualis dicta est purgatio quod per singulos menses fiat.
Purgatio vero dicta est eo quod superhabundantem sanguinem corporis mense uno colligat et excludat et sic corpus purget. hoc officium nature Soranus diffinit sanguinem vel liquorem naturaliter statutis temporibus defluentem per matricem et ex feminino sinu aliquando.
Sepius autem anno quartodecimo initium sumit cum pubertas et inflatio papillarum in feminis exoritur, aliquibus tamen citius, aliquibus tardius.
Set ipsius fluoris quantitas ex parvo sumens initium, proficit in plurimum, in quo perseverans rursus minuitur atque omnino conquiescit, neque iuxta XL annos neque ultra L sepius et in multis approbatur.
Set "in multis" additur, siquidem plerisque usque ad annum sexagesimum purgatio pervenerit. set eius augmentum atque minutio non potest firma dimensione terminare, ut eius certus diffiniatur modus.
Purgantur autem femine alique die una, alique duobus, alique usque ad diem septimum perseverant. plurime tamen triduo vel quatriduo purgantur. hec autem purgatio nunc quidem solitos dies prevenit, nunc tardato motu serius advenit. plurimis vero mulieribus cum luna secundum Enpedoclem minuitur lumine, ordo purgationis recurrit. alie ante XX, alie, quod Diocles de omnibus estimavit, vigesimo admoventur die, frequentius etiam expletis XXX diebus.
Differt autem quantitas eiusdem purgationis natura, etate, tempore, et secundum corpora et affectiones vel regulam vite, vel alias quasque similes mutationes. natura, quod quibusdam naturaliter plurima egestio fiat, quibusdam parva. etate, ‹quod› vergentibus atque novellis et nunc incipientibus sepius solum spatium matricis humectatur rore tenui. set excedentibus pubertatem, quamquam manente virginitate congestum appareat, sola tamen polluit loca. secundum tempora, ut vere plurima, estate parva purgatio fit, siquidem totum corpus vapore laxatur, et propterea diripitur; autumpno vero plus ab estate, minus autem vere fieri purgatio comprobatur. secundum corpora, ut pinguibus parvus egreditur fluor, siquidem facili nutrimento habitudo membrorum usurpata consumit accepta; tenuissimis vero seu tabidis membris neque carne soculentis plurimus, quod corpora non abstulerint nutrimento quo consuccata crasiscant operante natura. hoc remanens et veluti destitutum superando in exitum rumpit. iuxta regulam vite sive affectionem, ‹quod› otiosis mulieribus atque vacuis plurima purgatio fluit, exercitatis vero parva, ut in choro voce cantantibus, vel peregrinatione, et magis mediterraneo ad littora, iactatis plurimis.
cohercetur fluor ita ut aliquando omni ex parte negetur, vel agonistico studio incarnatis quarum omnium sanguis de exercitatione consumitur. puellule vero, quibus sanguine nutritur corpus, que infantule sunt, et anus, in quibus virtus et calor defecerunt, purgari non possunt. multis autem longa egritudine sanguis consumitur. conceptione autem facta, usurpato sanguine uteri nutrimento, purgatio denegatur.
quibusdam tamen post conceptionem fluor sepissime apparuit, aut ex muliebri sinu aut ex matricis collo sive latere, siquidem connaturatio seminis anecti non in tota matrice fieri comprobatur, set solo in fundo. ex ipso fundo quibus forte non incederit locis semel purgatio fieri videtur veluti expresso sanguine confecta. hinc plerumque superconceptio, quam Greci epysulesin vocant, fit, hoc est ut iam dudum gravida secundo pregnetur.
Quod autem purgatio sepe negetur in feminis intelligimus ex eo quod ad integrum sanae sunt et ‹nullam› molestiam corporis patiuntur.
que enim frequenter purgate sunt solito tempore purgationis pigre efficiuntur. gravedinem aliquando in renibus et dolorem sentiunt cum vultu tristi et oscitatione frequenti et assidua membrorum extensione, aliquando etiam rubore genarum permanente aut interruptione variato et rursum florente. aliquando etiam nauseam et fastidium stomacho commoto patiuntur.
prima autem purgatione imminente novellis, que feminis, sepius anno XIV, inflatio quoque oritur papillarum et pubis cum gravedine et pruritu quodam, erumpentibus capillis, pubertate surgente.
Mediocriter autem purgatas iudicamus que post fluorem nulla corporis querela tanguntur; officiorum naturalium equitate servata, quam Greci eustantian vocant, cum spiratione facili, sine ullo turbore atque virium vexatione. quas vero supradicta secuntur immodica purgatione iudicamus affectas.
Muscio. Purgatio primis venire a XIIII anno incipit, aliis prius, aliis postea. et mammas inflatas habent, pondus supra pectinem cum quadam inflatione sentiunt. alie vero que iam frequenter purgate sunt advicinante die purgationis constituto pigre efficiuntur. gravedinem in renibus habent, aliquando et dolorem ibi sentiunt, et frequentius oscitant, et omne corpus extendunt, ruboremque in buccis habent non perseverantem, set inter aliquas horas se ostendentem, et aliquando fastidium patiuntur et nauseant.
utiliter mulieribus purgatio occurrit si forte futurus est conceptus. nam utiliter preparat locum in quo semen haberi et conglutinari possit. sanitatis autem earum est gloria, set cito eas senescere facit.
set diligentie causa, priusquam fluor corporibus irruat temptanda est consumatio, et anno XIII etatis, quo possit sponte atque ‹ante› cognitionem veneriam adduci. etenim usu venerio depuellationis tempore materia provocata influens partibus, ut in viris sic etiam in feminis, metuenda, cuius nondum animal ministerium noverit et propterea duplici novitate vexetur cum tensione atque tumore extorta sit. igitur parva deambulatio et equalis et mollis vectatio ac levia exercitia adhibeantur. tunc corporis defricatio oleo communi plurimo et cotidiana lavatio, animi laxamento ilaritate quesita. hinc enim corpora collaxantur, atque improvidas sustinent egestiones: nisi forte femina male fuerit in dolore erudita, et propterea plurimum fluida, que corpore quasi friabilis videatur ‹[…]›
tunc sepius requies prodesse probatur. sicut enim crapula gravati ac pleni forti motu acti sepe cadunt in egritudines, vel ut gravati capite impleto, si plurima voce exercentur, in dolores veniunt eius partis, non aliter matrix purgationis materia reflexa motibus exercita labores facit atque querelas assumit densitate confectas. utendum denique est nutrimento succido ac mediocri atque pessariis oleo ferventi confectis.
in hiis autem que iam sepe purgate sunt permittenda est consuetudo (alie enim consueverunt requiem, alie motum pertulerunt), lavatione quoque contempta, et magis prima die adveniente fluore. in hiis vero que iam purgari desinunt etate vergente, curandum ne repentina fiat fluoris deductio, deciso scilicet officio. omnis enim repentina mutatio etiam in melius facta [in] novitatis causa corpora contristat. quapropter hiis erit utendum que initio exorte purgationis in puellis ordinavimus adhibenda. valent enim ea recedens officium aliquantum retinere, que ante valuerunt provocare. si autem quibusdam plurimus fluor egeritur aut contra naturam retentus fuerit, erit adhibenda curatio quam de hiis que contra naturam veniunt ordinabimus.
Purgationem menstrualem noxiam esse mulieribus magis in delicatis apparet corporibus. in fortissimis vero resistente robore contingit validissime sanitatis causa. plurimas denique sine purgatione [in] vere fortissimas videmus viragines et steriles: tunc etiam etate vergente purgatione cessante nichil incommode sentire: econtrario vero plurimas soluti corporis effectas hausti sanguinis causa. virgines denique que nondum pugantur nichil sanitati diminutum sentiunt: unde purgationem nichil sanitati conferre, set filificio, sine quo fieri successio non potest, necessariam esse comprobatur.
Nos virgini virginitatem salutarem necessario comprobamus, siquidem noxius est natura concubitus. videmus enim animalia prohibita venere fortiora, et magis feminas: tunc etiam mulieres minus morbis affectas et que forte legis causa vel pro dei cultu interdicto venerio vixerunt usu, et hoc potius si virgines permanserunt.
difficilis autem purgatio sive corporum immodica grassities aliis ascribenda est causis, siquidem improba pinguities magis ex otio atque immobilitate fieri comprobatur. multe denique virgines in otio constitute, etati competenti exercitio custodite, minime deinde conceperunt neque aeris neque locorum mutationes, beneficia percipiendo que sanitatis augmento conducunt, et propterea supradictis vexationibus afficiuntur. hinc denique salutaris virginitas approbatur, ut in viris sic et in feminis. set naturali atque communi ratione, quo genera permaneant, ne mundi spatia deserta ac vacua torperent animalium successione cessante, iniecta venus qua sibi mixta corpora crearentur, utili vexatione coniuncta.
Tanto tempore virgines esse debent donec prima purgatione menstruali superveniente matrix sua cognoscat officia. set tempus prime purgationis circa annum XIV sumit exordium. hoc verum atque naturale tempus depuellationis natura monstravit, siquidem usque ad hoc tempus os matricis conductum manet, et ipsa nondum maioribus vasculis corroboratur set tenuibus, nec tantum sanguinis quantum fuerit alimonie uteri necessarium conferre sufficientibus. ‹[…]› ipsum etiam semen in ambitum matricis veniens atque coherens perfecto fetu per angustum matricis partus tempore maturo posse fundi negatur; unde magnas molestias ac pericula pregnantes incurrunt.
Aptas conceptioni feminas ex anno XV usque XL iudicamus, quas neque nimis densi aut soluti corporis esse decet. matrix enim cetero corpori similis conprobatur, quo fit ut duritie causa non facile semen assumat, set recursum habeat. aut fluida, aut mollis, aut debilis; minime igitur congelari faciat. hinc denique convenit humorosam esse matricem, neque siccam neque plurimum fervidam, aut econtrario frigidam. que ordinabiliter die suo purgentur, limpido scilicet et moderato sanguine. ipsa quoque matrix sive eius orificium promineat. ipse quoque femine facile digerant, nec assiduo ventris fluore purgentur. sunt etiam recte valentes corpore atque animo hylares. etenim iuges cruditiones et inflationes iuges iuste conceptioni resistunt.
Item ventris consuetus fluor despui provocat semen acceptum. item iracundus animus ac tristis et obstinatus turbato spiritu conceptionem repellit. corpus etiam bona natura desertum et habitu contrario vitiatum in se semina non accipit retinenda, set suis vitiis interire cogit oppressa.
Aptissimum veneris ad conceptionem tempus est in declinatione purgationis subiacente desiderio cohitus, cum corpus neque succo deficiens comprobatur, aut ebrietate vel indigestione gravatum, atque uno cibo ac non plurimo nutritum et omni tranquillitate perspicuum. set cessante diximus purgatione sive declinante, siquidem ante ipsam minus aptum videatur, iam gravata matrice atque sibi displicente, imminente materia quo non possit duos motus inter se contrarios sustinere: unum, quo congesta materia careat; alterum, quo micantem assumat. sicut enim stomacus qualibet materia gravatus opprimentia rehicere querit accepta, propterea supinus in nauseam provocatur, ab accipiendo cibo conversus: non aliter matrix vicino tempore purgationis omnis magis deponendi ex materie concursu venientis quam sumendi ac retinendi [semīs] seminis voto movetur. denique in initio purgationis incongruum similiter iudicamus, quia tunc omnia loca matricis sunt densiora. ita circa crescentem purgationem incongruum dicimus, siquidem humectando semen fluidum faciat aut collapsum delubricari meatu materie exeuntis.
solum igitur aptum tempus conceptionis est purgatione declinante. relevata enim matrix fervorem retinet moderatum et humectationem modicam. rursum semen non potest aderere nisi asperitate matricis effecta, materie lapsu fundo lacessito. ut enim in egrotis dimissionis tempore cibus tenetur acceptus, imminente autem accesione, vel in ipsa, commoto vomitu effusus excluditur: non aliter semen firmiter teneri perspicitur purgationis fluore vergente.
addimus preterea appetentiam veneriam adesse veram. sicut enim superceptus cibus non digeritur, sic semen invita matrice receptum minime tenetur vel connaturatur, nisi femine sitientes venerem sumserint. licet enim quedam violentia oppresse conceperint, illis tamen delectatio affuit animi celata iudicio.
tempus igitur aptissimum conceptioni probatur quo veniens appetentia suis fuerit stimulis agitata, set neque corpore gravato neque succis solitis destituto. non est enim sufficiens sola cupiditas mentis effectus veneris optinere, nisi corporis quoque aptissima fuerit habitudo. primo enim habitu naturali corpore constituto eius officia similia comparantur. contra naturam vero ebrietate aut indigestione oppressum languentibus officiis operatur, unde conceptionis corripit effectum. secundo adherens semen necessario nutriendum, quo sumto sanguine atque corporis materni spiritu salvatur. ebrietate autem et cruditate exalatio concepta spiritum quoque conturbat. quo fiet ut sit periculosum noxiis nutrimentis seminis fovere substantiam, quibus corrumpi potius quam nutriri videatur.
Merito dicendum quod anime habitudo exortis tradat corporibus formas, et propterea faciat conceptionem depravari. sic denique in concubitu femine visa simia vultus similes pepererunt. hinc etiam Ciprius tirannus ne sui turpitudinem corporis posteris daret, in amplexu venerio signa pulcherrima uxorem suam coegit intueri, quod adulterato visu alienas femine sumerent formas. equorum etiam nutritores cum equi equabus causa creandi corpora commiscentur nobiles pullos equarum visui opponunt, quo supradicto exemplo tales rapiant per venerem formas. ut igitur minime portentuosa assequatur nativitas cum a nimia ebrietate sauciata labentia patitur visa, que Greci fantasmata vocant, decet feminas sobrietate servata veneris in gremia convenire.
hiis ergo veneris temporibus aptius fiet si ante cibum venus fuerit accepta, aut semel sumto atque digesto. tunc enim sane nullis obstaculis impedita venus comprobatur. nam si rusticator priusquam semina iaciat terram preditis primo purgamentis exercet, cur non etiam medicina substituendi hominis causa successionis semen puris curet corporibus intimare?
Sicut flebotomia salutaribus preceptis iungenda non est, licet morbos solvere videatur, sic conceptio, licet ea accedente mulieres a laboribus menstruali purgatione iniectis sepe liberentur, magis adiutorium morbi solvendi quam servatio sanitatis estimanda est. plurima enim molestia pregnantibus ingeritur cum non solum graventur, verum etiam passionem ‹quam› cissam vocant sepius incurrunt, de qua [sepius] suo loco dicemus. tunc etiam intuendum est quod uni animali solitus sufficere cibus nunc dividitur, uteri nutrimento usurpatus, quo non solum ali verum augeri possit, et propterea sit insufficiens matrimonie. etenim quod fetui conceditur necessario pregnanti detrahitur, quod minime salutare est. quod autem marcorem corporis et debilitatem et precipitem senectutem conceptiones ingerant manifesta ratione monstratur.
Conceptio est retentio seminis perseverans in matrice ‹sive› futuri fetus sive fetuum per naturalem causam. set 'retentio' dicta est quia ita conceptio fiat. 'perseverans' autem, siquidem temporaliter sepius teneatur semen, atque statim despuatur, et propterea conceptio dici non possit. 'seminis' vero 'sive fetus,' siquidem primo tempore quo nondum semini accesserit forma solius seminis videatur retentio, post vero cum fuerit uterus informatus ‹non› desinat esse retentio sive conceptio, set potius fetus. mutatum autem semen atque in augmenta commotum natura revocabitur. tunc proficiens anima appellatur, siquidem cum inherens refrixerit et durari ceperit, anime sumat exhordium, nec iam semen vocatur.
'fetus retentionem seu fetuum' adieci, siquidem gemini vel plures concipi possunt. 'in matrice,' non enim in qualibet parte seminis retentio perseverans conceptio dici vel esse possit, set, ut supradictum est, in matrice. quo denique tempore in seminalibus vasculis continetur semen ac iugiter manet neque esse neque dici conceptio potest. 'per naturalem causam' adiectum est ultimo, quia sepius retineri semen videtur in matrice tardatum, si forte frigore os matricis fuerit clausum; similiter etiam fetus cum forte difficili redditur partu. set iste retentiones conceptiones dici non possunt, siquidem non naturali causa set contrario impedimento fieri videantur.
Differt autem a conceptione sumtio. est enim sumtio exceptio seminis matricis in fundum, conceptio vero post sumtionem retentio atque conglutinatio; quippe cum sumtio solius seminis esse videatur, conceptio autem etiam fetus. aliqui igitur inconprehensibilem aiunt primo tempore conceptionem, aliqui conprehensibilem. quorum quidam signum dixerunt conceptionis veneris appetende fastidium. cetera denique animalia donec concipiant insatiabili cupidine in venerem rapiuntur; conceptione vero acta, concubitum ‹non› faciunt, set non ceteris animalibus eadem comitantur in omnibus quibus rationem coniunctam esse videmus. animalia etiam conceptione facta venerem non negant, ut galline et lepores. tunc et mulieres usque ad diem partus delectatione cohitus agitantur. unde predictam oppinionem constat esse falsissimam. nos igitur concurrentibus multis atque in unum venientibus discretionem conceptionis ita docemus.
Primo quidem in fine cohitus femine horrore quodam corporis afficiuntur, tunc matricis osculum concluditur, servato molli atque tenero tactu (cum enim frigore atque tumore irruente os matricis concluditur, necessario durities partis consequitur). tunc etiam si muliebris sinus semine fuerit humectatus admodum parvo, aut plurimo liquore magis quam semine. deinde sequenti die purgationis menstrualis decisio aut admodum parva, tunc gravatio clunium, conceptionis certa sunt signa. surgunt demum mamme quadam inflatione turgentes, levi doloris sensu sequente. tunc stomachus nausea flagitatur et vene pectoris eriguntur atque livescunt, oculorum concavitas aliquando pallet, aut in vultu vel genarum partibus nigre macule generantur. tunc denique plerasque cissa sequitur. et pro modo temporis uterus augmentando concrescit, sumto etiam motu palpitantis fetus.
Ypocrates marem facere dicit eam que boni coloris fuerit pregnans et dexteram mammam plus habuerit ab alia turgentem; feminam vero illam que cum pallore sinistram mammam supradicto habuerit modo, set hoc falso videtur. oppinatur quod in dextra parte matricis conceptio facta masculum formet, in sinistra feminam. alii masculum signare dixerunt si velocius et exercitius infans movebatur, cum aliis predictis signis ab Ypocrate; feminam vero cum tardius et languide se movere incipit, cum signis similiter ab Ypocrate predictis.
Diligentia pregnantium trina est. est enim primi temporis servandi fetus causa, alia pro mitigandis accidentibus que pregnantibus irruunt, ut cissa. alia ultima, donec perfectus exeat fetus, et facili partu fundatur. quarum nunc nobis prima est prosequenda. oportet igitur conceptu facto nimietatem fugere omnium rerum, maxime circa corporis atque anime motum.
Despuitur enim plerumque semen mestitudine, metu, gaudio repentino, vel letitia, vel quolibet mentis novo turbore, aut exercitio vehementi retento spiritu confecto; item tussicula, sternutione, percussu, casu, et motis ossibus clunium, que Greci scia vocant; item pondere, saltu, dura sessione, sumtione medicaminum acrium seu inflabilium; item multa ieiunitate et cruditate, ebrietate, vomitu, sive fluxu sanguinis per quelibet loca, et laxamento ex rebus ferventibus facto; item febris vehementia, aut tremore facto, vel adductione membrorum, quam Greci spasmon dicunt. et communiter omne quod ingerit nimium motum facere abortiones certe videmus. set horum convenit que forte nostre subiacent potestati precavere, atque requie pregnantem custodire uno vel duobus diebus, simplicibus unctione curata, quo appetentia cibi consurgat et accepta nutrimenta digerantur. set prohibenda est ventris fricatio, ‹ne› loci commotione retentum discutias semen. unguenda est oleo spano, hoc est viride ex oliva confecto.
dandus est cibus nutribilis parvus, intermisso lavacro diebus, si poteris, VII, ad minus necessario tribus vel quattuor. suspecta enim est totius corporis relaxatio, que facile poterit semen quoque consolvere. hinc denique alienum non est etiam vinum prohibere paribus numero diebus, quo neque violentia neque percussibiles nutrimentorum in corpore fiant retributiones. ut enim ossium fracture motu carentes atque in otio servate facile connaturantur, sic et semen matricis. set in hiis erit spernendum ne rursus corpus debilitatum detractione vini et imminutione ciborum condeficere faciat conceptionem. quapropter sensim repetenda est consuetudo, primo miti levitate intracta. tunc etiam gestatoria sella vel cathedra adhibenda vectio sive fertorio, quod Greci difron vocant. illa enim que animalium vi iumentorum conficitur propter nimietatem motus erit recusanda. tunc etiam deambulatio levis et parva est adhibenda et augenda per singulos dies, cibis ex media qualitate sumtis, quam Greci mesen ylen vocant, ut pisces minime pingues, et volatilium carnes. tunc olera queque simplicia offerenda. fugienda autem omnia acria, ut cepe, allia, porri, et omnia salsamenta, vel cibi nimium dulces. facile enim corrumpitur, et que fuerint acria inflant.
vetendus preterea concubitus, ne cum toto corpore ipsis magis partibus ingerat motum que cum requie sunt tolerande. matrix enim inconcussa perceptum continet semen, agitata vero inimico despuit motu. lavatione autem balneari utendum calida aeris et aquarum servata temperie, nec multum tardo nec plurimo sudore confecto, ne friatum corpus viribus depurgetur. utendum etiam frigida lavatione in eadem mediocritate, ne horrore concepti frigoris corpus afficiatur. atque ita post lavacrum nutrimenta differenda donec se corpus agnoscat totum, spiritus digesto turbore et liquidorum tranquillitate substante. tunc primo aqua potanda, secundo vinum parvum.
ne quisquam miretur si aliqua feminarum, pretermissis quibusdam aut omnibus supradictis, minime fuerit abhortione vexata, cum illa conceptio quamquam manere videatur, debilem tamen faciat fetum, et incremento et nutrimento difficilem, ac communiter morbidum atque vexabilem, tunc etiam vultu turpi atque animo debili. sicut enim edificiorum fundamenta firmo robore constituta plurimo possunt tempore permanere, que vero trepido atque infirmo facili lapsu atque inpulsu parvo demoventur, non dissimili animalium creatio manet exemplo, cum nascendi sumit exordium, et primordiorum firma fundamentis instruitur.
apprehendimus autem desputum semen cum muliebris sinus humidus fuerit respectus. set adhibenda est correctio, ne rursum conceptionis simul occurrat offensio, ut primo motus corporis, si quis fuerit, deducatur, adiuncto animi laxamento, si forte aliqua secularis motio tenuerat mentem, et propterea turbor fuerat ingestus. ipse quoque partes cum toto corpore firmande, si debilitas matricis irruerit. hec primi temporis conceptionis diligentia est. set quia proficiente utero irruit sepius, ut supra diximus, cissa, eius ordinem prosequemur.
Cissa est appetitio inconsueti cibi tempore quodam mulieribus ‹gravidis› occurrens cum inequalitate stomachi et habundantia humoris et nausea. apud quosdam ab eo dicta quod tedium grave mulieribus afferat. apud alios vero quod aviditas mulieri inferatur, que quicquid tenuerit fortiter complectitur.
Cissa apud veteres nomen accepit ab anxietate pregnantis que uteri comitatur augmentum, ab aliis a similitudine hedere, quam cissam vocant. etenim edera vicina queque suo nexu robora complectitur. sic etiam hec passio desideriis plurimis evagata pregnantis vota diversa partitur. alii cissam dixerunt a similitudine avis quam Greci cissam, Latini gaiam vocant. etenim ipsa pennarum varietate distincta atque voce multissona esse perhibetur. non aliter hec passio varias desideriorum ingerit formas.
Irruit autem sepius pregnantibus quadragesima die atque ita ad mensem quartum pervenit, quibusdam minus aut amplius incipit aut perseverat, quamquam plerasque usque ad diem partus comitetur aut omnino non irruat.
Contingit autem hec passio ex indigestione ciborum repletis et ebrietate cum se commiscent.
Sequitur autem eas que cissam patiuntur nausea, fastidium aliquando omnium, aliquando certarum rerum, tunc etiam insuetorum dilectio, ut carbonum comedendorum, vel pomorum immaturo tempore messorum, tunc salivarum fluor, et displicens sanitas, ructationes acide, digestio tarda, et ciborum facilis corruptio. quibusdam etiam vomitus, nunc per intervalla, nunc iugiter perseverans, fluxus et ventris, capitis gravedo, corporis hebetudo, pallor in vultu, mammarum inflatio et venarum, quibusdam viridis, aliis color similis regio morbo. quibusdam etiam pedes intumescunt et stomachus dolore vexatur.
Oportet igitur, cum primum hec passio sentitur, unius diei ieiunium adhibere, quo stomachus contra naturam motus adhibita requie reservetur. nec metuendum, ut plerique volunt, quod animalibus duobus minime debet detrahi victus, set quantum poterit ministrari. etenim incongrue datus cibus corrumpitur, et non solum nichil nutrimenti corporibus tradit, verum etiam vexat. et ut perfecta hominum corpora, sic etiam eorum semina novitate fulgentia facile offensione vexantur. hec observantes vel nullam nauseam vel minorem patiuntur.
set hiis que fuerunt consuete vexatione stomachi alia die unctio corporis adhibenda. et cibus dandus est digestibilis, ut ova apala, et pultes, et aliqua volantium minus pinguia. potum dabimus aquam, nec multum frigidam. alia die ante unctionem erunt linteolis toto corpore defricande, donec lenis rubor emergat. tunc post primos dies laventur frequentius, vino mediocri dato. adhibeatur etiam gestatio vectoria, item deambulatio, exercitium vocis sive lectionis. est autem fortificans stomachum aliqua particula panis in initio ciborum sumti. sic denique relevatis corporibus cisse molestias depellere poterimus, neque diurna utendo lavatione, set alternis diebus adhibita sive interpositis duobus.
set si plurima stomachi fuerit eversio sive humectatio, quam Greci pladon appellant, utendum est densabilibus fomentis ori ventris adhibitis ex oleo viridi, quod Latini spanum vocant, tunc etiam rosato, mirtino, et nardino ex quo eversus stomachus revertatur. ex hiis denique cirotaria apponenda. set si erit necessaria vehementior constrictio vomitus causa, erunt epithimata adhibenda, quorum sunt hec: palmule aride infuse et decocte in vino austero vel in pusca, et mala citonia simili modo concocta singularia vel cum aliquo ex cerotariis predictis.
set si extendere virtutem voluerimus, admiscemus alumen liquidum et aridum, item aloen, masticen, rosam, crocum, et mali punici corticem, ex oleo viridi omfacion appellato, gallam, ypoquistidos succum ‹vel› acacie, et polentam. set si [et virtus] et vomitus perseveraverit vel ciborum reiectio, convenit articulos alligare. hiis enim densatis stomachi quoque conducitur habitudo. erunt etiam in aqua fervida deponende. affigenda etiam ori ventris cucurbita subiecta plurima [per] flamma. set si forte aliquis dolor adiungitur, constrictive apponatur virtutis cathaplasma, calidum tamen, quod prosit tactu dolori, virtute vero solutioni, ut est pollinis resolutione pusca confecta, et magis si ex farina ordeacea vel triticea.
Set principaliter providenda est ordinatio ciborum que stomacho sit aptissima, digestibilis et que facile non corrumpatur, ut ova apala, polenta, pultes aride, et volantum non pinguia, et natura carnium sicciora, ut attagen, perdix, fasianus, turdi, columbe, galline domestice. set horum magis pectora comedenda, tunc agrestium carnium lepores, capre, atque edorum et mollium porcorum aures, ora, pedes, venter, vulva. ex mari vero similiter firme carnes eligende, ut sunt mulli, squille, pelorides, conchilia. item olerum intuba cruda vel cocta, portulaca, plantago, asparagi silvestres.
Pomorum mala citonia assata, cruda enim tarde digestionis sunt; in aqua etiam cocta virtutis plurimum perdunt. at si farina circum fuerint clausa assata, conservata virtute sumunt etiam facilem digestionem. que si quisquam cocta sumere voluerunt, erunt immissis calamis coquenda, aut suspensa, ne aqua tangantur set magis ascensu vaporis coctionem sumant.
danda etiam pira aut sorba vel mespila, tunc uve fabriles, hoc est fumo siccate seu impensiles, siquidem recentes inflant. hinc denique cuncta que ordinabimus nichil ingerunt gravaminis. omne enim quod fuerit curiose conditum vel varia suavitate confectum aut digestionem tardat aut corruptum evomitur.
sed priusquam cibum demus, si forte quicquid humoris stomacho fluxerit, non erit prohibendum vomitu provocato excludere. nisi fuerit enim emissus, que cibo dederimus excludit. quidam autem dicunt cissam patientibus neque stipticum neque nimis dulce vinum dandum, set rubeum et bene odoratum, quod sit V annorum, et parva sit potio hec patientibus nauseam et vomitum et fluxum ventris. hec est observatio in cibo et potu.
poligoni autem herba in aqua cocta potui datur. anetum etiam vel reuponticum ante cibum et post similiter datur. balaustia et citisum et ciminum coma et feniculi semen contusa cum dactilis cum vino veteri miscentur, et sic cathaplasma imponitur. stomachi dolore vexate relevantur si sorbeant aquam calidam et lente deambulent, et precordia tegant lana molli et munda, et fascia stringant. que autem fastidium patiuntur varios cibos et suaves sumant et in desiderium cogantur pedum labore et longi itineris ambulatione. que autem consuevit contra naturam carbones aut terram vel hiis similia ‹comedere› supradictos sustineat labores, vel subitaneos motus ad exercendum. acros autem manducet cibos, et maxime sinapis ieiunis ministretur ad edendum. quibus vero pedes intumuerunt folia brassice lata pedibus supposita ligentur.
Quemadmodum cisse temporibus pregnantes agende sint docuimus. nunc vero transacta cissa quomodo sint gubernande in sequentibus docemus. oportet igitur pro modo virium vectione levi vario motu corpus exercere, tunc deambulationibus, unctionibus, etiam et fricationibus, cibis quoque mediocribus, quorum digestio neque gravis neque succo deficiens queque approbetur, vino, lavationibus consuetis, et animi laxamento cum sufficientibus sompnis. sic enim roborato corpore pregnantes congruam sanitatem servant laboremque partus facilius tolerant et ipsi utero materno roboris proderit tradita fortitudo, cum sani nutrimenti alimoniam percipit.
Septimo autem mense pre omnibus patienter et quiete agende sunt pregnantes, ne nimia gestatione pecus iam perfectum foris excutiatur, siquidem etiam septimo mense nasci possunt. neque ergo exercitius partes ille fricande neque pectoralibus fasciis stricte constringende sunt. laxamento enim indigent, ut et lacte impleri possint, et ne ipsa strictura male accipiantur.
In octavo mense cum omni solicitudine et diligentia agantur: hoc enim mense plurimum gravantur. pro qua re omnem nimiam gestationem vitare debent, requiem indicimus, cibum etiam parcius accipiant. erit preterea plurima ex parte lavatio prohibenda. venus autem omnino neganda, siquidem matricem cogat in officium conceptioni contrarium commoveri. at si forte uterus propendens videatur, et propterea gravis, fascia erit sustinendus, cuius medium inferius ab umbilico positum pari circulorum ductu per utraque latera proiecto concursus mutui causa faciat ligationem. tunc inter scapulas atque humeros ducenda ligatio et predatis verticulis erit connectenda. preterea uterus cerotario perungendus spano oleo vel mirtino confecto ut cutis solidetur, ne cum parere ceperit tensione ipsa conatibus rumpatur.
Nono vero mense erit supradicta ligatio detrahenda. superiores vero partes amplius subditis stringende, ut propinquante partu pendens uterus sit adiumento et fetus exitu celeri deponatur. erit denique lavatio frequens adhibenda, quo partes omnes partui preparate laxentur. tunc localiter partes erunt relaxande, sessionibus adhibitis, que Greci encatismata vocant, ex decoctione lini seminis et fenugreci et agrestis malve confectis, atque oleo dulci et calido fomententur. et pessariis que ex adhipibus anserinis et medulla cervina constant digito uncto obstetrix orificium matricis leniter aperiat.
Inhibens medicamen a corrompenti plurimum differt. illud enim prohibet, illud factam detrahit conceptionem. Ypocrates denique [cum libro quem vocavit] cum corruptiva dari medicamina prohibet, libro quem De puerili natura conscripsit discretionis causa iussit feminas suo saltu naticarum fibras pari plantarum percussu pultare. set de hiis fuit apud veteres magna certatio. alii enim usum medicaminum corrumpentium prohibentes aiunt nulli debere dari pregnanti, siquidem sit medicine salvare potius quam vexare, nascentiumque profecto natura fuerit nutrienda. alii adulteri conceptus causa aut servande pulcritudinis uterum rumpere noluerunt. illa vero danda probant que periculum partus declinant, ne parve matricis causa et minus implere volentis officium mortis sequatur effectus; vel si in ore matricis aliqua fuerint condilomata procreata; vel horum queque similia impedimento fuerint. quibus et nos attestamur. set nunc quoniam a corrumpentibus inhibenda sunt securiora, de hiis primo dicemus. quibus enim convenit corrompere conceptionem illis erit melius prohibere.
Oportet igitur feminam illam primo tempora servare que veneri sunt apta conceptionis causa et in ipso concubitu imminente virili semine spiritum continere, et se ipsam a conceptione interius subducere, et cum surrexerit, inclinatam amplius corpus distendere atque ita sedere, dehinc sternutationem provocare, aut frigidum quicquam bibere. adiuvat etiam conceptionem recusandam oris matricis perunctio ex oleo vetere adhibita sive melle, aut lane mollis quicquam impositum ante concubitus initum; vel frequentibus pessariis constrictivis vel dempsabilibus usus venerios prevenire. hiis enim os matricis clausum ante conceptionis tempus non sinit ad fundum semina pervenire.
denique etiam quedam specialia memoramus. alumen liquidum vel mali punici corticem interiorem aqua coctum et lane illinitum imponis. item gallarum ʓ I, mali punici interioris corticis ʓ II, et in fabe egyptiace magnitudinem formatura apponis. set erunt declinanda que forte fuerint acriora. ex hiis enim sepius ulcerationes fient.
quibusdam vero videtur semel in mense lasar bibendum in modum ciceris, duobus aque ciatis admixtis, aut ex ipso sanguine purgationis quicquam sumere. et viole semen et mirre obolos trinos et piperis grana duo cum vino tribus diebus sumere. vel eruce semen obolum unum, et sfondili herbe oboli s., ex mulso et aceto bibendum mane cum a viro mulier surrexerit. aiunt preterea eterno conceptionem prohibere urinam mule, vel aquam in qua operantes fabri igneum sepius extinxerunt ferrum, si potui bibenda detur modo eminarum trium. hec inquiunt non solum prohibere conceptum set etiam factum extinguere. secundum nos autem multarum vexatio sunt. primo enim corrumpunt stomachum et caput inflant inlato consensu.
set conceptione facta primo usque ad XXX diem erunt adhibenda contraria hiis que ad conceptionem curandam docuimus, ut eas vehementi motu ambulare iubeamus vel animalibus iunctis vectari; oleo dulci atque calido fovere matricem atque toto perungi corpore; defricari etiam forti fricatione, magis pubetenus et sub umbilico ac clunibus; tunc etiam cotidiana lavatione, nec multum ferventi aqua vel aere, et in ipso lavacro tardius immorari, vinum bibentes atque acriores cibos sumentes; sessionibus quoque adhibitis ex decoctione lini seminis aut fenugreci, vel malve; tunc etiam cathaplasmatibus et fomentis olei veteris solius aut succo rute admixto, aliquando etiam melle aut yri illirica. at si tenax ceperit perseverare conceptio, simplicia cathaplasmata sunt removenda, adhibitis acrioribus, ut ex farina lupini cum felle taurino vel absinthio et similis virtutis epithematibus.
set cum neque ita erit semen decussum, erit adhibenda corruptio que abhortionem faciat, non equidem facile aut levibus impellentibus causis: est enim periculosa fetus vexatio, et magis si mulier fuerit compacti corporis et duri, et matricis densissime. declinandus denique secundus mensis et quartus, siquidem quedam naturali ratione gravedo et ipsa sanitas displicens et querela sequatur, tunc tristitia et in morbos facilis lapsus. hec enim paris numeri mensibus comitantur. quapropter erit terti mensis tempus eligendum. tunc accedente abstinentia cibi unius diei vel bidui, adhibenda flebotomia, ac sanguis plurimus detrahendus sententia Ypocratis qui ait pregnantes flebotomatas discutere.
post flebotomiam vero mulier vehiculo imposita frequenter moveatur, ut uterus conceptionis tempore roboratus rumpatur. set si femina flebotomum metuens aut viribus debilis fuerit, erunt loca relaxanda sessionibus, quas Greci encatismata vocant, et lavationibus et pessariis mollitivis, et abstinentia vini et cibi parvitate, tunc etiam ventris solutione et clistere molli, addito pessario corruptivo quod erit ex plurimis lenius eligendum. horum autem sunt leniora pessaria mirre, viole seminis, lupini amari farine equalia pondera aqua commixta et contrita, in egyptiace fabe modum formata.
item aliud: rute folia s. ʓ, mirre obolos II, tere cum vino et appone. est etiam collirium quod sine periculo faciat abhorsum: viole, mirre, cardami, absinthii paria pondera aqua congeruntur post lavacrum apponenda, prelaxatis partibus, etiam sessionibus ante factis. set si effectus minime fuerit consecutus, rursum supradictis sessionibus antelatis hoc medicamen iterum apponendum. multa preterea alia et ab aliis conscripta sunt, set erunt evitanda que forte fuerint nimis percutienda.
Discussuris pregnantibus aquatus humor vel tabosus aut sanguinolentus per matricem fertur. tunc imminet carnis quicquam informe vel iam pro parte formatum iuxta temporis modum. plerisque autem gravedo atque dolor ossium que Greci scia vocant, tunc clunium atque sub umbilico pubetenus, et capitis et oculorum ‹et articulorum› omnium, stomachi attestante dolore pungenti et in corpore toto frigidus torpor; defectio animi, quam lipotomiam vocant, aliquando cum orroribus febres aut singultus, aut nervorum raptus, quem Greci spasmon vocant, vocis amputatio. hiis autem que nullo impulsu voluntario discutiunt antecedit, ut Ypocrates ait, mammarum marcor, ut deposita inflatione residere videantur sine ulla manifesta ratione.
Est quedam membrana fundo matricis inherens atque connaturata, ex nervis atque venis et arteriis ac tenui carne confecta, colore purpureo similis folliculo. hanc Greci corion vocant. in ea parte aspera qua fundo matricis connectitur, in aliis partibus membranosa et tenuis ob certam causam quam narrabimus in consequenti. vocatur etiam hec membrana regio, et vasculum, et secunda, et preruptio. ' regio,' quia spatio suo infantem teneat cum hiis que secum sunt, vel, sicut alii dicunt, ab eo quod ex multis rebus constat, ut corus a multitudine congesta appellatur. 'vasculum,' quia in eo infans clausus sic volvitur ut pisa in urna. 'secunda,' quia prius effuso in terram fetu, illa subsequatur. item 'preruptio,' quod prerupta imminente partu liquorem fundat nascentis fetus lapsui preparatum naturali munere, quo facilis exitus fiat. nos etiam folliculum appellamus, sive quod intra se fetum claudat, sive quod acceptum contegat ac ministrat spiritum.
Vmbilicus vero infantis constat ex V, et duabus venis, et ex duabus arteriis per quas nutrimentum sanguinis infanti subministratur. quintum autem lucialis dicitur, qui infantis lucium in corium transmittit. hoc ergo umbilico infans in matrice ‹detinetur›.
Amnion autem est membranum universo corpori infantis adherens, quod frequentius intus aliquando consumitur, ut non per omne corpus inveniatur.
Proximus partus significatur si septimo vel nono vel decimo mense occurrit gravedo uteri sub umbilico pubetenus, cum fervore et dolore clunium et lumborum et ipsius matricis descensu ad inferiores partes, cuius orificium aperitur et humectatur. cum vero iam proximat, superiores partes graciliores fiunt et extenduntur loca super pectinem et inguina, et frequenter desiderium urine nascitur. immissoque digito feminino sinu occurrit rotunditas turgens ad magnitudinem ovi. humor vero primo fertur lentus, postmodum plurimus et sanguineus. at si forte tumoris causa, ‹non› imminentis partus, fuerit dolor, primo os matricis clausum videtur, tunc et siccum, supradictis omnibus cessantibus signis.
Naturali partu imminente preparantur oleum, aque calide vaporationes, spongie molles, lana, fascie, cervicalia, odoramenta, obstetricalis sella, lecti duo, locus aptus parituris. oleum ad fomentandum; aque vaporationes mitigandi doloris causa; spongie ut molli tactu partes attractentur; lana qua feminee partes contegantur; fasciole quibus fetus convolvatur; cervicalia quibus superponatur fetus sub pedibus, donec secunde quoque detrahantur. odoramenta, ut puleium, mala citonia, et hiis similia, quibus admotis pariens reficiatur.
sellam obstetricalem preparamus cui parturiens imponatur, ita ut habeat sub sessu in similitudinem lune foramen precissum, ut illuc cadere infans possit. sit autem foramen ipsum non nimis amplum, ne tenues feminas cum ossibus vertebrorum recipiat, nec angustum, ne femininum sinum comprimat.
duo lecti sunt preparandi, quorum alter mollibus stramentis post partum reficiendam feminam sumat, alter duris straminibus partui necessarius (frequentius enim et iacentes pariunt), in quo iacens femina nullo recessu mollioribus straminibus adpositis clunibus deferatur, et non mutato scemate venientis fetus exitus depravetur, cum nullo partes continentur occursu. sit etiam lectus humilis quo obstetrix parturientem contineat sedens. tunc etiam firme locandus, ne cum fetus detrahetur contremiscat. sit etiam locus in quo partus egeretur atque post partum femine requiescunt mediocris. parvus enim prefocat; magnus difficile calidus invenitur. sit preterea aer modico temperatus. frigidus enim diversitate sui parum astringit. item fervor plurimum parturientis vires amputat.
Prohibemus parturientibus deambulationem, quia ipsa infantem prope foris positum reprimit. prohibemus lavacrum quia vires matricis minuit et digestum mulieris corpus infrigdat. similiter cibus qui in fervore datur corrumpit et non nutrit eam. sit etiam pariens nullo vinculo obligata, capillos etiam soluta ad capitis relevationem.
Muscio. oportet parturientem supinam collocare in lecto quod durum sit stratum, complicatis illi pedibus et apertis, cumque ‹corion› in orificio matricis invenerimus ad magnitudinem ovi, ad sellam eam levamus. quod si ita laxa fuerit ut in lecto parturire debeat, ibi pariat. si vero sella desit, inter fortis mulieris femora sedere debet ut illic pariat.
dolor qui de fervore est ab eo qui de presenti partu occurrit differt eo quod de fervore dolor cum clausura et siccitate in orificio invenitur, ille vero econtra.
sunt autem obstetrici necessarie ministre tres, ex quibus due a dextra et a leva stare debent, in quas incumbere possit parturiens, tertia vero a dorso eam teneat, ut occurrentibus doloribus non se in latus inclinet, hortantes eam ut fortiter sustineat. ipsa vero pariens suo se spiritu adiuvet, et eo tempore quo dolores advenerint magis incumbat, et quodam proprio usu honus ventris exponat. set tunc obstetrix caveat suo aspectu pudendorum loca lustrare aut parientis intueri vultum, ne pudore pregnans corpus astringat.
et si in lecto partus effici habet, obstetrix viriliter cincta modice inferius sedeat ut facillime manus immittat. si vero sedens in sella paritura est, obstetrix inferius sedeat in humiliori sella, ut possit ex superioribus partibus facile infantem adducere, immissoque digito circulato ductu os matricis aperiat atque fibras distendat. et si folliculus minime fuerit ruptus, unguento aperiatur. aut si sponte hyaverit, ut apertior fiat. caveat etiam, si apertum fuerit orificium, ne repente cadat fetus et illisione rumpatur et distentione umbilicum faciat rumpi, ex quo patientem fluor sanguinis in periculum ducat. aperto autem sufficienter folliculo, post caput nascentis excluditur. sic enim nature recto fertur officio cum prospero partu descendit, et magis si ad inferiora vultum habet versum. tunc oportet distensione leviori adiuvare os matricis quo facilius exeat caput, adiuncta cautione ne oppressum grave concipiat vitium.
set cum caput exierit, tunc quoque os matricis distendatur, ne naturali necessitudine clausum faciat nascentem prefocari. hiis enim semper motibus variatur, ut nunc se aperiat, nunc conducat. procadentibus etiam humeris erit manibus obstetricis excipiendus fetus. et nec recto ductu evocandus, set potius in obliqua leviter inclinandus, atque miti pulsu ex utraque parte movendus. illo tempore quando matrix aperit se et procadit, conari oportet. quando vero conducitur et sustollitur, non oportet, ne aut sanguinis fluxus aut ipsius matricis adductio emergat. set ex lateribus astantes ministre, quas supra memoravimus, manibus apertis in deorsum uterum patientis deducant. manibus fetum accipiat obstetrix.
obtabiliter autem evenit si fetus cum secundis suis ceciderit. si autem secunde retente permanserint, iacente patiente vicinum ponimus fetum, quo neque umbilicum tendat neque ruptionis ingerat periculum. si autem sedit mater, tunc cervicali strato superponendus est fetus, et iubenda femina conducto spiritu secundas excludere, sinistra manu obstetricis matrici iniecta priusquam clausa earum prohibeat casum. tunc circa radices apprehense sensim evocande sunt partes, etiam si ad fundum matricis recesserint et ab ea teneantur. non in directum set leniter et huc illuc adducantur, ne et matrix simul cum eis adducatur.
set si detractio secundarum plurimum forte consumpserit tempus, ne fetus frigore tardo vexetur, erit ab umbilico seperandus, sicut in sequentibus docebimus. quod si clausum fuerit orificium, ut neque manum admittat, neque secunde possint exire, tunc adhibenda est diligentia detractionis earum, sicut de hiis que contra naturam eveniunt secundo docebimus libro, ut succis, encimatismis, quibus ad fervorem matricis uti solemus. hiis enim relaxatis quicquid remansit cito cadit.
set ad presens inspiciendum ne secundus forte fetus occurrat. quod quidem ita intelligitur. si forte uteri perseverat inflatio, vel dolores illi qui partui comitantur perseveraverint, aut immisso digito similis rotunditas occurrerit qualis primo partu fuerit demonstrata, vel aliqua parte fetus procedens fuerit visus, tunc supradicto modo erit obstetricatio repetenda. post partum sufficiens cognoscitur occurrisse purgatio eo quod primo sanguis uberius fluit, secundo feculentius et minimus, novissime purulentus. set de conatu et tensione frequentius in partu ruptiones occurrunt.
Oportet spongiis aqua tepida expressis ea loca tergere; tunc ne frigore concepto vexetur, de cathedra vel duro lecto surgere parientem et collocari in cubiculo molli calido mediocriter et obscuro; neque iunctis femoribus, ne materia labens in exitum arceatur, neque nimis distantibus, ne facile frigore partes penetrentur, set modice separatis, ut quicquid ex ea foris exire ceperit non impediatur. tunc ad fluorem lapsum excipiendum spongia mollis sive lana vel latus pannus fibris imponantur, et frequentius commutentur. tunc clunes et pubes usque ad umbilicum munda lana contegantur. et si sine quassatione partus effectus est, oleo spano, id est viridi, admixto modico vino ipse partes irrigentur, quo matricem velud recenti vulnere affectam medela denssemus. si vero laboriosus processit partus, oleo dulci et calido ipsa loca calefiant. tunc requies et abstinentia cibi, ut in ceteris causis, usque ad tertium diem adhibeatur, nisi vires coegerint resumptionem. tertio vero die sessiones adhibende ex aqua calida aut oleo et tepida, et totum corpus oleo perungendum, atque ita cibus dandus parvus et digestibilis, ut panis et aqua calida aut pultes et ova apala, et aqua bibenda. est enim numquam tutum, etiam si plerisque consuetum vinum, sumere cibum vini potione coniuncta. tunc post secundam diatriton lavationem convenit adhibere et vinum dari adiuncta cibatione. set tunc quoque vinum parvum dabitur et aquatum, et usum omnium sensim permittimus rerum. set quoniam de conatu et tensione frequentius in partu ruptiones occurrunt, post aliquos dies partus cerotaria imponimus que conficientur cera et oleo roseo, spuma argenti, et cerusa, et alumine rotundo.
Spargesis est post partum ad mamillas lactis confluxio cum tensione et gravedine et dolore et fervore. quibus apponere debemus prius quidem que leniter constringant, ut spongias molles in pusca madefactas, vel panem in puscam infusum et cum dactilis palmarum tritum.
Si autem lac stringere volueris, alumen vel herbam policariam et coriandrum viride et uvam lupinam tritam pane vel ceroto admixta mamillis impone.
At si forte partes augmentum fecerint in tumorem ex quo sepe congelato lacte glebule fervide generantur, cathaplasmatibus laxsativis utendum est, ut ex pane et aqua et oleo aut melle admixto diligenter contrito, vel lini semine aut pollinibus tritici aut fenugreci ex aqua mulsa concoctis.
At si forte mamme pondus ferre non poterint, adhibenda fomenta ex oleo dulci calido prostrata molli limpida lana. tunc etiam spongiis aqua calida expressis partes vaporande, vel decoctione fenugreci, radicum malve, lini seminis aut hibisci. at si forte purulenta quoque fuerint loca, ut in saniem veniant, erunt diffindenda subtiliter, ut in libris cirurgie invenitur. tunc declinante tumore apponantur cerotaria, nisi patiens suo lacte fetum nutrire voluerit. tunc enim omnibus bonis utendum est rebus, sicut superius.
si autem alia lactaverit, mamillis patientis adstringendum est lac. lapidem ignarium bene extritum ceroto admixtum imponimus, et paulatim strictius mammas ipsas fasciamus, fugientes ea que antiquitus apponebant, ut aquas salsas, cuminum, alumen scissum, et ederam, que omnia acredine sua fervorem et tumorem mamillarum duplicant.
Fetus nutribilis iudicatur primo si ex eo quo conceptus fuit, patiens sine querela sui corporis tempus pura sanitate transegit; secundo providendum si congruo tempore partus occurrit.
Magis nono mense vel paulo tardius, id est decimo, secundo ordine et septimo. raro enim et vix evadunt qui octavo mense pariuntur.
dehinc firmior significatio nutribilis fetus approbatur si terre depositus statim dederit vagitum congrua fortitudine vocis. etenim si plurimo tempore cessans nullo fletu aut murmure movetur, aut interrupto vagitu velud prohibita voce per intervalla sonum reddat, suspectus videtur aliquibus causis obstantibus. item convenit ut sui corporis particulis atque sensibus paribus reperiatur. tunc etiam caverne patentes nullo obstaculo impediantur, ut nares, aures, mictualis, atque podex. tunc singulos naturales motus neque pigros neque solutos, aut flexu vel extensione difficiles convenit approbare, dehinc magnitudinem et scemata membrorum et omnibus facilem atque convenientem sensum, quod sic probare possimus, cum eius cutes digitorum tactu temtamus. est enim naturale singulis quibusque punctionibus vel impressionibus admotis dolorem comitari corporibus. omnia autem supradictis contraria si forte fuerint consecuta, minus aptum nutrimento fetum denuntiant.
Cum modice infans requieverit in terra, quattuor digitorum spatio longe a cutibus ventris precidendus est ei umbilicus acutissimo ferro, ut nulla sequatur quassatio. nec superstitioni antiquorum consentiendum est qui lino vel vitro aut canna acuta aut tenui fragmento panis umbilicum prescindebant. deinde prescisso umbilico sanguinem qui in eo remanserit coagulatum exsiccabis, et lana torta aut licio ligabis, ne subsequente fluxu sanguinis infans periclitetur. set eadem hora qua natus est ex utraque parte ligandus est, et sic in medio prescidendus, ne etiam patiens fluxum sanguinis sustineat.
Tenuissimo sale vel nitro vel affronitro expergendus est infans, exceptis oculis atque ore, siquidem in has partes si ceciderit ulceratio sequatur ex qua cecitas et prefocatio fiat. set cavendum est ut neque plurimo sale iactato acrimonia eius mollis adhuc atque imbecillis caro putrescat, neque rursum parvo, ne cutis minima dempsitate solidetur. quapropter sale, melle aut oleo aut succo ptisane vel fenugreci admixto, aspergitur infans vel illinitur per totum corpus preter predictas partes. deinde cum siccatum fuerit corpus, aqua tepida lavetur infans qua aspergines depellantur, atque secundo ipsum adhibendum, ut asperso sale calidioris aque lavatio subsequatur. deinde immisso digito os et nares et aurium caverne mundentur. oculi etiam infantis foveantur, quo grassi humores inherentes detergantur, quia sepe permanendo optundi faciunt infantibus visum. tunc etiam minimo digito ungue pretermisso dividatur membrana, meconion appellata, que sepe nascentibus in podice cogitur tenuissima, ne statim obstet ventris officio. umbilicus vero supradicto modo ligatus replicetur, atque lanis circumdatus velud in cubili servetur.
Primo membris naturali scemate compositis pro sua differentia, si quid nativitatis tempore oblico exitu fuerit depravatum, congrue corrigatur in officium naturale partibus deductis. tunc si forte comprehensum quicquid in corpore tumuerit, cerusa cum aqua contrita erit illinendum vel spuma argenti. tunc ipso fetu blando tactu femoribus obstetricis imposito, pretecto quidem lanis vel pannis ne nudus frigore vexetur, singule partes congrua ligatione stringantur fasciolis, scilicet lane mollis munde, non plurimum tritis, aliis tribus, aliis quatuor digitis latis. laneas diximus propter blandum materiae tactum, siquidem linee fasciole sudoribus humectate astringuntur. molles, ne corpora tenera quassentur. mundas, ut sine ullo pondere vel odore tetro commendatum teneant fetum, ne sudore perfuso mordicationem faciant. minus tritas, siquidem nove graves esse videantur, plurimum vero trite econtrario frigide, aliquando etiam aspere et que omnino discindi possunt. neque horas duplicatas habeant, ne impresse seccent, neque iniquos faciant ductus, ne premant aut minus contineant. trium vel IIII digitorum latitudine moderatas, siquidem alie maioribus membris, alie minoribus conveniunt fasciandis.
tunc primum digitis fasciola imposita, ipsi etiam vola strictius fasciolentur, tunc cubiti et brachia impressis secundum volam ductibus sensim, quo tenera usque ad alarum partes indulgentius involvantur. deinde toraci circulatis ductibus et latioribus fasciolis et equali ductu ligatio apponatur, et strictius secundum mammam in feminis, indulgentius vero secundum clunes. hoc enim scematis genus corpora condecorat in feminis. similiter singula crura seperatim sunt fasciolanda. si enim coniuncta nuda fuerint, non interiecto panno, vel fasciola colligata, ulceratio atque convitiatio profecto sequitur; mollibus adhuc carnibus atque teneris, aut ipsa coniunctione aut vapore partes accense putredines faciunt generari. involutiones autem fasciolarum usque ad summitatem obducende sunt digitorum, set indulgentius in femoribus atque suris, strictius vero in genibus et talis ‹et› plantis cavis, quo summitates pedum dilatentur et media conducantur. deinde manibus [et pedibus] lateribus adiunctis, pedes quoque coniungantur, atque ut cubitis et genibus et talis lana mollis interponatur, ne impressione ligationis vel coniunctione partium ulcerentur. tunc post supradictam convolutionem, quam Greci sparganosin vocant, per totum preter exteriorem unam, excepto etiam capite, latiori fasciola quinque digitorum latitudine totum convolvimus fetum, duplicato panno prius subiecto sive lana secundum colla. caput vero ipsum panno vel molli lana et munda contegitur.
Locandus est fetus non in aliqua dura vel resistenti materia, ne subiecte partes ulcerentur et indecens capitis forma succedat, set magis in molli atque in tenero mediocriter stramine, ne rursum plurimum cedens mollities vel spinas faciat depravari vel colla torqueri. iaceat itaque infans cervicali subiecto floccis mollibus subinflato strato concavo impositus, quo neque delabi neque in alteram partem volvi possit, paulo superius capite sublevatus. operimenta erunt pro temporibus calidiora sive tritiora, stramina procuranda, vicissim tamen frigeranda atque mutanda, quo neque frigore neque odore tetro infantie teneritudo vexetur. sit preterea locus mundus nullo percussibili odore pollutus nec valde lucidus.
Post perfectam fasciolarum involutionem requiescat fetus omni oblatione nutrimenti privandus per VIII vel X horas, ut membra eius adhuc plurimo succo ex materno corpore irrigata quasi quadam digestione supradicti temporis abstinentia prius probentur. tunc primum cibum infans talem accipiat qui et stomacum et ventrem purget et connutriat, ut mel modice coctum. crudum enim ingerit inflationem, acrimonia comitante; plurimum vero coctum constringit, non purgat ventrem et stomacum. oportet igitur os infantis vel mammam nutricis melle illinire, vel mulsam tepidam distillare, et sic postea lac etiam offerre, provisa vel dilecta nutrice.
Maternum enim lac usque ad XX dies est separandum, quia de labore partus et turbore et purgatione malum est et pingue et indigestibile post partum.
at si forte defuerit aliena que lac prebeat, erit primis diebus tribus solo melle utendum aut mixto lacte caprino. tunc maternum concedendum presuctis mammis ore puerili aut manu sensim expressis. est enim grave nec facile fellatibus exitum prebens, grassitudine sui tardatum, et propterea mox natis infantibus teneritudine gingivarum obstante minime rapi posse perspicitur.
si vero multis concurrentibus copia fuerit diligende nutricis, eam profecto que melior fuerit comprobamus, non, ut supradictum est, mater eiusdem infantis, visi forte ea concurrerint que in aliis nutricibus bona laudantur. est enim pre ceteris melius materno lacte nutriri infantem, siquidem maior est diligentia matri in suos fetus, et eadem nutrimenti natura ut quo alebatur in utero, eodem lactis nutriatur succo. set quia mulier suum fetum nutriens perfecte deficere conprobatur ac precipiti senectute marcescere, et cum forte gravida uno ex ore eundem duobus animalibus dividat cibum, et propterea de corpore proprio succum mater perdere videatur, melius est matri sue resumptionis ‹causa› fetum dimittere, ut naturali soluta vinculo nec nutriendi sustineat curas, et secundo vel tertio sit filificio parata. unde infans fortior et habilior fiet cum ex alia genitus ab alia fuerit pernutritus. set si forte nutrix aut conceptu pregnata aut morbo fuerit quolibet impedita, solidus erit dandus cibus.
Eligenda est nutrix neque intra annos XX constituta neque maior XL, siquidem novelle femine nutriendi fetus sunt imperite, tunc et neggligentes; rursum seniores debilitate corporis aquosi sunt lactis. mediis autem etatibus omnia naturalia vigent officia. decet autem nutrices bis vel ter generasse, siquidem semel enixe nutriendi fetus sunt ignare, nec in eo exercite in puerili etate constitute, nec forma corporis plene et densitate mammarum hyspide; et rursum multum frequenti partu effecte, cum nutritione exercite, tenuissimi lactis ac minus vigentis comprobantur. nullo et morbo sit nutrix infecta, siquidem ‹ex› sanis corporibus sanum atque nutribile, ex morbidis morbidum lac ferri videatur. sit habili corpore, id est succo plena atque fortis, que primo tale necessario prebeat nutrimentum. tunc etiam nocturno ministerio non facile fatigetur. est etiam bone magnitudinis corpus diligendum, siquidem nutribilius ceteris videatur. sit latum pectus nutrici: in hiis enim maiora sunt vascula que materiam mammis infundant et lactis copiam faciant.
Mediocres autem mammas probamus, siquidem parve exigui lactis esse videantur, rursum nimis turgide plurimo redundant, adeo ut expleto fetu largiore nutrimento quicquid in vasculis remansserit non sit reposcere iucundum vel purum vel recens, set quodammodo corruptum vel inveteratum, nisi omne fuerit emulctum ab aliis infantibus vel communiter quibuscumque animalibus, quo etiam nutrix relevetur. maiores preterea mamme gravant irruendo lactantes, vel, ut plurimi opinantur, parvo sepius manant lacte, cum in augmenta carnis earundem mammarum ‹quod› usurpant transseat, et non habundantie liquoris serviat. molles etiam mamme probantur, siquidem dense atque dure parum faciunt lactis, rugose vel pannose lac faciunt aquatum. item glomerosis congestionibus suspense lac habent grassum atque inequale. papillas autem neque magnas neque parvas probamus, siquidem maiores materiam premant et transvorationem adiuvari lingua non sinant; item parve apprehensione difficili laborem sumentibus faciunt, cum inani adductione fellantes oris ulcerationem incurrunt. item neque nimis dense sint caverne lac sudantes, ne de viarum angustia non facile nisi expresse lac emittant, et labor suggentibus iungatur; neque maiores et plurime et fistulose caverne, ‹siquidem› coacervatim fundendo turbent accipientem.
pudicam etiam nutricem querimus, quo se ab usu venereo abstineat atque ebrietate vel libidine aut qualibet illecebri dulcedine. etenim in venerem ruentes non solum ab infantis dilectu depravate, neggligentes raptu quodam iocunditatis amatorie, verum etiam corrumpi lactis nutrimenta conficiunt, aut minuunt quantitatem, aut omnino extingunt, commoto matricis officio in solitam purgationem atque conceptum. item ebrietate lac nutricis corrumpitur, secundo nutrix sompno gravi oppressa neggligit, lectum deserit, aut sui corporis ruina in periculum ducit prefocatione illata. preterea vini qualitas lacti miscetur, unde sepius triti atque gravati pressura vel tremuli et raptu corporis agitati fetus efficiuntur, sive appoplectici.
oportet etiam nutricem esse conpatientem, quo ministerium impigro compleat dilectu et sine ullo murmure. alique enim ita officii sui curam infantibus debitam neggligunt, ut neque plurimum vagientes aliqua providentia relevare festinent, neque scema aliquod iacentibus commutare, quod est etiam perfectis corporibus utile. preterea nutrix non sit iracunda, siquidem simulantur nutriti sepe nutricibus, et propterea animosi ex iracundis, mites vero ex mitibus educentur. item plurime furore commote vagientem fetum mitigare non valentes suis manibus prohicerunt, et averse periculis infantem deiectum dimiserunt. huiusmodi autem non approbamus. de cetero munda sit nutrix, quo neque odore tetro fasciole pollute infantis stomacum resupinent atque in vomitum provocent, vel vigilias ingerant, tunc etiam cutis ulcerationes efficiant, et quod sepius curandum est.
sit etiam nutricis lac secundi vel tertii mensis post partum transacti. etenim plurimum recens, ut supradiximus, grassum et digestioni difficile comprobatur; item veteratum minus nutribile ac tenue. oportet propter totam ac felicem diligentiam nutriendi plurimas providere nutrices. est enim sollicitum uni credere nutriendum qua consuetus averti minime ad aliam possit.
Lac probabile iudicamus primo quod ex nutrice venerit supradictis rationibus comprobata, secundo cum fetum suum sive alienum quem dudum nutrivit habilem vidimus. nec tamen credendum est lac non esse probabile, licet corpus infantis non videatur habile. potest enim quamquam bono lacte nutritus morbis obstantibus fetus impediri, et ob hoc minime corporis robur accipere. etenim perfecta corpora morbo tentata tenuantur, quamvis bonis cibis nutrita.
tertio ex hiis que lac comitantur probatio facienda est, ut colore, odore, substantia, firmitate, qualitate gustus, temporis mutatione. colore mediocriter album: livens enim vel pallidum corruptum probatur, gipseum grassum et corruptioni difficile est, fulvum vero indigestibile omnino. odore bono et suavi neque ponderoso neque brumoso aut acido. substantie: lene, equale, et se continens. si enim quasdam versiculas aut rubras sive carnosas fecerit, indigestibile est. firmitate, ut sit mediocriter congelatum. etenim fluidum, tenue, et aquatum minus nutrit, et ventrem commovet in fluorem; grassum vero indigestibile est. qualitate gustus, cum dulce et suave fuerit lac. etenim acre aut ignitum aut salsum aut asperum omnino grave perspicitur. item temporis mutatione lactis probatio sumenda est, siquidem sit bonum quod non celeriter in agorem venerit depositum; id est quod non sit spumosum, set distillatum, neque cito neque tardius decurrat.
Convenit nutrices otium fugere atque immobilitatem corporis declinare. hinc enim lac grassum et digestioni difficile generatur. quare exercitio utantur, non gravi neque rursum motione vehementi. sunt enim hec feminis admodum laboriosa, et que materiam corpori nutricis faciant vindicare, non lactis nutrimento servire. mediocria ergo exercitia sunt nutricibus probabilia. denique cum primum fuerint experrecte, prius ventrem digerant, quo egesto ad deambulationem se moveant atque iunctis animalibus vectentur. omnibus membris corporis agitande, plus tamen et pectore, siquidem illic nutrimenta ferantur. ludant igitur cum pila, vel molant vel panem conficiant, aut thorum sternant, aut aquam portent, et si qua uncato corpore geruntur. sic enim plurimum lactis mammis pendentibus influit. denique convenit has cingulo liberas permanere, ne oppressione fasciolarum lactis copia refferiatur. sic commote beneficium accipiunt. set post exercitium perungantur tantum, non et laventur plurimis diebus: lavatio enim aquatum lac efficit. per intervalla tamen non solum calide set etiam frigide post calidas erunt adhibende lavationes.
cibi vero fugiendi sunt minus nutribiles et malos succos efficientes, specialiter autem acrimonia, ut porri sectivi, allia, cepe, salsamenta, legumina, radices usuales, quibus omnibus agrimonia lacti iungitur; item olerum plurima commestio, siquidem minus nutriant; item caro ovina, bubulina, et magis assata, est enim stomachi vexabilis et digestioni tarda, et malos generant succos ad creandum lac minime succulenta. sumantur igitur panis mundus triticeus fermentatus, ova, pultes, cerebrum, turdi, columbarum pulli, sive domestici, piscium mulli, communiter suaves et stomacho faciles, item novellorum carnes. fugienda tamen omnia que multa fuerint suavitate condulta sunt enim gravantia et cum inductione blanda suavificant gustum et digestionem tardam faciunt, ex qua lac infectum ceteris interius partibus convitiatur. denique etiam immoderatione ciborum indigestio consequitur. sumendus est igitur cibus quantus facile digeritur, quippe cum ob diligentiam fetus sepe nutrices vigilare contingat.
oportet eas discrete alimoniam accipere. ita pridie quam in lac datura est, in primis VI diebus cum lactare incipit, cibos accipiat sorbiles, ut pulticulam vel offas panis ex aqua, et aquam bibat ne solidum lac per angustias gutturis mox nati infantis cum difficultate descendat. et sicut parvuli accedentibus diebus et mensibus solidantur, sic etiam solidum cibum paulatim accipiat, scilicet post septimum diem pisces aut suum novellorum cerebrum, post secundam vel tertiam ebdomadam teneras aves, atque ita corpore infantis augmentato maiorum volatilium erunt apta pulmenta; tunc etiam caro leporis, capre, agni, atque suis. etenim ex materia robusta nutribilius lac subrogatur. secundo erit variis utendum cibis, quo infans varietatis consuetudinem sumat et viribus augeatur. referuntur enim qualitates ciborum quodam naturali silentio ad substantiam lactis.
potanda est aqua usque ad diem XL, non minus; tunc conditum agrestius inomel appellatum uno vel duobus. diebus bibat, atque ita fortificato infante sumta corporis densitate et cum robore bono colore, dabimus vinum album, splendens, mediocriter austerum, non vetus aut plurimum recens, set primo semel, tunc interpositis duobus diebus non semel tantum set etiam secundo, ad ultimum vero sufficienter siti satiande. sic enim invexabili regula vini concretum lac aptissimum fiet nutrimentis infantie, cum primis temporibus nulla vini virtute vexatur.
set ait quisquam cur infans male accipit vinum in initio quod nutrix bibit, quod tenerior ante partum adhuc in utero matrem bibentem tot mensibus non male accepit. set respondemus quod matri connaturatus eius viribus regebatur, ut ramus arboris in robore constitutus flatus sustinet vehementes, et crebris incursibus agitatus non frangitur set alimoniam sumit, separatus autem ab arbore sua sive in alia insertus sive sua substantia terre commissus parvo ventorum inpulsu funditus evertitur. non aliter infans.
Minuto lacte vel extincto vel corrupto aut extenuato ultra modum vel concrassato, erit melius aliam adhibere nutricem. que si forte non reperitur, erit eadem que fuerat retinenda, adhibita regula vite ad corrigendas causas, ne fetus necessario cadat in morbos. extincto igitur lacte, providendum est utrum ‹uteri› ex parte morbo contigerit, sive alius cuiuscumque loci, vel ex toto corpore nutricis cum nutrimento desertum tenuatur, an vero natura minuatur, ut non valuerit subrogare quantum alendo fetui sufficiat. si igitur quicquam morbi nutrici irruerit, cum ratione congrua erit passio destruenda, qua exclusa, obstacula quoque naturalis solventur officii. que si nulla ex passione venerint, erit necessario exercitium adhibendum, quo sensim corpus nutricis relaxetur, ut deambulatio, suis vel alienis manibus fricatio, vocis exercitia, lavacrum, cibi succulenti per quos animi hylaritas provocetur, factio iocularis. tunc superiores partes corporis agitande: ex hiis enim totum corpus nutrimento ammonitum reformatur, mamme quoque lacte crescente convalescunt.
at si contrario valido nutrimento plurimum lactis influxerit, fortius exercitentur ut lac minuatur. si vero lac congrassatum fuerit, cibos minus nutribiles nec aridos accipiant, cotidie laventur, aquam bibant, salsos cibos non accipiant, quia lac corrumpunt et vires infantis minuunt.
si vero lac aquatum habent, rarius lavent, vinum frequenter bibant, cibos accipiant solidos et nutrientes, ut pultes, ova vel elixa vel frixa, carnem porcinam vel caprinam.
si vero corruptum fuerit, quod sepius ex cruditate vel venerio concubitu contingit, succos bonos in cibo accipiant, et ad salutarem vite ordinem revocentur, ut etiam lac bonum esse incipiat.
Semel in die lavandus est infans, nocte vero numquam, neque ter neque bis, nisi forte coegerit necessitas corporis aliqua ex parte polluti, aut ulceratio cutis. frequens enim lavacrum debilem facit fetum et delicatum et facile frigescentem et morbis accipiendis aptissimum. capitis etiam specialem ingerit vexationem.
locus in quo infans lavatur sit mediocriter calidus ac luce moderata lustratus. tunc obstetrix sedens genibus iunctis in femoribus suis misso linteo infantem accipiat, et sublatis fasciis oleo tepido ungat. deinde sinistra manu sua sub ascella infantis dextram teneat, ita ut pectus eius cubito lavantis incumbat. tunc in aqua calida temperata infans leniter depositus fomentetur, primo deorsum, deinde supinus conversus, ita ut femorum coniunctio atque interiectio naticarum secundum podicem et ruge que in collo sunt et ascelle et inguina detergantur. predicte enim partes facile sordibus inficiuntur. tunc aqua limpida sive oleo tincto demonstratorio ori infantis immisso salive eius extergantur et sensim gingive, lingua, et buccarum compagines, que Greci calina vocant, infricentur, adhibita etiam levi fricatione sub umbilico pubetenus ob admonitionem urine reddende. tunc post aliquos dies in aqua tepida post calidam deponatur, ut frigidam lavationem consuescat, ex qua densatus minime frigoris iniurias accipiat.
post lavationem quoque apprehensis talis dimisso capite suspendatur ut spine nodi distantiam sumant, ex quo facile inflectantur et nervi resolvantur. tunc primo in dentes positus, deinde supinus super femora lavantis panno vel linteo prestito linteamine detergatur, ita ut aliquando sigillatim ungantur manus, deinde totum corpus ungatur et extendatur et curvetur. similiter pedes et singule corporis partes, ita ut latenter formas suas singula queque accipiant, et que concava esse debent premantur, que vero gracilia constringantur, que extensa, adducantur.
oculi etiam pollicibus fricentur, nec tamen cotidie, ne lippitudo ex frequenti fricatione consequatur vulneratis aliquando membranulis tunicarum. caput etiam fiat rotundum, patelle in genibus moveantur. deinde omne corpus suspendatur et deponatur ut universe partes officiis suis restaurentur.
Ideo etiam oculi infantis oleo irrigantur, ut tunice quibus stant molliantur et extergantur, ut integre videant.
post figmentum vero singularium partium rursus fasciolis involvendus est fetus oleo parvo perunctus.
Siccande autem sunt aurium caverne atque narium, ne humor permanens teneris adhuc naturalibus cavernis officiat.
tunc parvo spatio intermisso, quo lavationis turbatio digeratur, fetui mamme admoveantur. nutrimentum enim mox adlatum noxium est. nam et ipsa mamma, si non digesserit balneum et si lac dederit, male infantem accipit. melius ergo est ut balneum digerat et mammis prius exsiccatis infantem applicet.
Nutrix sedens pectori suo fetum admoveat parvo supinum et aliquantulum in latus positum, et ad utramque mamillam convertat, ut modo dextram manum modo sinistram infans habens liberam de ambabus mammis accipiat. deinde mamillam labiis infantis nutrii admoveat, que priusquam a puero suggatur, mitibus digitis exprimatur, ut admonita surgat appetentia, revocandi lactis labor minuatur infanti. tunc parvo spatio temporis interiecto post sumtionem lactis dimittatur fetus in cubili. cuius oculi molli velamento contegantur, ne quid irruens teneris adhuc palpebris ingerat vitium, quippe cum plurima queque lux splendore nimio sepe torqueat visum et strabos faciat fetus. condormire autem nutrici prohibetur infans, primo magis tempore, ne improviso vel sompno soluta sursum levando premat infantiam, tunc facilis prefocatio sequatur, aut alicuius membri contortio vel fractura sive contusio. quapropter lectum quo nutrix cubaverit cunabulis adiungatur, quo vicinum prebeat fetum, et omni ruine periculo securum.
set ne inmoderata lactis sumtio morbos ingerat opprimendo, nondum cum digestis prioribus nova supervenerint que necessario antecedentia corrumpunt, rursum quia semel sufficiens minime capiat infans nutrimentum. etenim lac natura satiabile facile infantis implet votum, priusquam nutrimento sufficiens fuerit acceptum, et infantis debilitas diuturno ac iugi raptu fellare non potest. non est terminandus modus dandi lactis, set frequentius cum infans velle videbitur, statim lac accipiat, non tamen ante lavacrum vel in ipso lavacro, ne nervositate vitiata epilempsia vel appoplexia sequatur. set horum omnium periculosius est si prohibendi fletus causa papilla fuerit in ore dormientis relicta. oppressis enim naribus et obtusis faucibus vel gravatis et sponte fluente sepius lacte fetus prefocatio sequetur.
set neque ad compescendum fletum semper erit lac offerendum. primo etenim congrui sunt etiam vagitus ob naturale exercitium ad fortificandum spiritum et organa spiramentorum atque faucium spatia dilatanda. fit etiam redibitio facilis nutrimentis, cum digestione perfecta quodam exercitio sumta corpori propriantur. set non diu neggligendi sunt vagitus infantium, primo ne oculis officiatur. tunc adiuncto gemitu lapsum faciunt intestinorum, unde ramices oriuntur. tunc etiam sepe non defectu nutrimenti infantes vagiunt, verum etiam pro strictura fasciolarum, vel cum forte neglecta positione locantur, aut mordicatione suarum egestionum, urine scilicet vel stercoris, lascessiti, aut minimorum animalium punctionibus inquietati, aut plurimo cibo gravati, vel frigore torpidi aut estu soluti, aut impossibilitate digerendi ventris cum duris purgamentis intestina premuntur, vel cum forte corpus aliquo vel displicet incommodo, aut quoque irruente morbo, que singula quantum res patiuntur erunt suis significationibus intuenda, quo congrua sibi correctione depellantur.
intelligimus igitur fetum fasciolis oppressum aut non naturali positione locatum cum lividas videmus summitates articulorum. quod autem mordicatione aut punctione vexsetur intelligimus cum repentina exclamaverit voce, neque pravo scemate iacens neque fasciolis oppressus. plurimo autem nutrimento gravatum cognoscimus vagientem cum anxietate iactatur, sepe etiam cum eius precordia extantia videmus, querentes quotiens aliquantum lactis acceperit. rigentem vero intelligimus cum denso videmus corpore conducto stupentem, aliquando etiam lividum membris que forte nuda, tunc etiam si frigidus fuerit mansionis locus. item estuantem cognoscimus ex aeris qualitate, tam loci quam temporis, et corporis rubore et plurimis tegminibus oppressum vel involutum. quod autem duris purgamentis opprimatur vel difficili egestione, cum extento atque conducto corpore vagitu vomitante iactatur. item displicenti corpore vagientem, quod Greci disarestesim vocant, vel aliquo morbo temtatum, ‹cum› conducto vultu oblatam recusaverit mammam nulla ex predictis causa pulsante. item ex appetentia nutrimenti inquietum dicimus infantem cum nullis excitantibus labia commoverit ore sepius hiscente, et magis si inmisso [utero] digito adfecerit ut admonitus tactu velati mammam lambere videatur. item consideratione sumtionis hec perspicere poterimus, providentes quantum solebat accipere vel quanto tempore intermisso reposcere. si enim solito minus sumserit, aut temporis fuerit porrectius spatium, hac ex re vagitum facile comprobamus, maxime si precordia quoque non fuerint subinflata; necessario mammam preberi permittimus, siquidem nutrimento defectus infans vagire noscatur.
cavendum tamen ne sumto lacte infans moveatur plenis profecto visceribus. etenim si perfecta corpora sumto commota cibo corrupta digestione vexantur, quanto gravius tenera incommodantur. non igitur nutrimento sumto statim infantes moveantur, set ante cibum id fiat, vel perfecta digestione, et pro modo habitudinis vel virium.
Post triduo vel quatriduo vel amplius inarcente umbilico vel cadente, vulnus quod remanet pulvere plumbi usti bene curatur. concavitas vero umbilici formatur si frustrum plumbi simile denario apponatur, quod eum pondere suo concavum faciat.
Fasciolarum nexibus infantes liberandos aliqui quadragesima die dixerunt, alii sexagesima, alii ultra supradictos dies spatia tetenderunt, nec sine numero posuerunt. nos vero utilem diximus esse moram donec infans coagularetur et solidetur, et nullus fuerit conversionis partium metus. quem si citius solverimus, eveniunt ei languores nisi sano corpore sit natus. tunc etiam melioribus corporibus acceleranda est solutio, tardius vero debiliora solvuntur. et nondum semel omnes fasciole solvantur, set per partes paulatim. omnis enim repentina in contrarium mutatio corpora novitate perturbat. quapropter erit primo manus dextra solvenda, siquidem retenta, sinistre antecedente libertate, debilior fiat, cum tardius exercetur, et propterea sinistri fiant infantes. tunc post aliquot dies solvatur sinistra, similiter et pedes.
Cum bene coagulaverit et ad sedendum frequentius se erexerit, stramentis in girum contegatur ne repentina aut tarda sessione vexetur. hinc enim sepe spine conflexio infantes gibbosos facit, cum nondum fortia corpora motui voluntario creduntur. hinc denique cum surgere atque stare vel iter tendere properant, fetus crura depravant. cum autem infans profectu temporis, anno videlicet completo, serpere manibus aut etiam stare ceperit, erit primo erigendus parieti incumbens et accedente profectu relinquendus, atque ita paulatim ad sellas que in pedibus rotas habent exponendus, ut lapsu earum assuesscat gressum facere et ambulare.
Donec conspectum corporis solidatum habet, infantia solo nutrimento lactis est alenda. angustis enim viis tutum non erit solida nutrimenta temtare, que tardo motu per viarum tenuem densitatem pergendo non facile singulis partibus misceantur. set cum nascio dentium imminet aut erumpit solidorum masticationem promittens, tunc solidus cibus recte sumit exordium, atque iam ter vel quater senis transactis mensibus paulatim desuescere sumtionem lactis facimus fetum, atque omnino de usu decidimus.
Ne tristis alterius nutrimenti consuetudo fiat infanti, paulatim prima recedunt et secunda succedunt, et non repente lactis meatus extinguitur, set defectu marcido conquiescit, lactentis provocatione cessante. etenim amaris quibusdam sive odiosis aut pederosis inlinimentis papillas fedare et fetum repentino tempore atque decisso abstinere noxium est. est autem sanum detrahendi lactis vernum tempus, est enim aeris moderatio salutaris; noxium vero autumpni, tunc enim aeris liquiditas omnia corpora facile morbis inclinat. et est admodum consuetudinis mutatio precavenda habet enim quiddam novitas incommodi. quod si lacte deductus in morbos ceciderit fetus, erit rursum ad priscam consuetudinem revocandus, ut mammarum nutrimentum accipiat, et recedente morbo ac resumto corpore deducto lacte rursum ad solidos redeat.
Dandus autem est cibus primus infanti panis assus, hoc est mice in mulsa vel in condito aut in lacte infuse, aut succus alice, aut pultes tritici; potum vero damus aliquando vinum, aliquando aquam, aliquotiens per vasculum vitreum ad similitudinem papille formatum et pertusum.
Septimo mense emergentibus dentibus gingive tument, sepe fervent maxille, nervi qui sunt in cervice dolent. quapropter hiis imminentibus nichil infanti dandum est quod masticatione indigeat. contuse enim gingive conversione cibi faucibus intumescunt et concallate difficile faciunt dentium eruptionem. ut igitur dentes sine dolore exeant, a quinto mense oleo dulci et adhipe gallinaceo recenti vel leporum cerebro gingive infantis frequenter fricentur. ut autem diligentius gingive laxentur, dandum est pingue quicquam natura manu retentum atque non parvum, quod suggere potius quam transvorare valeat fetus et materia molli gingivas exerceat, non indicenti tenuet usu. in ipsa vero dentium eruptione magis apparente supradictus deducendus est usus. prohibenda etiam butiri contagia et acria queque inlinamenta: provocantur enim tumentia mordicatione pulsata. dampnanda etiam tanquam noxia scalpello quesita gingivarum divisura: hinc enim consensus in tumore sequentur. set adhibende sunt molles lane atque limpide et contegenda colla atque caput et buccarum compagines. quod si forte tumor perseveraverit, adhibentur cathaplasmata pollinis fenugreci et spongiarum vaporatio aqua calida expressarum. novissime vero melle mediocriter cocto gingive sunt liniende. tunc si magnus fuerit in tumore consensus, lavatio et plurima cibatio prohibeatur: parvo enim nutriendi sunt in fervore constituti et aqua potandi. ipsa nutricis manu expressa papilla, labor sumendi fetui imminuendus est.
Tumentibus faucibus instillamus mulsum et succum ptisane et cetera relaxativa que ori et lingue ulcerationi levissima sunt.
que si ulceratio tenuis ac summotenus in oris spatio esse perspiciatur, et aliquando serpens per vicina atque altius penetrans facit scaram quam nos putredinem dicimus, omne os melle illinimus. at si maior fuerit scara cum arida siccitate et tumore, laxativa cathaplasmata erunt adhibenda. si vero habundantia humorum increverit, constrictivis utimur, id est corium mali granati et lenticulam simul trita cum melle imponimus. ulcera vero interius posita mitigamus rosarum flore. siccatis aliquantulum humoribus, bibendum damus diamoron et diacodion et succum plantaginis cum melle decoctum.
pruritibus vero corporis utile est vaporatio ferventior, et unctio moderata parvo frustro cere oleo resoluto quo grassius fiat et tardius corporibus immoretur.
Scatebris atque pustulis et humoribus ad superficiem cutis erumpentibus ulceratione illata, aquam salsam sive urinam prohibemus. adhibeatur autem fervens lavatio ex decoctione rosarum sive lenticule; aut si maiora poposcerit causa ut vehementius sit reprimenda, adhibeatur decoctio mirti, lentisci, rubei vel mali punici corticis vel plantaginis. sunt etiam cathaplasmata apponenda, ut pulentum vetus admixta herba semperviva, vel rosa viridi sive arida decocta cum melliloto aut palmula; aut ex argenti spuma vel cerusa et alumine cum aceto et oleo mirtino vel roseo confectis medicaminibus illinenda.
set cessante humore atque fluore plurimo sanierum, si ulcera tumere viderimus, aqua et oleo ferventi adhibenda est lavatio aut lini seminis decoctione sive fenugreci aut agrestis malve radicum. ipsa quoque ulcera ovorum alboribus illinenda sunt, tunc ceroto. tumore soluto, si fuerint ulcera sordida, decocto mediocriter melle sunt illinienda, quo acrimonia et mordacitate deposita medeatur, tunc etiam lenticula cum melle. set [non] convenit lenticulam decorticatam coquere, quo careat cortice admodum constrictivo. tunc purgatis ulceribus spuma argenti trita atque cerusa replemus concava, et coequata in cicatricem ducimus confectionibus que in libro medicaminum inveniuntur.
Rugiente infante humoris tenacissimi congesti causa convenit aque mulse humorum grassitudinem tenuare distillatione frequenti. cum nondum despuere valet, ei lingua nostro digito deprimenda: tunc enim commoto vomitu facile transvorata rehiciuntur.
tussiente vero infante nucleis et amigdalis usque ad nidorem pruna tostatis utimur et semine lini et succo liquiritie et dragaganto et electuariis, acria prohibentes, illis enim tussicula provocatur.
Irruente siriasi, quam Demetrius incendiosam febrem esse confirmat, alii vero tumorem cerebri atque membranarum, ex quo medii capitis, quod Greci bregma vocant, et oculorum cavitas sequitur, cum pallore et corporis siccitate, attestante fastidio, erunt omnia que tumori conveniunt adhibenda.
Infans cum fluore ventris afficitur, prohibenda est lavatio atque gestatio et omnes motus quos dudum adhibendos diximus. apponantur autem epithimata constrictiva, et per clisterem oticum unus ciatus succi arnoglosse herbe inhiciatur, vel similium virtutum succorum, et quicquid etiam perfectis corporibus ista passione affectis adhibetur. set si adhuc lactans fuerit fetus, ut nutrimento mammarum alimoniam sumere videatur, dabitur nutrici regula vite congrua fetui patienti. cui primo prohibetur lavatio, tunc vini sumtio. cibos autem constrictivos sumat: comitatur enim qualitas eorum succis quibus infans nutritus altricis sue corpori consentiat. ut enim sues femine comesto lolio lactantes fetus ebrietate saucios reddunt, ipse vero nichil incommodi sentiunt; non aliter constrictivo cibo nutrite alitrices suo lacte fetus extingunt. denique si econtrario difficultate ventris affectus egestionis obstaculo infans fuerit diutius impeditus, nutrix erit laxativis alenda virtutibus et pulmentis quibus alvi facilitas reparetur.
postremo generaliter est docendum quod infantes, quam diu lacte nutriuntur, tam diu morbo temtati passionibus congruis alendi sunt nutrimentis. quod ut fiat certius nutricis erit regula constringenda, ut aptam fetibus alimoniam tradat. epithimatibus autem vel cathaplasmatibus et fomentis infantibus utendum congruis iudicamus. in hiis vero qui deducto lacte cibis solidis vivunt, congrua passionibus nutrimenta dari mandamus.
infantis nutriendi diligentia isto volumine terminata, omnium naturalium ratione consummata, ad ea que contra naturam fuerint transeamus in mulieribus constituta.
De abstinentia menstruali et difficili atque dolida purgatione
De tumore matricis
De satiriasi
De prefocatione matricis
De extenssione matricis
De matricis inflatione
De tumenti matrice
De duritia matricis
De mola, quam Greci milem vocant
De fluore sanguinis per matricem
De fluore muliebri secundum veteres
De seminis lapsu
De matricis debilitate
De paralisi matricis
De matricis inclinationibus et inversionibus
De sterilitate, quam Greci stirosim vocant, vel aconiam quod generare non sinat
‹D›e difficili et laborioso partu
De preparatione ‹rerum› ad difficultatem partus necessariarum et male parientium diligentia
De fetu extrahendo vel decidendo, quod Greci embriulcian vel embriotomian vocant
De retento folliculo quem secundinam vocant
De collectionibus in mulierum partibus emergentibus
De ulceribus matricis
De carcinosa matrice
De immodica landica
De tymis in muliebribus partibus
De hyatibus, quos Greci ragadas vocant
De condilomatibus in matrice positis
De emorroydis in matrice constitutis
De casu matricis, quam Greci protosim vocant
De obstrusione matricis
De incarnato feminino veretro, quod Greci atreton vocant
Mulierum alie nulla passione impedite set natura cessante non purgantur, [alie] aut etatis causa, ut puellule nondum pubescentes et senectute marcescentes, aut conceptu pregnantes, aut exercitio, aut viragines, que virile corpus et firmum habentes exercitio vocis sive corporis agitate universum sanguinem purgationis consumunt, nichilque superfluum generari permittunt, set potius exercitio insumtum corpori propriatur, vel in succos grassitudinis proficiat augmento. alie morbo matricis aut ceteri corporis vel ex utroque impedite purgatione privantur. matricis, quando naturalis caverna cecatur, sive aliqua callositate duratur, aut tumore vel cicatrice ulceris secuta, aut oris matricis obductione, quam Greci misin vocant, ut quasi clausum videatur, aliis irruentibus causis, aut viduitate longa, sive inclinatione partium corporis, ut que nutrimento cessante plurimum tenuantur, aut econtrario nimium inpinguantur, vel febribus obstantibus aut egritudine longua aut emorroydibus vel vomitibus aut per nares sanguinis fluore vexantur, ipsas in partes meatu converso.
omnes autem predictas causas suis apprehendimus signis. illas igitur que naturaliter non purgantur, cum sanitate manente nulla molestia pulsantur, toto corpore ac matrice vigente, ut purgationis ignara, etate et conceptione iam supradictum est; exercitio vero non purgatas interrogatione ab ipsis discimus; viragines aspectu probare possumus. morbo vero matricis impeditas vel residui corporis, cum aut in eadem aut in ceteris partibus quicquam passionis esse viderimus quippe cum iam dudum purgate nunc solito deserte videantur officio, necdum senectute vergentes, si non fuerint conceptione pregnantes, esse aliquem morbum in corpore constitutum cognoscimus.
eas igitur que sine ullo morbo carent purgationis officio sive etatis sive nature causa curari prohibemus, quippe nulla molestia pulsatas, maxime cum naturam mutare aut impossibile sit aut difficile, aliquando etiam periculosum. illas quoque que exercitio corporis aut vocis fortificate purgationis privantur officio curari vetamus, nulla quippe passione pulsatas. set si conceptionis causa menstruale matricis officium quesierint, erunt agende mollius exercitia solita relinquentes, quo muliebri sexu et otiositate rerum corpus artubus molliter relaxatis habitudinem femininam sumat membrorum. hiis vero que passione impedite purgationis officio carent congrua singulis membris adhibenda est curatio, ut eas que forte membrana sive carne obstante impediuntur decisione curemus, aut recorporatione adbibita callosa molliamus, tumores miti laxatione curemus, cicatricem tenuemus, osculi matricis conclusionem aut inclinationem laxemus, tenuatas sive in maiorem grassitudinem venientes feminas contraria correctione ac regula vite curemus, tenuando grassitudinem, grassificando tenuitatem, emorroide decidantur, nausea constringatur; sanguinis per nares fluor cohibeatur. harum omnium valitudinum predictarum signa et unde curari possint in subsequentibus specialiter posita sunt. quoniam prima est retentio menstruarum, ab hac initium sumimus.
strictura igitur et fervore in matrice posita, aliquando menstruali officio privatur omnino, aliquando difficultate meatus impeditur, attestante gravedine clunium, ventris tensione vomitante, dolore intestinorum concurrente, tormento et inguinum atque pubetenus cum pectine vel sub umbilico pertinente, vel stomachi eversione per nauseam, cum tinnitu aurium, cum obtunsione visus et capitis gravedine vel dolore atque cervicis et maiorum nervorum, quos tenontas appellant, et vertebrorum ac femorum cum mammarum inflatione, attestante etiam fastidio et ignito fervore vultus cum rubore, cum siccitate muliebrium verendorum. que omnia illo tempore corpus afficiunt quo femine purgari solebant, singulos profecto per menses.
Hiis itaque signis cum dolores initium ceperint et omnino menstrualem meatum negaverint, iactanda est mulier in cubiculo mediocriter calido et lucido, strato scilicet molli, adhibita requie et mediocribus vigiliis, ita ut biduo non multum cibum accipiat. tunc levi amplexu manuum calidarum articuli et omnia loca que doluerint tractentur. quibus si minime querele mitigantur, adhibende sunt vaporationes ex pannis calidis vel linteolis aut lanis, vel sacellis calida repletis vel vesicis oleo calido semiplenis aut pollinibus tenuibus aqua coctis cum oleo parvo panno tenero refusis et involutis, quo partes curande humoris tactu non perfrigescant, set potius inspirato fervore cum sensu blando mitigentur. post vaporationem vero lana molli atque limpida oleo dulci calido expressa aut pannis mundis oleo calido intinctis et expressis loca contegantur, pubetenus et venter atque inguina et vertebra, et iugi vaporatione foveantur. os colluatur, et inhibito vino aqua calida bibatur, et alleviatis querelis sompnus permittatur. utendum est etiam cathaplasmatibus ex lini semine et mulsa calida confectis, et sessionibus iamdudum demonstratis, quas Greci encatismata vocant. tunc diatriti tempore totius unctio corporis adhibeatur, ora laventur, cibus calidus simplex detur.
set si vehementius dolores increverint, ante diatriti tempus sive in ipsa diatrito ex brachio parti vehementius patienti contrario fiat sanguinis per flebotomum detractio, quo nulla inquietudine graviter affecta pulsentur. at si omnes partes pariter fuerint querela vexate, erit de sinistro bracio facienda detractio. ex talo vero sanguinem detrahi prohibemus, quotiens manifesta ratione in brachiis apparuerint vene, et nullus in hiisdem partibus fuerit tumor. tunc adhibeatur ex calida et oleo confecta sessio, quam Greci encathismata vocant, vel ex fenugreci seminis succo ac lini seminis vel radicis malve usualis aut agrestis decoctione, et distentis fibris veretri feminini eodem oleo interiora foveantur, aut supradictorum decoctione admixta, atque ita molli lana hiisdem liquoribus expressa partes contegantur, et soluto turbore ora ex aqua calida colluantur, et ad sitim mitigandam et digestionem adiuvandam potio permittatur. tunc post potum simplex dandus est cibus, ut alica ex aqua mulsa mediocriter cocta, aut cum mulso ex pane confecta pulticula, quam torineton vocant, aut oleo cum anetho et parvo sale, vel pane ex aqua et ovis sorbilibus. post refectionem vero dormiat, et usque ad declinationem passionis tenera regula ciborum adhibeatur. et si vires eius permiserint, die inter diem cibetur. cucurbita etiam adhibeatur, primo levi raptu, non solum dimissionis tempore, verum etiam accessionis, quo dolores mitigentur, appositione blanda nec multum rapida nec abductione nimia, ne quasset potius quam relaxet. tunc etiam statu facto passionis, scarificatio quoque levium plagarum dimissionis tempore pubetenus atque clunium vel precordiorum locis adiungatur. at si passio perseveraverit, sanguissuge apponantur eisdem locis supposito linteolo, ne corpora perfrigescant. que si parum sanguinis detraxerint, adponatur cucurbita. morsus vero sanguissugarum contegantur linteolo superposito oleo calido expresso ac resimplicato, tunc lana. ac demum laxativis utendum est cathaplasmatibus, tunc etiam decoctione radicis malvarum vel fenugreci, set mutata sepius appositione. inducantur autem non multum tenuiter, ne citius refrigescant ac facile siccentur, neque rursum valido atque grasso robore, ut tumentia pondere graventur. spongiis etiam in aqua succorum intinctis loca ipsa vaporentur. utendum est etiam clistere per podicem ex oleo dulci et calido pleno acitabulo iniecto, et simplicibus pessariis.
omnia autem illa que potata acerrime virtutis provocato tumore dolores quoque maiores efficiunt, obstacula purgationis extendunt. ut enim ne oculis tumentibus convenit acrioribus uti colliriis, neque difficultati minctus sive longaonis tumori lacessantibus uti medicaminibus, non aliter etiam tumenti matrici in purgatione dolida constitute acria adhiberi prohibentur, que veteres emagoga dicunt, ut elacterium, elleborum, nitrum, piretrum, opopanace, quibus abhortionibus faciendis utuntur mulieres.
illa autem adhibenda sunt que mitius relaxant, ut pessarium lana oleo dulci atque calido expressa vel succo fenugreci aut lini seminis aut malve radicis decoctione cum oleo permixta, quo pinguior liquoris qualitas fiat, vel adeps ex supradictis admixtus concoquatur recens anserinus vel gallinaceus, detractis membranulis, quo facilius lana possit absorbi. tunc etiam ovi vitella supradictis succis contrita admiscentur, aliquando cum melle decocto admiscentur, etiam mellilotum passo concoctum. palmule quoque pingues cum madefacte fuerint, sublato cortice quod afforis habent, teruntur et sic succis commiscentur. utendum etiam est vaporatione spongiarum aqua valida et oleo vel fenugreci decoctione aut lini seminis aut malve usualis sive agrestis, alterna iugiter mutatione spongiarum, premisso linteo et preunctis partibus oleo calido, quo non facile loca perfrigescant.
hac igitur diligentia valitudine in melius proficiente, lecto suspenso adhibendus est motus. nam declinante passione purgatio sequetur, que cum minui ceperit, adhibenda est resumptio ex vario cibo lavatione, vino, atque deambulatione, exercitio modico, tunc defricatione totius corporis primo, secundo autem matricis. nam eadem quamvis fuerit molli tactu vel palmis teneris confricata, extemplo quassatio sequetur; denique cum forte amplo mulier supersederit vasculo sive in lavatione solium descendere ceperit, erunt spongie latiores atque molles pubetenus atque sub umbilico ponende, tunc etiam vertebris, et sensim manibus continende atque movende. illi vero que multum erit vexata mulieri paulatim erit addenda fricatio. post encatismata vero ad balneum cirotaria de oleo liliacio et sansucino aut quoque simili modo confecta non solum apponantur, verum etiam ori matricis atque collo illiniantur. tunc etiam mollitiva pessaria aut cera aut resina terebentina aut adhipe taurino aut medulla cervina et oleo dulci vel ciprino confecta, ita ut moderata olei admixtione neque fluxa nimium neque dura fingantur; item diaquilon appellatum et omne quod fuerit ex medullis sive adhipibus confectum et seminibus laxativis; item diasansucum appellatum acopum. est preutilis embasis ex oleo adhibita.
set si passio tardaverit, tempore superpositionum, quas Greci ephitesis vocant, eadem curatio adhibenda est; in linimentis vero, que Greci dialimata vocant, erit primo resumptio adhibenda ordine quo iam dudum docuimus, adiuncto quodam ad unctionis ministerium.
Tunc etiam recorporativus adhibendus est ciclus, in quo oportet prima die curandam ieiunitate servari. quod si minime fuerit virium causa premissum, parvus dabitur cibus et aqua compotanda. tunc partio facienda panis in illo modo quo ante adhibitum ciclum sufficienter nutriri solebat et facile digestionem percipere. id ergo in duas partes pari modo dividendum, quarum altera in tres pari modo dividitur partes. tunc post eam diem qua fuerit ieiunitate mulier servata dabimus partem panis solite quantitatis dimidiandi, hec est illa cuius partem in tres divisimus partes. pulmendum dabimus salsum, et ea que fuerint acrioris virtutis, quam Greci drimifagiam vocant, de qua in libro Responsionum de curatione capitis dictum est. hoc igitur pulmenti genus eodem panis modo servato dabimus duobus vel tribus diebus. tunc ad aliud pulmentum transsibimus pari numero dierum, olus dantes vel pisces teneros aut cerebrum, addita tantum ex illis tribus particulis panis quas dimidietate totius modi superius fecimus una particula. tunc aliis pari numero diebus volantum dabimus pulmenta, addita rursum panis alia particula. deinde ad agrestia transsibimus eodem numero dierum, addentes particulam panis, ut modus integer patienti reddatur solite quantitatis que iam dudum fuerat ante initium cicli. set per singulos transsitus cum a qualitate ad alia pulmenta descendimus, ut supra scriptum est, panis addenda particula est, vino detracto atque lavatione. sequenti vero die post mutationem pulmenti utraque reddantur.
localia etiam adiutoria adhibeantur, siquidem antecedente pridiana vini atque lavationis abstinentia corpora apta fiant curationi. adhibeamus igitur nunc cucurbite raptum vehementiorem, nunc paroptesin, nunc dropacem pubetenus vel clunibus, et salis vel nitri in balneis curationem aut ceterorum pulverum lacessientium (nam Greci simpasmata vocant vel smigmata). aliquando etiam incendiosos vapores, quos appelant piryateria, et sessiones aqua marina confectas, quas encatismata dicunt; tunc etiam senapismum, atque catacrunismum appellatum, aquarum inlisione confectum. set si minime fuerit passio destructa, erit iterandus ciclus qui non solum ab abstinentia sumat exordium, verum etiam vomitu radicum.
utendum est etiam malagmatibus lacessentibus, ut est diadafnidon et diaspermaton; tunc pessariis similem virtutem edentibus, quorum omnium compositiones nono libro Responsionum in medicaminibus scribentes docuimus. horum usui oportunum probabitur quo fuerit transacta purgatio: semper enim cum vicinus fuerit vel imminens purgationis solutus fluor, ‹exercitiora› atque commoventia providenda sunt adiutoria. particulariter autem ex hiis que congrue imponenda videntur ruta contrita cum melle et coniza appellata [aut] leptophillos vel uva passa detracto semine trita cum nitro atque sale; item que ex cumino atque absinthio vel pipere et ysopo et butiro et oleo veteri atque horum similibus conficiuntur, in modum unius fabe pesso adhibenda, set pretincto oleo dulci vel susino, quo vehementia acrimonie ac mordicationis frangatur, ori matricis imposita. hiisdem etiam inguina perungenda et podex interius. ut enim oculorum inveterata passio sepe curatione coniuncta relinquit aliquid duritie quod excallandum medicinali curatione videatur, vel palpebrarum asperitas leviganda, propterea indigeat acriori collirio recorporare valenti (nam Greci metasincrisim vocant), quo perfecte passio destruatur, sic in matrice contra naturam tumentia, si coniuncta curatione dura permanserint vel aspera, erunt curationis virtute validius exercenda. set si neque ita fuerit passio depulsa, ellebori adhibendus est usus, deinde peregrinatio probanda longior, et aquarum naturalium lavatio, animi hylaritate provisa (nam Greci diacisim vocant), ut mente laxata cure repellantur. hac enim perseveratione diligentie victa passione purgatio rehibetur.
Tumorem Greci flegmonin vocant, siquidem fervore quodam partes accendat: nam flegma flammam vocant. tumor autem matricis nascitur aut ex perfrictione, aut ex inoportuno labore vel frequenti, aut ex abhorsu, vel si imperita obstetrice male fuerit obstetricata. que quidem nullam persepe poscunt differentiam curationis: est enim quicquid ex diversis causis effectum idem quod effectum est atque eadem diligentia curandum. tumente ergo matrice aliqua communia secuntur signa, aliqua propria que prodent patientes partes. aliquando etiam omnis tumescit, aliquando eius osculum aut collum aut fundus aut eius cubile (nam Greci citona appellant), et nunc eius superiora, nunc inferiora, nunc obliqua, nunc unaqueque, nunc plurime partes.
Communia igitur signa patienti parti comitantur: saltus, inflatio, duritia, fervor igneus, siccitas, tensio, gravedo vertebrorum, clunium, yliorum, sub umbilico pubetenus, inguinum, femorum, tunc etiam rigor horridus tumultu membra pertractans, tumor atque genuum stupor frigidus, tunc etiam roscidus sudor, pulsus parvus et creber, consensus stomachi cum defectu et solutione membrorum, aliquando cum pressura pectoris; et increscente passione singultus, cervicis dolor atque conligationis buccarum (nam Gregi siagonas vocant), tunc medii capitis, quod appellant bregma, et oculorum, maxime radicum eorum; urina frequentius occurrit et stercora impediuntur; tumor quoque ventris accedit, febres, mentis alienatio, illisio dentium, et spasmus.
Propria autem sunt que singulis partibus specialia videntur, ut solo osculo tumenti conclusio in angustum deducta, tunc apposito digito dolor quamvis levi tactu temptatis partibus, et inclinatio ad podicem cum inguinum et pectinis tensione. cum autem non totum tumuerit osculum, set eius aliqua particula, ipsa profecto distenditur et nostro tactu pressa cedit aut resurgit, et in contrariam partem inclinata videbitur illa que forte tumuerit, ut dextra in sinistram, sinistra in dextram, aut inferior ad superiora, et superior ad inferiora.
collo autem tumente maiores fiunt in dolore consensus atque post osculum matricis inflatio tumoris invenitur. et si dextra pars tumuerit, crus eius dolori consentit, recto scilicet ductu, inguine subinflato; si vero sinistra, eius cruris et inguinis supradicta sequantur. at si pars eius inferior tumuerit, que initio longaonis adnexa est, sequitur teter odor viscerum et ventris difficultas, quamquam fit assidua digerendi delectio, tunc clisteris iniectio difficilis. et si quisquam podici digitum iniecerit, eius partis extantiam reperiet que tumore loci superioris fuerit oppressa. at si superior pars colli tumuerit, vesice officium denegabit, tunc etiam dolorem maximum pubetenus ac pectinis iniecerit. si autem totum fuerit collum tumore possessum, omnia supradicta sequentur et maxime doloris causa in muliebrem sinum porrectum deveniet.
at si matricis cubile tumuerit, quod Greci citona appellant, si eius obliqua pars patitur, ipsius ylium dolore pulsabitur, et tunc vehementius cum egrotans in contrariam se voluerit vertere partem. sin vero anteriora, hoc est superiora, eius tumuerint, dolor sub umbilico pubetenus existit (nam Greci epigastrion vocant) cum inflatione locorum, tunc etiam difficultas urine faciende aut omnino negatio, vel post eius egestionem inflatio partium sive extantia tumorem designans nostro tactui magis occurrit. posterioribus vero supradicti cubilis in dolore constitutis, clunium maximus dolor existit, negato officio per podicem ventris reddendi. tunc iniecto podici digito inflatio tumoris occurrit, veluti longaonis indicans causam, que ita discerni potest, ut meminerimus quia matrice tumente non statim immisso digito dolor occurrit, set perseveratione quadam oppressis partibus; tunc etiam quod ipsa inflatio tumoris cedat et intestino solitum reddat spatium, et tunc magis ‹cum› supra genua verse femine iacuerint. quorum nulla tumente longaone sequentur.
fundo vero matricis tumente, dolor atque tensio et gravedo secundum umbilicum atque clunes occurrit. sepe etiam osculum matricis rugosum repperitur, cum eius sequentia vel interiora, hoc est matricis colla, nullo tumore fuerint affecta, set potius ad inferiora adducta. unde sepius false obstetrices sana matrice putaverunt ex aliis causis supradictas querelas existere.
tota autem matrice tumente omnia occurrunt que de singulis designavimus partibus. nunc etiam maior consensus et inflatio plurima ventris, hoc est secundum umbilicum et inferioribus proficiens. quapropter discernendum dicimus tumorem membranarum que ventrem cum precordiis contegunt (nam Greci epigastrion vocant) ‹a› tumore matricis. primo etenim non ita exterius attollitur inflatio neque rubor cutis accedit matrice tumente, neque conversa egrotante in alteram partem firma manebit inflatio, set commutata versabitur. tunc etiam cutis digitorum conductione adducta facili laxitate sequitur. si autem superficies tumuerit, quam Greci epigastrion vocant, supradictis contraria sequentur et magis exteriora dolebunt, nec ulla impedimenta urine obstabunt. similiter secundum membranam, hoc est sub cute constitutam, quam peritoneon vocant, tumoris erit discretio facienda; tunc etiam quod ipsa inflatio minime circumscripta videbitur et nullo impedimento urina tardabitur, aut non pro tumoris magnitudine impeditur. communiter autem dolorem matricis consensus capitis comitatur et cervicis; peritonee vero membrane neque exterioris cutis, quam epigastrion vocant, aut non ita, aut in toto nulla capitis querela sequetur. hec est discretio signorum quibus patientes partes agnoscere poterimus.
In curationibus vero eadem sunt adhibenda que superius docuimus de difficultate purgationis scribentes, ut egrotantem iacere iubeamus loco mediocriter lucido atque calido, adhibita requie, silentio, et abstinentia, tunc articulorum blanda et tepida fricatione; vaporationes et tegmina mollium lanarum oleo calido expressarum, addito fomento olei dulcis ac calidi et horum similibus. tunc eis os colluendum et inhibito vino aqua potanda […] quia omnia hec acredine sua et fervorem duplicant et periculum faciunt.
Satyriasis masculis et feminis commune vitium est. mulieris autem satyriasis est pudendorum prurigo cum dolore, ita ut impatienter manus suas illuc mittant cum insatiabili virorum desiderio, amissa omni pudendorum verecundia, siquidem mininges matricis consenssu verecundiam eisdem tollunt ut non confundantur, et aliquantulum delirare eas faciant. curam autem eandem eis adhibemus quam in strictura et in fervore matricis ordinavimus.
Matricis prefocatio, que a Grecis ysterice dicitur, eo quod mulieres prefocet nomen accepit. hoc autem est retentio spiritus cum omni silentio, matrix scilicet ipsa ad pectus ascendens mulieres prefocat, ita ut quasi mortua iaceat. efficitur autem hec valitudo de frequenti abhorsu vel crudo partu, viduitate etiam longa, menstruorum retentione, et matricis inflatione.
Signa vero eis ‹hec› occurrunt, quod ascendente sursum ad pectus matrice cadant, omnisque sensus cum silentio amittant, dentibus etiam fixis stridant, et aliquando eis manus ac pedes torqueantur, aliquando in recto iaceant, et precordia eis inflentur et ipse torax grandior fiat; vene etiam que in fronte sunt tumidiores videantur, sudor etiam frigidus per faciem et cervicem stillet, pulsus autem nullus aut valde brevis inveniatur; et aliquando citius ad se redeant et surgant et que passe sint sciant, aliquando nesciant; dolet etiam eis caput et cervix, aliquando et delirent pro hac valitudine, et propter silentium similes sint caducis, apoplecticis, que de lumbricis tacent, letargicis, etiam catalenticis.
Separantur autem a se eo quod caducas et apopleticas ‹et› que lumbricos habent matricis nulle querele precesserunt, et ipsa matrix in suo loco inveniatur, ystericam autem patientibus matrix in fervore sit, et cum sursum ascenderit, tunc cadunt; et ex eo quod caduce in fine post spasmum salivas plurimas emittunt et pulsum maiorem habent, et cum ad se redierint, capitis dolorem sentiunt. sic et apoplectice maiorem pulsum habent; hee si evaserint paralitice fiunt. ysterice autem aut grandem pulsum habent aut brevem et spissum. litargice vero et cathalemptice seperantur quod semper cum febribus sunt; ille autem que lumbricos ‹habent› et intestinis punctiones sentiunt et pulsum pl'iorēm habent et sanam matricem.
hec est a simillimis valitudinibus separatio ysterice pnigos. hec autem passio per stricturam occurrit, et aliquando est acuta, aliquando cronica. propterea curam eius ita ordinavimus, ut quotiens primo occurrerit, per paragorica gubernetur, et cum recesserit et frequenti interpolatione effecta fuerit cronica, metasincritice curetur.
cum ergo mulier ceciderit in egritudine, conlocanda est in cubiculo calido et claro, ita ut stramenta ad caput altiora habeat ‹et quasi ortoca› terrene sedeat, et porrectis manibus ac pedibus eius qui de valitudine torqueri solent, mentum eius frequentius movere et excitare sic eam, ita ut medianis partibus universis calefactionem admoveas manibus calidis, universa agra eius iubeas contineri, deinde penicillo aqua calida tincto [et] faciem eius vapora.
si vero diutius taciturnitas illa perseveraverit, bene uteris cucurbitis levibus supra pectinem et inguinibus appositis, etiam mundis lanis universa agra eius contege, patefactoque aliquantulum ore eius aquam calidam instilla, deinde et mulsam subiunge, et in pensili lecto eam exagita. cum autem ad se redierit, si nulla lassitudo eius impedit vel si ante modicum ei datus cibus fuerit, flebotomanda statim est, et post flebotomiam encimatismis olei et encatismate succorum curanda et perungenda. tertia die cibum simplicem accipiat, et usque ad declinationem alternis diebus nutriatur, cotidie tamen cathaplasmatibus et fomentatione curata cum appositione ‹predictorum pessariorum. facta vero declinatione› cerotariis, et malagmate simplici utimur. lavacro etiam et vario cibo et vino resumimus.
si vero frequentius occurrendo effecta fuerit valitudo cronica, interpolatione predictis utimur auxiliis ‹[…]› et competentibus exercitiis, cibus secundum ciclos ordinetur. post vero et metasincretica subiungimus, que constant ex salso, dropace ‹[…]› et si hec minus profuerint, novissime elleborum damus, precedente frequenti radicularum reiectatione. deinde peregrinari eas terre marique iubemus, et ut etiam aquis calidis laventer. omnium autem predictorum usus in Boetematicis est ordinatus.
que vero veteres medici universa putrida et graviter olentia naribus apponebant, ut capillos conbustos, et nidorem lucernarum, castoreo et resina nares illiniebant omnibusque male olentibus sursum utebantur, et ad matricem inferius bene olentia pessaria ex gnardo et storace apponebant, ut male olentia matrix fugeret et ad bene olentia descenderet, et quos varios strepitus et cimbalorum et timpanorum sonos adhibebant, et caput et nares acri aceto infundebant, ut inportunissima pretermissi.
Matricis extensioni occurrit inflatio sub umbilico aliquantum durans, dolor etiam ventris et renum cum consensu capitis et stomachi, urina impeditur, et vigilia subsequitur, punctionesque ibi occurrent, frequentius autem imminente purgatione. hec omnia quando occurrere solent, obstetrix immisso digito orificio eum invenit patens. curam autem eandem adhibemus quam ad fervorem matricis posuimus.
Inflatio matricis occurit de frigdore vel abhorsu aut de laborioso partu, vel trumbus sanguinis ‹si› in orificio remanserit. matrice inflata venter inflatur, que inflatio digitis pressa cedit, et statim se recolligit, ita ut si quis manu partes illas percusserit, sicut timpanum sonet. nam et aliquando compunctionibus et contortionibus ventus ipse huc et illuc discurrit. aliquibus inflatio ipsa perseverat, aliquibus interdum se ostendit et retollit ipsa inflatio.
curam autem adhibemus quam in strictura et fervore matricis insinuavi, ita tamen ut obstetrix diligenter trumbum querat et sine quassatione adducat. cum vero cronia fuerit effecta hec inflatio, rebus metasincreticis quas in prefocatione vulve posuimus utimur. post hec epithima quod diasicon dicitur, aut diaspermaton ex seminibus confectum, aut ex bacca lauri confectum, ‹aut› poliarcion imponimus. encatismamus vero eam aqua in qua decoquimus stafilinum, daucum creticum, aut puleium, et cum decocte fuerint, artemesiam illic admiscemus, et marrubium et fasces ysopi et lauri. que omnia cum decocta fuerint, inde encatisma facimus. pessaria etiam ex simillimis rebus predictis imponimus, apponendo scilicet rutam, nitrum, psillium, pulegium, fel taurinum, ita ut hiis omnibus collectis cum melle pessarium fiat. universa autem acerrima pessaria cum in lana fuerint inducta, in oleo vel in lacte debent intingi, et sic apponi. cucurbitas etiam metasincreticas partibus ipsis bene imponimus et huc atque illuc trahentes violenter adducimus. aquis etiam calidis utimur et novissime in frigidam eam descendere permittimus.
Matrix cum in tumore fuerit hec signa occurrunt: duritia sub umbilico cum quadam inflatione, ita ut cum digito imprimitur recedat, et post modicum iterum se recolligat; cutis autem ventris sui colorem non habet et digitis adducta sequatur. in hac passione hec adhibemus que in inflatione matricis posita sunt, ut post encolpismum olei simplicis etiam de oleo ciprino vel yrino encolpizemus.
Precedente fervore et neglecto duritia matricis efficitur: nam aliquando universa durescit, aliquando pars aliqua. signa autem habet hec. afforis quidem nullus tumor invenitur, set in orificio matricis duritia grandis invenitur, ita ut cum exercitius digitis fuerit expressa, dolorem quemdam mulier sentiat, et cum creverit ipsa duritia, revolvitur dolor ad renes et inguina, et gravedo supra pectinem sentitur. si vero in collo matricis fuerit duritia, afforis […] [et] orificio matricis ibi duritia est et patiens orificium invenitur, ita ut cum punctionibus et doloribus usum viri mulier sustineat. curam autem hanc habet que in strictura matricis posita est.
Dolor matricis post partum hec signa habet. cum se matrix ad stomacum fecerit, vehemens nascitur dolor. corpus quoque affligitur, interdum etiam exanimatur, ‹ut› tanquam in comitiali morbo videatur esse. distat autem ab eo, quod neque oculi vertuntur neque spuma profluunt nec nervi distenduntur. sopor tamen eis esse videtur. quibus vero feminis crebro revertens perpetuum ‹est›, ubi incidit, si extra vires est dolor, sanguis emissus adiuvat. si parvus est, cucurbite affigende sunt in inguinibus. si vero diutius iacet aut tacere consuevit, apponatur ustum ex carne ligamentum, vel aliud quod sit odoris fetidi, frigida etiam aqua perfundatur. adiuvat quoque ruta contrita cum melle vel oleo ciprino, vel quodlibet aliud cathaplasma naturalibus pubetenus compositum. et inter hec perfricare coxas et corpus.
demum cum ad se redierit, circumgira vino totum corpus eius. etiam si casus ipse non revertitur, frictione cotidie utendum et cibo consueto. senapismum super ventrem imponis, tertio vero die vel quarto imponendo donec corpus rubeat. si duritia permanet, corpus mollire commotum videtur; tunc danda est potio castoreum vel gitti et anetum. si vero vulva exulcerata est, cerotum ex rosa ‹fiat› et suilla recente axungia, ovi albumen misceatur, et sic apponatur; vel albumen ovi cum rosaceo mixtum, adiecto rose pulvere, aut suffimentum matricis ex sulfure tollit dolorem. aut si purgatio mulieri nocet, cucurbite cute incissa inguinibus vel sub mammis apposite iuvant. si vero maligna purgatio est, subicienda sunt medicamenta que evocent sanguinem, costum, puleium, viole albe, apius, nepita, satureia, ysopus. in cibum quoque accipiant que apta sunt, scilicet porros, rutam, ciminum, cepas, sinape, olus. si vero sanguis qui ex inferiori parte erumpere solet ex naribus eruperit, incisis inguinibus apponenda est cucurbita, idque per tres vel quattuor menses, tricesimo quoque die repetendum. tunc scias te hoc vitium sanasse. si vero non se sanguinis ostenderit, scias ei dolores capitis surgere. tunc ex brachio eius sanguis dimittendus est et statim curabitur.
Valitudo hec que mola appellatur [a] duritia matricis est. fit autem ex precedente fervore, unde et totus venter semper extensus est, ut ita videatur tanquam pregnans. aliquando etiam de vulnere in matrice posito plus caro excrescit, unde obstetrix immisso digito in orificium velut callum in ipso invenit. aliquando omnis matrix talem valitudinem patitur, ut totus venter cum duritia lapidis excrescat et reliquum corpus cum dolore et fastidio tenuetur. nam inde dicta est mola a gravitudine, quod tarde moveatur.
Separamus autem habentem molam a gravida muliere, siquidem in principio ambabus et menstrua non occurrant et mammas inflatas habeant, et fastidium patiuntur, et gravedinem in renibus sibi sentiunt, et venter cotidie eis crescat: illa autem que molam habet cotidie punctiones et dolores sentit, et accedente tempore mensium motum infantis non habet, quem gravide mulieres a quarto mense sentire incipiunt.
transactis vero X mensibus, omne corpus eius macie consumitur, venterque inter femora in tantum excrescit, ut ydrops mulieri imminere videatur. set et ipsa ydropica separatur ab illa que molam habet, in hoc quod cum venter manu percussus fuerit, nullum sonum reddit, et cum premitur non cedit.
hanc autem valitudinem plurimi insanabilem esse dixerunt, alii mox incipientem posse sanari. nos vero sicut et cronicam valitudinem ita et molam curamus, ita ut precedentibus paragoricis cum fomento et cathaplasmatibus, scarificatione et calefactione, vaporationibus et encimatismis et pessariis variis malacticis, simplicibus etiam malagmatibus, sicut est diaquilon, utimur, vel ‹Mnaseu› ; sic ad [genu malagmatis] metasincritica convertamus, prius malagmatibus, ut est diaspermaton et poliarchion, analeptico ciclo resumentes.
post hec metasincritica subiungimus, sicuti dropacem. encatismatibus et metasincriticis bene utimur, hoc est aqua ubi decocte sunt bacce lauri, fasces ysopi, menta, et marrubium ; pessariis autem hiis que accipiunt butirum, sucum ysopi, adhipem anserinum, medullam cervinam, vel cerebrum eius, mel, etiam ficus tunsas, mentam, et oleum vetus aut ciprinum aut yrinum aut sansucinum.
deinde in aquas calidas eas mittimus, et natare in mari iubemus, aut ex ipsa aqua encatisma facimus. perseverante valitudine etiam elleborum damus.
illa autem timiamata que antiqui supponebant confecta de croco, storace, et mirra, et resina—et artimisiam decoquebant et conditum in quo decoctum erat cardamomum -ut contraria reprobamus.
[…]tunc etiam soluto corpore et augta turgedine patientes ydropem simulabunt. quod ita discernitur cum palma pulsate partes impresse digitis aliqua ex parte cedere videantur, et aliquando femora vel crura turgeant aut ex duritia turgenti in ydropem transseant egrotantes.
+
Aliqui memorant in quibusdam feminis carnem generari congestam in magnitudinem nucis, nunc per singulos menses, nunc interpositis duobus vel tribus,
set hanc inquiunt passionem tanquam incurabilem relinquendam. alii incipientem curari posse dixerunt. set nos Sorani iudicio tanquam tardam dicimus passionem ; et in superpositionibus constitutam (que quidem accedente multa gravedine cognoscitur cum querelis variis, ut sibi patiens displicere videatur accedente torpore, et corruptione cibi sumti digestione impedita, vigiliis irruentibus quas manifestior non ingesserit causa) , itaque cathaplasmata valida relaxativa adhibentes, tunc raptum cucurbite leviorem aut scarificationem adiungimus, aut yrudines admovemus et fomenta mitia laxativa, sessiones etiam, quas encathismata vocant, et pessaria mollitiva, cerotaria ex oleo dulci hybisci radicibus confecto, tunc malagma diaquilon, cibum dantes succi facilioris. amplexu fasciolarum inferiores partes ad superiora sustollimus, ductu per humeros circulato, quo ponderis molestia patientes femine releventur.
in lenimento vero totius corporis adhibenda est resumptio unctionibus, lavationibus, vino, vario cibo. patientes vero partes nitri asperginibus exercemus, addita fricatione, tunc sinapismo, et malagmatibus diaspermaton et poliarchion et diadafnidon, tunc sessionibus, quas Greci encatismata vocant, et fervoribus exercitioribus que discusso morbo corpus demutent (nam Greci metasincrisin vocant), ut ex aqua maritima vel salsa decocta cum baccis lauri, puleio, ysopo, salvia, marrubio, arthemisia, centaurea, diptanno, tunc pessariis ex butiro, adhibito ysopo et adhipe anserino vel gallinaceo et medulla vel cerebro cervino confectis, vel melle aut fico aut uva passa aut oleo veteri vel ciprino aut sansucino vel amarachino, cyclorum regula coniuncta.
tunc aquarum naturalium virtutem edentium usus adhibendus, addita earum illisione corporibus, tunc natatione maritima et earundem aquarum, interiecto radicum vomitu aut ellebori, permittentibus viribus.
erit tamen vitandum ne perseveratione nimia acriorum pessariorum vel sessionum latenter ulcera generentur partium que fuerint duritia possesse, et exinde cacoithia nascatur, quo non curata magis quam mutata passio videatur illata gravior. fumigationes ex croco aut mirra et resina et storace reprobamus, similiter ex arthemisia, puleio, marrubio, allii comis decoctiones confectas vaporandis supponi patientibus [adhibemus], tunc etiam mulsum ex vino confectum in quo cardamomum et puleium precoctum sit potandum reprobamus, propter illas quas iam dudum docuimus causas[…]
Ex difficili partu vel abhorsu aut putredine ulcerum in matrice posita vel apertione viarum vel qualibet causa venis ruptis sequitur fluor sanguinis per matricem. et est huius passionis apprehensio manifesta, cum coacervatim et immodico meatu sanguis effunditur, attestante corporis debilitate et cutis laxitate pannosa, tunc tenuitate et pallore et fastidio, et aliquando formatis occursibus tipico motu servato. hec passio suos variat motus, ut nunc leniores accipiat admissiones […] ut cum difficultate constringitur vel siccatur. aliquando autem non de matrice, set de sinu muliebri sanguis occurrit.
convenit autem curationis causa iacere patientem in obscuro atque parvissimo loco et mediocriter frigido, fortissimo et immobili lecto; tunc altioribus stramentis pedibus sublevatis silentem quiescere uno atque eodem scemate. est enim motus solutionem provocans in fluorem. conductio denique sive conclusio femorum est adhibenda, atque duplicatio crurium, ut ea que siccari non possunt quadam conductione claudantur. tunc latioribus spongiis mollibus aqua frigida expressis vel aceto puro adtrectanda verenda atque clunes et pubetenus [tectis] et vertebra, secondo et pectus, innovatione frequenti, ne corporis [estivo] tepore calefiant, set addita articulorum ligatione, ut impressione dempsitas exorta partes adusque perveniat patientes. cogentibus causis erunt egrotantes in frigida deponende, facies spongiis frigida expressis adtrectanda, adhibito per intervalla flabrorum vento. tunc caput oleo frigido aut spano perungimus, et per intervalla acetum sorbendum damus, depositis in frigida usque ad inguina patientibus: encatisma etiam ex pusca frigida aut aceto puro vel ex aqua in qua decocte sint rose aride aut mirte vel lentisci aut mali punici cortices vel folia salicis aut rubi. ita vero cum hec bullierint perfrigescant, et sic illic mulier insideat.
set si stationis molestia mulier afficitur, nec propter corporis motum fluxui contrarium encatismatibus uti potest, aqua ipsa per clistere intus infundatur, vel succus plantaginis aut intiborum aut uve lupine vel pollicaris herbe in pessarium apponatur. perseverante autem valitudine, tingenda est lana mollis cuiquam ex supradictis liquoribus et digito aut spatomele ori matricis imponenda, et magis si ex illo sanguis ferri videtur. quando enim ex superioribus locis venerit, lane obstrusio fluorem prohibet, et in spatio matricis cohibitum tenet. tunc denique limpida atque mollis et longua spongia similiter infusa interius inserenda quo fluentia absorbeat, ne congelata tumores inhiciant: eius autem spongie appositio intervallis varietur. tunc cucurbite clunibus affigende et inguinibus atque yliis et, si fieri potest, vertebris, multa cum flamma, ita ut multo tempore ibi tardate levi raptu removeantur. utendum est etiam epitimatibus ex palmulis thebaicis et malis citoniis vino austero vel aceto infusis, cum ceroto ex oleo rosaceo confecto, aut melino. aut de herbis hec epithimata fiant frigidam virtutem edentibus, ut de pollicaria, et uva lupina. plantigine, intibis, poligonio, ita ut cum polenta et aceto misceantur, aut cum palmulis in aceto decoctis.
utimur etiam exercitioribus pessariis, ita ut succo aliquo predictarum herbarum inmisceatur spongie combuste pulvis sic factus: spongiam novam pice liquida madefacis et in cacabo novo mittis, ubi tam diu sit donec arescat, ut pulvis inde fiat, de quo coclear plenum predictis succis admisces aut cum albumine ovi pistas. set si putredo fuerit consecuta, trociscis illis quibus dissinterici curantur et has curare possumus, dummodo ea que periclitatur evadat. dandus est autem ei cibus stipticus, ut oriza, lenticule, polenta cum aceto decocta et oleo spano condita, tunc intiba, plantago ex aceto et oleo crude messo, et mala citonia similiter cocta vel assata, aut pira et lactuce et ova apala. ex volatilibus autem dabimus palumbum, perdicem, attaginem, et horum similia, ita ut ex pusca aut baccis mirte et oleo spano coquantur. novissime etiam vinum dabimus ad integrum sanitate firmata; tunc confirmatis viribus adhibenda est lavatio.
flebotomiam vero reprobamus: laxat enim necessario corpora, cum densitatis et constrictionis fluor omnis indigeat, et non avertenda set retinenda materia videatur. est preterea gravius flebotomia contraria, cum non retento fluore passionis, effusione sanguinis accedente, medicinali manu adiecta facile pereant egrotantes tanquam duplici damno virium vexate.
Alexander Philalithes appellatus primo libro fluorem diffiniens muliebrem ait vehementem sanguinis esse meatum per matricem extento temporis spatio, cum non solum sanguinei verum etiam diversi coloris videantur ferri liquores. Demetrius autem alium dixit album, alium nigrum, alium sanguineum et carnis loture similem ferri liquorem, aut mixto colore concretum. item virtute alium dicit vanum et sine ulla mordicatione, alium molestias ingerentem atque per acrimoniam putredines et sensus dolidos. memorat etiam alterum ex toto ferri corpore, alterum ex sola matrice vel alia qualibet parte. set has differentias significatione discernere longum et inutile iudicatur. omnis enim fluor sive totius corporis sive matricis vel cuiuslibet partis eodem genere curatur, set albus fluor a rubeo difficilius, siquidem per tenues vias secundum veteres fertur. nos autem communi significatione fluorem agnoscimus, cum iugiter loca humectari viderimus differentibus colore liquoribus, tunc etiam pallidam patientem ac tenuatam nutrimento cessante, attestante fastidio, et cum forte graditur hanelat tumore pedibus subinflatis.
differt autem hec passio a seipsa, siquidem nunc sine dolore, nunc cum dolore fluor occurrit, et nunc sine ulceratione, nunc cum ulceratione. ulceratio vero tumori adiuncta aut sordida aut limpida est.
quando igitur nec ulceratio nec dolor fluxum comitatur, [in] omnibus utendum est de fluore sanguinis iam dudum scriptis. simplices vero potiones dari non vetamus, ut coagulatum leporis vel vitulinum vel agninum vel cervinum, si fuerit inventum, vel baccas mirte et corium mali granati et corticem pini. quibus omnibus tunsis et cretis, ex hoc pulvere due ʓ in potione dentur, melius autem est si palmole et mala citonia decoquantur, et in ipsa aqua pulvere misso sic bibatur.
quotiens autem cum dolore fuerit fluxus, encolpizandus est succus alice vel ptisane. tunc etiam laxativis et calidis cataplasmatibus utendum, et ferventioribus atque tenuibus cibis. hisdem etiam ulceratio tumori coniuncta curatur. at si sordida fuerit ulceratio, que feculentes faciat ferri liquores, aut limpida limpidos, non aliter quam dissinteriam curabimus, ut nunc purgare, nunc in cicatricem ducere curemus, hiisdem medicaminibus que iam dudum Tardarum passionum docuimus libris et nunc quoque in consequentibus de ulceratione matricis docebimus.
sin vero tardans fluor nunc augmentatur, nunc lenitur, tunc superpositionis tempore, quam Greci epitesin vocant, mitibus utimur rebus; in lenimento vero adhibemus ea que fortificare atque mutare valeant corpus (nam Greci metasincretica vocant), ut vectionem variam, deambulationem, exercitium vocis, unctionem, lavationem, vinum, varium cibum, adhibita etiam paroptesi, et salis usu, et cucurbitis vehementiori raptu remotis, et dropace, et fricationibus nudis manibus et linteolis, psilotro, sympasmatibus recorporativis, senapismo, vomitu ex radicibus, drimifagia, quam nos acerrimam dicimus commestionem, cicli regula coniuncta. tunc natationibus aquarum naturalium atque illisionibus adiectis utemur, et peregrinationibus terrenis vel maritimis, encatismatibus quoque, et pessis lacessantibus. set nunc quoque in fluxu sanguineo flebotomiam recusamus, sive ex brachio sive ex naribus aut fronte faciendam, nisi maior coegerit dolor. hec enim passio constrictionis indiget, non laxamenti quod necesse est sanguinis fieri detractione.
Non solum in viris set etiam in mulieribus seminis lapsus efficitur. est autem egestio seminis involuntaria parvulis intervallis variata, ex qua pallor atque frictio et tenuitas corporis sequitur. set hec passio natura tarda iudicatur atque solutioni ascribitur.
denique cum corporibus irruit aut in superpositionem venerit, constrictiva adhibeantur que miti virtute moderantur. nam producta lamina plumbea et in tenuitatem dilatata clunibus imponatur tota nocte, semotis omnibus venerem commoventibus, ut neque decoros vultus aspiciant, neque fabulis excitentur venerium memorantibus usum. tunc in lenimento passionis adhibeantur localia adiutoria que fortificando partes corpus mutent, depulsa passione.
Matrice debilitata sequitur patientis coheundi fastidium et purgatio proflua, adeo ut per singulos menses secundo vel tertio admoveat. tunc acceptum semen post usum venerium quibusdam mox relapsum, uno vel duobus aut tribus interpositis diebus, quibusdam informatum nutrimento carens moritur, et deficiens tempore aut lapsum refluit, quod Greci ecrisin vocant, aut aliqua perseveratione duratum abortionem facit, quod Greci ectrosin vocant, post secundum vel tertium mensem utero corrupto; vel si paulo tenacius tempore longo permansserit, tempore legitimo vicinante, crudum, id est imperfectum, efficit partum, quod Greci omotocian vocant.
set erit sumenda curatio ex supradictis, ut tanquam tarde solutioni medeamur. et in superpositionibus, quas epitesis vocant, constrictivis utamur adiutoriis. fortificantibus vero ac recorporativis, que metasincretica vocant, in lenimento. oportet denique, non statim refuso semine, adiuvare conceptum [cum nichil sit quod retinendum videatur]. corruptione autem imminente, que prenoscitur cum mammarum marcor accesserit sine ulla manifesta ratione et femorum torpor, tunc corrupto utero ita resistitur ut adhibito silentio supinam iacere faciamus, admoventes spongias pubetenus, pectini, atque clunibus, pusca frigida expressas. sepe enim abhorsus hoc adiutorio detinetur.
Paralisim sustinet matrix ex quam plurimis causis, sepius tamen frequenti abortione vexata. sequitur autem patientes odium veneris, que si cogantur uti, non tamen concipiunt, et ad ambulandum impediuntur. ipsum etiam orificium matricis frigdore torpens et rugosum digitum obstetricis non sentit, et menstrua aut retinentur aut non ordinabiliter occurrunt. tunc per consensum vicinarum partium et urine involuntaria fit effusio aut nolentibus venter profluit, regendi potestate submota, attestante pondere longaonis. set est hec passio tarda et nunc superpositiones accipiens, nunc lenimenta. set superpositio apprehenditur ex gravedine et obtunso sensu partium cum torpore plurimo, lenimentum vero contraria supradictis ostendit. set erit sumenda curatio ex hiis que difficultati ‹purgationis› diximus adhibenda.
Os matricis affectum sive collum per quattuor partes inclinatur et invertitur. digito autem obstetricis in quam partem fuerit inversum sentitur et quibusdam signis apprehenditur. etenim ‹in› obliquum vel latus facta inclinatione, femoris eius tensione cum dolore sequente et aliquando nutrimento cessante, tunc etiam frigido accedente torpore, pes ipse contrahitur cum impedimento gressus et stationis. at si in anteriorem partem, hoc est superiorem partem, facta fuerit inclinatio, urina impeditur, tensio supra pectinem sentitur, standi copia negatur. ad posteriore vero, hoc est inferiora, inversione facta, stercora cum ventositate exient et ingenti difficultate; tunc et sedendi difficultas accidit, et maxime si ad interiora, id est ad initium longaonis, sustollitur. hec universa signa inveniuntur, set hec omnia accidentia stricture sunt signa, quoniam necesse est antecedente tumore vel duritia istam generari passionem.
aliqui ergo ad interiora facta inclinatione immisso digito per podicem matricem correxerunt, atque ita castoreum tritum lana involutum aut bitumen vel liquidam picem iniecerunt. tunc alia die oleum rosaceum et ex aromatibus vaporationes aqua commixta adhibuerunt. in obliquum vero factam inclinationem digito corrigentes mollitivis usi sunt pessis; in anteriore vero mictualibus usi sunt potionibus, addita precordiorum ligatione.
set nos nunc quoque intuendam dicimus passionem, sive tumor sive constrictio fuerit reperta. et accessionis tempore remotis acrioribus sive mordacibus, mitigativis et laxativis medemur; in dimissione vero destructivis, quibus non solum mitigari set etiam passio aufferri probetur. que si forte corpus tardaverit, recorporativis, que Greci metasincretica vocant, erit cohercenda, quorum materias ac prosperos usus ex supradictis sumendos esse mandamus.
Sterilitas multis passionibus comitatur vel ab ipsis exoritur. aut enim non percipit semen, aut acceptum non retinet, aut retentum non nutrit, aut nutritum non perficit. fit autem sterilitas cum forte contra naturam passio maris vel femine corpus invaserit totum aut eius aliquam partem aut ipsa verenda, strictura vel solutione aut mala corporis habitudine, quam Greci cacexiam vocant; item si in genitalibus quicquam fuerit alienum natura vel loco aut superantia vel defectu aut ulcus innatum. cum igitur totum corpus marium contra naturam fuerit habitum, ex nimia libidine debilitate inlata, aut mala habitudine tardatum ex quolibet morbo, minime generabile semen emittit, hoc est, aut debile et tenue aut aquatum aut grassum vel frigidum aut fervens sive corruptum. aut si perseveraverint in corpore vitia, aut veretri caverna obliqua sit, aut non naturali loco constituta, aut ipsum veretrum adductione surreptum, aut in hiis quos Greci ypospadias vocant, non aliter generandi negant officium. item cum forte mulieres nutrimento cessante toto corpore sint tenues aut multa pinguedine subinflate aut tristitia oppresse vel timore. quo ex animi passionibus corpus sibi quoque displiceat, et hac vexatione impedimentum naturali afferat officio; nec in venerem ruat ita ut mente etiam conpati videatur, set usum sui prebens animo non consentiente misceatur; aut tamen sintexi vel habitudine quam cacexian vocant impediuntur, aut abstinentia menstruali, aut ore matricis clauso, aut collo inflexo vel carne aut membranulis obstruso aut duritia densato vel saxitate, quam Greci sclirosin vocant, aut ulcere aut horum similibus obstaculis, vel cecitate seminalium viarum, et propterea femina veluti eunucha permaneat aut, ut plerique memorant, luxuriosis moribus exercita nec regula vite servata ipsa sibi causa sit sterilitatis illate.
oportet ut si debilitate corpus afficitur resumtione fortificemus; si egritudine, cum ratione congrua conformemus, stricturam relaxantes, solutionem constringentes. aut si passio tardaverit, recorporativis utamur; vel si iam dudum ypospadias fuerit masculus, cirurgiam adhibemus. non aliter in femina debilitas resumtione est corrigenda; egritudo tarda recorporativis depellanda; alienitas aliqua in parte genitalium aufferenda; ulcus pro sua differentia aufferendum; caverna aliqua obstrusione cecata circumincidenda. non enim specialis queque passio una atque eadem re impedit conceptionem. nunc quoniam regulares explicuimus passiones, quas Greci dieteticas vocant, veniemus ad ea que cirurgia atque farmacia, hoc est officio manuum vel medicaminum potestate, curantur.
Plurime sunt cause quibus laboriosus et difficilis partus efficitur, quarum altera parientis est, altera nascentis. alii vero etiam tertiam causam addunt extrinsecus accidentem. secundum alios et quarta est, hoc est scematis. secundum Muscionem vero ex omnibus predictis congestio conficitur.
partus autem difficultas a patiente emergens alia parientis animo, alia corpori ascribitur: animo, ut tristitia, timor, ira, gaudium, verecundia, ignotus laboris motus quibus primo partu afficiuntur.
corpori, nunc secundum totum corpus, nunc secundum partem. secundum corpus totum, si multum tenue fuerit et propterea dolores ferre non valuerit; aut pingue nimis, ut motus matricis impediantur cum neque inclinis neque reclinis potest esse parturiens, et eius spatia pressa iunguntur, inruentibus cutibus atque membranis ceteris quibus venter tegitur, que quidem sepe pinguedinis causa lacertosa fiunt et sunt in laxamentum difficilia, cum sit parientibus quedam indulgentia necessaria; aut cum debilitas aut habitudo mala corporis extiterit, et propterea non sufficiat conatibus fortitudo que deponere vel excludere valeat fetum; maxime si maioris fuerit forme, etenim robusta minime pelluntur. quorum tarditati longitudine gemitus non valet se equare doloribus interruptus; et propterea partione temporis non uno atque eodem set crebris impulsibus fetum excludat, ut versa vice si partibus fuerit angusta via, nec incremento uteri dilatata, vel ad exprimendum longe summotis in rotunditate partibus que despuere valeant fetum parvitatis causa pene iactantes, difficultas profecto partus occurrit. item parte aliqua corporis partus impeditur, aut matrice tumente aut aliquibus condilomatibus impedita, aut naturaliter spatio cubilis conducto, aut angusto collo vel inflexo aut ex parte obstruso carne aut membranulis, vel quod parvam habet cavernam, item iniusta veneris cognitione vitiata. parva matrix vero perfecta temporibus difficiles recessus partium fetui subrogat et eius augmenta premit; aut vicina passione possessa, ut emorroidis, et collectionibus in podice constitutis aut in sinu muliebri, quo nascentis transsitus impedimento tardetur, aut vesica lapide obstrusa vel oppresso longaone stercorum retentione. inter ipsum enim et vesicam matrix constituta invalescentibus vicinis opprimitur et conducto spatio clauditur.
ex folliculo difficultas accedit cum tarde relicto matricis fundo recesserit, sive grassitudinis causa tardius inhiaverit, aut rursum tenuitate nimia ruptione celeri atque intemporali ruptus liquores proprios effuderit, qui natura providente lapsui fetus fuerant preparata, atque ob id sero exitu tardatus siccas in partes veniens excludendus difficultatem faciat partus.
extrinsecus vero accidentia huic obstant officio, ut frigus nimium corpus astringens, aut immodicus vapor relaxans raritatem viarum naturali fervore aufferat vires, aut si forte quicquam adiutorio necessarium defuerit obstetrici.
item ipsius fetus causa partus impeditur, cum forte plurimo naturali nutrimento concretus ingentis forme magnitudinem sumserit et propterea necessario coartatur; aut ydropis similem uteri faciat extantiam; aut eius aliqua pars fuerit maior quam membrorum nature conveniat, ut exempli causa caput grande; vel si gibbosus sit, aut aliqua parte membrorum superflua concretus, ut tres habens manus; vel si fetus numero plures fuerint, ut duo vel tres aut eo amplius tunc sibi invicem irruentes obstrusione facta difficultatem sustinent exeundi, ut in teatris fusus populus multitudine nimia quamvis lata ianuarum claudit spatia. aliquando etiam fetus imbecillis aut debilis aut paralisi vitiatus et ideo motu deficiens minime valet adiuvare parientem, cum vi sua debeat ad exitum properare. aut si forte mortuus fuerit, et propterea matricis osculum non distendat, set magis tardando officiat, cum morte gravior sit aut frigidus, ut etiam matrix procul dubio perfrigescat et ob hoc densata claudatur. et non solum si mortuus, verum etiam si corrupto corpore fuerit frigidus. fit etiam difficultas partus cum parvum fetus habuerit caput: non enim valebit longa distendere atque cetero corpori exitum dare aut obstetricis manibus adiuvari.
item scemate oritur difficultas, que quattuor sumit species principales aut enim in caput, aut in pedes, aut oblicus, aut duplicatus venit fetus. set oblicum vel duplicem ferri omnino contra naturam veteres probaverunt. in caput autem vel pedes venientem sola specie a natura differre. cum enim prelato capite descendit porrectis manibus ac femoribus iniunctis, neque ulla inclinatione curvatum omne permanserit corpus, et os matricis fuerit erectum, vel si pedibus ante latis descenderit, similiter manibus porrectis et non inflexo cetero corpore, recto, ut supradictum est, matricis osculo, naturale profecto videatur scema, et propterea partui facillimum. set horum anteponitur primum. cum autem non supradicto ordine descenderit, contra ‹naturam› profecto dicitur scema, et propterea partus difficultatem dabit.
set hee quattuor scematum differentie plurimas mutationum species sumunt. etenim prelato capite descendens contra naturam videbitur si non recto ductu caput matricis feratur in osculum, set aut in anteriora aut posteriora aut obliqua; aut si caput in orificio matricis habeat, reliquum corpus contortum descendat; aut in priora ab orificio aut retrorsum infigat, aut in oblicum se prohiciat, aliquando sine obstrusione, aliquando cum obstrusione. etenim altera manu premissa et propterea in contrariam partem inclinatus, aliquando utraque manu premissa, obstrusionem facit, inclinata scilicet parte membrorum ‹aut› capitis atque humerorum, et aliquando distantibus pedibus atque cruribus, aliquando coniunctis.
item contra naturam videbitur, si pedibus nunc ante latis non recto ductu in osculum matricis feratur, set in anterioribus aut posterioribus aut obliquis incumbens, et nunc sine obstrusione, nunc cum obstrusione, et nunc altero crure premisso et altero interius flexo, et nunc utroque crure; et nunc utraque, nunc altera manu non lateri iuncta set supra caput reflexa, aut utrisque nunc distantibus pedibus duabus in matricis partibus divisim infixis, aliquando duplicatis genibus antepositis in exitum fertur, ita ut plantas capiti iunctas in orificio invenias, aut reflexis tanquam sedens cruribus descendens natibus ante latis.
item in obliquo scemate, nunc supra latus, nunc pronus, nunc supinus, nunc equali positione suspensus, ut immisso digito corporis media nobis occurrere videantur, aut multo inferius latentibus membris non tactu aliqua pars corporis prominens occurrat, ut caput fetus aut crura, at duplex venerit, aut in spinam reflexus aut in anteriora reclinatus, et eius duplicatio spectaverit fundum matricis, caput autem cum pedibus osculum matricis vel versa vice, et nunc pari duplicatione, ut capiti pedes coequentur, nunc iniqua, ut caput aut pedes existere videantur, erunt singule differentie considerande.
traduntur autem femine magis quam masculi difficultatem partus inferre, siquidem sint motu tardiores et sepe supino scemate venire videantur, masculi vero proni cum celeri motu.
omnium autem supradictarum differentiarum alie aliis peiores esse noscuntur, ut parientis minor forma quam magna, item nascentis mortuum corpus quam debile vel inbecille. ex quattuor autem predictis scematis, que in capite nascuntur et secundum naturam efficiuntur exoptabiliora sunt. et antelatis pedibus oblico exoptabilius. duplex vero omnibus predictis gravius. erit enim primo replicatio adhibenda. tunc etiam correctio, ut recto descensu feratur, et magis antelato capite quam pedibus, aut obstrusione remota quam coniuncta. Illud enim solius indiget correctionis partium in altiora. item nullo premisso membro, hoc est manu vel pede, levius est quam si horum quicquam fuerit comitatum, et tunc magis si duorum membrorum fuerit adhibenda correctio: erunt enim reddenda procadentia, tunc obstrusio resolvenda atque pravitas corrigenda. set in obliquis supinum gravius est scema quam si fuerit in latus. item supino gravius est pronum: facilius enim osculum matricis obtrudit, nullo spatio immittendis manibus derelicto mutandi scematis causa. item si iniqua fuerit parte fetus obliquus, quam si equa, levius iudicatur: ut enim possit mutari scema partes difficile teneri possunt.
in duplicibus vero si duplicatio superiores spectaverit partes, erit correctio celerior quam si inferiores. summitatibus enim corporis superius remanentibus subiecte partes medie nostris tactibus occurrunt. quot enim profecto non possunt ‹[…]› set hoc scemate peius est si in contraria sui fetus fuerit inclinatus quam si in spinam refractus. etenim si officium decisionem exegerit, facilius anteriore corporis dividuntur. gravius et difficilius duplicato fetu scema est iniqua parte corporis factum, quam si equa fuerit lance libratum. in isto enim facile obstetrix quam voluerit partem invertit et interius faciet remotum.
Erunt preparanda officio obstetricis aqua frigida vel calida, oleum. decoctio fenugreci sive radicis malve aut lini seminis, spongie molles, panni mundi, tenere fasciole, ova non cocta, et species multe odoramentorum non percutientium, clistere, scalpella, flebotomum.
in hiis igitur que strictura difficultatem partus incurrunt vel conductione ‹regionum› per quas fetus egeritur, sive frigore aeris, sive duritia corporis, sive cavitate clunium, aut brevitate matricis e natura veniente, aut cruditate nubentum puellarum et iniusti temporis conceptione, aut pinguedine partibus pregravatis et impressione turgentium membrorum, aut mestitudine vel timore aut collo matricis flexuoso, aut siccitate earundem partium sive qualibet causa, dimissionis erit sive indulgentie tempore primo adiuvanda pariens fomentis iugibus olei dulcis et calidi vel decoctione fenugreci ac lini seminis aut malve, aliquando et ovorum liquoribus admixtis. sic enim indulgentiam sumere poterunt partes oppresse, vel ipsius transitus difficultas humectata exeuntibus membris lapsum facilem ministrabit. tunc etiam cathaplasmatibus lini seminis et pollinis aut fenugreci ex oleo aut aqua mulsa confectis pubetenus usque ad umbilicum atque clunibus impositis medebimur, atque in sessionibus, quas encatismata vocant, laxativis utemur, addita spongiarum vaporatione, mox rapientes humectationem cutis ne frigore partes afficiantur. hiis vero que etiam dolore pulsantur erunt vesice oleo calido plene femininis apponende vel sacelli calidis pollinibus impleti. et erit adhibendus motus fertorio, sive animalium vectatione sive hominum ministerio manuali, aere mediocriter calido, altiori scemate locato capite parientibus. latens enim motus atque sensim adhibitus ire in exitum admovet fetum.
oportet etiam timentem feminam consolari et in audaciam provocare, quo ferendo superet periculum; ignaram vero partus, nunc primum labore degustato, occurrentibus doloribus spiritum repulsum ad ilia revocare. item defectu lassatas impercussibilibus odoribus resumendas esse mandamus, ut mali citonii, panis, cucumeris, puleii. debilis autem si erit pariens vel longua egritudine fatigata, erit cibo nutrienda captata indulgentia laboris.
pinguem autem mulierem lecto locabimus pronam atque ita genibus incumbentem se sustollere iubemus, quo omnis ventris tegmina, hoc est cutis et cetere membrane, a matrice recedant. sic quoque que natura concavis fuerit clunibus erit locanda ut matrix decadens ad interiora recta linea ducatur ad suum collum sive osculum. tunc immisso digito ceroto molli tincto vel aliquo laxativorum succorum pinguedine erit osculum matricis ungendum et sensim differendum et quodam circulato ductu, si clausum fuerit, aperiendum.
matricis etiam colla si flexa fuerint, corrigantur, aut si quicquam fuerit turgens obstaculum, reprimatur (quod si fieri non potuerit, decidatur), aut turgentes extantie, quas Greci condilomata vocant, vel membrana obstrudens, aut caro innata, aut horum quicquam simile obsteterit partui, aut egestionum naturalium retentio. erunt stercora clistere retrahenda ex oleo et calida aut aqua mulsa. urina vero excitetur, aut si lapidis fuerit obstrusio, ‹ad› spatia vesice revocetur. at si folliculus non hyaverit, pulsu digiti loco precavato, divisura est facienda. si autem eruptione propria folliculus fuerit effusus, ut antequam fetus imminet evacuetur, atque siccatus faciat difficilem partum, erunt per clistere lenes iniciendi liquores in muliebrem sinum, et fenugreci aut seminis lini decoctio vel hivisci radicum.
at si forte contra naturam fuerit fetus venientis scema, erit naturale reddendum. et si prelato capite descendens magnitudine ipsius capitis os vulve clauserit et exire non poterit, intrinsecus repellendus est et immittenda sinistra manus preuncta, detonsis unguibus ne ulla partium punctio sequatur. tunc illo tempore quo naturaliter matrix suum aperit osculum (hec enim vicissim facit per ipsum) digiti in longitudinem porrecti et sibi invicem conducti immittantur. quibus apprehensus fetus sine ulla cassatione educatur, pariente suis conatibus adiuvante. si enim ullo tempore quo se clauserit matrix certamine quodam violento id faciat, profecto contra naturam veniens fetus, et ipsa pariens leditur et obstetricis intentio minime perficitur. facilius etiam fetus adiuvatur si contrario scemate quo fetus vertere voluerit pariens iaceat, ut exempli causa supra dextrum latus, si in sinistrum fetus fuerit inclinatus, aut versa vice. supina vero et humanioribus secundum clunes stramentis ut descensibilis facilitas accedat, si se ‹ad› altiora sustulerit fetus aut superioribus incubuerit partibus. prona vero et suis genibus incumbens, si forte ad clunes fuerit inclinatus.
set si obstrusione facta supradicte fuerint inclinationes, erit primo ab ore matricis submovendus atque suspendendus, ut aliquantum distare videatur, et tunc secundum naturam corrigendus. si autem manum premiserit, ceteris corporis partibus intus clausis ac retentis, non erit adducenda, ne maior fuerit obstrusio reclinato interius capite, et ob hoc impossibili eductione articulis potius evellatur aut sola manus abstrahatur. quapropter humero nascentis digitis infixis impulsu quodam sublevatio facienda est, atque ita cum in matricis cubile verse fuerint partes, erunt corrigende flexo cubito atque lateri et femori sue partis coniuncto, extenta scilicet manu, ne ullo obstaculo partus impediatur. set si utreque forte manus procadentes exierint, erunt utreque summitates humerorum digitis impellende et sublevatione quadam interius revocande. tunc etiam brachia revocanda, et inflexis cubitis lateribus et femoribus sue partis adiungende manus, et apprehenso capite sensim educendus fetus. set si natura breve fuerit caput et ita procadant manus, correcto capite si fuerit inclinatum, apprehensis manibus educendus est fetus.
si autem pedibus antelatis descendens in aliquam partem fuerit inclinatus, erit corrigendus et recto educendus ductu, non aliter quam si capite venerit antelato. set si alterum forte premiserit pedem, rursum non oportet educere fetum altero pede interius flexo, set immissis digitis secundum pubem nascentis impellantur loca donec cubili matricis revocentur. tunc immissa manu aliud crus simplicandum et alio cruri iungendum, ut pariter porrigantur. set si utrumque pedem premiserit, flexa interius altera vel utraque manu, rursum fetus sublevetur et eius manus relocentur. si vero distantes pedes distantibus matricis partibus incubuerint, erunt coniungendi et recta linea ori matricis opponendi. set si genibus antelatis venerit, erit non aliter revocandus, et sublevatione facta correctis cruribus educendus pedibus antelatis. si autem prelatis natibus venerit, supradicto modo sublevetur, et resimplicatis cruribus manibus quoque correctis ac suis femoribus iunctis educatur.
at si oblicus venerit, vel supinus vel pronus, erit sensim supra latus vertendus, quo immittende manui detur locus. set si supra latus veniens descenderit, immissa manu sensim erit vertendus. set si iniquum erit partium libramentum, ut altera pars ori matricis plus ab altera vicinetur, erit magis interiori favendum ut sue exterior correctioni consentiat. si vero obliquitas fuerit equalis, ut in partita corporis longitudine ori matricis medium videatur obiectum, erit melius, si fieri potest, caput prius in exitum provocare. est enim hoc melius scema ut latiora prius egerantur, neque maneant manus.
set si duplex descenderit et duplicatio summitatibus corporis fuerit coequalis, hoc est pedibus et capite, erit resimplicandus interius repulsis cruribus. si vero iniqua fuerit duplicatio, erit primo invertendus, ut fundo matricis duplicatio reddatur, tunc resimplicatus, ut supra diximus, educendus.
set si plures fuerint irruentes fetus, erunt similiter interius sublevandi ad matricis cubile, et tunc singuli educendi.
hec omnia leniter et sine quassatione facienda sunt ab obstetrice, ita ut frequentius oleum calidum et predictos succos fenugreci et lini seminis et malve cocte locis ipsis infundat. hac enim diligentia laxus exitus infanti preparatur ut sani evadant et pariens sine vexsatione servetur.
set si forte in eductionibus quas faciendas docuimus resistere difficultatem viderimus, aut magnitudine fetus aut morte aut vehementi qualibet obstrusione, erunt vehementiora necessaria petenda.
Nunc extrahendi sive decidendi fetus rationem prosequimur. etenim si ante vite exordium fuerit corruptus, parientem tamen servandam esse necessarium dicimus. denique impendens periculum predicantes, irruentibus demum febribus et consensu nervorum et aliquando nimietate tumoris, ita ut cancrena ibi efficiatur, et propterea vite spem tenuissime superesse, soluto corpore defectionibus in sudorem et frigidum torporem, pulsu minuto vel submerso omnino, cum acutis febribus, tunc mentis alienatione et membrorum raptu, indignatione nervorum, nec tamen relinquendum solacium curationis.
laborans igitur mulier principio locanda est supino scemate, ita ut postrema pars corporis declinantis iaceat stramentis superior altioribus, lecto scilicet firmo et stramine resistenti, ne mollia cedendo submissis clunibus usui medendi officiant. tunc patefactis femoribus atque curvatis superius ad umbilici partes, erunt pedes in sponda lecti singuli in suis partibus firma positione locandi, atque ita ex utroque latere ministris astantibus corpus tenendum vel fasciolarum nexibus torax laborantis inligetur lecto, ne dum fetus extrahitur laborantis quoque corpus sequatur et conatum minuat medicantis. sedeat igitur medicans paulo inferius, ut manus eius laborantis pedibus coequentur. tunc distentis fibris sinus feminini ex utraque ministrorum officio, manus sinistra inhiciatur: est enim in hoc usu dextre preponenda facilitatis atque munde operationis causa. conductis igitur capitibus digitorum in deductione coni et ori matricis iniectis, queratur locus embriulco ferramento aptissimus, quo appositum non facile dilabatur.
denique si fetus capite antelato descenderit, apta dicimus loca penetrationi ferramenti occipitium, oculos, os. si vero etiam latus, iugulo aut inter costas embriulcus melius infigitur. si vero pedibus antelatis descenderit, erunt sub pectine aptissima penetrationi ferramenti loca et laterum media et iuguli. quando autem nullus ex supradictis inventus fuerit penetrationi locus conveniens ‹[…]› tunc tepefacto embriulco et dextra manu apprehenso nutum sinistre manus digitis pretectum sensim ori matricis inferatur, et quocumque predictorum loco infigatur. tunc medicans eiecta manu foris embriulcum ministro tradat. eodem modo etiam alterum immissum alii parti infigat quem similiter ministro tradat. ita tamen equaliter infigantur, ut cum conari ceperit, equaliter adducere possit. minister vero iussionibus medicantis inserviens sensim evocet fetum, et neque iniquo conatu ac iugi agitet neque facili indulgentia deserat. recurrit ‹enim› membrorum si quid fuerat evocatum indulta tenacitate dimissum, et ante facte evocationis minuendo beneficium tollit, ad id quod fuerat redeundo.
si vero ulla forte obstrusio fuerit consecuta, medicans immisso demonstratorio digito inter matricis osculum et obstrudens corpus circulato ductu orificium aperiat ut strictura solvatur, et quicquid ibi corrigendum est corrigat, frequentius oleo calido et succis ipsa loca irrigans. cum vero competenter infans secutus aliquantum foris exierit, superioribus partibus iterum embriulcos infigat, et hec tam diu faciat donec totum corpus infantis egeratur. si autem ille partes infantis que foris emisse sunt nec embriulcos admittere possunt, nec reliquum corpus foris exire permittunt, et si aliqua pars infantis multum grandis sit, aut pecus mortuum sit, ut nec girari nec exire possit, restat ut membratim conscissum aufferatur.
et si folliculus procadens intus non poterit revocari nimie obstrusionis causa vel fetus mortui (quod quidem conicitur cum neque rubri coloris neque calens fuerit, set lividus atque frigidus et nulla vibratione pulsatus), erit primo pannis involvendus ne manibus dilabatur. tunc sensim adducendus donec sequentia promantur, atque ita ab articulo humeri decisio facienda. hoc etiam est adhibendum si crus fuerit ante latum. tunc etiam digitis versato residuo corpore insertione embriulcorum perficienda detractio. set si forte due precadant neque adducenti in exitum consentiant, eodem modo quo unam decidendam diximus erunt utreque decidende secundum articulos humerorum. at si capitis magnitudo obstrusionem fecerit, embriotomo digito medio atque salutari pretecto, si ydrocephalus, hoc est aquam intra cutem capitis habens, fuerit fetus, eius capud prius in occiputio pungatur, ut effuso humore vastitate diminuta obstaculo careat. si vero naturaliter fuerit capitosus, ipsum caput manibus confringatur: cedit enim facile nostris inpulsibus novitate ossuum tenera mollities. que si restiterint, ferramento in occiputio caput aperiatur, ut effuso cerebro abbreviatum concadat. set si totius corporis magnitudine exire non poterit, et in divexum iacens humeros in lateribus vulve habuerit, etiam si adhuc vivat, iugulis eius ferramentum infigatur, ut effuso habundanti sanguine corpus tenuetur. hac etiam ratione ventrem ipsius aperimus si ydrops fit, ut humore effuso intestina eius adducantur. manus etiam ac pedes, sicut prediximus, ab articulis precidimus.
si vero duplicatus fetus sic remanserit, quomodocumque invenitur sic precidatur et tollatur. precisse autem partes in tabula componantur ut universa membra considerentur, ne quid ibi remaneat et post mulieri periculum inferat.
si vero per embriotomiam, quam nos concisionem dicimus, irruat tumor partium ex quassatione veniens, prius quidem predictis succis ipsas partes cum oleo calido irrigamus et paragorizamus. at si forte fluor sanguinis fuerit consecutus, res constrictorias et bene competentes adhibemus, que possint constringere et exsiccare.
Cum fetus in manus obstetricis ceciderit, si folliculus adherens fetui forte remansserit, adhuc servato nexu umbilici, obstetrix substrato panno ne labatur, alteri mulieri in manibus tradito fetu, locum temperare debet appositis manibus, sensim huc atque illuc adducendo extendens ut per ipsum umbilicum evocet secundas, id est folliculum, adiuvante conatibus suis ipsa parturiente. si vero exire tardaverit, excisso umbilico separandus est infans, et reliquum umbilici tenendum, et cum se aperuerit matrix adducendum. cum autem se recluderit, non est conandum, quia si ruptum vel precissum fuerit, statim se intus abscondit. si autem nulla pars folliculi procadens visa fuerit, servata osculi matricis apertione, manus oleo peruncta calido immittatur, et si connaturatione matricis folliculus fuerit absolutus, quicquid in fundum matricis iam descenderit apprehensum extrahatur. sin vero adherens fundo matricis naturali nexu servato fuerit inventus replicatus interius, digitis apprehensus huc atque illuc rotetur, et a naturalibus consensu lentissimo absolutus aufferatur. imperite enim obstetrices recto ductu et grandi conatu secundas evocantes matricem quoque sepius evertunt suis sedibus motam et forinsecus eiectam. set si secunde mites conatus non fuerint subsecute, et orificium tumidum se recluserit ut manus immitti non possit, fomentis, cathaplasmatibus laxativis, vaporationibus, cibis calidis et solubilibus utendum est. laxato etenim tumore indulgentia partium facta, decadunt que fuerant aliena.
Frequentius ex precedenti nimio fervore vel extento tumore aliquando in orificio matricis, aliquando in sinu muliebri, aliquando in ipsa matrice collectiones emergunt. occurrunt autem cum febribus et orrore et dolore et punctione et gravedine locorum in quibus emergunt; et nunc urina, nunc stercora impediuntur; pedes etiam cum corpore difficillime moventur. aliquando autem ex magnitudine collectionis tumor supra pectinem invenitur et extantia turgens tactu apprehenditur. nam ille que in proximis partibus foris emergunt digito obstetricis inveniuntur, ille vero que non in osculo vel collo set in alto, id est in fundo, matricis seu sinu muliebri sunt minus quidem dolores habent, et digitis apprehendi non possunt, frequentius tamen organo patefacte mulieris oculis videntur, et corpus eius tenuatur et deficit et dimissionis tempore sudores in fronte et cervice habundantes occurrunt.
omnes ergo collectiones que in corpore emergunt, ita ut in pinnaculis aut in sinu muliebri inveniuntur, cum mature fuerint, aperiantur supinata egrotante, distantibus femoribus atque ad umbilicum reflexis genibus, manibus subiectis suis partibus et duobus laqueis moderato spatio distantibus fasciola confectis singulis inligatis. si vero valde attenuate sunt, circumcidantur. ille vero que in orificio matricis inveniuntur longuo flebotomo pungantur. tunc perfecta cirurgia, si nullus tumor fuerit in partibus, siccato humore linteolo in pusca vel aqua frigida intincto contegantur, omnique sinu muliebri ex spongia vel lana molli et nova pusca madefacta bene suppleto, linteola hiis que siccatura sunt apposita contineantur ne cadant, contra apposita forinsecus altera spongia pusca madefacta. at si tumor fuerit in partibus, erunt oleo calido atque dulci fovende, et spongiarum vice lanis mollibus extrinsecus contegende. tunc omnia prosequenda que de tumoribus curandis scripsimus. sordida vero vulnera melle cocto et despumato tetrafarmaco commixto bene purgantur, additis egrotanti ciborum melioribus nutrimentis. equalia vero vulnera linteolis vino intinctis completa in cicatricem ducantur vel medicamine diacadmias appellato aut ladano confecto aut molibdo, non sine precautione. servandum enim est ne cicatricis latitudo in se ducta muliebrem sinum faciat angustiorem aut superfluam carnem. set cicatricem intelligimus factam cum ipse partes albe videbuntur sine ulla humectatione, tunc etiam nullo dolore pulsante.
at si in altioribus matricis fuerit collectio constituta, erit prohibenda cirurgia: non enim visui perspiciuntur incidenda. tunc etiam multo superposito corporis rubore naturali non sine periculo dividuntur; set cathaplasmatibus et spongiarum vaporationibus et sessionibus laxativis ac pessariis mollitivis, e quibus est diaquilon, eruptio provocetur. set si predictarum rerum usu fervor non recesserit nec dolor minutus fuerit, adhibenda erunt cathaplasmata varia cicatricem persuadentia, ut ex tritici polline aut fenugreci vel lini seminis sive ordei vel lollii vel cimini vel ervi cum melle et aqua decocti aut decoctione fici, oleo quoque admixto, aliquando etiam ficu cocta et trita et hibisco similiter cocto, terebentina et yri illirica. encatisma fit etiam ex aqua in qua decoctum est laurum et puleium vel marrubium et arthemesia et scopa regia, diptamnum, centaurea et menta et herba salvia. cogit enim tempus exteriores partes acrioribus exercere virtutibus, quo celerius in passione constituta tenuentur et purulenta aperiantur, ne permanens sanies plurimas putrefaciat partes.
denique similia quoque pessaria adhibenda sunt, sicuti est adheps anserinus et ficus diligenter trita, singularum rerum I, resine terebentine ÷ I, rute ÷ III, hyris illirice ÷ II, nitri ÷ II. cum vero pessarium in lana fuerit inductum, in ciprino vel yrino oleo intingatur et sic apponatur. non aliter convenit ex butiro et ysopo et adhipe anserino et gallinaceo et medulla cervina confectum. competenter etiam meline diaforeticum afforis imponitur, quod ex oleo et spuma argenti et cera et resina opopanace et galbano conficitur. sepe autem erumpit collectio in matricis cubile, siquidem sit ferventius. aliquando etiam per muliebrem sinum sanies excluditur, aliquando intestina irrumpens vel veniens per longaonem mixta stercoribus egreditur, aliquando etiam in vesicam erumpens cum urina excluditur, aliquando autem in cubile matricis collectio erumpit, et ibi remanens per cutem ventris foras exitum querit. quotiens ergo in matricem erumpit, eicitur per ferramentum illud quod metrencites dicitur, quo universa medicamenta possunt infundi. si vero ‹in› intestina erumpit, per clistere in longaone medicamen accipiat. si autem in vesicam erumpit, per chateteram. si vero caput foris fecerit, cathaplasmatibus maturata scalpello dividatur, divisura ad inferiora porrecta, quo facili lapsu liquores egerantur, non sine adiutorio scematis et impressionis digitorum. tunc purgata, curatio adhibeatur deinde que carnes valeat innovare.
Vlceratur sepius matrix difficili partu, embriulcia, corruptione medicaminum abortionis causa datorum, et magis agriorum, item ex collectione et ceteris similibus causis. sequitur autem patientem dolor in parte qua ulcus fuerit constitutum et liquorum egestio varia colore, odore, virtute, quantitate, pro ulceris differentia. etenim si ulcus tumens fuerit, dolor grandis sequitur, maxime si in osculo matricis vel collo ulcus positum fuerit, tunc pulsus et fervor incendiosus, tensio, et parva liquoris egestio sanguinolenti et feculenti. at si sordidum fuerit, minuto dolore fluor liquoris augetur, rasione quadam carnis infectus ac tabosus. si vero et cancerare ceperit, odor putridus ibi nascitur et iugis sanguinatio et nigra sanies accedit consensu stomachi, dolor capitis et cervicis cum consensu oculorum et inguinum, febris et tabes corporis, ita ut relaxantia male accipiantur et constrictiva utiliter apponantur. cum vero nondum fuerit ulcus, dolor et humor minuetur, odorque malus recedet ipsaque sanies limpida et coagulata fuerit.
tumenti igitur ulceri congrua est curatio quam ad tumorem matricis supra docuimus. ad sordidum autem ulcus succum ptisane cum melle encolpizamus et tetrafarmacon in oleo liliaceo solutum apponimus, aut aquam mulsam plurimo melle confectam aut in qua decoctum fuerit semen fenugreci aut malve radices aut cantabrum aut lenticula descamata (stringit enim) encolpizamus. si vero diutius sordidum remanserit ulcus, utile est marrubium vel ervum cum mulsa concoctum, farina etiam ervi diligentius trita ea loca complere vel yrisillirica aut aristologia rotunda vel horum similibus eas partes aspergere, tunc cathaplasmatibus ervi farina confectis aut lenticula decoriata aut pani puro melle commixto. apponenda etiam mollis lana matricis osculo supradictis medicaminibus tincta. si vero putredo consecuta interioribus ulcus fuerit in partibus, erit difficilis usus curationis. non enim possumus ad locum ipsum medicamen ponere: quod si inicere ceperimus, etiam sanas partes vexamus. quare omnino intus levioribus utendum medicaminibus, foras vero apponendum cathaplasma tepens ex pane et aqua mulsa, ac demum mortario tritum, tunc tepens est apponendum. item palmule cum pane conveniunt atque lenticula similiter pani commixta et horum similia. inicienda etiam sunt que mediocriter coherceant frigore ac virtute, ut plantaginis succus, uve lupine, poligonii, intibi, singularia aut augende virtutis causa admixto vino austero, aut nunc aqua infecto, nunc puro.
si vero nimietas putredinis excreverit, vehementiores erunt adhibende virtutes, ut decoctio ex vino aut aceto confecta corticis mali granati vel punici, cum foliis rose et turionibus olive, evisci usualis et oleastri atque agrestis. mala citonia etiam ibi decoquantur, et sic aut singulatim encolpizamus, aut etiam alumine mixto vel acacia vel licio vel ypoquistida. melius autem ex hiis singulis decoctionibus encathismata adhibemus. quibus minime proficientibus, adhibenda est unctio diacarti cum aceto, tunc etiam antera aut calcantum cum supradictis liquoribus, et omne quod dissintericis iniciendum scripsimus. posita autem putredo in exterioribus utrum recesserit visu quoque probatur, siquidem cum omnis nigredo ceciderit. aut si in interiora invaserit, tunc abiisse cognoscitur cum dolore minuto et fervore cetere quoque recesserunt molestie. tunc adhibenda sunt laxativa, hoc est tumoribus congrua laxatis enim corporibus reducunt ea que putredine fuerunt alienata. dandus deinde succi melioris cibus parvus in remissione febrium vel doloris, precurato unctione egrotantis corpore.
cum limpidum fuerit ulcus, iam possumus varios cibos et vinum dare, lavacris uti. universo enim resumto corpore, facile poterit ulcus in cicatricem venire, quo tempore bene utimur iniectione illa vini in quo decocta sunt folia rose et mala citonia et mespila et sorba et lenticula et palmole, et ex hiis rebus encatisma utimur. in pessario vero diamoron, lana scilicet intincta, bene apponitur, aut diacadmias aut dialadanu in oleo competenter soluta. que medicamina et afforis ab umbilico in seorsum inducta sicuti cathaplasmata, vel hiis que afforis sunt imposita, altitudinem penetrabunt, et sic poterit etiam emplastrorum virtus afforis inductorum penetrare, et intus posita ulcera ad cicatricem rapere. set quoniam ulcera que non convenienter curata fuerint cancrum in matrice facere solent, iccirco huius curam subiungimus.
Generatur carcinoma in matrice nunc sine ulcere, nunc ulcidum. sequitur patientes dolor pungens atque umbilicum et clunes et crura similiter afficiens, tunc maxime cum gradi voluerit patiens. sequitur etiam inniquitas corporis atque displicens sanitas, torpor frigidus membra percurrens, capitis dolor et nervorum cervicis cum radicibus oculorum, et stupor, gelidus sudor varius per membra, animi difficultas et in usus solitos piger motus, spiratio difficilis, sompnus admodum parvus, cibi fastidium. ulcerato autem carcinomate, etiam tetri odoris liquores egeruntur feculenti, aliquando etiam et tactu nostro turgens ibi duritia invenitur et aspera.
accessionis ergo tempore sumtus cibus aut corrumpitur aut totus reicitur, venter solvitur, tussicula sicca occurrit. in lenimento vero aliqua minuuntur, aliqua in toto requiescunt. in accessionibus igitur mitigativis utamur, et si ullus fuerit fluor, constrictivis, si vero tumor vel fervor, laxsativis. sollicite hec omnia facienda, siquidem ex omnibus que apponuntur cito in peius revocari consuevit. ergo si fluor partium cogerit, bene oleum rosaceum inicitur, vel herbe calicularis vel plantaginis vel intibi succus, singulatim aut amilo parvo admixto aut modico vino in quo cocte fuerint aride rose vel virides aut mellilotum et crocum, que contrita etiam pro pessario sive cathaplasmate apponi possunt. si autem tumor vel fervor fuerit, erit olei dulcis melle concocti mediocriter iniectio facienda, tunc vitelli ovi et adipis recentis anserini sive gallinacei singulorum aut cum fenugreco coctorum. sunt etiam sessiones adhibende et vaporationes tepide atque cathaplasmata mitia que non ingerant set persuadeant laxamentum.
tunc lenimento accedente, erunt resumptione corpora reparanda atque fortificanda et omnis nimietas fugienda, maxime ciborum: nullo enim peccato carcinoma gravius asperatur quam corrupte digestionis. hac diligentia si mulieres in toto non curantur, vel non gravissimis doloribus torquebuntur.
De scemate fistularum in muliebribus partibus constitutarum scribere nolui, siquidem obstetricibus supervacue hoc insinuaretur.
Quibusdam landicis horrida comitatur magnitudo et feminas partium feditate confundit et, ut plerique memorant, ipse adfecte tentigine virorum similem appetentiam sumunt et in venerem coacte veniunt. suppina denique mulier locanda est conductis femoribus, ne febre feminini sinus distantiam sumant. tunc [in] midio est tenenda superflua atque pro modo alienitatis sue scalpello precidenda. si enim plurimum extenditur porrecta longitudine sequetur ‹[…]› atque ita inmodice decissionis largo fluore afficit patientem. set post cirurgiam erit adhibenda cohercens atque ‹[…]› curatio.
Apollonius vero et Sostratus et Filoxenus asseverant quamdam carnem emergentem in osculo matricis femininum sepius implere sinum, aliquando etiam in exteriora progredi in similitudinem caude. set fluor sanguinis metuendus non est in ista superflua carnis extantia. [in] midio igitur ferramento sive digitis apprehendenda atque extenta polipico [id est trium digitorum] spatio a radicibus decidatur. tunc cohercens curatio adhibeatur.
Nascitur thimus aliquando in fibris, aliquando in ipso interiori sinu, aliquando in matricis osculo sive collo. est autem extantia quedam aspera sepe sine dolore, et aliquando rubea, aliquando alba, corimbo similis thimi, unde nomen accepit. in exterioribus igitur positus thimus qui et visu apprehenditur, midio ferramento alienitate extenta, polipico spatio decidatur et cohercens medicamen adhibeatur. si vero interius fuerit alienitas constituta que medicaminibus tolli non potest, malaxari debet.
Ex violento partu et coacervata purgatione aut alia qualibet simili causa ore matricis sepius rupto hiatus nascitur. si igitur recens fuerit et sine ullo tumore, erit frigidis et cohercentibus curandus virtutibus, quibus cito in cicatricem cogatur. si autem partes intumuerint, laxativis mitigentur. si vero callosus fuerit hiatus, primo emolliatur; quo relaxato, si callositas remanserit, apprehensa scalpello decidatur. sic enim leviter sanatur.
Frequentius in partu ruge que in orificio matricis fiunt accepta soliditate condilomata, que nos tubercula dicimus, faciunt. que si cum fervore fuerint, paragorizanda sunt, deinde commalaxanda, novissime cirurgia tollenda. sic enim facillime cicatrizantur.
Emorroydes raro generantur in veretro feminino, sepius autem in matricis osculo sive collo. aliquando enim dilatari videntur ultra naturam sui vene sive arterie, atque emorroydas efficere. sequitur igitur patientes sanguinis fluor plurimus difficile purgationis ordinem servans, set magis inordinatis errans occursibus; tunc pallor, virium defectio, aliquando etiam gravedo et nulla sanguinis egestio. apprehenduntur autem cum digestis partibus apparet quedam extantia, accessionis tempore sanguinea sive rubra cum dolore, levior tamen atque mollior tactu, in lenimento autem rugosa atque sine dolore sublivida. ille vero que intus sunt, licet non videantur, ex aliis tamen signis apprehenduntur: primo enim preter solitum tempus fluor sanguinis irruat plurimus; cum vero cessaverit, nulla sanies emanet. quod quidem si latuerit, nullum faciet periculum curationis, siquidem plurimus fluor sanguinis eandem poscere diligentiam videatur quam superius de fluore sanguinis scribentes plenissime docuimus. differunt autem a se emorroides natura quod quedam simplices et humide sunt et molles et lenes et breves, alie vero sunt durissime et dolore omnem vicinitatem percutientes, grandes et aspere, propter difficultatem sinthomatum difficile curabiles, et quod in alto sunt ‹et› non videntur. ille vero que simplices et humide sunt cumque lenitate inveniuntur, leniter sanantur.
oportet ergo accessionis tempore, si dolor nimius fuerit, ea apponere que ad fervorem vel tumorem matricis poni iussimus. dolore vero recedente, si plurimus sanguis fertur, ea que constringunt et encatismata staltica adhibemus, ipsasque emorroydas pulverizamus cortice mali granati trito cum galla, et frigida cum aceto tangimus, vel acaciam et ypoquistidam in vino solventes illinimus. tunc lenimento accedente, resumpta patiente, eo scemate quod superius docuimus, sarcolabo ‹vel› midio sumende emorroides atque tenende et adducende, et polippico spatio inferius scarificande, non ut inferius omnis sessio decidatur. tunc cohercens adhibenda curatio, quam Greci estimmenon vocant, hec est que frigore et virtute sua partes coherceat. est etenim ratione carens post decisionem medicaminibus uti scabiosis e quibus humores exorti generent periculum patienti.
Procadit sepius matrix ex inerti embriulcia, vel immoderato tractu folliculi, aut saltu nimio patientis, vel pondere imposito, vel per casum in latus, vel aliquo ictu, vel spiritu pressius retento, aut ex aliis quibuscumque similibus causis.
aliqui igitur totam cadere dixerunt membranis quibus tenetur percussu hyantibus aut aliqua causa laxatis, non aliter quam si paralisi vexentur; item alii ex parte cadere dixerunt.
oportet igitur, cum recens fuerit casus matricis (quod dinoscatur cum ea adhuc sanguinolenta et sine tumore est), aqua frigida vel pusca diligenter eam lotam digitis vel spongia rotunda retrorsum pellere et revocare, muliere supinata cruribus distentis. tunc relocatione facta implendus sinus muliebris spongia pusca frigida infusa vel lana, et conductis femoribus addenda ligatio, sublevatis leniter clunibus stramine subiecto, vel pedibus lecti ad inferiorem partem constitutis, addito fulcimento, ut iaceat patiens submisso capite humilioribus stramentis, inferioribus partibus altius sublevatis. tunc abstinentia cibi usque ad tertium diem adhibenda ac deinde cibus dandus parvus simplex et alternis diebus; atque correcta relocatione adhibenda resumptio non sine cautione.
at si iterum decadens exierit, erit primo clistere simplici venter evacuandus, et sic revocata matrice patiens submittenda usque ad pubem in decoctione mirte, lentisci, rubi, rosarum, mali punici; et ungenda matrix acacia vino soluta aut galla et quibuscumque similibus. tunc lana muliebri sinu est immittenda vel spongia eodem humore intincta.
set si foris constituta plurimo tardaverit tempore iam frigida, aliquando etiam manifesto tumore possessa, ita ut exercitius doleat, aut si paralisis causa ceciderit, erit aqua calida vel oleo dulci fomentanda vel fenugreci decoctione aut lini seminis aut malvarum, et sic revocanda est, et omnibus calasticis curanda. tunc si tumori aderit magnitudo, adhibenda flebotomia et cetera laxativa paralisi congrua vel maiori tumori sufficientia. cum autem frequentius revocata ceciderit et effecta fuerit cronica, bene tunc revocabimus si stalticas cucurbitas sine scarificatione lumbis et utrimque vertebris imponimus. utendum etiam epithimatibus ex malis citoniis confectis et palmulis thebaicis; est dyayteon emplastrum apponendum, et omne corpus fortificandum analenticis cibis. tunc addito clunibus sinapismo atque pubetenus pectini usque ad ruborem cutis acrioribus fricamentis, ut sinapis pulvere, metasincriticum pessarium apponendum, quod constat ex nitro et uva passa et ficu intunsa.
si vero frequenti casu alienata aliqua ex parte nigrum venerit in colorem, utimur medicamentis quibus cancrum ‹tollere› consuevimus, vel ferro nigredinem alienatam et mortuam ‹[…]› sic nos eam tollimus. si vero sepius cadendo fuerit ulcerata et connaturata fibris feminini sinus, ut quidam memorant, adeserit, cum non recta linea partium discretio fieri possit, placet nobis causa salutis sic eam dimittere, siquidem plurimas mulieres sic diutius vixisse antiquitas asseverat.
Obstruditur sepius osculum matricis, nunc cicatricis conduction ex antecedenti ulcere, aliquando tumore aut callosa duritia derelicta, qua passione femine virile semen accipere prohibentur, aut si acceptum tenuerunt, perfectum fetum reddere. organo vero patefactis mulieribus et oculis videtur et digitis apprehenditur. invenitur enim osculum concadens sive conclusum atque callosum; set si tumor fuerit, rubrum cum inflammatione. quotiens ergo inflatum et rubrum cum fervore videtur, omnibus ad fervorem matricis facientibus utimur. recedente vero fervore, callum in medium dividimus et ex utraque parte latius precidimus, ne rursum cicatrice concurrente osculum matricis claudatur.
Differt hec passio a se ipsa nunc genere, nunc loco. genere, siquidem puelle atrete, id est clause, nunc ab ipso ortu creantur, nunc ex accidenti aliqua passione clauduntur, cum forte ipsarum partium aliqua ulceratio precesserit, que amplexu mutuo concurrens faciat unam partium cicatricem. loco vero differt cum nunc in pinnaculis aforis fibrarum connaturatione sibi coherentibus obstrusio constituitur, nunc in medio sinu muliebri, nunc circa osculum matricis, cum vel pulpa in eisdem locis ex accidenti aliquo adnascitur, vel connaturatio partium ulla irruente passione vel membrane obstaculum ab initio cognoscitur. quotiens ergo afforis in pinnaculis fibrarum connaturatione obstrusio facta fuerit, mulieres impediuntur ad usum virorum et ad purgationem et ad conceptum. si vero pinnaculis patentibus in medio sinu muliebri clausura fuerit, commixtio viri et conceptus impediuntur, siquidem menstrua per cavernas vesice administrata per urinam effunditur. quotiens orificium matricis clauditur, nec concipiunt nec purgantur, viri tamen usus ‹non› impeditur. si vero impedimentum illud quod orificio positum est pertusum fuerit, etiam purgatio effici potest, conceptus tamen denegatur. cum vero cavernacula recta linea contra matricis osculum fuerit constituta, etiam conceptus fiet sepius, set perfectus minime reddetur fetus.
apprehenditur autem hec passio visu, tactu, interrogatione. visu, ut si in pinnaculis fuerit clausura, organo patefactis mulieribus videbimus. Si vero in medio est pulpa vel membranum post pinnacula immissis digitis in medio tactu sentitur. separatur autem an pulpa sit an membranum quod impedit ab eo quod pulpe solidiores sunt et duriores, membranum pressum et molle sit et cedat. interrogatione, quia si orificium ita clausum sit ut non possit de organo videri, ipsa mulier relatione sua instruere nos potest ad que officia impediatur.
ex omnibus autem differentiis quas prediximus facillime curari possunt que in pinnaculis habeant membranum, siquidem durissime pulpe cum ingenti difficultate precidantur, et moleste sanguinent, et nisi sollicite fuerint curate, cito renasci possunt. membranum autem et facillime tollitur, et sanguinationis metum non habeant nec aliquando renascantur. cum ergo curari ceperint, componende sunt supine patentibus pedibus. et si in pinnaculis inventa fuerit obstrusio, scalpello medietas dividenda est usque ad inanitatem. si vero in medio sinu fuerit impedimentum inventum, simili modo curabitur. si cum caverna est membranum, illuc infixis ancistris rumpendum est et tollendum. si autem pulpe fuerint invente, in girum precidende sunt ferramento illo quo polipos tollimus; et ita sollicite secandum ne aut vesice collum aut longaonem tangamus, ne incipiat turpiter aut stercus aut urina exire. si autem in orificio fuerit clausura et sine caverna fuerit, flebotomo medietatem sollicite dividamus, et infixo ancistro extendentes siringotomo precidamus. si autem occurrente purgatione intus sanguis remanserit, siquidem clausum orificium nichil foras emittat, post sectionem trumbos illos purgationis qui intus remanserant, si potest fieri, statim tollere debemus. si vero impedimentum aliquando occurrerit, altera die bene eos excludimus. post sectiones vero, qua diligentia vulnera sint curanda retro frequentius est ordinatum, ita ut cum ad cicatricem rapi ceperint, priapisco medicamine quod ad cicatricem facit illinito, usque ad plenam sanitatem non inde recedat, ne iterum partes cohereant.
scio me retro ad inspiciendam valitudinem mulierum sepius organi mentionem fecisse, et quoniam nisi insinuata fuerit disciplina, quatinus hoc ipsum fieri possit, occurrente necessitate obstetrices facere non audent, ideo placuit nobis ut etiam hec geneciis adderemus, ut ex rebus huic operi necessariis nichil pretermisisse videamur.
itaque supinam iactans eam que inspici habet fasciam longuam accipies et mediis partibus eius duobus laqueis factis, ita ut inter se vacuum cubitum habeant, laqueis ipsis manibus mulieris immissis medietatem que interest cervici eius trahicies. deinde reliqua fascia sub anquilas missa ad manus alligabis, ita ut patefacti pedes eius ventri cohereant. deinde accepto organo et uncto priapisco, quem Greci loton dicunt, aliquantum eam ad prunas calefac. deinde sine quassatione per priapiscum inhice, susum scilicet axe posito; etiam ministro iube ut aperiendo organo axem torquere incipiat, ut paulatim partes ipse aperiantur. cum vero post visum tollere organum volueris, ministro iube ut iterum axem torqueat quo iterum organum claudere possit, ita tamen ‹ut› dum adhuc patet sic aufferatur, ne universa clausura aliquam teneat et nocere incipiat.
cui etiam necessarie adiungimus pessariorum et omnium medicaminum compositiones que ad valitudines earum facere possunt, et ad servandam pulcritudinem ab antiquis diligenter scripta sunt.
Ad fervorem, duritiam, vulnus, et declinationem.
Initium cure matricis que fervorem habet aut duritiem aut declinationem aut vulnera ‹aut› que difficilis sit ad purgandum. adhibes ergo sic encolpismos. conficis sic. semen lini, fenugrecum, alteam manipulos singulos, caricas V. coques donec succus fiat, cui succo admisces succum ptisane et uteris per triduum. intermisso biduo conficis pessarium quod duritiem, fervorem, et tumorem et constipationem tollat. conficitur autem sic: adhipes gallinaceos, anxungiam, adhipem anserinum, medullam cervinam, ceram albam, ceram puniceam, thus masculum, masticen, oleum lentiscinum vel commune, cerusam, butirum, hoc totum equali pondere mittes et conficies pessarium et subicies.
+Aliud pessarium ad menstrua provocanda.
Aliud pessarium adhibendum ei que legitime non purgatur. opopanax, ruta viridis, mirra troglodytice, ana ÷ I, seperatim terantur et post in unum misceantur. quibus admisces mellis limpidi quod sufficit et superpone.
+Aliud.
Item aliud ad menstrua provocanda. Recipit sulphur vivum, opopanacem, castoreum, rute viridis folia, oleum ciprinum, terebentinam, butirum, ana ÷ I, nitrum rubeum ÷ II, cere ÷ VI, medulle cervine ÷ I, cum oleo veteri commisces quantum sufficit.
+Ad idem.
Pessarium laxatorium quod adhibetur post secundum grafadium. conficitur autem sic. cere ÷ II et S, adipis anserini, taurini, olei rosei, ana ÷ II, terebentine ÷ I et S, ysopi, ceroti, butiri, medulle cervine, ana ÷ I. tere et uteris. post hec reparata virtute purgatorio oportet uti theodorito, et interiectis XV diebus pigra accipiat eventu dextro per triduum, et sic adhibeantur ea que menstrua provocent, et reversa est purgatio tempore consueto.
+Pessarium ad concipiendum.
Pessarium conceptorium valde mirificum. in ‹ lacte asino› lanam involves et apponis per diem ad orificium matricis post menstrua, quod in nocte tolles et cum viro suo coheat. statim concipiet.
+Ad idem.
Aliud pessarium conceptorium. ‹op›obals‹amum›, peuce‹danum›, aristolo‹chiam, ana ʓ I, mirram› coconidi‹um›, medullam ‹cervinam, ana ʓ› I, ad‹ipes anserinos ʓ III›, opopanacem ʓ I, oleum roseum. contere et suppone, et per horas duas contineat, et postea subtrahe et concumbat. continuo concipiet.
+Aliud ad idem.
Aliud conceptorium. ramusculos ‹centauree› contere in oleo ‹roseo›.
+Aliud conceptorium.
‹fel caprinum›, ciminum. contere in oleo sicionio et roseo.
+Pessarium laxatorium.
adhipes paste, anxungia, adhipes anserinos, ceram punicam, ana ÷ I, olei ciprini ÷ III. misce simul et utere.
+Pessarium mitigativum.
Pessarium quod paragorizat, hoc est quod mitigat omnes dolores, et ad omnes inflationes. fenugrecum, seminis lini succum, oleum dulce, ana ÷ I. coques succum et oleum usque quo consumatur succus, et mitte ceram punicam ÷ I. depone ut infrigidet, et mittes adhipes de pasta ÷ I, adhipis anserini ÷ I, medulle cervine ÷ I. gelet et utere.
+Pessarium constrictivum.
Pessarium iscemum ad fluxum. gesasteram, thus masculum, amilum quod tritico infuso conficitur, ciminum album, ana ÷ I. tundes et cribellas. alibi guttam ammoniaci teres ÷ I. postea commisces omnia et utere et miraberis.
+Aliud pessarium ad idem.
Item aliud. licium super carbones ponis in vase et super mulierem sedere facias et eam fumigabis. expertum est.
+Ad concipiendum.
Pessarium ad conceptionem Anetonis philosophi. medulle cervine, cere punice, diaquilon, ‹olei liliacei, olei nardini,› succi ysopi, anxungie, adipis paste, butiri, ‹ana ÷ I, resine› terebentine ‹÷ III.› commisce et utere.
+Ad fervorem.
Pessarium ad nimium fervorem matricis vel ad cocturam que semper nascitur ‹ad› intertrigines. recipit crocum ʓ I, cere punice ʓ I et S, adhipis anserini, ysopi, medulle cervine, ana ÷ I, mellis ʓ I, albuminis ovorum ʓ II, olei rosei quod sufficit.
+Ad duritiam et tumorem.
Si duritia matricis fuerit aut inflatio, pessarium calasticum quod conficis sic. recipit cedrie ÷ I, adhipis fasiani, butiri, ana ÷ II, medulle cervine, terebentine, ana ÷ III, cere ÷ VI, olei nardini ÷ II, olei liliacei ÷ VI, axungie ÷ III, adipis anserini ÷ I et S solves species, et ammisce oleum, et temperato medicamine curabis. effectum primo encolpismo parabis, et sic curabis de isto medicamine.
+Succos fenugreci, succos lini seminis, succos ptisanaceos, singulos calices minores, mellis meri I. hoc per triduum facis et sic medicamina adhibes ut nullum sit impedimentum.
+Ad dolorem.
Si dolor fuerit aut impedimentum ad ambulandum, pessarium calasticum aliud facias. recipit ovorum gelamina elixata ʓ II, croci ʓ IIII, ysopum farmacicum ʓ IIII, medulle cervine ÷ II, cere punice ÷ II et S, adhipis anserini, terebentine, ana ÷ I. medullam et ceram et adhipem et resinam coques, species vero tunsas et ad pulverem redactas cum gelamina ovorum immisces ‹in› illud quod decoctum est tepidum, et uteris.
+Ad matricis conclusionem.
Pessarium ad conclusionem matricis. spice indice, adhipis gallinacei, ana ʓ IIII et S, anserini adhipis, anxungie, adhipis taurini, medulle cervine, olei nardini ana ʓ IIII, succi ysopi ʓ IIII et S, cere punice ʓ III. commisce et uteris.
+Ad infrigdationem et dolorem.
Pessarium ad infrigdationem matricis et que sub umbilico dolet. purgat et relaxat et menstrua deducit sine dolore, et purgat dolorem et facit ad eas que non purgantur et ad conceptum. recipit hec: spice nardi ʓ X, faci gallici ʓ II, aluminis iudaici ʓ II, ligni balsami ʓ IIII, calami aromatici ʓ VII, croci ʓ I, libani, yris illirice, ana ʓ IIII, costi, bdellii, ana ʓ III, mirre trocloditice ʓ II, terebentine ʓ XVI, staphisagrie eminam I, mellis eminam I. confice simul et utere.
+Pessarium desiccativum.
Pessarium desiccatorium ad reumatizantem vulvam et ad omnem scabiem. recipit stipeum ʓ II, thus masculinum ʓ III, plantaginis succum adhibes et pones ad usum [alborem ovi et utere]. stibeo et thure facto pulvere de succo plantaginis consparges et siccetur. quando volueris uti, teres cum albore ovi et uteris.
+Ad vulnera.
Pessarium magnum ad vulnerationem vel ad omnem scabiem nimium probabile. recipit hec. thus masculum, mastix, cerusam, gesasteron, ana ʓ IIII, cera punica ÷ I, ponfolygon ÷ VIII. hec omnia tere sine ponfoligo et mittes vinum album modicum et teres. postea mittes ponfoligon et solves ceram et oleum liliacium ÷ I. commisce et utere.
+Pessarium ad conceptum.
Pessarium ad conceptionem mirificum, experimentatum. recipit hec. spica nardi, ‹costi› folii, ‹mirre, ana ʓ II›, amomi ʓ IIII, medulle cervine, adhipis ‹anserini› […].
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
+
1, 35,1: beatitudini suae (beatitudin suae); 3, 16, 1: Leones potentiores (non staccato); 3, + 17, 1: ascende in montem Abarim (non staccato)
+
+
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus :
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo] ]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+
+ loci desperati :
+ testo o
+ lacuna materiale: si visualizza [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf] +
+
+
+
+ [hautquaquam dissimulandum arbitrabantur] : donec inuidia oborta bellum immane exarsit
+ conspirantibus locorum incolis et coacta ualida manu. Quae tamen uicta, profundam in reliquum
+ tranquillitatem Iohanni exhibuit et sibi otium.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ [der] ex amicis Antoni,
+ uirum cui Caesar maxime indignaretur, uolens subducere offensioni, multa deplorabat prece, sed
+ indignatio nimia nullum ueniae locum reliquit. Proficiscentis inde in Aegyptum prosecutus
+ Caesaris iter subpeditatis omnibus, quae usui uel ipsi uel exercitui forent, maxima sui gratia
+ imperatoris sibi studia conciliauit, praecipue quia in locis aridioribus usque in Pelusium
+ regali prouisione aquarum affluentia subministrata. Quibus officiis tantum sui amorem infudit
+ omnibus, ut plus meruisse quam accepisse minorque regni potestas quam humanitatis largitas
+ aestimaretur. Vnde Caesar ex sententia rebus intra Aegyptum gestis, Antonio et Cleopatra
+ defunctis, non solum quae ademta erant Herodi reddidit, uerum etiam praeter illa, quae
+ Cleopatra auerterat, Gadaram, Ipponem, Samariam ei concessit. Maritimas quoque urbes, Gazan,
+ Anthedonam, Iopen, turrem Stratonis simul donauit; CCCC quoque stipatores ex Gallia, quibus
+ saepta incedebat Cleopatra, ad custodiam corporis regi concessit multaque alia. Sed his
+ omnibus rex pluris habebat, quia a Caesare super omnes, infra Agrippam tamen, diligebatur, ab
+ Agrippa infra Caesarem.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ [quod] uel uniuersis suadendum [crederet] , ut proelio
+ renuntiarent, uel partem ceteris auellendam. At contra seditiosi, metu ne eorum alterum
+ procederet, legatos adorsi Phoebum interfecere, Borcius autem excepto uulnere uix potuit
+ euadere.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ [quos ordines quid muneris] exsequerentur. Iosephum
+ Gorione genitum et Ananum principem sacerdotum Hierosolymitanae urbis negotiis et praecipue
+ instaurandis muris praeficiunt. Ardebat Eleazarus Simonis aliquid sibi publicorum committi
+ munerum. Et licet omnem praedam quam de Romano exercitu ceperant sub potestate sua redegisset
+ ditem praesertim atque opimam, auaritia Cestii atque inmodicis rapinis coaceruatam, tamen
+ parandae magis sibi potentiae intentum quam communi usui propriorem arbitrati declinandum
+ aestimauerunt. Sed paulatim ambiendo singulos dando et largiendo efficit ut rerum omnium summa
+ eius arbitrio committeretur.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ [poena] infamiae est, quanto magis uiolare depositum dei? Depositum
+ dei anima est in hoc corpore, anima quae mortis istius capax non sit. Non enim ullo mortis
+ uinculo adstringitur atque inligatur, sed uidetur mortem operari, cum soluitur corpore atque a
+ commisso sibi contubernio seiungitur. Cur igitur ante repetitum depositum mortem inrogamus et
+ animam quasi inutilem nobis remittimus atque e domo nostra excludimus et corpus sine decore et
+ gratia sui in terram resoluimus? Cur exeundi hinc praeceptum non expectamus? Miles tesseram
+ expectat, seruus imperium. Si quis horum sine praecepto exierit, alter desertor, alter
+ fugitiuus est. Qui hominem fugit poenae obnoxius est, quamuis inprobum fugerit dominum. Nos
+ optimum omnium fugientes possumus non adstringi impietatis flagitio? Num etiam illud praeterit
+ nostram opinionem, quod adposuit deus angelum in circuitu timentium eum? Est ergo qui
+ prohibeat nisi praeceptum acceperit. Si nullum praeceptum, nullum uiaticum. Et quomodo
+ peruenimus sine uiatico? Quis nos recipiet in illo puro et secreto loco? Quis nos admittet ad
+ illa sanctarum animarum consortia? Adam latebat, quia praeceptum dei praeuaricatus est,
+ exclusus est de paradiso, quia non seruauit mandatum. Dicitur ei: Adam, ubi es? Quasi ei qui
+ fugerit, quasi ei cuius apud deum non sit praesentia. Nonne et mihi dicetur: ubi es, qui
+ praeter praeceptum venisti, quem ego naturalibus uinculis non relaxaui? Tollite eum in
+ tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor dentium. Haec non solum moribus hominum sed
+ etiam legibus interdicta accepimus. Namque alii insepultos proici iubent eos qui in se ferrum
+ deiecerint. Dignum est enim ut qui patris imperium non expectauerunt priuentur, quasi quodam
+ matris gremio, terrae sepulchro. Alii dexteram manum abscidunt defunctis, ut separetur a
+ membris sui corporis quae aduersus corpus suum uesano militauit furore. Sed hunc exitum
+ sacrilegi ferunt aut proditores uel percussores parentum. Qui uerum patrem non agnouerunt nec
+ se recognoscunt. Ideo aut penitus sepeliri prohibentur aut non toti sepeliuntur. Animas quoque
+ eorum non paradisus recipit sed inferorum tenebrae saeuaque supplicia. Haec mihi reputanti,
+ quamquam omnia erepta sint, sola tamen terrori ac formidini sunt, ne mihi ipse inferam, quae
+ nec hostis poterit inferre, et illa paradisi eripiam, quae Romanus adhuc non potuit eripere —
+ certe adcelerare poterit, non poterit auferre — quae sola inpatienter desidero. Non enim uitae
+ huius ulla me cupiditas tenet, in qua nec apud ciues nec apud hostes cepi quod delectaret.
+ Isti mihi pacem negarunt, illi patriam eripuerunt. Inter tot mala quid potest suauitatis in
+ hac uita superesse? Tu modo, omnipotens pater, qui naturae auctor atque arbiter es, honestum
+ largire exitum, tu rumpe naturale hoc uinculum, redde animam meam secretis suis. Extinctus sit
+ populus, ereptum ius, libertas infracta, non praeuaricabor tamen legem tuam ut moriar
+ iniussus. Expecto ut iubeas, expecto ut uolentem liberes. Multos habes tui exsecutores, a te
+ expecto imperium, ab exsecutore ministerium. Bonum est mori, sed si moriar ut Hebraeus, non ut
+ latro, non ut carnifex, non ut hostis. Victus sim licet bello, manebo tamen quod natus sum, ut
+ Abrahae patris hereditatem non deseram. Non transibo in numerum hostium, ut ipse meus
+ percussor sim. Offerre me hosti percutiendum sine pietatis possum dispendio, manus meas mihi
+ in hostem conuertere sine scelere non possum. An uero metus est, ne non liceat nobis secundum
+ legem uiuere? Reuera nunc magna libertas est quibus non licet secundum legem mori.’
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ [species] illic ad speciem poma
+ uiridantia, formatus uuarum racemus ut edendi generent spectantibus cupiditatem. Si carpas,
+ fatiscunt ac resoluuntur in cinerem fumumque excitant quasi adhuc ardeant. Haec propter
+ impiorum supplicia de Sodomitano territorio conperta silentio obducere non oportuit. His enim
+ decursis remunerationem piis fore dubitari non potest.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ [iussu]. Imperatorem adiuit Titus ut frangerentur potius quam
+ soluerentur catenae, quod si frangerentur ita esset quasi non fuisset ligatus. Placuit patri.
+ Securim deferri iussit, frangi catenas, ut aduerterent Iudaei sibi quoque ueniam non negandam,
+ si conuerterentur et pacem rogarent; simul quia non alieno eum arbitrio iam reseruabat, cum ad
+ se rerum omnium delata arbitria forent.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2016: only a hierarchical div-structure and author names and dates were adapted.
Si è corretto τῶ in τῷ in III, 2,4 (r. 2077); ἐγενετο in ἐγένετο in III, 5,2 (r. 2770); + Ἀγαμέμμνονα in Ἀγαμέμνονα in III, 5,3 (r. 2783-4); Ἥκτωρ in Ἕκτωρ in III, 5,9 (r. 2873); Ἥκτορι + in Ἕκτορι in III, 5,9 (r. 2877); Ἀχιλιλλέως in Ἀχιλλέως in III, 5,16 (r. 3026-7).
+ +Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni: + si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza + [...]
lacuna integrata dagli editori: + ]]> +
+Sono stati marcati i termini in lingua greca + αβγ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ ++ ‹Liber tertius›
+ ‹Divi Adriani sententiae et epistulae›.
Mirandum est et laudandum + tanto ingenio hoc in libro opus doctrinae interpretatum. Ante hoc enim duobus libris + conscripsi omnia verba, quae potui nostra interpretatione, quae necessaria arbitror, et omnino + quae prosunt hominibus amatoribus loquellae Latinae; non dubitavi et in hoc libro adicere, ut + habeas, ubi te ipsum exerceas, sed et feliciter liberis tuis relinquas memoriam et exemplum + studiorum tuorum. Iam ergo incipiamus interpretari, sicut possumus docere optima; sed capitula + nominum et verborum unius cuiusque ‹[...]› haec erunt divi Adriani + sententiae et epistolae, ex quibus maior utilitas sequitur hominibus; ab eo principe fuit et + loquella, propterea necessario sunt legenda et memoriae tradenda, si tamen volumus Latine + loqui vel Graece sine vitio. Sic incipiamus.
+
Petente quodam, ut militaret, Adrianus dixit: ,Vbi vis + militare?‘ illo dicente: ,In pretorio,‘ Adrianus interrogavit: ,Quam staturam habes?‘ + ‹dicente illo›: ,Quinque pedes et semis,‘ Adrianus dixit: „Interim in + urbanam milita, et si bonus miles fueris, tertio stipendio poteris in pretorio transire."
+
Per libellum + petente quodam, ut suum libertum perderet, quem ante tempus iussu praefecti aerari secundum + legem Aeliam Sentiam in Iautumias miserat, et modo ‹cum› congiarium huius + peteret, Adrianus dixit: „Quid quaeris perdere hominem et congiarium auferre, ex quo iam + vindicatus es? Improbus es."
+
Petente quodam de suo filio, quoniam eum neglegeret + valetudinarium et pauperem, et pascere nollet, in quo omnes facultates suas expenderat, + Adrianus dixit iuveni: „Custodi patrem tuum, ideo enim te genuit; cura ergo ne iterum de te + apud me queratur."
+
+ Codicillos aliquis Adriano tradidit, plures esse feneratores, qui iniustas usuras exigebant in + denariis mille, ex ipsa die denarios centum subducere, et extrinsecus centesimas accipere, et + eadem iterum fenerari; Adrianus dixit: „Vir clarissimus, praefectus meus, de ea re excutiet et + renuntiato mi."
+
Per libellum petente quodam esse sibi + facultatem equestris dignitatis, sed cum equum publicum peteret, praeteritum eum fuisse, ante + biennium decreto praefecti uno anno municipio excedere ‹[...]›, quoniam + crimen intervenerat quod servi concitaverant, Adrianus dixit: „Qui equum petit publicum, + emendatus esse debet, cetera autem vitae tuae probabis."
+
Petente quodam permitti sibi patrem suum ab exilio revocari, Adrianus + dixit: „Sine videam commentarios; tu tamen cura reverti ad me."
+
Dicente quodam se circumventum a suis libertis, et habere suas tabernas, + in quibus negotiantur de suis pecuniis, et nihil ab illis accipere, ergo advocatus libertorum + respondit, multo tempore eos patrono suo unumquemque praestare ‹[...]›, si + eis ‹[...]› negotiari; Adrianus dixit: „Curate ergo, ne queratur, sed et + ipse sensum communem habeat."
+
Per libellum dicente quodam patrem suum confiscatum esse, et sibi + decuriam ablatam esse, quam petebat, et si qua alia fuissent iusta; petente quodam, Adrianus + inquisivit: „Quando pater tuus confiscatus esset?" dicente illo ante annos decem, „si + coeperimus res aut bene aut male iudicatas revocare, nihil consummatum erit; ipse tibi."
+
Vrbico dicente Primitivum manumittere + volentem servum suum, (vetitum esse) a Restuta, matre pupillae; in fraudem enim pupillae (hoc + fieri; esse enim eum actorem) eius, et per eum res omnes pupillae administratas, Adrianus + inquisivit, cuius aetatis pupilla esset. Dicente advocato, decem esse annorum, Adrianus dixit: + „Suade iudices non debere eum circa eam appellationem manumitti."
+
Dicente quadam (muliere) + congiarium sui filii ablatum esse a nescio quo, et dicente ‹illo› filium + suum esse et ad se pertinere congiarium, respondit mulier Latinam se fuisse, et tabulas solum + conscripsisse, nuptias autem non fuisse; (negavit alius), qui se dicebat patrem eius esse. + Adrianus dixit: „Cum ergo non erit filius tuus, congiarium eius ‹[...]› + auferri." Non potente ergo (eum ostendere filium suum esse), de quo agebatur, Adrianus iussit + apud se puerum et interrogavit, apud quem moraretur; ‹dicente autem puero apud + matrem›, Adrianus homini dixit: „Improbissime, redde alienum congiarium."
+
Petente quadam muliere + de curatore filii sui, qui ei triennium non praestiterat alimenta, et hodie congiarium eius + abstulit, Adrianus curator‹em› interrogavit, quando esset procurator datus, + et si quid praestitisset pupillo. Curator ‹dixit›, quoniam socius eius + absens esset, et non potuisset aliquid solus praestare; Adrianus dixit curatori: „Propter hoc + ergo datus es, ut fame neces pupillum? Pro modo ergo facultatis alimenta ei praesta."
+
Interea autem interpellavit ‹quis› Adriano dicens: + „Filii mei, Domine, militiae capti sunt."; Adrianus dixit: ,Feliciter!‘ respondit: „Sed + inscientes sunt et timeo ne quid extra ordinem faciant et miserum me relinquant." Adrianus + dixit: „Ne quid timeas; in pace enim militant", cui pater dixit: „Remitte ergo me, Domine + imperator, vel ministrum eorum esse, ut eos adtendam." Adrianus dixit: „Ne id faciant dii, ut + te obsequentem filiis tuis faciam, sed vite accepta centurio eorum esto."
+
Adriano congiarium dante mulier quaedam exclamavit: „Rogo te, Domine imperator, ut + iubeas filio meo dare mihi aliquid, quoniam ipse me neglegit." Et filius eius adstans dicit: + „Ego, Domine imperator, non agnosco eam matrem;" Adrianus dixit: „Si tu eam non agnoscis + matrem, nec ego te civem Romanum."
+
Gaude, mater optima et carissima, quantum enim tu deos oras pro + me, et ego eadem pro te oro; tua enim pietas et castitas omnia facit. Gaudeo tamen, per + Herculem, quoniam quae a me fiunt, omnia tibi grata sunt et laudabilia. Scis ergo, mater, + hodiernum diem natalem meum esse, et debemus invicem cenare: si vis ergo, tempore cum + sororibus meis lota veni. Sabina enim in villam profecta est, sed sportellam ipsa misit. Vide + ergo, ut celerius veniatis, ut possimus optabilem in unum celebrare.
+
+ Fit quaedam lex eiusmodi omnibus hominibus, uti qui parricidium fecisset, publice in culleum + missus consueretur cum vipera et simia et gallo et cane, impiis animalibus impius homo, et in + plaustrum iunctum nigris bovis deportaretur ad mare et in profundum mitteretur; ostenderunt + exemplum poenae, ut magis timeant ‹[...]› sic crudelem opus fecit.
+
+ ++ ‹Fabulae Aesopiae›.
Nunc ergo quod conatus fueris, ad finem adducis; + propterea in omni re studere oportet a volentibus plus aliquid scire, quod utile est humanae + vitae; huius praecipue oratio dominabitur, unde oportet litterarum artem perdiscere: etenim + est visus orationis; hinc enim omnia inluminantur; non indocte enim qui scire velit Latine + loqui et Graece, diligenter adtendat. Hoc enim exempli gratia adponemus orationem, quae est + Minervae gratia, quae dat omnibus doctrinam et fortunam primum, deinde scire; faciens enim + facit florere eos qui non neglexerunt et faciunt quae didicerunt. Ars enim transfertur ab + homine in hominem, et propterea ars non moritur; denique quae erat gratia discere, si qui + docet erat inmortalis? Haec enim esse dii voluerunt admonentes primum omnium deos colere, non + ture, sed conscientia; plus enim est bene vivere haec facientem, parentes diligere, natis + indulgere, amicos amare et simpliciter demonstrare et sine suspicione omnia facere et non + maligne, ut in omni re utilis sis, et omnia quae solent vitae tuae observes, et miraberis, + quoniam bene facientem bene sequitur. Nunc ergo incipiam fabulas scribere Aesopias et subiciam + exemplum; per eum enim picturae constant, sunt enim valde necessariae ad utilitatem vitae + nostrae. Primo ergo loco fabulam incipiam de cervo.
+
+
De cervo.
Cervus bonae magnitudinis aestivo tempore siti + deficiens advenit ad quendam fontem limpidum et altum, et cum bibisset quantum voluerat, + adtendebat a‹d› corpori‹s› + e‹ffigiem›, et maxime quid‹em› laudabat naturam + cornuorum excelsissimam in multo aere, et quod ornamentum esset omni corpori; culpabat autem + crurum exilitatem, quasi non esset ferre pondus. Sed cum in his esset, latratus canum subito + audiit et venatores proximo: at ille in fugam ibat, et quamdiu quidem per campos faciebat + cursum, liberabatur a velocitate crurum; sed ubi in spissam et condensam silvam incidit + obligatis ei cornibus captus est, modo perdiscens, quod iniustus esset suorum iudex, culpans + quidem quae salvabat eum, laudans autem a quibus deceptus esset.
+
+
De mure.
Mus super leonem + dormientem insiluit et somnum eius excitavit; quem leo amplexus interficere volebat, ille + autem veniam petit pro vita et non minorem gratiam repromittebat. Et leo ridens et existimans + ‹[...]› leoni gratiam restituere repromisit, dimisit eum. Sed + ‹non› multo post ipse leo a venatoribus captus et in vinculis missus + iacebat. Tunc mus ‹memor› restituere leoni gratiam voluit et per noctem + rodens funes liberavit leonem. Sic desperatis adiutorium ab inferioribus fit maioribus.
+
+
De + muribus et mustelis.
Mures indignati, quod a mustelis se consumi videbant, statuerunt cum + eis pugnare. Itaque fecerunt sibi duces, quos ad nobilitatem aureis cornibus ornaverunt, et de + subito pugna commissa mures fugerunt; duces ergo prohibiti sunt propter cornua: occisi sunt. + Sic ‹quibus› in honorem datis gaudebant, ex eis passi sunt.
+
+
De + patre familias.
Nescio qui paterfamilias navigans in mare laborabat in tempestate, et + nautae inbecillius ministrabant propter tempestatem, quibus homo dixit: ,Vos‘, inquit, „nisi + hanc navem celerius ducitis, lapidibus vos deiciam." Tunc unus ex eis dixit: „Vtinam enim in + eo loco essemus, ubi lapides colligi possint." Huic ergo similia animas nostras baiulare + debemus leviores iacturas, ‹ut› graviores effugiamus.
+
+
De cattuna.
Cattuna fingens natalem agere ad caenam gallinas + invitat, deinde observans introeuntes clusit ostia et singillatim coepit manducare. Haec + fabula apta est in eos, qui ad spem hilarem proficiscentes contraria patiuntur.
+
+
De leone.
Leo fame deficiens + languere se simulabat et propter eam fallaciam ceterae bestiae visitantes introibant, quas leo + continuo consumebat; vulpis autem extra speluncam stetit et salutavit eum; interrogata ergo ab + eo, quare non intraret, respondit: „Quoniam video intrantium vestigia, exeuntium autem non." + Sic aliquorum pericula doctrina nobis esse debet nostrae salutis.
+
+
De infirmo.
Quidam infirmus ab indocto medico + desperatus convaluit, et obviatus ei medicus post tempus interrogavit, si ipse sit, quem + desperavit. Is respondit Orci gra‹tia remissum se esse ab inferis›, + praeterea autem Orcum statuisse omnes medicos intra paucos dies apud se duci, ut eos torqueat, + quoniam eorum neglegentia multi moriuntur. Sed tu non timeas, ego enim dixi ei te medicum + numquam fuisse: primum enim te adduci adnotaverat. Haec fabula potest ad eum pertinere, qui + quod nescit promittit.
+
+
De cornice.
Cornix sitiens accessit ad hydriam et eam + conabatur convertere, sed quia fortiter stabat, non poterat eam deicere, sed remedio optinuit + quod voluit: misit enim calculos in hydriam et eorum multitudo de imo aquam susum effudit et + sic cornix sitem suam reparavit. Sic ergo sapientia virtutem fallit.
+
+
De + corvo.
Corvus caseum rapuit et super arborem volans sedit. Speculata ergo eum vulpis + accessit et laudare coepit eius virtutem; arguebat autem quod tale animal vocem non haberet. + Fallacia ergo corvus aperuit rostrum, cui caseum cadentem vulpis raptum comedit. Sic + complures, quod virtutibus non possunt, sapientia explicant.
+
+
De puero.
Puer in silvam locustas capiens adstetit lapidi + cuidam, in quo scorpio latebat, quem puer compellebatur contra locustam exire. Cui scorpio + dicit : „Vide, miser, ne dum me capis, te perdas." Haec fabula praedicit nihil tale audere, + quod est periculosum.
+
+
De cane.
Carne + canis rapta flumen transiebat et, ut vidit carnis umbram, suspicatus est maiorem esse, quam + ferebat, et dum tollit, amisit quam ‹habebat›. Sic multi homines incerta + dum captant, amittunt sua.
+
+
De rana.
Rana murem suasit natare, cuius pedem ad pedem suum + ligavit; deinde cum in aquam eum adduxerat, sicut aquatile animal cum gaudio mergebat; mus + autem, tamquam inconsueto loco naturae suae, natans perit. Post autem tres dies uter mus + inflatus natabat, quem natantem mortuum milvus volans rapuit et eodem lino rana secuta est, + quam continuo milvus devoravit. Sic ergo, qui alicui periculum movet, se perdit.
+
+
De asino et lupo.
+ Asinum aegrum lupus visitabat et coepit corpus eius tangere et interrogare, quae magis partes + ei dolerent. Respondit asinus: „quae tu tangis." Sic homines mali, si et prodesse videntur, + magis nocent.
+
+
De tauro.
+ Taurus fugiens leonem se in speluncam misit, ubi erant hirci tres, qui ut viderunt eum + timentem, deridebant eum; et ille illis respondit: „o desperati, si enim sciretis, quare hic + refugerim, non me deridebatis." Sic ergo saepius potentes personae ab inferioribus iniuriantur.
+
+
De homine et + leone.
Aesopus interrogatus, quare mulieres viris dotem dant et non viri mulieribus, + incepit talem fabulam. Homo et leo cum inter se certarentur, quis esset superior, et + quaerebant eius altercationis testimonium, et ut venerunt ubi erat monimentum, in quo erat + pictura, quomodo leo ab homine suffocabatur, ostendebat ergo ei homo testimonium in pictura, + sed leo respondit: „haec pictura ab homine picta est; si autem leo pingeret, vidisses quidem, + quomodo leo suffocaret hominem, sed ego", inquit, „dabo tibi verum testimonium." Adduxit eum + in amphitheatro et ostendit ei, quomodo homo ab leone suffocabatur, et dixit: „hic colorum + testimonium opus non est, sed veritatis;" et homo respondit: „viceras, si non alligatum mihi + hominem ostenderes! Crede ergo victum te in eo evidenter, et para te in aliis ceteris + abstinere te et scire leonem ab homine infrenari, ne malus et indomitus sis."
+
+
μικρὸν δὲ ἐπισχών, εἶπε
+ ταῦτα βομβήσας˙
„Εἴ σου βαρύνω τὸν τένοντα καὶ κλίνω,
καθεδοῦμ’ ἀπελθὼν ποταμίαις
+ ἐν αἰγείροις."
Ὁ δ’ „Οὐ μέλει, φησίν, οὔτ’ ἐὰν μείνῃς
οὔτ’ ἂν ἀπέλθῃς, οὐδ’ ὅτ’
+ ἦλθες ἐγνώκειν."
De culice.
Culex sedit adveniens cornuo curvo tauri, et + post paululum dixit haec fritinniens: „si te gravo cervicem et campso, discedam dormiturus + ‹in› fluminalibus populis." ‹Ille autem›, + „‹non› ad nos pertinet", inquit, „nec si maneas, nec si te ducas, nec + quando veneris, ego scivi."
+
+
ἔψυχε μύρμηξ, ὃν θέρους
+ σεσωρεύκει.
Τέττιξ δὲ τοῦτον ἱκέτευε λιμώττων
δοῦναι τι καὐτῷ τῆς τροφῆς ὅπως
+ ζήσῃ.
„Τί οὖν ἐποίεις, φησί, τῷ θέρει τούτῳ;"
„Οὐκ ἐσχόλαζον, ἀλλὰ διετέλουν
+ ᾄδων."
Γελάσας δ’ὁ μύρμηξ τόν τε μυρὸν ἐγκλείων
„Χειμῶνος ὀρχοῦ, φησίν, εἰ θέρους
+ ᾖσας."
De formica.
Hiemis in tempore frumentum ex cavo trahens siccabat + formica, quod per aestum colligerat; cicada autem eam rogabat esuriens dare aliquid + ‹et› sibi ex cibo unde vivat. „Quid ergo faciebas", inquit, „per aestatem + hanc?" „Non mi vacavit, quia perseveravi cantando." Ridens ergo autem formica et frumentum + includens: „hiberno salta," dixit, „si per aestum cantasti."
+
+
De mure ‹rustico et urbano›.
Mus silvester vocavit ad cenam + murem urbanum et praestabat ei vesci, quae in rure: ficus et uvas et cetera poma; at ille + multam eius paupertatem agnoscebat, iubebat ei in crastinum venire ad se, et ille in divitis + cellarium eum induxit, praestabat epulari hanc et quidem carnium omnium diversitatem, etiam et + piscium, super et placuntarium dulciorum. In quo autem ad eos erant, cellaria introivit et eos + necessitas et fuga comprehendit; et silvester ad urbanum: „tu", inquit, „eas fruere + epulationes cum tantis cibis, ego autem gaudeo soluto et libero cibo."
+
+ ++ ‹Tractatus de manumissionibus›.
Multo labore et studio tam plene hoc + libro omnia nomina diligenter interpretata descripsimus. Artis enim grammaticae gratia in + ceteris ante hunc reddidimus multa tamen varia, quae interpretatione transferri non possunt + neque ex Graeco in Latinum sermonem neque ex Latino in Graecum; in novissimum magis + ‹quam› ad verbum plurimos loqui audio, quae multitudini celatae + impossibile adsentire, sed huius rei invenietur emolumentum. Sed nunc iam, quae promisi, quae + pertinent ad forum aut in curiam, nullo impedimento iam nunc incipiam.
+
+
Omne enim iustum aut civile + appellatur, aut naturale dicitur, aut gentile iustum: ab eo enim nominatur, et omnes nationes + similiter eo sunt usae; quod enim bonum et iustum est, omnium utilitati convenit. Sed quod + autem iustum civile proprium est Romanorum, et ab eis dictum, quoniam nostra civitas ea + veritate utitur. Sed quidam praedicent hoc esse, quod omnibus civibus suis aut maiori parti + expedit; sunt enim qui et tradiderunt quantitatem iustitiae esse plurimam, hanc autem + definitionem veriorem esse tradiderunt, ‹quam› quae initio diximus.
+
Iuris civilis + ‹[...]› appellatur, quia ex pluribus partibus constat. Sed edicta + imperatoria similiter honorandum, quod est et praetoris edictum similiter vel proconsulis; ex + eo enim consenserunt prudentiam et receptum est responsis et summatim solemus haec dicere. Lex + enim Iulia et Papia ceterae partes iustitiae appellantur.
+
Regulas enim exsequenti + mihi ad ea studia necessarium ante omnia scire. Nec enim unius sunt condicionis, sed variae: + quae per singula, quae pertinent ad eam enarrationem, referenda sunt per ordinem.
+
Omnes enim vel ingenui sunt vel liberti. Sed ut magis possint + singula (declarari), melius videtur incipere a libertis adferre, et primum de Latinis + scribere, ne saepius eadem interpretari cogamur. Primum ergo videamus, quale est quod dicitur + (eos, qui inter amicos veteres manumittebantur), non esse liberos, sed domini voluntate in + libertatem morari, et tantum servitutis timore dimitti.
+
Ante enim una libertas erat, et + libertas fiebat ex vindictis, vel ex testamento, vel in censu, et administratio Romana + competebat manumissis: quae appellatur iusta libertas. Hi tamen, qui domini voluntate in + libertate erant, manebant servi, et manumissores ausi erant in servitutem denuo eos per vim + perducere. Interveniebat (praetor) et non patiebatur manumissum servire. Omnia tamen quasi + servus adquirebat manumissori; vel si quid stipulabatur ‹vel› mancupatione + accipiebat, vel si ex quibuscumque causis aliis adquisierat, domini hoc fiebat, id est + manumissi omnia bona ad patronum pertinebant.
+
Sed nunc habent propriam libertatem inter amicos + manumissi, et fiunt Latini Iuniani, quoniam lex Iunia, quae libertatem eis dedit, exaequavit + eos Latinis colonariis, qui cum essent cives Romani liberti, nomen suum in coloniam dedissent.
+
In eis, qui inter amicos manumittuntur, voluntatem domini + spectant; lex enim Iunia eos fieri Latinos iubet, quos dominus liberos esse voluit. Hoc tamen + sic habens, debet voluntatem manumittentis habere dominus, unde si per vim coactus, verbi + gratia ab aliquo populo vel a singulis hominibus, manumiserit, non perveniet servus ad + libertatem, quia non intellegitur voluisse qui coactus est.
+
Similiter, ut possit habere servus libertatem, + talis esse debet, ut praetor sive proconsul libertatem eius tueatur. Nam et hoc lege Iunia + tutatum est, sunt autem plures causae, in quibus non tueatur proconsul manumissionem, de + quibus procedentes ostendemus.
+
Sed et illud observandum, uti qui manumittitur, + in bonis manumittentis ‹sit›; et ideo si tantum ex iure Quiritium sit + manumittentis, non erit Latinus; necesse est ergo servum non tantum ex iure Quiritium, sed + etiam in bonis esse.
+
Communis + servus ‹si ab uno› manumissus fit liber, neque ad libertatem pervenit, et + alterius domini totus fit servus, iure crescente. Sed inter amicos servus ab uno ex sociis + manumissus, utrique dominabunt, servus manebit; iustum enim non adcrescere in hac + manumissione, in qua vertitur, sed quam Proculus aestimaverit adcrescere cum socio, qua + sententia utimur.
+
Proprietarius eum servum, cuius usus et fructus + ad alium pertinet, non potest ex vindicta manumittere, obstante usu et fructu; et si + manumiserit eum ex vindicta, faciet servum (sine domino; sed Latinum + ‹[...]›).
+
(Peregrinus manumittens servum) non potest ad Latinum + perducere, quia lex Iunia, quae Latinorum genus introduxit, non pertinet ad peregrinos + manumissores, sicut et Octavenus probat. Praetor non permittet manumissum servire, nisi alias + lege peregrina caveatur.
+
(Minor) viginti annorum + manumittere neque ex vindicta potest neque testamento; itaque nec Latinum facere potest; + tantum enim apud consilium potest manumittere servum suum causa probata.
+
Is autem, qui manumittitur + inter amicos, quotcumque est annorum, Latinus fit, et tantum ei hoc prodest manumissio, ut + postea iterum possit ex vindicta vel testamento (manumitti), et civis Romanorum fieri.
+
Mulier sine tutoris auctoritate ‹manumittere non + potest›, nisi ius liberorum habeat; tunc enim ex vindicta sine tutore potest + manumittere. Vnde si mulier absens liberum esse iubeat, quae ius liberorum non habeat, + quaesitum est hoc, an, tutoris eius auctoritatem praestantis hoc tempore, sicut epistula + scribitur servo a domina, ‹is liber fieret›. Iulianus negat; existimat enim + hoc tempore debere auctoritatem praestare, quo peragitur libertas; tunc enim peragi + intellegitur, cum servus agnoscet dominae voluntatem. Sed Neratius Priscus probat libertatem + servo competere, sufficere enim, quando epistola scribitur, adhiberi auctoritatem tutoris, + cuius sententia et constitutione imperatoria confirmata est.
+
Servum pignori datum civem + Romanorum facere debitor non potest, nisi si forte ad reddendum sit; obstat + ‹enim› libertati lex Aelia Sentia, ‹quae› prohibet + servum creditorum causa manumissum civem Romanum fieri. Sed Latinum [...].
+
Καθὼς δὲ ὑπεσχόμην, τὰ ὅμοια λογάρια ἀποδώσω.
Et qui in censum + manumittitur, si triginta annos habeat, administrationem Romanorum possidet; - census autem in + Roma agi solet; vel census lustro conditur, est autem lustrum quinquiennale tempus, quo Roma + purgatur -; sed debet hic servus ex iure Quiritium (manumittentis) esse, ut civis Romanus + fiat. Magna autem dissensio est inter peritos, utrum hoc tempore vires accipiunt omnia, in quo + census, aut in eo tempore, in quo lustrum conditur. Sunt enim qui existimant non alias vires + accipere quae aguntur in censu, nisi haec dies sequatur, qua lustrum conditur; existimant enim + censum descendere ad diem lustri, non lustrum decurrere ad diem census. Quod ideo quaesitum + est, quoniam omnia, ‹quae› in censum aguntur, lustro confirmantur. Sed in + urbem Romanorum tantum censum agi notum est; in provincia autem magis professiones + utuntur.
Sicut autem promisi, similia verba reddam.
+
+ ++ ‹Hygini genealogia›.
Maximo et Apro consulibus tertio Id. Septembres + Hygini genealogiam omnibus notam descripsi, in qua erunt plures historiae interpretatae in hoc + libro. Deorum enim et dearum nomina in secundo explicuimus, sed in hoc erunt eorum + enarrationes, licet non omnes, eorum tamen, quorum interim possum. Picturae igitur huius + laboris multis locis dant testimonium, nam et grammatici artis eius non solum laudant + ingenium, sed et utuntur. Fabulae quoque pantomimorum inde accipiunt laudem et testantur in + saltatione vera esse quae scripta sunt. Vt vero facilius invenias, ‹uniuscuiusque + enarrationem› ex subiectis recognosces, primum ergo omnium Musarum novem nomina et + artes et filios, et cum quibus concubuerint, et deorum duodecim nomina, et septem + zodi‹aci›, et signorum duodecim. De Prometheo, de Venere et Marte, de + Minerva et Neptuno, de Actaeone, de Daedalo, de Apolline et Cassandra, de Tantalo, de Philyra, + de Vlixe, de hominum factura, de cataclysmo, de Pentheo, de Draconibus, de Iove et Iunone, de + Ixione, de Medea, de Aeolo, de Melanippe, de Leda, de Alcyone, de Anchise, de Iovis nutritu, + de Marsya, de Minotauro, de Iove ‹[...]›, de armorum iudicio, de Argo, de + artium inventione.
+
Nunc incipiam a Musis scribere: Clio cytharam; cum + Piero, natus Hymenaeus. Euterpe tragoediam; cum Strymone, natus Paean. Thalia comoediam + ‹[...]› Melpomene psalterium; cum Acheloo, natae sunt Sirenae. + Terpsichore tibiam; cum Neptuno, natus Eumolpus. Erato cytharam; cum Actaeone, natus Thamyris. + Polyhymnia lyram; cum Hercule, natus Triptolemus. Vrania siderum rationem; cum Apolline, natus + Linus. Calliope poesin; cum Oeagro, natus Orpheus.
+
Deorum nomina duodecim: Iuno, Vesta, + Neptunus, Mars, Ceres, Venus, Minerva, Diana, Latona, Mercurius, Apollo, Zeus.
+
Septem zodi‹aci› dies: Solis, + Lunae, Martis, Mercurii, Iovis, Veneris, Saturni.
+
Signorum duodecim nomina cum + ratione. Aries, quod fontem invenerit iter facienti Libero. Taurus ‹a› + Neptuno Iovi concessus est, quod sensum hominum habuit. Gemini Herculis et Thesei, quoniam + similibus athlis fuerunt. Cancer, quod cum Hercule ydram occidit. Leo Nemaeus: consilio + Iunonis natus est, quem occidit Hercules. Virgo Erigona, quae occiso patre se peremit. Libra: + iusso Dianae Orionem occidit, quem Iuppiter voluit renasci. Sagittarius: hic cum Musis + nutritus est, vocabatur autem Croton; hic fuit ingeniosus. Capricornus, quod Typhonem occidit. + Aquarius: omnes artes sciebat et homines docuit. Pisces: hi ovum magnum ex mare protulerunt, + unde exivit Syria dea, quae demonstravit hominibus, quae bona essent.
+
+
De Prometheo.
Prometheus ignem furatus de caelo, abscondens in ferula + detulit hominibus et demonstravit eis servare in cinere, propter quam causam Iovis iusso + obligatus est ab Mercurio in monte Caucaso et summissa est ei quae viscera eius per dies + consumebat, per noctem autem iterum renascebantur. Hanc ergo aquilam [...]
+
+
+ ‹De Tantalo›
+ [...] et optima pomorum, ut videret et non tangeret.
+
+
De Philyra.
Saturnus Iovem ubique inquirens + demutatus est in equum et Philyram Oceani filiam pregnantem fecit, et enixa est Chironem + centaurum, qui primus medicinae artis adinventor fuit. Philyra autem confusa propter invisam + filii figuram deorum misericordia in cognominatam arborem demutata est.
+
+
De Vlixe.
Quemadmodum potuit Sirenas transire. Sirenae, Acheloi + et Melpomenae Musae filiae, propter raptum Proserpinae lamentantes confugerunt ad petram + Apollinis et inde consilio deorum demutatae sunt in aves, capita solum habentes + ‹mulierum›, et ibi cantantes detinebant navigantes; relictae ergo ab Vlixe + proiecerunt se in mare et perierunt.
+
+ ++ ‹Belli Troiani enarratio›.
+ ‹VII›. [...] Helenus, qui semper divinitatis fidem Troianis praestabat. + Sciens ergo Apollinem instantem, ut committerent pugnam, - Minerva enim + cessam‹en› illis dabat utrisque -, hortatur Hectorem, ut duces hostium + fortiores provocaret, et ex sorte cum Aeante constitit, Telamonis filio, ad pugnam. Et laxato + iam, per praecones pugnam distulerunt, et utrique donis dignati sunt; et accipiebant Aeas + quidem ab Hectore gladium, ab Aiace autem Hector balteum. Et tunc Idaeus praeco, missus a + Priamo, petiit ab Agamemnone, ut occisorum corpora traderet sepulturae. Tonitrante autem caelo + non sine pl‹ang›ore Graeci dormierunt; Neptunus enim Iovi dixerat, quia + sine voto Graeci muros erexissent, et Iuppiter, eis non profuturo isto, annuit.
+
+ ‹VIII›. Pugna autem commissa pereclitantem ab Hectore Nestorem vix Diomedes + rapuit, eum curro inposuit et ad naves perduxit. Teucrum autem multos occidentem Troianorum + Agamemnon laudavit, quem postea Hector magno saxo exterminavit. Et Iuppiter tunc Iunonem et + Minervam ab exercitu Graecorum disce‹de›re iussit, et sic victoria + Troianorum fuit.
+
+ ‹DC›. Cum videret Agamemnon in victoria Hectorem superiorem esse, suadebat + fugere Graecos, sed Diomedes, ut vidit hoc fieri, pavoravit eos, ut fugientes interficeret; + vitium autem et Nestori ‹dixit› consilio huius. Convocavit ergo Graecos ad + componendas eorum animas, et tunc Nestor suadet Agamemnonem, ut mitteret legatos ad Achillen, + Phoenicem et Aeantem et Vlixem, ut indignantem eum placarent. Revertentes ergo sine effectu + contristati sunt, quos Diomedes sua voce consolatus est.
+
+ ‹X›. Postea autem Agamemnon et Menelaus excitant Nestorem et ceteros + Graecorum, et Nestor impetrat ad Vlixem, ut iret cum Diomedem Troianorum speculator, quibus + oblatus Dolo occiditur ab eis, sed et Rhesum Thracorum regem interfecerunt, et continuo iussu + Minervae, antequam luceret, ad naves redierunt.
+
+ ‹XI›. Commissa pugna Hector Iovis iusso fugit ad Agamemnonem, et Coon + Antenoris Agamemnonis manum vulneravit et postea occisus est ab eo, et Diomedes ab Alexandro + de sagitta dextrum pedem vulneratur, sed ‹et› Vlixes vulneratus est a Soco, + et Machao a Paride dextrum umerum, quem Nestor suo curru impositum ad naves attulit. Et + Eurypylum in umero Alexander sagittavit. Achilles autem misit Patroclum ad Nestorem, uti + Eurypylum mitteret ad eum curandum, et missum continuo curavit.
+
+ ‹XII›. Hector in omnibus proeliis consilio usus Polydamantis semper, cuius + consilia Asius Hyrtaci filius spernebat, quem Idomeneus curru eius prostravit. Sarpedon autem + muros Graecorum subvertit et transitum ad naves Troianis fecit, quem consecutus est Hector + iratus cum suo exercitu, fugientes hostes igni succendit.
+
+ ‹XIII›. Neptunus videns Graecos in disperato positos, nesciente Iove, monet + resistere, et tunc Idomeneus mirabili cum virtute Othryoneum genere Anchisis, qui Cassandram + Priami nubere speraverat ‹[...]› prostravit ergo illum Idomeneus. Sed + Graeci quidem potuerunt superiores videri. In eadem die Hector Alexandro et Polydamanti + pugnaverat. Hector autem et Aeas multa se mala dicentes discesserunt.
+
+ ‹XIV›. Nestor audiens clamorem et fugam Graecorum procedit et invenit + Diomeden in proelio di‹mi›cantem. Neptunus autem et Iuno in adiutorium + Graecis astabant. Somno enim Iuno unam nympham dare in coitum repromiserat Pasithean, ut Iovem + in somnum mitteret a pugna. Et tunc Aeas solus Troianos fugavit.
+
+ ‹XV›. Cum vidisset Iuppiter deficientem animo Hectorem ob ictum lapidis, + quem ei in pugna Aeas ‹pe›pulerat, iratus ergo Iunonem improperavit, quod + ab ea seductus esset, ut Hector occideretur. Illa ergo dixit Neptunum non iussum adiutorem + fuisse Graecis, et tunc Iuppiter mittit Irin ad Neptunum, ut discederet a pugna, et Neptunus + discessit et Iovis Apollinem mittit adiutorem Hectori; et Patroclus remisso Eurypylo venit ad + Achillem et enarrat ei Hectoris et Aeantis pugnam. Tunc ergo processit Hectori in victoriam, + quod Protesilai navis incensa est, sed Aeas duodecim milites fortissimos Troianorum occidit.
+
+ ‹XVI›. Patroclus Menoetii venit ad Achillem lacrimans Graecorum iniuriam et + petiit ab eo arma et accepit cum exercitu. Ergo Patroclus armatus armis Achillis et visus + Troianis timorem eis inmisit. Et tunc Sarpedo a Patroclo interficitur, cuius corpus Iovis + iussu Lyciae allatum est. Occidit et Cebrionem, aurigam Hectoris; postea autem et ipse + interficitur ab Hectore: primum autem exarmatur ab Apolline et vulneratur ab Euforbo.
+
+ ‹XVII›. Corpore iacente Patrocli, Menelaus tegebat, quem vulnerat Euforbus; + postea autem ab eo interficitur. Hector autem, Apolline hortante, in defensionem occisi + insiluit in pugnam, et impetum eius Aeas excepit et Menelaum a periculo liberavit. Et Hector + Achillis armis gloriabatur, cui Glaucus inproperavit Sarpedonem iacentem. Pugnantibus autem + circa corpus Patrocli, Aeneas primores Graecorum interfecit, iunxit se cum Hectore contra + Automedontem, qui custodiebat Achillis equos, in quibus vectatus fuerat Patroclus. + Automedontem ergo duo Aiaces conservaverunt; Menelaus autem a Minerva ursus viriliter stetit. + Postea ergo tonitrante caelo suadet Telamon Aiacem discedere, Menelaus autem mittit ad + Achillem Antilochum nuntiantem ‹Patrocli mortem›.
+
+ ‹XVIII›. Nuntiat Antilochus Achillei Patrocli mortem, et ille audiens cum + matre sua Thetide multa lacrimavit; et tunc Iris a Iunone missa ad Achillem + ‹venit›. Polydamas autem dixit, ut se intra muros + conserva‹rent›, sed Hector contraria sapiebat. Et Achilles corpus Patrocli + sepelivit. Et Thetis petiit a Vulcano, ut Achilli arma faceret; Vulcanus autem celeriter + faciens attulit Thetidi, et illa filium armavit et animosiorem ad pugnam dimisit.
+
+ ‹XIX›. Vlixes dat consilium ut exeuntes ad pugnam ante pranderent; deinde + suadet Agamemnonem, ut quae pollicitus erat munera mitteret Achilli, quibus adlatis accepta + Mirmidones circa naves exposuerunt. Et Briseis, cum venisset, Patroclum multum maeruit. Et + tunc Iuno fecit unum ex equis, Xanthum, dicere humana voce Achilli, quoniam et ipse moriturus + est, praedixit Achillis citatam mortem, et Achilles forti animo tulit, quod provenerit.
+
+ ‹XX›. Cum coepisset Achilles exire ad pugnam, Iuppiter omnibus deis + permisit, ut, quisquis voluerit iuvare, faveat. In quibus favebant quidem Graecis Iuno et + Minerva, Neptunus et Mercurius et Vulcanus; Troianis autem Mars et Apollo, Latona et Diana, + Venus et Xanthus fluvius. Tunc ergo Apollo, transfiguratus in Lycaonem, suadet Aeneam, ut + adversus Achillem pugnaret, et ille suasus pugnavit, et periclitantem eum occidi ab Achillen + rapuit Neptunus; et Hectorem cum vidisset Apollo imparem esse, nube coopertum de proelio + exivit. Et tunc Achilles complures Troianorum interfecit.
+
+ ‹XXI›. Interea Achilles duodecim iuvenes captivos mittit ad naves, quos + incipiebat sacrificare Patrocli manibus, et interfecit Lycaonem, quem prius captum vendidit in + Lemnum, et Asteropaeum interfecit et Paeonem duces. In quibus iratus Scamandrus fluvius + Achilli, propter quod undas eius sanguinavit, iungens ergo se cum Simunte, concurrit, ut + Achillen suffocaret, quos Iuno per Vulcanum combussit et Achillen liberavit. Dei autem alter + alteri dimicaverunt inter se; in quibus Martem Minerva saxo prostravit et Venerem expalmavit, + Neptunus autem et Apollo cum consensu discesserunt; Dianam autem Iuno sagitta vulnerat, Latona + autem et Mercurius hostiliter pugnaverunt. Agenora autem Antenoris filium periclitantem occidi + ab Achillen Apollo liberavit. Postea autem dei suis locis redierunt.
+
+ ‹XXII›. Et Hectorem exeuntem in pugnam contra Achillem rogat Priamus et + Hecuba, uti intret intra portas, et non suaserunt eum. Et Achilles interponentem se Apollonem + persequitur eum et maledicit; et Minerva autem transfigurata in Deifobum fallit Hectorem, et + iugulatur ab Achillen, et ligatus curro trahitur ter circa muros et Hecuba cum Priamo et + Troianis diutius eum deplanxerunt.
+
+ ‹XXIII›. In hoc Troiani lugebant Hectorem similiter et Graeci Patroclum. + Quiescenti ergo Achilli per somnium apparuit Patroclus dicens, ut quam celerissime ei tumulum + faceret; et Achilles fecit, et comas laniavit et in ignem misit; collectis ergo ossibus et + compositis, funebre certamen fecit, in quo vicerunt equorum velocitate Diomedes, luctatione + Epeus, Vlixes autem et Aiax Telamonius stantes fuerunt. Tunc et Nestor propter senectutem + honeste honoratus est, armis iterum Diomedes, ‹Aiax› Oilei et Telamonius + aequalibus praemiis honorati sunt ‹et› discesserunt; disco Polypoeta, + sagitta Teucrus, et iaculo Agamemnon et laudatus est ab Achille.
+
+ ‹XXIV›. Et tunc Achilles Hectoris corpus circum Patrocli tumulum + ‹[...]› +
+ +
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
uox siue sonus est aer ictus, id est percussus, sensibilis auditu,
+
quantum in ipso est, hoc est quam diu resonat. nunc omnis uox siue sonus
+
aut articulata est aut confusa. articulata est, qua homines locuntur et
+
litteris conprehendi potest, ut puta scribe Cicero, Vergili lege et cetera
+
talia. confusa uero aut animalium aut inanimalium est, quae litteris
+
conprehendi non potest. animalium est ut puta equorum hinnitus, rabies
+
canum, rugitus ferarum, serpentum sibilus, auium cantus et cetera talia;
+
inanimalium autem est ut puta cymbalorum tinnitus, flagellorum strepitus,
+
undarum pulsus, ruinae casus, fistulae auditus et cetera talia. est et
+
confusa uox siue sonus hominum, quae litteris conprehendi non potest, ut puta
+
oris risus uel sibilatus, pectoris mugitus et cetera talia. de uoce siue sono,
+
quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
+
ars est unius cuiusque rei scientia summa subtilitate adprehensa.
+
nam et Graeci
unde et ueteres artem pro uirtute frequenter usurpant. nunc huius artis,
+
id est grammaticae, omnis dumtaxat Latinitas ex duabus partibus constat,
+
hoc est ex analogia et anomalia, et ideo utriusque partis rationem
+
subicimus.
+
+
analogia est ratio recta perseuerans per integram declinationis
+
disciplinam, ut puta hic Catilina, haec lupa, hoc scrinium et cetera talia;
+
scilicet quoniam haec nomina sic per omnes casus secundum sua genera
+
in declinatione perseuerant, sic uti est analogiae recta declinationis
+
disciplina.
+
+
anomalia est miscens uel inmutans aut deficiens ratio per
+
declinationem.
+
de miscente. miscens anomaliae per declinationem ratio est ut puta
+
ab hoc altero, huic alteri; scilicet quoniam quaecumque nomina ablatiuo
+
casu numeri singularis o littera terminantur, haec secundum analogiae
+
rectam rationis disciplinam datiuo casu numeri singularis o littera
+
definiuntur. item ab hac mula, his et ab his mulabus; scilicet quoniam
+
quaecumque nomina ablatiuo casu numeri singularis a littera terminantur, haec
+
secundum analogiae rectam rationis disciplinam datiuo et ablatiuo casu
+
numeri pluralis is litteris definiuntur. item ab hoc iugero, horum
+
iugerum; scilicet quoniam quaecumque nomina ablatiuo casu numeri singularis
+
o littera terminantur, haec secundum analogiae rectam rationis disciplinam
+
genetiuo casu numeri pluralis orum litteris definiuntur. sic et cetera talia,
+
quae contra analogiae rectam rationis disciplinam miscent per casus
+
declinationum formas, anomala sunt appellanda.
+
de inmutante. inmutans anomaliae per declinationem est ratio, ut
+
puta hic Iuppiter, huius Iouis. sic et cetera talia, quae contra analogiae
+
rectam rationis disciplinam inmutant per casus declinationum formas,
+
anomala sunt appellanda.
+
de deficiente. deficiens anomaliae per declinationem est ratio, ut
+
puta hoc nefas et cetera talia; scilicet quoniam haec contra analogiae
+
rectam rationis disciplinam non per omnes casus in declinatione
+
perseuerant.
+
sic iam et per ceteras partes orationis analogia uel anomalia
+
consideranda est, hoc est ut, quaecumque pars orationis neque miscet neque
+
inmutat aut deficit per declinationis disciplinam, ad analogiam pertineat,
+
quae uero miscet uel inmutat aut deficit per declinationis disciplinam,
+
anomala sit appellanda. nunc etiam hoc monemus, quod analogia
+
maximam partem orationis contineat, anomalia uero aliquam. de anomalia et
+
analogia, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
littera est elementum uocis articulatae. elementum autem est unius
+
cuiusque rei initium, a quo sumitur incrementum et in quod resoluitur.
+
accidit uni cuique litterae nomen figura potestas. nomen litterae est quo
+
appellatur. sane nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores,
+
praecipueque Varro, neutro genere appellari iudicauerunt et aptote declinari
+
iusserunt. aptoton est autem, quando nomen per omnes casus uno
+
schemate declinatur, ut puta hoc a, huius a, huic a, hoc a, o a, ab hoc a.
+
sic et ceterarum litterarum nomina genere neutro aptote et numero tantum
+
singulari declinanda sunt. figura litterae est qua notatur et qua scribitur.
+
potestas litterae est qua ualet, hoc est qua sonat. nunc omnes Latinae
+
litterae dumtaxat sunt numero XXIII. hae nominantur uocales semiuocales
+
et mutae. sed semiuocales et mutae appellantur consonantes. sane
+
quaeritur, qua de causa semiuocales et mutae consonantes appellantur. hac de
+
causa, quoniam coniunctis illis uocalibus sic nomina earundem consonant.
+
sed cum ad ipsas litteras peruenerimus, illic quem ad modum coniunctis
+
illis uocalibus nomina earundem consonent conpetenter tractabimus.
+
+
uocales litterae sunt numero quinque. hae per se proferuntur, hoc
+
est ad uocabula sua nullius consonantium egent societate, ut puta a e i o u,
+
et per se syllabam facere possunt, hoc est ut ipsae inter se tantum modo
+
misceantur et syllabae sonus efficiatur, ut puta ua ue oe au ui ia et cetera
+
talia. harum, id est uocalium, hae duae, i et u, transeunt in
+
consonantium potestatem tunc, cum aut ipsae inter se geminantur, ut Iuno uiator
+
uultus, uel quando cum aliis uocalibus iunguntur, ut uates uecors iam uos
+
maiestas maior et cetera talia. nunc quaeritur, quando i uel u litterae
+
loco consonantis sint positae, uel quando inter uocales accipi debent.
+
quare hoc monemus, ut tunc i uel u loco consonantis accipiantur, quando
+
praepositae uocalibus in syllaba scilicet sua inueniuntur; quando uero
+
subiectae, et ipsae uocales iudicentur: ut puta iu, utique i nunc loco
+
consonantis et u loco uocalis accipitur; item ui, utique u nunc loco ‹consonantis
+
et i loco› uocalis consideratur. sic et iuxta uocales alias, si i uel u
+
litterae in syllaba sua praeponuntur, uim consonantium habere iudicantur; si
+
uero subiciuntur, uocalium loco funguntur.
+
+
semiuocales consonantium litterae sunt numero septem. hae
+
secundum musicam rationem per se proferuntur, hoc est ut ad uocabula sua
+
nullius uocalium egeant societate, ut f l m n r s x. at uero secundum
+
metra Latina et structurarum rationem subiectae uocalibus nomina sua
+
efficiunt, ut ef el em en er es ex. sed per se syllabam facere non possunt,
+
scilicet quoniam semiuocales litterae, si inter se misceantur, sonum syllabae
+
facere non reperiuntur, ut puta fl ms rx ns; et ideo, ut diximus, per se
+
semiuocales syllabam facere non possunt. ex his autem, id est ex
+
semiuocalibus, x littera duplex in metris siue structuris iudicatur, siquidem
+
geminatarum harum consonantium sono fungatur, id est gs aut cs, ut rex
+
et regs, pix et pics. nunc etiam hoc secundum aliquos reprehendendum
+
est, quod huic duplici litterae, id est x, ad exemplum genetiuum casum
+
uideantur subicere, ut puta rex regis, pix picis, quod a ratione x litterae,
+
quae duplex est, longe alienum esse uideatur. at in hoc nomine non est
+
simile huic tractatui, quod est nix niuis.
+
+
mutae consonantium litterae sunt numero nouem. hae nec per se
+
proferuntur nec per se syllabam facere possunt. per se hae non
+
proferuntur, siquidem uocalibus litteris subiectis sic nomina sua definiunt, ut
+
puta be ce de ge ha ka pe qu te. per se autem syllabam facere non
+
possunt, scilicet quoniam mutae litterae, si misceantur, sonum syllabae facere
+
non reperiuntur, ut puta bc dg tk pq et cetera talia. nunc et in his
+
mutis superuacue quibusdam k et q litterae positae esse uidentur, quod
+
dicant c litteram earundem locum posse complere, ut puta Carthago pro
+
Karthago. nunc hoc uitium etsi ferendum puto, attamen pro quam quis
+
est qui sustineat cuam? et ideo non recte hae litterae quibusdam
+
superuacue constitutae esse uidentur. item ex isdem mutis h aspirationis notam,
+
non litteram esse existimauerunt, cum et haec, sic uti ceterae, certum
+
sonum retineat potestatis suae, ut puta honos: numquidnam onos? aut
+
cetera talia; et ideo hoc quoque non recte existimasse notandi sunt.
+
nunc quaeritur de consonantibus, quare in duas partes diuidantur,
+
hoc est in semiuocales et mutas. hac de causa, quoniam semiuocales
+
maiorem potestatem habent quam mutae. nam cum omnes artis latores,
+
praecipueque Caesar, propter rationem metricam et structurarum
+
qualitates singularum litterarum sonos ponderarent, hac ratione semiuocales mutis
+
praeferendas iudicauerunt, quod semiuocales geminatae ad sonum uocalibus
+
occurrunt, hoc est ut syllabam facere possint, ut puta fla ars mons iners
+
et cetera talia; at uero mutae geminatae, si uocalibus occurrant, nec
+
syllabam nec sonum scilicet facere possint. quis enim b c d k p q t g
+
geminatas uocalibus misceat et sonum syllabae potest audire? et ideo hac
+
praelatione semiuocales mutas rite uidentur antecedere. nunc hoc
+
monemus, quod h iuncta cum aliis mutis possit uocali concurrere et sonum
+
syllabae suscitare, ut puta pulcher; et ideo hic aspirationis nota, id est
+
sonus, non littera accipi debet, scilicet quoniam mutae coniunctae, si
+
uocalibus occurrant, prohibentur sonum syllabae suscitare. y autem et z
+
propter Graeca nomina Latini accipiunt.
+
nunc etiam hoc quaeritur, qua de causa ratio metri uel musicae
+
procliuior sit ad rationem Graecam quam Latinam. utique hac de causa,
+
quoniam Graecarum litterarum uocabula in dimidia parte sunt disyllaba et
+
in alia monosyllaba, id est ut XXX et VI sonos contineant. at uero
+
litterarum Latinarum nomina cum sint omnia monosyllaba, id est ut XX et
+
unum sonum contineant, necesse est ut et in ratione metri uel musicae
+
plus facultatis ratio Graeca quam Latina obtineat. sed hoc in metris
+
uel musicis conpetenter tractabimus. nunc et hoc monemus, quod pauci
+
sciunt, siquidem non semper x littera duplex sit accipienda; sed tunc
+
duplex accipienda, quando subiecta syllabam confirmat, ut puta nox et
+
nocs, lex et legs, felix et felics et cetera talia, siquidem tunc et sonum
+
duarum litterarum contineat. at uero quando praeposita syllabae existat,
+
non duplex sed simplex est accipienda, ut puta maximus anxius:
+
numquidnam macsimus aut ancsius? et cetera talia; et ideo, ut diximus,
+
quotiens x littera ‹praeposita› syllabae existat, simplex est supputanda, scilicet
+
quoniam cs et gs litterae geminatae, si uocalibus praeponantur, numquam
+
sonum syllabae suscitabunt. de litteris, quantum ratio poscebat,
+
tractauimus.
+
etiam de syllabis, quoniam non breuis ratio est, ideo alio loco
+
conpetenter cum metris tractabimus.
+
partes orationis sunt octo, nomen pronomen participium aduerbium
+
coniunctio praepositio interiectio uerbum.
+
nomen est scilicet pars orationis. nomini accidunt qualitas genus
+
figura comparatio ordo numerus casus accentus.
+
+
qualitas nominum est, qua intelleguntur nomina qualia sunt, id est
+
propria an appellatiua. propria sunt nomina deorum et hominum, quae
+
prima accipiunt, hoc est utique quibus nuncupantur, ut puta deorum,
+
Iuppiter Iuno Neptunus et cetera talia; item hominum, Cicero Terentius
+
Plato et cetera talia. appellatiua autem sunt nomina animalium et
+
inanimalium: sunt item et illa, quae ex aliqua re hominibus accidunt; ut puta
+
animalium, leo canis anser et cetera talia; inanimalium, arbor lapis uestis
+
et cetera talia; illa autem, quae ex aliqua re hominibus accidunt, ut puta
+
felix Cicero, fortis Demosthenes, doctus Plato et cetera talia, utique ut sit
+
felix, quod accidit, nomen appellatiuum et Cicero proprium; sic et fortis
+
et doctus sint nunc nomina appellatiua, quia accidentia sunt, at uero
+
Demosthenes et Plato propria. sane hoc monemus, quod si felix uel fortis
+
ceteraque talia, cum non ex aliqua re, id est felix a felicitate et fortis
+
a uirtute, adiunguntur, sed ipsa prima nascentibus infigantur, hoc est ut
+
isdem uocabulis nuncupentur, haec iam non appellatiua, sed propria
+
pronuntiantur. de qualitate nominum, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
+
genera nominum sunt quinque, masculinum femininum neutrum
+
commune omne. masculinum genus est, quod suo generi conuenit
+
tantum, ut puta doctus doctos et cetera talia. femininum genus est, quod suo
+
generi conuenit tantum, ut puta doctam doctas doctarum et cetera talia.
+
neutrum genus est, quod suo generi conuenit tantum, ut puta mancipium
+
mancipiorum mancipiis et cetera talia. commune genus est, quod duobus
+
generibus conuenit tantum, ut puta masculino et feminino tales felicem
+
et cetera talia: dicimus enim tales pueros et tales puellas, felicem puerum
+
et felicem puellam. item quod masculino et neutro conuenit tantum, ut
+
puta magnorum doctorum et cetera talia: dicimus enim magnorum
+
puerorum et magnorum mancipiorum, doctum puerum et doctum mancipium.
+
item quod feminino et neutro conuenit tantum, ut puta magna alta et
+
cetera talia: dicimus enim magna mulier et magna mancipia, alta domus
+
et alta templa. sic et cetera talia, quae in quocumque casu duobus
+
generibus conuenire reperiuntur tantum, haec communis generis esse
+
pronuntiantur. sane hoc monemus, quod sint aliqua nomina generis communis,
+
quae licet absolute posita et ipsa esse reperiantur, hoc est sine numero
+
uel genere et casu, et non tantum ad genus commune solum sed et aliud
+
genus pertinere probantur: ut puta si dicat magnum, cuius generis? utique
+
non solum communis sed et neutri, scilicet quoniam magnum in accusatiuo
+
ex masculino et neutro est generis communis; at uero nominatiuo est
+
generis neutri. item docti utique et communis et masculini, scilicet
+
quoniam docti in genetiuo ex masculino et neutro est generis communis;
+
at uero nominatiuo est generis masculini. et ideo absolutorum nominum
+
conicienda sunt genera, scilicet quoniam non semper omnia nomina
+
absolute posita, hoc est sine genere uel casu et numero posita, per omnes
+
casus uno genere perseuerant. omne genus est, quod tribus generibus
+
conuenit, id est masculino et feminino et neutro, ut puta felix magnis
+
gracilis et cetera talia: dicimus enim felix puer et felix puella et felix
+
mancipium, magnis pueris et magnis puellis et magnis mancipiis, gracilis
+
pueri et gracilis puellae et gracilis mancipii; et cetera talia, quae in
+
quocumque casu tribus generibus conuenire reperiuntur, haec omnis generis
+
esse pronuntiantur. nunc in his nominibus generis omnis etiam hoc
+
monemus, quod sint aliqua nomina, quae licet absolute sunt posita, hoc est
+
ut supra iam in genere communi docuimus, id est sine numero et genere
+
uel casu, et non tantum ad genus omne solum sed et aliud genus pertinere
+
probantur: ut puta si dicat gracilis, cuius generis? utique non solum omnis
+
sed et communis, scilicet quoniam gracilis in genetiuo ex masculino et
+
feminino et neutro est generis omnis; at uero nominatiuo est generis
+
communis. et ideo, ut supra iam in genere communi docuimus, etiam nunc
+
monemus, hoc est ut absolutorum nominum conicienda sint genera, scilicet
+
quia, sic uti iam supra diximus, non semper omnia nomina absolute posita,
+
hoc est, sic uti iam diximus, sine casu uel genere aut numero posita, per
+
omnes casus uno genere perseuerant. nunc etiam hoc monemus, quod sint
+
aliqui, qui et quod tribus generibus conuenit generis communis esse uelint,
+
hoc est ut quattuor genera nominum tantum esse definiant. sed hi, si
+
rationem metricam uel structurarum legant, tunc intellegent, quantum
+
commune genus a genere omni differat, et ideo, ut diximus, quod duobus
+
generibus conuenit, generis esse communis, quod uero tribus, generis
+
omnis; scilicet quoniam propter rationem structurarum uel metricam
+
necesse est ut nominibus quinque genera sint necessaria. de genere
+
nominum, quantum ratio poscebat, satis tractauimus.
+
+
figura nominum duobus modis intellegitur, hoc est simplex et
+
composita. simplex figura nominum intellegitur, quando ex una parte orationis
+
tantum nomina inueniuntur esse constituta, ut puta felix Cicero callidus
+
Cato puer. sic et cetera talia nomina, quae ex una parte orationis tantum
+
reperiuntur esse constituta, ad figuram simplicem necesse est ut pertineant.
+
composita figura nominum intellegitur, quando non ex una parte orationis
+
tantum inueniuntur nomina esse constituta. componitur autem nominum
+
figura ex integro uel integris et corrupto. integrum uel integra sunt,
+
quae solas partes orationis designant, ut puta Cicero tu lego per {haec
+
uerba}. sic et cetera talia, quae ad solas partes orationis pertinere
+
reperiuntur, integrum uel integra esse pronuntiantur. corruptum autem est,
+
quod nullam partem orationis demonstrat, ut puta les por nas ras cal pur
+
ti sa. ‹sic› et cetera talia, quae ad nullam partem orationis conuenire
+
inueniuntur, ad corruptum pertinere pronuntiantur. nunc quoniam quid sit
+
integrum et quid sit corruptum exposuimus, et ideo iam quem ad modum
+
fiat figura composita doceamus. composita figura nominum fit, ut diximus,
+
duobus modis, hoc est ex integris siue integro et corrupto. sed hi uariati
+
inter se, prout sunt scilicet nomina, figuram compositam efficiunt, et ideo
+
aliqua eorum subiciemus exempla, quibus facillime et cetera sint dinoscenda.
+
ex integris. figura nominum ex integris componitur, quando duae
+
uel eo plures partes orationis in uno nomine esse reperiuntur, ut puta
+
infelix. in enim praepositio utriusque casus est et felix nomen nunc
+
scilicet appellatiuum. eo plures partes orationis in uno nomine esse
+
reperiuntur, ut puta praesidia. prae enim praepositio ablatiui casus esse
+
reperitur, si coniunctio ostenditur, di praepositio, quae loquellis deseruit,
+
accipitur, a autem praepositio ablatiui casus esse dinoscitur. sic et alia
+
nomina, quae a duabus uel eo pluribus partibus orationis constituta esse
+
reperiuntur, ad figuram compositam ex integris secundum numerum suum
+
pertinere pronuntiantur.
+
ex integro et corrupto. figura nominum ex integro et corrupto
+
componitur, quando in prima parte nominis pars orationis reperitur et
+
sequens corrupta inuenitur, ut puta subtilis. sub enim praepositio
+
utriusque casus est et tilis corruptum. sic et alia nomina, quae in prima parte
+
sua partem orationis habent constitutam et sequentem corruptam, ex
+
integro et corrupto ad compositam figuram necesse est ut pertineant.
+
ex corrupto et integro. figura nominum ex corrupto et integro
+
componitur, quando in prima parte nominis corruptum reperitur et
+
sequens pars orationis inuenitur, ut puta portentum. por enim corruptum
+
esse reperitur, tentum uero participium esse probatur. sic et alia nomina,
+
quae in prima parte sua corruptum habent constitutum et in sequenti
+
partem orationis oppositam, ex corrupto et integro ad compositam figuram
+
necesse est ut pertineant.
+
ex integro et corrupto et integro. figura nominum ex integro et
+
corrupto et integro componitur, quando in prima et nouissima parte
+
nominis pars orationis reperitur, at uero in media corruptum inuenitur, ut
+
puta perpetuus. per enim praepositio accusatiui casus est, pe uero
+
corruptum inuenitur, tuus autem pronomen esse reperitur. sic et alia
+
nomina, in quorum prima et nouissima parte pars orationis reperitur et in
+
media corruptum inuenitur, ex integro et corrupto et integro ad figuram
+
compositam pertinere monstrantur.
+
ex corrupto et integro et corrupto. figura nominum ex corrupto et
+
integro et corrupto componitur, quando in prima et nouissima parte
+
nominis corruptum inuenitur, at uero in media pars orationis esse reperitur,
+
ut puta Fannius. fan enim corruptum inuenitur; ni uero coniunctio esse
+
probatur, us autem corruptum esse dinoscitur. sic et alia nomina, in
+
quorum prima et nouissima parte corruptum reperitur et in media pars
+
orationis inuenitur, ex corrupto et integro et corrupto ad figuram
+
compositam pertinere monstrantur.
+
ex integro et corrupto et integro et corrupto. figura nominum ex
+
integro et corrupto et integro et corrupto componitur, quando in prima
+
et tertia parte nominis orationis pars reperitur, at uero in secunda et
+
nouissima corruptum esse inuenitur, ut puta inportunus. in enim praepositio
+
utriusque casus reperitur, por uero corruptum ‹inuenitur›, tu pronomen esse
+
cognoscitur, nus autem corruptum esse probatur. sic et alia nomina, in
+
quorum prima et tertia parte pars orationis reperitur, at uero in secunda
+
et nouissima corruptum esse inuenitur, ex integro et corrupto et integro
+
et corrupto ad figuram compositam pertinere probantur.
+
ex corrupto et integro et corrupto et integro. figura nominum ex
+
corrupto et integro et corrupto et integro componitur, quando in prima
+
et tertia parte nominis corruptum inuenitur, at uero in secunda et
+
nouissima pars orationis esse reperitur, ut puta catulinam. ca enim corruptum
+
inuenitur, tu pronomen esse probatur, li uero corruptum esse consideratur,
+
nam autem coniunctio esse manifestatur. sic et alia nomina, in quorum
+
prima et tertia parte corruptum inuenitur, at uero in secunda et ultima
+
pars orationis esse inuenitur, ex corrupto et integro et corrupto et integro
+
ad figuram compositam pertinere monstrantur.
+
ex integris et corrupto. figura nominum ex integris et corrupto
+
componitur, quando in prima parte nominis duae uel eo plures partes
+
orationis reperiuntur constitutae et in sequenti corruptum inuenitur
+
consistere, ut puta uiator. ui enim nomen esse reperitur, a uero praepositio
+
ablatiui casus esse probatur, tor autem corruptum esse pronuntiatur. eo
+
plures, ut puta inuisibilis. in enim praepositio utriusque casus esse
+
reperitur, ui uero nomen inuenitur, si coniunctio manifestatur, bilis autem nunc
+
corruptum esse pronuntiatur. sic et alia nomina, in quorum prima parte
+
duae uel eo plures partes orationis esse reperiuntur et in sequenti
+
corruptum inuenitur, ex integris et corrupto ad figuram compositam pertinere
+
monstrantur.
+
ex corrupto et integris. figura nominum ex corrupto et integris
+
componitur, quando in prima parte nominis corruptum inuenitur et in
+
sequenti duae uel eo plures partes orationis reperiuntur. duae, ut puta
+
candidi: can enim corruptum inuenitur, di et di duae praepositiones, quae
+
loquellis deseruiunt, esse reperiuntur. eo plures, ut puta Semproniani:
+
sem enim corruptum inuenitur, pro praepositio ablatiui casus accipitur,
+
ni coniunctio iudicatur, a praepositio ablatiui casus praedicatur, ni uero
+
coniunctio pronuntiatur. sic et alia nomina, in quorum prima parte
+
corruptum inuenitur et in sequenti duae uel eo amplius partes orationis sunt
+
constitutae, ex corrupto et integris ad figuram compositam pertinere
+
monstrantur.
+
nunc quoniam quem ad modum uariatis modis figura composita
+
nominum fiat satis ostendimus, et ideo iam et quem ad modum in eadem figura
+
soni caueantur moneamus: ut puta quaeritur, rogatus uisibilis et cetera
+
talia ex quibus composita esse reperiantur. utique rogatus ex integro et
+
corrupto, scilicet quoniam in prima parte uerbum esse reperitur, in
+
sequenti tus, quod licet isdem litteris scribatur, quibus et nomen, quod facit
+
huius turis, attamen in hoc nomine, id est rogatus, ad sonum probatur,
+
quod tus presso accentu auditur, et ideo nunc corruptum esse iudicatur.
+
item uisibilis: utique in primis partibus nomen et coniunctio considerantur,
+
in sequenti uero bilis, quod licet isdem litteris scribatur, quibus et nomen,
+
quod iracundiam significare interpretatur, id est bilis, attamen in hoc
+
nomine, id est uisibilis, ad sonum probatur, quod bilis presso accentu
+
auditur, et ideo nunc corruptum esse iudicatur. sic et cetera talia, quae
+
isdem litteris scribuntur, quibus et partes orationis, ad sonum propter
+
figuram compositam sunt consideranda. item quaeritur, uenustus quem ad
+
modum componatur, id est ex nomine et tus, an ex coniunctione ue et
+
nustus. utique ex coniunctione et nustus; scilicet quoniam, sic uti
+
docuimus, illa sunt nomina ex integro pronuntianda, quae sola tantum partem
+
orationis contineant. nunc cum uenustus ex parte orationis et tus sit
+
constitutum, utique iam ex integro et corrupto inuenitur esse compositum;
+
et ideo, ut docuimus, uenustus ex coniunctione et nustus componi oporteat.
+
sic et cetera talia nomina in figura siue simplici seu composita sunt
+
consideranda.
+
sane etiam hoc monemus, quod sint aliqui artis latores, qui ex
+
duobus corruptis dicant fieri posse figuram compositam. sed contra
+
eorundem inperitiam non dignum est ut nostra respondeat scientia,
+
quandoquidem nulla pars orationis reperiatur, quae ex duobus corruptis sit constituta,
+
nisi si contra praecepta caelitus data integrum, hoc est partem orationis,
+
in duas partes scindunt et compositam figuram ex ipsis constituunt, ut
+
simplicem quam ‹compositam› adserere reperiantur; siquidem simplex ex
+
integro, id est ex una parte orationis, tantum constituta esse inueniatur;
+
et ideo, ut diximus, quia ex duobus corruptis numquam figura composita
+
esse monstratur. de figura nominum, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
+
comparatio nominum scilicet appellatiuorum est, qua per gradus
+
conlationis nomina augmenta aut deminutiones accipiunt. hi sunt tres et
+
appellantur positiuus siue absolutus, comparatiuus, superlatiuus. positiuus siue
+
absolutus gradus est ipsa positio, ut puta fortis et cetera talia.
+
comparatiuus gradus est aliquid addens aut minuens per comparationem, ut puta
+
fortior breuior et cetera talia. superlatiuus gradus est eo plus adiciens
+
aut minuens per comparationem, ut puta fortissimus miserrimus et cetera
+
talia. sane non semper haec omnia nomina per omnes tres gradus
+
conlationis perseuerant. interdum enim inueniuntur nomina, quae in positiuo
+
siue absoluto gradu tantum sint constituta, ut puta nouus et cetera talia;
+
interdum quae in comparatiuo tantum, ut puta interior et cetera talia;
+
interdum quae in superlatiuo tantum, ut puta nouissimus et cetera talia;
+
interdum quae in positiuo siue absoluto et comparatiuo tantum, ut puta
+
ingens ingentior et cetera talia; interdum quae in positiuo et superlatiuo
+
tantum, ut puta pius piissimus et cetera talia; interdum quae in
+
comparatiuo et superlatiuo tantum, ut puta potior potissimus et cetera talia;
+
frequenter uero quae per omnes tres gradus perseuerant, ut puta felix felicior
+
felicissimus et cetera talia. nunc hoc quaeritur, qua de causa haec aliqua
+
nomina, sic uti supra ostendimus, non per omnes gradus conlationis
+
perseuerant. quare hoc monemus, quod eorundem sonos cum syllabis et cum
+
accentibus in metris conpetenter tractare debebimus; scilicet ut quando
+
haec nomina comparatiuos uel superlatiuos gradus sustinere possint
+
doceamus. sane comparatio his nominibus accidit, quae qualitatis uel
+
quantitatis habent materiam. praeterea non omnia nomina, quae qualitatis uel
+
quantitatis habent materiam, comparatiuos uel superlatiuos gradus facere
+
inueniuntur; et quae ‹comparatiuos uel› superlatiuos gradus facere possunt,
+
qualitatis ‹uel quantitatis› materiam continere reperiuntur. nunc etiam hoc
+
doceamus, quod illa sunt qualitatis materiae nomina, quae quale sit quid
+
demonstrant, hoc est iustum an iniustum, album an nigrum, bonum an
+
malum. sic et cetera talia, quae quid quale sit significant, ad qualitatis
+
materiae nomina necesse est ut pertineant. at uero quantitatis materiae
+
sunt nomina, quae mensurae uel numeri aut ponderis contineant formam,
+
ut puta altus infinitus grauis; et cetera talia, quae quid quantum sit
+
significant, ad quantitatis materiae nomina necesse est pertinere. nunc quoniam
+
qui uel quot sunt gradus conlationis, et quem ad modum per eosdem
+
nomina non semper perseuerent, nec non et qualitatis et quantitatis quem ad
+
modum appareant, demonstrauimus, et ideo iam quot uel quae genera
+
nominum singuli gradus in nominatiuo casu numeri singularis contineant, nec
+
non et singula genera in isdem gradibus nominatiuo casu numeri
+
singularis quot uel quibus formis definiantur, ostendam.
+
de positiuo gradu. positiuus siue absolutus gradus in nominatiuo
+
casu numeri singularis genera nominum continet quinque, masculinum
+
femininum neutrum commune omne. de genere masculino. positiui
+
gradus nomina generis masculini nominatiuo casu numeri singularis tribus
+
his formis definiuntur tantum, er ex us. de genere feminino. positiui
+
gradus nomina generis feminini nominatiuo casu numeri singularis una hac
+
forma definiuntur tantum, a. de genere neutro. positiui gradus nomina
+
generis neutri nominatiuo casu numeri singularis duabus his formis
+
definiuntur tantum, e um. de genere communi. positiui gradus nomina
+
generis communis nominatiuo casu numeri singularis tribus his formis
+
definiuntur tantum, er il is. de genere omni. positiui gradus nomina generis
+
omnis nominatiuo casu numeri singularis his decem formis definiuntur
+
tantum, ax ex ix ox ans ens ers ors us am.
+
de comparatiuo gradu. comparatiuus gradus ‹in nominatiuo casu
+
numeri singularis duo haec genera nominum continet, commune et neutrum.
+
de genere communi. comparatiui gradus nomina generis communis›
+
nominatiuo casu numeri singularis una hac forma definiuntur tantum, ior. de
+
genere neutro. comparatiui gradus nomina generis neutri nominatiuo casu
+
numeri singularis una hac forma definiuntur tantum, ius.
+
de superlatiuo gradu. superlatiuus gradus in nominatiuo casu numeri
+
singularis tria haec genera nominum continet, masculinum femininum
+
neutrum. de genere masculino. superlatiui gradus nomina generis
+
masculini nominatiuo casu numeri singularis quattuor his formis definiuntur
+
tantum, rimus simus timus ximus. de genere feminino. superlatiui gradus
+
nomina generis feminini nominatiuo casu numeri singularis quattuor his
+
formis definiuntur tantum, rima sima tima xima. de genere neutro.
+
superlatiui gradus nomina generis neutri nominatiuo casu numeri singularis
+
quattuor his formis definiuntur tantum, rimum simum timum ximum.
+
nunc quoniam quot uel quae genera nominum singuli gradus in
+
nominatiuo casu numeri singularis contineant, nec non et singula genera in
+
isdem gradibus nominatiuo casu numeri singularis quot uel quibus formis
+
definiantur, ostendimus, ideo iam quem ad modum ex gradibus gradus fiant
+
doceamus.
+
de gradibus quem ad modum gradus fiant. quaecumque nomina
+
comparatiuos uel superlatiuos gradus ex se facere possunt, haec ex his
+
tribus generibus nominum indigent positione, id est masculino communi
+
omni, unde possint sui cuiusque generis eorundem graduum accipere
+
rationem; et ideo haec tria genera subiciemus, quae scilicet ad rationem
+
graduum pertinere reperiuntur.
+
de genere masculino. masculini generis nomina, sic uti supra
+
diximus, in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis tribus his formis
+
definiuntur tantum, er ex us. nunc earundem singularum rationem
+
subicimus, qua dinoscantur nomina, quem ad modum ex ipsis formis gradus
+
conlationis facere possint.
+
de er. quaecumque nomina generis masculini in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis er litteris definiuntur, si comparatiuos
+
gradus ex se facere possunt, haec genetiuo casu numeri singularis or
+
syllabam accipiunt et comparatiuum gradum generis communis ostendunt;
+
scilicet quoniam quicumque comparatiui gradus nominatiuo casu numeri
+
singularis ior litteris definiuntur et non ex illa positione formae, qua ex
+
genere masculino nominatiuo casu numeri singularis ex litteris ‹nomina›
+
definiuntur, uenire intelleguntur, hi generis communis esse reperiuntur, ut
+
puta hic niger huius nigri, hic et haec nigrior facere debeat. sane hoc
+
monemus, quod in hoc praecepto sint aliqui quinque soni, qui or litteris
+
post consonantem definiantur, ut puta minor et cetera talia. nunc haec
+
eadem supra dicti generis nomina, quae diximus in supra dicto gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis supra dictis litteris definiri, in genetiuo
+
casu numeri singularis us syllabam accipiunt et non tantum comparatiuum
+
gradum generis neutri sed et aduerbiorum ostendunt; scilicet quoniam
+
quicumque comparatiui gradus nominatiuo casu numeri singularis ius litteris
+
definiuntur, hi non tantum generis neutri sed et aduerbiorum esse
+
reperiuntur, ut puta hic niger huius nigri, nigrius utrique respondeat. sed
+
tunc hi generis neutri esse reperiuntur, quando generibus neutris iungi
+
inueniuntur, ut puta nigrius officium. at uero quando non generibus
+
neutris, sed cum alia qualibet parte orationis miscentur, aduerbiorum esse
+
pronuntiantur, ut puta nigrius fecit. sic et alii comparatiui gradus,
+
quando generi neutro uel quando aduerbiis respondeant, intelleguntur.
+
sane hoc monemus, quod in hoc praecepto sint aliqui quinque soni, qui
+
us litteris post consonantem definiantur, ut puta minus. item quaeritur,
+
qua de causa minora, non minoria dicatur. hac de causa, quoniam
+
comparatiui gradus numquam ia litteris definiuntur. nunc haec eadem nomina
+
generis scilicet masculini, quae diximus in positiuo gradu nominatiuo casu
+
numeri singularis er litteris definiri, si superlatiuos gradus ex se facere
+
possunt, in eodem nominatiuo casu numeri singularis rimus syllabas
+
accipiunt et superlatiuum gradum generis sui ostendunt, ut puta hic niger hic
+
nigerrimus facere debeat. item haec eadem supra dicti generis nomina
+
in supra dicto casu rima syllabas accipiunt et superlatiuum gradum generis
+
feminini ostendunt, ut puta hic niger haec nigerrima facere debeat. at
+
uero haec eadem supra dicti generis nomina in supra dicto casu rimum
+
syllabas accipiunt et superlatiuum gradum generis neutri ostendunt, ut
+
puta hic niger hoc nigerrimum facere debeat.
+
nunc in hac forma, qua diximus generis masculini nomina in positiuo
+
gradu nominatiuo casu numeri singularis er litteris definiri, quaeritur, qua
+
de causa hic taeter et non taetrus dicatur. hac de causa, quoniam
+
cuiuscumque generis nomina superlatiuos gradus ex se facere possunt, haec,
+
si in eodem superlatiuo gradu in quolibet casu ante ultimam siue ante
+
ultimas syllabas ri syllabam habent constitutam et possunt ex se generis
+
masculini positiui gradus facere nomina, eandem ri syllabam cum
+
sequentibus litteris omittunt et nominatiuum casum numeri singularis generis
+
masculini positiui gradus, quibus litteris definiatur, ostendunt, ut puta hic
+
nigerrimus uel harum nigerrimarum aut hoc nigerrimum hic niger in
+
positiuo gradu facere monstrantur. nunc cum dicat Cicero in
+
ut odor Aproni taeterrimus
iam ualidam Ilionei nauem, iam fortis AchataeVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,120
quis iam locus, inquit, Achate
rapidum ad nauis praemittit AchatenVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,644
pauperque domusVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,519
pauper in arma paterVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,87
genitore Adamasto / paupereVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,614-615
hospita terraVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,539 :terra hospita Verg.
quin aspera IunoVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,279
homo +
militaris
per liberos atque +
parentis uestros
amplexaeque tenent postesVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,490
postisque sub ipsos +nituntur gradibus Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,442-443 :postisque Verg.
socer arma Latinus habetoVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,192
primo surgebat EooVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,588
uultur obuncoVergilius ,<hi>Aen.</hi> 6,597 :uoltur Verg.
umida solstitiaVergilius ,<hi>georg.</hi> 1,100
sed Allobroges ex +
praecepto Ciceronis
haec finis PriamiVergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,554
ex agresti luxuria
et uiscera nudantVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,211
lapidosaque corna / dant +
ramiVergilius ,<hi>Aen.</hi> 3,649-650
uas aut uestimentum +
alicuius concupiuerat
uno comitatus +
AchateVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,312
hic proconsule
coqui fartoresTerentius ,<hi>eun.</hi> 257
terga dabantVergilius ,<hi>Aen.</hi> 12,738
tergora diripiunt costisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 1,211
ferre incomitata solebat +ad soceros Vergilius ,<hi>Aen.</hi> 2,456-457
hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis
quattuor ab stabulis praestanti corpore tauros / +
auertit, totidem forma superante iuuencas; / +
atque hos, nequa forent pedibus uestigia rectis, / +
cauda in speluncam tractos saxo occultabat opaco
auctor ego audendi
cumulantque oneratis lancibus aras
uelleribus niueisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 4,459
uellera siccatVergilius ,<hi>ecl.</hi> 3,95
annua imperia
tapetibus altisVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,325
erant et equorum inaurata tapetacarm. Liuius Andronicus Morel frg. 44 :(dubium incertae sedis)
pulchrosque tapetasVergilius ,<hi>Aen.</hi> 9,358 :pulchrosque tapetas (Verg.) ; pictosque : ex Aen. 7,277.
uenenum scorpii frigidum attigerat
+
pronomen est pars orationis, quae posita pro nomine minus quidem
+
plene, idem tamen significat, ut puta ego ipse quis et cetera talia; et ideo
+
minus plene, quoniam restat ut definiatur, ut puta ego Cato, ipse Cicero,
+
quis Terentius. sic uti diximus et cetera pronomina habent significationes
+
suas. pronomini accidunt genus figura numerus casus persona qualitas
+
accentus.
+
de genere. genera in pronominibus sic uti in nominibus
+
consideranda sunt, ut puta masculinum hic, femininum haec, neutrum hoc,
+
commune qualis, omne ego. sane quem ad modum per casus misceantur
+
genera, in nomine iam satis tractauimus.
+
de figura. figura pronominibus accidit sic uti et ceteris partibus
+
orationis, simplex et composita. simplex figura pronominum est, ut puta
+
quis; composita figura pronominum est, ut quisquis. sed composita figura
+
quibus uel quot modis fiat, in nomine iam satis tractauimus.
+
de numero. numerus pronominibus accidit sic uti et nominibus,
+
singularis pluralis et communis: singularis hic, pluralis hi, communis
+
quidam. sic et per alia pronominum genera in declinatione necesse est
+
hi numeri suum officium compleant.
+
de casu. casus pronominibus accidunt ad declinandum sic uti et
+
nominibus.
+
de persona. personae pronominum sunt tres, prima ego, secunda tu,
+
tertia ille. hae finitis pronominibus accidunt tantum; item, ut uult Plinius
+
Secundus, et possessiuis.
+
de qualitate. qualitas pronominum in quattuor formas diuiditur:
+
finita, minus quam finita, infinita, possessiua.
+
de finita. finita pronomina sunt, quae notant certum numerum,
+
certam personam. haec tria sunt tantum, ego tu ille. nunc eorum
+
singulorum generum declinationem subicimus. ego pronomen finitum generis
+
omnis figurae simplicis numeri singularis personae primae casus nominatiui,
+
quod declinabitur sic: numeri singularis ego mei mihi me {ego} a me,
+
numeri pluralis nos nostrum nobis nos {nos} a nobis. tu pronomen finitum
+
generis omnis figurae simplicis numeri singularis personae secundae casus
+
nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: numeri singularis tu tis uel
+
tui tibi te tu a te, numeri pluralis uos uestrum et uostrum uobis uos uos
+
a uobis. ille pronomen finitum generis masculini figurae simplicis numeri
+
singularis personae tertiae casus nominatiui, quod declinabitur sic: numeri
+
singularis ille illius illi illum ille ab illo, numeri pluralis illi illorum illis
+
illos illi ab illis; generis feminini numeri singularis illa et illaec illius illi
+
illam illa ab illa, numeri pluralis illae illarum illis illas illae ab illis;
+
generis neutri numeri singularis illud illius illi illud illud ab illo, numeri
+
pluralis illa illorum illis illa illa ab illis.
+
de minus quam finita. minus quam finita forma sex haec pronomina
+
continet tantum, ipse iste is idem sibi hic. nunc eorum singulorum genera
+
cum declinatione subicimus. ipse pronomen minus quam finitum generis
+
masculini figurae simplicis numeri singularis casus nominatiui et
+
uocatiui, quod declinabitur sic: numeri singularis ipse uel ipsus ipsius ipsi
+
ipsum ipse ab ipso, numeri pluralis ipsi ipsorum ipsis ipsos ipsi ab ipsis;
+
generis feminini numeri singularis ipsa ipsius ipsi ipsam ipsa ab ipsa,
+
numeri pluralis ipsae ipsarum ipsis ipsas ipsae ab ipsis; generis neutri
+
numeri singularis ipsum ipsius ipsi ipsum ipsum ab ipso, numeri pluralis
+
ipsa ipsorum ipsis ipsa ipsa ab ipsis. iste pronomen minus quam finitum
+
generis masculini figurae simplicis numeri singularis casus nominatiui, quod
+
declinabitur sic: numeri singularis iste istius isti istum iste ab isto, numeri
+
pluralis isti istorum istis istos isti ab istis; generis feminini numeri
+
singularis ista et istaec istius isti istam ista ab ista, numeri pluralis istae
+
istarum istis istas istae ab istis; generis neutri numeri singularis istud istius
+
isti istud istud ab isto, numeri pluralis ista et istaec, istorum, istis, ista
+
et istaec, ista et istaec, ab istis. is pronomen minus quam finitum generis
+
masculini figurae simplicis numeri singularis casus nominatiui, quod
+
declinabitur sic: numeri singularis is eius ei eum is ab eo, numeri pluralis ii
+
et ei, eorum, iis et eis, eos, ii et ei, ab iis et ab eis; generis feminini
+
numeri singularis ea eius ei eam ea ab ea, numeri pluralis eae, earum,
+
iis et eis, eas, eae, ab iis et ab eis; generis neutri numeri singularis id
+
eius ei id id ab eo, numeri pluralis ea, eorum, iis et eis, ea, ea, ab iis et
+
ab eis. idem pronomen minus quam finitum generis masculini figurae
+
compositae numeri singularis casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur
+
sic: numeri singularis idem eiusdem eidem eundem idem ab eodem,
+
numeri pluralis iidem, eorundem, iisdem et eisdem, eosdem, iidem, ab iisdem
+
et ab eisdem; generis feminini numeri singularis eadem eiusdem eidem
+
eandem eadem ab eadem, numeri pluralis eaedem, earundem, iisdem et
+
eisdem, easdem, eaedem, ab iisdem et ab eisdem; generis neutri numeri
+
singularis idem eiusdem eidem idem idem ab eodem, numeri pluralis
+
eadem, eorundem, iisdem et eisdem, eadem, eadem, ab iisdem et ab
+
eisdem. sibi pronomen defectiuum minus quam finitum generis omnis figurae
+
compositae numeri tantum singularis casus datiui, quod declinabitur per
+
hos tres casus tantum, id est datiuum accusatiuum et ablatiuum numeri
+
singularis, sibi se a se. hic pronomen minus quam finitum generis
+
masculini figurae simplicis numeri singularis casus nominatiui, quod declinabitur
+
sic: numeri singularis hic huius huic hunc o ab hoc, numeri pluralis hi
+
horum his hos o ab his; generis feminini numeri singularis haec huius
+
huic hanc o ab hac, numeri pluralis hae harum his has o ab his;
+
generis neutri numeri singularis hoc huius huic hoc o ab hoc, numeri pluralis
+
haec horum his haec o ab his. sane hoc monemus, quod Plinius
+
Secundus hic tunc uoluit dici pronomen, quando solum reperitur declinari, ut
+
puta hic huius et cetera sequentia; at uero si cum alia parte orationis
+
inueniatur declinari, articulum appellari, ut puta hic Cato huius Catonis
+
et cetera sequentia. sed haec discretio a Plinio Secundo cunctis artis
+
latoribus superuacue uisa est constitui, siquidem omnis oratio octo partibus
+
tantum instituta sit pronuntiari.
+
de infinita. infinita forma decem nouem haec pronomina continet
+
tantum, qui uel quis quidam quicumque quisquam quisquis quisnam
+
quispiam aliquis nequis siquis qualis qualiscumque talis quantus
+
quantuscumque tantus quotus quotuscumque totus. nunc eorum singulorum genera
+
cum declinatione subicimus. qui uel quis pronomen infinitum generis
+
masculini figurae simplicis numeri qui communis, quis singularis, casus
+
nominatiui, quod declinabitur sic: numeri singularis qui uel quis, cuius,
+
cui, quem, qui uel quis, a quo et a qui; numeri pluralis qui, quorum,
+
quibus et quis, quos, qui, a quibus et a quis; generis feminini numeri
+
singularis quae cuius cui quam quae a qua; numeri pluralis quae, quarum,
+
quibus et quis, quas, quae, a quibus et a quis; generis neutri numeri
+
singularis quod cuius cui quod quod a quo uel a qui; numeri pluralis
+
quae, quorum, quibus et quis, quae, quae, a quibus et a quis. quidam
+
pronomen infinitum generis masculini figurae compositae numeri communis
+
casus nominatiui, quod declinabitur sic: numeri singularis quidam
+
cuiusdam cuidam quendam quidam a quodam, numeri pluralis quidam
+
quorundam quibusdam quosdam quidam a quibusdam; generis feminini numeri
+
singularis quaedam cuiusdam cuidam quandam quaedam a quadam, numeri
+
pluralis quaedam quarundam quibusdam quasdam quaedam a quibusdam;
+
generis neutri numeri singularis quoddam cuiusdam cuidam quoddam
+
quoddam a quodam, numeri pluralis quaedam quorundam quibusdam quaedam
+
quaedam a quibusdam. quicumque pronomen infinitum generis masculini
+
figurae compositae numeri communis casus nominatiui, quod declinabitur
+
sic: numeri singularis quicumque cuiuscumque cuicumque quemcumque
+
quicumque a quocumque, numeri pluralis quicumque quorumcumque
+
quibuscumque quoscumque quicumque a quibuscumque; generis feminini
+
numeri singularis quaecumque cuiuscumque cuicumque quamcumque
+
quaecumque a quacumque, numeri pluralis quaecumque quarumcumque
+
quibuscumque quascumque quaecumque a quibuscumque; generis neutri numeri
+
singularis quodcumque cuiuscumque cuicumque quodcumque quodcumque
+
a quocumque, numeri pluralis quaecumque quorumcumque quibuscumque
+
quaecumque quaecumque a quibuscumque. quisquam pronomen infinitum
+
generis masculini figurae compositae numeri singularis casus nominatiui,
+
quod declinabitur sic: numeri singularis quisquam cuiusquam cuiquam
+
quemquam quisquam a quoquam, numeri pluralis quiquam quorumquam
+
quibusquam quosquam quiquam a quibusquam; generis feminini numeri
+
singularis quaequam cuiusquam cuiquam quamquam quaequam a quaquam,
+
numeri pluralis quaequam quarumquam quibusquam quasquam quaequam
+
a quibusquam; generis neutri numeri singularis quodquam cuiusquam
+
cuiquam quodquam quodquam a quoquam, numeri pluralis quaequam
+
quorumquam quibusquam quaequam quaequam a quibusquam. quisquis
+
pronomen infinitum generis masculini figurae compositae numeri singularis casus
+
nominatiui, quod declinabitur sic: numeri singularis quisquis cuiuscuius
+
cuicui quemquem quisquis a quoquo, numeri pluralis quiqui
+
quorumquorum quibusquibus quosquos quiqui a quibusquibus; generis feminini numeri
+
singularis quaequae cuiuscuius cuicui quamquam quaequae a quaqua,
+
numeri pluralis quaequae quarumquarum quibusquibus quasquas quaequae
+
a quibusquibus; generis neutri numeri singularis quodquod cuiuscuius
+
cuicui quodquod quodquod a quoquo, numeri pluralis quaequae
+
quorumquorum quibusquibus quaequae quaequae a quibusquibus. quisnam pronomen
+
infinitum generis masculini figurae compositae numeri singularis casus
+
nominatiui, quod declinabitur sic: numeri singularis quisnam cuiusnam
+
cuinam quemnam quisnam a quonam, numeri pluralis quinam quorumnam
+
quibusnam quosnam quinam a quibusnam; generis feminini numeri
+
singularis quaenam cuiusnam cuinam quamnam quaenam a quanam, numeri
+
pluralis quaenam quarumnam quibusnam quasnam quaenam a quibusnam;
+
generis neutri numeri singularis quodnam cuiusnam cuinam quodnam
+
quodnam a quonam, numeri pluralis quaenam quorumnam quibusnam
+
quaenam quaenam a quibusnam. quispiam pronomen infinitum generis
+
masculini figurae compositae numeri singularis casus nominatiui, et
+
declinabitur per singula genera salua specie sua ad exemplum cuiusnam.
+
aliquis pronomen infinitum generis masculini figurae compositae numeri
+
singularis casus nominatiui, quod declinabitur sic: numeri singularis aliquis
+
alicuius alicui aliquem aliquis ab aliquo, numeri pluralis aliqui aliquorum
+
aliquibus aliquos aliqui ab aliquibus; generis feminini numeri singularis
+
aliqua alicuius alicui aliquam aliqua ab aliqua, numeri pluralis aliquae
+
aliquarum aliquibus aliquas aliquae ab aliquibus; generis neutri numeri
+
singularis aliquod alicuius alicui aliquod aliquod ab aliquo, numeri pluralis
+
aliqua aliquorum aliquibus aliqua aliqua ab aliquibus. nequis pronomen
+
infinitum generis masculini figurae compositae numeri singularis casus
+
nominatiui, et declinabitur per singula genera salua specie sua ad exemplum
+
alicuius. siquis pronomen infinitum generis masculini figurae compositae
+
numeri singularis casus nominatiui, et declinabitur per singula genera salua
+
specie sua ad exemplum alicuius. qualis pronomen infinitum generis
+
communis figurae simplicis numeri singularis casus nominatiui genetiui uocatiui
+
et accusatiui pluralis, quod declinabitur sic: numeri singularis qualis qualis
+
quali qualem qualis a quale et a quali, numeri pluralis quales qualium
+
qualibus quales et qualis quales a qualibus; generis neutri numeri
+
singularis quale qualis quali quale quale a quale et a quali, numeri pluralis
+
qualia qualium qualibus qualia qualia a qualibus. qualiscumque pronomen
+
infinitum generis communis figurae compositae numeri singularis casus
+
nominatiui genetiui uocatiui et accusatiui pluralis, quod declinabitur sic:
+
numeri singularis qualiscumque qualiscumque qualicumque qualemcumque
+
qualiscumque a qualecumque et a qualicumque, numeri pluralis
+
qualescumque qualiumcumque qualibuscumque qualescumque et qualiscumque
+
qualescumque a qualibuscumque; generis neutri numeri singularis
+
qualecumque qualiscumque qualicumque qualecumque qualecumque a
+
qualecumque et qualicumque, numeri pluralis qualiacumque qualiumcumque
+
qualibuscumque qualiacumque qualiacumque a qualibuscumque. talis pronomen
+
infinitum generis communis figurae simplicis numeri singularis casus
+
nominatiui genetiui et uocatiui et accusatiui pluralis, et declinabitur per singula
+
genera salua specie sua ad exemplum qualis. quantus pronomen infinitum
+
generis masculini figurae simplicis numeri singularis casus nominatiui, quod
+
declinabitur sic: numeri singularis quantus quanti quanto quantum quante
+
a quanto, numeri pluralis quanti quantorum quantis quantos quanti a
+
quantis; generis feminini numeri singularis quanta quantae quantae quantam
+
quanta a quanta, numeri pluralis quantae quantarum quantis quantas
+
quantae a quantis; generis neutri numeri singularis quantum quanti quanto
+
quantum quantum a quanto, numeri pluralis quanta quantorum quantis
+
quanta quanta a quantis. quantuscumque pronomen infinitum generis
+
masculini figurae compositae numeri singularis casus nominatiui, quod
+
declinabitur sic: numeri singularis quantuscumque quanticumque
+
quantocumque quantumcumque quantecumque a quantocumque, numeri pluralis
+
quanticumque quantorumcumque quantiscumque quantoscumque
+
quanticumque a quantiscumque; generis feminini numeri singularis quantacumque
+
quantaecumque quantaecumque quantamcumque quantacumque a
+
quantacumque, numeri pluralis quantaecumque quantarumcumque quantiscumque
+
quantascumque quantaecumque a quantiscumque; generis neutri numeri
+
singularis quantumcumque quanticumque quantocumque quantumcumque
+
quantumcumque a quantocumque, numeri pluralis quantacumque
+
quantorumcumque quantiscumque quantacumque quantacumque a quantiscumque.
+
tantus pronomen infinitum generis masculini figurae simplicis numeri
+
singularis casus nominatiui, et declinabitur per singula genera salua specie
+
sua ad exemplum quanti. quotus pronomen infinitum generis masculini
+
figurae simplicis numeri singularis casus nominatiui, et declinabitur per
+
singula genera salua specie sua ad exemplum quanti. quotuscumque
+
pronomen infinitum generis masculini figurae compositae numeri singularis
+
casus nominatiui, et declinabitur per singula genera salua specie sua ad
+
exemplum quanticumque. totus pronomen infinitum generis masculini
+
figurae simplicis numeri singularis casus nominatiui, quod declinabitur sic:
+
numeri singularis totus totius toti totum tote a toto, numeri pluralis toti
+
totorum totis totos toti a totis; generis feminini numeri singularis tota
+
totius toti totam tota a tota, numeri pluralis totae totarum totis totas totae
+
a totis; generis neutri numeri singularis totum totius toti totum totum
+
a toto, numeri pluralis tota totorum totis tota tota a totis.
+
de possessiua. possessiua forma quinque haec pronomina continet
+
tantum, meus tuus suus noster uester. nunc eorum singulorum genera
+
cum declinatione subicimus. meus pronomen possessiuum generis
+
masculini figurae simplicis casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic:
+
numeri singularis meus mei meo meum meus a meo, numeri pluralis mei
+
meorum meis meos mei a meis; generis feminini numeri singularis mea
+
meae meae meam mea a mea, numeri pluralis meae mearum meis meas
+
meae a meis; generis neutri numeri singularis meum mei meo meum meum
+
a meo, numeri pluralis mea meorum meis mea mea a meis. tuus
+
pronomen possessiuum generis masculini figurae simplicis numeri singularis casus
+
nominatiui, quod declinabitur sic: numeri singularis tuus tui tuo tuum tuus
+
a tuo, numeri pluralis tui tuorum tuis tuos tui a tuis; generis feminini
+
numeri singularis tua tuae tuae tuam tua a tua, numeri pluralis tuae
+
tuarum tuis tuas tuae a tuis; generis neutri numeri singularis tuum tui tuo
+
tuum tuum a tuo, numeri pluralis tua tuorum tuis tua tua a tuis. suus
+
pronomen possessiuum generis masculini figurae simplicis numeri singularis
+
casus nominatiui, et declinabitur per singula genera salua specie sua
+
ad exemplum tui. noster pronomen possessiuum generis masculini figurae
+
compositae numeri singularis casus nominatiui et uocatiui, quod
+
declinabitur sic: numeri singularis noster nostri nostro nostrum noster a nostro,
+
numeri pluralis nostri nostrorum nostris nostros nostri a nostris; generis
+
feminini numeri singularis nostra nostrae nostrae nostram nostra a nostra,
+
numeri pluralis nostrae nostrarum nostris nostras nostrae a nostris; generis
+
neutri numeri singularis nostrum nostri nostro nostrum nostrum a nostro,
+
numeri pluralis nostra nostrorum nostris nostra nostra a nostris. uester
+
pronomen possessiuum generis masculini figurae compositae numeri
+
singularis casus nominatiui, et declinabitur per singula genera, omissis uocatiuis,
+
salua specie sua ad exemplum nostri.
+
sane hoc monemus, quod, si que coniunctio sola pronominibus
+
iungitur, sonus, non numerus pronominum augeri pronuntiatur; et ideo, ut
+
supra docuimus, sunt omnia pronomina numero triginta tria tantum.
+
nunc etiam hoc monemus, quod Plinius Secundus pronomina
+
possessiua et per quandam mixturam sic putauit esse declinanda, id est
+
intrinsecus et extrinsecus. sed hoc superuacue cunctis artis latoribus uisum
+
est disputari, quandoquidem eadem mixtura non habeat rationem, ad quam
+
causam proficiat. nunc et eiusdem mixturae declinationem subicimus.
+
generis masculini personae primae numeri singularis meus mei meo meum
+
meus a meo, numeri pluralis nostri nostrorum nostris nostros nostri a
+
nostris; generis feminini personae primae numeri singularis mea meae meae
+
meam mea a mea, numeri pluralis nostrae nostrarum nostris nostras
+
nostrae a nostris; generis neutri personae primae numeri singularis meum
+
mei meo meum meum a meo, numeri pluralis nostra nostrorum nostris
+
nostra nostra a nostris: generis masculini personae secundae numeri
+
singularis tuus tui tuo tuum tuus a tuo, numeri pluralis uestri uestrorum
+
uestris uestros uestri a uestris; generis feminini personae secundae numeri
+
singularis tua tuae tuae tuam tua a tua, numeri pluralis uestrae uestrarum
+
uestris uestras uestrae a uestris: generis neutri personae secundae numeri
+
singularis tuum tui tuo tuum tuum a tuo, numeri pluralis uestra uestrorum
+
uestris uestra uestra a uestris; generis masculini personae tertiae numeri
+
singularis suus sui suo suum suus a suo, numeri pluralis sui suorum suis
+
suos sui a suis; generis feminini personae tertiae numeri singularis sua
+
suae suae suam sua a sua, numeri pluralis suae suarum suis suas suae
+
a suis; generis neutri personae tertiae numeri singularis suum sui suo suum
+
suum a suo, numeri pluralis sua suorum suis sua sua a suis. generis
+
masculini personae primae intrinsecus singulare et extrinsecus plurale mei
+
meorum meis meos mei a meis, generis feminini personae primae
+
intrinsecus singulare et extrinsecus plurale meae mearum meis meas meae
+
a meis, generis neutri personae primae intrinsecus singulare et extrinsecus
+
plurale mea meorum meis mea mea a meis; generis masculini personae
+
secundae intrinsecus singulare et extrinsecus plurale tui tuorum tuis tuos
+
tui a tuis, generis feminini personae secundae intrinsecus singulare et
+
extrinsecus plurale tuae tuarum tuis tuas tuae a tuis, generis neutri personae
+
secundae intrinsecus singulare et extrinsecus plurale tua tuorum tuis tua
+
tua a tuis; generis masculini personae tertiae intrinsecus singulare et
+
extrinsecus plurale sui suorum suis suos sui a suis, generis feminini
+
personae tertiae intrinsecus singulare et extrinsecus plurale suae suarum suis
+
suas suae a suis, generis neutri personae tertiae intrinsecus singulare et
+
extrinsecus plurale sua suorum suis sua sua a suis; generis masculini
+
personae primae intrinsecus plurale et extrinsecus singulare noster nostri
+
nostro nostrum noster a nostro, generis feminini personae primae
+
intrinsecus plurale et extrinsecus singulare nostra nostrae nostrae nostram
+
nostra a nostra, generis neutri personae primae intrinsecus plurale et
+
extrinsecus singulare nostrum nostri nostro nostrum nostrum a nostro; generis
+
masculini personae secundae intrinsecus plurale et extrinsecus singulare
+
uester uestri uestro uestrum uester a uestro, generis feminini personae
+
secundae intrinsecus plurale et extrinsecus singulare uestra uestrae uestrae
+
uestram uestra a uestra, generis neutri personae secundae intrinsecus plurale
+
et extrinsecus singulare uestrum uestri uestro uestrum uestrum a uestro;
+
generis masculini personae tertiae intrinsecus plurale et extrinsecus
+
singulare suus sui suo suum suus a suo, generis feminini personae tertiae
+
intrinsecus plurale et extrinsecus singulare sua suae suae suam sua a sua,
+
generis neutri personae tertiae intrinsecus plurale et extrinsecus singulare
+
suum sui suo suum suum a suo.
+
de accentu. de accentu pronominum, sic uti et nominum, in
+
accentibus conpetenter tractabimus.
+
de pronomine, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
participium est pars orationis. participium autem dictum, quod
+
partem capiat nominis et partem uerbi. recipit enim a nomine genus et
+
casum, a uerbo qualitatem et tempus, ab utroque numerum figuram et
+
accentum. ergo, ut diximus, participio accidunt haec, genus qualitas
+
numerus casus tempus figura accentus.
+
de genere. genera participiis accidunt sic uti nominibus et
+
pronominibus, id est masculinum femininum neutrum commune omne. sane quem
+
ad modum per casus misceantur genera, in nomine iam satis tractauimus.
+
de casu. casus participiis accidunt ad declinandum sic uti nominibus
+
et pronominibus, ut puta nominatiuus hic scribens. sic et ceteri casus
+
participiorum, sic uti nominum et pronominum, officium suae declinationis
+
necesse est ut exerceant.
+
de qualitate. qualitas participiorum est qua intelleguntur participia
+
ex quibus uerbis oriantur. oriuntur autem participia ex omnibus octo
+
qualitatibus uerborum; scilicet quoniam octo sunt qualitates uel genera
+
uerborum, id est neutrale actiuum passiuum deponens commune inchoatiuum
+
frequentatiuum et defectiuum.
+
de tempore. tempora participiis accidunt tria, praesens praeteritum
+
et futurum.
+
de praesenti tempore. praesentis temporis participia nominatiuo casu
+
numeri singularis his duabus formis definiuntur tantum, id est ans et ens,
+
et sunt generis omnis. haec fiunt a septem generibus uerborum, id est
+
a neutrali sedeo sedens, ab actiuo scribo scribens, a deponenti luctor
+
luctans, a communi osculor osculans, ab inchoatiuo aresco arescens, a
+
frequentatiuo clamito clamitans, a defectiuo fero ferens. sic et alia praesentis
+
temporis participia nominatiuo casu numeri singularis a supra dictis uerbis
+
in supra dictas formas necesse est ut exeant. sane hoc monemus, quod
+
praesentis temporis participia, quae nominatiuo casu numeri singularis ans
+
litteris definiuntur, haec a prima coniugatione uerbi tantum modo uenire
+
reperiantur; at uero quae ens litteris concluduntur, haec a secunda uel
+
ambabus tertiis coniugationibus nec non et a defectiuis uerbis uenire
+
intelleguntur.
+
de praeterito tempore. praeteriti temporis participia generis
+
masculini nominatiuo casu numeri singularis his duabus formis definiuntur
+
tantum, tus et sus. haec fiunt a quattuor generibus uerborum, id est a
+
passiuo scribor scriptus, rideor risus; a communi osculor osculatus, patior
+
passus; a deponenti luctor luctatus, ingredior ingressus; a defectiuo feror
+
latus. sic et alia praeteriti temporis generis masculini participia
+
nominatiuo casu numeri singularis a supra dictis uerbis in supra dictas formas
+
necesse est ut exeant.
+
de futuro tempore. futuri temporis participia generis masculini
+
nominatiuo casu numeri singularis his duabus formis definiuntur, id est rus
+
et dus. sed haec a neutrali actiuo deponenti communi et defectiuo uerbo
+
in rus syllabam exeunt, ut puta a neutrali curro cursurus, ab actiuo scribo
+
scripturus, a deponenti luctor luctaturus, a communi osculor osculaturus;
+
a passiuo autem et item communi uel defectiuo in dus syllabam exeunt,
+
ut puta a passiuo scribor scribendus, a communi osculor osculandus, a
+
defectiuo feror ferendus. sic et alia futuri temporis generis masculini
+
participia nominatiuo casu numeri singularis a supra dictis uerbis in supra
+
dictas formas necesse est ut exeant.
+
de numero. numeri participiis accidunt sic uti nominibus et
+
pronominibus, singularis scribens, pluralis scribentes, communis ruentis. sic
+
et per alia participiorum genera hi numeri in declinatione necesse est ut
+
suum officium compleant.
+
de figura. figura participiis accidit sic uti et ceteris partibus
+
orationis, simplex et composita. simplex figura participiorum est doctus;
+
composita figura participiorum est indoctus. nunc composita figura quibus uel
+
quot modis fiat, in nomine iam satis tractauimus.
+
de accentu. de accentu participiorum, sic uti et nominum uel
+
pronominum, in accentibus conpetenter tractabimus.
+
quae participia quibus participiis regantur. participia praeteriti
+
temporis et futuri generis masculini nominatiuo casu numeri singularis s littera
+
terminantur, feminini a littera definiuntur, neutri m littera concluduntur;
+
at uero participia praesentis temporis nominatiuo casu numeri singularis in
+
s litteram exeunt tantum, scilicet quoniam omnis generis esse reperiuntur.
+
nunc participia praeteriti temporis generis masculini, quae diximus
+
nominatiuo casu numeri singularis s littera scilicet terminari, ex eodem
+
nominatiuo casu numeri singularis eandem s litteram, quam habent ultimam,
+
in rus syllabam conuertunt et futuri temporis participiorum nominatiuum
+
casum numeri singularis generis sui ostendunt, ut puta scriptus scripturus,
+
caesus caesurus, latus laturus, osculatus osculaturus. item e contrario
+
scilicet participia futuri temporis generis masculini, quae nominatiuo casu
+
numeri singularis in rus syllabam exeunt, eandem rus syllabam in s
+
litteram conuertunt et participiorum praeteriti temporis nominatiuum casum
+
numeri singularis generis sui ostendunt, ut puta risurus risus, criminaturus
+
criminatus, facturus factus. participia praeteriti temporis generis feminini
+
ex nominatiuo casu numeri singularis a litteram, quam habent ultimam,
+
in u conuertunt et ra syllabam accipiunt, unde participium futuri temporis
+
generis sui ostendunt, ut puta docta doctura, dicta dictura, lata latura.
+
item e contrario scilicet participia futuri temporis generis feminini ex
+
nominatiuo casu numeri singularis ra syllabam, quam habent ultimam,
+
omittunt et u litteram sequentem in a conuertunt, unde participium praeteriti
+
temporis generis sui ostendunt, ut puta calcatura calcata, risura risa,
+
scriptura scripta. participia praeteriti temporis generis neutri ex nominatiuo
+
casu numeri singularis m litteram, quam habent ultimam, in rum syllabam
+
commutant et futuri temporis participiorum nominatiuum casum numeri
+
singularis generis sui ostendunt, ut puta scriptum scripturum, caesum
+
caesurum, latum laturum. item e contrario scilicet participia futuri temporis
+
generis neutri, quae nominatiuo casu numeri singularis in rum syllabam
+
exeunt, eandem rum syllabam in m litteram conuertunt et participiorum
+
praeteriti temporis nominatiuum casum numeri singularis generis sui
+
ostendunt, ut puta risurum risum, criminaturum criminatum, laturum latum.
+
quaeritur, qua de causa moriturus et non secundum formam suam
+
morturus faciat. hac de causa, quoniam futuri temporis participia, quae
+
nominatiuo casu numeri singularis rus syllaba terminantur, haec praeteriti
+
temporis participiis syllaba debent esse potiora. nunc cum hoc participium
+
mortuus faciat, et ideo moriturus necesse est ut faciat.
+
participia praesentis temporis generis scilicet omnis ex nominatiuo
+
casu numeri singularis s litteram, quam habent ultimam, in dus syllabam
+
conuertunt et futuri temporis participiorum nominatiuum casum numeri
+
singularis generis masculini ostendunt, ut puta clamans clamandus, ferens
+
ferendus, criminans criminandus. item e contrario scilicet participia futuri
+
temporis generis masculini, quae nominatiuo casu numeri singularis in dus
+
syllabam exeunt, eandem dus syllabam in s litteram conuertunt et
+
participiorum praesentis temporis nominatiuum casum numeri singularis generis
+
scilicet omnis ostendunt, ut puta clamandus clamans, tutandus tutans,
+
ferendus ferens. participia praesentis temporis generis scilicet omnis ex
+
nominatiuo casu numeri singularis s litteram, quam habent ultimam, in da
+
syllabam conuertunt et futuri temporis participiorum nominatiuum casum
+
numeri singularis generis feminini ostendunt, ut puta scribens scribenda,
+
ferens ferenda, osculans osculanda. item e contrario scilicet participia
+
futuri temporis generis feminini, quae nominatiuo casu numeri singularis
+
da syllaba terminantur, eandem da syllabam in s litteram conuertunt et
+
participiorum praesentis temporis nominatiuum casum numeri singularis
+
generis scilicet omnis ostendunt, ut puta scribenda scribens, ferenda ferens,
+
osculanda osculans. participia praesentis temporis generis scilicet omnis
+
ex nominatiuo casu numeri singularis s ultimum in dum syllabam
+
conuertunt et futuri temporis participiorum nominatiuum casum numeri singularis
+
generis neutri ostendunt, ut puta scribens scribendum, ferens ferendum,
+
osculans osculandum. item e contrario scilicet participia futuri temporis
+
generis neutri, quae nominatiuo casu numeri singularis in dum syllabam
+
exeunt, eandem dum syllabam in s litteram conuertunt et praesentis
+
temporis participiorum nominatiuum casum numeri singularis generis scilicet
+
omnis ostendunt, ut puta scribendum scribens, docendum docens, legendum
+
legens.
+
participia praesentis temporis tunc habent i litteram in nominatiuo
+
casu numeri singularis ante ultimam syllabam constitutam, quando et ipsa
+
uerba unde oriuntur in prima persona modi indicatiui temporis praesentis
+
numeri singularis i litteram habent ante o ultimum constitutam, ut puta
+
rapio rapiens, calcio calcians, nutrio nutriens. qua ratione Tullius et
+
obscure serpens
hoc participium uenire pronuntiauit. item et tunc habent participia
+
praesentis temporis in nominatiuo et uocatiuo casu numeri singularis ante
+
ultimam syllabam i litteram constitutam, quando oriuntur a uerbis tertiae
+
coniugationis productae, quae in prima persona modi indicatiui temporis
+
praesentis numeri singularis ante o ultimum e litteram habent oppositam,
+
ut puta redeo rediens. sic et cetera talia participia tunc necesse est ut
+
habeant ante ens litteras i litteram constitutam, quando ab hac uerborum
+
supra scripta descendunt disciplina.
+
item quaeritur, qua de causa nolens et non nollens dicatur. hac de
+
causa, quoniam tertiae correptae coniugationis uerba modi indicatiui ex
+
prima persona numeri singularis o ultimum in ens litteras conuertunt et
+
participii praesentis temporis nominatiuum casum numeri singularis
+
ostendunt, ut puta coquo coquens. nunc cum et hoc participium a nolo uenire
+
reperiatur, et ideo nolens, non nollens facere pronuntiatur.
+
sunt praesentis temporis participia, quae in dubium ueniant exinde,
+
quod et figuram nominum ostendunt, ut puta amans sapiens et cetera
+
talia. sed qua ratione haec intellegi possint, quando sint nomina et quando
+
participia, breuiter subiciamus praecepta. quibus hoc monemus, ut, quando
+
haec comparatiuos uel superlatiuos gradus siue aduerbia facere possunt uel
+
genetiuo casui iunguntur, nomina esse intellegantur, ut puta amans
+
amantissimus, sapiens sapienter, docens doctior, alieni adpetens
litium
facere pronuntiatur.
+
item in hac supra dicti generis forma quaeritur, qua de causa niger
+
in genetiuo casu numeri singularis per syllabam non crescat et tener in
+
genetiuo casu numeri singularis per syllabam crescat. hac de causa,
+
quoniam cuiuscumque generis nomina nominatiuo casu numeri singularis
+
er litteris definiuntur, excepto uocatiuo casu numeri singularis, si per
+
ceteros casus in ultima uel ante ultimam syllabam per geminatas consonantes
+
scribuntur, numquam a nominatiuo casu numeri singularis in ceteros casus,
+
excepto genetiuo casu numeri pluralis, per syllabam crescunt, ut puta
+
niger nigri et cetera talia. at uero cuiuscumque generis nomina
+
nominatiuo casu numeri singularis er litteris definiuntur et per ceteros casus
+
in ultima uel ante ultimam syllabam per singulares consonantes scribuntur,
+
haec ‹a› nominatiuo casu numeri singularis, excepto uocatiuo casu numeri
+
singularis, in ceteros casus per syllabam crescunt, ut puta hic tener huius
+
teneri. ‹sic› et cetera talia, quae nominatiuo casu numeri singularis er
+
litteris definiuntur, quando a nominatiuo casu numeri singularis per ceteros
+
casus ex syllaba crescere uel non crescere ‹possint› reperiuntur. hoc etiam
+
monemus, quod hi nominatiui, a quibus ceteri casus per syllabam crescunt,
+
plus habeant potestatis in structuris uel metris, quam illi nominatiui, a
+
quibus ceteri casus per syllabam non crescunt. sed de eorundem potestate,
+
cum ad metra ipsa uenerimus, ‹conpetenter tractabimus›.
+
sane etiam hoc monemus in hac forma generis masculini, qua diximus
+
in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina er litteris
+
definiri, quod {non} ex ea plures soni, id est plurima nomina, possint
+
exhiberi. de forma generis masculini, qua in positiuo gradu nominatiuo
+
casu numeri singularis nomina er litteris definiuntur, quem ad modum
+
ex se comparatiuos gradus facere possint, quantum ratio poscebat,
+
tractauimus.
+
de ex. quaecumque nomina generis masculini in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis ex litteris definiuntur, si comparatiuos
+
gradus ex se facere possunt, haec in datiuo casu numeri singularis or
+
syllabam accipiunt et comparatiuum gradum generis sui tantum ostendunt,
+
ut puta hic senex huic seni hic senior facere debeat. at uero haec
+
generis masculini nomina, quae diximus in positiuo gradu nominatiuo casu
+
numeri singularis ex litteris definiri, superlatiuos gradus facere
+
prohibentur, scilicet quoniam haec eadem supra dictae formae nomina in superlatiuo
+
gradu sonum pedum in metris uel in structuris exhibere non possunt.
+
sane hoc monemus, quod haec eiusdem supra dictae formae nomina
+
generis scilicet masculini, si cogantur ex specie sua et generis feminini facere
+
nomina, quod haec eadem generis feminini nomina per inmutationem
+
reperiantur esse anomala, ut puta hic senex haec anus facere debeat. nunc
+
etiam hoc monemus in hac forma generis masculini, qua diximus in
+
positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina ex litteris definiri,
+
quod ex ea forma plus quam tres soni, hoc est quam tria nomina, non
+
possint exhiberi. de forma generis masculini, qua in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis nomina ex litteris definiuntur, quem ad
+
modum ex se comparatiuos gradus nec non et nomina feminina facere
+
possint uel intra quantum numerum esse reperiantur, quantum ratio
+
poscebat, tractauimus.
+
de us. quaecumque nomina generis masculini in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis us litteris definiuntur, si comparatiuos
+
gradus ex se facere possunt, haec in genetiuo casu numeri singularis or
+
syllabam accipiunt et comparatiuum gradum generis communis ostendunt;
+
scilicet quoniam quicumque comparatiui gradus nominatiuo casu numeri
+
singularis ior litteris definiuntur et non ex illa positione formae, qua ex
+
genere masculino nominatiuo casu numeri singularis ex litteris nomina
+
definiuntur, uenire intelleguntur, hi generis communis esse reperiuntur, ut
+
puta hic doctus huius docti hic et haec doctior facere debeat. nunc haec
+
eadem supra dicti generis nomina, quae diximus in supra dicto gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis supra dicta forma finiri, in genetiuo casu
+
numeri singularis us syllabam accipiunt et non tantum comparatiuum
+
gradum generis neutri sed et aduerbiorum ostendunt; scilicet quoniam
+
quicumque comparatiui gradus nominatiuo casu numeri singularis ius litteris
+
definiuntur, hi non tantum generis neutri sed et aduerbiorum esse
+
reperiuntur, ut puta hic doctus huius docti, doctius utrique respondeat. sed
+
tunc hi generis neutri esse reperiuntur, quando generibus neutris iuncti
+
inueniuntur, ut puta doctius officium. at uero quando non generibus
+
neutris, sed cum alia qualibet parte orationis miscentur, aduerbiorum esse
+
pronuntiantur, ut puta doctius fecit. sic et alii comparatiui gradus,
+
quando generi neutro uel quando aduerbiis respondeant, intelleguntur.
+
nunc haec eadem nomina generis scilicet masculini, quae diximus in
+
positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis us litteris definiri, si
+
superlatiuos gradus ex se facere possunt, in ablatiuo casu numeri pluralis simus
+
syllabas accipiunt et superlatiuum gradum generis sui ostendunt, ut puta
+
hic doctus ab his doctis hic doctissimus facere debeat. nunc haec eadem
+
supra dicti generis nomina in supra dicto casu sima syllabas accipiunt et
+
superlatiuum gradum generis feminini ostendunt, ut puta hic doctus ab his
+
doctis haec doctissima facere debeat. at uero haec eadem supra dicti
+
generis nomina in supra dicto casu simum syllabas accipiunt et
+
superlatiuum gradum generis neutri ostendunt, ut puta hic doctus ab his doctis
+
hoc doctissimum facere debeat.
+
nunc in hac forma, qua diximus generis masculini nomina in positiuo
+
gradu nominatiuo casu numeri singularis us litteris definiri, quaeritur, qua
+
de causa sobrius positiui gradus sit tantum. hac de causa, quoniam, si
+
sobrius secundum praeceptum supra datum genetiuo casu numeri singularis
+
or syllabam accipiat, sonum tamen comparatiui gradus facere non potest,
+
ut puta hic sobrius huius sobrii, hic uel haec sobriior; et ideo sobrius et
+
cetera talia comparatiuos gradus facere prohibentur.
+
sane hoc monemus, quod in hac forma, qua diximus generis
+
masculini nomina in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis us litteris
+
definiri, haec tria nomina reperiuntur, quae per gradus conlationis propter
+
sonos pedum, qui scilicet pertinent ad metra uel structuras, anomale data
+
sunt comparari, id est bonus malus magnus. faciunt enim ex genere
+
masculino in positiuo gradu bonus malus magnus, in comparatiuo melior
+
et melius, peior et peius, maior et maius; scilicet quoniam omnis
+
comparatiuus gradus duo haec genera continet, id est commune et neutrum.
+
sed quando haec communis et quando neutri generis siue aduerbiorum
+
esse dinoscantur, in superioribus iam satis tractauimus. in superlatiuo
+
optimus pessimus maximus. sic et per femininum et neutrum genus nec
+
non et, sicut docuimus, commune haec tria supra scripta nomina per
+
gradus conlationis propter supra dictos pedum sonos anomale data sunt
+
comparari. sane etiam hoc de his tribus supra scriptis nominibus quaeritur,
+
qua de causa propter pedum sonos sic anomale debeant comparari. quare
+
hoc monemus, quod haec cum syllabis et accentibus in metris conpetenter
+
tractabimus.
+
nunc etiam hoc monemus in hac forma generis masculini, qua
+
diximus in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina us litteris
+
definiri, quod ex ea plures soni, id est plurima nomina, possint exhiberi.
+
de forma generis masculini, qua in positiuo gradu nominatiuo casu numeri
+
singularis nomina us litteris definita quem ad modum ex se faciant
+
comparatiuos uel superlatiuos gradus, nec non et tria nomina anomala, quantum
+
ratio poscebat, tractauimus.
+
nunc quoniam quem ad modum ex suo genere masculino gradus
+
conlationis fiant ostendimus, et ideo iam de genere communi incipiamus.
+
de genere communi. communis generis nomina, sic uti supra
+
docuimus, in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis tribus his formis
+
definiuntur tantum, er il is. nunc earundem rationem subicimus, qua
+
dinoscantur nomina, quem ad modum ex ipsis formis gradus conlationis
+
facere possunt.
+
de er. quaecumque nomina generis communis in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis er litteris definiuntur, si comparatiuos
+
gradus ex se facere possunt, haec in datiuo casu numeri singularis or
+
syllabam accipiunt et comparatiuum gradum generis sui ostendunt; scilicet
+
quoniam, sic uti supra docuimus, quicumque comparatiui gradus
+
nominatiuo casu numeri singularis ior litteris definiuntur et non ex illa positione
+
formae, qua ex genere masculino nominatiuo casu numeri singularis ex
+
litteris ‹nomina› definiuntur, uenire intelleguntur, hi generis communis esse
+
reperiuntur, ut puta hic et haec acer huius acris huic acri hic et haec
+
acrior facere debeat. nunc eadem supra dicti generis nomina, quae
+
diximus in supra dicto gradu nominatiuo casu numeri singularis supra dicta
+
forma definiri, in datiuo casu numeri singularis us syllabam accipiunt et
+
non tantum comparatiuum gradum generis neutri sed et aduerbiorum
+
ostendunt; scilicet quoniam quicumque comparatiui gradus nominatiuo casu
+
numeri singularis ius litteris definiuntur, hi non tantum generis neutri sed
+
et aduerbiorum reperiuntur, ut puta hic et haec acer huic acri, acrius
+
utrique respondeat. sed tunc hi generis neutri esse reperiuntur, quando,
+
sic uti supra diximus, generibus neutris iungi inueniuntur, ut puta acrius
+
acetum. at uero quando non generibus neutris, sed cum alia qualibet
+
parte orationis miscentur, aduerbiorum esse pronuntiantur, ut puta acrius
+
respondet. sic et alii comparatiui gradus, quando generi neutro uel quando
+
aduerbiis respondeant, intelleguntur. nunc haec eadem nomina generis
+
scilicet communis, quae diximus in positiuo gradu nominatiuo casu numeri
+
singularis er litteris definiri, si superlatiuos gradus ex se facere possunt,
+
in eodem nominatiuo casu numeri singularis rimus syllabas accipiunt et
+
superlatiuum gradum generis masculini ostendunt, ut puta hic et haec acer
+
hic acerrimus facere debeat. item haec eadem supra dicti generis nomina
+
in supra dicto casu rima syllabas accipiunt et superlatiuum gradum generis
+
feminini ostendunt, ut puta hic et haec acer haec acerrima facere debeat.
+
at uero haec eadem supra dicti generis nomina in supra dicto casu rimum
+
syllabas accipiunt et superlatiuum gradum generis neutri ostendunt, ut puta
+
hic et haec acer hoc acerrimum facere debeat.
+
nunc in hac forma, qua diximus generis communis nomina in positiuo
+
gradu nominatiuo casu numeri singularis er litteris definiri, quaeritur, qua
+
de causa hic uel haec acer et non acris dicatur. hac de causa, quoniam
+
cuiuscumque generis nomina superlatiuos gradus ex se facere possunt, haec,
+
‹si› in eodem superlatiuo gradu in quolibet casu ante ultimam siue ante
+
ultimas syllabas ri syllabam habent constitutam et possunt ex se generis
+
communis positiuo gradu facere nomina, eandem ri syllabam cum sequentibus
+
litteris omittunt et nominatiuum casum numeri singularis generis communis
+
positiui gradus, quibus litteris definiatur, ostendunt. nunc cum dicat
+
Vergilius acerrimus Aiax
demonstrauit. item in hac supra dicti generis forma quaeritur, qua de
+
causa acer communis generis esse dicatur. hac de causa, quoniam
+
quaecumque uocabula masculina in genetiuo casu numeri singularis is litteris
+
definiuntur et ex sua specie uocabula feminina facere possunt, haec generis
+
esse communis pronuntiantur. nunc cum dicat Vergilius acris Orontis
utique iam acrem generis communis esse demonstrauit. item in supra
+
dicta forma quaeritur, si haec eadem supra dicta communis generis nomina
+
ex sua specie in genera neutra transeant, in eodem genere neutro in
+
positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis qua littera debeant
+
terminari. utique e, scilicet quoniam quaecumque nomina generis communis
+
in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis er litteris definiuntur,
+
si ex sua specie in genera neutra transeunt, haec eadem genera neutra in
+
positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis e littera terminantur. at
+
uero pluralia ia litteris definiuntur, ut puta hic et haec acer hoc acre et
+
haec acria facere debeat. item in hac supra dicti generis forma
+
quaeritur, qua de causa acer genetiuo casu numeri singularis a nominatiuo casu
+
singularis numeri per syllabam non crescat et pauper in genetiuo casu
+
numeri singularis a nominatiuo casu numeri singularis per syllabam
+
crescat. hac de causa, quoniam cuiuscumque generis nomina nominatiuo
+
casu numeri singularis er litteris definiuntur, haec, excepto uocatiuo casu
+
numeri singularis, si per ceteros casus in ultima uel ante ultimam syllabam
+
per geminatas consonantes scribuntur, numquam a nominatiuo casu numeri
+
singularis in ceteros casus, excepto genetiuo casu numeri pluralis, per
+
syllabam crescunt, ut puta acer acris et cetera talia. at uero cuiuscumque
+
generis nomina nominatiuo casu numeri singularis er litteris definiuntur
+
et per ceteros casus in ultima uel ante ultimam syllabam per singulares
+
consonantes scribuntur, haec a nominatiuo casu numeri singularis, excepto
+
uocatiuo casu numeri singularis, in ceteros casus per syllabam crescunt,
+
ut puta hic pauper huius pauperis. sic et cetera talia, quae nominatiuo
+
casu numeri singularis er litteris definiuntur, quando a nominatiuo casu
+
numeri singularis per ceteros casus ex syllaba crescere uel non crescere
+
possint, reperiuntur. nunc etiam hoc monemus, quod hi nominatiui, a
+
quibus ceteri casus per syllabam crescunt, plus habeant potestatis in
+
structuris uel metris, quam illi nominatiui, a quibus ceteri casus per syllabam non
+
crescunt. sed de eorum potestate, cum ad metra ipsa uenerimus,
+
conpetenter tractabimus.
+
nunc etiam hoc monemus in hac forma generis communis, qua
+
diximus in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina er litteris
+
definiri, quod ex ea scilicet forma plus quam quattuordecim soni, hoc est
+
quam quattuordecim nomina, non possint exhiberi. de forma generis
+
communis, qua in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina er
+
litteris definita quem ad modum ex se comparatiuos uel superlatiuos nec
+
non et ipsos positiuos gradus facere possint uel intra quantum numerum
+
esse reperiantur, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
de il. quaecumque nomina generis scilicet communis in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis il litteris definiuntur, si comparatiuos
+
gradus ex se facere possunt, haec in datiuo casu numeri singularis or
+
syllabam accipiunt et comparatiuum gradum generis sui ostendunt; scilicet
+
quoniam, sic uti supra diximus, quicumque comparatiui gradus nominatiuo
+
casu numeri singularis ior litteris definiuntur et non ex illa formae
+
positione, qua ex genere masculino nominatiuo casu numeri singularis ex litteris
+
‹nomina› definiuntur, uenire intelleguntur, hi generis communis esse
+
reperiuntur, ut puta hic et haec pugil huic pugili hic uel haec pugilior facere
+
debeat. nunc haec eadem supra dicti generis nomina, quae diximus in
+
supra dicto gradu nominatiuo casu numeri singularis supra dicta forma
+
definiri, in datiuo casu numeri singularis us syllabam accipiunt et non
+
tantum comparatiuum gradum generis neutri sed et aduerbiorum
+
ostendunt; scilicet quoniam quicumque comparatiui gradus nominatiuo casu
+
numeri singularis ius litteris definiuntur, hi non tantum generis neutri sed
+
et aduerbiorum esse reperiuntur, ut puta hic et haec pugil huic pugili,
+
pugilius utrique respondeat. sed quando pugilius generi neutro uel quando
+
aduerbio in comparatione respondeat, in superioribus iam satis ostendimus.
+
nunc in hac forma, qua diximus generis communis nomina in positiuo
+
gradu nominatiuo casu numeri singularis il litteris definiri, quaeritur, qua
+
de causa pugil communis generis esse dicatur. hac de causa, quoniam
+
quaecumque uocabula masculina nominatiuo casu numeri singularis il
+
litteris definiuntur et ex sua specie uocabula feminina facere possunt, haec
+
communis generis esse pronuntiantur. item in hac supra dicta forma
+
quaeritur, si haec supra dicta communis generis nomina ex sua specie in
+
genera neutra transeant, in eodem genere neutro in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis qua littera debeant terminari. e, scilicet
+
quoniam, quaecumque generis communis nomina in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis il litteris definiuntur, si ex sua specie in
+
genera neutra transeunt, haec eadem genera neutra in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis e littera terminantur. at uero pluralia ia
+
litteris definiuntur, ut puta hic et haec pugil hoc pugile et haec pugilia
+
facere debeat. nunc etiam hoc significamus, quod si ex omnibus clarum
+
est, attamen, ne obscuro exemplo usi esse uideamur, quod pugiles illi uel
+
illae appellentur, hoc est qui non exiles, sed bono corpore esse probantur.
+
sane haec supra dicta communis generis nomina, quae diximus in supra
+
dicto gradu nominatiuo casu numeri singularis il litteris definiri,
+
superlatiuos gradus facere prohibentur, scilicet quoniam haec eadem supra dictae
+
formae nomina in superlatiuo gradu sonum pedum in metris uel structuris
+
exhibere non possunt. nunc etiam hoc monemus in hac forma generis
+
communis, qua diximus in positiuo gradu nominatiuo casu numeri
+
singularis nomina il litteris definiri, quod ex ea forma plus quam septem
+
nomina non possint exhiberi. de forma generis communis, qua in positiuo
+
gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina il litteris definita quem
+
ad modum ex se ‹faciant› comparatiuos gradus, nec non et intra quantum
+
numerum esse reperiantur, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
de is. quaecumque nomina generis scilicet communis in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis is litteris definiuntur, si comparatiuos
+
gradus ex se facere possunt, haec in datiuo casu numeri singularis or
+
syllabam accipiunt et comparatiuum gradum generis sui ostendunt; scilicet
+
quoniam quicumque comparatiui gradus nominatiuo casu numeri singularis
+
ior litteris definiuntur et non ex illa positione formae, qua ex genere
+
masculino nominatiuo casu numeri singularis ex litteris definiuntur nomina,
+
uenire intelleguntur, hi generis communis esse reperiuntur, ut puta hic
+
et haec fortis huic forti hic et haec fortior facere debeat. nunc haec
+
eadem supra dicti generis nomina, quae diximus in supra dicto gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis supra dicta forma definiri, in datiuo casu
+
numeri singularis us syllabam accipiunt et non tantum comparatiuum
+
gradum generis neutri sed et aduerbiorum ostendunt; scilicet quoniam
+
quicumque comparatiui gradus nominatiuo casu numeri singularis ius litteris
+
finiuntur, hi non tantum generis neutri sed et aduerbiorum esse
+
reperiuntur, ut puta hic et haec fortis huic forti, fortius utrique respondeat. sed
+
quando fortius generi neutro uel quando aduerbio in comparatione
+
respondeat, in superioribus iam satis ostendimus. sane in hac forma, qua
+
diximus generis communis nomina in positiuo gradu nominatiuo casu numeri
+
singularis is litteris definiri, hoc monemus, quod hoc unum nomen
+
reperiatur, quod in comparatiuo gradu tam genere suo quam neutro nec non
+
et aduerbio, propter sonum metri uel structurae per inmutationem
+
anomaliae sic debeat comparari, id est iuuenis. facit enim comparatiuo gradu
+
generis scilicet communis iunior, neutri autem siue aduerbii iunius; at
+
uero superlatiuum gradum facere prohibetur. sed hoc nomen qua de causa
+
in supra dicto gradu anomale per inmutationem comparetur uel
+
superlatiuum facere prohibeatur, tunc conpetenter tractabimus, cum ad ipsa metra
+
uenerimus. nunc haec eadem nomina generis scilicet communis, quae
+
diximus in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis is litteris
+
definiri, si superlatiuos gradus ex se facere possunt, in eodem nominatiuo
+
casu numeri singularis simus syllabas accipiunt et superlatiuum gradum
+
generis masculini ostendunt, ut puta hic et haec fortis hic fortissimus
+
facere debeat. item haec eadem supra dicti generis nomina in supra dicto
+
casu sima syllabas accipiunt et superlatiuum gradum generis feminini
+
ostendunt, ut puta hic et haec fortis haec fortissima facere debeat. at uero
+
haec eadem supra dicti generis nomina in supra dicto casu simum syllabas
+
accipiunt et superlatiuum gradum generis neutri ostendunt, ut puta hic et
+
haec fortis hoc fortissimum facere debeat.
+
nunc quaeritur, qua de causa ex ista forma, qua diximus generis
+
communis nomina in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis is
+
litteris definiri, austeris et non ex illa, qua us litteris definiuntur, austerus
+
dicatur. hac de causa, quoniam cuiuscumque generis nomina superlatiui
+
gradus in quolibet casu ante ultimam siue ante ultimas syllabas si syllabam
+
habent constitutam et ex sua specie positiui gradus facere possunt nomina,
+
haec in eodem superlatiuo gradu ex quolibet casu ante ultimam siue ante
+
ultimas syllabas si syllabam, quam habent constitutam, cum sequentibus
+
litteris omittunt et positiui gradus nominatiuum casum, de quo ambigebatur,
+
ostendunt. nunc cum dicat Lucilius
+austerissimarum herbarum sucos exprimebat
utique iam hic uel haec austeris, non hic austerus facere demonstratur.
+
nunc in hac forma, qua diximus generis communis nomina in positiuo
+
gradu nominatiuo casu numeri singularis is litteris definiri, quaeritur, qua
+
de causa fortis communis generis esse dicatur. hac de causa, quoniam
+
quaecumque uocabula masculina nominatiuo casu numeri singularis is
+
litteris definiuntur et ex sua specie uocabula feminina facere possunt, haec
+
communis generis esse pronuntiantur. item in hac supra dicta forma
+
quaeritur, si haec supra dicta {forma} communis generis nomina ex sua specie
+
in genera neutra transeant, in eodem genere neutro in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis qua littera debeant terminari. utique e,
+
scilicet quoniam, quaecumque generis communis nomina in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis is litteris definiuntur, si ex sua specie
+
in genera neutra transeunt, haec eadem genera neutra in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis e littera terminantur. at uero pluralia
+
ia litteris definiuntur, ut puta hic et haec fortis hoc forte et haec fortia
+
facere debeat.
+
item in hac supra dicta forma quaeritur, qua de causa facillimus non
+
superlatiuus gradus {facilissimus} esse dicatur. hac de causa, quoniam
+
quaecumque generis communis nomina in positiuo gradu nominatiuo casu
+
numeri singularis is litteris definiuntur, si superlatiuos gradus ex se facere
+
possunt, haec in eodem nominatiuo casu numeri singularis simus syllabas
+
accipiunt et superlatiuum gradum generis masculini ostendunt. nunc si
+
facilis simus syllabas accipiat, numquidnam facillimus et non facilissimus
+
facere ostendat? et ideo facillimum non gradum suum superlatiuum esse
+
demonstrat. praeterea etiam hoc monemus, quod propter sonos metri uel
+
structurae non possint superlatiui gradus ante ultimam syllabam li syllabam
+
habere constitutam. sed qua de causa superlatiui gradus ante ultimam
+
syllabam non possint propter metricam rationem uel structuram habere
+
li syllabam constitutam, etiam hoc in metris conpetenter tractabimus.
+
item in hac forma, qua diximus generis communis nomina in positiuo
+
gradu nominatiuo casu numeri singularis is litteris definiri, quaeritur, qua
+
de causa haec iuuenis dure accipiatur, cum iuuenis communis generis esse
+
doceatur. quare hoc monemus, quod cuiuscumque generis nomina
+
iunguntur cum alterius generis uocabulo, haec consideranda esse quem ad
+
modum sonos suos exhibeant: hoc est, si ad coniunctum genus respondeant,
+
eius generis esse dicas, cuius generis esse oporteat; sin uero in sono, hoc
+
est a genere, discrepant, pro locutione accipias. sed haec apertius, cum
+
de sonis in metris tractare coeperimus, ostendemus. nunc etiam hoc
+
monemus, quod hoc nomen, id est iuuenis, in genere neutro propter metri
+
uel structurae sonum numerum pluralem facere prohibeatur.
+
sane hoc monemus, in hac forma generis communis, qua diximus in
+
positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina is litteris definiri,
+
quod ex ea forma plures soni, hoc est eo plura nomina, possint exhiberi.
+
de forma generis communis, qua in positiuo gradu nominatiuo casu numeri
+
singularis nomina is litteris definita quem ad modum ex se faciant
+
comparatiuos uel superlatiuos nec non et ipsos positiuos gradus uel unum
+
nomen anomalum, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
nunc quoniam quem ad modum ex genere communi gradus
+
conlationis fiant ostendimus, et ideo iam de genere omni incipiamus.
+
de genere omni. omnis generis nomina, sic uti supra docuimus, in
+
positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis decem his formis
+
definiuntur tantum, ax ex ix ox ans ens ers ors us am. nunc earundem
+
rationem subicimus, qua dinoscantur nomina, quem ad modum ex ipsis
+
formis gradus conlationis facere possint.
+
de ax. quaecumque nomina generis scilicet omnis in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis ax litteris definiuntur, si comparatiuos
+
gradus ex se facere possunt, haec in datiuo casu numeri singularis or
+
syllabam accipiunt et comparatiuum gradum generis communis ostendunt;
+
scilicet quoniam, sic uti saepe diximus, quicumque comparatiui gradus
+
nominatiuo casu numeri singularis ior litteris definiuntur et non ex illa
+
positione formae, qua ex genere masculino nominatiuo casu numeri singularis
+
ex litteris nomina definiuntur, uenire intelleguntur, hi generis communis
+
esse reperiuntur, ut puta hic et haec et hoc audax huic audaci hic uel
+
haec audacior facere debeat. nunc haec eadem supra dicti generis nomina,
+
quae diximus in supra dicto gradu nominatiuo casu numeri singularis ax
+
litteris definiri, in datiuo casu numeri singularis us syllabam accipiunt et
+
non tantum comparatiuum gradum generis neutri sed et aduerbiorum
+
ostendunt; scilicet quoniam quicumque comparatiui gradus nominatiuo casu
+
numeri singularis ius litteris definiuntur, hi non tantum generis neutri sed
+
et aduerbiorum esse reperiuntur, ut puta hic et haec et hoc audax huic
+
audaci, audacius utrique respondeat. sed tunc hi generis neutri esse
+
reperiuntur, quando, ut supra diximus, generibus neutris iungi inueniuntur,
+
ut puta audacius mancipium. at uero quando non generibus neutris,
+
sed cum alia qualibet parte orationis miscentur, aduerbiorum esse
+
pronuntiantur, ut puta audacius dixit. sic et alii comparatiui gradus, quando
+
generi neutro uel quando aduerbio respondeant, intelleguntur. nunc haec
+
eadem nomina generis scilicet omnis, quae diximus in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis ax litteris definiri, si superlatiuos gradus
+
ex se facere possunt, in genetiuo casu numeri singularis simus syllabas
+
accipiunt et superlatiuum gradum generis masculini ostendunt, ut puta hic
+
et haec et hoc audax huius audacis hic audacissimus facere debeat. item
+
haec eadem supra dicti generis nomina in supra dicto casu sima syllabas
+
accipiunt et superlatiuum gradum generis feminini ostendunt, ut puta hic
+
et haec et hoc audax huius audacis haec audacissima facere debeat. at
+
uero haec eadem supra dicti generis nomina in supra dicto casu simum
+
syllabas accipiunt et superlatiuum gradum generis neutri ostendunt, ut
+
puta hic et haec et hoc audax huius audacis hoc audacissimum facere
+
debeat.
+
sane hoc monemus, ut ex his septem supra dictis scilicet formis, id
+
est ex ix ox ans ens ers ors, quaecumque nomina comparatiuos uel
+
superlatiuos gradus ex se facere possunt, supra dictae formae, qua diximus in
+
positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina ax litteris
+
definiri, disciplinam sequantur, ut puta simplex felix uelox amans sapiens iners
+
uecors. sic et cetera talia nomina, quae ex isdem supra scriptis formis
+
uenire intelleguntur et comparatiuos uel superlatiuos gradus ex se facere
+
possunt, ut supra diximus, supra dictae formae disciplinam sequantur.
+
nunc quoniam quem ad modum supra dictarum formarum nomina
+
comparatiuos uel superlatiuos gradus ex se facere possunt demonstrauimus, et
+
ideo iam quot ex isdem singulis formis soni exhiberi possint moneamus.
+
ex forma generis scilicet omnis, qua in positiuo gradu nominatiuo casu
+
numeri singularis nomina ax litteris definiuntur, hoc monemus, quod plus
+
quam XXIII soni, hoc est quam uiginti tria nomina, exhiberi non possint.
+
ex forma generis scilicet omnis, qua in positiuo gradu nominatiuo casu
+
numeri singularis nomina ex litteris definiuntur, hoc monemus, quod plus
+
quam XXIII nomina exhiberi non possint. ex forma generis scilicet omnis,
+
qua in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina ix litteris
+
definiuntur, hoc monemus, quod plus quam II soni, hoc est quam II
+
nomina, exhiberi non possint. ex forma scilicet omnis generis, qua in
+
positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina ox litteris definiuntur,
+
hoc monemus, quod plus quam VIIII soni, hoc est quam nouem nomina,
+
exhiberi non possint. ex forma scilicet generis omnis, qua in positiuo
+
gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina ans litteris definiuntur,
+
hoc monemus, quod eo plures soni, hoc est eo plurima nomina, possint
+
exhiberi. ex forma generis scilicet omnis, qua in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis nomina ens litteris definiuntur, hoc monemus,
+
quod eo plures soni, hoc est eo plurima nomina, possint exhiberi. ex
+
forma scilicet generis omnis, qua in positiuo gradu nominatiuo casu numeri
+
singularis nomina ers litteris definiuntur, hoc monemus, quod eo plures
+
soni, hoc est eo plurima nomina, exhiberi possint. ex forma generis
+
scilicet omnis, qua in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis
+
nomina ors litteris definiuntur, hoc monemus, quod eo plus quam XI soni,
+
hoc est XI nomina, exhiberi non possint. nunc etiam hoc quaeritur, qua
+
de causa supra dictarum formarum nomina generis omnis esse dicantur.
+
hac de causa, quoniam quaecumque uocabula masculina nominatiuo casu
+
numeri singularis isdem supra dictis formis definiuntur et ex sua specie
+
uocabula feminina uel neutra facere possunt, haec generis omnis esse
+
pronuntiantur. de formis supra scriptis octo generis scilicet omnis, quem ad
+
modum ex his nomina comparatiuos uel superlatiuos gradus facere
+
reperiantur, nec non et ex singulis formis intra quot sonos exhiberi possint,
+
quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
de us. quaecumque nomina generis omnis in positiuo gradu
+
nominatiuo casu numeri singularis us litteris definiuntur, si comparatiuos gradus
+
ex se facere possunt, haec in datiuo casu numeri singularis or syllabam
+
accipiunt et comparatiuum gradum generis communis ostendunt; scilicet
+
quoniam, sic uti supra diximus, quicumque comparatiui gradus nominatiuo
+
casu numeri singularis ior litteris definiuntur et non ex illa positione
+
formae, qua ex genere masculino nominatiuo casu numeri singularis ex
+
litteris nomina definiuntur, uenire intelleguntur, hi generis communis esse
+
reperiuntur, ut puta hic et haec et hoc uetus huic ueteri hic et haec
+
ueterior facere debeat. nunc haec eadem supra dicti generis nomina,
+
quae diximus in supra dicto gradu nominatiuo casu numeri singularis us
+
litteris definiri, in datiuo casu numeri singularis us syllabam accipiunt et
+
non tantum comparatiui gradus generis neutri sed et aduerbiorum esse
+
reperiuntur, ut puta hic et haec et hoc uetus huic ueteri, ueterius utrique
+
respondeat. sed quando ueterius generi neutro uel quando aduerbio in
+
comparatione respondeat, iam satis in superioribus ostendimus. nunc haec
+
eadem nomina generis omnis, quae diximus in positiuo gradu nominatiuo
+
casu numeri singularis us litteris definiri, si superlatiuos gradus ex se
+
facere possunt, haec ex datiuo casu numeri singularis i ultimum omittunt
+
et in eodem datiuo casu numeri singularis rimus syllabas accipiunt et
+
superlatiuum gradum generis masculini ostendunt, ut puta hic et haec et hoc
+
uetus huic ueteri hic ueterrimus facere debeat. item haec eadem supra
+
dicti generis nomina ex supra dicto casu supra dictam litteram omittunt et
+
in eodem supra dicto casu rima syllabas accipiunt et superlatiuum gradum
+
generis feminini ostendunt, ut puta hic et haec et hoc uetus huic ueteri haec
+
ueterrima facere debeat. at uero haec eadem supra dicti generis nomina
+
ex supra dicto casu supra dictam litteram omittunt et in eodem supra
+
dicto casu rimum syllabas accipiunt et superlatiuum gradum generis neutri
+
ostendunt, ut puta hic et haec et hoc uetus huic ueteri hoc ueterrimum
+
facere debeat. nunc quaeritur, qua de causa uetus in genere neutro
+
numeri pluralis uetera et non ueteria faciat. hac de causa, quoniam
+
quaecumque uocabula neutra nominatiuo casu numeri singularis us litteris
+
definiuntur, haec nominatiuo casu numeri pluralis a littera post consonantem
+
concluduntur. sane etiam hoc monemus in hac forma generis omnis, qua
+
diximus in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina us
+
litteris definiri, quod ex ea forma plus quam tres soni, hoc est quam tria
+
nomina, non possint exhiberi. item in hac forma. qua diximus generis
+
omnis nomina in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis us
+
litteris definiri, quaeritur, qua de causa uetus omnis generis esse dicatur.
+
hac de causa, quoniam quaecumque uocabula masculina nominatiuo casu
+
numeri singularis us litteris definiuntur et ablatiuo casu numeri singularis
+
e uel i littera terminantur, haec, si ex sua specie uocabula feminina uel
+
neutra facere possunt, generis omnis esse pronuntiantur. de forma
+
generis omnis, qua in positiuo gradu nominatiuo casu numeri singularis nomina
+
us litteris definiuntur, quem ad modum ex se faciant comparatiuos uel
+
superlatiuos gradus, nec non et intra quantum numerum esse reperiantur,
+
quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
de am. omnis generis nomen est, quod in positiuo gradu am litteris
+
definitur, id est nequam. hoc idem nomen in positiuo gradu tam numeri
+
singularis quam pluralis aptote declinatur, hoc est per omnes casus uno
+
sono pronuntiatur; in comparatiuo autem ex genere communi nequior, ex
+
genere neutro siue aduerbio nequius facere declaratur. sed quando
+
nequius generi neutro uel quando aduerbio comparetur, in superioribus iam
+
satis ostendimus. at uero in superlatiuo gradu genere masculino
+
nequissimus, genere feminino nequissima, genere neutro nequissimum facere
+
pronuntiatur. nunc quaeritur, qua de causa nequam omnis generis esse dicatur.
+
quare hoc monemus, quoniam quaecumque res sola reperitur, exemplum
+
non habet a quo corrigatur; et ideo, quem ad modum ad sonum suum
+
confirmata esse reperitur, necesse est ut sic accipiatur. de nomine generis
+
omnis, quod in positiuo gradu per omnes casus am litteris definitur, quem
+
ad modum per omnes gradus sonet ostendimus.
+
sane quaeritur, qua de causa summus intimus extremus ultimus et
+
cetera talia positiui et non superlatiui gradus esse reperiuntur. hac de
+
causa, quoniam omnia nomina generis scilicet masculini superlatiui gradus
+
exceptis tribus his anomalis, id est optimo pessimo maximo, nominatiuo
+
casu numeri singularis duabus his formis definiuntur tantum, rimus simus,
+
ut puta nigerrimus doctissimus. nunc cum summus intimus extremus
+
ultimus et cetera talia nominatiuo casu numeri singularis non isdem supra
+
dictis formis definiantur, utique iam non superlatiui, sed positiui gradus
+
nomina esse pronuntiantur. item et alia ratio, qua probantur haec supra
+
dicta nomina positiui, non superlatiui gradus esse pronuntianda: scilicet
+
quoniam omnia nomina in superlatiuo gradu, exceptis tribus nominibus
+
supra memoratis anomalis, nominatiuo casu numeri singularis quattuor
+
excessusue syllabis constituta esse reperiuntur. nunc cum haec intra datum
+
supra dictum numerum syllabarum esse inueniuntur, et ideo non
+
superlatiui sed positiui gradus nomina esse probantur. item quaeritur, ultimus
+
an ulterior ulterioris positiuus gradus esse dicatur. sed ultimus, si in sua
+
forma secundum supra datam disciplinam or syllabam in genetiuo casu
+
numeri singularis accipiat, numquidnam ulterior facere ostendat? et ideo
+
ultimum non positiuum gradum ulterioris esse demonstrat.
+
sane etiam hoc monemus, quod nominibus comparatiui uel superlatiui
+
gradus haec undecim aduerbia adiungi non debeant, id est adeo magis tam
+
potius per bene ualde minus plus satis nimium, ut puta adeo doctior uel
+
adeo doctissimus; sed doctior et doctissimus sine adeo dici debeant: sic et
+
sine aliis supra scriptis aduerbiis comparatiui uel superlatiui gradus nomina
+
pronuntiari oporteant. item etiam hoc monemus, quod, si haec eadem
+
supra dicta aduerbia nominibus positiui gradus inueniantur adiuncta, haec
+
nomina iam non positiui gradus potestatem ‹habeant›, sed pro
+
comparatiuis uel superlatiuis in metris uel structuris sint accipienda, ut puta adeo
+
doctus, et sonat doctior uel doctissimus. sic et alia positiui gradus nomina
+
iuncta supra dictis aduerbiis pro comparatiuo uel superlatiuo gradu sunt
+
accipienda. sed quando haec comparatiuo et quando superlatiuo gradui
+
respondeant, in metris propter sonos conpetenter tractabimus.
+
sane hoc monemus, quod comparatiui gradus nomina ablatiuo casui
+
respondeant, ut puta doctior illo uel illis. hoc item monemus, quod si
+
nominibus comparatiui gradus quam syllabam adiungamus, iam non ablatiuo
+
sed nominatiuo casui respondere reperiantur, ut puta doctior quam ille
+
uel illi. sic et alia comparatiui gradus nomina adiuncta sibi quam syllaba
+
nominatiuo, non ablatiuo casui necesse est ut respondeant. item hoc
+
monemus, quod superlatiui gradus nomina genetiuo casui respondeant, ut
+
puta seruantissimus aequi, disertissimus Romanorum, omnium quos
+
terra sustinet sceleratissimus. sic et alia superlatiui gradus nomina
+
genetiuo casui necesse est ut respondeant.
+
de comparatione, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
+
ordines nominum sunt tres, positio deriuatio deminutio. positio
+
nominum est ipsa origo, ut puta mons fons et cetera talia. deriuatio
+
nominum est, quae ex ipsa positione nominum concipitur. haec biformi specie
+
nascitur, ut puta a monte montius et montanus, a fonte fontius et
+
fontanus. sic et cetera talia nomina a deriuatione biformi figura nascuntur.
+
deminutio nominum est, quando ex ipsa positione nominum una quaeque
+
res breuiatur, ut puta a monte monticulus, a fonte fonticulus. sic et cetera
+
deminutionis dinoscuntur, cum a sua positione breuiantur. nunc et hic,
+
sic uti et in gradibus conlationis, considerandum est, quod non omnia
+
nomina per omnes ordines semper perseuerant. interdum enim inueniuntur
+
nomina, quae in positione et deriuatione tantum sint constituta, ut puta
+
pater, paternus et patrius; qua ratione Vergilius patrius / amor
Terentius patrium monumentum
interdum in positione et deminutione tantum, ut puta canis, catulus. frequenter
+
uero per omnes ordines perseuerant, ut puta mons, montius uel montanus
+
et monticulus. nunc et hic quaeritur, qua de causa non omnia nomina
+
per omnes ordines semper perseuerant. quare hoc monemus, sic uti et in
+
comparatione monuimus, quod eorundem sonos cum syllabis et accentibus
+
in metris conpetenter tractare debeamus, scilicet ut quando haec nomina
+
deriuationem uel deminutionem sustinere possint doceamus. de ordine
+
nominum, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
+
casus sunt sex, nominatiuus genetiuus datiuus accusatiuus uocatiuus
+
ablatiuus. casus autem dicti sunt, quod per eos partes aliquae orationis
+
in declinatione cadant.
+
+
numeri nominum sunt tres, singularis pluralis et communis:
+
singularis, ut unus; pluralis, ut duo uel eo plures. communis autem numerus
+
dicitur, qui singulare et plurale nomen continere inuenitur, ut puta dies
+
nubes acies et cetera talia, quae scilicet et ad singularem et ad pluralem
+
numerum respondere reperiuntur, haec communis numeri esse
+
pronuntiantur. sane etiam hoc monemus, quod haec nomina non secundum
+
communem numerum per omnes casus perseuerant; scilicet quoniam si est dies
+
communis numeri, diei autem singularis, dierum uero pluralis, et ideo, ut
+
diximus, haec nomina per casus secundum suum numerum sunt
+
pronuntianda.
+
+
de accentibus autem, quia non breuis ratio est, in metris cum syllabis
+
conpetenter tractabimus.
+
nunc quoniam quae accidunt nomini ex ordine uniuersa tractauimus,
+
et ideo iam ablatiuus casus numeri singularis quibus uel quot litteris
+
definiatur doceamus.
+
+
ablatiuus casus numeri singularis septem his litteris definitur tantum,
+
hoc est uocalibus quinque, a e i o u, semiuocalibus duabus, m s. harum
+
singularum rationem subicimus, qua dinoscantur nomina, quem ad modum
+
secundum formas suas per casus declinentur.
+
de a. a littera ablatiuus casus numeri singularis terminatus genera
+
haec tria continet tantum, masculinum femininum commune.
+
de genere masculino. masculini generis nomina, quae ablatiuo casu
+
numeri singularis a littera terminantur, haec nominatiuo casu numeri
+
singularis quattuor his formis definiuntur tantum, a ia as es.
+
de a. quaecumque nomina generis masculini ablatiuo casu numeri
+
singularis a littera terminantur et nominatiuo casu numeri singularis a
+
littera post consonantem definiuntur, ut puta ab hoc Catilina hic Catilina,
+
haec ad hoc exemplum declinantur: numeri singularis hic Catilina huius
+
Catilinae huic Catilinae hunc Catilinam o Catilina ab hoc Catilina, numeri
+
pluralis hi Catilinae horum Catilinarum his Catilinis hos Catilinas o
+
Catilinae ab his Catilinis. sic et alia generis masculini nomina, quae
+
ablatiuo casu numeri singularis a littera terminantur et nominatiuo casu numeri
+
singularis a littera post consonantem definiuntur, ad exemplum Catilinae
+
per omnes casus declinantur. nunc hoc monemus in hac forma generis
+
masculini, qua diximus ablatiuo casu numeri singularis a littera nomina
+
terminari et nominatiuo casu numeri singularis a littera post consonantem
+
definiri, quod ex ea plus quam ducenti septuaginta tres soni, hoc est quam
+
ducenta septuaginta tria nomina, non possint exhiberi. de forma generis
+
masculini, qua ablatiuo casu numeri singularis nomina a littera terminantur
+
et nominatiuo casu numeri singularis a littera post consonantem definiuntur,
+
quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
de ia. quaecumque nomina generis masculini ablatiuo casu numeri
+
singularis a littera terminantur et nominatiuo casu numeri singularis ia
+
litteris definiuntur, ut puta ab hoc Sosia hic Sosia, haec ad hoc exemplum
+
declinantur: numeri singularis hic Sosia huius Sosiae huic Sosiae hunc
+
Sosiam o Sosia ab hoc Sosia, numeri pluralis hi Sosiae horum Sosiarum
+
his Sosiis hos Sosias o Sosiae ab his Sosiis. sic et alia generis masculini
+
nomina, quae ablatiuo casu numeri singularis a littera terminantur et
+
nominatiuo casu numeri singularis ia litteris, non ia syllaba, definiuntur, ad
+
exemplum Sosiae per omnes casus declinantur. nunc in hac supra dicta
+
forma hoc monemus, quod quaecumque nomina generis scilicet masculini
+
unum quemlibet casum ad formam Sosiae facere inueniuntur, haec datiuo
+
et ablatiuo casu numeri pluralis ante ultimam consonantem per duas i
+
litteras scribuntur. nunc in hac supra dicta forma quaeritur, qua de causa
+
nomina in datiuo uel ablatiuo casu numeri pluralis ante ultimam
+
consonantem per duas i litteras scribantur. hac de causa, quoniam quaecumque
+
nomina ablatiuo casu numeri singularis a littera terminantur, haec in datiuo
+
et ablatiuo casu numeri pluralis cum eodem ablatiuo casu numeri
+
singularis pari numero syllabarum oportet pronuntiari. item etiam hoc
+
monemus in hac forma generis masculini, qua diximus ablatiuo casu numeri
+
singularis nomina a littera terminari et nominatiuo casu numeri singularis
+
ia litteris definiri, quod ex ea plus quam XXXII soni, hoc est XXXII
+
nomina, non possint exhiberi. de forma generis masculini, qua ablatiuo casu
+
numeri singularis nomina a littera terminantur et nominatiuo casu numeri
+
singularis ia litteris, non ia syllaba, definiuntur, quantum ratio poscebat,
+
tractauimus.
+
de as. quaecumque nomina generis masculini ablatiuo casu numeri
+
singularis a littera terminantur et nominatiuo casu numeri singularis as
+
litteris definiuntur, ut puta ab hoc Aenea hic Aeneas, haec ad hoc
+
exemplum declinantur: numeri singularis hic Aeneas huius Aeneae huic Aeneae
+
hunc Aenean o Aenea ab hoc Aenea. haec numerum pluralem non
+
admittunt, scilicet quoniam quaecumque nomina Latina dumtaxat generis
+
masculini accusatiuo casu numeri singularis an litteris definiuntur, haec
+
pluralem sonum facere prohibentur. sed qua de causa haec supra
+
memoratae formae nomina pluralem sonum facere prohibeantur, in metris
+
conpetenter tractabimus. nunc hoc monemus in hac forma generis masculini,
+
qua diximus ablatiuo casu numeri singularis nomina a littera terminari et
+
nominatiuo casu numeri singularis as litteris definiri, quod ex ea plus
+
quam LXXXII soni, hoc est quam LXXXII nomina, non possint exhiberi.
+
de forma generis masculini, qua ablatiuo casu numeri singularis nomina a
+
littera terminantur et nominatiuo casu numeri singularis as litteris
+
definiuntur, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
de es. quaecumque nomina generis masculini ablatiuo casu numeri
+
singularis a littera terminantur et nominatiuo casu numeri singularis es
+
litteris definiuntur, ut puta ab hoc Anchisa hic Anchises, haec ad hoc
+
exemplum declinantur: numeri singularis hic Anchises huius Anchisae huic
+
Anchisae hunc Anchisen o Anchise ab hoc Anchisa. haec numerum
+
pluralem non admittunt; scilicet quoniam quaecumque nomina Latina dumtaxat
+
generis masculini accusatiuo casu numeri singularis en litteris definiuntur
+
et ablatiuo casu numeri singularis a littera terminantur, haec pluralem
+
sonum facere prohibentur. sed qua de causa haec supra memoratae
+
formae nomina pluralem sonum facere prohibeantur, hoc in metris
+
conpetenter tractabimus. nunc hoc monemus in hac forma generis masculini,
+
qua diximus ablatiuo casu numeri singularis nomina a littera terminari et
+
nominatiuo casu numeri singularis es litteris definiri, quod ex ea plus quam
+
XXVII soni, hoc est quam XXVII nomina, non possint exhiberi. de forma
+
generis masculini, qua ablatiuo casu numeri singularis nomina a littera
+
terminantur et nominatiuo casu numeri singularis es litteris definiuntur,
+
quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
nunc in his nominibus generis scilicet masculini, quae diximus
+
ablatiuo casu numeri singularis a littera terminari et nominatiuo casu numeri
+
singularis supra scriptis formis definiri, quaeritur qui casus quem casum
+
regere possit, et ideo eosdem subicimus, ut quem ad modum se regere
+
possint doceamus.
+
de nominatiuo casu numeri singularis, qui a littera post consonantem
+
terminatur. quaecumque nomina generis masculini nominatiuo casu numeri
+
singularis a littera post consonantem terminantur et aptota esse non
+
inueniuntur, haec ad sonum Catilinae per ceteros casus declinantur.
+
de accusatiuo casu numeri singularis, qui am litteris post
+
consonantem definitur. quaecumque nomina generis masculini accusatiuo casu
+
numeri singularis am litteris post consonantem concluduntur et aptota esse
+
non inueniuntur, haec ad sonum Catilinae per ceteros casus declinantur.
+
de nominatiuo uel uocatiuo casu numeri pluralis, qui ae litteris post
+
consonantem definiuntur. quaecumque nomina generis masculini
+
nominatiuo uel uocatiuo casu numeri pluralis ae litteris post consonantem
+
definiuntur et aptota esse non inueniuntur, haec ad sonum Catilinae per ceteros
+
casus declinantur.
+
de genetiuo casu numeri pluralis, qui arum litteris post consonantem
+
definitur. quaecumque nomina generis masculini genetiuo casu numeri
+
pluralis arum litteris post consonantem definiuntur, haec ad sonum
+
Catilinae per omnes casus declinantur.
+
de accusatiuo casu numeri pluralis, qui as litteris post consonantem
+
definitur. quaecumque nomina generis masculini accusatiuo casu numeri
+
pluralis as litteris post consonantem definiuntur et aptota esse non
+
reperiuntur, haec ad sonum Catilinae per ceteros casus declinantur.
+
de accusatiuo casu numeri singularis, qui an litteris definitur.
+
quaecumque nomina generis masculini accusatiuo casu numeri singularis an
+
litteris definiuntur et aptota esse non inueniuntur, haec ad sonum Aeneae
+
per ceteros casus declinantur.
+
de genetiuo uel datiuo casu numeri singularis, qui ae litteris post
+
consonantem definiuntur. quaecumque nomina generis masculini genetiuo
+
uel datiuo casu numeri singularis ae litteris post consonantem definiuntur
+
et aptota esse non inueniuntur, haec indigent aliis casibus per quos
+
appareant ad quam formam pertinere reperiantur. ceterum ablatiuo casu
+
numeri singularis ad formam Catilinae nec non et Anchisae declinantur, et
+
ideo eosdem casus, quibus indigent, subicimus, ut appareant per quos casus
+
ad quam formam pertinere reperiantur. quare quaecumque nomina
+
generis masculini genetiuo uel datiuo casu numeri singularis ae litteris post
+
consonantem definiuntur, si nominatiuum aut accusatiuum casum numeri
+
singularis uel alium quemlibet casum numeri pluralis ad formam Catilinae
+
facere reperiuntur, tunc haec per ceteros casus ad sonum Catilinae
+
declinantur. quaecumque autem nomina generis masculini genetiuo uel datiuo
+
casu numeri singularis ae litteris definiuntur, si nominatiuum uel
+
accusatiuum casum numeri singularis ad formam Aeneae facere reperiuntur, tunc
+
haec per ceteros casus ad sonum Aeneae declinantur. quaecumque uero
+
nomina generis masculini genetiuo uel datiuo casu numeri singularis ae
+
litteris post consonantem definiuntur, si nominatiuum aut accusatiuum uel
+
uocatiuum casum numeri singularis ad formam Anchisae facere
+
reperiuntur, tunc haec per ceteros casus ad sonum Anchisae declinantur.
+
de uocatiuo casu numeri singularis, qui a littera post consonantem
+
terminatur. quaecumque nomina generis masculini uocatiuo casu numeri
+
singularis a littera post consonantem terminantur et aptota esse non
+
inueniuntur, haec indigent aliis casibus, per quos appareant ad quam formam
+
pertinere reperiantur. ceterum genetiuo uel ablatiuo casu numeri
+
singularis ad formam Catilinae declinantur, et ideo eosdem casus, quibus
+
indigent, subicimus, ut appareant per quos casus ad quam formam pertinere
+
reperiantur. quare quaecumque nomina generis masculini uocatiuo casu
+
numeri singularis a littera terminantur et aptota esse non inueniuntur, haec
+
si nominatiuum uel accusatiuum casum numeri singularis ad formam Aeneae
+
facere reperiuntur, tunc per ceteros casus ad sonum Aeneae declinantur.
+
quaecumque uero nomina generis masculini uocatiuo casu numeri singularis
+
a littera post consonantem terminantur et aptota esse non reperiuntur,
+
haec si nominatiuum et accusatiuum casum numeri singularis uel alium
+
quemlibet ‹casum› numeri pluralis ad formam Catilinae facere reperiuntur,
+
tunc per ceteros casus ad sonum Catilinae declinantur.
+
de ablatiuo casu numeri singularis, qui a littera post consonantem
+
terminatur. quaecumque nomina generis masculini ablatiuo casu numeri
+
singularis a littera post consonantem terminantur et aptota esse non
+
inueniuntur, haec indigent aliis casibus, per quos appareant ad quam formam
+
pertinere reperiantur. ceterum genetiuo et datiuo casu numeri singularis
+
ad formam Catilinae nec non et Anchisae declinantur, et ideo eosdem
+
casus, quibus indigent, subicimus, ut appareant per quos casus ad quam
+
formam pertinere reperiantur. quare quaecumque nomina generis
+
masculini ablatiuo casu numeri singularis a littera terminantur et aptota esse non
+
inueniuntur, haec si nominatiuum uel accusatiuum casum numeri singularis
+
ad formam Aeneae facere reperiuntur, tunc per ceteros casus ad sonum
+
Aeneae declinantur. quaecumque uero ‹nomina› generis masculini ablatiuo
+
casu numeri singularis a littera post consonantem terminantur et aptota
+
esse non inueniuntur, haec si nominatiuum aut accusatiuum casum numeri
+
singularis uel alium quemlibet casum numeri pluralis ad formam Catilinae
+
facere reperiuntur, tunc per ceteros casus ad sonum Catilinae declinantur.
+
de datiuo uel ablatiuo casu numeri pluralis, qui is litteris post
+
consonantem definiuntur. quaecumque nomina generis masculini datiuo uel
+
ablatiuo casu numeri pluralis is litteris post consonantem definiuntur et
+
aptota esse non inueniuntur, haec indigent aliis casibus, per quos
+
appareant ad quam formam pertinere reperiantur, et ideo eosdem casus, quibus
+
indigent, subicimus, ut appareant per quos casus ad quam formam
+
pertinere reperiantur. quare quaecumque nomina generis masculini datiuo uel
+
ablatiuo casu numeri pluralis is litteris post consonantem definiuntur, haec
+
si alium quemlibet casum ad formam Catilinae facere reperiuntur, tunc
+
per ceteros casus ad sonum Catilinae declinantur.
+
de nominatiuo casu numeri singularis, qui as litteris definitur.
+
quaecumque nomina generis masculini nominatiuo casu numeri singularis as
+
litteris definiuntur et aptota esse non inueniuntur, haec indigent aliis
+
casibus, per quos appareant ad quam formam pertinere reperiantur. quare
+
quaecumque nomina generis masculini nominatiuo casu numeri singularis
+
as litteris definiuntur et aptota esse non inueniuntur, si alium quemlibet
+
casum ad formam Aeneae facere reperiuntur, tunc haec per ceteros casus
+
ad sonum Aeneae declinantur. nunc in hac supra scripta forma, qua
+
diximus generis masculini nomina nominatiuo casu numeri singularis as
+
litteris definiri, quaeritur, qua de causa Maecenas huius Maecenatis et non
+
huius Maecenae facere reperiatur. hac de causa, quoniam cuiuscumque
+
generis nomina uocatiuo casu numeri singularis as litteris definiuntur et
+
aptota esse non reperiuntur, haec genetiuo casu numeri singularis is litteris
+
concluduntur et ad formam eorundem nominum, quae ablatiuo casu numeri
+
singularis e littera scilicet correpta terminantur, secundum suum genus
+
declinantur. nunc cum dicat Vergilius
+
utique iam uocatiuum casum eiusdem formae ostendit, qua nomina ablatiuo
+
casu numeri singularis e littera correpta terminantur, et ideo Maecenas
+
huius Maecenatis, non Maecenae facere pronuntiatur.
+
de nominatiuo casu numeri singularis, qui es litteris definitur.
+
quaecumque nomina generis masculini nominatiuo casu numeri singularis es
+
litteris definiuntur et aptota esse non inueniuntur, haec indigent aliis
+
casibus, per quos appareant ad quam formam pertinere reperiantur. quare
+
quaecumque nomina generis masculini nominatiuo casu numeri singularis
+
es litteris definiuntur, excepto accusatiuo casu numeri scilicet singularis,
+
si alium quemlibet casum ad formam Anchisae facere reperiuntur, tunc
+
haec per ceteros casus ad sonum Anchisae declinantur.
+
de accusatiuo casu numeri singularis, qui en litteris definitur.
+
quaecumque nomina generis masculini accusatiuo casu numeri singularis en
+
litteris definiuntur et aptota esse non inueniuntur, haec indigent aliis
+
casibus, per quos appareant ad quam formam pertinere reperiantur. quare
+
quaecumque nomina generis masculini accusatiuo casu numeri singularis
+
en litteris definiuntur et aptota esse non inueniuntur, excepto nominatiuo
+
casu numeri singularis, si alium quemlibet casum ad formam Anchisae
+
facere reperiuntur, tunc haec per ceteros casus ad sonum Anchisae
+
declinantur.
+
de uocatiuo casu numeri singularis, qui e littera terminatur.
+
quaecumque nomina generis masculini uocatiuo casu numeri singularis e littera
+
terminantur et aptota esse non inueniuntur, haec indigent aliis casibus, per
+
quos appareant ad quam formam pertinere reperiantur. quare
+
quaecumque nomina generis masculini uocatiuo casu numeri singularis e littera
+
terminantur et aptota esse non inueniuntur, si alium quemlibet casum ad
+
formam Anchisae facere reperiuntur, tunc haec per ceteros casus ad sonum
+
Anchisae declinantur.
+
nunc, etsi quis casus quem ad modum quem casum regat
+
demonstrauimus, attamen et aliqua nomina subiciemus, ex quibus quis quem casum
+
regat facillime dinoscatur. ut puta cum dicat Vergilius
+ille inter nauemque Gyae
nunc iam quaeritur, ceteri casus Gyae ad quam formam pertinere
+
reperiantur; et ideo, ut in superioribus tractauimus, sic et probare debebimus,
+
id est ut huius quoque nominis casus secundum supra dictam disciplinam
+
quem ad modum cuiusque formae quem casum regant prospiciamus. nunc
+
cum dicat idem Vergilius
+turbam inter fremitumque Gyas
utique iam Gyas ad formam Aeneae declinatur; scilicet quoniam, sic uti
+
in superioribus tractauimus, quod quaecumque nomina generis masculini
+
genetiuo casu numeri singularis ae litteris definiuntur et nominatiuo casu
+
numeri singularis as litteris concluduntur, haec ad formam Aeneae per
+
ceteros casus declinantur. item quaeritur, ab eo quod dixit Vergilius
+Gyan superare morantem
Gyan ad quam formam oporteat declinare. utique ad Aeneae, scilicet
+
quoniam, sic uti supra docuimus, quod quaecumque nomina generis
+
masculini accusatiuo casu numeri singularis an litteris definiuntur, haec per
+
ceteros casus ad formam Aeneae declinantur. item quaeritur, ab eo quod
+
dixit Vergilius
+segnemque Menoeten
et fuge saxa, Menoete
praecepta discernunt a participiorum figura; scilicet quoniam omnia participia
+
neque comparatiuos aut superlatiuos gradus, sed nec aduerbia facere
+
possunt et accusatiuo, non genetiuo casui iungi reperiuntur.
+
item sunt temporis praeteriti participia, quae et nominum figuram
+
ostendunt, ut puta uisus auditus missus et cetera talia. nunc qua ratione
+
intellegi possint, quando sint nomina et quando participia, subiciemus
+
praecepta. quibus hoc monemus, ut tunc haec intellegi debeant nomina,
+
quando ad exemplum fluctus per casus reperiuntur esse declinata, quoniam
+
omnia participia praeteriti temporis ad docti formam necesse est per casus
+
esse pronuntianda. item sunt aliqua praeteriti temporis participia, quae
+
et nominum significationem contineant, ut puta rogatus donatus et cetera
+
talia. sed haec si perpetua sint hominum uocabula, nomina sunt
+
appellanda; sin uero ad tempus sunt propriis nominibus adiecta, participia sunt
+
pronuntianda. item sunt uocabula, quae putent aliqui quod speciem
+
participiorum praeteriti temporis habeant, ut puta tunicatus galeatus comatus
+
et cetera talia. sed haec cum nec uerbi partem habeant nec aliquid
+
participiorum capiant, utique iam nulli dubium est, quod frustra suspicionem
+
participiorum incurrant; et ideo haec nomina sunt pronuntianda.
+
item sunt nomina, quae suspicionem participiorum futuri temporis,
+
quae in rus syllabam exeunt, incurrant, ut puta hilarus clarus et cetera
+
talia. sed cum omnia participia futuri temporis, quae nominatiuo casu
+
numeri singularis in rus syllabam exeunt, eandem rus syllabam in s
+
litteram conuertant, ut praeteriti temporis participium ostendant, ut puta
+
laturus latus; nunc si hilarus uel clarus rus syllabam in s litteram conuertant,
+
numquidnam praeteriti temporis participium ostentant? et ideo haec
+
nomina, non participia sunt pronuntianda.
+
item sunt nomina, quae suspicionem participiorum futuri temporis,
+
quae in dus syllabam exeunt, incurrant, ut puta furibundus moribundus
+
et cetera talia. sed cum omnia participia, quae nominatiuo casu numeri
+
singularis in dus syllabam exeunt, eandem dus syllabam in s litteram
+
conuertant, ut participium praesentis temporis ostendant, ut puta ferendus
+
ferens; nunc si furibundus uel moribundus dus syllabam in s litteram
+
conuertant, numquidnam praesentis temporis participium ostentant? et ideo
+
haec et cetera talia nomina, non participia sunt pronuntianda. sane hoc
+
monemus, quod sint aliqua participia, quae cum a uerbis neutralibus uenire
+
reperiantur, attamen praeteriti temporis nec non et futuri, qui in dus
+
syllabam exit, sonum sustinere reperiantur, ut apud Sallustium cenatos
+
esse in castrismonstrum horrendum
+
ingens
item cum subiecta pronominibus his aduerbium demonstrat, ut puta
+
mecum tecum nobiscum uobiscum. pro significat et aduerbium, ut puta pro
+
Iuppiter. prae significat et aduerbium, ut apud Terentium
huius rabiessine me peruenire quo uolo
neutralibus ueniant, praeteriti uel futuri temporis sonum, qui in dus syllabam
+
exit, sustineant, in sonis conpetenter tractabimus.
+
de participio, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
coniunctio est pars orationis nectens ordinansque sententiam.
+
coniunctioni accidit potestas ordo figura.
+
de potestate. potestas coniunctionum in quinque species diuiditur,
+
id est copulatiuam disiunctiuam expletiuam causalem rationalem.
+
de copulatiua. copulatiuae speciei coniunctiones numero sunt sex hae,
+
et simplex, que simplex, ac simplex, at simplex, ast simplex, atque
+
composita.
+
de disiunctiua. disiunctiuae speciei coniunctiones sunt numero sex
+
hae, aut simplex, ue simplex, uel simplex, ne simplex, nec simplex, neque
+
composita.
+
de expletiua. expletiuae speciei coniunctiones sunt numero sex hae,
+
quidem simplex, equidem simplex, quoque simplex, autem simplex, tamen
+
simplex, porro simplex.
+
de causali. causalis speciei coniunctiones sunt numero uiginti quattuor
+
hae, si simplex, etsi composita, etiam composita, etiamsi composita, tametsi
+
composita, sitamen composita, siquidem composita, quando simplex,
+
quandoquidem composita, quatenus composita, quin simplex, quinetiam composita,
+
sin simplex, sinautem composita, sinetiam composita, seu simplex, siue
+
composita, nam simplex, namque composita, ni simplex, nisi composita,
+
nisisi composita, sed simplex, praeterea composita.
+
de rationali. rationalis speciei coniunctiones sunt numero uiginti tres
+
hae, quamobrem composita, praesertim composita, item simplex, itemque
+
composita, ita simplex, itaque composita, quia composita, quoniam
+
composita, quoniamquidem composita, quapropter composita, quamquam
+
composita, quippe simplex, atquin composita, alioquin composita, enim simplex,
+
etenim composita, enimuero composita, ergo simplex, ideo composita, igitur
+
composita, scilicet composita, ceterum simplex, propterea composita. sane
+
hoc monemus, quod hae tres coniunctiones, id est enim etenim enimuero,
+
et causalis speciei retineant potestatem. sed qua de causa hae supra dictae
+
tres coniunctiones et causalium habeant potestatem, hoc in sonis
+
tractabimus. item sunt, qui figurate legerint sine et putent coniunctionem esse
+
rationalem. quare hoc monemus, quod sine numquam pro coniunctione
+
ueniat in oratione; et ideo non necesse est eandem inter coniunctiones
+
inmittere.
+
de ordine. ordo coniunctionum est quo apparent coniunctiones quae
+
praeponi debeant tantum, quae subiungi, quae praeponi et subiungi.
+
praeponuntur coniunctiones numero octo hae tantum, at ac ast siue seu uel sin
+
sinautem. subiunguntur coniunctiones numero quinque hae tantum, ue
+
que autem enim quoque. at uero praeponuntur et subiunguntur iam
+
ceterae coniunctiones, exceptis scilicet illis supra scriptis, quae praeponuntur
+
tantum uel subiunguntur. putant quidam nam coniunctionem praeponi
+
tantum modo oportere. qui si sonos sentiant, intellegent nam
+
coniunctionem et subiunctam pondus posse soni sustinere: quo sono et Vergilius
+
eandem subiunxit dicens
+solam nam perfidus ille
+
et ideo hoc monemus, quod nam coniunctio non tantum praeponendi sed
+
et subiungendi habeat potestatem.
+
de figura. figura coniunctionibus accidit sic uti et ceteris partibus
+
orationis, simplex et composita. simplex figura coniunctionum est et,
+
composita etsi. nunc quibus uel quot modis fiat figura composita, iam in
+
nomine satis tractauimus.
+
de accentu. accentus coniunctionum, sic uti et ceterarum partium
+
orationis, in accentibus conpetenter tractabimus.
+
sane sunt aliquae coniunctiones, quae et aliarum partium orationis
+
habeant significationes; et ideo subiciemus earundem rationem, qua
+
intellegantur quando sint coniunctiones uel quando aliis partibus orationis
+
inueniantur respondere. sunt autem numero nouem hae. que, si post qu
+
e litteram habeat tantum, erit coniunctio, ut que; si uero ae, erit
+
pronomen, ut quae. at, si per t litteram scribatur, erit coniunctio, ut at; si
+
uero per d, erit praepositio, ut ad. aut, si sine adspiratione scribatur et
+
in t litteram exeat, erit coniunctio; si uero haud cum adspiratione
+
scribatur et in d litteram exeat, erit aduerbium. ue, si parti orationis
+
subiungatur, erit coniunctio, ut apud Vergilium
+Pariusue lapis circumdatus auro
si uero ue parti orationis praeponatur, erit interiectio uel aduerbium. sed
+
quando sit ue interiectio uel quando aduerbium, iam in interiectione satis
+
tractabimus. ne, si subiungatur, erit coniunctio, ut apud Vergilium
+mene incepto desistere uictam
si uero ne praeponatur, erit aduerbium, ut apud Vergilium
+
item ne, si grauem accentum habeat, erit coniunctio, ut puta
+tantane uos generis tenuit fiducia uestri
si uero ne acutum accentum habeat, erit aduerbium, ut puta
+
quoque, si non ad ablatiuum casum respondeat, erit coniunctio, ut apud
+
Vergilium
+tu quoque litoribus nostris Aeneia nutrix
si uero quoque ad ablatiuum casum respondeat, erit pronomen, ut puta
+
a quoque. porro, si uerum significat, erit coniunctio, ut puta porro autem;
+
si uero porro longe significat, erit aduerbium, ut puta porro hinc ad
+
stadia mille. quando, si quatenus significat, erit coniunctio, ut puta
+
quando hoc tibi placet, factum puta; si uero quando tempus significat,
+
erit aduerbium, ut puta quando erit ista res, fiat. quamquam, si non
+
ad accusatiuum casum respondeat, erit coniunctio, ut puta quamquam
+
patres conscripti; si uero quamquam ad accusatiuum casum respondeat,
+
erit pronomen, ut puta hanc quamquam.
+
de coniunctione, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
+
interiectio est pars orationis ostendens animi motum per suspirationem.
+
uario autem motu adfectum animi nostri expromimus ex interiectione. aut
+
enim dolemus, ut puta heu hei o eheu ue, aut laetamur, ut puta ua, aut
+
miramur, ut puta babae papae, aut bacchamur, ut puta euhoe. sic et
+
cetera talia, quae cum motione animi suspiranter promuntur, ad
+
interiectionem pertinere probantur. sane sunt interiectiones, quae et aliarum
+
partium orationis habeant significationes, ut puta heu. sed heu, si cum
+
animi affectu proferatur, hoc est per suspirationem, erit interiectio, ut
+heu misero coniunx
aduerbium respondentis, ut heu, uel laudantis, ut heu bene fecisti. hei,
+
si cum animi affectu proferatur, hoc est per suspirationem, erit interiectio,
+
ut puta hei mihi quantum mutatus ab illo / Hectore
hei pro uocatione aliqua proferatur, erit aduerbium exclamantis, ut puta
+
nunc si simpliciter, hoc est sine adspiratione, ei proferatur, erit datiuus
+
casus pronominis is, ut ei. ue, si cum animi affectu proferatur, hoc est
+
per suspirationem, erit interiectio, ut puta ue misero mihi; si uero ue
+
pro uocatione aliqua proferatur, erit aduerbium exclamantis, ut ue uobis.
+
si autem simpliciter ue proferatur, erit coniunctio, ut Pariusue. o, si
+
cum animi affectu proferatur, hoc est per suspirationem, erit interiectio,
+
ut puta
+o mihi sola mei super Astyanactis imago
si uero o ad accusatiuum casum proferatur, erit aduerbium exclamantis,
+
ut o condicionem miseram, item o bellum magnopere pertimescendum.
+
nunc si o simpliciter proferatur, erit pronomen uel articulus uocatiui casus,
+
ut o iste. sed quid intersit inter pronomen et articulum, in pronomine
+
satis tractauimus. ua, si cum animi affectu proferatur, hoc est per
+
suspirationem, erit interiectio, ut puta
+
si uero ua pro uocatione aliqua proferatur, erit aduerbium irascentis, ut
+
ua hominum nequissime. sic et ceterae interiectiones ab aliis partibus
+
orationis discernuntur, hoc est ut, quotiens animum per suspirationem
+
commouere inueniuntur, tunc suae potestatis esse intellegantur. de
+
interiectione, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
praepositio est pars orationis. praepositiones sunt numero
+
quinquaginta quinque. ex his tributae sunt accusatiuo casui numero triginta,
+
ablatiuo quindecim, utrisque, id est accusatiuo et ablatiuo, numero
+
quattuor, loquellis numero sex.
+
praepositiones numero XXX, quae accusatiuo casui tributae sunt: ad
+
domum, apud amicum, ante templum, aduersum hostem, cis Oceanum,
+
citra acta, circum murum, circa patriam, contra montem, erga nos, extra
+
uos, inter omnes, infra palatium, intra manus, iuxta parietem, ob meritum,
+
penes auctores, per seruos, prope Italiam, propter dominum, praeter
+
inimicum, post uillam, pone dorsum, secundum ius, trans flumen, supra
+
tectum, ultra uires, usque arcum, secus municipium, circiter annos. sic
+
et in aliis nominibus uel pronominibus uel participiis seu numeri singularis
+
‹siue pluralis› triginta supra dictae praepositiones propter integros sonos
+
accusatiuis casibus necesse est ut respondeant.
+
praepositiones numero XV, quae ablatiuo casui tributae sunt: a domo,
+
ab amico, abs te tantum, absque nobis, cum nostris, coram contubernale,
+
clam patre, de cellario, e foro, ex denariis, pro fratre, prae metu, palam
+
omnibus, sine nobis, tenus rure. sic et in aliis nominibus et
+
pronominibus uel participiis seu numeri singularis siue pluralis quindecim supra dictae
+
praepositiones propter integros sonos ablatiuis casibus necesse est ut
+
respondeant.
+
praepositiones numero IIII, quae utrisque casibus, id est accusatiuo
+
et ablatiuo, tributae sunt: in sub super subter. nunc quaeritur, quem ad
+
modum hae supra dictae quattuor praepositiones accusatiuo casui et quem
+
ad modum ablatiuo casui respondeant. quare hoc monemus, ut, quando
+
nos aliquo ire uel isse uel ituros esse significamus, per easdem supra dictas
+
praepositiones accusatiuis casibus respondeamus, ut puta quo is? in uillam,
+
quo ieras? in uillam, quo iturus es? in uillam; at uero quando nos
+
alicubi esse uel fuisse uel futuros esse significamus, per easdem supra
+
dictas praepositiones ablatiuis casibus respondeamus, ut puta ubi es? in
+
basilica, ubi fuisti? in basilica, ubi futurus es? in basilica sic et
+
sub et super et subter praepositiones in hoc et in aliis nominibus et
+
pronominibus uel participiis, quando accusatiuis et quando ablatiuis casibus
+
respondere debeant, ex supra dicto praecepto considerandae sunt. item
+
aliud praeceptum, quo dinoscuntur supra dictae praepositiones, quando
+
accusatiuo et quando ablatiuo casui respondere pronuntientur. quare hoc
+
monemus, ut, quando illo intellegitur, ex supra dictis praepositionibus
+
accusatiuis casibus respondeamus, ut puta illo, in thermas; at uero
+
quando illic intellegitur, ex supra dictis praepositionibus ablatiuo casui
+
respondeamus, ut puta illic, in thermis. sic et sub et super et subter
+
praepositiones in hoc et in aliis nominibus uel pronominibus et participiis,
+
quando accusatiuis et quando ablatiuis casibus respondere debeant, ex
+
supra dicto praecepto considerandae sunt. item aliud praeceptum, quo
+
dinoscuntur supra dictae praepositiones, quando accusatiuo casui
+
respondere pronuntientur. quare hoc monemus, ut, quando nos ex alio loco
+
ad alium locum peruenire significamus, accusatiuo casui respondeamus, ut
+
puta secedo in forum, ascendo in forum, deambulo in forum; at
+
uero quando nos in eodem loco pati uel facere aliquid significamus,
+
ablatiuo casui respondeamus, ut puta cecidi in foro, ascendit paries in foro,
+
deambulo in foro. sic et sub et super et subter praepositiones in hoc
+
et in aliis nominibus et pronominibus uel participiis, quando ablatiuis,
+
quando accusatiuis casibus respondere debeant, ex supra dicto praecepto
+
considerandae sunt. item de in praepositione hoc monemus, ut, quando
+
contra aliquem aliquid significamus et in praepositionem opponimus,
+
accusatiuo casui respondeamus, ut puta facio laudes in amicos,
+
uituperationem dico in inimicos, nihil dixi in uos. sic et in aliis nominibus uel
+
pronominibus et participiis, quando contra aliquos aliquasue uel aliqua
+
aliquid significamus et in praepositionem opponimus, accusatiuo casui
+
respondeamus. item de in praepositione hoc monemus, quod, quando aliquid
+
penitus efficitur et in praepositio opponitur, accusatiuo casui respondeamus,
+
ut puta figo in parietem, hoc est longius uel intrinsecus; at uero quando
+
aliquid leuiter uel medie geritur, ablatiuo casui respondebimus, ut puta
+
plagam in pectore acceperat utique eum significat, qui adhuc uiuit. de
+
praepositionibus utriusque casus, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
praepositiones numero VI, quae loquellis tributae sunt: con di dis re
+
se am, ut puta congredior uel conducens, diduco uel diuidens, distraho
+
uel discedens, refero uel reducens, secedo uel separans, ambulo uel
+
ambulans. sic et aliis partibus orationis hae supra dictae sex praepositiones
+
reperiuntur deseruire.
+
sane sunt praepositiones, quae et aliarum partium orationis habeant
+
significationes; et ideo easdem et earundem significationes subicimus, hoc
+
est ut dinoscantur quando sint praepositiones et quando aliarum partium
+
orationis habeant significationes: ut puta ante significat et aduerbium
+
temporis, ut apud Vergilium
+ante leues ergo pascentur in aethere cerui
item apud Sallustium Antonius paucis ante diebus
significat et participium, ut puta aduersum uulnus accepit. circum
+
significat et nomen loci, ubi ludi circenses aguntur. contra significat et
+
aduerbium, ut apud Vergilium ille ubi me contra uidet
et aduerbium, ut puta perdisertus. praeter significat et aduerbium, ut
+
apud Sallustium praeter rerum capitalium condemnatis
significat et aduerbium, ut apud Vergilium
+post mihi non simili poena commissa luetis
secundum significat et nomen accusatiui casus. cum significat et aduerbium,
+
ut apud Ciceronem cum fasces cum secures
cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam
super significat et aduerbium, ut apud Vergilium
+
nunc quoniam longum est et ceteras praepositiones prosequi, et ideo hoc
+
monemus, ut, quando praepositiones ad casum suum non respondere
+
reperiuntur, aduerbia uel id quod significant appellentur. sane hoc
+
monemus, quod apud et penes praepositiones numquam aliud, quam id quod
+
sunt, significare reperiantur. item per accentum discernuntur
+
praepositiones ab aduerbiis: ut puta ante, si grauem accentum habeat, erit praepositio,
+
ut apud Vergilium
+Aeneae stetit ante pedes
si uero ante acutum accentum habeat, erit aduerbium, ut apud Vergilium
+ante et Trinacria lentandus remus in unda
in et con praepositiones antecedentibus s uel f litteris producuntur,
+
ut puta insolens insertus infelix inferens consonans consertus confusus;
+
sic et cetera talia. ex et a praepositiones hanc aliqui uolunt habere
+
discretionem, ut puta qui dixerit ex foro uenio ex ipso foro uenire
+
intellegatur; at uero qui dixerit a foro uenio ex loco, qui prope forum est,
+
uenire reperiatur. sed hoc monemus, quod haec discretio superuacua
+
esse inueniatur, siquidem et auctores isdem praepositionibus sine
+
discretione uti reperiantur. in et de praepositiones duplicem significationem
+
habere reperiuntur. modo enim augent, ut puta inridens declamans, nunc
+
minuunt, ut puta informis dedecus; sic et cetera talia. con et in
+
praepositiones sequentibus b m p litteris n ultimum in m litteram conuertunt,
+
ut puta combibo commuto compleo imbutus immanis comparo; sic et
+
cetera talia. in et ad praepositiones hanc uolunt aliqui habere discretionem,
+
ut puta qui dixerit in forum eo in ipsum forum ire intellegatur; qui
+
uero dixerit ad forum eo ad locum, qui proximus est foro, ire
+
reperiatur. sed hoc monemus, quod haec discretio superuacua esse inueniatur,
+
siquidem et auctores isdem praepositionibus sine discretione uti
+
reperiantur. ex et ab praepositiones, ut quidam uolunt, si uocales loco suo
+
positae secuntur, integrae proferuntur, ut puta ex illo, ab ipso; si uero
+
consonantes uel uocales loco consonantis positae easdem praepositiones
+
sequantur, eaedem praepositiones corrumpuntur, ut puta e foro, a loco,
+
a Iunone. nunc hoc monemus, quod etiam hoc praeceptum superuacue
+
institutum esse inueniatur, siquidem et auctores isdem praepositionibus
+
sine aliqua discretione utantur, ut apud Sallustium nam tum Brutus
+
ab Roma aberat
placet, ciuitatibus addi non debent, ut puta Romam eo, Karthaginem
+
iui. nunc etiam hoc monemus, quod hoc praeceptum superuacue
+
institutum esse inueniatur, siquidem auctores et ciuitatibus praepositiones addere
+
reperiantur, ut apud Sallustium Marius ad Thalam profectus
nam tum Brutus ab Roma aberat
suggerere et inserere facere pronuntiauit.
+
quaeritur, qua de causa probunto et non probabunto facere uideatur.
+
hac de causa, quoniam modus indicatiuus temporis praesentis a qualibet
+
qualitate ex prima persona numeri singularis o ultimum omittit et unto
+
litteras accipit et futurum tempus modi imperatiui tertiae personae numeri
+
pluralis ostendit.
+
quaeritur, qua de causa secui et non sequi dicatur. hac de causa,
+
quoniam quaecumque uerba modo indicatiuo temporis praesentis in prima
+
persona numeri singularis ante o ultimum c litteram habent constitutam,
+
haec in eodem modo specie perfecta ex prima persona numeri singularis
+
numquam qui syllaba definiuntur. quaeritur, qua de causa acui et non
+
aqui dicatur. hac de causa, quoniam quaecumque uerba modo indicatiuo
+
temporis praesentis uo litteris discretis definiuntur, haec in eodem modo
+
specie perfecta ex prima persona numeri singularis numquam qui syllaba
+
terminantur.
+
quaeritur, qua de causa ungi et non ungeri facere reperiatur. hac
+
de causa, quoniam quaecumque generis passiui siue deponentis uel
+
communis uerba tertiae coniugationis correptae esse reperiuntur, haec
+
indicatiuo modo temporis praesentis ex secunda persona numeri singularis
+
ultimam syllabam omittunt et e sequentem in i litteram conuertunt et modum
+
infinitum temporis praesentis ostendunt; et ideo ungeris ungi, non ungeri
+
facere pronuntiatur. item alia probatio, qua ungi, non ungeri facere
+
reperiatur. hac de causa, quoniam quaecumque uerba tertiae coniugationis
+
correptae imperatiuo modo temporis praesentis ex secunda persona numeri
+
singularis e littera scilicet correpta terminantur, haec eandem e litteram
+
in i conuertunt et infinitum modum temporis praesentis in modo passiuo
+
ostendunt; et ideo ungi, non ungeri facere pronuntiatur.
+
quaeritur, qua de causa ungo et non ungeo facere reperiatur. hac
+
de causa, quoniam quaecumque uerba modo indicatiuo temporis praesentis
+
ex tertia persona numeri pluralis unt litteris post consonantem
+
concluduntur, haec in eodem indicatiuo modo temporis praesentis ex prima persona
+
numeri singularis o littera post consonantem definiuntur, ut puta scribunt
+
scribo. nunc cum dicat Vergilius
+lauant frigentis et ungunt
utique iam ungo, non ungeo facere pronuntiauit. item alia probatio, qua
+
ungo, non ungeo facere pronuntiatur; scilicet quoniam quaecumque uerba
+
modo infinito temporis praesentis corripiuntur, haec indicatiuo modo
+
temporis praesentis ex prima persona numeri singularis numquam eo litteris
+
definiuntur. nunc cum dicat Vergilius ungere tela manu
ungo, non ungeo facere pronuntiatur.
+
quaeritur, qua de causa adeo et non adio dicatur. hac de causa,
+
quoniam quaecumque uerba modi indicatiui temporis praesentis ex tertia
+
persona numeri pluralis eunt litteris concluduntur, haec in eodem
+
indicatiuo modo temporis praesentis ex prima persona numeri singularis eo
+
litteris definiuntur, ut puta eunt eo. nunc cum dicat Vergilius
adeunt
quaeritur, qua de causa prandi et non prandidi dicatur. hac de
+
causa, quoniam secundae coniugationis uerba in specie perfecta et per
+
quas res regit species perfecta prohibentur geminare di syllabam; et ideo
+
prandi, non prandidi facere pronuntiatur.
+
quaeritur, qua de causa redibam et non rediebam facere reperiatur.
+
hac de causa, quoniam quaecumque uerba indicatiuo modo temporis
+
praesentis ex prima persona numeri singularis eo litteris definiuntur, haec in
+
eodem modo temporis praeteriti specie imperfecta ante ultimam syllabam
+
numquam e litteram habent constitutam, ut puta eo ibam. nunc cum dicat
+
Sallustius ad inceptum redeo
facere pronuntiatur.
+
quaeritur, qua de causa obrui et non obriui aut obrii facere
+
reperiatur. hac de causa, quoniam quaecumque uerba modi indicatiui
+
temporis praesentis ex prima persona numeri singularis uo litteris discretis
+
definiuntur, haec in eodem modo specie perfecta numquam i littera geminata
+
aut ui syllaba concluduntur; et ideo obrui, non obriui aut obrii facere
+
pronuntiatur.
+
quaeritur, qua de causa fode et non fodi dicatur. hac de causa,
+
quoniam quaecumque tertiae coniugationis correptae uerba infinito modo
+
temporis praesentis uel optatiui aut coniunctiui in specie imperfecta ex
+
qualibet persona numeri singularis ultimam syllabam omittunt et
+
imperatiui modi secundam personam numeri singularis ostendunt, ut puta
+
scribere, utinam scriberem, cum scriberem, scribe. nunc cum dicat
+
Vergilius
+foderet calcaribus armos
utique iam imperatiuo modo fode, non fodi facere pronuntiauit.
+
quaeritur, qua de causa traho et non trao dicatur. hac de causa,
+
quoniam uerba tertiae coniugationis correptae indicatiuo modo temporis
+
praesentis ex prima persona numeri singularis prohibentur ao litteris
+
definiri.
+
quaeritur, qua de causa adno et non adnao dicatur. hac de causa,
+
quoniam uerba primae coniugationis indicatiuo modo specie imperfecta ex
+
tertia persona numeri pluralis ultimam syllabam omittunt et a sequentem
+
in o litteram conuertunt et primam personam numeri singularis modi
+
supra dicti ostendunt, ut puta probabant probo. nunc cum dicat
+
Vergilius adnabant pariter
pronuntiauit.
+
quaeritur, qua de causa ueho et non ueo dicatur. hac de causa,
+
quoniam uerba tertiae coniugationis correptae indicatiuo modo temporis
+
praesentis ex prima persona numeri singularis prohibentur eo litteris
+
definiri.
+
quaeritur, qua de causa fugere et non fugire dicatur. hac de causa,
+
quoniam quaecumque uerba imperatiuo modo temporis praesentis ex
+
secunda persona numeri singularis e littera terminantur, haec in eadem
+
persona re syllabam accipiunt et infinitum modum temporis praesentis
+
suae qualitatis ostendunt, ut puta scribe scribere. nunc cum dicat
+
Vergilius fuge litus auarum
facere pronuntiatur.
+
quaeritur, qua de causa sensum ire et non sentitum ire dicatur. hac
+
de causa, quoniam gerundi nouissimum ire litteras accipit et infiniti modi
+
futurum tempus ostendit.
+
quaeritur, qua de causa ferbeo et non ferueo dicatur. hac de causa,
+
quoniam quaecumque uerba modo indicatiuo specie perfecta ui litteris
+
discretis definiuntur, haec numquam in eodem modo temporis praesentis
+
ex prima persona numeri singularis ante o ultimum ue syllabam habent
+
constitutam. nunc cum et hoc uerbum ferbui facere reperiatur, et ideo
+
ferbeo, non ferueo facere pronuntiatur.
+
quaeritur, qua de causa serpo et non serpio dicatur. hac de causa,
+
quoniam quaecumque uerba ab illis participiis uenire reperiuntur, quae
+
nominatiuo casu numeri singularis ens litteris post consonantem
+
concluduntur, haec modo indicatiuo temporis praesentis numeri singularis
+
numquam io litteris definiuntur. nunc cum dicat Cicero et obscure
+
serpens
de causa serpebam et non serpiebam dicatur. hac de causa, quoniam
+
quaecumque uerba modo indicatiuo temporis praesentis in prima persona
+
numeri singularis ante o ultimum i litteram non habent oppositam, haec
+
in specie imperfecta ante e, quae est prope ultimam syllabam, numquam
+
i litteram habent constitutam. item alia probatio, qua serpebam, non
+
serpiebam facere pronuntiatur; scilicet quoniam praesentis temporis
+
participium n et s ultimas litteras omittit et bam syllabam accipit et speciem
+
imperfectam modi indicatiui ostendit, ut puta scribens scribebam. sic
+
utique et serpens serpebam, non serpiebam facere pronuntiatur.
+
sunt uerba, quae a positione sua in compositione immutent litteras,
+
ut puta teneo detineo, lego eligo, quaero inquiro et cetera talia. sed haec
+
quae uel quot sint uerba, quae a positione sua in compositione immutent
+
litteras, hoc in sonis conpetenter tractabimus. sunt uerba communis
+
temporis, ut puta uertit bibit ruit et cetera talia. sunt uerba communis
+
numeri, ut puta amari scribitur sedebatur et cetera talia. sunt uerba quae,
+
cum in aliis modis sint dissimilia, attamen species perfectas et res, quas
+
regunt species perfectae, similes habeant, ut puta luceo lugeo luxi, cerno
+
cresco creui, polleo polluo pollui et cetera talia. sunt uerba, quae in
+
prima persona similes sonos habeant, in secunda uero dissimiles
+
significationes ostendant, ut puta mando mandas, mando mandis; fundo fundas,
+
fundo fundis; sero seras, sero seris et cetera talia. sunt uerba figurata
+
uel translatiua, ut apud Vergilium est flamma medullas / interea
significat edit, id est consumit. item apud Ciceronem quis ut uolet
+
+
accipiatde grege non ausim quicquam deponere tecum
de praepositione, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
aduerbium est pars orationis. aduerbia tribus modis intelleguntur:
+
uno, quando ab aliis ueniunt, hoc est quando ex aliis partibus orationis
+
originem trahunt; alio, quando non ab aliis partibus orationis ueniunt, sed
+
per se tantum intellegi reperiuntur; tertio, quando similia nominibus
+
inueniuntur. aduerbia, quae ab aliis ueniunt, ex his tribus partibus orationis
+
tantum originem trahere reperiuntur, id est nomine pronomine uerbo.
+
nunc easdem partes singillatim tractabimus.
+
de nomine. quaecumque nomina scilicet appellatiua aduerbia ex se
+
facere possunt, haec datiuo casu numeri singularis tribus his formis
+
definiuntur tantum, o i am. nunc earundem singularium formarum rationem
+
subicimus, qua dinoscantur, quem ad modum ex se aduerbia facere
+
possunt.
+
de o. quaecumque nomina scilicet appellatiua cuiuslibet gradus datiuo
+
casu o littera terminantur, haec, si aduerbia ex se facere possunt, eandem
+
o litteram in e conuertunt et aduerbia sua ostendunt, ut puta huic docto
+
docte, huic doctissimo doctissime, huic tenero tenere. sic et alia nomina
+
scilicet appellatiua, quae datiuo casu o littera terminantur et aduerbia facere
+
possunt, talia aduerbia ex se facere pronuntiantur. sane hoc monemus,
+
quod in hac supra scripta forma sint aliqua undecim nomina, quae ex
+
supra dicto casu supra dictam litteram et in i conuertant et ter syllabam
+
accipiant et sic aduerbia faciant, ut puta huic duro duriter. item hoc
+
monemus, quod in hac supra dicta forma sint aliqua VII nomina, quae ex
+
supra dicto casu supra dictam litteram in er litteras conuertant, ut
+
aduerbia faciant, ut puta huic uiolento uiolenter. item hoc monemus, quod in
+
hac supra dicta forma sint aliqua XVII nomina, quae ex supra dicto casu
+
supra dictam litteram et in i conuertant et tus syllabam accipiant et sic
+
aduerbia faciant, ut puta huic diuino diuinitus. sed haec quae sint nomina,
+
quae ex utrisque formis sic aduerbia faciant, in sonis conpetenter
+
docebimus.
+
de i. quaecumque nomina scilicet appellatiua positiui gradus datiuo
+
casu i littera terminantur et aduerbia ex se facere possunt, haec, si
+
nominatiuo casu numeri scilicet singularis non his tribus formis, id est ans
+
ens ers, sed aliis quibuslibet definiuntur, in eodem datiuo casu numeri
+
scilicet singularis ter syllabam accipiunt et aduerbia sua ostendunt, ut puta
+
huic gracili graciliter. sic et alia nomina scilicet appellatiua positiui
+
gradus, quae datiuo casu i littera terminantur et nominatiuo casu numeri
+
scilicet singularis non isdem supra scriptis tribus formis definiuntur et
+
aduerbia facere possunt, talia aduerbia ex se facere pronuntiantur. sane
+
hoc monemus, quod in hac supra scripta forma sint aliqua nomina, quae
+
ex supra dicto casu supra dictam litteram et in e conuertant et sic
+
aduerbia faciant, ut puta huic facili facile. sed haec quae sint nomina,
+
quae ex utraque forma sic aduerbia faciant, in sonis conpetenter
+
docebimus. at uero quaecumque nomina scilicet appellatiua nominatiuo casu
+
numeri scilicet singularis his tribus supra scriptis formis definiuntur, id
+
est ans ens ers, et aduerbia facere possunt, haec datiuo casu numeri
+
singularis ultimam syllabam amittunt et ter syllabam accipiunt et aduerbia sua
+
ostendunt, ut puta amans amanti amanter, sapiens sapienti sapienter, iners
+
inerti inerter. sic et alia nomina scilicet appellatiua, quae nominatiuo casu
+
supra scriptis tribus formis definiuntur et aduerbia facere possunt, talia
+
aduerbia ex se facere pronuntiantur. quaecumque autem nomina
+
comparatiui gradus aduerbia ex se facere possunt, haec ex datiuo casu numeri
+
scilicet singularis ori litteras ultimas omittunt et us litteras accipiunt et
+
aduerbia sua ostendunt, ut puta huic faciliori facilius. sic et alia nomina
+
comparatiui gradus, quae aduerbia ex se facere possunt, ex datiuo casu
+
numeri scilicet singularis supra scriptas litteras omittunt et supra scriptas
+
litteras accipiunt et aduerbia sua ostendunt.
+
de am. quaecumque nomina nominatiuo casu am litteris definiuntur,
+
haec easdem am litteras in i conuertunt et ter syllabam accipiunt et
+
aduerbia sua ostendunt, ut puta nequam nequiter. nunc etiam hoc monemus,
+
quod hoc unum nomen esse reperiatur, quod nominatiuo casu am litteris
+
definiatur.
+
sunt nomina, quae eius modi ex se faciant aduerbia, ut puta caelum
+
caelitus, radix radicitus, fundus funditus et cetera talia. sed haec quae
+
sint nomina, quae sic ex se aduerbia faciant, in sonis conpetenter
+
ostendemus. sunt nomina {propria} appellatiua, quae eius modi ex se faciant
+
aduerbia, ut puta dies diu, nox noctu et cetera talia. sed haec quae sint
+
nomina, quae sic ex se aduerbia faciant, in sonis conpetenter tractabimus.
+
sunt nomina, quae eius modi ex se aduerbia faciant, ut puta pars partim
+
et cetera talia. sed haec quae sint nomina, quae sic ex se aduerbia faciant,
+
in sonis conpetenter tractabimus. sunt nomina, quae ablatiuo casu o littera
+
terminantur et eandem o litteram in i conuertunt et aduerbialiter
+
pronuntiatur, ut puta a domo domi et cetera talia. sed haec quae sint nomina,
+
quae sic ex se aduerbia faciant, in sonis conpetenter tractabimus. sunt
+
nomina, quae ablatiuo casu a littera terminantur et in eodem ablatiuo
+
casu e litteram accipiunt et aduerbialiter pronuntiantur, ut puta ab Roma
+
Romae et cetera talia. sed haec quae sint nomina, quae sic ex se
+
aduerbia faciant, in sonis conpetenter tractabimus.
+
de nomine quem ad modum aduerbia fiant, quantum ratio poscebat,
+
tractauimus.
+
de pronomine. ex his pronominibus sedecim tantum Varro aduerbia
+
eius modi secundum sonorum rationem fieri demonstrauit, ille illic illinc
+
illuc illo, iste istic istinc istuc, hic hic hinc huc, idem ibidem, qui quo,
+
quique quoque, quicumque quocumque, quidam quondam, quispiam uspiam,
+
aliquis aliquo alicubi, qualis qualiter, meus meatim et significat more
+
meo, tuus tuatim et significat more tuo, suus suatim et significat more suo,
+
noster nostratim et significat more nostro, uester uestratim et significat
+
more uestro. ex quibus pronominibus tantum quem ad modum aduerbia
+
fiant, sic uti Varro docuit, demonstrauimus.
+
de uerbo. ex uerbis eius modi aduerbia fieri reperiuntur, ut puta
+
tango tactim. sic et alia aduerbia ex uerbis uenire reperiuntur. sed haec
+
quae sint uerba, quae sic ex se aduerbia faciant, in sonis conpetenter
+
tractabimus. nunc quoniam quem ad modum ab aliis ueniant aduerbia
+
demonstrauimus, et ideo iam et quem ad modum ex se fiant doceamus.
+
de aduerbiis quae ex se fiunt. ex se fiunt aduerbia, quotiens
+
originem scilicet alterius partis orationis habere non reperiuntur, ut puta
+
rursum deorsum pedetemptim penitus unde illico mox et cetera talia. quorum
+
quoniam longum est percurrere uocabula, et ideo hoc praecipimus, ut
+
quaecumque pars orationis neque per casus neque per modos declinari
+
potest, sed nec ad praepositiones uel coniunctiones siue interiectiones
+
pertinet, aduerbium remaneat necesse est.
+
sunt aduerbia, quae et aliarum partium orationis habeant
+
significationem, ut puta quo quoque magne doctius quantum cito et cetera talia;
+
et ideo hoc monemus, quod tunc haec pronuntiantur aduerbia, quando
+
neque ad casum suum neque ad genus neque cum praepositione
+
proferuntur, ut puta quo is? tu quoque ieris, magne dixit, doctius
+
pronuntiauit, quantum temporis, cito uenit. sic et cetera talia, quae, ut
+
diximus, neque ad casum suum neque ad genus neque cum praepositione
+
proferuntur, aduerbia pronuntianda sunt. at uero quando haec supra
+
scripta uocabula ad casum suum uel ad genus siue cum praepositione
+
proferuntur, id quod significant appellanda sunt, ut puta de quo, a quoque,
+
magne Mars, doctius officium, quantum uirum, cito uenio. sic et cetera
+
talia, quae, ut diximus, ad casum suum uel ad genus siue cum
+
praepositione proferuntur, id quod significant appellanda sunt.
+
aduerbiis accidit comparatio figura tempus significatio.
+
de comparatione. comparatio aduerbiis per gradus conlationum
+
accidit sic uti et nominibus. gradus aduerbiorum sunt tres, sic uti et
+
nominum, positiuus, qui et absolutus, comparatiuus, superlatiuus. de positiuo.
+
positiuus siue absolutus gradus aduerbiorum duabus his formis definitur
+
tantum, e et er, ut puta docte prudenter et cetera talia. de comparatiuo.
+
comparatiuus gradus aduerbiorum una hac forma definitur tantum, ius, ut
+
puta doctius et cetera talia. de superlatiuo. superlatiuus gradus
+
aduerbiorum una hac forma definitur tantum, e, ut puta doctissime et cetera talia.
+
sane comparatio illis aduerbiis accidit, quae a nominibus ueniunt scilicet
+
appellatiuis; et tunc haec aduerbia comparatiuos uel superlatiuos gradus
+
recipiunt, quando et ipsa nomina unde oriuntur comparatiuos uel
+
superlatiuos gradus recipere possunt, scilicet quoniam, sic uti in comparatione
+
nominum docuimus, non omnia nomina scilicet appellatiua comparatiuos
+
et superlatiuos gradus recipere possunt; et ideo hoc monemus, ut, quos
+
gradus nomina recipere possunt, eosdem et eorundem aduerbia facere
+
cogantur.
+
de figura. figura aduerbiis accidit sic uti et ceteris partibus
+
orationis, hoc est simplex et composita. simplex figura aduerbiorum est pie,
+
composita impie. sed composita figura quibus uel quot modis fiat, iam
+
in nomine satis tractauimus.
+
de tempore. tempora aduerbiis accidunt tria, praesens hodie,
+
praeteritum heri, futurum cras et cetera talia.
+
de significatione. significationes aduerbiis eius modi accidere
+
reperiuntur, ut puta temporis ut hodie, loci ut hic, numeri ut semel, negantis
+
ut non, adnuentis ut sane, demonstrantis ut en, hortantis ut eia, optantis
+
ut utinam, ordinis ut deinde, exclamantis ut pro Iuppiter, interrogantis ut
+
cur, similitudinis ut quasi, irascentis ut uae uobis, dubitantis ut fortasse,
+
inuocantis ut heus, respondentis ut heu, prohibentis ut ne, communicantis
+
ut simul, separantis ut seorsum, comparantis ut magis, euenti ut forte,
+
qualitatis ut bene, quantitatis ut nimie, personalis ut mecum, iurantis ut
+
mehercule. sic et alia aduerbia secundum intellectum suum suas
+
significationes demonstrant. sunt aduerbia, quae cum unum significent, duplici
+
uel eo amplius modo efferantur, ut puta num et nunc, tum et tunc, ut et
+
uti, sicut et sicuti, quo et aliquo, ubi et alicubi, ibi et ibidem, hic et istic,
+
hinc et istinc, illic et illinc, illo et illuc, rursus et rursum, prorsus et
+
prorsum, forte et fortasse et fortassis et forsitan. sic sunt ‹et› alia
+
aduerbia, quae duplici uel eo amplius modo reperiuntur pronuntiari. sunt aliqua
+
aduerbia, quae sibi respondere reperiuntur: tum num, ut puta
+tum decuit, cum sceptra dabas
num te facta inpia tangunt
tum, tum inchoatum est; num, num perfectum est: tunc nunc, ut
+
puta tunc fecisti, nunc patere: quam tam, ut puta quam tu tam ille.
+
sic sunt et alia aduerbia, quae sibi respondere reperiantur. sed haec quae
+
uel quot sint, in sonis conpetenter tractabimus. aduerbia quantitatis, quae
+
plus minusue scilicet significant, haec genetiuo casui respondere
+
reperiuntur, ut puta multum uini bibi, infinitum carnis accepi, satis rei habeo.
+
sic et cetera talia aduerbia quantitatis genetiuo casui respondere
+
reperiuntur. aduerbia localia quattuor modis figurantur: per locum, ut
+hac iter Elysium nobis
in locum, ut
+huc ades, o formose puer
in loco, ut
+ hic et Narycii posuerunt moenia Locri
e loco, ut
+hinc me digressum uestris deus appulit oris
aduerbiis praepositiones putant aliqui omnino addi non oportere, cum
+
interdum propter sonos iungi necesse sit, ut apud Terentium
+
et apud Vergilium
+Siculo prospexit ab usque Pachyno
sic et ceteris aduerbiis secundum certos sonos praepositiones addi
+
reperiuntur. omnia aduerbia, quae ab appellationibus descendunt et e littera
+
terminantur, producto accentu pronuntiantur, ut puta prime et cetera talia.
+
sane haec tria corripiuntur, bene male magne, et ideo haec corripiuntur,
+
quoniam anomala esse reperiuntur. sunt aduerbia, quae similia nominibus
+
inueniuntur, ut puta falso magno et cetera talia. nominibus locorum
+
aduerbialiter positis praepositio adici prohibetur, ut puta Romae fui, Cirtae
+
audiui, Vticae mortuus est, domi sum. sic et ceteris nominibus
+
locorum aduerbialiter positis praepositio adici non debet.
+
quaeritur, quando foras et quando foris, et quando intro et quando
+
intus significemus. quare hoc obseruandum monemus, sic uti et in
+
praepositionibus utriusque casus praecepimus, ut, quando nos aliquo ire uel
+
isse uel ituros esse significamus, foras uel intro respondeamus, ut puta
+
quo is? foras uel intro, quo ieras? foras uel intro, quo iturus sum?
+
foras uel intro; at uero quando nos alicubi esse uel fuisse uel futuros esse
+
significamus, foris uel intus respondeamus, ut puta ubi es? foris uel
+
intus, ubi fuisti? foris uel intus, ubi futurus eris? foris uel intus.
+
item et aliud praeceptum, ut, quando illo significamus, foras uel intro
+
respondeamus, ut puta illo iit, foras uel intro; at uero quando illic
+
significamus, foris uel intus respondeamus, ut puta illic est, foris uel intus.
+
de aduerbio, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
uerbum est pars orationis. uerbo accidunt tempus, modus, numerus,
+
persona, genus siue qualitas, coniugatio, figura, species, accentus.
+
de tempore. tempora uerborum sunt tria, praesens, quod est et
+
instans, praeteritum, futurum. nunc haec, quem ad modum uerbis deseruiant,
+
in declinatione probantur.
+
de modo. modi uerborum sunt octo, indicatiuus, qui ‹est› et
+
pronuntiatiuus, promissiuus, quod est et futurum tempus modi indicatiui,
+
imperatiuus, infinitus, qui est et perpetuus, optatiuus, coniunctiuus, qui est et
+
iunctiuus, inpersonalis, gerundi. nunc hi, quem ad modum uerbis
+
deseruiant, in declinatione probantur.
+
de numero. numeri uerborum sunt tres, singularis pluralis
+
communis. nunc hi, quem ad modum uerbis deseruiant, in declinatione
+
probantur.
+
de persona. personae uerborum sunt tres, prima secunda tertia.
+
nunc hae, quem ad modum uerbis deseruiant, in declinatione probantur.
+
de genere siue qualitate. genus siue qualitas uerborum octo his
+
significationibus intellegitur, id est actiua passiua neutrali deponenti communi
+
inchoatiua frequentatiua defectiua.
+
de genere siue qualitate actiua. generis siue qualitatis actiuae sunt
+
uerba, quae indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis praesentis siue
+
instantis ex prima persona numeri singularis o littera terminantur nec non
+
in quocumque modo et ad genus siue qualitatem passiuam declinantur, ut
+
puta probo et probor, doceo et doceor, lego et legor, rapio et rapior,
+
nutrio et nutrior. sic et alia uerba, quae indicatiuo siue pronuntiatiuo
+
modo temporis praesentis siue instantis ex prima persona numeri
+
singularis o littera terminantur nec non in quocumque modo et ad genus siue
+
qualitatem passiuam declinari possunt, actiui generis uel qualitatis esse
+
pronuntiantur.
+
de genere siue qualitate passiua. generis siue qualitatis passiuae sunt
+
uerba, quae indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis praesentis siue
+
instantis ex prima persona numeri singularis r littera terminantur nec non
+
in quocumque modo et ad genus siue qualitatem actiuam declinantur, ut
+
puta probor et probo, doceor et doceo, legor et lego, rapior et rapio,
+
nutrior et nutrio. sic et alia uerba, quae indicatiuo siue pronuntiatiuo
+
modo temporis praesentis siue instantis ex prima persona numeri
+
singularis r littera terminantur nec non in quocumque modo et ad genus siue
+
qualitatem actiuam declinari possunt, passiui generis uel qualitatis esse
+
pronuntiantur.
+
de genere siue qualitate neutrali. generis siue qualitatis neutralis
+
sunt uerba, quae indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis praesentis
+
siue instantis ex prima persona numeri singularis o littera terminantur nec
+
in aliquo modo ad genus siue qualitatem passiuam declinantur, ut puta
+
uapulo non uapulor, careo non careor, curro non curror, pario non parior,
+
uenio non uenior, exeo non exeor. sic et alia uerba, quae indicatiuo siue
+
pronuntiatiuo modo temporis praesentis siue instantis ex prima persona
+
numeri singularis o littera terminantur nec in aliquo modo ad genus siue
+
qualitatem passiuam declinantur, neutri generis uel qualitatis esse
+
pronuntiantur.
+
de genere siue qualitate deponenti. generis siue qualitatis deponentis
+
sunt uerba, quae indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis praesentis
+
siue instantis ex prima persona numeri singularis r littera terminantur nec
+
in aliquo modo ad genus siue qualitatem actiuam declinantur, ut puta
+
recordor non recordo, confiteor non confiteo, reminiscor non reminisco,
+
congredior non congredio, blandior non blandio. sic et alia uerba, quae
+
indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis praesentis siue instantis ex
+
prima persona numeri singularis r littera terminantur nec in aliquo modo
+
ad genus siue qualitatem actiuam declinantur, deponentis generis uel
+
qualitatis esse pronuntiantur.
+
de genere siue qualitate communi. generis siue qualitatis communis
+
sunt uerba, quae indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis praesentis
+
siue instantis ex prima persona numeri singularis r littera terminantur
+
nec in aliquo modo ad genus siue qualitatem actiuam declinantur, ut puta
+
criminor non crimino, tueor non tueo, ulciscor non ulcisco, patior non
+
patio, potior non potio. sic et alia uerba, quae indicatiuo siue
+
pronuntiatiuo modo temporis praesentis siue instantis ex prima persona numeri
+
singularis r littera terminantur nec in aliquo modo ad genus siue qualitatem
+
actiuam declinantur, communis generis uel qualitatis esse pronuntiantur.
+
sane quaeritur, qua disciplina deponens uerbum a communi discernatur.
+
quare hoc monemus, quod hoc in sonis conpetenter tractare debeamus.
+
de genere siue qualitate inchoatiua. generis siue qualitatis inchoatiuae
+
sunt uerba, quae a propria uerbi significatione deriuantur et indicatiuo siue
+
pronuntiatiuo modo temporis praesentis siue instantis ex prima persona
+
numeri singularis sco litteris definiuntur, ut puta ab horreo horresco,
+
a ualeo ualesco, a misereo miseresco. sic et alia uerba, quae a propria
+
uerbi significatione deriuantur et indicatiuo siue pronuntiatiuo modo
+
temporis praesentis siue instantis ex prima persona numeri singularis sco
+
litteris definiuntur, inchoatiui generis uel qualitatis uerba esse pronuntiantur.
+
at uero quaecumque uerba indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis
+
praesentis siue instantis ex prima persona numeri singularis sco litteris
+
definiuntur et a propriis uerbis deriuari non reperiuntur, haec non generis
+
siue qualitatis inchoatiuae, sed sui cuiusque generis uel qualitatis sunt
+
pronuntianda, ut puta abolesco cresco disco nosco esco. sic et alia uerba,
+
quae indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis praesentis siue instantis
+
ex prima persona numeri singularis sco litteris definiuntur et ab aliis uerbis
+
originem trahere non reperiuntur, haec non inchoatiua, sed sui cuiusque
+
generis uel qualitatis pronuntiantur. sane hoc monemus, quod uerba
+
inchoatiua species perfectas uel quae regunt species perfectae, item
+
praeteritum tempus modi inpersonalis uel quae regit praeteritum tempus modi
+
inpersonalis non recipiunt.
+
de genere siue qualitate frequentatiua. generis siue qualitatis
+
frequentatiuae sunt uerba, quae a propria uerbi significatione deriuantur et
+
indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis praesentis siue instantis ex prima
+
persona numeri singularis non sco litteris, sed aliis quibuslibet definiuntur,
+
ut puta a iacto iactito, ab scribo scriptito, a curro cursito, a uolo uolito,
+
a facio facesso et factito. sic et alia uerba, quae a propria uerbi
+
significatione deriuantur et indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis
+
praesentis siue instantis ex prima persona numeri singularis non sco litteris, sed
+
aliis quibuslibet definiuntur, haec frequentatiua uerba esse pronuntiantur.
+
de genere siue qualitate defectiua. generis siue qualitatis defectiuae
+
sunt uerba, ut puta odi pudet sum; et cetera talia, quae in quocumque
+
modo siue specie uel persona nec non in qualibet declinationis parte
+
deficiunt, defectiua uerba esse pronuntiantur.
+
de coniugatione. coniugationes uerborum scilicet sunt tres, prima
+
secunda tertia. has Graeci synzygias appellant.
+
de prima coniugatione. in neutralibus actiuis inchoatiuis et
+
frequentatiuis uerbis, quae scilicet indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis
+
praesentis siue instantis ex prima persona numeri singularis o littera
+
definiuntur, tunc prima coniugatio esse reperitur, quando in eodem supra
+
dicto modo supra dicto tempore in secunda persona numeri singularis
+
ante ultimam consonantem a litteram uerba habent constitutam, ut puta
+
uapulas clamas clamitas et cetera talia. at uero in passiuis deponentibus
+
et communibus uerbis tunc prima coniugatio esse pronuntiatur, quando in
+
eodem supra dicto modo supra dicto tempore in supra dicta persona
+
supra dicti numeri ante ultimam syllabam a litteram uerba habent
+
oppositam, ut puta clamaris recordaris criminaris et cetera talia.
+
de secunda coniugatione. in neutralibus actiuis inchoatiuis et
+
frequentatiuis uerbis, quae scilicet indicatiuo siue pronuntiatiuo modo
+
temporis praesentis siue instantis ex prima persona numeri singularis o
+
littera definiuntur, tunc secunda coniugatio esse reperitur, quando in
+
eodem supra dicto modo supra dicto tempore in secunda persona numeri
+
singularis ante ultimam consonantem e litteram uerba habent
+
constitutam, ut puta sedes rides et cetera talia. at uero in passiuis
+
deponentibus et communibus uerbis tunc secunda coniugatio esse pronuntiatur,
+
quando in eodem supra dicto modo supra dicto tempore in supra
+
dicta persona supra dicti numeri ante ultimam syllabam e litteram
+
productam uerba habent oppositam, ut puta rideris confiteris tueris et cetera
+
talia.
+
de tertia coniugatione correpta. in neutralibus actiuis inchoatiuis et
+
frequentatiuis uerbis, quae scilicet indicatiuo siue pronuntiatiuo modo
+
temporis praesentis siue instantis ex prima persona numeri singularis o littera
+
definiuntur, tunc tertia coniugatio correpta esse reperitur, quando in eodem
+
supra dicto modo supra dicto tempore in secunda persona numeri
+
singularis ante ultimam consonantem i litteram uerba habent constitutam et
+
imperatiuo modo temporis praesentis in secunda persona numeri singularis
+
e littera terminantur, ut puta curris curre, scribis scribe, calescis calesce
+
et cetera talia. at uero in passiuis deponentibus et communibus uerbis
+
tunc tertia coniugatio correpta esse pronuntiatur, quando in eodem supra
+
dicto modo supra dicto tempore in supra dicta persona supra dicti
+
numeri ante ultimam syllabam e litteram correptam uerba habent oppositam,
+
ut puta scriberis congrederis ulcisceris et cetera talia.
+
de tertia coniugatione producta. in neutralibus actiuis inchoatiuis et
+
frequentatiuis uerbis, quae scilicet indicatiuo siue pronuntiatiuo modo
+
temporis praesentis siue instantis ex prima persona numeri singularis o littera
+
definiuntur, tunc tertia coniugatio producta esse reperitur, quando in
+
eodem supra dicto modo supra dicto tempore in secunda persona numeri
+
singularis ante ultimam consonantem i litteram uerba habent constitutam
+
et imperatiuo modo temporis praesentis in secunda persona numeri
+
singularis i littera terminantur, ut puta uenis ueni, nutris nutri et cetera talia.
+
at uero in passiuis deponentibus et communibus uerbis tunc tertia
+
coniugatio producta esse pronuntiatur, quando in eodem supra dicto modo supra
+
dicto tempore in supra dicta persona supra dicti numeri ante ultimam
+
syllabam i litteram uerba habent oppositam, ut puta nutriris sortiris potiris
+
et cetera talia.
+
nunc etiam hoc monemus, quod primae coniugationis uerba modi
+
indicatiui temporis praesentis in prima persona numeri singularis ante o
+
ultimum tres has uocales tantum habere reperiantur oppositas, e i u, ut
+
puta meo lanio aestuo; secunda unam, id est e, ut puta doceo; tertia
+
correpta duas, i u, ut puta rapio suo; tertia producta duas, i e, ut puta
+
nutrio exeo.
+
de figura. figura uerbis accidit sic uti et ceteris partibus orationis,
+
simplex et composita. simplex figura uerborum est, ut puta lego,
+
composita figura relego. nunc composita figura quibus uel quot modis fiat,
+
in nomine iam satis tractauimus.
+
de specie. species uerborum sunt tres, imperfecta, quae est et
+
minus quam perfecta siue inchoatiua, perfecta, quae est et absoluta,
+
plusquamperfecta, quae est et recordatiua siue exacta. nunc hae species
+
quem ad modum uerbis deseruiant et a quo tempore fiant, in declinatione
+
probatur.
+
de accentu. accentus uerborum, sic uti et ceterarum partium
+
orationis, in sonis conpetenter tractabimus.
+
declinatio primae coniugationis actiuae. probo uerbum actiuum
+
indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis praesentis siue instantis
+
numeri singularis figurae simplicis personae primae, quod declinabitur sic.
+
modo indicatiuo temporis praesentis numeri singularis probo probas probat,
+
numeri pluralis probamus probatis probant: eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri
+
singularis probabam probabas probabat, numeri pluralis probabamus
+
probabatis probabant: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue
+
absoluta numeri singularis probaui non probai, probasti non probaisti,
+
probauit non probait; numeri pluralis probauimus non probaimus, probauistis
+
et probastis, probauerunt et probarunt et probauere: eodem modo eodem
+
tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri
+
singularis probaueram et probaram, probaueras et probaras, probauerat et
+
probarat; numeri pluralis probaueramus et probaramus, probaueratis et
+
probaratis, probauerant et probarant: eodem modo tempore futuro siue
+
promissiuo modo numeri singularis probabo probabis probabit, numeri
+
pluralis probabimus probabitis probabunt. modo imperatiuo tempore
+
praesenti siue instanti ad secundam et tertiam personam tantum numeri
+
singularis proba probet, numeri pluralis probate probent; eodem modo
+
tempore futuro numeri singularis probato probato, numeri pluralis probatote
+
probunto. modo infinito siue perpetuo numeris et personis confusis
+
tempore praesenti siue instanti probare, tempore praeterito probasse et
+
probauisse, tempore futuro probatum ire. modo optatiuo tempore praesenti
+
siue instanti numeri singularis utinam probem, utinam probes, utinam
+
probet; numeri pluralis utinam probemus, utinam probetis, utinam
+
probent: eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus quam
+
perfecta uel inchoatiua numeri singularis utinam probarem, utinam probares,
+
utinam probaret; numeri pluralis utinam probaremus, utinam probaretis,
+
utinam probarent: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue
+
absoluta numeri singularis utinam probauerim et probarim, utinam probaueris
+
et probaris, utinam probauerit et probarit; numeri pluralis utinam
+
probauerimus et probarimus, utinam probaueritis et probaritis, utinam
+
probauerint et probarint: eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta
+
siue recordatiua uel exacta numeri singularis utinam probauissem et
+
probassem, utinam probauisses et probasses, utinam probauisset et probasset;
+
numeri pluralis utinam probauissemus et probassemus, utinam
+
probauissetis et probassetis, utinam probauissent et probassent: eodem modo tempore
+
futuro numeri singularis utinam probem, utinam probes, utinam probet;
+
numeri pluralis utinam probemus, utinam probetis, utinam probent. modo
+
coniunctiuo siue iunctiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis
+
cum uel si probem, cum uel si probes, cum uel si probet; numeri pluralis
+
cum uel si probemus, cum uel si probetis, cum uel si probent: eodem
+
modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel
+
inchoatiua numeri singularis cum uel si probarem, cum uel si probares,
+
cum uel si probaret; numeri pluralis cum uel si probaremus, cum uel si
+
probaretis, cum uel si probarent: eodem modo eodem tempore specie
+
perfecta siue absoluta numeri singularis cum uel si probauerim et
+
probarim, cum uel si probaueris et probaris, cum uel si probauerit et probarit;
+
numeri pluralis cum uel si probauerimus et probarimus, cum uel si
+
probaueritis et probaritis, cum uel si probauerint et probarint: eodem modo
+
eodem tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri
+
singularis cum uel si probauissem et probassem, cum uel si probauisses et
+
probasses, cum uel si probauisset et probasset; numeri pluralis cum uel
+
si probauissemus et probassemus, cum uel si probauissetis et probassetis,
+
cum uel si probauissent et probassent: eodem modo tempore futuro numeri
+
singularis cum uel si probauero et probaro, cum uel si probaueris et
+
probaris, cum uel si probauerit et probarit; numeri pluralis cum uel si
+
probauerimus et probarimus, cum uel si probaueritis et probaritis, cum uel si
+
probauerint et probarint. modo inpersonali numeris et personis confusis
+
tempore praesenti siue instanti probatur, eodem modo tempore praeterito
+
specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua probabatur,
+
eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta probatum est
+
et ulteriore perfecta siue absoluta probatum fuit, eodem modo eodem
+
tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta probatum erat
+
et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta probatum fuerat,
+
eodem modo tempore futuro probabitur. gerundi sunt haec, probandi
+
probando probandum probatum. tempora participiorum trahuntur a uerbo
+
actiuo duo, praesens probans, futurum probaturus. nomen ab hoc uerbo
+
actiuo fit probator, appellatio probatio.
+
declinatio passiua primae coniugationis. probor uerbum passiuum
+
indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis praesentis siue instantis
+
numeri singularis figurae simplicis personae primae, quod declinabitur sic.
+
modo indicatiuo siue pronuntiatiuo tempore praesenti siue instanti numeri
+
singularis probor probaris probatur, numeri pluralis probamur probamini
+
probantur: eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus
+
quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis probabar probabaris
+
probabatur, numeri pluralis probabamur probabamini probabantur: eodem
+
modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta numeri singularis
+
probatus sum probatus es probatus est, numeri pluralis probati sumus probati
+
estis probati sunt; et ulteriore perfecta siue absoluta numeri singularis
+
probatus fui probatus fuisti probatus fuit, numeri pluralis probati fuimus
+
probati fuistis probati fuerunt uel fuere: eodem modo eodem tempore
+
specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis
+
probatus eram probatus eras probatus erat, numeri pluralis probati eramus
+
probati eratis probati erant; et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua
+
uel exacta numeri singularis probatus fueram probatus fueras probatus
+
fuerat, numeri pluralis probati fueramus probati fueratis probati fuerant:
+
eodem modo tempore futuro siue promissiuo modo numeri singularis
+
probabor probaberis probabitur, numeri pluralis probabimur probabimini
+
probabuntur. modo imperatiuo tempore praesenti ad secundam et tertiam
+
personam tantum numeri singularis probare probetur, numeri pluralis
+
probamini probentur: eodem modo tempore futuro numeri singularis
+
probator probator, numeri pluralis probaminor probantor. modo infinito siue
+
perpetuo numeris et personis confusis tempore praesenti siue instanti
+
probari, tempore praeterito probatum esse uel fuisse, tempore futuro
+
probatum iri. modo optatiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis
+
utinam prober, utinam proberis, utinam probetur; numeri pluralis utinam
+
probemur, utinam probemini, utinam probentur: eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri
+
singularis utinam probarer, utinam probareris, utinam probaretur; numeri
+
pluralis utinam probaremur, utinam probaremini, utinam probarentur:
+
eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta numeri
+
singularis utinam probatus sim, utinam probatus sis, utinam probatus sit; numeri
+
pluralis utinam probati simus, utinam probati sitis, utinam probati sint;
+
et ulteriore perfecta siue absoluta numeri singularis utinam probatus
+
fuerim, utinam probatus fueris, utinam probatus fuerit; numeri pluralis utinam
+
probati fuerimus, utinam probati fueritis, utinam probati fuerint: eodem
+
modo eodem tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta
+
numeri singularis utinam probatus essem, utinam probatus esses, utinam
+
probatus esset; numeri pluralis utinam probati essemus, utinam probati
+
essetis, utinam probati essent; et ulteriore plusquamperfecta siue
+
recordatiua uel exacta numeri singularis utinam probatus fuissem, utinam probatus
+
fuisses, utinam probatus fuisset; numeri pluralis utinam probati fuissemus,
+
utinam probati fuissetis, utinam probati fuissent: eodem modo tempore
+
futuro numeri singularis utinam prober, utinam proberis, utinam probetur;
+
numeri pluralis utinam probemur, utinam probemini, utinam probentur.
+
modo coniunctiuo siue iunctiuo tempore praesenti siue instanti numeri
+
singularis cum uel si prober, cum uel si proberis, cum uel si probetur;
+
numeri pluralis cum uel si probemur, cum uel si probemini, cum uel si
+
probentur: eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus
+
quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis cum uel si probarer, cum
+
uel si probareris, cum uel si probaretur; numeri pluralis cum uel si
+
probaremur, cum uel si probaremini, cum uel si probarentur: eodem modo
+
eodem tempore specie perfecta siue absoluta numeri singularis cum uel si
+
probatus sim, cum uel si probatus sis, cum uel si probatus sit; numeri
+
pluralis cum uel si probati simus, cum uel si probati sitis, cum uel si
+
probati sint; et ulteriore perfecta siue absoluta numeri singularis cum uel
+
si probatus fuerim, cum uel si probatus fueris, cum uel si probatus fuerit;
+
numeri pluralis cum uel si probati fuerimus, cum uel si probati fueritis,
+
cum uel si probati fuerint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis cum uel si probatus
+
essem, cum uel si probatus esses, cum uel si probatus esset; numeri
+
pluralis cum uel si probati essemus, cum uel si probati essetis, cum uel si
+
probati essent; et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta
+
numeri singularis cum uel si probatus fuissem, cum uel si probatus fuisses,
+
cum uel si probatus fuisset; numeri pluralis cum uel si probati fuissemus,
+
cum uel si probati fuissetis, cum uel si probati fuissent: eodem modo
+
tempore futuro numeri singularis cum uel si probatus ero, cum uel si
+
probatus eris, cum uel si probatus erit; numeri pluralis cum uel si probati
+
erimus, cum uel si probati eritis, cum uel si probati erint; et ulteriore
+
futuro numeri singularis cum uel si probatus fuero, cum uel si probatus
+
fueris, cum uel si probatus fuerit; numeri pluralis cum uel si probati
+
fuerimus, cum uel si probati fueritis, cum uel si probati fuerint. sane etiam
+
hoc monemus, quod generis passiui siue deponentis uel communis uerba
+
modum inpersonalem uel gerundi siue nomen uel appellationem ad forman
+
generis actiui siue neutralis uel inchoatiui nec non et frequentatiui
+
reperiantur declinare. tempora participiorum trahuntur a uerbo passiuo duo,
+
praeteritum probatus, futurum probandus.
+
sane hoc monemus, quod ex hac prima coniugatione sint haec nouem
+
uerba, id est sto insto resto praesto consto adsto obsto exto do, quae specie
+
perfecta propter integros sonos ad hanc formam debeant declinari, id est
+
steti institi restiti praestiti constiti adstiti obstiti extiti dedi: sic et per
+
ceteras res, quas regunt species perfectae, ad supra dictam formam supra
+
dicta uerba debeant declinari. nunc quas res species perfectae regant uel
+
a quibus rebus ipsae species perfectae regantur, suo in loco conpetenter
+
tractabimus. item ex hac prima coniugatione sunt aliqua uerba, quae
+
specie perfecta salua forma catholica et ex hac forma sustineant declinari,
+
id est secui domui plicui tonui crepui sonui uacui. sic et cetera aliqua
+
sunt uerba, quae specie perfecta salua, uti supra diximus, forma sua
+
catholica et ‹ex› supra dicta forma sustineant declinari. sed haec quae uel quot
+
sint uerba, quae specie perfecta et per ceteras res, quas regunt species
+
perfectae, et ad supra dictam formam declinantur, in sonis conpetenter
+
tractabimus. nunc etiam hoc monemus, quod ex prima coniugatione quam
+
plurimi soni, hoc est quam plurima uerba, possint exhiberi. de prima
+
coniugatione, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
declinatio actiua secundae coniugationis. doceo uerbum actiuum
+
indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis praesentis siue
+
instantis numeri singularis figurae compositae personae primae coniugationis
+
secundae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo siue pronuntiatiuo
+
tempore praesenti siue instanti numeri singularis doceo doces docet, numeri
+
pluralis docemus docetis docent: eodem modo tempore praeterito specie
+
imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis
+
docebam docebas docebat, numeri pluralis docebamus docebatis docebant:
+
eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta numeri
+
singularis docui docuisti docuit, numeri pluralis docuimus docuistis docuerunt uel
+
docuere: eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta siue
+
recordatiua uel exacta numeri singularis docueram docueras docuerat, numeri
+
pluralis docueramus docueratis docuerant: eodem modo tempore futuro
+
siue promissiuo modo numeri singularis docebo docebis docebit, numeri
+
pluralis docebimus docebitis docebunt. modo imperatiuo tempore
+
praesenti ad secundam et tertiam personam tantum numeri singularis doce
+
doceat, numeri pluralis docete doceant: eodem modo tempore futuro
+
numeri singularis doceto doceto, numeri pluralis docetote doceunto. modo
+
infinito siue perpetuo numeris et personis confusis tempore praesenti siue
+
instanti docere, tempore praeterito docuisse, tempore futuro doctum ire.
+
modo optatiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis utinam
+
doceam, utinam doceas, utinam doceat; numeri pluralis utinam doceamus,
+
utinam doceatis, utinam doceant: eodem modo tempore praeterito specie
+
imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis
+
utinam docerem, utinam doceres, utinam doceret; numeri pluralis utinam
+
doceremus, utinam doceretis, utinam docerent: eodem modo eodem
+
tempore specie perfecta siue absoluta numeri singularis utinam docuerim,
+
utinam docueris, utinam docuerit; numeri pluralis utinam docuerimus, utinam
+
docueritis, utinam docuerint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis utinam
+
docuissem, utinam docuisses, utinam docuisset; numeri pluralis utinam
+
docuissemus, utinam docuissetis, utinam docuissent: eodem modo tempore futuro
+
numeri singularis utinam doceam, utinam doceas, utinam doceat; numeri
+
pluralis utinam doceamus, utinam doceatis, utinam doceant. modo
+
coniunctiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis cum uel si
+
doceam, cum uel si doceas, cum uel si doceat; numeri pluralis cum uel si
+
doceamus, cum uel si doceatis, cum uel si doceant: eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua
+
numeri singularis cum uel si docerem, cum uel si doceres, cum uel si
+
doceret; numeri pluralis cum uel si doceremus, cum uel si doceretis, cum
+
uel si docerent: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta
+
numeri singularis cum uel si docuerim, cum uel si docueris, cum uel si
+
docuerit; numeri pluralis cum uel si docuerimus, cum uel si docueritis,
+
cum uel si docuerint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis cum uel si docuissem,
+
cum uel si docuisses, cum uel si docuisset; numeri pluralis cum uel si
+
docuissemus, cum uel si docuissetis, cum uel si docuissent: eodem modo
+
tempore futuro numeri singularis cum uel si docuero, cum uel si docueris,
+
cum uel si docuerit; numeri pluralis cum uel si docuerimus, cum uel si
+
docueritis, cum uel si docuerint. modo inpersonali numeris et personis
+
confusis tempore praesenti siue instanti docetur, eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua
+
docebatur, eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta doctum
+
est et ulteriore perfecta siue absoluta doctum fuit, eodem modo eodem
+
tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta doctum erat
+
et ulteriore plusquamperfecta uel recordatiua uel exacta doctum fuerat,
+
eodem modo tempore futuro docebitur. gerundi sunt haec, docendi
+
docendo docendum doctum. tempora participiorum trahuntur ab hoc uerbo
+
actiuo duo, praesens et futurum, praesens docens, futurum docturus.
+
nomen ab hoc uerbo fit doctor, appellatio doctrina.
+
declinatio passiua secundae coniugationis. doceor uerbum passiuum
+
indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis praesentis siue instantis
+
numeri singularis figurae compositae personae primae coniugationis
+
secundae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo siue pronuntiatiuo tempore
+
praesenti siue instanti numeri singularis doceor doceris docetur, numeri
+
pluralis docemur docemini docentur: eodem modo tempore praeterito
+
specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri
+
singularis docebar docebaris docebatur, numeri pluralis docebamur docebamini
+
docebantur: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta
+
numeri singularis doctus sum doctus es doctus est, numeri pluralis docti
+
sumus docti estis docti sunt; et ulteriore perfecta siue absoluta numeri
+
singularis doctus fui doctus fuisti doctus fuit, numeri pluralis docti fuimus
+
docti fuistis docti fuerunt uel fuere: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis doctus eram
+
doctus eras doctus erat, numeri pluralis docti eramus docti eratis docti
+
erant; et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri
+
singularis doctus fueram doctus fueras doctus fuerat, numeri pluralis docti
+
fueramus docti fueratis docti fuerant: eodem modo tempore futuro siue
+
promissiuo modo numeri singularis docebor doceberis docebitur, numeri
+
pluralis docebimur docebimini docebuntur. modo imperatiuo tempore
+
praesenti siue instanti ad secundam et tertiam personam tantum numeri
+
singularis docere doceatur, numeri pluralis docemini doceantur: eodem modo
+
tempore futuro numeri singularis docetor docetor, numeri pluralis
+
doceminor docentor. modo infinito siue perpetuo numeris et personis confusis
+
tempore praesenti siue instanti doceri, tempore praeterito doctum esse uel
+
fuisse, tempore futuro doctum iri. modo optatiuo tempore praesenti siue
+
instanti numeri singularis utinam docear, utinam docearis, utinam
+
doceatur; numeri pluralis utinam doceamur, utinam doceamini, utinam
+
doceantur: eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus quam
+
perfecta uel inchoatiua numeri singularis utinam docerer, utinam docereris.
+
utinam doceretur; numeri pluralis utinam doceremur, utinam doceremini,
+
utinam docerentur: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue
+
absoluta numeri singularis utinam doctus sim, utinam doctus sis, utinam
+
doctus sit; numeri pluralis utinam docti simus, utinam docti sitis, utinam
+
docti sint; et ulteriore perfecta siue absoluta numeri singularis utinam
+
doctus fuerim, utinam doctus fueris, utinam doctus fuerit; numeri pluralis
+
utinam docti fuerimus, utinam docti fueritis, utinam docti fuerint: eodem
+
modo eodem tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta
+
numeri singularis utinam doctus essem, utinam doctus esses, utinam doctus
+
esset; numeri pluralis utinam docti essemus, utinam docti essetis, utinam
+
docti essent; et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta
+
utinam doctus fuissem, utinam doctus fuisses, utinam doctus fuisset; numeri
+
pluralis utinam docti fuissemus, utinam docti fuissetis, utinam docti
+
fuissent: eodem modo tempore futuro numeri singularis utinam docear, utinam
+
docearis, utinam doceatur; numeri pluralis utinam doceamur, utinam
+
doceamini, utinam doceantur. modo coniunctiuo siue iunctiuo tempore
+
praesenti siue instanti numeri singularis cum uel si docear, cum uel si
+
docearis, cum uel si doceatur; numeri pluralis cum uel si doceamur, cum
+
uel si doceamini, cum uel si doceantur: eodem modo tempore praeterito
+
specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri
+
singularis cum uel si docerer, cum uel si docereris, cum uel si doceretur;
+
numeri pluralis cum uel si doceremur, cum uel si doceremini, cum uel si
+
docerentur: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta
+
numeri singularis cum uel si doctus sim, cum uel si doctus sis, cum uel
+
si doctus sit; numeri pluralis cum uel si docti simus, cum uel si docti
+
sitis, cum uel si docti sint; et ulteriore perfecta siue absoluta numeri
+
singularis cum uel si doctus fuerim, cum uel si doctus fueris, cum uel si
+
doctus fuerit; numeri pluralis cum uel si docti fuerimus, cum uel si docti
+
fueritis, cum uel si docti fuerint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis cum uel si
+
doctus essem, cum uel si doctus esses, cum uel si doctus esset; numeri
+
pluralis cum uel si docti essemus, cum uel si docti essetis, cum uel si
+
docti essent; et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta
+
numeri singularis cum uel si doctus fuissem, cum uel si doctus fuisses, cum
+
uel si doctus fuisset; numeri pluralis cum uel si docti fuissemus, cum uel
+
si docti fuissetis, cum uel si docti fuissent: eodem modo tempore futuro
+
numeri pluralis cum uel si doctus ero, cum uel si doctus eris, cum uel
+
si doctus erit; numeri pluralis cum uel si docti erimus, cum uel si docti
+
eritis, cum uel si docti erint; et ulteriore futuro numeri singularis cum
+
uel si doctus fuero, cum uel si doctus fueris, cum uel si doctus fuerit;
+
numeri pluralis cum uel si docti fuerimus, cum uel si docti fueritis, cum
+
uel si docti fuerint. sane hoc monemus, quod generis passiui siue
+
deponentis uel communis uerba modum inpersonalem uel gerundi siue nomen
+
uel appellationem ad formam generis actiui siue neutralis uel inchoatiui nec
+
non et frequentatiui inueniuntur declinare. tempora participiorum
+
trahuntur ab hoc uerbo passiuo duo, praeteritum doctus, futurum docendus.
+
nunc etiam hoc monemus, quod ex secunda coniugatione non eo plurimi
+
soni, hoc est non eo plurima uerba, possint exhiberi.
+
declinatio actiua tertiae coniugationis correptae. scribo uerbum
+
actiuum indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis praesentis siue
+
instantis numeri singularis figurae simplicis personae primae coniugationis
+
tertiae correptae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo siue pronuntiatiuo
+
tempore praesenti siue instanti numeri singularis scribo scribis scribit,
+
numeri pluralis scribimus scribitis scribunt: eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri
+
singularis scribebam scribebas scribebat, numeri pluralis scribebamus
+
scribebatis scribebant: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue
+
absoluta numeri singularis scripsi scripsisti scripsit, numeri pluralis
+
scripsimus scripsistis scripserunt uel scripsere: eodem modo eodem tempore
+
specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis
+
scripseram scripseras scripserat, numeri pluralis scripseramus scripseratis
+
scripserant: eodem modo tempore futuro siue promissiuo modo numeri
+
singularis scribam scribes scribet, numeri pluralis scribemus scribetis
+
scribent. modo imperatiuo tempore praesenti siue instanti ad secundam et
+
tertiam personam tantum numeri singularis scribe scribat, numeri pluralis
+
scribite scribant: eodem modo tempore futuro numeri singularis scribito
+
scribito, numeri pluralis scribitote scribunto. modo infinito siue perpetuo
+
numeris et personis confusis tempore praesenti siue instanti scribere,
+
tempore praeterito scripsisse, tempore futuro scriptum ire. modo optatiuo
+
tempore praesenti siue instanti numeri singularis utinam scribam, utinam
+
scribas, utinam scribat; numeri pluralis utinam scribamus, utinam scribatis,
+
utinam scribant: eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue
+
minus quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis utinam scriberem,
+
utinam scriberes, utinam scriberet; numeri pluralis utinam scriberemus,
+
utinam scriberetis, utinam scriberent: eodem modo eodem tempore specie
+
perfecta siue absoluta numeri singularis utinam scripserim, utinam
+
scripseris, utinam scripserit; numeri pluralis utinam scripserimus, utinam
+
scripseritis, utinam scripserint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis utinam
+
scripsissem, utinam scripsisses, utinam scripsisset; numeri pluralis utinam
+
scripsissemus, utinam scripsissetis, utinam scripsissent: eodem modo
+
tempore futuro numeri singularis utinam scribam, utinam scribas, utinam
+
scribat; numeri pluralis utinam scribamus, utinam scribatis, utinam
+
scribant. modo coniunctiuo siue iunctiuo tempore praesenti siue instanti
+
numeri singularis cum uel si scribam, cum uel si scribas, cum uel si scribat;
+
numeri pluralis cum uel si scribamus, cum uel si scribatis, cum uel si
+
scribant: eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus
+
quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis cum uel si scriberem, cum
+
uel si scriberes, cum uel si scriberet; numeri pluralis cum uel si
+
scriberemus, cum uel si scriberetis, cum uel si scriberent: eodem modo eodem
+
tempore specie perfecta siue absoluta numeri singularis cum uel si
+
scripserim, cum uel si scripseris, cum uel si scripserit; numeri pluralis cum
+
uel si scripserimus, cum uel si scripseritis, cum uel si scripserint: eodem
+
modo eodem tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta
+
numeri singularis cum uel si scripsissem, cum uel si scripsisses, cum uel si
+
scripsisset; numeri pluralis cum uel si scripsissemus, cum uel si scripsissetis,
+
cum uel si scripsissent: eodem modo tempore futuro numeri singularis cum
+
uel si scripsero, cum uel si scripseris, cum uel si scripserit; numeri pluralis
+
cum uel si scripserimus, cum uel si scripseritis, cum uel si scripserint.
+
modo inpersonali numeris et personis confusis tempore praesenti siue
+
instanti scribitur, eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue
+
minus quam perfecta uel inchoatiua scribebatur, eodem modo eodem
+
tempore specie perfecta siue absoluta scriptum est et ulteriore perfecta siue
+
absoluta scriptum fuit, eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta scriptum erat et ulteriore
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta scriptum fuerat, eodem modo tempore
+
futuro scribetur. gerundi sunt haec, scribendi uel scribundi, scribendo uel
+
scribundo, scribendum uel scribundum, scriptum. tempora participiorum
+
trahuntur ab hoc uerbo actiuo duo, praesens scribens, futurum scripturus.
+
nomen scriptor, appellatio scriptura.
+
declinatio passiua tertiae coniugationis correptae. scribor uerbum
+
passiuum indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis praesentis siue
+
instantis numeri singularis figurae simplicis personae primae coniugationis
+
tertiae correptae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo siue pronuntiatiuo
+
tempore praesenti siue instanti numeri singularis scribor scriberis scribitur,
+
numeri pluralis scribimur scribimini scribuntur: eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua
+
numeri singularis scribebar scribebaris scribebatur, numeri pluralis
+
scribebamur scribebamini scribebantur: eodem modo eodem tempore specie
+
perfecta siue absoluta numeri singularis scriptus sum scriptus es scriptus est,
+
numeri pluralis scripti sumus scripti estis scripti sunt; et ulteriore perfecta
+
siue absoluta numeri singularis scriptus fui scriptus fuisti scriptus fuit,
+
numeri pluralis scripti fuimus scripti fuistis scripti fuerunt uel fuere:
+
eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel
+
exacta numeri singularis scriptus eram scriptus eras scriptus erat, numeri
+
pluralis scripti eramus scripti eratis scripti erant; et ulteriore
+
plusquamperfecta uel recordatiua siue exacta numeri singularis scriptus fueram
+
scriptus fueras scriptus fuerat, numeri pluralis scripti fueramus scripti fueratis
+
scripti fuerant: eodem modo tempore futuro siue promissiuo modo numeri
+
singularis scribar scriberis scribetur, numeri pluralis scribemur scribemini
+
scribentur. modo imperatiuo tempore praesenti siue instanti ad secundam
+
et tertiam personam tantum numeri singularis scribere scribatur, numeri
+
pluralis scribimini scribantur: eodem modo tempore futuro numeri
+
singularis scribitor scribitor, numeri pluralis scribiminor scribuntor. modo
+
infinito ‹siue perpetuo› numeris et personis confusis tempore praesenti siue
+
instanti scribi, eodem modo tempore praeterito scriptum esse uel fuisse,
+
eodem modo tempore futuro scriptum iri. modo optatiuo tempore
+
praesenti siue instanti numeri singularis utinam scribar, utinam scribaris,
+
utinam scribatur; numeri pluralis utinam scribamur, utinam scribamini, utinam
+
scribantur: eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus
+
quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis utinam scriberer, utinam
+
scribereris, utinam scriberetur; numeri pluralis utinam scriberemur, utinam
+
scriberemini, utinam scriberentur: eodem modo eodem tempore specie
+
perfecta siue absoluta numeri singularis utinam scriptus sim, utinam
+
scriptus sis, utinam scriptus sit; numeri pluralis utinam scripti simus, utinam
+
scripti sitis, utinam scripti sint; et ulteriore perfecta siue absoluta numeri
+
singularis utinam scriptus fuerim, utinam scriptus fueris, utinam scriptus
+
fuerit; numeri pluralis utinam scripti fuerimus, utinam scripti fueritis,
+
utinam scripti fuerint: eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta
+
siue recordatiua uel exacta numeri singularis utinam scriptus essem, utinam
+
scriptus esses, utinam scriptus esset; numeri pluralis utinam scripti
+
essemus, utinam scripti essetis, utinam scripti essent; et ulteriore
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis utinam scriptus
+
fuissem, utinam scriptus fuisses, utinam scriptus fuisset; numeri pluralis utinam
+
scripti fuissemus, utinam scripti fuissetis, utinam scripti fuissent: eodem
+
modo tempore futuro numeri singularis utinam scribar, utinam scribaris,
+
utinam scribatur; numeri pluralis utinam scribamur, utinam scribamini,
+
utinam scribantur. modo coniunctiuo siue iunctiuo tempore praesenti siue
+
instanti numeri singularis cum uel si scribar, cum uel si scribaris, cum
+
uel si scribatur; numeri pluralis cum uel si scribamur, cum uel si
+
scribamini, cum uel si scribantur: eodem modo tempore praeterito specie
+
imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis cum
+
uel si scriberer, cum uel si scribereris, cum uel si scriberetur; numeri
+
pluralis cum uel si scriberemur, cum uel si scriberemini, cum uel si
+
scriberentur: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta numeri
+
singularis cum uel si scriptus sim, cum uel si scriptus sis, cum uel si
+
scriptus sit; numeri pluralis cum uel si scripti simus, cum uel si scripti
+
sitis, cum uel si scripti sint; et ulteriore perfecta siue absoluta numeri
+
singularis cum uel si scriptus fuerim, cum uel si scriptus fueris, cum uel
+
si scriptus fuerit; numeri pluralis cum uel si scripti fuerimus, cum uel si
+
scripti fueritis, cum uel si scripti fuerint: eodem modo eodem tempore
+
specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis cum
+
uel si scriptus essem, cum uel si scriptus esses, cum uel si scriptus esset;
+
numeri pluralis cum uel si scripti essemus, cum uel si scripti essetis,
+
cum uel si scripti essent; et ulteriore plusquamperfecta siue
+
recordatiua uel exacta numeri singularis cum uel si scriptus fuissem, cum uel si
+
scriptus fuisses, cum uel si scriptus fuisset; numeri pluralis cum uel si
+
scripti fuissemus, cum uel si scripti fuissetis, cum uel si scripti fuissent:
+
eodem modo tempore futuro numeri singularis cum uel si scriptus ero,
+
cum uel si scriptus eris, cum uel si scriptus erit; numeri pluralis cum
+
uel si scripti erimus, cum uel si scripti eritis, cum uel si scripti erint; et
+
ulteriore futuro numeri singularis cum uel si scriptus fuero, cum uel si
+
scriptus fueris, cum uel si scriptus fuerit; numeri pluralis cum uel si scripti
+
fuerimus, cum uel si scripti fueritis, cum uel si scripti fuerint. sane hoc
+
monemus, quod generis passiui siue deponentis uel communis uerba modum
+
inpersonalem uel gerundi siue nomen uel appellationem ad formam generis
+
actiui siue neutralis uel inchoatiui nec non et frequentatiui reperiuntur
+
declinare. tempora participiorum trahuntur ab hoc uerbo passiuo duo,
+
praeteritum scriptus, futurum scribendus. nunc etiam hoc monemus, quod
+
ex tertia coniugatione correpta eo plurimi soni, hoc est eo plurima uerba,
+
possint exhiberi.
+
alia declinatio actiua tertiae coniugationis correptae. rapio uerbum
+
actiuum indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis praesentis siue
+
instantis numeri singularis figurae compositae personae primae
+
coniugationis tertiae correptae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo siue
+
pronuntiatiuo temporis praesentis siue instantis numeri singularis rapio rapis rapit,
+
numeri pluralis rapimus rapitis rapiunt: eodem modo tempore praeterito
+
specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis
+
rapiebam rapiebas rapiebat, numeri pluralis rapiebamus rapiebatis
+
rapiebant: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta numeri
+
singularis rapui rapuisti rapuit, numeri pluralis rapuimus rapuistis
+
rapuerunt uel rapuere: eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta
+
siue recordatiua uel exacta numeri singularis rapueram rapueras rapuerat,
+
numeri pluralis rapueramus rapueratis rapuerant: eodem modo tempore
+
futuro siue promissiuo modo numeri singularis rapiam rapies rapiet,
+
numeri pluralis rapiemus rapietis rapient. modo imperatiuo tempore
+
praesenti siue instanti ad secundam et tertiam personam tantum numeri
+
singularis rape rapiat, numeri pluralis rapite rapiant: eodem modo tempore
+
futuro numeri singularis rapito rapito, numeri pluralis rapitote rapiunto.
+
modo infinito siue perpetuo numeris et personis confusis tempore
+
praesenti siue instanti rapere, tempore praeterito rapuisse, tempore futuro
+
raptum ire. modo optatiuo tempore praesenti siue instanti numeri
+
singularis utinam rapiam, utinam rapias, utinam rapiat; numeri pluralis utinam
+
rapiamus, utinam rapiatis, utinam rapiant: eodem modo tempore praeterito
+
specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri
+
singularis utinam raperem, utinam raperes, utinam raperet; numeri pluralis
+
utinam raperemus, utinam raperetis, utinam raperent: eodem modo eodem
+
tempore specie perfecta siue absoluta numeri singularis utinam rapuerim,
+
utinam rapueris, utinam rapuerit; numeri pluralis utinam rapuerimus,
+
utinam rapueritis, utinam rapuerint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis utinam
+
rapuissem, utinam rapuisses, utinam rapuisset; numeri pluralis utinam
+
rapuissemus, utinam rapuissetis, utinam rapuissent: eodem modo tempore
+
futuro numeri singularis utinam rapiam, utinam rapias, utinam rapiat;
+
numeri pluralis utinam rapiamus, utinam rapiatis, utinam rapiant. modo
+
coniunctiuo siue iunctiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis
+
cum uel si rapiam, cum uel si rapias, cum uel si rapiat; numeri pluralis
+
cum uel si rapiamus, cum uel si rapiatis, cum uel si rapiant: eodem modo
+
tempore praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel
+
inchoatiua numeri singularis cum uel si raperem, cum uel si raperes, cum uel
+
si raperet; numeri pluralis cum uel si raperemus, cum uel si raperetis,
+
cum uel si raperent: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue
+
absoluta numeri singularis cum uel si rapuerim, cum uel si rapueris, cum
+
uel si rapuerit; numeri pluralis cum uel si rapuerimus, cum uel si
+
rapueritis, cum uel si rapuerint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis cum uel si
+
rapuissem, cum uel si rapuisses, cum uel si rapuisset; numeri pluralis cum uel
+
si rapuissemus, cum uel si rapuissetis, cum uel si rapuissent: eodem modo
+
tempore futuro numeri singularis cum uel si rapuero, cum uel si rapueris,
+
cum uel si rapuerit; numeri pluralis cum uel si rapuerimus, cum uel si
+
rapueritis, cum uel si rapuerint. modo inpersonali numeris et personis
+
confusis tempore praesenti siue instanti rapitur, eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua
+
rapiebatur, eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta raptum
+
est et ulteriore perfecta raptum fuit, eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta raptum erat et ulteriore
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta raptum fuerat, eodem modo
+
tempore futuro rapietur. gerundi sunt haec, rapiendi uel rapiundi, rapiendo
+
uel rapiundo, rapiendum uel rapiundum, raptum. tempora participiorum
+
trahuntur ab hoc uerbo actiuo duo, praesens rapiens, futurum rapturus.
+
nomen raptor, appellatio raptura.
+
declinatio passiua tertiae coniugationis correptae. rapior uerbum
+
passiuum indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis praesentis siue
+
instantis numeri singularis figurae compositae personae primae
+
coniugationis tertiae correptae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo siue
+
pronuntiatiuo temporis praesentis siue instantis numeri singularis rapior raperis
+
rapitur, numeri pluralis rapimur rapimini rapiuntur: eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri
+
singularis rapiebar rapiebaris rapiebatur, numeri pluralis rapiebamur
+
rapiebamini rapiebantur: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue
+
absoluta numeri singularis raptus sum raptus es raptus est, numeri
+
pluralis rapti sumus rapti estis rapti sunt; et ulteriore perfecta siue absoluta
+
numeri singularis raptus fui raptus fuisti raptus fuit, numeri pluralis rapti
+
fuimus rapti fuistis rapti fuerunt uel fuere: eodem modo eodem tempore
+
specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis
+
raptus eram raptus eras raptus erat, numeri pluralis rapti eramus rapti
+
eratis rapti erant; et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta
+
numeri singularis raptus fueram raptus fueras raptus fuerat, numeri
+
pluralis rapti fueramus rapti fueratis rapti fuerant: eodem modo tempore
+
futuro siue promissiuo modo numeri singularis rapiar rapieris rapietur,
+
numeri pluralis rapiemur rapiemini rapientur. modo imperatiuo tempore
+
praesenti siue instanti ad secundam et tertiam personam tantum numeri
+
singularis rapere rapiatur, numeri pluralis rapimini rapiantur: eodem modo
+
tempore futuro numeri singularis rapitor rapitor, numeri pluralis rapiminor
+
rapiuntor. modo infinito siue perpetuo numeris et personis confusis
+
tempore praesenti siue instanti rapi, tempore praeterito raptum esse et ulteriore
+
praeterito raptum fuisse, tempore futuro raptum iri. modo optatiuo
+
tempore praesenti siue instanti numeri singularis utinam rapiar, utinam
+
rapiaris, utinam rapiatur; numeri pluralis utinam rapiamur, utinam rapiamini,
+
utinam rapiantur: eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue
+
minus quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis utinam raperer,
+
utinam rapereris, utinam raperetur; numeri pluralis utinam raperemur,
+
utinam raperemini, utinam raperentur: eodem modo eodem tempore specie
+
perfecta siue absoluta numeri singularis utinam raptus sim, utinam raptus
+
sis, utinam raptus sit; numeri pluralis utinam rapti simus, utinam rapti
+
sitis, utinam rapti sint; et ulteriore perfecta siue absoluta numeri singularis
+
utinam raptus fuerim, utinam raptus fueris, utinam raptus fuerit; numeri
+
pluralis utinam rapti fuerimus, utinam rapti fueritis, utinam rapti fuerint:
+
eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel
+
exacta numeri singularis utinam raptus essem, utinam raptus esses, utinam
+
raptus esset; numeri pluralis utinam rapti essemus, utinam rapti essetis,
+
utinam rapti essent; et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel
+
exacta numeri singularis utinam raptus fuissem, utinam raptus fuisses,
+
utinam raptus fuisset; numeri pluralis utinam rapti fuissemus, utinam rapti
+
fuissetis, utinam rapti fuissent: eodem modo tempore futuro numeri
+
singularis utinam rapiar, utinam rapiaris, utinam rapiatur; numeri pluralis
+
utinam rapiamur, utinam rapiamini, utinam rapiantur. modo coniunctiuo
+
‹siue iunctiuo› tempore praesenti siue instanti numeri singularis cum uel si
+
rapiar, cum uel si rapiaris, cum uel si rapiatur; numeri pluralis cum uel
+
si rapiamur, cum uel si rapiamini, cum uel si rapiantur: eodem modo
+
tempore praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel
+
inchoatiua numeri singularis cum uel si raperer, cum uel si rapereris, cum uel
+
si raperetur; numeri pluralis cum uel si raperemur, cum uel si raperemini,
+
cum uel si raperentur: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue
+
absoluta numeri singularis cum uel si raptus sim, cum uel si raptus sis,
+
cum uel si raptus sit; numeri pluralis cum uel si rapti simus, cum uel si
+
rapti sitis, cum uel si rapti sint; et ulteriore perfecta siue absoluta numeri
+
singularis cum uel si raptus fuerim, cum uel si raptus fueris, cum uel si
+
raptus fuerit; numeri pluralis cum uel si rapti fuerimus, cum uel si rapti
+
fueritis, cum uel si rapti fuerint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis cum uel si
+
raptus essem, cum uel si raptus esses, cum uel si raptus esset; numeri
+
pluralis cum uel si rapti essemus, cum uel si rapti essetis, cum uel si rapti
+
essent; et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri
+
singularis cum uel si raptus fuissem, cum uel si raptus fuisses, cum uel
+
si raptus fuisset; numeri pluralis cum uel si rapti fuissemus, cum uel si
+
rapti fuissetis, cum uel si rapti fuissent: eodem modo tempore futuro
+
numeri singularis cum uel si raptus ero, cum uel si raptus eris, cum uel si
+
raptus erit; numeri pluralis cum uel si rapti erimus, cum uel si rapti eritis,
+
cum uel si rapti erint; et ulteriore futuro numeri singularis cum uel si
+
raptus fuero, cum uel si raptus fueris, cum uel si raptus fuerit; numeri
+
pluralis cum uel si rapti fuerimus, cum uel si rapti fueritis, cum uel si
+
rapti fuerint. sane hoc monemus, quod generis passiui siue deponentis
+
uel communis uerba modum inpersonalem uel gerundi siue nomen uel
+
appellationem ad formam generis actiui siue neutralis uel inchoatiui nec
+
non et frequentatiui reperiantur declinare. tempora participiorum
+
trahuntur ab hoc uerbo passiuo duo, praeteritum raptus, futurum rapiendus.
+
nunc etiam hoc monemus, quod ex tertia coniugatione correpta eo
+
plurimi soni, hoc est eo plurima uerba, possint exhiberi.
+
declinatio actiua tertiae coniugationis productae. nutrio uerbum
+
actiuum indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis praesentis siue
+
instantis numeri singularis figurae compositae personae primae
+
coniugationis tertiae productae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo siue
+
pronuntiatiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis nutrio nutris nutrit,
+
numeri pluralis nutrimus nutritis nutriunt: eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri
+
singularis nutriebam nutriebas nutriebat, numeri pluralis nutriebamus
+
nutriebatis nutriebant: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue
+
absoluta numeri singularis nutrii nutristi nutriit, numeri pluralis nutrimus
+
nutristis nutrierunt uel nutriere: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis nutrieram
+
nutrieras nutrierat, numeri pluralis nutrieramus nutrieratis nutrierant: eodem
+
modo tempore futuro siue promissiuo modo numeri singularis nutriam et
+
nutribo, nutries et nutribis, nutriet et nutribit; numeri pluralis nutriemus
+
et nutribimus, nutrietis et nutribitis, nutrient et nutribunt. modo
+
imperatiuo tempore praesenti siue instanti ad secundam et tertiam personam
+
tantum numeri singularis nutri nutriat, numeri pluralis nutrite nutriant:
+
eodem modo tempore futuro numeri singularis nutrito nutrito, numeri
+
pluralis nutritote nutriunto. modo infinito siue perpetuo numeris et personis
+
confusis tempore praesenti siue instanti nutrire, eodem modo tempore
+
praeterito nutrisse, eodem modo tempore futuro nutritum ire. modo
+
optatiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis utinam nutriam,
+
utinam nutrias, utinam nutriat; numeri pluralis utinam nutriamus, utinam
+
nutriatis, utinam nutriant: eodem modo tempore praeterito specie
+
imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis utinam
+
nutrirem, utinam nutrires, utinam nutriret; numeri pluralis utinam
+
nutriremus, utinam nutriretis, utinam nutrirent: eodem modo eodem tempore
+
specie perfecta siue absoluta numeri singularis utinam nutrierim, utinam
+
nutrieris, utinam nutrierit; numeri pluralis utinam nutrierimus, utinam
+
nutrieritis, utinam nutrierint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis utinam
+
nutrissem, utinam nutrisses, utinam nutrisset; numeri pluralis utinam
+
nutrissemus, utinam nutrissetis, utinam nutrissent: eodem modo tempore futuro
+
numeri singularis utinam nutriam, utinam nutrias, utinam nutriat; numeri
+
pluralis utinam nutriamus, utinam nutriatis, utinam nutriant. modo
+
coniunctiuo siue iunctiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis cum
+
uel si nutriam, cum uel si nutrias, cum uel si nutriat; numeri pluralis
+
cum uel si nutriamus, cum uel si nutriatis, cum uel si nutriant: eodem
+
modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel
+
inchoatiua numeri singularis cum uel si nutrirem, cum uel si nutrires, cum
+
uel si nutriret; numeri pluralis cum uel si nutriremus, cum uel si
+
nutriretis, cum uel si nutrirent: eodem modo eodem tempore specie perfecta
+
siue absoluta numeri singularis cum uel si nutrierim, cum uel si nutrieris,
+
cum uel si nutrierit; numeri pluralis cum uel si nutrierimus, cum uel si
+
nutrieritis, cum uel si nutrierint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis cum uel si
+
nutrissem, cum uel si nutrisses, cum uel si nutrisset; numeri pluralis cum
+
uel si nutrissemus, cum uel si nutrissetis, cum uel si nutrissent: eodem
+
modo tempore futuro numeri singularis cum uel si nutriero, cum uel si
+
nutrieris, cum uel si nutrierit; numeri pluralis cum uel si nutrierimus,
+
cum uel si nutrieritis, cum uel si nutrierint. modo inpersonali numeris
+
et personis confusis tempore praesenti siue instanti nutritur, eodem modo
+
tempore praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel
+
inchoatiua nutriebatur, eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta
+
nutritum est et ulteriore perfecta siue absoluta nutritum fuit, eodem
+
modo eodem tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta
+
nutritum erat et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta
+
nutritum fuerat, eodem modo tempore futuro nutrietur uel nutribitur.
+
gerundi sunt haec, nutriendi et nutriundi, nutriendo et nutriundo,
+
nutriendum et nutriundum, nutritum. tempora participiorum trahuntur a uerbo
+
actiuo duo, praesens nutriens, futurum nutriturus. nomen nutritor,
+
appellatio nutritio.
+
declinatio passiua tertiae coniugationis productae. nutrior uerbum
+
passiuum indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis praesentis
+
siue instantis numeri singularis figurae compositae personae primae
+
coniugationis tertiae productae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo siue
+
pronuntiatiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis nutrior
+
nutriris nutritur, numeri pluralis nutrimur nutrimini nutriuntur: eodem
+
modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel
+
inchoatiua numeri singularis nutriebar nutriebaris nutriebatur, numeri
+
pluralis nutriebamur nutriebamini nutriebantur: eodem modo eodem
+
tempore specie perfecta siue absoluta numeri singularis nutritus sum nutritus
+
es nutritus est, numeri pluralis nutriti sumus nutriti estis nutriti sunt;
+
et ulteriore perfecta siue absoluta numeri singularis nutritus fui nutritus
+
fuisti nutritus fuit, numeri pluralis nutriti fuimus nutriti fuistis nutriti
+
fuerunt uel fuere: eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta siue
+
recordatiua uel exacta numeri singularis nutritus eram nutritus eras
+
nutritus erat, numeri pluralis nutriti eramus nutriti eratis nutriti erant; et
+
ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis
+
nutritus fueram nutritus fueras nutritus fuerat, numeri pluralis nutriti
+
fueramus nutriti fueratis nutriti fuerant: eodem modo tempore futuro siue
+
promissiuo modo numeri singularis nutriar uel nutribor, nutrieris uel
+
nutriberis, nutrietur uel nutribitur; numeri pluralis nutriemur uel nutribimur,
+
nutriemini uel nutribimini, nutrientur uel nutribuntur. modo imperatiuo
+
tempore praesenti siue instanti ad secundam et tertiam personam tantum
+
numeri singularis nutrire nutriatur, numeri pluralis nutrimini nutriantur:
+
eodem modo tempore futuro numeri singularis nutritor nutritor, numeri
+
pluralis nutriminor nutriuntor. modo infinito numeris et personis confusis
+
tempore praesenti siue instanti nutriri, tempore praeterito nutritum esse
+
et ulteriore praeterito nutritum fuisse, tempore futuro nutritum iri. modo
+
optatiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis utinam nutriar,
+
utinam nutriaris, utinam nutriatur; numeri pluralis utinam nutriamur,
+
utinam nutriamini, utinam nutriantur: eodem modo tempore praeterito specie
+
imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis
+
utinam nutrirer, utinam nutrireris, utinam nutriretur; numeri pluralis utinam
+
nutriremur, utinam nutriremini, utinam nutrirentur: eodem modo eodem
+
tempore specie perfecta siue absoluta numeri singularis utinam nutritus
+
sim, utinam nutritus sis, utinam nutritus sit; numeri pluralis utinam
+
nutriti simus, utinam nutriti sitis, utinam nutriti sint; et ulteriore perfecta
+
siue absoluta numeri singularis utinam nutritus fuerim, utinam nutritus
+
fueris, utinam nutritus fuerit; numeri pluralis utinam nutriti fuerimus,
+
utinam nutriti fueritis, utinam nutriti fuerint: eodem modo eodem tempore
+
specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis
+
utinam nutritus essem, utinam nutritus esses, utinam nutritus esset; numeri
+
pluralis utinam nutriti essemus, utinam nutriti essetis, utinam nutriti essent;
+
et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis
+
utinam nutritus fuissem, utinam nutritus fuisses, utinam nutritus fuisset;
+
numeri pluralis utinam nutriti fuissemus, utinam nutriti fuissetis, utinam
+
nutriti fuissent: eodem modo tempore futuro numeri singularis utinam
+
nutriar, utinam nutriaris, utinam nutriatur; numeri pluralis utinam
+
nutriamur, utinam nutriamini, utinam nutriantur. modo coniunctiuo siue
+
iunctiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis cum uel si
+
nutriar, cum uel si nutriaris, cum uel si nutriatur; numeri pluralis cum uel
+
si nutriamur, cum uel si nutriamini, cum uel si nutriantur: eodem modo
+
tempore praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel
+
inchoatiua numeri singularis cum uel si nutrirer, cum uel si nutrireris, cum uel
+
si nutriretur; numeri pluralis cum uel si nutriremur, cum uel si
+
nutriremini, cum uel si nutrirentur: eodem modo eodem tempore specie perfecta
+
siue absoluta numeri singularis cum uel si nutritus sim, cum uel si
+
nutritus sis, cum uel si nutritus sit; numeri pluralis cum uel si nutriti simus,
+
cum uel si nutriti sitis, cum uel si nutriti sint; et ulteriore perfecta
+
siue absoluta numeri singularis cum uel si nutritus fuerim, cum uel
+
si nutritus fueris, cum uel si nutritus fuerit; numeri pluralis cum
+
uel si nutriti fuerimus, cum uel si nutriti fueritis, cum uel si
+
nutriti fuerint: eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta siue
+
recordatiua uel exacta numeri singularis cum uel si nutritus essem,
+
cum uel si nutritus esses, cum uel si nutritus esset; numeri pluralis
+
cum uel si nutriti essemus, cum uel si nutriti essetis, cum uel si nutriti
+
essent; et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri
+
singularis cum uel si nutritus fuissem, cum uel si nutritus fuisses, cum uel
+
si nutritus fuisset; numeri pluralis cum uel si nutriti fuissemus, cum uel
+
si nutriti fuissetis, cum uel si nutriti fuissent: eodem modo tempore futuro
+
numeri singularis cum uel si nutritus ero, cum uel si nutritus eris, cum
+
uel si nutritus erit; numeri pluralis cum uel si nutriti erimus, cum uel si
+
nutriti eritis, cum uel si nutriti erint; et ulteriore futuro numeri singularis
+
cum uel si nutritus fuero, cum uel si nutritus fueris, cum uel si nutritus
+
fuerit; numeri pluralis cum uel si nutriti fuerimus, cum uel si nutriti
+
fueritis, cum uel si nutriti fuerint. sane hoc monemus, quod generis
+
passiui siue deponentis uel communis uerba modum inpersonalem uel gerundi
+
siue nomen uel appellationem ad formam generis actiui siue neutralis uel
+
inchoatiui nec non et frequentatiui reperiantur declinare. tempora
+
participiorum trahuntur a uerbo passiuo duo, praeteritum nutritus, futurum
+
nutriendus. sane etiam hoc monemus, quod in hac tertia coniugatione
+
producta, qua diximus indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis
+
praesentis siue instantis uerba numeri singularis io litteris definiri, quod sint
+
aliqua uerba, quae in eodem modo specie imperfecta siue minus quam
+
perfecta uel inchoatiua et hac forma reperiantur declinari, ut puta
+
nutribam lenibam polibam et cetera talia. sed haec quae uel quot sint uerba, in
+
sonis conpetenter tractabimus. nunc etiam hoc monemus, quod ex tertia
+
coniugatione producta non eo plurimi soni, hoc est non eo plurima uerba,
+
possint exhiberi.
+
alia declinatio neutralis scilicet tertiae coniugationis productae. eo
+
uerbum neutrale indicatiuo siue pronuntiatiuo modo dictum temporis
+
praesentis siue instantis numeri singularis figurae simplicis personae primae
+
coniugationis tertiae productae, quod declinabitur sic. modo indicatiuo
+
siue pronuntiatiuo tempore praesenti siue instanti numeri singularis eo is
+
it, numeri pluralis imus itis eunt: eodem modo tempore praeterito specie
+
imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri singularis ibam
+
ibas ibat, numeri pluralis ibamus ibatis ibant: eodem modo eodem
+
tempore specie perfecta siue absoluta numeri singularis iui isti iuit, numeri
+
pluralis iuimus istis ierunt uel iere: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis iueram et
+
ieram, iueras et ieras, iuerat et ierat; numeri pluralis iueramus et ieramus,
+
iueratis et ieratis, iuerant et ierant: eodem modo tempore futuro siue
+
promissiuo modo numeri singularis ibo ibis ibit, numeri pluralis ibimus
+
ibitis ibunt. modo imperatiuo tempore praesenti siue instanti ad secundam
+
et tertiam personam tantum numeri singularis i eat, numeri pluralis ite
+
eant: eodem modo tempore futuro numeri singularis ito ito, numeri
+
pluralis itote iunto. modo infinito siue perpetuo numeris et personis confusis
+
tempore praesenti siue instanti ire, eodem modo tempore praeterito isse,
+
eodem modo tempore futuro itum ire. modo optatiuo tempore praesenti
+
siue instanti numeri singularis utinam eam, utinam eas, utinam eat; numeri
+
pluralis utinam eamus, utinam eatis, utinam eant: eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta siue minus quam perfecta uel inchoatiua numeri
+
singularis utinam irem, utinam ires, utinam iret; numeri pluralis utinam
+
iremus, utinam iretis, utinam irent: eodem modo eodem tempore specie perfecta
+
siue absoluta numeri singularis utinam iuerim et ierim, utinam iueris et ieris,
+
utinam iuerit et ierit; numeri pluralis utinam iuerimus et ierimus, utinam
+
iueritis et ieritis, utinam iuerint et ierint: eodem modo eodem tempore
+
specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri singularis utinam
+
issem, utinam isses, utinam isset; numeri pluralis utinam issemus, utinam
+
issetis, utinam issent: eodem modo tempore futuro numeri singularis
+
utinam eam, utinam eas, utinam eat; numeri pluralis utinam eamus, utinam
+
eatis, utinam eant. modo coniunctiuo siue iunctiuo tempore praesenti siue
+
instanti numeri singularis cum uel si eam, cum uel si eas, cum uel si eat;
+
numeri pluralis cum uel si eamus, cum uel si eatis, cum uel si eant:
+
eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus quam
+
perfecta uel inchoatiua numeri singularis cum uel si irem, cum uel si ires,
+
cum uel si iret; numeri pluralis cum uel si iremus, cum uel si iretis, cum
+
uel si irent: eodem modo eodem tempore specie perfecta siue absoluta
+
numeri singularis cum uel si iuerim et ierim, cum uel si iueris et ieris,
+
cum uel si iuerit et ierit; numeri pluralis cum uel si iuerimus et ierimus,
+
cum uel si iueritis et ieritis, cum uel si iuerint et ierint: eodem modo
+
eodem tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua uel exacta numeri
+
singularis cum uel si issem, cum uel si isses, cum uel si isset; numeri
+
pluralis cum uel si issemus, cum uel si issetis, cum uel si issent: eodem
+
modo tempore futuro numeri singularis cum uel si iuero et iero, cum uel
+
si iueris et ieris, cum uel si iuerit et ierit; numeri pluralis cum uel si
+
iuerimus et ierimus, cum uel si iueritis et ieritis, cum uel si iuerint et ierint.
+
modo inpersonali numeris et personis confusis tempore praesenti siue
+
instanti itur, eodem modo tempore praeterito specie imperfecta siue minus
+
quam perfecta uel inchoatiua ibatur, eodem modo eodem tempore specie
+
perfecta siue absoluta itum est et ulteriore perfecta siue absoluta itum
+
fuit, eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta siue recordatiua
+
uel exacta itum erat et ulteriore plusquamperfecta siue recordatiua uel
+
exacta itum fuerat, eodem modo tempore futuro ibitur. gerundi sunt haec,
+
eundi eundo eundum itum. tempora participiorum trahuntur a uerbo
+
neutrali duo, praesens iens, futurum iturus. nomen itor, appellatio itio.
+
declinatio participii praesentis temporis, quod uenit a tertia coniugatione
+
producta, quae indicatiuo siue pronuntiatiuo modo temporis praesentis siue
+
instantis ex prima persona numeri singularis eo litteris definitur, ut puta
+
numeri singularis hic iens huius euntis huic eunti hunc euntem o iens
+
ab hoc eunte, numeri pluralis hi euntes horum euntium his euntibus hos
+
euntes o euntes ab his euntibus. nunc etiam hoc monemus, quod ex hac
+
coniugatione plus quam triginta sex soni, hoc est quam triginta sex uerba,
+
non possint exhiberi. de tertia coniugatione producta, quae indicatiuo
+
siue pronuntiatiuo modo temporis praesentis siue instantis ex prima
+
persona numeri singularis eo litteris definitur, quantum ratio poscebat,
+
tractauimus.
+
sane hoc monemus, quod uerba neutralia siue inchoatiua uel
+
frequentatiua secundum coniugationes suas ad formam actiuam sint declinanda.
+
at uero uerba deponentia siue communia secundum coniugationes suas ad
+
formam passiuam sunt declinanda. nunc etiam hoc monemus, quod uerba
+
deponentia et communia modum inpersonalem et gerundi nec non et nomen
+
uel appellationem, sic uti et passiua, ad formam actiuam reperiantur
+
declinare.
+
futurum tempus modi indicatiui siue promissiuus modus duabus his
+
formis terminatur, am et bo. sed a prima coniugatione et secunda uel
+
tertia producta, quae indicatiuo modo temporis praesentis ex prima
+
persona numeri singularis eo litteris definitur, in bo syllabam exit, ut puta
+
amas amabo, doces docebo, exis exibo; a tertia correpta in am, ut puta
+
scribis scribam; a tertia uero producta, quae indicatiuo modo temporis
+
praesentis ex prima persona numeri singularis io litteris definitur, ex
+
utraque forma declinatur, ut puta nutris nutriam et nutribo. futurum tempus
+
modi inpersonalis duabus formis terminatur, etur et bitur. sed a prima
+
coniugatione et secunda uel tertia producta, quae indicatiuo modo temporis
+
praesentis ex prima persona numeri singularis eo litteris definitur, bitur
+
syllabis concluditur, ut puta amas amabitur, doces docebitur, exis exibitur;
+
a tertia correpta etur litteris definitur, ut puta scribis scribetur; a tertia
+
uero producta, quae indicatiuo modo temporis praesentis ex prima persona
+
numeri singularis io litteris definitur, ex utraque forma declinatur, ut puta
+
nutris nutrietur et nutribitur.
+
appellationes uerborum duabus his formis definiuntur, a et o, ut puta
+
lectio scriptura. nunc quando hae appellationes in o et quando in a
+
litteram exeunt, hoc in sonis conpetenter tractabimus.
+
a deponenti uerbo tempora participiorum trahuntur tria et his formis
+
definiuntur, ut puta praesens luctans, praeteritum luctatus, futurum
+
luctaturus. a communi uerbo tempora participiorum trahuntur tria et his
+
formis definiuntur, ut puta praesens osculans, praeteritum osculatus, futurum
+
osculaturus et osculandus.
+
sane hoc monemus, quod secundae et tertiarum coniugationum uerba
+
per species perfectas et res, quas regunt species perfectae, uariis formis
+
definiantur, hoc est ut in isdem speciebus uel quibus rebus reguntur
+
eaedem species catholicam disciplinam retinere non reperiantur, et ideo quae
+
res quam rem regat uel qua regatur subicimus. modus indicatiuus siue
+
pronuntiatiuus temporis praesentis siue instantis et futuri uel promissiuus
+
modus et modus imperatiuus cuiuslibet temporis et modus infinitus siue
+
perpetuus praesentis temporis siue instantis et modus optatiuus praesentis
+
temporis siue instantis et futuri et modus coniunctiuus siue iunctiuus
+
praesentis temporis siue instantis et modus inpersonalis praesentis temporis
+
siue instantis et futuri et gerundi tria, quae sunt superiora, et participia
+
praesentis temporis siue futuri, quae dus syllaba terminantur, et species
+
imperfectae siue minus quam perfectae uel inchoatiuae a qualibet qualitate
+
uerbi ad suam formam redigi reperiuntur. species perfectae et
+
plusquamperfectae modi indicatiui siue pronuntiatiui et optatiui et coniunctiui siue
+
iunctiui et futurum tempus modi coniunctiui siue iunctiui et praeteritum
+
tempus modi infiniti ab actiua neutrali et frequentatiua qualitate, scilicet
+
quia inchoatiua has res facere prohibetur, ad suam formam redigi
+
reperiuntur. nunc in hac forma hoc monemus, quod hoc unum uerbum
+
admissum sit imperatiuo modo tempore futuro propter sonorum rationem
+
declinari, id est memento. sed hoc uerbum qua de causa in supra dicto
+
modo propter sonos admissum sit declinari, hoc in sonis conpetenter
+
tractabimus. species perfectae et plusquamperfectae modi inpersonalis et
+
gerundi nouissimum siue participium praeteriti temporis uel futuri, quod
+
in rus syllabam exit, nec non et nomen et appellatio et tempus
+
praeteritum et futurum modi infiniti siue perpetui uel species perfectae siue
+
futurum tempus modi coniunctiui a qualitate passiua uel deponenti uel communi
+
ad suam formam redigi reperiuntur. nunc in hac forma hoc monemus,
+
quod hoc unum participium reperitur, id est moriturus, quod propter
+
sonorum rationem a supra dicta forma inueniatur discrepare. nunc qua de
+
causa supra dictum participium a supra dicta forma inueniatur discrepare,
+
hoc in sonis conpetenter tractabimus.
+
quaeritur, portitor et cantor et cetera talia qua de causa a uerbis non
+
uenire reperiantur. hac de causa, quoniam omnia uerba ex gerundi
+
nouissimo ultimam syllabam in tor syllabam conuertunt et nomen suae qualitatis
+
ostendunt, ut puta calcatum calcator. sic utique et portatum portator et
+
cantatum cantator facere debeant; et ideo portitor et cantor suae
+
positionis nomina, non a uerbis uenientia sunt pronuntianda.
+
quaeritur, lauatio et cetera talia qua de causa a uerbis non uenire
+
reperiantur. hac de causa, quoniam omnia uerba ex gerundi nouissimo
+
um litteras omittunt et ura uel io litteras accipiunt et appellationem suae
+
qualitatis ostendunt, ut puta scriptum scriptura, lectum lectio. sic utique
+
et lotum lotura facere debeat; et ideo lauatio suae positionis est nomen,
+
non a uerbo ueniens appellatio. sane quaeritur, quando appellationes a
+
littera et quando o littera definiantur. quare hoc monemus, quod hoc in
+
sonis conpetenter tractare debebimus.
+
quaeritur, qua de causa Terentius peri et non perii pronuntiarit.
+
hac de causa, quoniam uerba modi indicatiui in specie perfecta ex secunda
+
persona numeri singularis sti litteras omittunt et primam personam suae
+
speciei eiusdem numeri ostendunt, ut puta peristi peri. item quaeritur,
+
qua de causa Cicero perii pronuntiarit. hac de causa, quoniam uerba modi
+
indicatiui specie perfecta ex prima persona numeri pluralis mus syllabam
+
omittunt et eandem personam numeri singularis ostendunt, ut puta
+
periimus perii. nunc quae sint uerba, quae ex utraque ratione consistere
+
possunt, hoc in sonis conpetenter tractabimus.
+
quaeritur, qua de causa nolens et non nollens dicatur. hac de causa,
+
quoniam omnia uerba indicatiuo modo temporis praesentis ex prima
+
persona numeri singularis o ultimum in ens litteras conuertunt et participium
+
praesentis temporis ostendunt, ut puta scribo scribens. sic utique et nolo
+
nolens, non nollens facere pronuntiatur.
+
quaeritur, qua de causa calcaui et non calcai dicatur. hac de causa,
+
quoniam omnia uerba primae coniugationis in specie perfecta ex secunda
+
persona numeri singularis sti litteras omittunt et primam personam numeri
+
singularis suae speciei efficiunt aut secundam personam numeri singularis
+
modi imperatiui ostendunt, ut puta calcauisti calcaui, calcasti calca; et ideo
+
calcai barbarismus esse pronuntiatur.
+
quaeritur, qua de causa nutriunt et non nutrint dicatur. hac de
+
causa, quoniam omnia uerba tertiae coniugationis modo indicatiuo temporis
+
praesentis ex prima persona numeri singularis o ultimum omittunt et unt
+
litteras accipiunt et tertiam personam numeri pluralis ostendunt.
+
quaeritur, qua de causa coquo et non coco dicatur. hac de causa,
+
quoniam quaecumque nomina generis masculini in quolibet casu, in ultima
+
syllaba q litteram habent constitutam et ex sua specie uerba facere
+
possunt, haec ex nominatiuo casu numeri pluralis ultimam litteram in o
+
conuertunt et indicatiuo modo temporis praesentis primam personam
+
numeri singularis ostendunt. nunc cum dicat Terentius coqui fartores
et cetera, utique iam coquo, non coco facere pronuntiauit.
+
quaeritur, qua de causa Vergilius fugite correpte pronuntiarit. hac
+
de causa, quoniam omnia uerba tertiae coniugationis correptae modo
+
imperatiuo temporis praesentis secundam personam numeri pluralis
+
corripiunt.
+
quaeritur, qua de causa Vergilius potitur correpte pronuntiarit. quia
+
quaecumque uerba modo indicatiuo temporis praesentis in secunda persona
+
numeri singularis producto accentu pronuntiantur, haec et in tertia
+
persona eiusdem numeri eodem accentu pronuntiantur. sed quia haec ratio
+
sonorum est, hoc in sonis conpetenter tractabimus.
+
quaeritur, qua de causa ridere producto accentu pronuntietur. hac
+
de causa, quoniam omnia uerba secundae coniugationis praesens tempus
+
modi infiniti et species imperfectas modi optatiui et coniunctiui necesse
+
est ut producant.
+
quaeritur, qua de causa infinito modo suggerere et inserere dicatur.
+
hac de causa, quoniam uerba actiua siue neutralia imperatiuo modo
+
temporis praesentis in secunda persona numeri singularis re syllabam accipiunt
+
et infinitum modum temporis praesentis suae qualitatis ostendunt. nunc
+
cum dicat Vergilius imperatiuo modo suggere tela mihi
nunc, Meliboee, piros
et significat non audeam. sic et cetera talia. sunt uerba, quae tertiam
+
personam retineant tantum, ut puta pudet taedet oportet paenitet decet
+
licet piget et cetera talia. sed haec quae uel quot sint uerba, quae
+
tertiam personam contineant tantum uel quas res facere non possint, hoc in
+
sonis conpetenter tractabimus. sunt uerba, quae imperatiuo modo
+
temporis praesentis in secunda persona numeri singularis propter sonos et sic
+
permissa sint declinari, ut puta fac dic duc. sic et cetera talia et cum
+
compositione sua propter certos sonos et sic permissa sunt declinari. sunt
+
uerba, quae ueluti similitudinem eorundem uerborum habeant, quae
+
diximus imperatiuo modo temporis praesentis in secunda persona numeri
+
singularis et supra dicta forma declinari, ut puta aspicio officio inicio.
+
sed haec imperatiuo modo temporis praesentis in supra dicta persona e
+
littera tantum terminantur, ut puta aspice office inice. sic et cum
+
compositione sua in eadem persona declinantur.
+
a facio et fio talis locutio nascitur calefacio calefio calefactus. sic et
+
cetera talia, quae possunt a facio uel fio accidere, sunt pronuntianda. odi
+
noui memini speciem perfectam continent et quas res regit species
+
perfecta. nunc quaeritur, qua de causa memini futurum tempus modi
+
imperatiui contineat. sed hoc in sonis conpetenter tractabimus. nolo, non uis,
+
non uult, nolumus, non uultis, nolunt. nunc nolo quibus modis uel
+
personis deficiat, hoc in sonis conpetenter tractabimus. uolo uis uult
+
uolumus uultis uolunt. nunc uolo quibus modis uel personis deficiat, hoc in
+
sonis conpetenter tractabimus. malo mauis mauult malumus mauultis
+
malunt. nunc malo quibus modis uel personis deficiat, hoc in sonis
+
conpetenter tractabimus. uado aio quaeso quibus modis uel personis deficiant,
+
hoc in sonis conpetenter tractabimus. audeo gaudeo soleo meto fido fio,
+
haec neutropassiua esse nuncupantur hac de causa, quoniam res, quas regit
+
indicatiuus modus ipsorum, neutrali forma declinantur; at uero res, quas
+
regit species perfecta ipsorum, passiua forma declinantur, ut puta audeo
+
ausus sum. sic et cetera supra dicta, ut diximus, declinantur. nunc
+
quaeritur, qua de causa a fio infinito modo fieri pronuntietur. quare hoc
+
monemus, quod hoc in sonis conpetenter tractare debebimus.
+
sum uerbum defectiuum indicatiuo modo dictum temporis praesentis
+
numeri singularis figurae simplicis personae primae, quod declinabitur sic.
+
modo indicatiuo temporis praesentis numeri singularis sum es est, numeri
+
pluralis sumus estis sunt: eodem modo tempore praeterito specie
+
imperfecta numeri singularis eram eras erat, numeri pluralis eramus eratis
+
erant: eodem modo eodem tempore specie perfecta numeri singularis fui
+
fuisti fuit, numeri pluralis fuimus fuistis fuerunt uel fuere: eodem modo
+
eodem tempore specie plusquamperfecta numeri singularis fueram fueras
+
fuerat, numeri pluralis fueramus fueratis fuerant: eodem modo tempore
+
futuro siue promissiuo modo numeri singularis ero eris erit, numeri
+
pluralis erimus eritis erunt. modo imperatiuo tempore futuro numeri
+
singularis esto esto, numeri pluralis estote sunto. modo infinito numeris et
+
personis confusis tempore praesenti esse, tempore praeterito fuisse. modo
+
optatiuo temporis praesentis numeri singularis utinam sim, utinam sis,
+
utinam sit; numeri pluralis utinam simus, utinam sitis, utinam sint: eodem
+
modo tempore praeterito specie imperfecta numeri singularis utinam essem,
+
utinam esses, utinam esset; numeri pluralis utinam essemus, utinam essetis,
+
utinam essent: eodem modo eodem tempore specie perfecta numeri
+
singularis utinam fuerim, utinam fueris, utinam fuerit; numeri pluralis
+
utinam fuerimus, utinam fueritis, utinam fuerint: eodem modo eodem
+
tempore specie plusquamperfecta numeri singularis utinam fuissem, utinam
+
fuisses, utinam fuisset; numeri pluralis utinam fuissemus, utinam fuissetis,
+
utinam fuissent: eodem modo tempore futuro numeri singularis utinam
+
sim, utinam sis, utinam sit; numeri pluralis utinam simus, utinam sitis,
+
utinam sint. modo coniunctiuo tempore praesenti numeri singularis cum
+
uel si sim, cum uel si sis, cum uel si sit; numeri pluralis cum uel si simus,
+
cum uel si sitis, cum uel si sint: eodem modo tempore praeterito specie
+
imperfecta numeri singularis cum uel si essem, cum uel si esses, cum uel
+
si esset; numeri pluralis cum uel si essemus, cum uel si essetis, cum uel
+
si essent: eodem modo eodem tempore specie perfecta numeri singularis
+
cum uel si fuerim, cum uel si fueris, cum uel si fuerit; numeri pluralis
+
cum uel si fuerimus, cum uel si fueritis, cum uel si fuerint: eodem modo
+
eodem tempore specie plusquamperfecta numeri singularis cum uel si
+
fuissem, cum uel si fuisses, cum uel si fuisset; numeri pluralis cum uel si
+
fuissemus, cum uel si fuissetis, cum uel si fuissent: eodem modo tempore
+
futuro numeri singularis cum uel si fuero, cum uel si fueris, cum uel si
+
fuerit; numeri pluralis cum uel si fuerimus, cum uel si fueritis, cum uel
+
si fuerint. nunc hoc monemus, quod hoc uerbum et cum compositione
+
sua ad supra scriptam formam declinatur.
+
possum uerbum defectiuum indicatiuo modo dictum temporis
+
praesentis numeri singularis figurae compositae personae primae, quod
+
declinabitur sic. numeri singularis possum potes potest, numeri pluralis possumus
+
potestis possunt: eodem modo tempore praeterito specie imperfecta numeri
+
singularis poteram poteras poterat, numeri pluralis poteramus poteratis
+
poterant: eodem modo eodem tempore specie perfecta numeri singularis
+
potui potuisti potuit, numeri pluralis potuimus potuistis potuerunt uel
+
potuere: eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta numeri
+
singularis potueram potueras potuerat, numeri pluralis potueramus
+
potueratis potuerant: eodem modo tempore futuro siue modo promissiuo numeri
+
singularis potero poteris poterit, numeri pluralis poterimus poteritis
+
poterunt. modo infinito numeris et personis confusis tempore praesenti
+
posse, tempore praeterito potuisse. modo optatiuo tempore praesenti
+
numeri singularis utinam possim, utinam possis, utinam possit; numeri
+
pluralis utinam possimus, utinam possitis, utinam possint: eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta numeri singularis utinam possem, utinam
+
posses, utinam posset; numeri pluralis utinam possemus, utinam possetis,
+
utinam possent: eodem modo eodem tempore specie perfecta numeri
+
singularis utinam potuerim, utinam potueris, utinam potuerit; numeri pluralis
+
utinam potuerimus, utinam potueritis, utinam potuerint: eodem modo
+
eodem tempore specie plusquamperfecta numeri singularis utinam
+
potuissem, utinam potuisses, utinam potuisset; numeri pluralis utinam
+
potuissemus, utinam potuissetis, utinam potuissent: eodem modo tempore futuro
+
numeri singularis utinam possim, utinam possis, utinam possit; numeri
+
pluralis utinam possimus, utinam possitis, utinam possint. modo coniunctiuo
+
tempore praesenti numeri singularis cum uel si possim, cum uel si possis,
+
cum uel si possit; numeri pluralis cum uel si possimus, cum uel si
+
possitis, cum uel si possint: eodem modo tempore praeterito specie imperfecta
+
numeri singularis cum uel si possem, cum uel si posses, cum uel si
+
posset; numeri pluralis cum uel si possemus, cum uel si possetis, cum uel si
+
possent: eodem modo eodem tempore specie perfecta numeri singularis
+
cum uel si potuerim, cum uel si potueris, cum uel si potuerit; numeri
+
pluralis cum uel si potuerimus, cum uel si potueritis, cum uel si potuerint:
+
eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta numeri singularis
+
cum uel si potuissem, cum uel si potuisses, cum uel si potuisset; numeri
+
pluralis cum uel si potuissemus, cum uel si potuissetis, cum uel si
+
potuissent: eodem modo tempore futuro numeri singularis cum uel si potuero,
+
cum uel si potueris, cum uel si potuerit; numeri pluralis cum uel si
+
potuerimus, cum uel si potueritis, cum uel si potuerint. ab hoc uerbo
+
participium fit praesentis temporis potens. nunc hoc monemus, quod hoc
+
uerbum et cum compositione sua ad supra scriptam formam declinatur.
+
fero uerbum defectiuum indicatiuo modo dictum temporis praesentis
+
numeri singularis figurae simplicis personae primae, quod declinabitur sic.
+
modo indicatiuo tempore praesenti numeri singularis fero fers fert, numeri
+
pluralis ferimus feritis ferunt: eodem modo tempore praeterito specie
+
imperfecta numeri singularis ferebam ferebas ferebat, numeri pluralis
+
ferebamus ferebatis ferebant: eodem modo eodem tempore specie perfecta numeri
+
singularis tuli tulisti tulit, numeri pluralis tulimus tulistis tulerunt uel tulere:
+
eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta numeri singularis
+
tuleram tuleras tulerat, numeri pluralis tuleramus tuleratis tulerant: eodem
+
modo tempore futuro siue promissiuo modo numeri singularis feram feres
+
feret, numeri pluralis feremus feretis ferent. modo imperatiuo tempore
+
praesenti ad secundam et tertiam personam tantum numeri singularis fer
+
ferat, numeri pluralis ferte ferant: eodem modo tempore futuro numeri
+
singularis ferto ferto, numeri pluralis fertote ferunto. modo infinito numeris
+
et personis confusis tempore praesenti ferre, tempore praeterito tulisse,
+
tempore futuro latum ire. modo optatiuo tempore praesenti numeri
+
singularis utinam feram, utinam feras, utinam ferat; numeri pluralis utinam
+
feramus, utinam feratis, utinam ferant: eodem modo tempore praeterito
+
specie imperfecta numeri singularis utinam ferrem, utinam ferres, utinam
+
ferret; numeri pluralis utinam ferremus, utinam ferretis, utinam ferrent:
+
eodem modo eodem tempore specie perfecta numeri singularis utinam
+
tulerim, utinam tuleris, utinam tulerit; numeri pluralis utinam tulerimus,
+
utinam tuleritis, utinam tulerint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta numeri singularis utinam tulissem, utinam tulisses, utinam
+
tulisset; numeri pluralis utinam tulissemus, utinam tulissetis, utinam
+
tulissent: eodem modo tempore futuro numeri singularis utinam feram, utinam
+
feras, utinam ferat; numeri pluralis utinam feramus, utinam feratis, utinam
+
ferant. modo coniunctiuo tempore praesenti numeri singularis cum uel si
+
feram, cum uel si feras, cum uel si ferat; numeri pluralis cum uel si
+
feramus, cum uel si feratis, cum uel si ferant: eodem modo tempore
+
praeterito specie imperfecta numeri singularis cum uel si ferrem, cum uel si
+
ferres, cum uel si ferret; numeri pluralis cum uel si ferremus, cum uel
+
si ferretis, cum uel si ferrent: eodem modo eodem tempore specie perfecta
+
numeri singularis cum uel si tulerim, cum uel si tuleris, cum uel si tulerit;
+
numeri pluralis cum uel si tulerimus, cum uel si tuleritis, cum uel si
+
tulerint: eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta numeri
+
singularis cum uel si tulissem, cum uel si tulisses, cum uel si tulisset; numeri
+
pluralis cum uel si tulissemus, cum uel si tulissetis, cum uel si tulissent:
+
eodem modo tempore futuro numeri singularis cum uel si tulero, cum uel
+
si tuleris, cum uel si tulerit; numeri pluralis cum uel si tulerimus, cum
+
uel si tuleritis, cum uel si tulerint. modo inpersonali numeris et personis
+
confusis tempore praesenti fertur, eodem modo tempore praeterito specie
+
imperfecta ferebatur, eodem modo eodem tempore specie perfecta latum
+
est et ulteriore perfecta latum fuit, eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta latum erat et ulteriore plusquamperfecta latum fuerat,
+
eodem modo tempore futuro feretur. gerundi sunt haec, ferendi ferendum
+
ferendo latum. tempora participiorum trahuntur ab hoc uerbo duo,
+
praesens ferens, futurum laturus; nomen lator, appellatio latura. nunc hoc
+
monemus, quod hoc uerbum et cum compositione sua ad supra scriptam
+
declinatur formam.
+
feror uerbum defectiuum indicatiuo modo dictum temporis praesentis
+
numeri singularis figurae simplicis personae primae, quod declinatur sic.
+
modo indicatiuo tempore praesenti numeri singularis feror fereris fertur,
+
numeri pluralis ferimur ferimini feruntur: eodem modo tempore praeterito
+
specie imperfecta numeri singularis ferebar ferebaris ferebatur, numeri
+
pluralis ferebamur ferebamini ferebantur: eodem modo eodem tempore
+
specie perfecta numeri singularis latus sum latus es latus est, numeri
+
pluralis lati sumus lati estis lati sunt; et ulteriore perfecta numeri
+
singularis latus fui latus fuisti latus fuit, numeri pluralis lati fuimus lati fuistis
+
lati fuerunt uel fuere: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta numeri singularis latus eram latus eras latus erat, numeri pluralis
+
lati eramus lati eratis lati erant; et ulteriore plusquamperfecta numeri
+
singularis latus fueram latus fueras latus fuerat, numeri pluralis lati
+
fueramus lati fueratis lati fuerant: eodem modo tempore futuro siue promissiuo
+
modo numeri singularis ferar fereris feretur, numeri pluralis feremur
+
feremini ferentur. modo imperatiuo ad secundam et tertiam personam tantum
+
tempore praesenti numeri singularis ferre feratur, numeri pluralis ferimini
+
ferantur: eodem modo tempore futuro numeri singularis fertor fertor,
+
numeri pluralis feriminor feruntor. modo infinito numeris et personis
+
confusis tempore praesenti ferri, tempore praeterito latum esse et ulteriore
+
praeterito latum fuisse, tempore futuro latum iri. modo optatiuo tempore
+
praesenti numeri singularis utinam ferar, utinam feraris, utinam feratur;
+
numeri pluralis utinam feramur, utinam feramini, utinam ferantur: eodem
+
modo tempore praeterito specie imperfecta numeri singularis utinam ferrer,
+
utinam ferreris, utinam ferretur; numeri pluralis utinam ferremur, utinam
+
ferremini, utinam ferrentur: eodem modo eodem tempore specie perfecta
+
numeri singularis utinam latus sim, utinam latus sis, utinam latus sit;
+
numeri pluralis utinam lati simus, utinam lati sitis, utinam lati sint; et
+
ulteriore perfecta numeri singularis utinam latus fuerim, utinam latus fueris,
+
utinam latus fuerit; numeri pluralis utinam lati fuerimus, utinam lati
+
fueritis, utinam lati fuerint: eodem modo eodem tempore specie
+
plusquamperfecta numeri singularis utinam latus essem, utinam latus esses, utinam
+
latus esset; numeri pluralis utinam lati essemus, utinam lati essetis, utinam
+
lati essent; et ulteriore plusquamperfecta numeri singularis utinam latus
+
fuissem, utinam latus fuisses, utinam latus fuisset; numeri pluralis utinam
+
lati fuissemus, utinam lati fuissetis, utinam lati fuissent: eodem modo
+
tempore futuro numeri singularis utinam ferar, utinam feraris, utinam
+
feratur; numeri pluralis utinam feramur, utinam feramini, utinam ferantur.
+
modo coniunctiuo tempore praesenti numeri singularis cum uel si ferar,
+
cum uel si feraris, cum uel si feratur; numeri pluralis cum uel si feramur,
+
cum uel si feramini, cum uel si ferantur: eodem modo tempore praeterito
+
specie imperfecta numeri singularis cum uel si ferrer, cum uel si ferreris,
+
cum uel si ferretur; numeri pluralis cum uel si ferremur, cum uel si
+
ferremini, cum uel si ferrentur: eodem modo eodem tempore specie perfecta
+
numeri singularis cum uel si latus sim, cum uel si latus sis, cum uel si
+
latus sit; numeri pluralis cum uel si lati simus, cum uel si lati sitis, cum
+
uel si lati sint; et ulteriore perfecta numeri singularis cum uel si latus
+
fuerim, cum uel si latus fueris, cum uel si latus fuerit; numeri pluralis
+
cum uel si lati fuerimus, cum uel si lati fueritis, cum uel si lati fuerint:
+
eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta numeri singularis
+
cum uel si latus essem, cum uel si latus esses, cum uel si latus esset;
+
numeri pluralis cum uel si lati essemus, cum uel si lati essetis, cum uel
+
si lati essent; et ulteriore plusquamperfecta numeri singularis cum uel si
+
latus fuissem, cum uel si latus fuisses, cum uel si latus fuisset; numeri
+
pluralis cum uel si lati fuissemus, cum uel si lati fuissetis, cum uel si lati
+
fuissent: eodem modo tempore futuro numeri singularis cum uel si latus
+
ero, cum uel si latus eris, cum uel si latus erit; numeri pluralis cum uel
+
si lati erimus, cum uel si lati eritis, cum uel si lati erint; et ulteriore
+
futuro numeri singularis cum uel si latus fuero, cum uel si latus fueris,
+
cum uel si latus fuerit; numeri pluralis cum uel si lati fuerimus, cum uel
+
si lati fueritis, cum uel si lati fuerint. tempora participiorum trahuntur
+
ab hoc uerbo duo, praeteritum latus, futurum ferendus. nunc hoc
+
monemus, quod hoc uerbum et cum compositione sua ad supra scriptam
+
formam declinatur. sane quaeritur, qua de causa a fero appellatio latura
+
faciat, et a differo dilatio. sed quoniam haec causa sonorum est, ideo
+
hoc in sonis conpetenter tractabimus.
+
de uerbo, quantum ratio poscebat, tractauimus.
+
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ [eius] profluuium sanguinis sistit, et maxime in naribus, si cum manna turis aut galla contritus atque inlitus inhaerescat.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
In I. 76, 2 è stato corretto l'errore di stampa Iou con Ioue et sulla base dell'edizione Kulcsár (1987).
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+[u]tus siderum omnes motus deprehenderat.
[n]t.
[ad] superos remeare non potuit.
[n]t, in lyncem feram conuertit.
[i]ere,
[u]os habentem, ei custodem praefecit, quem Mercurius iussu Iouis interemit.
[i]bus immissus est talis, ut eorum uirgines quodam furore compellerentur ad laqueum responditque oraculum sedari posse illam pestilentiam, si Erigonis et Icari cadauera require[i]rentur. [s]cillerentur — id est mouerentur — ora.
[s] Thoante simulacrum sustulit, absconditum fasce lignorum — unde et fascellis dicitur, non tantum a face cum qua pingitur —, et Ariciam detulit.
[t]um dicitur pelagus.
[t] ibique arietem immolare. [et] confestim se cum ea morti subtraxit.
[i]ti dicauerat, eo obtentu ut tauros, qui apud Colchos erant indomabiles, primum sub iuga mitteret,
[C]heron pulcherrimam mulierem. [m] aditu inuento, simul calore et audacia impulsus, se ponto tradidit sicque natando singulas noctes puellam adiit, oblato ex aduerso turris lumine puellae studio, quo nocturnum iter ad eam dirigere posset. [mi]ne cecidit.
[tan]tibus ut ab his aliquid postularet, petiit ut sibi concederent liberos.
[o] pater misit Satyros, qui Orionem ebriosum ligauerunt et uinctum Minopioni tradiderunt, ut ipse eum puniret.
[transmissum dedit captiuo] ‹quam agebat gratias proditionis› et commemorabat secretum auri pondus esse, transmissum dedit captiuo et eum in itinere fecit occidi. [t] est et ‹l›e‹cta› principibus conuocatis; tunc Vlixes, cum se Palamedi ‹adesse› simularet, ait: «Si uerum esse creditis, in tentorio eius aurum quaeratur!».
[e]ae, secundum fabulam hortum habuerunt, in quo erant mala aurea Veneri consecrata; quae Hercules missus ab E‹u›rystheo occiso peruigili dracone sustulit.
[n]cta Atalante concubuit; unde irata dea in leones eos conuertit et suo currui subiugauit et praecepit ne umquam leones coirent.
[c]ta Troiana, in quibus et de Palladio; unde dicitur a Pyrrho meruisse regna, quamquam praestiterat Pyrrho ut per terram rediret, dicens omnes Graecos — quod et contigit — naufragio esse perituros. [a] Aeneae offerre conatus est.
[d]riadnen, Phaedram. [d]riadne, regis filia, amatus fuisset, Daedali consilio filo iter direxit et necato Minotauro cum rapta A[d]riadne uictor aufugit. remigio alarum; alae enim et uolucrum sunt, et nauium (ut uelorum pandimus alas).
Belidae nomen Palamedis.
[i]um, iussit uocari.
[m] cum unguibus pro spoliis utebatur.
tum uicina astris Erycino in uertice sedes.
[ci]or surgebat. [m] eliso gutture suffocauit.
[ab] Harpyiis.
[m]propter insiliens in Cerberum traxit eum ab inferis. [r]b ore eiecit; e qua spuma dicitur nata fuisse herba uenenifera nomine acon‹i›ta.
Hinc tibi copia ad p‹l›enum benigno cornu manabit bonorum opulenta ruris. [hn]ae montis incendium misit et sic inter deos translatus est.
[hn]a monte deponeret, petiit, ne alicui sui corporis reliquias indicaret; de qua re eum iurare compulit et ei pro munere dedit sagittas, Hydrae felle tinctas. [se] scire ubi esset Hercules, tandem confessus est mortuum esse; inde cum acriter ad indicandum sepulcrum eius cogeretur, pede locum percussit, cum nollet dicere. [s]cessitate ductum tandem apud Lemnum sublatis reliquerunt sagittis.
Herculeos fama est fundasse nepotes; ideo ergo ait: Quod Romulus acer asylum retulit, hoc est templum fecit ad imitationem Atheniensis asyli. Et tamen ut longe repetas longeque reuoluas nomen, ab infami gente‹m› deducis asylo.
[n]s uicinam ciuitatem, in quo meatu uno clauso multi erumpebant; quod Hercules uidens, ipsa loca exussit et sic meatum aquae clausit; nam Hydra ab aqua est dicta. Excoquitur uitium atque exu [n]dat inutilis humor.
Eurystheus rex fuit Graeciae, Persei genus, qui Iunonis instinctu imperabat Herculi ut uaria monstra superaret, quibus posset perire; unde eum durum appellauit, qui potuit ad complendum odium nouercale sufficere.
+Busiris rex fuit Aegypti, qui cum susceptos hospites immolaret, ab Hercule interemptus est, cum etiam eum uoluisset occidere.
+[im]iae — uel Hispaniae — fuit. [im]iam peruenit. [mi]am filiam eius, deinde Erytionem pastorem, filium Martis, nouissime ipsum Geryonem interfecit et sic uictor armenta eius in Graeciam adduxit.
[ministraret].
[g]o iuuante prostrauit.
[er]entem, quibusdam plenum serpentibus.
[n]dit.
[s]tatis excederet neque adhuc uirum implere posset, ea pulchritudine praeditus fuisse dicitur, ut feminam mentiretur. [i]sinae celebrarent, subito aduentu piratarum raptae sunt.
[c]tis fides, respexit et irritum fecit suum laborem.
[i]entis manu cibum capiat.
[n]‹l›ipp[l]um filium suum interfecisset, exul ad Argos peruenit et amicitia Adrasto regi iunctus est.
[n]gnum et illum ueste cooperuerunt; dum ipsi pugnant ut illum patrono munus offer‹r›ent et, cum iam essent fatigati certamine, reiecta ueste mulierem inuenerunt.
[s]ces ‹agitabat› in modum fulminis.
[t]finoe, Efianasa.
[s] Siciliae, subiectus esset, Pierides uictae in picas sunt transfiguratae.
[ut], si crimen eius celaret, participem eum regni efficeret.
[de]posuerunt in modum menti‹s›, sed Alcestam pro praesumptione.
[m] filium Amycum, Bebryciorum regem.
[gi]onis, cum eo congressus est eumque superatum interfecit.
[i]a peliades et columbae et uaticinatrices dicuntur.
[n], quae est Thebis, facta esse dicitur. [m] appellatus, quia matrem eius dii in fontem Dircam mutauerint; qui est Thebis ortus sanguine matris eius, in Actaeo Ar‹a›cyntho.
[li]bus inmisit furorem, quibus utebatur ad currum, et eum morsibus dilacerauerunt. [li]bus, cum eas prohiberet a coitu, ut essent uelociores.
[a] habuit ex Rhea tres filios, Iouem, Neptunum, Plutonem.
[ha]lante‹m› montem.
[c] pro crinibus habent angues.
Tria uirginis ora Dianae, quia eadem Luna, eadem Diana, eadem Proserpina uocatur. Latonia uirgo dicitur — a matre Latona — et Plutonia coniux.
[ti]nus incumbat.
[e]a coruo pluribus earum comesis, expectans Apollo coruum uidit cum cratere pleno uolare festinantem.
[m] si quem ex grossiori parte a capite tangeret, moreretur; quem uero a subtili parte, uiu[i]eret.
[m] adurit Liberumque, conceptum utero, grauidae incendio eripuit ac femore insui‹t› suo; postea completis mensibus, nymphis, quae Nysam montem Indiae perfrequentabant, clam tradidit nutriendum.
[re]nis dicto — simulacrum cum capite arietino.
[rum] illi terrore perterriti, sese praecipites in fluctus dedere.
[s] dicitur, apud Latinos autem Minerua, quasi manus artium uariarum.
ceu Marsyas uictus.
Fures dextra coercet obscenoque ruber porrectus ab inguine palus; ast importuna‹s› uolucres in uertice haru‹n›do terret fixa.
septem discrimina uocum. amor omnia uincit.
[i]um praecipitatus illicque a simiis nutritus.
[e]ges, id est quasi terrae cultrices: ge enim graece, latine terra; orgia dicitur cultura. [n] debilitas, Euryale[n] lata profunditas, Medusa amentia uel obliuio, haec autem omnia in ‹h›om‹i›nibus terrorem operantur.
[in] initio a pluribus procis esset, obiecta deformitate, obuios in fugam uerteret.
[i]as petiuerunt eorumque filias sibi asciuere coniugio. [h]yle patri Thoanti sola subuenit, ut non solum parceret, uerum etiam fugientem prosequeretur ad litus; tunc Thoanti Liber occurrit eumque ad insulam Chion prospera nauigatione perdu6xit. [h]yle ex Iasone filios procreauit Eonium et Thoantem; cum plurimis diebus detenti essent, ab Hercule obiurgati discesserunt. [h]ylem patrem suum seruasse, interficere eam conatae sunt; illa, dum fugit, a praedonibus est capta et Nemeam deportata et Lycurgo, regionis eius regi, in seruitutem distracta.
[s] sui manibus interiret, Argos profectus est et primum dicitur nauim fecisse, a cuius nomine Argo dicta est nauis.
[i]o fluuio, conuerso in canem uel in ursum, compressa, Acesten edidit.
[m] cognouit.
niger autem dictus Aethiops, quia, unde prima surgit aurora, dubia lux est.
[s] montis Gargani multitudine in eodem tractu ciuitates plures condidit. Praedam Tiburtum ex agmine raptam portat.
Euboea item insula est, de cuius ciuitate Chalcide profecti sunt ad nouas sedes quaerendas; et haud longe a Bais — qui locus a socio Vlixis Baio illic sepulto nomen accepit — inuenerunt uacuum litus, ubi uisa muliere grauida ciuitatem condiderunt; quae res fecundam ostendebat rem publicam; et eam Cumas uoca‹ru›nt, siue a praegnante, siue ab undis.
+[uaticinatum erat quod] iuuenis tamdiu uiueret quoadusque seruatus esset — [quem] mater ignibus mersit eumque cum filii vece satis extinxit.
[a] optimis tragoediis fuit in scaenis celebratus — cum matrem et Aegisthum occidisset, insaniuit. Vltricesque sedent in limine Dirae.
[ac] paulatim singulis alludens, nouissime Agenoris filiam — cuius in amorem compulsus auerterat figuram — insidentem sibi tergo in insulam Cretam detulit ibique concubiti‹bu›s eius fruitus est.
[ti]s praecepto in eam terram deuenit, quae postea a b[i]oue Beotia dicta est. [n]us, Pelorus, Hyper[b]e‹n›on.
[m] exiret, usque dum completo anno regnum postea haberet.
[er]latonicum illud, uel Aristotelicum, animas per mete‹m›psychosin — id est per mutationem — sexum plerumque mutare.
Deum clanculum uenisse per impluuium; factum fucum mulieri [s]. [prae]c‹o›epit eum ac regem instigauit, ut eum aliquo modo perderet; qui misit eum ad diuersa monstra perimenda, ut Chimaeram et Gorgonem et Medusam.
[er]a sunt dicta a Phyllide, quae antea petala dicebantur.
Mars gentem immanem perdere uoluit Lapitharum.
Sciron alto residens saxo transeuntes coegisse fertur, ut sibi pedes lauarent; quod dum facerent, eos ex improuiso in praecipitium dedit.
+[lo] residens praetereuntibus problema proposuit et persoluere non ualentes unguibus et dentibus dilaniauit.
[a]i regis filia, fugiens cuiusdam concubitus, in uenando facta est comes Dianae.
[it]titudinem; et in lecto Dianae dormirent, ut omnibus amabiles fierent et illorum generatio succresceret.
dii cuius iurare timent et fallere numen.
[i]andi concessit. [s] sustulit.
cum Pallas usto uertit Tram ab Ilio.
[at]is est sortita coniugium.
[t]es duce At[a]lante originem trahunt. Tantane uos generis tenuit fiducia uestri? dilapsus calor atque in uentos ulta recessit.
[m] ambiguitate[m] haerere coeperunt, quae essent ossa matris suae, tandem recordati sunt quod terra eorum mater esset et petrae ossa terrae; mox igitur post tergum saxa proiciebant. [i]e caelesti adhibita.
[a]ci dei, quorum talis est fabula. ara placabilis, quia eorum mitigata sunt numina.
[ic]o monte, ubi colebatur, quem poetae pro caelo ponere solent; est enim mirae altitudinis.
[e]rin dixisse ad similitudinem fossae Syracusanae, quam fecerunt per iniuriam Afri, item Athenienses, iuxta ciuitatis murum.
[i]andi dicuntur habuisse inter se certamen. ibo et Chalcidico quae sunt mihi condita uersu carmina.
et Sallentinos obsedit milite campos.
[m] nimium se iactaret, dictum est ei a Solone, uno de septem sapientibus, non debere quemquam in diuitiis et prosperitate gloriari, cum nesciamus quid superuentura pariat dies.
Meleagria: Pleuron ciuitas est, ubi Meleagridae, sorores Meleagri, illum a fratre Tydeo interfectum intolerabiliter flentes deorum miseratione in aues, id est in gallinas rusticanas, uersae narrantur.
+[in] Lethaeo hausto in corpus redire; ergo Lethaeus est obliuio, morti semper uicina.
[r]enates et patrem et filium Ascanium ex incendio rapuit et cum his in Idam montem uenit; ibique uiginti nauibus fabricatis, responsis deorum monitus, mare ingressus est et ad Thraciam uenit; ibique condidit ciuitatem, quam Aenum — id est de suo nomine — uocauit. [li]das et multas praeterea Graeciae insulas praeteriens, ad Helenum in Achaiam uenit; cuius uaticinatione monitus, ad litus Italiae, quod non longe uidebat, deuenit et per eas Italiae oras nauigans, quas Graeci inter Italiam et Siciliam uocant, cum magno labore ad Cyclopas uenit.
Tyrus pater: recepit eam et fouit —; et illic enixa est Siluium.
[i]onem, Euryalen et Medusam, quae est Gorgona.
[ta] genuit Anchisem, Tithonum, Antenorem, Antigonem, quae uersa est in ciconiam, Hesionam et Priamum.
[m]py‹m› et Capetum.
[n] fuit uxor Solis et genuit Phaethonta.
[h]entheum. [m] Actaeona. [n]co et accepit Nioben, de qua genuit septem filios et totidem filias.
[h]yle‹n›.
[h]lexippum.
non Hypsea pare‹n›s Chalciopeque soror.
[d]riadnem et Androgeum. [d]riadnem, in insula a Theseo relictam, accepit Bacchus genuitque ex ea Thoanta.
[c]ertes genuit Vlixem.
[uxor] Philomelae ‹et› Prognes, uxoris Terei et matris Ity‹o›s, genuit Procrin et Orithyiam.
P‹h›legyam subter caua saxa iacentem aeterno premit accubitu.
[cum] Thetidem, Nerei et Doridis nimphae filiam, in matrimonium accepit omnibus diis ad nuptias inuitatis praeter Discordiam.
indutus exuuias.
Herceas — monstrator ait — non respicis aras?
[et] ne longo taedio lassaret uiae, eam nymphis Africae commendauit alendam.
saeuum securi, saeuum iure occidendi, non ferri genere; nam securi non animaduertit in filium.
unus qui nobis cunctando restituit rem.
[n]t successibus.
[b]os bebeon, id est gloriae firmitas.
[o]e Oenomaum procreasse. [a]m autem, Sisypho nuptam, Glaucum genuisse, quem complures Bellerophontis patrem dixerunt; quare propter reliquas sorores eius inter sidera constitutam, sed quod homini nupserit, stellam eius obscuratam. [a] conatus est uni earum uim inferre et illa cum sororibus fugit.
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Si è deciso di mantenere la duplice numerazione. Il numero fuori da parentesi indica l'ordine tradito, quello all'interno della parentesi tonda l'ordine cronologico.
+Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+[haec], inquam, haec, Vir perfectissime, neque me sciens fallo; et idcirco tantum abest ut me relictis docendi praecipiendique rationibus aptum atque idoneum putem, ut hoc ipsum, quod vel uno die atque una de re in foro dicam, veniam magis possim sperare quam gloriam.
[et] voce Musarum.
[late] numinis instauranda respectu, ne fana longe omnium in hac urbe pulcherrima labes media deformet, praesertim cum mihi videatur ipse ille qui Maeniana haec primus exstruxit idcirco ea illic potissimum conlocasse, ut veluti cognato vicinorum sibi numinum tenerentur amplexu, cum augustissima tecta litteris dedicata inde Athenarum conditrix Minerva conspiceret, hinc Apollo medius Camenarum.
[eundemque] locum distuli, quemadmodum id sine sumptu publico et cum laude sacrae largitionis fieri possit ostendam.
[. «Merentur et Galli nostri ut eorum liberis, quorum vita in Augustodunensium oppido ingenuis artibus eruditur, et ipsi adulescentes, qui hilaro consensu meum Constantii Caesaris ex Italia revertentis suscepere comitatum, ut eorum indoli consulere cupiamus. Exemplar sacrae epistulae]
digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
Si è deciso di mantenere la duplice numerazione. Il numero fuori da parentesi indica l'ordine tradito, quello all'interno della parentesi tonda l'ordine cronologico.
+Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, note + e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati: testo o
lacuna materiale: si visualizza
+ [...]
lacuna integrata dagli editori:
+ ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+digilibLT. Biblioteca digitale di testi latini tardoantichi.
+Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
+This digilibLT file's TEI xml encoding was adapted for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2015: a hierarchical div-structure was added and author names and dates were changed.
La paragrafazione fa seguito a quella della Vita Vergilii
Abbiamo riportato solo il testo stabilito dall'edizione di riferimento non seguendone + l'impaginazione. Sono stati invece esclusi dalla digitalizzazione apparati, introduzioni, + note e commenti e ogni altro contenuto redatto da editori moderni.
+I testi sono stati sottoposti a doppia rilettura integrale per garantire la massima + correttezza di trascrizione
+Abbiamo normalizzato le U maiuscole in V seguendo invece l'edizione di riferimento per la + distinzione u/v minuscole.
+Non è stato normalizzato l'uso delle virgolette e dei trattini.
+ Non è stata normalizzata la formattazione nell'intero corpus:
+ grassetto, corsivo, spaziatura espansa.
Sono stati normalizzati e marcati nel modo seguente i diacritici.
espunzioni:
+ [testo]]]> si visualizza [testo]
integrazioni: ]]>
+ loci desperati:
+ testo o
lacuna materiale: si visualizza [...]
lacuna integrata
+ dagli editori: ]]>
+
Sono stati marcati i termini in lingua greca + αγβ]]> +
+Ulteriori informazioni sulle norme di trascrizione e codifica su + + Note di trascrizione e codifica di testi latini tardoantichi + [http://digiliblt.lett.unipmn.it/upload/docs/note_di_trascrizione_e_di_codifica.pdf]
+
+
+
+
+
+ [III] Iduum Martiarum C. Caesare, cum Augustum Caesarem paene puerum sibi ueterani non abnuente senatu ducem constituissent, exorto ciuili bello Cremonenses cum ceteris eiusdem studii aduersarios Augusti Caesari adiuuerunt.
+ [ni]’ inscribitur, minus rustica iudicetur, cum id ipsum praestruit, dicens:
+
+
+ [i]n‹i›am Cytheridem, et dicitur ‘Gallus’.
+
+ in altera ostenderit finem, quippe cum dicat:
++ Verum inter ipsas eclogas naturalem consertumque ordinem nullum esse certissimum est. Sed sunt qui dicant, initium Bucolici carminis non ‘Tityre’ esse, sed:
+
+
Distributed under the Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) license.
+This license covers the annotations added by the Monumenta Germaniae Historica and the + Bavarian State Library, Munich, in the course of project "digital MGH" + http://www.dmgh.de, funded by the + German Research Foundation (DFG).
+We do not claim any rights on the text itself which is believed to be in the public domain.
+If you distribute a copy or a derivative version of this file, please indicate the source + of the file by mentioning the Monumenta Germaniae Historica (MGH) and the + Bavarian State Library, Munich (BSB).
+| |
+ + |
+
+
+
+
+
+ |
+ |
+ |
+ |
+ |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
+ +
|
+ ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
+
|
+ ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
