{"id":"oduu-44720919","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44720919","title":"Bulchiinsi Amala Sirreessaa Federaala hooggantoota haaraa argate","summary":"Ministirri muummee Dr. Abiyyi Ahimad bulchiinsa mana amala sirreessaa Federaalaaf mudama haaraa 5 kennan","text":"Bulchiinsi amala sirreessaa Federaala hoggantoota haaraa argate Qaama kanarratti hanqinni hojii waan mul'ateef hojiirratti jijjiirama fiduuf dirqamuu Abbaan Halangaa Federaalaa ibsa miidiyaa biyyoolessaaf kennaniin beeksisaniiru. Kaayyoo hundaayiifi wajjin wal qabatee hojimaata dogongoraa, malaamaltummaa, Sarbamiinsa mirga namoomaa fi hanqinni itti gaafatamummaa fi mirgoota namoomaa sirreefamtoota sarbamaa waan turaniif, dhaabbaticha fooyyessuuf akka dirqaman obbo Birhaanuu Tsagaayee himaniiru. Bu'uuruma Kanaan ministirri muumme muudama haraa namoota shaniif kennaniiru. Kanneen muudama argataniis:","len":241}
{"id":"oduu-44288473","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44288473","title":"Balaa konkolaataa kaleessa Ertiraatti qaqabeen namoonni 33 du'an","summary":"Balaa konkolaataa kaleessa Ertiaatti qaqabeen namoonni 33 yoo du'an 11 irra ammoo balaa cimaan gahu dhagahame.","text":"Balaa kan qaqabees daandii Asmaraadhaa gara Karan geessu irratti ta'u wiirtuu oduu motummaa biyyatti beeksise. Awutobisiin namoota fe'ee Asimaraa irraa gara kallattii kaaba'liixaatti deemaa turees lafa Ashandaa jedhamutti garagalusaatiin konkolaachisaa dabalatee namoota 11 balaa cimaaf saaxilamuun hospitaalatti ergamusaanii maddichi ibseera. Geejibbichi awutobisii kunis namoota ayyaana amantaa waggaa kabajuuf adeemaa turan 45 fe'ee osoo adeemuu daandii bahuun alayyaa gadi fageenya meetira 80 keess galuun garagale. Akka maddichi eereettis, balaan kan qaqabee saffisaa barbaadamuun oliin konkolaachisaa kan ture ta'usaa waajjira polisii Eritiraa eeruun maddichi gabaaseera.","len":271}
{"id":"oduu-44921105","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44921105","title":"Afrikaa Kibbaa: Namooti qawwee hidhatan shufeerota taaksii 11 ajjeesan","summary":"Namooti qawwee hidhatan, shufeerota taaksii 11 Afriikaa Kibbaa keessatti ijjeesan jedhe poolisiin.","text":"Taaksiin beekamaa Afriikaa KIbbaa keessatti Nami 11 du'ee, afur akka hamtu miidhamee, nama yakka kana raawwate qorataa jira jedhe poolisiin. Kutaa biyyaa Gawuteeng irraa gara Johaanisbarg awwalcha waahillan isaanii irraa galuutti turan, tasa haadhani. Sababi hadhisa kana hin beekamne, ammoo Afriikaa Kibbaa keessatti garee warra taaksii oofu gidduu dorgoma guddaatu jira. Marroo hedduu dorgomi kun jeequmsatti geeddaramti jedhe poolisiin. Caamsaa waggaa kanaa qofa, shufeera taaksii 10 dorgoma tan iraatti ijjeesan. Uummatii miliyoona 55 ka Afriikaa Kibbaa taaksii fayyadama. Tan male jeequmsa akka akkaa biyya tanaati heddumata. ‘Ollaan koo gudeedaadha’","len":281}
{"id":"oduu-44920830","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44920830","title":"Namoonni daa'ima waggaa 3'tti asiidii naqan hidhaman","summary":"Daa'imni waggaa 3 asidii itti naqameen heedduu erga miidhame namootni sadiii to'annoo jala oolan.","text":"Polisoonni yakki kun itti yaadamee raawwate jedhu. Daa'imni kun 'itti yaadamee asiidiin haleelame' jedha Poolisiin Mersiyaa Dhihaa. Dargaggoonni umrii 22, 25 fi 26 to'annoo jala oolan daa'ima kanarraan miidhaa qaamaa hamaa geessisuuf shiranii yakka kana raawwatan jechuun Landaanitti qabaman. Fuulaafi irree isaa irraa madaa asiidiin gubate erga yaalamee booda, amma mana yaalaatii baheera. Midhaamni yeroo dheeraa madaa daa'ima kanaa hin beekamu jechuun qondaaltonni dubbataniiru. Paarkii Shirab Hiil Riteel, Taloow Hiilitti, daa'imni kun maatii isaa waliin barcuma oofamtu irra ture yeroo 'asiidiin' kun 'gara isaatti darbatame ykn facaasame' jedha poolisiiin.","len":282}
{"id":"44234865","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/44234865","title":"Mariin Sudaan Kibbaa ammas hinmilkaa’iin hafe","summary":"Mariin hoggantoota Sudaan Kibbaa gidduutti nagaa ni buusa jedhamuun taa'amee ture waliigaltee malee xumurame.","text":"Graeen mormitoota biyyatti waligalteen dhihaate aangoo Salvaa Kiir haalaan guddisa jechuun morman Wal'ta'insi biyyoota Afrikaa IGAD jedhamu aangoo pirezidaantii itti-aanaa sadii qondaaltota kaaniif akka qoodamu yaada dhiheessee ture. Angoowwan haaraa sadan keessaa tokko qondaala duraanii biyyatti ala jiran, Riik Machaarif haa kennamu jedha yaadi dhihaate. Miseensi garee fincilaa SPLA-IO jedhamu kan ta'an Maabiyor Garaang yaadi dhihaate siriri miti akkasumas mootummaa aangorra jiruuf aangoo dabalataa kenna jedhan. Pirezidantiin biyyatti Salvaa Kiir fi itti -aanaan isaanii duraanii Rik Machaar erga waggaa shan dura adda bahani as lammiileen miiliyoona afur qe'ee isaanirraa yeroo buqqa'aan kumaatama kan ta'an ajjeefamaniiru.","len":293}
{"id":"oduu-45675958","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45675958","title":"Hiriira deeggarsa MM Abiy Ahimad irratti boombbii dhoosuun kan shakkaman shorokeessummaan himataman","summary":"Dhukaasa boombii hiriira deeggarsa Ministira Muummee baatii Waxabajjii darbe Magaalaa Finfinneettii mudate irratti kan boombii dhukaasuun shakkaman shorokessummaan himataman.","text":"Mana Murtii Federaalaatti dhaddachi yakkaa Lidataa har'a taa'een, Abbaan alangee dhukaasni suni Ministira Muummee ajjeesuuf kan raawwateedha jechuun himannaa keessatti ibseera. Dubartiin ajjeechaa kana qindeessite dubartii Gannat (Tolashi) Taamiru jedhamtuufi biyya Keenyaa jiraattu ta'ushee abbaan alangaa himeera. Miidiyaaleen biyya keessaa akka gabaasanitti himatamtoonni Obbo Geetuu Girmaa, Obbo Birhaanuu Jaafaar Obbo Xilaahuun Getaachaw, Obbo Baahiruu Tolasaa fi Obbo Dassaalany Tasfaayeedha. Guyyaa dhukaasa sanaa dargaggoonni Musaa Gaaddisaa jedhamu Wallaggarraa akkasumas Yooseef Ayyaalew jedhamu Walaayittaarraa lubbuu dhabuun isaanii ni yaadatama. Lammiileen 150 ol ta'an immoo madaa'uun isaaniis ni yaadatama.","len":294}
{"id":"oduu-45469294","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45469294","title":"Jeequmsa Liibiyaa: Hidhattootni gamoo korporeeshinii boba'aa Liibiyaa haleelan","summary":"Gareen hidhattootaa waajira muummee Korporeeshinii boba'aa biyyoolessaa Liibiyaa magaala Triipoolitti argamu haleelan.","text":"Hidhattootni gamoo korporeeshinii boba'aa Liibiyaa haleelan Walitti bu'iinsa hidhattootaa fi qamoolee nageenyaa gidduutti uumameen sagaleen meeshaalee waraanaa guddaan gara gidduugalaa magaalaa Triipoolirraa dhagaahamaa ture jedhan namoonni ijaan argan. Qaamoleen nageenyaa bakka sana turan akka dubbatanitti walitti bu'iinsa tureen namoonni misoonsonni qaamolee nageenyaa lamaa fi kan hidhattootaa lama ajjeefamaniiru. Torbee darbe waraanni hidhattoota waliin taasisifamu akka dhaabatu walii galamuu Dhaabbatni biyyoota Gamtoomanii beeksisee ture. Mootummaa deeggarsa Dhaabbata biyyoota gamtoomanii qabu magaala Triipoolii to'atee kan jiru ta'uus hidhattootni garuu kutaalee biyyattii hedduu harkaa qabu.","len":295}
{"id":"oduu-46308301","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46308301","title":"Dhumaatii Doos Erees: Namichi miseensa raayyaa ture namoota 171 ajjeesuudhaan adabame","summary":"Loltuun Guwatamaalaa duraanii dhumaatii wal waraansa biyyattii keessa ture keessatti ga'ee ba'aa tureen hidhaa waggaa 5000 oliin adabamae.","text":"Firoonni namoota warra dhumaatii jumlaa Doos Erees haqa argachuuf waggoote hedduuf duula gaggeessaa tura Bara 1982 keessa ganda Doos Erees keessatti, seenaa walitti bu'insa Guwaatamaalaa 36 ture keessatti kan hunda caalaa hamaadha jedhameen namoonni 200 ol ta'an ajjeefamaniiru. Saantoos Loopez ajjeechaa namoota 171 tiif yakkamaa ta'eera. Namichi kun miseensa garee warra Kaa'ibiles jedhaman US'n leenjiin kennameefii humna riphe loltootaa dura dhaabbatanii ture. Loopez namoota 171 mandaraa sana keessatti ajjeeseef tokkoo tokkoo isaaniitiif waggaa 30 kan adabame yommuu ta'u waggaa 30 dabalataa biraa ammoo dubree yeroo ajjeechaa jumlaa milqxe biraa ajjeesuun itti murtaa'eera. Akka seera Guwatamaalaatti garuu umuriin dheeraa namni tokko hidhamuu danda'u waggaa 50 qofaadha.","len":314}
{"id":"oduu-44699853","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44699853","title":"Dr. Abiyyi hiriirri deeggarsaa akka dhaabatu gaafatan","summary":"Ministirri muummee Dr. Abiyyi hiriira deeggarsaa hojiilee erga aangoo qabatanii hojjetaniif bahamaa jiru akka qabbaneessan lammiilee biyyattii gaafatan.","text":"Miidiyaan biyyattii mootummaa waliin hidhata qabu Faanaa Broodkaasatiing akka gabaasetti, lammiileen Itoophiyaa xiyyeeffannoo isaanii gara hoojii misoomaatti naannesanii namoota walitti bu'iinsa uumuuf socha'an of eeggannoon akka hordofan gaafaniiru. Hiriirri deeeggarsaa guddaanis dilbata darbe magaalaa Bahirdaariitti nagaahan xumurameera. Ministirri muummee Abiyyi kanaafis uummata Baahirdaarii fi naannoo ishee galateefataniiru. Waxabajjii 24 hiriirri deeggarsaa magaalaa Finfinneetti qophaayee ture dhukaasa boombii lubbuu namoota lamaa galaafatee fi eenyuun akka raawwate ifatti hin beekmaneen jeeqamuun ni yaadatama. Ministirri muummee ''namoota tokkummaa Itoophiyaa hin jaalannetu kana raawwate'' jedhaniiru ergaa haleellaa boombii sana booda miidiyaa biyyattiin dabarsaniin.","len":321}
{"id":"oduu-48429791","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48429791","title":"Namichi qoricha sammuu hadoochu ykn kokeenii 246 liqimse xiyyaara irratti du’e","summary":"Lammiin Jaappaan balalii xiyyaaraa Meeksikoo irraa ka'e xiyyaara gubbaatti du'e.","text":"Namichi kuni qoricha sammuu hadoochu ykn kokeeyin kan jedhan 246 guduunfamte liqimsee ture. Balaliin Jaappaan Buufata xiyyaaraa Idil-addunyaa Naaritaa qubachuu qabu kuni namichi gaggabe jennaan achuma bulchiinsa Sonoraa Meeksikoo argamtutti qubateera. Qondaaltonni akka jedhanitti namichi maqaan isaa Udo N jedhamu qoricha sammuu hadoochuu baay'ise waan fudhateef du'u danda'eera. Namichi du'e kuni balalii isaa magaalaa guddoo Kolombiyaa Bogota irraa ka'eeti isa Meeksikoo irraa ka'utti kan ce'e. Akka abbaa alangeen Sonoraa ibsa baaseen gudunfaa qoricha takkattiin 2.5cm kan dheeratuufi 1cm kan bal'atu garaacha keessa argameera. Imaltoonni 198 hafan magaalaa Hermosiloo erga qubatan booda imala isaanii itti fufaniiru. Qondaaltonni federaalaa Meksikoo qorannoo kana kan gaggeessan ta'a.","len":322}
{"id":"51306339","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/51306339","title":"Intalli Biil Geets nama lammii Masrii kaadhimmatte","summary":"Intalli Biil Geets nama lammii Masirii ispoortii utaalchoo fardaa 'Showjumber''n beekamu tokko kaadhimmatte.","text":"Intala Biil Geet, Jeniferii fi kaadhimaa ishee Naaser. Intalli tujaaraa Biil Geets fi Melindaa irraa dhalatte Jenifeer lammii Masirii miiltoo ishee tahe Naayel Naasir waliin wal kaadhimmachuu himte. Jeniferii fi Naasir erga bara 2017 jaalalaan kan waliin turan yoo tahu wal kaadhimmachuu isaanii kan ibsan tibbana yeroo waliin bashannana irra turanidha. Lamaan isaanii ispoortii utaalcha fardaa 'Showjumber' jedhamu irratti yeroo baay'ee kan waliin hirmaataa turan yoo tahu sababa kanaan yeroo hedduu wal argaa turaniiru. Jeenifer fuula Inistagiraamii ishee irratti akka barreessitetti '' umurii keenya hafe waliin barachaa, guddachaa, kolfaa fi jaalalaan waliin dabarsuuf hawwiin eegaa jirra,'' jette. Kanaan dura hiriyyaan ishee kun akka gargaaraa turee fi lamaan isaanii ispoortii fardaan gaggeeffamuuf jaalala guddaa akka qaban CNNtti himtee ture.","len":328}
{"id":"oduu-43207817","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43207817","title":"Haleellaa Mana barnootaa Filooriidaa: Qondaalli mana barumsichaa Iskoot Piitarsan himata ofirraa faccisan","summary":"Pirezidaanti Tiraampi dabeessa kan ittiin jedhan dursaan mana barnootaa sadarkaa lammaffaa Marjory Stoneman Douglas himata irratti baname ofirraa facciseera.","text":"Iskoot Piitarsan hojiisaarraa xiqqoo erga tursiifamee booda amma gadi dhiiseera Iskoot Piitarsan wayita haleellaan mooraa mana barnootaa keessatti banamee barattoonni 17 ajjeefaman mooraan ala ture,garuu olseenee haala jiru hin hubanne. Abukaattoon nama kanaa Jooseef Diruuzoo haleellaan sun mooraa mana barnootaatiin alaati kan dhufaa ture, innis akkuma leenji'etti iddoo qabatee ture malee kun dabeessa isa hin jechisiisu jechuun falmeef. Iskoot Piitarsan yeroo dheeraaf mana barnootaa sana keessa erga hojjetee booda eegumsarratti dursaa ta'ee ramadamee hojjechaa ture. Barattoonni mana barnootaatti deebi'aa jiru Barattoonni Filooriidaa Roobii dhufu mana barnootaatti deebi'uufi. Garuu seenaa dhumaatii hiriyoota keenyaa yaadachaa barnoonni akka duraa nuuf ta'uu hin danda'u jedhu. Haleellaa mana barnootaa kun seenaa US keessatti isa lammaffaadha.","len":328}
{"id":"oduu-49366934","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49366934","title":"Masrii: Dhukkubsataan Eedsii humnaan hospitaalaa hari'atame","summary":"Masiriitti dhukkubsataan Eedisii humnaan lafarra harkifamee hospitaalaa akka bahu taasifamuun hawaasicha keessatti dheekkamsa kaaseera.","text":"Qondaaltoonni biyyattii ammoo haala nama osoo dhukkuba Eedisitiif wallaanamaa jiru humnaan akka hospitaalaa bahu taasifamee kanaa ni qoranna jedhaniiru. Taatee biyyattii kaaba bulchiinsa Ghaarbiyaatti umamee kunis, erga suuraafi warraabbii vidiiyootiin miidiyaa hawaasaarratti gadhiifameen booda komii olaanaa kaaseera. Suurichiifi vidiiyoon midiyaalee hawaasaarra naannwanis, osoo namtichi umnaan hospitaala Kafr el-Zayat jedhamu, kan magaalaa gudditti biyyattii Kaariyoo irraa fageenya kiloo meetira 100 irratti argamutti lafarra harkiifamuu kan mullisu ture. Minisiteerri Fayyaa biyyatti hojjattoonni hospitaala kanaa itti gaafatamuu qabaatu jechuun akeekachiiseera. Isaanis adeemsa sirrii hin hordofnees jedheera. Dhukkuba HIV fi Eedsiin qabamuun biyya Masirii keessatti baayyee qoollifachuu guddaa qaqabsiisa.","len":329}
{"id":"oduu-49520679","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49520679","title":"Festivaala Ispeen irratti sangaan gaafaan waraanee nama ajjeese","summary":"Feestivaala giddugaleessaa Ispeen tokkorratti sangaan gaafaan diree(waraanee) nama ajjeesuu aanga'oonni biyyattii himan.","text":"Fiigichi sangaa ji'a gannaa keessaa jaalatamaadha Mananguddoo ganna 62 Kuyyar iddoo jedhamutti feestivaala sangaa ariyatan tokkorratti Kamisa kaleessaa ajjeesse. Sangaan gaafaan laphee fi morma keessa waraanee baay'ee madeessuun du'aarraa hambisuun akka dadhabame Kantiibaan Magaalitti Kaarlos Firahilii miidiyaa naannichaatti himan. Maanguddoon miidhaan irra qaqqabe kun feestivaala sangaa ariyachuu kana daawwataa turan garuu dirree keessatti sangaa to'achuun erga dadhabame booda dirqamanii dirree seenuun gaafa sangaatiin diraman. Vidiyoon waraabame sangaan daawwataa biraas dallaa jalaatti diruuf yaalaa akka ture mul'ise. Ispeenitti waqtii gannaa sangaa ariyachuun baratamaa ta'us, waggaa waggaatti namoota hedduutu lubbuu dhaba. San Fermiin Paampilonaatti feestivaala barana qophaa'een namoota 8 sangaan diree fi namoonni 35 barana madaa'uutu himame.","len":331}
{"id":"oduu-44653260","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44653260","title":"Naayijeeriyaa: Ibiddi boottee qabate namoota sagal ajjeese","summary":"Magaalaa gudditti Naayijeriyaa Leegositti ibiddi Taankarii boba'aatti qabate yoo xiqqaate namoota sagal galaafate jedhan qondaaltonni.","text":"Konkolaataan boba'a abaate daandiirraa maqeeti badii guddaa kan geessise Bootteen of to'atuu dhabe konkolaataa daandii guutee jiru gidduutti gubatee konkolaatonni 50 caalan, baasiiwwan shan dabalatee, ibiddaan gubataniiru. Konkolaattonni boba'aa qabatan (boottee) gubachuun waan haaraa miti. Naayijeriyaan biyya boba'aa hedduu oomishtu taatus daandiiwwan mijataa miti. Yeroo konkolaataan daandiirra baay'atutti balaan dhaqqabe Bakka bu'aan Korporeshinii Nageenyaa Daandii Federaalaa biyyattii BBC'tti akka himanitti taankarichi riqicha bira gaheeti karaa irraa maqe. Boba'anis irraa dhangala'e ibiddis ka'e. Konkolaataa tokko irraa kaanitti daddarbaa miidhaa guddaa geessise. Pirezidantiin Naayjeeriyaa Muhaammadu Buhaari ''nama hammanaa irratti balaan dhaqqabu isaatti gaddeera,'' jedhaniiru.","len":335}
{"id":"oduu-49123760","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49123760","title":"Li Yaansiyaa: Dubartiin Chaayinaa daa'imman 118 kunuunsitu hidhamte","summary":"Dubartiin Chaayinaa umurii waggaa 54 Li Yaansiyaa jedhamtuufi daa'imman 118 kunuunsuudhaan goota jedhamtee faarfamaa turte hidhaa waggaa 20n adabamte.","text":"Li Yaansiyaa yeroo tokko gargaartuu namootaa jedhamtee faarfamaa turte Li Yaansiyaa mana murtii Wu'an kan kutaa biyyaa Hebeeyi keessatti argamutti dhiyaachuun yakka maallaqa waliin dhahuun fayyadamuu, maqaa ofii tolfachuurratti xiyyeeffachuu fi maqaa daa'immaniitiin maallaqa guurrachuutin walqabatee himati irratti dhiyaateera. Haati daa'imman hedduu kunuunsuudhaan maqaan masoo 'Haadha jaalalaa' jedhu kennameefii ture kun maallaqaanis doolaara Ameerikaa 388,000 adabamteetti. Namoonni yakka raawwatame keessatti ishee waliin hirmaataniiru jedhaman, jaalallee ishee dabalatee, waliin himatamaniiru. Jaalalleen ishee Suu Kii yakkoota akka safuu hawaasaa balleessuu, hannaa fi daa'imman itti yaadee miidhuudhan himatamee waggaan 12fi jiini 5 itti murtaa'eera. Hiriyoonni biroon ammoo hidhaa hanga waggaa afuriitu itti murtaa'e.","len":343}
{"id":"oduu-47990998","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47990998","title":"Mariin dhimma hariiroo Oromoo fi Amaaraa Ambootti taa'amuuf","summary":"Marii hariiroo obbolummaa Oromiyaa fi naannoo Amaaraa cimsuuf Magaalaa Ambootti dilbata dhufu taasifama.","text":"Hogganaan biiroo dhimmoota kominikeeshinii mootummaa naannoo oromiyaa obbo Admaasuu Daamxoo ibsa miidiyaaleef kennaniin, qophii magaala bu'uura qabsoo kan taate Magaala Ambootti taasifamu kanaaf qophiin xumuramuu eeran. Sagantaa kanarratti hirmaachuuf keessummoota naannoo Amaaraa irraa kallattii lagaxaafoo fi Sulultaatin dhufaniif magaalota keessa darban hundatti simannaan guyyaa boruu ni taasifama jedhan. Keessummoonni kunneen boru waaree boodarraa eegalee magaala Ambootti simannaan kan taasifamuuf yoo ta'u marii saboota lamaanii irrattis hayyoonni, qeerroo fi qarreen, paartileen siyaasaa fi gaggeesitoonni naannolee lamaanii akkasumas federaalaas akka hirmaatan himan. Mariin hariiroo obbolummaa cimsuu kuni naannoolee biyyattii biroo waliinis itti fufiinsaan akka taasifamus eeraniiru. kanaan dura, mariin akkanaa magaalaa Baahirdaaritti taasifamuun isaa ni yaadatama.","len":348}
{"id":"oduu-45886076","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45886076","title":"Al-Shabaab Somaaliyaa keessaa: Haleellaan Ameerikaa hidhattoota '60 galaafate'","summary":"Akka Humni waraanaa Ameerikaa jedhutti qilleensarraan haleellaa erga Sadaasa bara darbee isa jabaadha jedheen jimaata darbe loltoota al-Shabaab 60 ta'an galaafachuu hime.","text":"Ameerikaan al-Shabaabiin dhabamsiisuuf kutannooniin hojjedha jette Haleellaa naannoo Harardeeree jedhamutti raawwate kanaan hidhattootaan alatti namoota nagaarratti miidhaan gahe akka hin jirrees ibsameera. Haleellichi waliigaltee mootummaa Somaaliyaa waliin godhameen garee al-Shabaab dadhabsiisuuf qindoominaan raawwatame. Sadaasa bara darbee haleellaa akka kanaan loltootni al-Shabaab 100 ajjeefamaniiru jedha ibsi waraana Ameerika. Al-Qaayidaa waliin hidhata kan qabu al-Shabaab miidha irra gahe kana ilaalchisee hanga ammaatti yaada hin kennine. ''Deeggartoota keenya Somaaliyaa fi kanneen idila addunyaa waliin taanee al-Shabaab carra argatee ummata Somaaliyaa akka hin miine ittisuuf kutannoon hojjenna'' jedhan ajajaan Amerikaa damee Afrikaa. Humni waraanaa Ameerikaa erga Sadaasa bara darbee Xayyaara nama hin fe'annee fi kaaniin haleellawan lamaa ol raawwateera.","len":351}
{"id":"oduu-45518474","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45518474","title":"Roobni bubbee makate US keessatti sodaa uume","summary":"Roobni bubbee hamaa makate kan 'Hurricane Florence' jedhamuun beekamu qarqara baha Yunaayitid Isteetis rukutuu eegaleera.","text":"Bulchiinsi Kaarolaayinaa gama Kaabaa roobni bubbee makate kun kan ta'ee hin beeknedha jedhe Roobni sodaachisaan sa'atiitti kiilomeetira 150 furguggifamuun hatattamaan gara kutaalee kibbaa fi kaaba Kaarolaayinaatti babal'achaa jiraachuun himamu kun lubbuu namoota heduuf yaaddessaadha. Haalli qilleensaa akkuma amala jijjiirrachaa dhufeen ammumarraa manneen 100,000 ibsaa malee hafaniiru. Aanga'oonni dhimmi ilaallatu roobni bubbee hamaa makate kun namoota hedduu ajjeesuu akka danda'uu fi lolaa cimaa fiduu akka danda'u ibsaniiru. Namoonni miiliyoona tokko caalan kutaalee kaabaa fi kibba Kaarolaayinaa akkasuma Varjiiniyaa keessaa akka bahan itti himameera. Hedduunsaanii kaleessa galgala dahoo dhimma kanaaf qophaa'etti imalaniiru. Buufataaleen xiyyaaraa qarqara Yuunaayitid Isteetis hedduunsaanii sababa rooba hamaa kanaan waan cufamaniif kallattiin balaliinsaa 1,400 addaan citaniiru.","len":354}
{"id":"oduu-49470316","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49470316","title":"Sudaanitti balaa lolaadhaan namootni 60 du'an","summary":"Sudaanitti rooba cimaan lolaan uumame lubbuu namoota 60 galaafachuu miidiyaaleen mootummaa gabaasan.","text":"Jalqaba ji'a Waxabajjii irraa eegaluun Sudaan rooba cimaa keessa turte. Naannoolee 15 keessattis namoota 200,000 tahan irra miidhaan dhaqqabsiissera. Naannoon Waayit Naayil isaan keessaa akka malee kan miidhamanidha. Gabaasni Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii akka agarsiisutti ammoo sababa lolaadhaan manneetiin 37,000 tahan guutummaan kan manca'an yoo tahu ammallee lolaa hamaan akka eegamu akeekkachiiseera. Waktiin roobaa hanga xumura ji'a Onkoloolessaatti eegama. Mana Wad Ramli, 75km (45 miles) Kaartum irraa fagaattu keessatti sababa lolaan diigame. Jiraattota Wad Ramil bidiruudhaan meeshaa isaanii hafte baafachuuf deebi'an. Waan danda'an gara lafa gogaatti baafataniru. Meeshaalee lolaa irraa oolan konkolaataa fe'eumsaan baasaa jiru. Jiraattota sababa lolaan qe'ee irraa buqqa'aniif kaampii qophoofte Magaalichi gariin lolaan liqimfameera.","len":355}
{"id":"46719510","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/46719510","title":"Haatii al tokkoon daa'ima afur deessee","summary":"Naannoo Amaaraa godina Wallootti deessuun tokkoo Walloo hospitaala Qobbootti al tokkoon daa'ima afur nagaan hiikachuun dhagahame.","text":"Biyyaa Itoophiyaatti lakkuu dahuun waan beekame yoo ta'elleen, haatii aanaa Raayaa Qobbootti jiraattuu naanawa Araquwaate jedhamutti garuu al tokkotti ijoollee afuur nagaan hiikamtee jirti. Deessuun Aaddee Innaati Sisaay kan jedhamtu yoo taatuu, guyyaa Sanbataa hordooffii hospitaala Qobbootti taasifameefiin nagaan hiikachuun ishee dhagahameera. Daa'iman dhalatan kanneen keessayis sadan isaanii daa'ima dubaraa yoo ta'an, tokkoon isaa mucaa dhiiraa ta'un barameera. Daa'imman dhalatan keessaa sadan fayyummaa gutuu irratti kan argaman yoo ta'u, inni tokko ammoo hordoffii wallaansaa kan barbaachisu ta'u hakimtoon himan. Deessuunis erga hiikamteen booda yaada keniteen, daa'immana kanneen guddisuudhaaf humna waan hinqabneefu motummaafi dhaabbilee tola oltootaa akkasumas namoonni deeggarsa akka taasisaniif waamicha dabarsuu isheelleen maddi oduu waaltaa gabaaseera.","len":356}
{"id":"oduu-48482630","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48482630","title":"Baqattoonni lammilee Itoophiyaafi Eertiraa Libiyaa gara Xaaliinitti geeffaman","summary":"Baqattoonniifi koolu galtoonni 150 ol ta'an maagalaa gudditti Libiyaa Tiriippooliidhaa gara Xaaliyaaniitit geefamusaanii Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii beeksiise.","text":"Goodaantoonni kanneen keessaa 65 kan ta'an daa'imman yoo ta'an 13 ammoo kan umuriin isaanii waggaa tokkoon gadiiti jedhameera. Baqattoota kanneen keessattis Itoophiyaafi Eertiraa dabalatee lammileen Somaaleefi Suudan keessatti akka argaman himameera. Baqattoonni kunneen irra caallisaanii hirrina nyaataatiin qaamnisaan kan miidhameefi dhukkuba garaa garaatiin kan miidhaman. baqattoonni hedduunis jireenya fooyya'aa barbaacha gara awurooppaatti imaluuf gara Liibiyaa kan adeeman yoo ta'u, turtii isaanitiin hidhaafii dararamatu isaan eega. haalli kunis wal waraansa Liibiyaatti gaggeeffamaa jiruun walqabatee baayyee cimaa ta'usaa gabaastoonni ni mul'#isu. ''Haalli isaan keessatti argaman baayyee yaaddeessa waan ata'eef biyyoonni baqattoota kanneen baasuuf wal ta'u qabaatu,'' jechuun ture itti gaafatamaan waajjira motummoota gamtoomanii damee Libiyaa Jiin Paawul Kaavaaliyarii kan haalicha ibsan.","len":357}
{"id":"oduu-44598533","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44598533","title":"Biriigeet Neelsan daa'ima shanaffaa waggaa 54tti argatte","summary":"Artistiin lammii Deenmaark, Biriigiit Neelsan mucaa shanaffaafi dubara ishee jalqabaa ganna 54'tti deesse.","text":"Neelsan waggaa 54tti mucaa dubaraa argatte Abbaa manaashee lammii Xaaliyaanii nama ganna 39 wajjin mucaa argachuusaaniitti akka gammadan Jimaata darbe Loosaanjalasitti dubbatan. Neelsan fiilmiiwwan beekamoo Rookii IV fi Koobiraa jedhaman abbaa warrashee lammaffaa waliin hojjetteetti. Hojiii moodeelingiifi televiziyoonaatinis milkooftuu dha. Dorgommii daansii Jarmanitti qophaa'uu irratti bara 2012 mo'attee jirti. ''Mucayyoo bareedduu waan argateef jireenya keenyatti baay'ee gammanneerra,'' jechuun cimdooliin kun baruullee uummataatti himan. ''Karaa dheeraa booda, gammachuu arganne jaalalli keenyas dabalee,'' jedhan. Neelsan abbaa warraashee kanatti bara 2006 ture kan heerumte. Ijoolllee umriin isaani 23fi 14 tahan kan qabdu taatuun kun ulfa tahuu ji'a darbe ture kan beeksifte. Dubartoota akka Neelsan umrii gara boodaarraa mucaa godhatan keessa Jaaneet Jaaksaniifi Raacheel Weez ni eeramu.","len":359}
{"id":"oduu-45493685","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45493685","title":"Yaaddoo baqattootaa: Baayyonni Liibiyaa keessatti qarqara galaanaatti dhidhimaniiru","summary":"Jalqaba ji'a kanaatti godaantonni 100 caalan doonii qarqara Liibiyaatti dhidhimteen du'aniiru, jedhu dhaabbileen gargaarsaa.","text":"Hamma yoonaatti bara kana keessa baqattoonni 1,500 caalan utuu galaana Meeditiraaniyaanii qaxxaamuruuf yaalanii dua'aniiru Gaafa fulbaana 1 doonii kallattiishee jijjiirtee dhidhimteen namoonni miidhaman hedduudha jedha dhaabbati Medecins Sans Frontieres (MSF). Isaan keessaa 276 kan ta'an magaalaa Liibiyaa qarqara galaanaa taate Khomsitti geeffamaniiru. Namoonni kunneen yeroo ammaa to'annoo jala oolfamanii jiru jedha Medecins Sans Frontieres (MSF) Balaa dooniin dhidhimee yeroo garagaraatti mudatu keessaa kan yeroo ammaa kun isa cimaadha jedhameera. Ji'a waxabajjii gara jalqabaa keessa doonii qarqara Tuuniziyaatti dhidhimteen namoonni 112 du'aniiru. Ji'uma kana keessa boodarra namoonni 220 balaadhuma walfakkaatuun miidhamaniiru. Walumaa gala bara kana keessa qofa namoonni 1,500 ta'an utuu galaana Meeditiraaniyaanii qaxxaamuruuf jedhanii du'aniiru, akka gabaasa Dhaabbata Dhimma Godaantotaa Idil addunyaatti.","len":360}
{"id":"oduu-45265421","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45265421","title":"Waa'ee ayyaana Iid Al Adahaa Ustaaz Ahmaddiin Jabaliifi Haji Jawaar Mohaammad maal jedhu?","summary":"Ayyaanni Idil Adahaa baranaa har'a kabajamee oole addadhaa jedhan dubbi himaan koree fala barbaadduu hawaasa Muslimaa, Ustaaz Ahmaddin jabal.","text":"''Guyyaa Idii kana waltajjii sagalee itti dhageessisani morman ture. Har'a garuu wanti kaleessa dabarfame dagatamee jaalalaan waliin kabajamaa jira,'' jedhaniiru. Ustaaz Ahamaddiin akka jedhanitti, ayyaana kana si'a kudha tokkoof mana hidhaatti dabarsani. Isa bara darbeellee mana hidhaa turuu himu. ''Ammammoo baanee ummataa fi maatii keenya waliin ayyaana dabarsaa jirra,'' jedhan. Barana keessumaa lammiilee sababa adda addaatiin qe'ee irraa buqqa'aniifi mana hidhaatii hiikaman gargaaruun ayyaana akka dabarsuun barbaachisa jechuun himu. Haji Jawaar Mohaammad Xinxalaan Siyaasaa fi hoji gaggeessaan olaanaa Oromiyaa Miidiyaa Netwoork, Hajii Jawaar Mohaammad qabsoo darbeen Waaqa galateeffachuuf Hajii deemu himu. ''Akkuman ummata keenya galateeffadhe rabbi nu milkeessees galata galchuufiin as dhufe. Hamman danda'u hamman beeku biyya saniif hojjedheen jira. Kan hafe immoo rabbi itti nuuf haa guutuuf kadhachuufiin as dhufe.''","len":362}
{"id":"oduu-48412422","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48412422","title":"Hogganaan garee fincilaa Sudaan duuti itti murteeffamee ture biyyatti deebi'an","summary":"Hogganaan garee fincilaa Sudaan bakka isaan hin jirreetti duuti itti murteeffame ture baqannaa waggaa baayyeen booda biyyatti deebi'aniiru.","text":"Gareen finciltoota Yaasir Armaan bulchiinsa naannoo Biluu Naayilitti Omaar al-Bashiiriin lolaa turan Yaasir Armaan fincila naannoo bulchiinsa Biluu Naayilitti bara 2011tti ka'e keessaa harka qabu jedhamuun himataman. As deebii isaanitti rakkoon qondaaltota mootummaarraa akka isaan hin mudanne himameera. Omaar al-Bashiir erga aangoo irra gadi bu'anii torban jaha booda kan deebi'an haasaa nagaa buusuu irratti ni hirmaatu jedhame eegama. Armaan garee fincilaa SPLM jedhamu bara 1980tti bulchiinsa Kaartuum yoo lolu Sudaa Kibbaa deemuun itti makaman. Bara 2011tti Sudaan Kibbaa erga foxxoqxeen booda garee fincilaa SPLM-N hundeessuun loltuu Omaar al-Bashiir finciluu itti fufan. Omaar al-Bashiir baatii Eblaatti mormii ummataa booda aangoorraa kaafamanii, manni maree waraanaa aangoo qabate. Manni maree waraanaafi warraaqsi mormitootaa waa'ee egeree biyyattii irratti marii taasisaa turan.","len":365}
{"id":"oduu-45662850","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45662850","title":"Benishaangul Gumuzitti barattoonni barnoota hunda Afaan Oromoon barachuufi","summary":"Manneen barnoota naannoo Benishaangul Gumuz keessatti barnoonni Afaan Oromoo akka afaan dhalootaatti kennamufi.","text":"''Mana barumsaa 20 keessatti barana hin jalqaba jedhameeti yaadama,'' jechuun Itti-gaafatamaan itti-aanaan Biiroo Barnoota Oromiyaa Galaanaa W\/Mikaa'el (PhD) BBC'tti himaniiru. ''Afaan Oromoo yeroo jennu akka Afaan tokkooffaatti. Gosa barnoota hundumaa Afaan Oromoon baratu.'' Naannoo kanatti lammiileen Afaan Oromoon barachuuf gaaffii kan dhiheessaa turan yoo ta'u barumsi Afaan Oromoon kennamu kunis yeroo jalqabaatiifi. Qondaalli kun akka jedhanitti naannoo Oromiyaafi naannoo Benishaangul Gumuuz gidduutti waligalteen mallattaa'eera. Yeroo ammaas kitaabota Afaan Oromootti akka jijjiiramaniifi, barsiisotaafis leenjiin kennamaa jiraachuu himaniiru. Naannoo Hararii, bulchiinsa magaalaa Dirre Dhawaatti akkasumas naannoo Amaaraattis Afaan kana babal'isuuf hojjetamaa akka jiru kan dubbatan. Torban darbe bulchiinsi magaalaa Finfinnee manneen barnootaa mootummaa hunda keessatti barnoonni Afaan Oromoon akka kennamu murteessuun isaa ni yaadatama.","len":366}
{"id":"oduu-50312781","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50312781","title":"Raashiyaa: Dubartiin warqee kophee keessa dhoksite daangaarratti qabamte","summary":"Dubartiin kopheshee keessa warqee dhoksite daangaa Rashiyaa gara Chaayinaaa darbuuf yaalte qabamte","text":"Meeshaa sibilaa argatun yemmuu hojjattoonni gumrukii Raashiyaa ishee sakkata'an warqeen geengoon kutame saddeet faana kopheesetti qabsiistee akka turte argataniiru. Walumaagalatti warqeen isheen qabatte kun kg1.9 yoo ta'u, gatii doolaara 78,650 ykn gara birrii miiliyoona 2.3 kan ta'udha. Dubbii himtuun gumrukii lixa Saayberiyaa keellaa Chitatti argamu Maina Boyko, dubartiin lammii Raashiyaa kun \"kan sosodaatteefi kan nama shakkisiistu\" turte jetti. \"Ejjennaan miilla ishee kan beekamerra adda waan tureef\" hojjattoota keessatti shakkii uumte. Dubartiin kun warqee kana lammii Chaayinaaf dhoksitee geessa akka turte ibsi kun ni hima. Qondaaltonni qorannoo yakkaa eegalaniiru. Aanga'oonni Raashiyaa bulchiinsa Zabaykalsky-Krai waggaa kana keessaatti namoota warqee dhoksanii gara Chaayinaatti dabarsuuf yaalan to'annoo jala olchuu ishaani dubbatu. Warqee baasuun Siybeeriyaa keessatti daldala guddaadha.","len":372}
{"id":"oduu-51197870","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51197870","title":"Gareen kubbaa miilaa Masrii taphataa ganna 75 mallatteessise","summary":"Waldaan Kubbaa Miilaa Masrii (EFA) taphataa kubbaa miilaa piroofeshinaalaa umuriin dheeraa addunyaa kanaati jedhe galmeessuusaa beeksise.","text":"Eez Eldin Bahder diviziyoona sadaffaa MAsrii keessa taphachuuf mallatteesse (Suuraan: Egyptian Football Association) Kilabni diviziyoona yookaan sadarkaa sadaffaa taphatu, nama umuriin isaa ganna 75 - maqaan isaa Eez Eldiin Baahider jedhamu kilaba Oktoober 6 bara dabre keessaa mallatteessiseera. Waliigalteen Baahider kilabicha waliin mallatteesse maal akka tahe hanga ammaa hin baramne. Namni kun seenaa tapha kubbaa miilaa Masrii keessatti kilaba kam waliin akka taphachaa ture, wanti beekamu hin jiru. Waldaan Kubbaa Miilaa Masrii (EFA) fi Baahidar, Dhaabbata rekordii addunyaa galmeessu - Guinnes Book of World Records gara biyyattiitti affeeraniiru. Kunis akka taphataan kun taphataa piroofeshinaalaa umurii dheeraa jedhamuun akka galmaa'u waan barbaadaniif. Masiriin kubbaa miilaatiin biyyoota Afrikaa keessatti maqaa gaarii qaban keessatti argamti. Taphattoota ciccimoo kan akka taphataa Liiverpuul sarara fuulduraa Mohaammad Saalhaafi kanneen biroolleebiyya baasuu dandeessedha.","len":376}
{"id":"oduu-51694997","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51694997","title":"Adaamaatti deggertoota KFO galma dhorkamanii mormii dhageessisan poolisiin bittimseera","summary":"Adaamaatti deggertoota Paartii Kongirasii Federaalaa Oromoo galma walga'ii dhorkamanii mormii dhageessisaa turan poolisiin bittimfamuu namoonni ijaan argan BBC Afaan Oromootti himan.","text":"Marii deggertoonni Kongirasii Federaalaa Oromoo ar'a magaalaa Adaamaatti gaggeeffachuuf turan akka hin gaggeeffamneef poolisiin galma dhorkuu isaarraa kan ka'e deggertoonni paartichaa mormii isaanii dhageesisuu gaazexessaan Reuters Kumarraa Gammachuu BBC'tti dubbateera. Deggertoonni kunneen galma Tokkummaa duratti sagalee ol kaasuun \"Shame on you Prosperity\" jechaa turan. Poolisiin hanga banaa jeedhanitti waardiyyoonni galma Tokkummaa akka hin banneef dhorkamneerra jechuu isaaniis eera. Akka gaazexeessaan kun jedhutti, deggertoonni galma Mana Barumsaa Naafyaaditti walga'uuf turan kunneen naamusa guddaatiin socho'aa kan turan yoo ta'u, booda poolisiiin Oromiyaa konkolaataadhaan dhufee meeshaa sagalee guddistuun \"bakka kana gadhiiftanii hin deemtan taanaan tarkaanfii isinirratti fudhanna\" jechuun akeekkachiisuun uummata bittimsaniiru. Dhimma kana qulqulleeffachuuf poolisiifi komunikeeshinii bulchiinsa magaalaa Adamaatti yaaliin bilbilaan taasifne yeroof hin milkoofne.","len":382}
{"id":"oduu-52032437","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52032437","title":"Lammii Ruwaandaa ajaja manaa hin bahinaa cabse 'naachi nyaate'","summary":"Lammiin Ruwaandaa tatamsa'ina koronaavaayirasiin ittisuuf ajaja manaa hin bahinaa cabsuun qurxummii qabuu deeme naachaan akka nyaatame kantiibaan bulchiinsa Kaamonyi BBCtti himan.","text":"Laggeen Ruwaandaa keessa naachi bal'inaan argama Akka Aliis Kaayitesi jedhanitti wanti kuni kan mudate Roobii ganama naannoo laga Niyabaarongoodha. ''Inni namoota muraasa tamsa'ina vaayirasichaa ittisuuf ajaja darbe kanneen cabse kessaati,'' jechuun Obbo Kaayitesin himaniiru. Tatamsa'inni dhukkuba koronaavaayirasii babal'ate jennaan qondaaltonni Ruwaandaa erga gaafa Dilbataa eegalee namuu manaa akka hin baane ajaja jedhu dabarsaniiru. Ruwaandaatti hanga ammaa namoota 40 irratti dhukkubni kuni argameera. Byyattiin namoonni akka manaa hin baane murtiin murteessite garuu ummata biyyattii gara caaluufi gadadoo keessa jiraatu miidheera. Mootummaan immoo namoota akkanaa akka gargaaru ibseera. Gama kaaniin, miidiyaan biyya keessaa Ruwaandaa gaafa Wiixataa akka gabaasetti waldhabdee namni manaa akka hin baanerratti uumameen poolisiin namoota lama ajjeeseera. Poolisiin garuu kana hin mirkaneessine. Dhukkubni addunyaa rakkoo keessa galche koronaavaayirasiin namoota 19,000 caalaa galaafateera.","len":384}
{"id":"oduu-49123916","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49123916","title":"Loltuun Naayijeeriyaa doolaara 41,500 lafaa argee abbaatti deebise guddina argate","summary":"Miseensi Humna Qilleensaa Naayijeeriyaa tokko boorsaa doolaara 41,500 (birr miliyoona 1.1 ol) lafaa argate waan abbaaf deebiseef guddinni sadarkaa lamaa kennamef.","text":"Loltuu Baashir Umar osoo hirriyyoota isaa kan biraa waliin naannoo buufata xiyyaaraa bulchiinsa Kaabaa Kaanootti eegumsarra jiru ture maallaqicha kan lafatti arge. Isaan boodas bilbila qabduu maallaqichaarratti barreeffamee tureen bilbiluun maallaqicha abbaaf deebise. Gocha amanamummaa raawwate kanaanis sadarkaa guddinaa silaa waggoota 10 itti fudhachu danda'u badhaafame. Akkasumas xalayaan galataa kennameefiira. Sirna kaleessa (Kamisa) badhaasni kun kennameefiirratti qondaalli olaanaa Humna Qilleensaa Saadiq Abubakar akka jedhaniitti 'Obbo Umar maallaqicha abbaaf deebisuun naamusa amanamummaa hinbaramin agarsiiseera,'' jedhaniiru. Jalqaba torbaniittis Pirezidantiin biyyattii Muhaammadu Buhaarii ''keessattuu dargaggoonni gocha Umar akka hordofaniif'' waamicha taasisuu isaanii Dubbi Himaan Piresidantichaa eereera. Kana dura biyya Itoophiyaa magaalaa Baahirdaaritti barsiisaan dogongoraan qarshiin miiliyoonni tokko kennamef deebisuun isaanii ni yaadatama.","len":385}
{"id":"oduu-50909682","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50909682","title":"Maanguddoo baankii saamee, kennaa 'Chirstmas' gochuun daandiirra bittimse","summary":"Maanguddoon Koloraadoo baankii saamee karaatti bahee erga maallaqa saame bittimsee fixee kara deemtotaan 'Merry Christmas' jechuun hawwii isaa ibseera.","text":"Maanguddoon adiin areedaa ofirraa qabu guyyyaa wiixataa sa'aa laaqanaatti Baankii Koloraadoo Ispiriingitti argamu 'Academy Bank' jedhamu saamee,achiis ajaa'iba dalage warri ijaan argan miidiyaaleetti himaniiru. ''Baankicha saamee, achiis gadi bahee maallaqicha samiitti ol bittimse'' jechuun namni taatee kana ijaan arge miidiyaa 11 news jedhamutti dubbataniiru. ''Maallaqa saamanii boorsaatti naqatanii bahan erga bittimsanii booda,'Merry Chirstmas! jechuun iyyaa turan'' jedhame. Namni kun maallaqa saame erga bittimse booda naannoo mana daldala bunaa IStaarbaaks takka olii gad erga naanna'anii booda, fuullee isaa taa'uun hanga Poolisiin dhufee isaan to'atutti eegaa turan. Miira ayyaaneffannaatiin namootni daandii kanarraa sosso'aa turan, maallaqa maanguddoon kun bittimsan walitti qabanii baankii saamametti deebisanii galchuun isaanii ammoo ajaa'iba biraa ta'eera. Poolisiin Koloraadoo Ispiriing maanguddoon waggaa 65 kun Deevid Waayin akka jedhaman mirkaneesseera.","len":387}
{"id":"oduu-47140718","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47140718","title":"Narsiin dhukkubsattuu gudeeduun shakkamaniifi boodarra deesse keessaa harka hin qabu jedhan","summary":"Narsiin himannaa dubartii dhukkubsattuu gudeeduufi boodarra deesseen himataman wanta akkanaa hin raawwanne jedhani mana murtiif dhiheessan.","text":"Qondaaltonni akka jedhanitti Naataan Suzerlaand dubartii dhukkubsattu kununsuuf itti gaafatamummaa fudhatee ture Obbo Naataan Suzerlaand, 36, dhukkubsattuu ofiifuu kunuunsa barbaaddu irratti xuxxuqqaa saalaa raawwachuun himataman. Dubartiin umurii 29 waggoota 20'f kilinika Haasiyendaa Arizoonaa Yunaayitid Isteet argamutti yaalamaa turte Muddee darbe osoo hin eegamin dhiira deesse. Qacceen sanyii daa'imaa immoo narsii yeroo dheeraaf ishee kununsaa ture waliin tokko ta'e. Abukaatoon Obbo Suzerlaand Deev Giregaan ripportarootaaf akka dubbatanitti himata Obbo Suzerlaand irratti baname akka mormaniifi qorannoo qaccee sanyii (DNA) addatti hojjechiisuuf akka jedhan himan. Narsiin kun himatame jennaan turtii waggaa jaha booda hojiirraa ari'amuun isaa ni yaadatama. Poolisiin hojjettoota kilinikichaa hunda walitti qabee qorannoo qaccee sanyii (DNA) taasisee ture. Manni murtii dhimma himatamaa kanaa ilaaluuf Bitootessa bultii 19f beellameera.","len":388}
{"id":"oduu-45430399","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45430399","title":"Qondaalli gameeyyii Tiraamp murtee Tiraamp 'gufachiisuuf' hojjetaa jiraachuu himan","summary":"Miseensonni bulchiinsa Tiraamp biyyattin 'daandiirraa akka hinmaqne'' gochuuf murtee pirezidantii Yunaayitid Isteet gufachiisuuf hojjetaa akka jiran qondaalli olaanaa bulchiinsa Tiraamp himan.","text":"Mata duree barreeffamichi barruu New York Times irratti bahe Pirezidantiin biyyatti bitaa mirga osoo hin ilaaliin murteessaa jiru jechuun qondaalli kuni fuula editoriyaalii gaazexaa 'New York Times' jedhamurratti barreessaniiru. Maqaan qondaala kanaas ta'e koorniyaan isaanii dhokateera. Obbo Tiraamp garuu qondaala kana barreessan ''dabooroo'' yeroo jedhan gaazexicha immoo ''sobduu'' jedhaniiru. Gaazexaan barreeffama kana baase immoo waan bulchiinsa Tiraamp keessa adeemaa jiru waan agarsiisuuf maxxansuu keenyatti gammachuu qabna jedheera. Dubbii himtuun isaanii illee barreessichi ''dabeessa'' hojii gad-lakkisu qabudha jedhaniiru. Barreeffamni kun kan bahe erga kitaabni gaazexessaa Bob Wuudwaards qondaaltonni gameeyyii Tiraamp biyya baraaruuf ''fonqolcha bulchiinsaa'' keessa qooda fudhachaa jiraachuu erga himeen booda. Dokimantii pirezidantichi mallatteessuu qaban teessuma irra kaasuun akka hin mallatteessine taasisaa jiraachu hima. Kunis, fonqolchi dhugaa akka ta'e ragaa jalqabaa ta'eera.","len":389}
{"id":"oduu-47222287","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47222287","title":"Filannoo Naayijeeriyaa: Hiriira deeggarsaa Buhaariirratti namootni wal irra bahuun lubbuun namootaa darbe","summary":"Akka hooggantootni naannoo beeksisanitti hiriira deeggarsaa Pireezidanti Buhaariif taasifamerratti waldhidhiibuu mudateen namoonni hedduun wal irra ya'uun lubbuun darbeera.","text":"Istaadiyoomii magaalaa Poort Haarkoortitti namoota kumoota hedduun lakkawamantu argame Balaan kun kan mudate Istaadiyoomii magaala Kibba biyyattiitti argamtu Poort Harkoort jedhamutti erga preezidant Buhaariin haasaa taasisanii boodadha. Naayijeeriiyan Sanbata alanaa filannoo pireezidantummaa gaggeesuuf qopha'aa kan jirtu yoo ta'u Buhaariin marroo lamataaf filatamuuf dorgomuu. Pireezidantii itti aanaa kan turan Atiikuu Abuubakar morkataa Buhaarii isaan jabaa ta'u jedhamerea. Namoonni hedduun balaa kanaan kan miidhaman osoo balbala Istaadiyoomichaa gariin cufaa ta'etti Preezidant Buharii hordofanii bahuuf jedhaniiti. Kan du'aniin alatti namoonni hedduun miidhaman gara hospitaalaatti geeffamaniiru. Miseensonni dhaaba siyaasaa isaanii 'All Progressive Congreess' lakkoofsaa baayyatan balaa kanaan lubbuun darbuus waajirri preezidantichaa beeksiseera. Haa tahu malee filannoo Naayijeeriyaa kana dursuun waajjirra komishinii filannoo biyyittii sadii irra balaan abiddaas gaheera.","len":390}
{"id":"oduu-48845415","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48845415","title":"Ameerikaatti simbirri tamboo xuuxame cuuciishee wayita soortu suuraa kaafamte","summary":"Ameerikaa, qarqara bishaanii Filooriidaatti sanyii simbiraa 'skimmer' jedhamtu otoo haftee tamboo ilmooshi soortu, ogeessa suuraa bineensotaa kaasuun beekamtuun kaafamte.","text":"Ogeettiin suuraa Kaaren Maasoon ji'a darbe iddoo Tiraampaa jedhamuutti ture kan suuraa kana kaafte. Fuula Facebook isheerrattis ''Yoo tamboo xuuxxu, hafteesaa bakketti hin gatiin,'' jechuun barressite. ''Garaa nama nyaatu uumamni kosii namni gatu dandamachuuf qabsotti jiraachuu suuraa mul'isuu jedhe dhaabni UK keessa maadheeffate RSPB jedhamu. Maasoon suura biraas otoo cuuciin haftuu tamboo irraa bobeeffamte baattuu kaafte. Simbirootatti soorata fakkaachuun cuuciisaanii sooru. ''Simbirroonni hedduun waan namni gatuu keessa sooranni jira jedhani keessa barbaadu,'' jedhan dubbi himaan Royal Society for the Protection of Birds (RSPB). ''Waan nama gaddisisuu garuu cuuciisaanii haftee simbirroonni tamboo soorusaaniiti,'' jedhan. ''Uumanni ka dhalli namaa hojjatuun wal baruuf qabsootti jira, bineensota hedduutu kiyyeeffame, waan namni hojjateen du'a. Kosii namni gatuun guuboo ijaarrachusaani argina. Hafteen tamboo kosii qarqara galaanarraa argaman keessaa isaan jalqabaati jedhu kunuunsitoonni naannoo.","len":392}
{"id":"44367218","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/44367218","title":"'Qorannoo sarbama mirga namoomaa tarkanfii itti aanu ta'uu qaba'","summary":"Tarkaanfiin labsii yeroo muddamaa kaasuuf motummaan Itoophiyaa taasiee qorannoo sarbama mirga namoomaatiin hordofamu qaba jedhe dhaabbanni idil-addunyaa Amanastii Intarnaashinaal.","text":"Deebii oduu murtee paarilaamaan Itoophiyaa labsicha kaasuuf har'a dabaree ilaalchisuun ibsa dhaabbatichi baaseen, daarekarri Afriikaa Bahaa, gaanfaafi Gireeti Leeksii Jo'aan Nyaanyuki akka jedhanitti, ''murteen labisicha kaasuuf paarlaamichaan dabarfame sarbama mirga namoomaa biyyattii keessatti hundee gadi faggeefattee tureef tarkaanffii gaariidha,'' jedhaniiru. ''Haa ta'u malee, aangawwoonni Itoophiyaa amma haqa mirkanneessuufi saba mirga namoomaa wayita labsii yeroo muddamaa keessa raawwatamaniif beenyaa kanfalu qabaata. Kunis ajjeechaawwan hinmirkanoofne, dararamaa fi miidhaawwan sukkanneessoo dhala namaarratti raawwataman, akkasumas gochiiwwan miidhoon walfakkaatoon akka itti hindeebineef tarkaanfii murteessaa fudhachu qaba,'' jedhaniiru. Kana malees, ministirri Mummichaa Dr Abiyyi labsii daangeessoo ittiin sagaleen ukkaamsama ture kan akka labsii farra shororkeessummaa fi labsii dhaabbilee miti motummaa fooyyeessuun ykn haquun hawaasaafi eddo saaquuf hojii gaarii hojachu qabas'' jedhaniiru.","len":397}
{"id":"oduu-46623093","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46623093","title":"Waraana Siiriyaa: US loltoota ishee Siiriyaa keessaa baasuufi","summary":"Ameerikaan loltootashee Siiriyaa keessaa baasuuf akka tahe qondaaltota ittisaa biyyattii wabeefachuun miidiyaaleen US gabaasaa jiru.","text":"Yerootti loltoonni bahan ifa hin baane. Teleevizyiniin Ameerikaa CBS jedhamu loltuun Siiriyaa jiru bahuuf hatattamaan karoorfachuu akka qabu ajaji White House irraa bahuu himeera. Pireezidaant Donaald Tiraamp Gareen Islaamaa (IS) mo'amuu himuun sababiin waraana turses kanuma jedhan. Loltoonni 2000 tahan ISIS naannoo Kaaba-baha Siiriyaa akka gadhiisu yoo gargaaran garuu ammas naannoo biyyatti garaagraatti kan hafan jiru. Kana dura qondaalotni Ittisaa biyyatti gareen hidhataa kuni lammata akka hin ijaaramneef achi turuu akka fedhan himamaa ture. Guyyoota muraasaan dura qindoomina idila-addunyaa IS n injifachuuf taasifamu irratti bakka bu'aan addaa pireezidaant Tiraamp Breet Maakgarki '' Loltoonni IS ni badu namni jedhe hin jiru. Namni akkanatti doofa tahe hin jiru. Kanaaf achuma turree naannichatti tasgabbiin akka mirkaneessina. Tiraamp garuu ji'a bitootessaa dhufu kanatti loltoonni US Siiriyaa ''hatattamaan'' gadhiisu jedhan. Waajjirri ittisaa biyyatti Peentaagoon dhimma kanarratti waayyuu hin jenne.","len":398}
{"id":"oduu-43787267","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43787267","title":"Obbo Taayyee Danda'aafi barsiisaa Siyyuum Tashooma hiikaman","summary":"Dubbii himaan biiroo haqaa Oromiyaa Obbo Taayyee Danda'aafi barsiisaan yunivaristii Amboo Obbo Siyyuum Tashooma hiikaman.","text":"Erga hiikamanii booda Obbo Taayyee Danda'an BBC'tti akka dubbatanitti dhimma Mooyyalee irratti miidiyaaleef isa dubbatanif hidhaman. ''Guyyaa 21 Maa'akalaawwii turre. Guyyaa 11 immoo poolisii komishinii Finfinnee keessa turre. Kanuma baha jedhan argine malee akkamitti akka ta'e walii hin beekne.'' Hanga ammaa mana murtiitti akka hin dhihaanne kan himan Obbo Taayyen qorannoon irratti akka hin taasifamneefi komaand postiin hidhamuu isaanii himaniiru. Gama kaanin barsiisaan yunivarsiitii Amboo damee Walisoo jiruufi barreessuun beekaman Siyyuum Tashooma hiikamaniiru. Obbo Siyyuum akka dubbatanitti mana murtiittis dhiyaatani ture. Garuu, himanni adda citee komaand postiin akka ilaalamu ta'uu isaa kan himan barsiisaa Siyyuum, haallii buufata poolisii dhiyeenya keessa turan hamaa ta'u dubbatu. ''Gara ji'a tokko Ma'akalaawwii turre. Guyyoota torban tokko caalanif immoo buufata poolisii sostanyaa jedhamu turre. Haalli buufata sostanyaa jedhamu kanaa jiru, Ma'akalaawwiirra badaa ture.''","len":398}
{"id":"oduu-44882331","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44882331","title":"Aanga'oonni Sudaan Kibbaa aangoo waliif qooduuf","summary":"Pirezedaantiin Sudaan Kibbaa Saalvaa Kiiiriifi dursaan garaa mormituu Reyiik Maachaara aangoo waliin qoodachuuf waliigalteera ga'aniiru.","text":"Aanga'oonni Sudaan Kibbaa bakka Yuweerii Museeveenii jirutti arka walqabataniii Hoggantoonni Sudaan Kibbaa 'walii galan' Akka waldhabdeen humnoota Sudaan Kibbaa kana lamaan gidduutti ture kun akka dhaabbatuuf hojii jarrsummaa hojjetaa kan turan Ministirri Dhimma Allaa Sudaan Al-Dirdiirii Mohaammed Ahimad akka jedhanitti, aanga'oonni kun yeroo muraasa keessatti yaada aangoo waliif qooduu ni murteessu jedhamee eegama. Pirezedaantiin Sudaan Kibbaa Saalvaa Kiiiriifi dursaan garaa mormituu Reyiik Maachaara guutummaatti walii galtee waraana dhaabuu ji'a darbe mallatteessaniiru, ta'us garuu erga waliigaltee sanaatiis walitti bu'insi mullateera. Fincilaan Sudaan Kibbaa 'wal hingalle' Yaadni aangoo waliif qooduu kan amma dhiyaate kun dubartii tokko dabalatee garee warra mormituudhaaf aangoo mootummaa caalaa bal'isuudhaan gara gitoota shaniitti ol-guddateera. Erga walwaraansi biyya sanatti bara 2013 jalqabamee, namoonni miliyoona afurii ol ta'an buqqa'aniiru.","len":399}
{"id":"oduu-52611806","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52611806","title":"Ambaasaaddarri Maaltaa Angelaa Merkeliin Hiitilaritti fakkeessan aangoo gadhiisan","summary":"Ambaasadar Mikaa’el Zaamiit Taabonaa fuula feessbuukii isaa irratti ergaa Angeellaafi Hitilariin wal fakkeessuu maxxansse jedhame.","text":"Filaandiitti Ambaasaadarri Maaltaa erga Chaansilara Jarman Angeellaa Merkeeliin abbaa hirree Adolfi Hitilar waliin wal fakkeesseenii booda aangoo gadhiisuu, midiyaalee biyya keessaa gabaasan. Mikaa’el Zaamiit Bareeffama ergaa isaatinis, ‘‘Waggoota torbaatamii shan dura Hitilariin dhaabneerra. Amma ammoo eenyuutu Angeelaa Merkeeliin dhaabaa laataa? Isheenis abjuu Hitilar fiixaan baafte jirti! Awuurrooppaa ta’ochuudhaan,’’ kan jedhu ture. Maxxansi sunis ergasiin booda haqameera. Ministirri Dhimma Alaa Maaltaa Evariist Baartoloo, Jarman dhiifama dhiifama gaafanne nu fudhatti jechuusaa gaazeexaan Maaltaa ‘Times’ jedhamu gabaaseera. . Mr Baartoloon gaazexeechatti akka himaniitti, battaluma dhubbiichi isaan bira gaheen ambaasaadarichi yaada maxxansee akka haquuf isatu itti hime. Mr Zaamiit Taaboonaa bara 2014 keessa Filaandiitti Ambaasaadar Maaltaa ta’uun kan muudamees, dhimmicha irratti yaada omayyu hinkenniine. Innis mudama siyaasaatiin malee oggummaa dippilomaatummaan kan mudame miti jedhame.","len":399}
{"id":"oduu-52015051","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52015051","title":"Koronaavaayiras: Ruwaandaatti namoonni 17 guyyaa tokkotti Covid-19 irratti argame","summary":"Biyya Ruwaandaa gaafa Dilbataa eegalee tatamsa'ina koronaavaayirasii to'achuuf balbala cufatte keessatti lakkoofsi dhukkubsattootaa dachaan dabale.","text":"Biyyi Ruwaandaa Dilbata darbe eegalee balbala cufatteeti Ministeerri Fayyaa Ruwaandaa akka beeksisetti namoonni 17 biroo irratti dhukkubni addunyaa yaaddesse koronaavaayirasiin irratti argameera. n Lakkoofsi hammanaa guyyaa tokkotti yeroo galmaa'u biyyattiif kan jalqabaati. Biyyattiitti yeroo ammaa namoomnni 36 qabamuu kan mirkaneessite yoo ta'u kuni biyyoota Afrikaa Bahaa keessaa isa olaanaadha. Kanneen 17 qabaman keessaa tokko qofaadha kan biyya keessatti qabame. Sagal kan ta'an Biyyoota Arabaa Gamtoomanii (UAE) irraa, sadii Keeniyaa, lama Ameerikaa akkasumas tokko Kuwaataar irraa akka ta'e Ministeerri Fayyaa biyyattii himeera. Ruwaandaan gaafa Dilbataa eegalee balbala cufatteetti. Biyyoota Sahaaraa gadii keessaa biyyi jalqabaa kana murteessites Ruwaandaadha. Baha Afrikaa keessatti Keeniyaa, Tanzaaniyaa, Yugaandaafi Itoophiyaan namoonni dhukkuba koronaavaayirasiin qabaman akka jiran mirkaneessaiiru. Hanga yoonaa kan hin gabaasne Burundiifi Sudaan Kibbaa qofaadha.","len":400}
{"id":"oduu-46176320","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46176320","title":"Alii Bongoo: Pirezidantiin Gaabon 'haalaan dhukkubsatan garuu itti furaa jira'","summary":"Pirezidantiin Gaabon Alii Bongoo dhukkubsataniiru garuu itti wayyaa'aa jira jechuun dubbii himaan isaanii dubbatan.","text":"Pirezidantiin Gaabon Sa'uudi Arabiyaatti yaalamaa jiru Torban muraasa booda waa'ee dhukkuba isaanii qondaalli mootummaa yeroo dubbatu kuni kan duraati. Oduun hin mirkanoofnen pirezidantichi dhukkuba 'stroke' jedhamu dhukkubsataa jiru jedhamaa ture. Ji'a darbe waan dhukkubni dadhabseef Sa'uudi Arabiyaatti yaalamaa jiru jedhamee ibsamee ture. Dubbii himaan isaanii Ike Niguwoni Obbo Bongoon ''waan dhukkubsatan irraa bayyanataa jiru'' jedhaniiru. Dubbii isaaniin waa'ee dhukkuba isaan qabeera jedhame waan dubbatan hin qaban. Ali Bongoon abbaa isaanii Omaar Bongoo waggaa 40'f biyya bulchan bara 2009 bakka bu'un ture pirezidantii biyyattii ta'un kan muudaman. Filannoo bara 2016 waldhabdee fi walhimachuun itti baay'ateetti xiqqoof irra-aanan. Ji'a kana osoo isaan mana yaalaa jiranii immoo hogganaan paartii mormituu Jiyaan ping filannoon irra-aanuu isaanii dubbatani ture. Gaafa Jimaataa Ministirri Muummee Gaabon yeroof pirezidantii ta'un haa muudaman jedhe gaazexaan biyyatti barreesse jennaan ji'a sadiif akka cufamu ta'eera.","len":407}
{"id":"oduu-42071788","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42071788","title":"Pirezidant Mugaabeen aangoo 'gadi dhiisan'","summary":"Pireezidantiin Zimbaabwee Roobart Mugaabeen aangoo gadi dhiisuu isaanii afa-yaa'iin paarlaamaa Zimbaabwee Jaakoob Mudeendaa himan.","text":"Roobart Mugaabeen aangoo gadi dhiisan Xalayaan Roobart Mugaabeen barreessan, fedhii isaaniin murtee kanarra gahuu isaanii mul'isa jechuun rooyitars gabaaseera. Murteen kun kan ifa ta'e seera baastonni biyyattii paarlaamaa keessatti adeemsa aangoo irraa buufamuu isaanii irratti osoo walfalmaa jiraniiti. Humni waraanaa torbee darbe keessa biyyattii haa to'atuyyuu malee, Mugaabeen aangoo gadi hin dhiisu jechuun rincicaa turan. Roobart Mugaabeen erga bara 1980 as waggoota 37'f pireezidantii biyyattii ta'uun hogganaa turan. Lammiileen biyyattii magaalaa Haraaree keessatti gammachuu itti dhagaa'ame ibsataa jiru. Bara hoggansa isaanii diingadeen biyyattii kufaatii guddaaf saaxilamee jira. Lammiileen biyyattii hedduun jiddigaleessaan bara 1980 kan turan caalaa %15'n hiyyoomaniiru. Pirezidanticha aangoo irraa buusuun kan eegalame torbe erga isaan itti aanaa isaanii aangoo irraa ari'anii booda. Kunis namoota hedduu biratti haadha warraa isaanii gara aangootti fiduuf akka karaa ciruutti fudhatame.","len":408}
{"id":"oduu-51254166","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51254166","title":"Dhaabbanni tola-ooltummaa 'French Christain' jedhamu hojjattoonni kiyya afur Baagdaad keessatti badaniiru jedhe","summary":"Hojjattoonni dhaabata tola-ooltummaa French Christain' jedhamu afur Iraaq'tti achi buuteensaanii dhabameera. Qondaltoonni biyyoota lamaanii qorannoo jalqabuusaanii dhabbatichi ibseera.","text":"Dhaabbanni 'French Christain' akka jedhetti hojjattoonni isaa lammiilee Faransaay sadiifi Iraaq tokko yeroo dhumaatiif gaafa Wixataa Baagdaad keessatti mul'atan jedha. Dhaabbatichi hamma ammaatti hojjattota baasisuuf gaaffii maallaqa kaffalaa jedhu hin gaafatmne jedha. Baduun hojjattoota kanniin yeroo biyyatti rakkoo keessa jirtu mudate. Jeneraalli Iraaq haleellaa Ameerikaa raawwatteen ji'a kana keessa Baagdaad'tti ajjeefame. Abbootiin seeraafi mormiitoonni loltoonni biyyoota biroo biyyasaanii keessaa akka bahan gaafataa jiru. Dhaabbatichi akka jedhetti hojjattoonni afur kunneen viizaasaanii haaromsuufi dhaabbaticha qondaltota waliin ta'uun galmeessuuf Baagdaad turan jedhe. Dhaabbatichi hojjattoota badan afran \"hojjattoota muxannoo qaban, fayyummaa gaarii keessa kan jiraniifi iddoo rakkoon jirutti namoota hojjataniidha\" jechuun ibseera. Eenyummaan namoota kanneenii hamma ammatti ifa hin godhamne. Dhaabbanni kun akka jedhetti Kirstaanota Baha Giddu Galeessa jiran gargaaruuf kan kaayyefate yoo ta'u eega bara 2014 Iraaq keessatti hojjataa jira.","len":412}
{"id":"oduu-52059586","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52059586","title":"Koronaavaayirasii: Balaa tiraafikaa barattoota yunivarsiitii maatiitti galaa jiran irratti dhaqqaben '2 du'an'","summary":"Balaa tiraafikaa barattoota yunivarsiitiileen cufamnaan maatiitti galaa jiran irratti dhaqqabeen barattoonni lama du'un gabaafame.","text":"Balaan tiraafikaa kuni barattoota yunivarsiitii Waachaamoo maatii isaanii gara Kibba Gondar jiranitti imalaa jiran irratti dhaqqabe. Miidiyaan Naannoo Amaaraa akka gabaasetti balaan kuni Naannoo Amaaraa Godina Gojjam Bahaa Aanaa Dajanitti mudate. Balaan konkolaataa halkan sa'aatii 8:00 irratti gahu kan gabaafame yoo ta'u barattoonni 22 biroo immoo miidhaan salphaafi cimaa irra gaheera jedhameera., Kanneen balaan irra gahe hospitaala naannichatti argamu seenaniiru. Mootummaan Itophiyaa sababa sodaa dhukkuba koronaavaayirasiif jecha barattoonni maatiitti akka galan murtesseera. Duraan garuu achuma keessa akka turan erga murtaa'e booda sababoota garaa garaan akka murteen kuni jijjiiramu ta'e. Sababni balaa kanaa qoratamaa akka jiru poolisii waabeffachuun miidiyaan naannichaa gabaaseera. Dhukkuba addunyaa yaaddesse, koronaavaayirasiin, Itoophiyaatti namni lubbuu dhabe jiraatuu baatus namoonni 12 qabamaniiru. Tatamsa'ina isaa to'achuufis manneen barnootaa cufuu, daangaa cufuufi kanneen hidhaman keessaa muraasni akka hiikaman ta'eera.","len":415}
{"id":"oduu-45649851","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45649851","title":"Obaang Metoon: ''Rakkoon Gambeellaa bubbuleera, ta'ulleen deebii tokkollee hin arganne,''","summary":"Walitti bu'insa magaalaa Gambeellaatti dheengadda uumameen namoonni sagal lubbuun darbuufi 21 ammoo midhaan irra ga'uu hojii mirga namoomaan kan beekamu Obbo Obaang Metoo BBC'tti hime.","text":"Namoonni Gaambeellaatti lubbuu dhaban Obbo Obaang \"dargaggoonni kunneen kan du'an rasaasa humnoota nageenyaan itti dhukaafameeni'', jedhu. Jiraataan magaalaa Gambeellaa Gaatwiich Gaalwaak jedhamu waldhabdeen kuni okkara dargaggoota saba Anyuwaakiifi Nuwer gidduutti uumame jedha. Obbo Obaang garuu gaaffiin dargaggootaa gaaffii bulchiinsa gaariiti jedhu. ''Rakkoon Gambeellaa bubbuleera. Haata'u malee, deebii tokkollee hin arganne,'' jedha Obaang Metoon. Erga ministeerri muummee dhufani asis Gambeellaatti wanti haaraa hinjiru jechuun BBC'tti himaniiru. Jiraattonni magaalaa Gambeellaa gaaffii kana qabatanii hiriira kan ba'an Wixata darbe ture jechuun dubbata Obaang. ''Dargaggoonni karaa naga qabeessa ta'een ture kan gaaffii isaanii dhiyeessaa turan. Gommaa tokko gubuurraa kan hafe namni ulee qabatellee hin turre, dhagaallee hin darbanne,\" jechuun ibsan. Isaan booda ture qaamoleen nageenyaa namoota hiriira nagaarra turan kanatti kan dhukaasuu jalqaban jedhu. Dhimma kana irratti qondaaltota mootummaa gaafachuuf yaaliin taasifne hin milkoofne.","len":418}
{"id":"44573659","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/44573659","title":"Ministirri Mummichaa Dr Abiy hiriira deegarsaa irratti hirmaachuf","summary":"Ministirri Mummichaa Itoophiyaa Dr Abiy Ahimad hiriira deegarsaa guyyaa Sanbataa Magaalaa Finfinneetti gaggeefamu irratti akka argaman dhagahame.","text":"Minisirri mummee Itoophiyaa erga gara aangootti dhufanii kaasanii jijjirama gama hedduun taasisaniif deeggarsaa deegaruufi beekamtii kennu kaayyeefachuun guyyaa boru Sanbata hiriirri magaalaa guddoo biyyattii Finfinneetti hiriiri gaggeefamuuuf. Ministirri Ittigaafatamaan Waajjira Dhimmoota Komunikeshinii motummaa obbo Ahimad Shide akka ibsanitti Ministirri Mummee Dr Abiy akka hiriiricharratti hirmaataniif waan affeeramaniif hirmaachuun haasawa ni taasisu. Kaayyoon hiririchaa inni guddaan jijjirama biyyattii keessatti uumamaa jiru deegaruufi beekamtii kennuudha jedhaniitu. Kanaafuu lammiilee Itoophiyaa garaa garummaa malee isaan maddii hiriirusaanii mirkanneessuuf kan hirmaatan akka ta'u eegama. Koreen qindeessaa hiriira kanaas nageenya walitti fufaa biyyattii mulisuuf lammiilee hundi irratti qooda akka fudhataniif gaafachuunsaani ni yaadatama. Hiriirri kunis Sanbata boru sa'aa tokko irraa eegaluun addabaabayi Masqalaatti akka gaggeefamuu fi jiraattoota magaalattii maleess jiraattoonni naannawaatti argaman illee akka irratti qooda fudhatan eeggama.","len":420}
{"id":"oduu-50178783","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50178783","title":"Taanzaaniyaa: Hojjetoota Chaayinaa 'suuta hojjettu' jechuun to'annoo jala oolchite","summary":"Aanga'oonni Taanzaaniyaa magaalaa Dar es Salaamitti hojjeettoota lammiilee Chaayinaa afur hojii mootummaan qacaraman yeroon xumuruu waan hafaniif to'anno jala olchan.","text":"Dhirooti lamaafi dubartiin tokko kunneen dhaabota lamaan daandii fi jallisii roobaan badee ture akka hojjetaniif ture kan qacaramani. Haalli kun hojiin naannichaa akka dhaabatuu fi magaalaa irraa sa'aatii hedduuf akka addaan citu taasiseera. Jarreen kana to'annoo jala olchuun ajaja bulchaa Dar es Salaam Powuul Makondaa ta'uufi \"warra kaaniifis fakkeenya akka ta'uuf\" akka godhame barreessaan olaanaa naannichaa Abuubakar Kuneenge dubbachuu AFP'tu gabaase. Namootni afran \"galgala yeroo hunda wajjira poolisii buluun ganama ganama ammoo lafa hojii dhaquun to'achuu kan itti fufan hanga Obbo Makondaan hojiin kun saffisa sirriin deemaa jiraachuu isaa murteessanitti,\" jechuun Abuubakar Kunengee dubbataniiru. Dabalataanis, hojiin kun kan hawaasicha gargaaru waan ta'eefi \"namoota waliigaltee hojii kabajuu hin dandeenye Dar es Salaam keessatti iddoo hin qaban,\" jedhaniiru. Bulchiinsi Pirezdaant Joon Magufulii waligaltee hojii biyyoota biraa wajjiin godhan sirrii ykn kan nama hin quubsine yoo ta'e murtee deebisanii sirreessu ykn ammoo waligaltiicha diiguun beekama.","len":420}
{"id":"oduu-41614670","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41614670","title":"Tamasgan har'a hiikama jedhamee eegamus, osoo hin ta'in hafeera","summary":"Gaazexeessaan Tamasgan Dassaaleny hidhaa waggoota sadii itti murtaa'e xumurus, bulchiinsi mana amala sirreessaa Baatuu hin hiiku jechuusaa obboleessi isaa BBCtti himeera.","text":"Hidhaan waggoota sadii Gaazexeessaa kanaa Jimaata (Onkololeessa 3) kan xumurame haa ta'u malee, manni amala sirreessaa Baatuu gadhiisuuf fedhii dhabuusaatiin, gara Finfinnee deebi'aa jirachuusaanii obboleessi isaa Taarikuu Dassaaleny dubbateera. ''Kaleessa (Kamisa) bulchiinsa amala sirreeffamtootaa seenee, yoom akka hiikamu gaafadheen ture. Namni achi jiru tokkos, har'a akka hiikamu naaf mirkaneessee ture. Anis waan yeroosaa xumureef ni hiikama jedhee amanee ture.'' jedha Taarikuun. Kana malees, isaa fi hiriyoonni Tamasgan biroo isa dubbisuuf ennaa deemanitti, haala hinbaramneen loltoota saddeetiin marfamee turuusaas obboleessisaa nutti himeera. Turtii isa waliiniinis, ''Gadhiifamuu qabullee, akka kun hintaane natti himaniiru. Maaliif akka kun ta'es hinbeeku.'' jechuun Tamsagan itti himeera. Haadhaafi maatiin akkasumas hiriyoonni isaa hiikamuusaa guddoo eeganii turan. Barreeffamoonni wayita mana hidhaa keessa tureefi yeroo kaan barreesse walitti qabamuun mataduree Afaan Amaaraa ''Gizee Lakulluu'' jedhuun maxxanfameera.","len":424}
{"id":"oduu-46983574","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46983574","title":"Mariin araaraa mootummaafi ABO gidduutti magaalaa Ambootti taasifamaa jira","summary":"Mariin araaraa guyyaa har'aa Gumiin Abbootii Gadaafi Yunivarsiitiin Amboo waliin ta'un qopheessan galma yunivarsiitii Amboo keessatti taasifamaa jira.","text":"Marii araaraa Kibxata darbe giddu gala aadaa Oromoo Finfinneetti taasifame Sagantaa kana irratti araara mootummaafi ABO'n irra gahan Walitti Qabaan Gumii Abbootii Gadaa fi Abbaa Gadaan duraanii Bayyanaa Sambatoo ni dhiheessu. Miseensa koree dhimma araaraa hordofu kan ta'an Dareektarri Olaanaa OMN akkasumas xiinxalaan siyaasaa Obbo Jawaar mohaammad immoo sagantaafi karoora koree teknikaa gaafa Kibxataa filatame hirmaattotaaf ni dhiheessu. Hirmaattonni koree keessaa walitti dhufan, hayyuulee akkasumas jiraattonni magaalaa Amboo bakka argamanitti immoo waan dhihaate irratti mariin adeemsa araaraa ni taasifama. Sangaan araaraa kan qalamu yoo ta'u hoggantoota mootummaa dabalatee hayyu duree ABO akkasumas hogantoonni paartilee biroo argamaniiru. Kibxata darbe marii araaraa Gumiin Abbootii Gadaa fi Haadholii Siiqqee magaalaa Finfinnee keessatti qopheessaniin qaamoleen lamaan araara buusuuf waligaluu isaanii ibsaniiru. Koreen abbootii gadaaf haadha siinqee, hayyuulee fi bakka bu'oota dhaabbilee lamaanii of keessatti qabate fi miseensota waliigalaa 71 qabus hundaa'uun ni yaadatama.","len":428}
{"id":"oduu-46218076","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46218076","title":"Waldhabdee hojjettuu Waayit Haawusiifi Giftii Duree taa'umsaa xiyyaara keessatti uumame hojiirraa hariisisuu geessise","summary":"Gorsituun Itti-aantuu Nageenya Biyyaalesaa Waayit Haawus Miraa Rikaardel Giiftii Duree Yunaayitid Isteet Melaaniyaa Tiraamp waliin waldhabani jennaan aangoo gad-lakkisan.","text":"Miraa Rikaardel (bitaa) fi Melaaniyaa Tiraamp (right) Dubbii himtuun Waayit Haawus akka jedhanitti Aadde Miraan masaraa keessaa gadhiisanis bulchiinsuma Tiraamp keessa hojjetu. Torban kana, ''Aadde Rikaardel kabaja Waayit Haawus keessatti tajaajiluu hinqabani,'' jechuun Melaaniyaa Tiraamp dubbataniiru. Lamman isaanii ji'a darbe imala gara Afrikaa taasifame irratti waldhabani jedhame. Dubbii himtuun Waayit Haawus Aadde Rikaardel 'Pirezidantii bira dhaabbachuu itti fufu' jedhaniiru. Turtii ABC waliin taasisaniin Giiiftiin Duree immoo namoota hin amanne akka qaban dubbatani ture. Miidiyaaleen Yunaayitid Isteet torban kana akka gabaasanitti, lamman isaanii toora xiyyaara Meelaniyaa keessa ta'an irratti waldhabani. Gaazexaan 'The Wall Street Journal' jedhamu ''oduuwwan hamaa'' Giiftii dureefi hojjettoota ishee duuba Aadde Rikaardel akka keessaa qabdu Melaaniyaan himani ture. Minsitira Ittisaa US Jemis Maatis waliin illee akka waldhabaa turan gaazexaan kuni himeera. Aadde Rikaardel waggoota dheeraaf mootummaa Yunaayitid Isteet keessatti hojjetaa jiru.","len":428}
{"id":"oduu-48508782","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48508782","title":"Jay-Z 'n 'raapperii biliyeenara isa jalqabaa' ta'e","summary":"Akaakuu sirbaa hip-hop jedhamuun kan beekamuufi abbaan manaa sirbituu beekamtuu Biyoonsee Jay-Z'n invastimantii fi kuusaa qabeenyaa bifa gara graa keessatti qabuun tarree biliyeenaraatti galmaa'eera.","text":"Jay-Z fi Beyonce Akka barruun maqaa dureessota addunyaa tarreessuun beekamu Forbes baasetti Jay-Z'n amma seera qabeessaan biliyeenaraa ta'uun galmaa'eera. Maddawwan qabeenya isaa muuziqaa, qabeenya, faashiniifi invarstimantii ijaarsaafi tiraansipoortii irratti qabuun akka ta'es himameera. Akka barruun kun tilmaametti qabeenyi nama kanaa Dolaara Biliyoona 1 guuteera. Akka Forbes jedhutti taanaan abbaan manaa Biyoonsee kun kan milkaa'uu danda'eef biraandota muuziqaa jiran deggeruu caalaa biraandota ofiin uumuudhaan. Jay-Z'n bakka Shawun Karter jedhamutti dhalatee Niiwuu Yoorkitti ammoo guddate. Kan inni beekamtii jalqaba argates bara 1996 albeema isaa 'Reasonable Doubt' jedhamuun ture. Albeemiin isaa kan bara 2001 The Blueprint jedhamus beekamtii isaa hedduu dabaleeraa. Jay-Z amma umuriin isaa ganna 49 ta'eera. Tokkoo tokkoon maddawwan qabeenya isaa: Haati warraa isaa Biyoonseenis qabeenya Dolaara miliyoona 335 qabaachuun tarree warra dureeyyii keessa jirti. Jay-Z'n fuula duraa barruu Forbes irratti dureessota addunyaa kanaa warra akka Warren Buffet waliin mula'teera.","len":433}
{"id":"oduu-47067618","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47067618","title":"Daangaa US fi Meeksikoorratti dawaan dhoksaan oomishamaa ture hedduun qabame","summary":"Dhaabbati Eegumsa Daangaa fi Gumuruukaa Yuunaayitid Isteetis gosa qorichaa sammuu namaa hadoochuun isa balaafamaadha jedhame 'fentanyl' daangaa Meeksikoorratti qabuusaa beeksissera.","text":"Dawaan 'Fentanyl' jedhamu qoricha sammuu namaa hadoochi isa hamaadha Qaamoleen Nageenyaa Daangaa US-Meeksikoo irratti dawaa sammuu namaa hadoochaan akkasumallee si'eessan kan 'fentanyl' jedhamu kiilogiraama 114 fi kan 'methamphetamine' jedhamu ammoo kiilogiraama 177 qabuusaanii beeksisaniiru. Fulaa sakatta'iinsaa daangaa Araayizoonaa- Meeksikoo irratti ajajaa kan ta'an Michael Humphries ''daakuu fakkeessanii konkolaataa fe'umsaa guddaa keessatti qoricha fe'aa turan''jedhan. Konkolaachisaan Meeksikoo keessaa qoricha fe'ee ba'es to'annoo seeraa jala ooleera, daddabarsa qorichoota seeraan alaatiinis himati irratti banameera jedhan. Akka Obbo Humphries jedhanitti qorichi gosa 'fentanyl' kan isaan to'annoo jala oolchan muraasni isheellee balaa guddaa namarraan waan geessistuuf, daddabarsi qoricha kanaa akka waan gabaa gurraachaarratti doolaara miiliyoona 3.5 dhabaniitti ilaalama. Ragaan giddu gala to'annoo dhibee kan Yuunaayitid Isteetis akka mul'isutti qorichi gosa 'fentanyl' dhoksaadhaan hawaasa keessa tamsa'uusaatiin bara 2016 keessa lubbuun namoota 18,000 darbeera.","len":437}
{"id":"oduu-46535965","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46535965","title":"Tereezaa Meey aangoorra turuufi dhiisuu murteesuuf sagaleen kennamuuf","summary":"Ministirri Mummee Biritaaniyaa Teereezaa Meey aangoo isheerra turuufi dhiisuu murteessuuf miseensoota paarlaamaatiin sagalee itti kennamuuf.","text":"Miseensoonni paarlaamaa warra paartii 'Conservative' har'a aangoo Teereezaa irrati sagalee ni kannu jedhamee eegama. Garuu Aaddee Teereezaan kenniinsa sagalee kana ''Waanan argadhe hundaa nandorgoma\" jechuun dhaataniiru. Kana malees ministirri mummee haaraawaan filannoo ''Bireegziit tursiisuu ykn siriiyyuu dhaabuu'' mudachuu danda'a jechuun akeekachiiftee jirti. Garuu irra jirreessi miseensa paarlaamaa warra Tory ifatti kenniinsa sagaleetiin akka mummee ministiraa deeggaran himaa kan jiran yoo ta'u, haalli kenniinsa sagalee dhoksaatti waan ta'eef bu'aasaa dafanii baruun rakkisaa ta'a. Haata'u malee bu'aan sagalee kanaas hanga danda'ameen akkuma keenninsi sagalee xumurameen dafee ifa akka taasifamu eegama. Aaddee Terezzaanis osoo kenninsi sagalee hineegalamiin dura miseensoota paarlaamaa warra Conservative tiif haasaa akka taasistu eegama. Dubbi himaan paartichaa akka jedhanittis gareen ergaan haasawa ishee kunis kenniinsi sagalee ''waa'ee eenyutuu gara filannoo itti aanuutti paarticha oggana kan jedhu'' osoo hintaane, waa'ee yeroo kun jijjiramaaf yeroo sirriidhaa kan jedhu ta'a jedheera.","len":437}
{"id":"oduu-46354614","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46354614","title":"Awustiraaliyaatti paayileetiin osoo rafuu xiyyaara oofaa ture bakka deemu darbee dammaqe","summary":"Awustiraaliyaatti xaiyyaarri xiqqoon imala irra turte Km50 oliin bakka gahumsa ishee darbitee deemte.","text":"Xiyyaarittiin Denvoortii ka'uun balali'aa turte To'attotni dhimma balalii akka jedhanitti paayileetii xiyyaarittitu hirribaan qabamee osoo muguu darbanii deeman jedhan. Xiyyaarittii keessa paayileettiin qofti kan ture yoo tahu Deenvoorti irraa gara iddoola Tasmaaniyaa jiruu King Island jedhamuutti deemaa ture. Qondaaltotni dhimmicha qorataa turan akkamiin hirriba keessaa dammaqee nagaatiin xiyyaarittii akka qubachiise ilaalchisee homaa hin jenne. Xiyyaara xiqqoo PA-31 jedhamtu kana qabatee kan imalaa ture Km240 fageenya tahu yoo tahu kana irra Km 46 darbuun balali'aa ture yeroo dammaqu. Xiyyaara hojiin ala ta'e gara hoteelaatti geeddarame Ogeessi Ayiveeshinii Neeyil Haansifoordi Awustiraaliyaan dadhabbii paayileetotaa ilaalchisee seera cimaa qabdi jedhe. Adunyaa irratti iyyuu dadhabbii akkasii keessa tahee namni kamiyyuu gara balaliitti kan galu hin jiru jedhan. Paayileetichis dhimmicha irratti gaafatamee booda kan ibsamu yoo tahu bara darbes xiyyaarri tokko Meelboorni irraa gara iddoola King Island jedhamuutti osoo balali'aa jirtuu caccabuun namootni shan du'aniiru.","len":438}
{"id":"oduu-51432671","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51432671","title":"Godaantota: UK keessatti Kaffaltiin godaantotaa gadi bu'uuf","summary":"Ministirri Muummee UK Booriis Joonsan yaa'ii kaabinee Jimaata dhufu gaggeessuuf jedhanirratti kaffaltii godaantotaa irratti rifoormii taasisuuf jiru.","text":"Rifoormiin kun ka'umsa kaffaltii godaantotaa kan hir'isu ta'uu gamanumaan wantoonni akeekan jiru. Yeroo amma godaantonni baratan kanneen Gamtaa Awurooppaa alaa dhufaniif kaffaltiin ka'umsaa paawondii 30,000. Dhiyeenya gamticha keessaa kan baate UK'n ammoo kaffaltii ka'umsaa kana gara paawondii 25,600'tti hir'isuuf jetti. Yeroon ce'umsaa UK'n Gamtaa Awurooppaa keessaa ba'uuf qabdu Muddee dhufu gaafa guyyaa 31,2020 xumuramnaan seerri kaffaltii godaantotaa hir'isuu kun kanneen Gamticha keessaa gara UK godaanan irrattis ni hojjeta. Godaantonni gara UK seenan qabxii barnootaa fi dandeettii afaan ingilizii irratti hundaa'uun akka ta'e akeeka, karoorri haaraan kun. Karoorri kun imaammata dhimma godaantotaa irratti ji'a darbe keessa Koreen Dhimma Godaantotaa UK yaada dhiyeesse hordofuun hojiitti hiikamuuf jedhaa jira. Koreen kun imaammata walxaxaa dhimma godaantotaarratti UKn qabdu qeeqee ture. Ministirri Muummee biyyattii tibba darbe wayita duula na filadhaa gaggeessaa turanitti godaantota qabxii barnootaarratti hundaa'uun kan fudhatan ta'uu ibsanii turan.","len":440}
{"id":"oduu-50217365","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50217365","title":"Ajjeechaa Abu Bakar al - Bagdaadii: Waraanni Ameerikaa namoonni lama hidhamuu beeksise","summary":"Haleellaa Yunaayitid Isteet hoogganaa garee IS irratti yeroo taasiste achumaan namoota lama qabachuu ishee Rayyaan Ittisaa Ameerikaa beeksise.","text":"Namoonni kuni eenyummaan isaanii ibsamuu baatus haala gaariirra jiru jedhameera. Qondaalli olaanaa waraana Ameerikaa Janaraal Maark Miiley reeffi Abu Bakar al-Bagdaadii akka fuudhamee jiruufi viidiiyoo reeffa isaa agarsiisuuf karoorri qabame akka hin jirre ibsaniiru. Yeroo haleellaa Ameerikaan Iraaqitti taasifte Baagdaadiin of ajjeesuu isaa Ameerikaan ibsiteetti. Duratti garuu Pirezidant Tiraamp viidiyoon yeroo haleellaan taasifamu agarsiisu xiqqoo gadhiifamuu mala jedhanii turan. Gaaf Dilbataa Pirezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp hogganaan garee IS erga saroota waraanaa biyyattiin qabamee booda of ajjeesuu isaa ibsuun isaanii ni yaadatama. Haleellaa al- Bagdaadii irratti taasifame irratti gama Ameerikaan namni du'e akka hin jirre kan ibsame yoo ta'u sareen Bagdaadii harkisaa ture tokko garuu miidhamuu himteetti. Janaraal Miiley lafa boba'aa kan garee IS Ameerikaan akka to'attu himaniiru. Obbo Tiraamp ibsa gaafa Wiixataa kennaniin Ameerikaan boba'aa to'atame keessaa hamma tokko akka fudhattu beeksisanis qeeqxonni garuu seera idil-addunyaa cabsa jechuun qeequ.","len":441}
{"id":"oduu-46464261","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46464261","title":"Hoggantuun Huawei Meng Wanzhou Kaanaadaatti to'annoo jala oolte","summary":"Intalli nama warshaa bilbilaa Chaayinaa 'HUWAEI' hundeessee Kaanaadaatti to'annoo jala oltee, yakka rawwatameef itti gaafatamuuf Ameerikaatti dabarsamtee kennamuuf jirti.","text":"Meng Wanzhou imala xiyyaaraa ishee utuu geeddaruutti utuu jirtu Vankuuvar keessatti to'annoo jala oltee. Hoggantuu damee Faayinaansii 'HUWAEI' kan taate Meng Wanzhou, Mudde 1 Vankoovar keessatti to'annoo jala oltee. Maaliif akka to'atamte odeefannoon quubsa hin laatamne, Ameerikaan garuu qoqqobbii Iraan irra jiru cabsaniiru jechuun 'Huawei' qorachaa turteetti. Imbaasiin Chaayinaa Kaanaadaatti argamu gochaa kana mormuun, akka isheen gadi lakkifamtu gaafateera. 'Huewei' himmannaa itti dhiyaate kanaratti odeefannoo xiqqoo qofa akka qabuufi \"Aadde Meng yakkaa tokkollee hojjechuu ishee akka quba hin qabne\" ibseera. Ministeerii Haqaa Kaanaadaa \"Ameerikaan akka barbaadamaa jirtuufi mirga wabii gaafachuuf Jimaatatti beellamni kennameeraaf\" jedha. Meng Wanzhou imala xiyyaaraa ishee utuu geeddaruutti jirtuu akka to'annoo jala olte 'Huawei'n kan dubbate. Kaanaadaan lammii Chaayinaa kan to'annoo jala olchite fedhii Ameerikaatiin malee \"seeraa Ameerikaa ykn Kaanaadaa waan cabsite miti\" jechuun Imbaasiin Chaayinaa, Kaanaadaatti argamu ibsa laateera.","len":442}
{"id":"oduu-44831569","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44831569","title":"Itiyoo-Ertiraa: Hacaaluun simannaa Pireezidant Isaayyaas irratti 'ni geerara'","summary":"Sagantaa simannaa jila Ertiraa pirezidantii biyyattii Isaayyaas Afawarqiin durfamu simachuuf qophaa'u irratti akka geeraru weellisaa Hacaaluu Hundeessaan hime.","text":"Hacaaluun BBC'tti akka himetti xalayaan waamichaa waajjiira Ministira Muummee biraa isa dhaqqabe. ''Ummata safuu fi safeeffannaa beeku jalatti guddadhe waan ta'ef keessummaa simachuun aadaa keenya. Kanaafis, kabaji guddaan natti dhagahama.'' Weelluu gaafa Dilbataa galma Miliniyeemiitti dhiheessuufis qophaa'aa akka jiru kan hime. ''Ammaaf jirraa kan jedhu nan sirba. Tarii geeraruu nan danda'a.'' Haa ta'u malee, waan jedhee geeraru himuu hin feene. Weellistoonni Oromoo simannaaf waamamuun isaanii gaarii akka taheefi yeroo dheeraaf Oromoon bakka maluuf waan hin argatiinif qabsaa'aa turre jedheera. Yeroo waraana Itoophiyaa fi Ertiraa wallee isaan ummata kakaasaa kan ture Geetaachaw H\/Maariyaamillee sagantaa kana irratti weellisuuf qophaa'aa jira. ''Namni ollaa isaa waliin jaalala hin qabaanne yoomu mana isaa keessa jaalala hin qabaatu. Namni mana isaa hin araarfanne ala araarsuu hin danda'u.'' Ammaan achi Ertiraa dhaqee weellisuuf yaada akka qabullee himeera. Isaan alatti Ali Birraa dabalatee weellistoonni hedduu sagantaa Dilbata waaree booda galma barkumee qophaa'e irratti ni weellisu.","len":444}
{"id":"oduu-52245379","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52245379","title":"Iboolaan deebi'ee Rippablika Dimookiraatawaa Kongootti mul'ate","summary":"Rippablika Dimookiraatawaa Kongootti (DRC) dhukkubni Iboolaa deebi'ee dhalate.","text":"Iboolaan dhukkuba vaayiresiitiin dhufudha Dhukkubni kuni yeroo addunyaan koronaavaayirasiin dhiphate jirutti deebi'ee ka'un isaa dhagahame. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) akka beeksisetti turtii guyyoota 52 booda namni dhukkuba kanaan qabame argameera. Silaa dhaabbatichi akka jedhetti guyyoota lama booda gaafa Wiixataa dhukkubni kuni badeera jedhee labsuuf ture. Kanaanis, abdiin duratti horatan rakkoo godhateera. Daarektarri Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adihaanom lakkoofsi namoota Iboolaan qabamanii dabaluu akka malu himaniiru. Dhukkuba biyyoota Lixa Afrikaa balaa hamaa irraan geessise kanaan namoonni kumaan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru. Ragaa jirun erga waggaa lamatti siqu dura dhukkubichi Rippablika Dimookiraatawaa Kongoo keesa jiraachuun himame as biyyattiitti namoonni 3,400 qabamanii 2,200 immoo lubbuu dhabaniiru. Qondaaltonni biyyattii silaa dhukkubni kuni badeera jedhanii yaadanii turani Iboolaa, koronaavaayirasiifi gifiria to'achuuf hojjechuurratti itti fufu. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas hojii kanaan akka isaan gargaaru hime. Iboolaa: Dhukkubni kun maalif deddeebi'ee dhufaa?","len":447}
{"id":"oduu-45179383","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45179383","title":"Sudaan Kibbaa hojjettoota gargaarsaaf 'daran hamtuudha' jedhamte","summary":"Akka Dhaabbanni Dhimma Baqattootaa Noorway (NRC) jedhutti Sudaan Kibbaa waggoota sadan darban walitti aansuudhaan addunyaarratti biyya rakkoon waldhabdeen hamaan keessatti mullatu ta'uun jalqabarratti eermati.","text":"Walitti bu'insa namoota miliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa buqqaase Miidhaawwan gurguddoo namoota gargaarsa dhiyeessuuf hojjetan 158 irra gahe keessaa harki sadi waggaa darbe keessa Sudaan Kibbaatti uumame. Erga wal-waraansi biyyattii keessatti Mudde bara 2013 jalqabee hojjetoonni gargaarsaa 100 ta'an lubbuu isaanii dhabaniiru. Isaan keessaa 24 kan ta'an wagguma darbe ture kan rasaasaan ajjeefaman. Hojjetoonni Sudaan Kibbaa rakkoo hamaa haleellaa kana fakkaatu danda'anii hojjechuuf dirqamaniiru. Yeroo hedduu bakka qaqqabuudhaafillee rakkisaa ta'e deemanii hojjetu, kun aammoo akka NRC'n jedhutti baay'ee hamaadha. Siiriyaa, Afgaanistaanifi Rippabilika Afrikaa Giddu-galaa wal-durafi duubaan itti aanuudhaan hammeenyumaa isaaniitiin ni eeramu. Naajeeriyaafi Somaaliyaanis biyyoota shanaffaafi ja'affaarrati eeramani. Barreessaan Ol-aanaa NRC Jaan Egelaand akka jedhanitti dhaabbatichi walii galtee waraanaa dhaabuu tibba kana Pireziidaanti Saalvaa Kiiriifi mormituu isaa Riik Maachaar gidduutti mallattaa'e \"of-eegannoon ta'us abdii irraa qaba\" jedhu.","len":447}
{"id":"oduu-41830881","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41830881","title":"Ertiraa magaalaa Asmaraatti mormiin taasifamuus mootummaan waan guddaa miti jedheera","summary":"Yeroo dheeraa booda magaalaa guddoo Ertiraa, Asmaraatti guyyaa kaleessaa mormiin taasifame. Sagaleen dhukaasaas dhagahameera.","text":"Imbaasiin Ameerikaa magaalaa Asmaraa argamu ''bakkeewwan hedduu'' keessatti sagalee dhukaasaa dhagahamuu isaa gabaasni na gaheera jechuun ibsa baase. Ministirri odeeffannoo biyyattii Yamaana G\/Masqal dhuguma mormiin taasifamuu isaa tiwitarii isaanii irratti barreessaniiru. Haa ta'u malee, hookkarri jira isa jedhame garuu haalaniiru. ''Namoonni muraasa mana barumsaa Asmaraa argamu keessaa walitti dhufan hiriira nagaa taasisanis miidhaan osoo hin mudatin gargar akka faca'aan taasifameera. Oduu guddaa ta'uu miti,'' jedhan. Imbaasiin Ameerikaa lammiilee Ameerikaa gidduu magaalaa Asmaraatti ''mormiin baay'achuu waan danda'uuf'' akka fagaatan gorseera. ''Daandiin magaalaa keessaa cufamuun alatti poolisiinis baay'inaan qubachuu mala. Hiriirri nagaa waldhabdee fi jeequmsatti jijjiiramuu danda'a,'' jedha ibsi imbaasii Ameerikaa Asmaraatti argamu baase. Haaluma wal fakkaatuun, Imbaasiin Xaaliyaanii Asmaraa argamuus mormiin taasifamuu isaa BBC'f mirkanesseera. Ergasi booda garuu nagaan bu'uu kan hime. Ministira kominikeeshinii Ertiraa argachuuf yaaliin taasifame hin milkoofne.","len":447}
{"id":"oduu-57026132","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-57026132","title":"Keeniyaan harree qalanii foon gurgurtaaf dhiyeessuu dhorkitee turte deebistee eeyyamte","summary":"Lakkoofsi harrootaa xiqqaachuun yaaddoo uumuun qonnaan bultoonnifi gartuun mirga bineeldotaaf quuqaman mormuu hordofee Ministeerri Qonnaa Keeniyaa Guraandhala bara darbee harree qaluu dhorkee ture.","text":"Waggaa kudhan dura harroonni Keeniyaan qabdu miliyoona 1.8 ture amma gara miliyoona 1.2 hir'ateera Keeniyaan foon harree daldaluu biyya Baha Afrikaa seeraan jalqaba eeyyamte wayita taatu, gabaan foon harree Chaayinaatti bara 2012 guddatee ture. Ministeerri Qonnaa biyyattii garuu harree qaluun eeyyamamuun dogoggora jechuun lakkoofsa harrootaa gadi xiqqeessuu falme. Gartuun Qeeraa Harree banatan garuu dhimmichi mana murtiitti akka ilaalamu iyyachuun, qalmi harree dhorkamuun hojii isaan dhabsiisuufi galii dhabne jechuun akka dhorki bahe akka kaafamu gaafatan. Kamisa abbaan seeraa biyyattii Richaard Miwongoo yaadasaanii simachuun , mootummaan dhimmicha ga’umsaan falmuufi dadhabe jedhan. Keeniyaan ganna kudhan dura harroota miliyoona1.8 kan qabdu wayita ta’u, amma lakkoofsi kun gara miliyoona 1.2 gadi hir’achuu ragaan mootummaan baase kan agarsiisu. Bara 2012 irraa kaasee gatiin harree dacha afuriin dabaleera. Kana malees, gartuun networkiidhaan kontiroobaandiidhaan gogaa harree daddabarsan hanna harree hammeessaniiru. Keeniyaatti namoonni hedduun baadiyyaatti harreetti qoraanfi bishaan fe’atu.","len":447}
{"id":"oduu-50231102","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50231102","title":"Sigiga lafaa kaameeruun keessatti mudateen namoonni hedduun du'an","summary":"Aanga'oonni Kaameeruun akka jedhanitti balaa sigiga lafaa biyyattii mudateen namoonni yoo xiqqaate namoonni 37 kan du'an yoo ta'u hedduun ammoo lafa jalatti awwaalamaniiru.","text":"Lubbuu baraartonni battaluma lafti sigigaatu kanneen lafa jalatti awwaalaman baasuu eegalan Balaan sigiga lafaa kun Wiixata darberraa eegalee Dhiha Kaameeruun keessatti mudachuu eegale. Lubbuu baraartonni magaalaa 'Bafoussam' namoota lubbuun jiran kanneen lafa jalatti awwaalamanii jiranii fi manneen isaanii duraa diigameef deggersa gochaa jiru. Balaa sigiga lafaa rooba hamaa booda mudate kanaan manneen hedduun diigamaniiru. Aanga'aan mootummaa naannawa balaan itti mudatee Fonka Awa akka jedhanitti namoonni utuma mootummaan akeekkachiisuu iddoo balaaf saaxilamaa ta'erratti mana ijaarratan jedhan. Akka gabaasa Rooyitarsitti roobni hamaan ammallee itti fufeera. Naannawa balaan itti mudate rooba hamaatu ture \"Halkan keessaa naannoo sa'atii 4tti sagalee baay'ee nama jeequu fi nama rifaasisun dhaga'e,'' jedhe namni balaa kanarraa baraarame Albert Kenge. \"Jalqaba duumessa hamaatu ture, wayita inni badu battaluma gaarri naannoo sana jiru jijjiguu eegale.'' Lakkoofsi namoota du'anii dabaluu akka danda'u aanga'oonni mootummaa ibsan, lubbuu baraartonni halkanis itti fufuun namoota lafa jalatti biyyeedhaan awwaalama barbaachaa turan.","len":450}
{"id":"oduu-43028252","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43028252","title":"Oggantoonni ANC eegeree oggansa Zumaa irratti murteeessuuf walgahuuf","summary":"Ogganaan paartii siyaasa Afriikaa Kibbaa (ANC) haala eegeeree pirezidaanti Jaakoob Zuumaa irratti murteessuuf har'a walgahuuf.","text":"Waa'een Jaakob Zumaa filannoo bara 2019 dura ANC adda qooduuf yaachisaa jira Ogganaani paartichaa Siiyriil Raamaafoosaa haalichi 'ofeegannoofi kaayyoon' gaggeefamu qabas jedhaniiru haasawa Dilbata taasisniin. ''Haalli kun attatamaan akka to'atamu akka barbaaddan ni beekna,'' jechuun ture hirmaattoota kanaba guyyaa dhaloota pirezidaantii duraanii Nelsan Maandeellaa irratti argamaniif kan ibsan. Mr Zumaa namni umuriin waggaa 75, erga waggoota sagaliif taayitaarra turaniin booda malaamaltummaan cimaan himatamaa jiru Kongirasiin Biyyaalessaa Afriikaa (ANC) akka jedheetti Koreen Hojii raawwachiftuu Biyyaaleessaa (NEC) isaa Wiixata walgahuun eegeree Mr Zumaa irratti murtessu ta'a. Gabaasaan BBC Andrew Haarding akka jedhettis korichi Mr Zumaaan taayiitaa irra akka bu'an gaafatu ta'a. Torbaan darbee Mr Zumaa fi Mr Raamaafosaa itti aanaa ogannaa paartichaa jidduutti era haasaan taasifameen booda NEC walgahii walfakkaataaf waamicha taasisee ture. Mr Zumaan erga Mudeetii asi erga Mr Raamaafoosaa Paarticha akka oggananiif bakka buufamanii booda akka taayitaa gadi lakkisanif dhiibbaan itti cimee jira.","len":452}
{"id":"oduu-47038440","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47038440","title":"Taanzaaniyaatti daa'imman jaha 'kutaalee qaamaaf' jecha ajjeefaman","summary":"Kibba-lixa Taanzaaniyaatti daa'imman jaha ajjeefamanii gurraa fi ilkaansaanii irraa fudhataniiru, jedhan angawoonni naannichaa.","text":"''Maatiin daa'imman isaanii si'aawoo\/dammaqoo akka tahan barsiisuu qabu'' jedhu aangawoonni biyyattii Kutaalee qaamaa daa'imman gannisaanii lamaa fi sagal gidduutti argaman kanneen keessaa kaan harkaa fi miila hinqaban. ''Kun amantaa bu'uura hinqabne (superstitious) yemmuu tahu, namoonni hedduun falfala\/tolcha irraa gargaarsa akka argatan amanuun kana godhu,'' jedhan Komishinarri Njombe District, Ruut Msaafiirii. Poolisiin shakkamaa tokko, kan daa'imman sadii ajjeefamaniif maatiidha jedhaman, to'annoo jala kan oolchaniiru. Magaalaa Injoombee jedhamtu kanatti, ji'a Muddeerraa eegalee daa'imman kudhan eessa buuteen isaanii kan dhabamee ture yogguu tahu, arfansaanii lubbuun argamaniiru. Falfaltoonni naannichatti argaman, kutaaleen qaama namaa waantota badhaadhinaa fi milkii fidan qabu jechuun namootatti himu. ''Maatiin daa'immanii si'aawinaan akka socho'aniifi ijoollee isaaniis si'aawoo akka tahan akka barsiisan dhaamuun barbaada,'' jechuun komishinarri kun dabaluun BBCtti himaniiru. Maatiin daa'imman kanneenii halkan keessa gabaa keessa nyaata gurguraa wayita turanitti, manasaanii keessaa butaman.","len":452}
{"id":"oduu-44766140","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44766140","title":"Dr. Abiy Ahimad: Hayyu duree ABO Obbo Daawud Ibsaa waliin mari'tan","summary":"Hayyu dureen ABO obbo Daawud Ibsaa jila isaanii qabachuun ministira muummee Dr. Abiy Ahimad waliin Eertiraatti mari'ataniiru.","text":"Hayyuu duree Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Obbo Daawud Ibsaa Gareen lamaan wal arguun dhimmota gurguddoo irratti mari'achuun wal hubannoo gaariirra gahameera jechuun dubbii himaan ABO Obbo Toleeraa Adabaa BBC'tti himan. Fuula duratti haala akkamiin waliin hojjechuun danda'ama kan jedhu irratti mari'atameera. Gareen lameen jilasaanii qopheessuun biyya biraatti waliin mari'achuuf walii galaniiru. Yoomii fi eessatti marichi gaggeefama kan jedhuuf, obbo Toleeraan yeroo gabaabaa keessatti raawwachuuf bellamni qabameera jechuun alatti waan dabalataa hin himne. Akka jaarmiyaa tokkootti qabsoo Oromoo keessatti haala akkamiin waliin hojjenna kan jedhu irratti mari'atameera. Jilli ABO fi mootummaa yommuu wal argan dhimmoota hunda irratti kan mari'atan ta'a jedhaniiru. Kamisa darbe ministirri muummee osoo gara Asmaraatti hin qajeeliin manni maree Itoophiyaa ABO dabalatee gareewwan akka Ginbot 7 fi ABBO galmee shororkeessummaa jalaa baaseera. Dabalataan gaggeessitoota olaanoo ABO duraanii kan akka koloneel Ababaa Garasuu fi hundeessitoota DH.D.U.O keessaa tokko kan turan Obbo Yoonaataan Dhibbisaa biyya Masirii irraa gara biyyatti deebi'uunsaanii ni yaadatama.","len":454}
{"id":"oduu-45559796","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45559796","title":"'Tuuristiin yeroo jalqabaaf addeessarra ejjetu beekame","summary":"Abbaan qabeenyaa Kaampaaniin SpaceX Eloon Maask imala dhuunfaa yeroo jalqabaaf gara ji'aatti geessu beeksise","text":"''Gara addeessaatti deemuun filadhe'' jedha dureessi gara hawaa imaluuf jedhu \" Dureessichi waggaa 42 Yusaakuu Maa'ezaawa ''gara ji'aatti deemuu filadheera'' jedheera. Imalli kun bara 2023f kan karoorafame yoo tahu bara 1972 asitti imala gara adeessaatti taasifamu ilmoo namaa isa jalqabaati \" Haa ta'u malee rookkeettiin furga'aa imallii kun itti taasifamu hanga yoonaa hin hojjetamne jedhu Maask. Beeksisni imala kanaa waajjira SpaceX Kaalifoorniyatti gaafa Kibxataa bahe. Abbaan qabeenyaa SpaceX Eloon Maask imala akkanaa akka taasisuu danda'an bara 2016 tti beeksisanii turan. Kunis namooti abjuu gara hawaa imaluuf qaban milkeessuu malas jedhanii turan. Namni inni jalqabaas lammii Jaappaan akka tahuu danda'u eeranii turan Namni gara hawaatti imaluuf jedhan bara darbe caalbaasii Niwoorkitti adeemsifameen fakkii tokko doolaara miiliyoona 11.5 bituun isaanii dubbii ijoo tahee ture. Seenaa addunyaatti namoota 24 tu ji'a daawwate, hundinuu lammiilee Ameerikaa yoo tahan 12 isaanii ji'arra qubataniiru. Dureessi kun imala gara hawaattii godhuun artistoota addunyaa jaha yookiin saddeet tahan na wajjin akka deeman nan affeera jedhaniiru.","len":456}
{"id":"oduu-48420059","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48420059","title":"Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa kaartaa itti fayyadameef dhiifama gaafate","summary":"Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa kaartaa Afriikaa dogongoraa fi fudhatama hin qabne marsariitii isaa irratti fayyadamu isaatiif ifatti dhiifama gaafate.","text":"Waajirichis kaartaa Afriikaa Somaaliyaan keessatti hin mul'annee fi Somaalee laandi ammoo akka biyya ofiishee dandeesseetti agarsiisuutti fayyadameera jechuun midiyaan Somaaliyaa Miimoo jedhamu komateera. Kaartaan kunis erga maxxanfamee booda Sumaaloota birratti aariin kan umee yoo ta'u, waajirichi garuu kaarticha marsariitiirraa buusuun dhiifama gaafateera. Waajirichis kaarticha kan fayyadame guyyaa tokkummaa Afriikaa Sanbata taree kabajamee olee ilaalchisuun barreeffama maxxane waliin ture. Kaartaa marsariitii waajjirichaarratti maxxanee ture kanaanis Somaaliiyaa akka waan qaama bulchiinsa Itoophiyaa taateetti agarsiisuun ture kaartichi kan maxxanfame. Kana malees kaartichi akka waan Hargeessaa kan Somaalii laandiitti argamtu bulchiinsa mataashee dandeesseetti agarsiisuun ibsameera. Haa ta'u malee waajjirichi erga kaartichi midiyaalee hawaasaatiin dadabarfamu eegaleen booda marsariitii irraa buusuun aasxaa biyyattiin bakka busaniiru. Burjaajiinsa dogongorichi umeefis gaabbuusaa kan ibsee waajjirri haajaa alaa Itoophiyaa, gareen odeeffannoo fi tekinolojii waajjirichaas nageenya marsaritichaa mirkanneessuuf akka hojjatan ibseera.","len":457}
{"id":"oduu-43749506","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43749506","title":"Ugaandaan fayyadamtoota miidiyaalee hawaasaa gibira guyyuu kaffalchiisuuf jetti","summary":"Ugaandaan gibira guyyuu fayyadamtoota miidiyaalee hawaasaa baatii Waxabajjii irraa kaasee kaffalchiisuu kan karoorfatte, galiimootummaa dabaluufi jechuun Ministirri Faayinaansiii biyyatti Maatiyaa Kaasaayijaa Rooyitarsitti himaniiru.","text":"Miidiyaalee hawaasaa 'hamiif' warra fayyadaman gibiran kaffalchiisa jedhu pireezidantiin Ugaandaa \"Gochi kun yaalii bal'aa bilisummaa dubbachuu daangeessuuf godhamu keessaa isa tokko,'' jechuun rogeessi falmataa mirgaa Roosbeel Kaagumiree yaadicha qeeqeera. Gaazexaan dhuunfaa biyyattii Deeyilii Monitar jedhamu, Pireesedant Yuuweerii Muuseeveenii ganna 30 oliif aangoo irra jiran fayyadamtooti miidiyaalee hawaasaa hamii irra oolan gibira kaffalchiisuu qaban jechuun xalayaa isaan qondaala biraaf barreessan caqasuun jalqaba baatii kanaarratti barreessee ture. ''Namoota intarneeta barumsaaf, qorannoofi caqasaaf fayyadamanirratti yaada gibira kaffalchiisuu hin qabu,' jechuun dubbataniiru Akka gabaasa Rooyitarsitti gibirri kuni bilbila fayyadamtoota Whatsapp, Facebook fi Twitter tokkon tokkoon ilaala. Hammi kaffalamu ifaa yoo ta'uu baateyyuu, Rooyitars ministara faayinaansii biyyatti caqasuun akka jedhetti hanga shilingii Ugaandaan 200 gahuu danda'a. 'Nuti nagaa biyyatti eegsiisuufi fayyadama ibsaa elektiriikaa dabaluuf qarshii barbaanna, yeroos isinis miidiyaa hawaasaa akka feetan fayyadamtu.' jechuun ministrichi dubbataniiru.","len":458}
{"id":"oduu-46727292","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46727292","title":"Suuralee Ayyaana Waggaa Haaraa 2019 addunyaa","summary":"Magaalaa adduunyaa addaa addaattii namootni kitilaan lakkaa'aman richiitiin gurguddoon dhukaasuunfi ibsaa addaa addaa ibsuun waggaa haaraa simataniiru.","text":"Magaalaa Landanitti agarsiisi richiitii daqiiqaa 10f iddoo beekama 'London Eye' irraa dhukaasameera. Waggaan haaraa Niiwyoorkitti gammachuufi roobaan simatameera. Magaalaa Barliin siidaa 'Brandenburg Gate' olittii richiitiin gara waaqatti dhukaafame. Magaalaa Naayroobiitti qophii jala bultii waggaa haraa irratti richiitiin halkaniicha ibse. Namootni kumaan lakkaa'aman agarsiisa adda addaafi richiitii ilaaluuf magaalaa Piyoongyaang, Kooriyaa Kaabaatti walitti qabamaniru. Kooriyaa Kibbaa, qarqara galanaa magaalaa Gangneyungitti richiitiin namoota ayyaana kabajaniin dhukaasameera. Gamoon guddichaa adduunyaa, Burj Kalifa, Dubaayitti richiitiin ifee ture. Dubartiin takka goolgee ijaa \"2019\" jechuu kaawwattee qophii jala bultiii ayyaana waggaa haraa magaalaa Quezon, Filippiins hirmaatti. Richiitii gamoo Taipei 101, Taayiwaan, irraa dhuka'uu suuraan argachuuf namootni hedduun bilbila isaanii fayyadamu. Hoong Koongitti kabaja waggaa haraa 2019f richiitiin waaqa ibsee ture. Agaarsiisa richiitii Siingaapoor namooti hedduu daawwataniiru. Richiitiin riqicha Sidnii Harbar, Awustraliyaa irraa daqiiqa 12f dhukaafamaa ture.","len":460}
{"id":"oduu-51410972","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51410972","title":"Konkolaataan ofiin deemtu kun to'annoo namaa jalaa adda baateetti","summary":"Konkolaataan to'annoo namaa malee ofiin adeemuu dandeessu qormaata konkolaataa Ameerikaa darbuun hayyama argatteetti.","text":"Dhaabbatni Nuuroo jedhamu konkolaataawwan ofiin miiya deddeebisuu danda'an dhiyeessa. Konkolaataan Nuuroo maqaanshee R2 jedhamte Teeksaas keessatti yaaliif ni dhiyaatti To'annoo namaa malee konkolaataan adeemtu kun qormaata darbuun kan jalqabaati. Konkolaataawwan kunneen imalaafi konkolaachisaan ala adeemuu danda'u Dhaabbatichi konkolaataa R2 jedhamte kana yeroo qopheessu daawwitiin ittiin ilaalaniifi daawwitii qilleensaa irraa kaaseera. Konkolaataan tun boca killee kan qabdu yoo tahu konkolaataawwan biroo irra ni xiqqaatti. Kutaa tempireecharii ittiin to'atan lama qabdi. Namni mi'a isaa fudhatu koodii yoo galche foddaan ishee hanga gubbaatti banama. R2 raadaarii, suuraa irraafi jalaan agasrsiiuufi kaameeraa digrii 360 naanna'uun sochii qajeelchu qabdi. Hojii miya deddeebisuu kana hojjechuuf dhaabbata kamii waliin akka hojjetu Nuuroon hin beeksifne Nuuroon yeroo jalqaba moodeelii konkolaataa kanaa R1 jedhamu ifa baase nyaata piizaa Doominos jedhamu fi gabaa guddaa Woolmaart jedhamurraa miya deddeebisuuf waliigalee ture. Dhaabbatni Nuuroo kun injinaroota Google'n kan hundeeffame yoo tahu baankii Jaappaan Sooftbaank jedhamuun deeggarama.","len":460}
{"id":"oduu-44817401","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44817401","title":"Pirezidantin Eertiraa Isaayyaas Afawarqii waggoota dheeraa booda Itoophiyaa daawwatu","summary":"Jilli mootummaa Eertiraa pirezidantii biyyattii Isaayyaas Afawarqiin hogganamu waggaa dheeraa booda boru Itoophiyaa daawwatu.","text":"Pireezidantiin Eertiraa Isaayyaas Afawarqii guyyaa sadiif Itoophiyaa daawwachufi Itti-gaafatamaan waajjira Ministira Muummee Obbo Fitsum Araggaa fuula tiwitara isaanii irratti akka barreessanitti dawwannaan kuni affeerraa Ministira Muummee Dr. Abiy Ahmadin taasifame. Guyyoota sadiif akka turullee himaniiru. Gama kaanin, Ministeerri Odeeffannoo Eertiraa Yamaana G\/Masqal daawwannaan kuni imala nagaa fi walitti dhufeenya biyyoonni lamaan eegalan bu'uura qabsiisa jedhan. Jilli kuni Pirezidantii biyyattin akka hogganamu malee miseensonni jila kanaa biroo eenyu akka ta'an hin baramne. Qondaalli DHDUO Obbo Addisuu Araggaa fuula Fesbuukii isaanii irratti akka barreessanitti, Haacaaluu Hundeessaa dabalatee weellistoota Oromoo hedduutu sagantaa simannaa kanaaf affeerame. Gama biraan weellisaa Teedii Afroo sirna kanarratti akka sirbu himamaa jira. Waltajjiin kun yeroo jalqabaaf kan Haacaaluu Hundeessaafi Teedii Afroo irratti sirban ta'u mala jechuun namoonni hedduun marsaalee hawaasaa irratti yaada kennaa jiru. Daawwannaa Ministirri Muummee torban darbe waggoota digdama booda gara Ertiraa taasisanin Ertiraa waliin waligaltee nageenyaa mallatteessuun isaanii ni yaadatama.","len":460}
{"id":"oduu-48566755","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48566755","title":"Moo Saalahaan Liiverpuuliif mallatteessuun magaalattii keessatti jibba Islaamummaa hir'ise","summary":"Moo Saalahaan Liivarpuuliif mallatteessuusaatiin walqabatee jibbi Islaamummaa hir'achusaa qorannoon mul'ise.","text":"Qorannoo Yunvarsitiin Staanford gaggeesseen, Mohaammad Saalaah kilaboo kubbaa Miilaa Liivarpuuliif mallatteessun isaa magaalaa Liivarpuul keessatti jibbi Isilaamummaaf ture kallattiin akka hir'atu taasisuusaa mirkaneesseera. Saalaah waggoota lamaan dura erga Liivarpuuliif mallatteessee booda yakkiwwan jibba Isilaamummaan walqabatan maagalattii keessatti parsantaa 18.9n hir'ateera. Yunivarsitichis qorannicha kan gaggeesse kallattii 'Namoota beekamoo beekuufi leellisuun jibbaa sababii malee ni hir'isaa laata? Mohaammad Saalaah amalaafi ilaalcha jibba Isilaamummaa geedaruuf gaheen bahu jiraa laata? jedhuun akka ta'e barameera. Biyya Ingiliizii keessatti yakkiwwan jibba bu'urreefataniifi ergaawwan tiwiitarii miliyoona 15 qorannichaan ilaalamaniiru. Qorannichi akka ibseetti naannoo gareen kubbaa miilaa Liivarpuun keessatti argamuutti yakkiwwan jibba Isilaamummaatiin walqabatanii raawwataman hirrachuusaanii alattis, qabiyyeen jibba isilaamummaa ergaan tiwiitarii deeggartoota Liiverpuul wallakkaan hirrateera. Jijjiramni gaariin kunis kan dhufe hubannoon namoonni waa'ee amantaa Isilaamaa irratti qaban dabalu isaatiin jedha qorannichi.","len":463}
{"id":"oduu-45742785","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45742785","title":"Maalezhiyaa: Bishaan daaktonni lubbuu baraaran jaha bishaaniin nyaataman","summary":"Maalezhiyaa keessatti, bishaan daktoonni lubbu baraaran jaha oladeema bishaan warshaa albuuda baasaa tajaajila dhaabe keessatti kufe olchuuf utuu yaalanii lubbuun isaani darbe.","text":"Guyyaa Roobii oladeemaa umurii 17 utuu hiriyyoota isaa waliin qurxummii kiyyeessuu bishaanicha keessatti kufee jedhame yaadamu olchuuf barbaadaa turan. Daaktonni kun dingata buubbee wiirtuu bishaani (whirlpool) keessatti akka qabamaniifi danbaliin ciimaa dingata dhufes meeshaa isaani akka gachisisee aangaa'oonni ibsaniru. Barbaachi oladeemaa badee kanaas Kamisa itti fufeera. 'Guyyaa gaddaa guddaa dha' Oladeemaan kunifi hiriyyoonnisaa bulchiinsa Selaagor aanaa Sepaangitti utuu kiyyeesuuf yaalani akka inni kufe gabaasameera. Aanaa Sepaangitti hogganaan polisii Abdul Aziiz Alii daaktooni kun lubbuu bararuuf yeroo deemanitti adeemsa barbaachisa ta'e hunda akka hordofan dubbata. Mamiltoonni isaani yeroo isaan olchuuf yaalanitti namootni kun nannoo daqiiqaa kudhaniif bishaan keessa turan. Bishaan keessa yeroo bafamanitti of wallaalanii turan, sana booda lubbuu isaanii olchuuf yaaliin taasifame hin milkoofne. Dareectarri damee ittisa abiddaafi lubbuu baraaru Mohaammad Hamdan waazii \"Yeroo jalqabaafi kan namootni jaha du'an.' \"Kun nuuf guyyaa gadda guddaa dha.\" jedhaniiru. Namootni 500 ta'an awwaalcha namoota kanaa irratti argamaniiru.","len":463}
{"id":"oduu-44206710","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44206710","title":"Zimbaabuween 'Commonwealth'tti na deebisaa jette","summary":"Zimbaabuween waggaa 15 booda garee biyyootaa 'Commonwealth' jedhamanii waamamanitti na deebisaa jechuun iyyata galfatte.","text":"Bareessaa olaanaan 'Commonwealth' Paatrishiyaa Iskootilaand torban dura xalayaa kana gaafatu pirezidantii biyyattii Emarsan Minaangaaguwaa irraa ergamuufi himaniiru. Kan deebi'an garuu, gaafa biyyattii keessa ''haalli sirrii jiraate'' jedhan. Hogganaan Zimbaabuwee haaraa baatii Sadaasaa keessa aangotti dhufan kuni walitti dhufeenya idila-addunyaa cimsuuf yaada akka qaban himanii turan. Zimbaabuween bara 2003 ture garee biyyoota 53 qaburraa kan baate. Bara 1980 keessa seentus sababa filannoo waliindhahuun waggaa 15 dura miseensummaan ishii akka dhorkamu tahee ture. Pirezidantiin biyyattii duraanii Roobart Mugaabee biyyattii garee kanaatti deebisuuf yaali taasifame dhorkanii turan. Ibsi ''commonwealth'' baase akka agarsiisutti biyyattin mirga lammiilee akka kabajjuufi seerota chaartara garee sana keessa ka'aman akka kabajju gaafateera. Taajjabdoonni 'Commonwealth' filannoo Zimbaabuwee baranaa taajjabuuf waamamaniiru. Kunis, iyyannoo biyyattin galchiiteef akka galteetti ilaalamuu mala. Biyyoonni miseensa ta'an kaan waliinis mariin ni taasifama jedhameera. 'Commonwealth' waldaa biyyoota 53 yeroo ta'u biyyoota badhaadhanaafi guddataa jiran hammata.","len":465}
{"id":"oduu-52817317","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52817317","title":"Tuuniziyaatti namootni jaha Iida irratti alkoolii falame dhugan du'an","summary":"Tuniiziyaatti Dilbata irraa eegaluun namoota alkoolii faalame dhugan keessaa namootni jaha du'an. Namootni 30 ammoo yaalamuun bayyaannataniiru.","text":"Tuniiziyaan biyyoota Afrikaa uggura cimaa dabarsite jalqabaa keessaa tokko. Alkoolii namootni kunneen dhugan manatti kan qophaa'e yoo tahu xumura sooma ramadaanaa irratti ture. Namootni alkoolicha dhugan magaalota garaagaraa keessatti ture. Tajaajilli oduu mootummaa TAP jedhamu dubartii fi namni biraa tokko magaalaa Hajeb Al Ayoon alkoolicha manatti oomishuun rabsan jedhamuun shakkaman to'atamuu ibseera. Poolisiin alkoolii faalame litira 87 tahu to'achuus ibsameera. Keemikaalli Meetaanol jedhamu alkoolii manatti oomishuuf itti fayyadaman hanga jaamsutti balaa qabaachuu danda'as jedhama. Tuniiziyaatti waggoota baay'eef namootni hedduun sababa keemikaala metanool jedhamu kan alkooliin ittiin hojjetamu kanaan miidhamaa turan. Gatiin ittiin gurguramu rakasa waan taheef alkoolii manatti oomishamu kana namoota hedduun karaa seeraan alaa bitanii fayyadamu. Keesumaa namootni harka qalleeyyiin alkoolii kana bituun fayyadamu. Tuniiziyaan weerara koroonaavaayirasii ittisuuf jecha biyyoota Afrikaa jalqaba irratti tarkaanfii cimaa fudhatan keessaa tokkodha. Biyattiitti namootni 1000 caalan vaayirasichaan qabamanii namootni 48 du'uun namootni 919 tahan bayyaannataniiru.","len":467}
{"id":"oduu-45755975","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45755975","title":"Himannaa gudeeddii Kiristiyaanoo Ronaaldoo: 'Nike' yaaddoo guddaa qabaachuu ibse","summary":"Himannaa gudeeddii Kiristiyaanoo Ronaaldoo irratti dhiyaateen Naaykii (Nike) 'guddaa yaadda'eera' jedha.","text":"Kiristiyaanoo Ronaaldoo dhaabbata Naaykii waliin kontiraata qarshii guddaa qaba. Dhaabbati guddichii uffata ispoortii Ameerikaa-Ronaaldoo waliin kontiraata nannoo doolaara biiliyoona tokko kan qabu- 'dhimmichaa dhiyeenyaan akka hordofuu itti fufu ibseera. Akkuma kana Ronaaldoo waliin kontiraata kan qabu EA sports, yaada wal fakkaataa dhiyeesseera. Ronaaldoo, 33, bara 2009 hoteela Laas Veegaas jirutti Katiriin Mayoorgaa akka hin gudeedne cimsee haaleera. Nike fi EA sports maal jedhan? Naaykiin \"Himmanaan jiru kun baayyee nu yaaddeesseera, haalicha dhiyeenyaan hordofuu itti fufna' jechuun ibsa kenneera. Dabalataan immoo EA sports \" Atleetonniifi ambaasaddaroonni keenya sona EA'n qabu waliin akka adeemaan waan barbaannuuf haala kana dhiyeenyaan hordofaa jirra. Karaa biraan immoo Juveentus- gartuu Xaaliyaani Adoolessa keessa Ronaaldoo bite- taphataa isaa deeggaruun dubbateera. Fuula 'Twitter' gubbaatti: \"Ji'oottan darban keessatti Kiristiyaanoo Ronaaldoo kennamaafi kabaja guddaa hojiif qabu agarsiiseera, kunimmoo nama Juveentus hundaan ni leellifama.\" jedheera. Kiristiyaanoo Ronaaldoo himannaan kun 'oduu sobaati' jechuun dubbateera.","len":468}
{"id":"oduu-41398618","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41398618","title":"BBCn tajaajila oduu Kooriyaa eegale","summary":"BBCn haaluma kaayyoo tajaajilawwan afaanii biyyoota biraa babalisuutiin walqabateen, tajaajila Kooriyaa eegaleera.","text":"Piyoongiyaangi - tajaajilli haaraan adda durummaan Koriyaa kaabaa irratti xiyyeefata... Tajaajilli Kibxata eegalee kunis karaa marsartii fi tamsaasawwan raadiyootiin mata dureewwan ispoortii, daldala fi aadaa irratti oduu dhiyyeessa. Xiyyeeffannaa mummeen tajaajilichaas Kooriyaa Kaabaa bakka oduu bilisaa argachuuf to'annoon mootummaa itti cimuudha. Kooriyaanis tajaajiloota afaan 12 haarawaa mootummaa Biritishiin dolaara miliyoon 400 deeggarsi taasifameef keessa tokkoodha. Daarektarri Tajaajila BBC Addunyaa Firaansiskaa Unsworz: ''BBC Kooriyaas madaalamummaa fi Loogii-maleessummaa maqaa BBCn addunyaa guutuutti bara dheeraaf ittiin beekamu kan hojatu dha,'' jedheera. Gaaxezesitoonni tajaajilichaas Si'ool, Landanii fi Waashingitanitti bu'uurreefachuun, haala gabaasawwan gutuummaa cimdaa'iina BBC addunyaatiin hojatu. Tajaajilli BBC Addunyaa wayita ammaatti afaan haarawaa 12 - Afaan oromoo, Amaariffa, Gujaaraati, Igboo, Kooriyaa, Maaraati, Piijjiin, Punjaabii, Serbiyaan, Teluguu, Tigiree fi afaan Yurubaatii tajaajila eegalaa jira. ... miseensoonni BBC muraasni Kooriyaa Kibbaa, Si'ool keessatti kan bu'ureefatan ta'a.","len":469}
{"id":"oduu-47566967","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47566967","title":"Ajab! Namtichi Awustraaliyaa bilbila mobaayilaatin xiyya ofirraa qolate","summary":"Bilbilli moobaayilaa dhugumatti lubbuu namaa oolcha - keessattuu xiyyi saffisaan yommuu gara keessanitti dhufu.","text":"An Australian man's phone was pierced by an arrow Akka poolisiin jedhutti kun dhara yookaan qosaas miti. Namtichi lammii Awustraaliyaa ganna 43, namtich biraan xiyyaan haleelame. Dubbichi kan eegale namtichi xiyyaafi guubee (meeshaa xiyyi itti darbatamu) dugdatti baate kun namticha kana mana isaa fuulduratti argee haleeluu eegale. Namtichi abbaa manaa namticha xiyya baatee isa rakkisaa jiru kanaan moobaayilasaa baasuun suuraa kaase. Xiyyichis itti darbatame. Suuraan kaasa jedhee moobaayilli baase gaachana taheef. Akka poolisiin jedhutti, xiyyichi moobaayila namtichaa guutummaatti uuree seeneera. Achiis fuulasaa rukutee, miidhaa guddaa jalaa garuu ooleera. Madaa xiqqoo qofa. The alleged attacker has been charged by police Namtichi ganna 39 xiyyaa fi guubee baatee deemu kun battaluma iddoo sanaatti to'annoo jala ooleera. Taateen kun kan uumamees guyyaa Roobii Kutaa Biyyaa Niiw Saawuz Weels magaalaa Nimbin jedhamtutti. Kunis magaalaa Birisban irraa km 180 fagaata. Namoonni lamman kunniin duraan walbeekuu jedheera poolisiin. Kanarratti garuu dabalataan waanti jedhe hinjiru. Namtichi ganna 39 kunis nama miidhiuunii fi qabeenya mancaasuun himatameera. Ji'a dhufuttis mana murtii dhiyaata.","len":469}
{"id":"oduu-45358553","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45358553","title":"Abdii Mohaammad: Pireezidaantiin Somaalee duraanii mirga wabii dhorkaman","summary":"Pireezidaantiin naannoo Somaalee Abdii Mohaammaad Omaar kan Wiixata darbe to'annoo jala oolaan mana murtiitti dhiyaatanii mirga wabii dhoorkaman.","text":"Sarbamiinsa miirga nanmoomaa, jeequmsa amantaa fi sabummaarratti xiyyeefate kakaasuun shakkamanii to'annoo seeraa jala kan oolaan Abdii Mohaammad Omaar, kaleessa yeroo duraaf mana murtiitti dhiyaatanii himata irratti baname erga dhimmisaanii caqasanii booda mirgi wabii isaanii akka kabajamuuf gaafatanii ture. Namoonni Abdii Omaar waliin mana murtiitti dhiyaatan biroon Afur kan jiran yoo ta'u, Komishinarri poolisii naannoo Somaalee duraanii Farahaan Taahiiris keessatti ni argamu. Komishinarichi Hagayya 26 hanga 29tti garee Hegoo jadhamu hundeessuun naannchatti hokkarri akka umamuu taasisaniiru jedhmuun shakkaman. Sababii kanaatinis lubbuun namoota akka darbu taasifameera jechuun himannaan irratti dhiyaachu midiyaan motummaa gabaaseera. Jeequmsa naannoo Somaalee tibbanaan namoonni 96 ajjefaman 'Mootummaan sarbama naannoo Somaalee gadi fageenyaan qorachuu qaba' Dhimma isaanii qorachuuf abbaan alangaa guyyaa dabalataa 14 gaafatee hayyamameefiira. Shakkamtootni kun manni amala sirreesaa nyaata fi waaldhaansa fayyaarratti gahaa akka dhiyeessuuf gaafachuufi kan mana amala sirreessan dhiyaatu itti toluu yoo baatee maatiin dhiheessuufi akka danda'u deebiin kennameeraaf.","len":471}
{"id":"oduu-50484524","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50484524","title":"Firaans: Dubartiin ulfaa saroota adamoorra turaniin ciniinamtee duute","summary":"Dubartiin Firaansi kaaba biyyattii keessatti saroota naannichatti adamoorra gaggeefammurra turaniin ciniinamtee duute","text":"Namoonni dhimma kana qorachaa turan dubartiin ganna 29 ulfa turte kun, yeroo sanatti saroota ishee wajjin adeemaa kanturteefi ciniinamtee erga duute booda handaara magaalaa Villers-Cotterêts keessatti argamte. Dubartiin kun qaamashee iddoo hedduurra ciniinamtee akka turte poolisiin adda baaseera. Saroota balaa kana qaqqabsiisan adda baasuuf saroota 93 irratti qorannoon gaggeeffamaatti jira. Saroonni qabeenya dubartii kanaa ta'an shanan kanneen qoratamaa jiran keessatti argamu. Akka qorannoon mul'isutti dubartiin kun mataa, garaa fi harka irra ciniinamtee baay'ee miidhamte. Poolisiin akka jedhutti qorannoon yakka hamaa kana adda baasuuf eegalameera. Ragaan poolisii akka mul'isutti dubartiin kun saroonni hedduun akka ishee marsanii turanii fi hedduu sodaattee akka turte bilbilaan abbaa manaa isheetti himteetti. Yeroo xiqqoo booda garuu reeffa ishee argee, saroonni ishee ammoo gaddanii boo'aa turan. Wayita sana tuuri saroota adamoof leenji'faman kun duula adamoorra turan. Pirezidaantiin eegumsa bineensotaa Brigitte Bardot yeroodhaaf namni gara naannawa kanaa akka hin geenye ajajan. Waldaan Adamsitootaa Firaansi saroonni adamoorra turan dubartii kana ajjeesaniiru kan jedhu ragaan agarsiisu hin jiru jedhan.","len":471}
{"id":"oduu-44934554","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44934554","title":"Balaa Ibiddaa Giriik: Yoo xiqqaate 60n yoo du'an hedduun madaa'an","summary":"Giriikitti balaa ibiddaa bosoonaa baayyee hamaadha jedhameen yoo xiqqaate namoota 60 lubbunsaan darbuusaa barame.","text":"Jiraattonni mana isaanii keessaa akka baqatan itti himameera Baraartoonni lubbuus reefa namoota 26 kan gaheessotaa fi ijoollee ta'ee ibiddichaan danqamuun lubbunsanii dabartee argu himaniiru. Kana maleess namoota badan argachuuf tajaajila baraartootaaf bilbilli baayyeen bilbilamun barmeera. Qondaaltonni biyyattiis bakka ibiddi kun itti ka'ee bulchiinsa Atikaa dhiheenya Ateensi rakkoo kana ofirraa maqsuuf deeggarsa idila-addunyaa gaafataniiru. Namoonni ibidda dhaamsuu hojjetan labooba tamsa'aa jiru dhaamsuuf dhama'aa jiru. Ummanni hedduu nannoo magaalaa gudditti Ateens jirus mana ofii dhiisani baqataa jiru. Turistoota 10 ibidda kana bidiruun baqatan achi buuteen isaanii dhabame barbaachuuf sochiin eegalameera. ''Waan humna namaan hojjetamu hunda goonee to'achuf yaalla,'' jedhan Ministirri Muummee Aleeksis Tsipraas. Dubbi himaan mootummaa biyyatti guyyaa Kibxataa namoonni 60 ajjeefamun mirkanaa'uu isaa himani ture. Kan miidhaman keessaa hedduun kanneen rizortii qarqara galaanaa Maati jedhamuu jiraniidha. Rizortiin kuni Kaaba-Baha Ateens irraa 40 km fagaatte argamti. Balaa ibidda kanaan 104 yeroo miidhaman kanneen keessaas 16 daa'immani jedhan.","len":473}
{"id":"oduu-54827923","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54827923","title":"Filannoo Ameerikaa: Abdiin Dimokiraatonni seneetii harka caalu dhuunfachuuf qaban hin milkoofne","summary":"Miseensonni paartiin Dimokiraatotaa seneetii Ameerikaa harka caalu to’achuuf abdii eegaa turan dhabaniiru.","text":"Miseensota kongirasii Ayanaa Pireslii, Ilhaan Omaar, Aleksaandiriyaa Okasiyo - Korteez, akkasumas Rashiida Xalib Kunis bulchiinsota yookiin isteetiwaan murteessoo keessatti morkattoota isaanii irra - aanuu waan dhabaniifi jedhameera. Dimokiraatonni seneeti to’achuun ajandaa pirezedantii haaraa filatamanii tumsuuf ykn danquu isaan dandeessisa. Filannoo Ameerikaa morkiin cimaan irratti mul’ate kanarratti Dimokiraatonni Seneeeti keessatti iddoo Rippaabilkanoonni teessoo harka caalmaa 53 fi 47’n keessatti qabatan jijjiruu abdatu ture. Paartichi seenetii keessatti teessumaa olaanaa afur to’achuu abdatu ture, haata’u malee bakka buutota Rippaabilikaanotaan qabameera. Haa ta'u malee, Mana Maree Bakka Bu'otaa US'tti gara caalu to'achuuf jiru. Hanga sagaleen filannoo lakka'amee xumuramutti garuu firiin mana maree lamaan biyyattii yeroof beekamuu dhabuu mala. Sagalee hanga ammaa kennameen Baayidan sagalee 243'n dursaa yoo jiran Tiraamp 214 itti aanu. Bulchinsoota US shantama keessaa bu'aan filannoo bulchiinsoota torbaa lakkaa'amee hin dhumne. Bulchiinsota bu'aan filannoo lakkaa'amee hin xumuramne keessaa pensalveniyaa, Winkonsin, Jorjiyaafi Michigaan keessatti argamu.","len":473}
{"id":"oduu-46629582","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46629582","title":"Morkataan Muktaar Rooboo filannoo Somaliyaatti gaggeefame mo'ate","summary":"Kaadhimamaan mootummaa Somaaliyaa irraa deeggarsa qabu filannoo pirezidaantummaa naannolee gaggeeffame injifate.","text":"Filannoo Somaaliayaa irratti morkataan Muktaar Rooboo injifate. Mootummaan Somaaliyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniin deeggaramu kaadhimamaa kanaaf deeggarsa gochaa tureera. Duulli filannoo yeroo gaggeeffamaa ture ajajaan waraanaa Al-shabaab duraanii Muktaar Rooboo loltoota Itoophiyaa ergama Waraana Gamtaa Afrikaa [AMISOM] jala jiraniin to'annoo jala oolera. Muktaar Rooboo ulaagaa filannichaan ala waan taheef osoo irratti hin hirmaatiin hafeera. Ministirri Aannisaa duraanii Abdayaziz Hasan Mohaammad maqaa Laaftaa Gaarren jedhamuun beekamu pirezidantii Naannoo Kibba Lixaa tahuun filameera. Filannoo kana irratti morkattootni afur kan dhiyaatan yoo tahu qondaalli mootummaa tokko karaa Televizhinii biyyaalessaa Somaaliyaa akka himanitti Abdayaziz Hasan sagalee 147 keessaa 101 argachuun injifatan. Muktaar Rooboo bara darbe garee Jihaadistootaa keessaa ganee erga bahee booda qophii irra osoo jiruu yaaddoo nageenyaa taha jechuun torban darbe to'annoo jala oolfame. Rooboon Moqadiishootti hidhamee jira. Kana hordofees Ba'adiyoo teessoo waraana Gamtaa Afrikaa keessatti hiriirri mormii daandii irratti gaggeefamee ture. Ba'adiyoon magaalaa guddoo Naanoo Kibba Lixaa Somaaliyaati.","len":473}
{"id":"oduu-44313585","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44313585","title":"Yugaandaan fayyadamtoota WhatsApp ashuraa kanfalchiisuuf","summary":"Pirezidaantiin Yugaandaa Yowerii Musevoniin galiin ashuraa kana irraa argamuus biyyattii ni gargaara jechuun dubbataniiru.","text":"Paarlaamaan Yugaandaa erga danbiiwwan gagabaaboo ragaasiseen booda, WhatsApp mala midiyaa hawaasaa keessaa tokko ta'eetti kanneen fayyadman ammoo guyyaatti shilingii biyyattii 200 ashuuraa akka kanfalaniif murteesseera. Kanaanis fayyadamtoonni tokkoon tokkoosaanii guyyaatti dolaara 0.05 ta'u kan walitti qabamu yoo ta'u, seerri haaraan kunis hojiirra kan oluu baatii Adoolessa irraa kan eegalu ta'uun barameera. Kana malees, biyyattiin maallaqa kara mobaayilaatiin dabarfamu irrattis ashuuraa keessaa jirti. Haaluma kanaanis maallaqa eergamu 100 keessaa harki tokko ashuraan akka kanfalamu murteessite jirti. Gaazexaan dhuunfaa 'Daily Monitor' akka gabaaseetti, murteee kinis kan baayateedha jechuun yoo xinnaate miseensoonni paarlaamaa harki sadii qeeqanii ture. Akkuma miseensoonni paarlaamaa kunneen jedhanittis, lamileen WhatsApp kan fayyadaman kaardii dursanii bataniitti waan ta'eef, akka deebiin akka ashuraa kanfalan taasifamuun mirga kan dhiibuudha jedhaniiru. Miseensi paartii aangoorra jiru kan biraa ammoo ''ashuraan dhibbatti tokko kanfalu miseensoota paarlaamaatiif xiqqaadha. Garuu namoota guyyaatti dolaara tokkoo gadii argataniif baayyee cimaadha,'' jechuun mormaniiru.","len":475}
{"id":"oduu-54341428","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54341428","title":"US Human Ittisaa Itoophiyaaf deggarsa dolaara mil 2.9 kennite","summary":"Ameerikaan damee Humna Ittisaa Itoophiyaaf deggarsa taasisuu itti fufuun dolaara miliyoona 2.9 kennuu ishee Imbaasiin biyyattii kan magaalaa Finfinnee jiru beeksiseera.","text":"Deggarsi Ameerikaan damee Humna Ittisaa Itoophiyaaf gootu kunis dammeen raayyaa biyyattii daranuu jabaatee akka rakkoo nageenyaa naannawaa Baha Afriikaaf furmaata ta'u gochuuf kan kaayyeffatedha. Ji’a kana keessa mootummaan US deggarsa leenjiifi meeshaalee waraanaa dolaara Ameerikaa miiliyoona 2.9’tti tilmaamu Humna Ittisaa Itoophiyaaf taasiseera. Deggarsi kunis humni waraanaa Itoophiyaa garee al-Shabaab Somaaliyaa keessa socho’uufi garee shororkeessitootaa qolachuu keessatti humna akka jabeeffatuuf yaadameeti. Deggarsi doolaara miiliyoona 3tti siquufi amma taasisamee kunis kanneen humna lafoo deggeran, humna galaanarraa kan tumsan, ambuulaansiiwwan, kaargoo fi konkolaataa fe’umsa boba’aa, kompiyuutaroota dhimma nageenyaaf oolan fi meeshaalee nageenyaa biro of keessatti hammata. Deggarsa karaalee ittiin mootummaan US hojii Itoophiyaan shororkeessitoota qolachuuf hojjechaa jirtu deggeran keessaa tokko. Itoophiyaa fi US hariiroo waggoota hedduu gama leenjii humna waraanaa fi shaakalliiwwan biro hedduu kanneen nageenya eegsisuuf tumsan waliin qabaachaa turan. Duula farra shororkeessummaarrattis waggootaaf wal deggeraa turaniiru.","len":477}
{"id":"oduu-45293412","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45293412","title":"Laayibeeriyaan Arsan Weengariif simannaa gootaa taasifte","summary":"Deeggartoonni kilaba Arsenaal, leenjisaan duraanii Arsan Weengar sirna badhaasaa irratti hirmaachuuf wayita Laayibeeriyaa galan haala ho'aa taheen simatan.","text":"Leenjisaan kilaba kubbaa miilaa Arsenaal duraanii kun, leenjisaa lammii Awurooppaa Pireezidantii Laayibeeriyaa ammaa Joorji Wiihaaf isa jalqabaa turan. Kunis wayita gara kilaba Monaakkootti bara 1988tti fidan ture. Taphattoota lammii Afriikaa keessaa badhaasa Taphataa Cimaa Addunyaa Fifa (Baalondor) kan fudhate Pirezidant Wiihaa qofa. Weengar guyyaa Jimaataa badhaasa olaanaa biyyattii Knight Grand Commander of the Humane Order of African Redemption jedhamu ni argatu. Buufata xayyaaraa idil addunyaa magaalaa Harbelitti argamu wayita gahan, angawaa biyyattiin simatamaniiru. Weengar wayita miidiyaati haasawaniis, Joorji daawwachuu akka dhufanii fi waa'ee badhaasichaa quba akka hin qabne dubbatan. Namoota hundaa miti kan dhufaatii isaanitti gammadan. Lammiileen biyyattii tokko tokko waan jedhan, badhaasni olaanaa kun sababa namtichi kun pireezidaantichaaf dhiyeenya qabaniif qofa kennamuu hin qabu jedhu. Ministirri odeeffannoo Laayibeeriyaa Eugene Nagbe, badhaasni kun sababa pireezidantichi walitti dhufeenya dhuunfaa waan qaban qofaaf miti kan kennamu, haatahu malee ''gocha isaan guddina kubbaa miilaa Afrikaaf gumaacha taasisaniif,'' kan kennamu akka tahe BBCtti himaniiru. Suuraaleen hundi mirgi abbeentaa isaanii kan eegamedha.","len":477}
{"id":"oduu-54449254","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54449254","title":"Lammiin Laayibeeriyaa nootii dolaara 20 bishaan jalaa buute baasuuf laga of buuse dhidhimuun du'e","summary":"Namtichi nootii dolaara 20 magaalaa Monoorooviyaatti bishaan laga keessa jalaa buute baasuuf riqicha irraa lagatti of darbate, dhidhimee lubbuun darbuu dubbii himaan poolisii Moosas Kaartar dubbate.","text":"Daandii gubbaa meeshaalee gurguruun kan jiraatu Taambaa Laaminee, bishaan keessaa ol bahee qarshicha argachuu uummatatti agarsiisuus, deebi’ee garuu achii hin baane. Laamineen yeroo qarshiin jalaa buutu hiriyyaa isaa waliin riqicha irra deemaa ture. Dolaara shan hiriyyaa isaaf deebisuu waan qabuuf keessa galee baasuuf dirqame jedhe poolisiin. Hiriyoonni lamaan kun waliin hojii daldalaa irratti qarshii kana argatan jedhe dubbii himaan poolisii Kaartar. Doolaariin Ameerikaa, kan Laayibeeriyaa waliin Afrikaa Dhihaa keessatti hojiirra oola. Gatiin doolaara Ameerikaa hanguma qarshiin biyyaa gad-bu’aa deemu dabalaa jira.Kanaaf namoonni doolaara Ameerikaa qabachuuf ni dhama’u. Qaama Laaminee lubbuutti deebisuun hin danda’amne jedhe poolisiin. Laga Mesuuraaduu jedhamtu keessatti kan liqimfame yoo tahu, lagichi Monorooviyaafi odola Buushraad jedhamtu gidduu yaa’a. Jamaan riqicharratti walgahe erga qarshicha ol qabee itti agarsiiseen booda Laamineen nagaa itti fakkaatee ture,ergasii achi buuteensaa dhabamee deebisanii argachuun hin danda’amne. Laga kana keessa bu’anii achumaan baduun waan hin baramne yoo tahu, duuti nama kanaa biyyattii keessatti gaddaafi aarii uumeera.","len":478}
{"id":"oduu-47877109","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47877109","title":"Donaald Tiraamp pireezidantii Masirii Al-Siisii jajan","summary":"Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp pireezidantii Masirii Abdulfattaah Al-Siisii 'hojii gaarii' hojjete jechuun jajan. Al-Siisiin yeroo hedduu qabiinsa mirga namoomaan wal qabatee komiitu irratti ka'a.","text":"Al-Siisiin 'hiriyaa kiyya' jedhan Donaald Tiraamp Al-Siisiin heera motummaa Masirii fooyyessuuf riifaraandamii gaggeessuuf torbaan muraasni wayita hafu Waayit Haawusitti simatameera. Fooyyessi heera mootummaa kun Al-Siisiin waggoota dabalataa 15'f aangoorra akka turan hayyamaaf. Tiraamp kana osoo beekanii Waayit Haawusitti simatanii beekamtii kennuufi isaaniif gareelee mirga namoomaan qeeqamaa jiru. Haa ta'u malee Tiraamp Al-Siisii bifa ho'aan simatanii 'hiriyaa kiyyaa' jechuunis waamaniiru. Hariiroon biyyoota lamaanis akka ammaa kanatti jabaa ta'ee hin beeku jedhu Tiraamp. Fooyyessi heera mootummaa Al-Siisiin qopheessaa jiran humni waraanaa caalaatti biyyattii akka to'achuu danda'u aanjessa jedhameera. Biyyattiin dhiyeenya kana jeettiiwwan waraanaa bituuf Raashiyaa waliigaltee doolaara biliyoona 2 mallatteessitee jirti. Kunimmoo senaataroota Ameerikaa yaaddessee jira. Qoqqobbiin akka irra kaa'amu gochuus danda'a. Aanga'oonni lamaan dhimma waraanaa baay'ee barbaachisaa ta'e kan dubbatan akka qaban Tiraamp himaniiru. Hojii gaarii shororkeessummaa ittisuu irratti Masiriin hojjetaa jirtuufis galata dhiyeessanii jiru.","len":479}
{"id":"oduu-52531148","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52531148","title":"Koronaavaayiras: Hattoonni poolisii fakkaatanii nama saamaan himataman","summary":"Firaansitti yeroo weerara koronaavayirasiif sochiin ugguramee jirutti hattoonni afur uffata poolisii uffachuun keellarra dhaabbatan irratti himatni baname.","text":"Poolisii Firaans Dubartii tokkoofi dhiiroti sadii keellaarratti poolisii fakkachuun waraqaaa eeyyamaa gaafachaa namoota saamaa turan. Qarshii hanga doolara 27,00 ta’u saamaniiru jedhamees yaadama. Lammilee Iraan kan ta’n namootni afran kun qajeelfamni sochii ugguruu Firaans erga hir’isuu eegale mana murtiitti dhiyaataniiru. Bitootessa 17 irraa eegalee uummati biyyattii hojii, suqiifi dhimmaa maatiif waraqaa beekqamtii kennameef qabachuun akka socho’an eeyyamameeraaf ture. Akka poolisiin jedhutti namootni kun haguuggaa fuulaa uffatanii waraqaa eeyyamaa kana ilaalla jechuun yeroo korojoo namootaa sakkata’anitti maallaqaafi wantoota biroo hataa turan. Namootni kun “Fireenchii kan seeraan hin dandeenye” akka turanifi lammilee biyyaa biroo irratti akka xiyyeeffatan hogganaan poolisii Naataan Buyeer dubbateera. Dabalataanis namoota samaaman torba adda baasuu isaaniifi nama tokko jala qarshii yuuroo 12,000 akka saamame himaniiru. Weerara koronaavaayirasiin Firaansitti namootni 25,000 ta’an du’aniiru. Garuu lakkoofsi namoota dhibee kanaan qabamaniifi du’anii hir’iataa waan dhufeef mootummaan uggura tokko tokko Caamsaa 11 irraa eegaluun akka kaasu himeera.","len":480}
{"id":"oduu-46464104","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46464104","title":"Yakkamaa adabbiin du'aa isaa teessoo elektirikaan akka raawwatamuuf filate","summary":"Yakkamaan kutaa biyya Ameerikaa Teneesi, Deeviid Eerl Miiler duuti isaa teessoo elektirikaan akka raawwatamuuf filate adabbiin isaa filannoo isaan raawwatame.","text":"Teessoo elektirikiirratti ajjeefamuun hafaa jira Lilmoo suummaa'aa waraanamanii du'uun dararaa qabas jedhee mormaa ture. Namni kun murtee du'aa isaa eeggachaa waggaa 36 mana hidhaa kan ture yoo ta'u, namoota murteen du'aa isaanii lilmoo suumma'aa waraanamuun akka hin raawwatne gaafataa jiran baay'ee keessaa tokko. Yakkamaan biraan kutaa biyya kanaa keessa jiraatus ji'a darbe teessoo elektiriikiirra ta'ee adabiisaa fudhateera. Haa ta'u malee Ameerikaa keessatti lilmoo waraanuutu mala adabbiin du'aa itti raawwatamu isa ijoodha. Yakkamtootni bara 1999 dura yakka raawwatan garuu teessoo elektirikiirra taa'anii du'uu filachuu danda'u. Yakkamaan murteen du'aa irrattii raawwatame fi ji'oota muraasa dura teessoo elektirikaarratti ajjeefame biroon, nama lilmoo waraanamuun du'aan adabamee daqiiqaa 20'f dararame argee du'uu mana murtiitti kaasuun mormaniiru. Kutaaleen biyyaa akka Joorjiyaa fi Nebraaskaa ajjeechaan teessoo elektiriikii faallaa heera biyyaati jedhu. Ameerikaa keessatti hanga bara 1890taatti fannoon adabuutu beekamaa ture. Namni adabbiin du'aa isaa kaleessa raawwatame kun bara 1981tti dubartii ganna 23 dhibee sammuu dhibamtu ajjeesuun himatame.","len":481}
{"id":"oduu-46942642","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46942642","title":"Mormiin lubbuu galaafate Sudaanitti itti fufus ejjennoon Omaar al-Bashir garuu bakkaa hin sossoone","summary":"Humnootiin nageenyaa namoota pirezidantii Sudaan mormuuf karaatti bahanitti gaazii imimmeessituu ijaa dhukaasan.","text":"Mormitoonni paarlaamaa dhaquun mallattoo namootaa bulchaan biyyasii akka gadhiisan gaafatu galchuf turan Mormiin akkanaa ji'a lama seenus pirezidantiin biyyattii garuu ''kanneen qarshiin bitamanii hojjetaniifi'' finciltoota Daarfuritu harka keessaa qaba jedhaniiru. Qondaaltonni akka jedhanitti namoota 26'tu mormii kanaan lubbuu dhabe, gareen mirga namoomaaf falman garuu lakkoofsa namoota du'ani 40 gahu himu. Jalqaba mormiin kuni rakkoowwan diinagdeen walqabate eegalus boodarra bulchiinsi Omaar al-Baashir waggaa 30 ture nurraa haa ka'u jechuutti jijjiirame. Omaar al-Baashir dubbii gaafa Dilbataa Kibba magaalaa guddoo biyyattii Kaartumitti taasisaniin ''namoota mormitoota gidduu jiranitu kanneen hiriira nagaa bahan ajjeesaa jira,'' jedhaniiru. Humnoonni nageenyaa gaazii imimmeessitu mormitoota irratti dhukaasan Magaalaa Omdurumaanitti immoo kanneen hiriira nagaa bahan gara Paarlaamaa dhaquun mallattoo namoonni bulchaan biyyasii akka gadhiisan gaafatu galchuf turan Haa ta'u malee, poolisiin gaazii imimmeessituu ijaa dhukaasuun karaati kan deebise yoo tahu kanneen mormiif bahan dadarbachuun isaa gabaafameera. Bakkeewwan Birriifi Baharii, Bahaafi Kaaba biyyatti argamanattis mormiin ture.","len":484}
{"id":"oduu-47621483","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47621483","title":"Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Siriil Raamaaposaa baabura keessatti danqaman","summary":"Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Siriil Raamaaposaa imaltoota baaburaa waliin baabura seenuun filannoo Caamsaa dura nama ummataaf ooge ta'e akka isaan mul'isu yaadaniiru ta'a.","text":"Imalli baabura kanaa km50 fagaata. Maabopaane hanga Piritoriyaa imala ture. Karoo kuni garuu, hintaane yookiin hojjeteera akka ilaalcha namaatti adda addaadha. Imalli daqiiqaa 45 qofaa fudhachuu qabu sa'aatii afur fudhate. ''Kuni fudhatama hinqabu,'' jedhaniiru erga lafa gahanii booda. Dhaabbati biyyattii baabura imaltootaa to'atu haala kana fooyyessuu qabu jechuun himaniiru. Baaburri barfachuun isaa fayyadamtoota baaburaa miiliyoona hedduu ta'anif yaaddoodha. Sababa kanaan barfatanii hojiirraa kan ari'amanis jiru jedha gaazexessaan BBC Miltan Nikosii Johaanisbargirraa. Kanneen sababa kanaan aaran baaburatti ibidda qabsiisanis jiru. Baaburri pirezidant Raamaapoosaa bulchiinsa Gaawutengitti sababni danqamteef shofeerri baabura biraa dhagaadhaan rukutame jennaan waan baabura isaa dhaabeefi jedheera qondaalli dhaabbata baabura imaltootaa to'atu. Raamaapoosaan jalqabarra imala yoo eegalan gammachuun irraa mul'ata. Raamaapoosaan Jaakob Zuumaa bakka bu'un paartii Afrikaa Nashinaal Kongirees (ANC) bulchuu eegalanis Caamsaa keessa filannoon jira. Wanti kana godhaniifis filannoo kana rra aanuf akka ta'e amanama. Mormituun tokko immoo: ''Shofeera haaraa, baabura durii caccabe''.","len":487}
{"id":"oduu-46381878","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46381878","title":"Wal waraansa Yaman: Seeneetiin US Saa'udii deeggaruu dhaabuuf yaada dhiyeesse","summary":"Seenetin Yunaayitid Isteet wal ta'iinsa biyyoota Sa'uudii jalatti Yamanitti waraana irra jiran deeggaruu dhabuuf yaada dhiyeesse.","text":"Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii(UN) waraana Yamanin namoota hedduutu gargaarsa namoomaa fedhaa jedheera Yaada dhihaate kana senatroonni 63-37'n deeggaraniiru. Ministirri Dhimma Alaa Maayik Pompewo fi Ministirri Ittisaa Jim Maatis deeggarsa dhaabuun haala Yaman keessa jiru hin hammeessa jechuun yaada dhihaate kana akka hin deeggarre seenataroota gaafataniiru. Erga barreessaan beekamaa Yunaatitid Isteet jiraatu, Jamaal Kaashoji ajjeefame as Sa'udii Arabiyaan guddaa qeeqamaa jirti. Sagaleen seenetotaa kuni pirezidantii Tiraamp Sa'udii Arabiyaan michuudha jechuun qoqqobbii irra buusu hin qabnu isa jedhanif qeeqa guddaadha. Sagaleen seeneti kenname jechuun torban dhufu Yunaayitid Isteet deeggaruu qabdiifi hin qabdu kan jedhu irratti mariin ijoo ni taasifama jechuudha. Gaazexessitoonni akka jedhanitti seenetin walumaa gala yaada murtii dhihaate kana raggaasises carraan Mana Maree biyyattiin ragga'u isaa xiqqaadha. Waldhabdeen Yaman bara 2014'tti yeroo finciltoonni Hoowutii Kaaba biyyatti to'achuun eegalan hanga ammaa akkuma itti fufeetti jira. Yamanitti ergamaan addaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Maartin Girifitis dhuma waggaa kanaa dura mariin nageenyaa ni ta'ama jedhani abadatu. Marii Fulbaanaa irratti jarri Hooti hafuun isaanii ni yaadatama.","len":494}
{"id":"oduu-48905166","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48905166","title":"Maandlaa Maaseekoo: Astiroonotiin Afrikaa balaa doqdoqqeen du'e","summary":"Lammiin Afrikaa Kibbaa Maandlaa Maseekoo jedhamu carraa gara hawaa deemuu mo'achuun gurraacha isa jalqabaa yoo tahu abjuu isaa otoo hin dhugoomfatiin balaa doqdoqqeedhaan du'eera.","text":"Maaseekoon, ''mucaa magaalaa Piriitoriyaa'' jechuun of waama ture Maandlaa Maaseekoon nama ganna 30 yoo tahu gaafa Sambataa du'uu maatiinsaa beeksisaniiru. Bara 2013'tti, dargaggeessi miseensa Humna Qilleensaa Afrikaa Kibbaa tahe kun dorgomtoota miiliyoona tokko mo'achuun iddoo 23 akkaadaamii hawaa Ameerikaa keessaa tokko kan argate. Maaseekoon, maqaa masoo Afronaut fi Spaceboy jedhamuun kan beekamu yoo tahu, inni immoo mucaa magaalaa Piriitoriyaa jechuun of ibsa. Balalii sa'atii tokkoo, walakkaa orbiitii gahee deebi'uuf, Wiirtuu Hawaa Keenedii Filooridaatti torbee tokkoof qophii irra ture. Maaseekoon waanta dargaggoota Afrikaa dadammaqsuufi onnachiisu, eessaa iyyuu yoo dhufan abjuu isaanii fiixaan baasuu akka danda'an agarsiisuu akka fedhu dubbatee ture. Hawaa irraa bilbileefi itti dubbachuuf karoora akka qabu BBC'tti kan dubbate dargaggeessi kuni ''Akkuma Armastiroong, wanta sarara tokkoo yeroo hunda naaf himamu nan qabaadha'' jedhees ture Astiroonotiin lammii Ameerikaa bara 2012tti umurii 82tti du'e ji'a irra qubachuun nama isa jalqabaati. Akkuma ji'a irra miilli isaa ejjeteen akkas jedhee ture ''Kuni nama tokkoof tarkaanfii xiqqoo dha, dhala namaaf garuu adeemsa dheeraa dha.''","len":497}
{"id":"oduu-46106663","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46106663","title":"Galaafatamuu Kashogjii: Sa'uudii Arabiyaan ogeeyyii ragaa dhoksan ergitee turte","summary":"Akka Qondaalli Olaanaan Tarkii tokko BBCtti himanitti Sa'uudii Arabiyaan erga Jamaal Kaashogjii ajjeefamee booda, ogeeyyii reeffaasaa fi ragaa du'asaatiin walqabate gara balleessan gara waajjira Qoontsilaa ishee kan Istaanbul jiruutti ergitee turte.","text":"Kaashogjiin Onkoloolessa lama addunyaarraa dhabame Qondaalli Tarkii kun kaleessa Barruu biyya Tarkii 'Daily Sabah' jedhamurratti yaada kennaniin ajjeefamuu Jamaal Kashogjiitiin walqabatee ragaa jiru balleessuuf jecha Sa'uudiin Keemistii Ahmad Abdulaziiz Aljonaabii fi Ogeessa waa'ee summiirratti hojjetu Kaaliid Yahyaa Alzahran namoota jedhaman ramadde gara Istaanbul ergite jedhan. Gaazexeessaa Jamaal Kashogjii ji'a darbe keessa ajjeefamuu Sa'uudiin amantee turte, ta'us garuu dubbiinsaanii wan ta'e ukkaamsanii darbuu ture. Qorattoonni Tarkii gaazexeessaan kun ukkaamfamee ajjeefamuu fi qaamnisaa hanga wallaalamutti cicciramee asiidiidhaan hurkee akka badu taasifamuu beeksisan. Ijoolleen Jamaal Kashogjii lameen gaaffii fi deebii Dilbata darbe CNN waliin taasisanirratti reenfa abbaasaanii Sa'uudiitti fudhatanii firoota isaanii biroo waliin ta'uun owwaallachuu akka barbaadan dubbatan. ''Waa'ee owwaala isaa aanga'oota Sa'uudii waliin dubbadheera, kanaafuu yeroo gabaabaa keessatti ni ta'a jedheen abdadha'' jedha Saalaa Kashogjii. Mootummaa Sa'uudii Arabiyaa qeequun kan beekamu, gaazexeessaa Jamaal Kashogjii, gaafa Onkoloolessa 2, bara 2018 mooraa waajjira Qoontsilaa Sa'uudii Arbiyaa kan Istaanbul jiruu keessatti ajjeefame.","len":498}
{"id":"oduu-46028242","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46028242","title":"Ameerikaan loltoota 5,200 gara daangaa Meeksikoo waliinitti ergite","summary":"Ameerikaa galuuf godaantoonni kumaataman gara kaaba Meeksikootti yeroo imalaa jiranitti Peentaagoon (wiirtuu waraanaa Ameerikaa) looltoota 5,200 ol gara daangaa Meeksikooo waliinitti ergutti jira.","text":"Janaraal Terrence O'Shaughnessy duulli Operation Faithful Patriot jedhamu kun Teeksaas, Arizoonaafi Kaaliforniyaa irratti ni xiyyeeffata jedha. Pirezidaant Tiraamp ''weerara'' godaantota kana looltoota Ameerikaatu isaan eeggata jedheera. Ebla keessaa gaaffii Obbo Tiraampiin kan ergamaan miseensonni eegumsa biyyaaleessa 2700 daangaarra jiru. Godaantoonni kun yeroo kanatti daangaa Ameerikaa irraa km 1,600 fagaatanii jiru. Looltoonni kun dhuma torban kanaatti meeshaalee waraanaa, helikooptara, xiyyarraa, galloofi shiboo sibilaa daangaan ittiin ittifamuu waliin akka bobbaafaman Janaraal O'Shaughnessy ibseera. Wiixata kana Obbo Tiraamp fuula Twitter gubbaatti kan barreessan: \"Miseensonni yakkamtoota gurmaa'oo hedduufi namootni baayyee hamoo godaantota gara daangaa keenyaa kibbaatti imalaa jiran keessa makamanii jiru. \"Adaraa ofirra deebi'aa, karaa seera qabeessa yoo hordoftan malee gara Ameerikaa seenuu hin dandeessan. Kun biyya keenya irratti weerara, kanaaf loltoonni keenyatu isin eeggachaa jira!\" Gara daangaa Meeksikoo waliinitii looltota erguun Obbo Tiraamp pirezdaantii isa jalqabaa miti. Pirezdaant Baaraak Obamaa daangaa akka eeganiif loltoota eegumsa biyyaalessa 1200 yemmuu ergu, Piresdant George W Bush immoo loltoota 6,000 ergee ture.","len":499}
{"id":"oduu-47367369","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47367369","title":"Miidhaa saalaatiin kan himatame R Kelly wabiin gadi dhiifame","summary":"Sirbituu colleen gosoota muuziqaa R&B jedhamaniin beekamu R Kelly maallaqa Doolaara Ameerkaa 100,000 qabsiisee mana amala sirreessaa Chikaagootii gadi dhiifame.","text":"Kellyn waggoota 10 oliif yakka miidhaa saalaatiin himatamullee haalaa ture Namni kun kaleessa mana murtiitti dhiyaachuun himataawwan 10 irratti banaman, kanneen yakka miidhaa saalaatiin walqabatan haaleera. Nmni kun dubartoota afur irraan miidhaa saalaa qaqqabsiiseera. Namni umrii waggaa 52 kun wayita abukaatoo isaatiin dabaalamee mana hidhaatii ba'u miidiyaatti dubbachuufillee fedhii hin qabu ture, fuulasaa dhokfachaa ture. Jimaata darbe poolisiitti kan harka kennate R Kelly'n, guyyoota dhuma torbee achuma mana hidhaa keessa dabarse. Wallisaan kun waggoota kudhaniif miidhaa saalaa geessisuudhaan himatamaa tureera, garuu innis haalaa waan tureef osoo itti hin murtaa'in yoona ga'eera. Kellyn dhaddachatti kan dhiyaate erga dookumantariin waa'eesaarratti xiyyeeffatu walitti fufiinsaan hojjetameeti. Dookumanatarii sana keessatti dubartoota hedduurraan miidhaa saalaa akka geessise ni mul'isa. Erga bara 1998tii as miidhaa saalquunnamtiitiin himatamaa jira. R Kelly maallaqa Doolaara Ameerkaa 100,000 kaffalee wayita mana hidhaatii ba'u Manni Murtii wayita wabiidhaan gadi dhiisu paaspoortii harkaa fuudhee, shamarran umurii waggaa 18 gadii waliin tuttuqqii akka hin uumnee akeekkachiiseeti. R Kelly gaafa Bitootessa 22 mana murtiitti dhiyaata.","len":500}
{"id":"oduu-44763175","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44763175","title":"Itoophiyaafi Eertiraan waliigaltee nageenyaa mallatteessan","summary":"Waliigalteen Ministira Mummee Dr. Abiyyiifi Pirezidaanti Isaayaas Afawarqii gidduutti ganama kana mallattaa'ees dhimmoota mummee shan irratti kan xiyyeefate ta'u, Ministirri Odeefannoo Eertiraa Yamaanee Gabramasqal barreesaniiru.","text":"Akka Obbo Yamaaneenn fuula tiwiitarii isaaniirrattti barreessanitti, haalli waraana biyyoota lamaan gidduu ture xumurameera. \"Barri nageenyaafi hiriyyummaa haaraan eegaleera.\" Akkasumas Biyyooti lamaanuu gama kallattii siyaasaa, dinagdee, hawaasaa, aadaafi nageenyaatiin walta'iinsa qabaachuuf walitti dhiheenyaa cimsuu irratti ni hojatu. Akkasumas waliigalteen amma taasifame kun akka haala dippilomaasii biyyoota lamaanii gara walitti dhufeenya idileetti deebiisuu amanameera. Haaluma kanaanis Asimaraafi Finfinneetti imbaasii saaquun walitti dhufeenya dippilomaasii eegaluuf jedhaniiru. Waliigalteewwan mallattaa'an keessaa kan biraa tajaajila xiyyaaraafi bilbilaa eeagaluun, akkasumas tajaajila buufataa eegalchiisuuf. Kannaan duras daandiin qilleensa Itoophiyaa naannoo Eertiraa keessa balali'uu dhabusaatiin guyyaatti birrii kuma 100 dhabuusaa akka ibsee EBCn gabaaseera. Waliigaltee biyyoonni lamaan mallatteessan ilaalchisuun Dursaan Waajira Ministeera Muummee Obbo Fitsum Araggaa barreeffama fuula tiwiitera isaaniirratti baasaniin, \"Eertiraan seenaa hamaa gatii cimaa hin malle baasise cufuun fedhaafi faayidaa uummatashee giddu-galeessa godhachuun hojjettee boojuu deebifachuuf murannoon akka sochootu beeksifteetti,\" jedhan.","len":500}
{"id":"oduu-55488626","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55488626","title":"Lola Yaman: Buufata xiyyaaraa Adanitti dhohiinsi gurguddaan dhagaahame","summary":"Dhohiinsi gurguddaan buufata xiyyaaraa Adan sochoose kan uumame xiyyaarri ministiroota Yaman feetee Sa'udi Arabiyaa irraa kaate battala buufaticha qubattetti ture.","text":"Battala dhohiinsi Yaman mudate Dhohiinsa kanaan yoo xiqqaate namni 13 yoo ajjeefamu namoonni hedduun madaa'aniiru jechuun maddi nageenyaa Rooyitarsitti hime. MM Ma'iin Abdulmaliik Sa'iid fi miseensonni kaabinee kaan osoo miidhaan irra hin gahiin bahanii gara masaraa biyyattii geeffamaniiru. Dhohiinsichi \"haleellaa shororkeessummaa gowwootaa\" finciltoonni Huutii raawwatanidha jedhan ministirii odeeffannoo biyyatti. Kaabineen MM Sa'iid dursan kan ijaarame wal diddaa humnoota pireezidantii biyyattii Abdirabuu Mansuur Haadii fi kanneen foxxoquuf lolan 'Southern Transitional Council (STC)' jiru hir'isuuf ture. Gareeleen kun lamaan silaa michoota ta'anii waliin hidhattoota Huutii kan magaalaa guddoo biyyattii Sana'aa fi Kaaba-Lixa Yaman harkaa qaban loluu qabu ture. Yaman bara 2015 erga qindoominni biyyoota Arabaa Sa'udi Arabiyaan durfamu hidhattoota Huutii loluun bulchiinsa pireezidanti Haadii cimsuuf lola eegalanii asi waraana hamaa keessa jirti. Waraana kanaan namoonni 100,000 yoo du'an, gaaga'ama namoomaa addunyaa irratti isa hamaa ta'eef sababa ta'eera. Namoonni miliyoonotaan lakkaa'aman gariin beelaaf saaxilamaniiru, gariin ammoo haala Covid-19f isaan saaxiluun biyyaa bahanii baqaaf saaxilamaniiru.","len":501}
{"id":"oduu-52030652","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52030652","title":"Jarman maaskii miiliyoona 6 Keeniyaatti bade barbaachatti kaate","summary":"Qondaaltonni Jarman haguugduu afaanii yookiin maaskii miiliyoona jaha buufata xiyyaaraa Keeniyaatti bade barbaachatti ka'an.","text":"Haaguugduuwwan kunneen ogeessota fayyaaf akka ooluuf kan ajajamani turani. Barruun Jaraman 'Der Spiegel' jedhamu akka gabasetti haaguugduuwwan kunneen guyyoota shan dura Bitootessa bultii 20 Jarman qaqqabuu qabu turani. Akka gabaasa barruu kanaatti dhukkuba koronaavaayirasii ittisuuf Jarman meeshaalee fayyaa gar garaa dolaara miiliyoona 260'n bituus ajajdeetti. Biyyi Awurooppaa keessati Xaaliyaaniifi Ispeenitti aansuun koornaavaayirasiin hubamte Jarman, namoonni lama wal bira akka hin teenye dhorkiteetti. Haa ta'u malee, maaskiin ajajame kuni xumura torban darbeetti buufata xiyyaaraa Keeniyaatti bade hanga yoonaa hin argamne jedhameera. Jalqabumaa maaskiin kaampaanii Jarmaniin oomishame jedhame kuni maaliif Keeniyaatti akka argaman ifa miti. Qondaaltonni waan dhalate baruuf carraaqaa jiru,'' jechuun Dubbii Himtuun Ministeera Raayyaa Ittisaa Jarman Rooyitarsiif himaniiru. Qondaalli mootummaa Jarman biraa immoo ''Wanti kuni hanna yookiin nama meeshaa ergu of dagateen raawwate ta'u isaa jarri gumurukaa ni qulqulleessu,'' jechuun dubbatan. Akka gabaasa Rooyitarsitti, Ministeerri Fayyaa Keeniyaa dhimma kana irratti gaafatamanis yaada kennuu hin feene. Dubbii Himtuun Abbaa Taayitaa Erpoortii Keeniyaa immoo dhimmichi qoratamaa jira jechuun dubbataniiru.","len":502}
{"id":"oduu-43496237","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43496237","title":"Abbaan qabeenya Feesbuuk Zuukarbarg seera ragaa caberratti dhiifama gaafate","summary":"Hundeessaan Feesbuuk Maark Zuukarbarg walitti dhufeenyi hawaasummaa 'dogongora uumeen' ragaan maamiltoota Feesbuuk miiliyoonaan lakkaawamanii dhaabbata gorsaa siyaasaan hatamuu amanee jira.","text":"Maark Zuukerberg rakkoo qabannaa ragaa maamilaa Feesbuuk wajjin jiru amanee, dhiifama gaafate. Dhaabbatni Kaambiriij Analitiika jedhamu ragaalee gama maamiltoota siyaasaan jiru seeraan ala fayyadameera jedhamuun himatni irratti dhiyaateera. Ibsa Zuukarbarg barreefaman kenneen dogongorri 'Amantaa cabsuu' raawwatameera jedheera. Ibsa isaa booda, gaaffiif deebii CNN waliin taasiseen ammoo ''baayyeen gadda'' jechuun , ''appiiwwan amantaa hin qabne'' irratti tarkaanfi nan fudhadha jedhera. ''yoo wanta sirrii ta'uu malu yoo ta'eef'' rakkoon kun dhalachuu Koongireesii Ameerikaa fulduratti amanuusaatti akka gammaduus himeera. Yaada Feesbuuk irratti maxxanseen ammoo appilikeeshinoonni ragaalee maamiltootaa hatuun akka isaaniif hindanda'amne gochuuf waadaa galeera. ''Nuti ittigaafatummaa ragaalee keessan eeguu qabna, yoo san gochuu dadhabne isin tajaajiluun nuuf hin malu,'' jedheera Zuukarbarg. Maal hojjechuuf waadaa gale ture Zuukarbarg? Rakkoolee amma mudataniifi kana duras turan fuuruuf Zuukerberg kaampaniin isaa: Gara fuulduraatti Feesbuuk: ''Wanta amma ta'erra barannee waltajjii kana naga qabeessa gochuun hawaasni keenyas yaaddoo malee fuulduratti akka demuu goona'' jechuun yaada isaa kenneerra Maark Zuukerberg.","len":503}
{"id":"oduu-44558178","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44558178","title":"Traamp imaammata maatii baqattootaa gargar baasuu hambisan","summary":"Pireezidentiin Ameerikaa Doonaald Traamp dhiibbaa hawaasa irraa irra gahaa jiruuf gurra kennuun imaammata baqattootaa, ijoollee fi maatii isaanii gargar baasu foyyeessun maatii waliin akka jiraatan murteessan.","text":"Seerri maatii fi daa'imman gargar baasu akka hafu Pireezident Traamp murteessan Traamp imaammatuma isaanii maatii baqattoota hin galmoofneefi ijoollee isaanii gargar baasu dha amma kan fooyyessan. Suuraa miira daa'imman maatiin isaanii seeraan ala daangaa biyyattii seenuu isaaniif yeroo hidhaman agarsiisuun yaada isaanii jijjiiruuf dirqamuus dubbataniiru. Imaammatni foyya'e kun maatii imaammata duraan gargar bahe hin ilaallatu. Qondaaltotni waajira baqattootaa akka jedhanitti caamsaa 5 fi waxabajjii 9 gidduutti daa'imman 2,342 maatii isaanii 2,206 irraa gargar bahaniiru. ''Dhimmichi dhimma maatii waliin jiraachisuuti'' jedhan Pireezident Traamp wayita Roobii darbe seera haaraa kana mallateessa. ''Maatiin yeroo gargar bahu haala jiru hin jaaladhu'' kan jedhan Traamp, bulchiinsi isaanii imaammata obsa hin qabne hordofuun namoota seeraan ala daangaa biyyattii seenaan himachuu itti fufa jedhaniiru. Seerri haaraan bahe: Traamp Haati Warraan isaanii Melaaniyaa fi intalli isaanii, Ivaankaan imaammatichi akka jijjiiramuuf dhiibbaa isaaniratti gochuu isaanii fi dhimmi maatii baqattootaa gargar baasuu ''haalaan itti dhagaahamuu'' dubbataniiru. ''Namni sammuu qabu kamuu dhimmi kun itti dhagaahama, maatiin wayita gargar bahu arguu hin barbaannu'' jedhaniiru.","len":503}
{"id":"55505139","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/55505139","title":"Awwaannisni ji'a afur keessatti marsaa lammaffaaf Oromiyaa weerare","summary":"Homaan Awwaanisaa baha Afrikaatti irra deddeebiin weeraree miidhaa qaqqabsiisaa jiru kuni jalqaba bara kanaatti Oromiyaa gama bahaa Hanga shawaa Bahaatti jiru weeraruun omisha miidhaa ture.","text":"Homaan Awwaannisaa kuni tibba kanas Somaaliyaa irraa ka'uun marsaa lammaffaadhaaf Oromiyaa weeraree jira. Hogganaan Biiroo qonnaa Oromiyaa Obbo Dhaabaa Dabalee BBC'tti akka himanitti hoomaan awwaanisaa ji'a lamaan dura godinaalee Oromiyaatti mudatee ture miidhaa cimaa osoo hin geessisne too'atemee ture. \"Weerara marsaa tokkoffaa irratti miidhaan kan gahe Godina Harargee lamaanitti.Boqqoolloo, mishingaa fi kuduraa fi muduraa irratti miidhaa geessisee ture. omisha waliigalaa keenyarraa miidhaa geessiseen yoo laalli xiqqaadha. Dhibbeentaa 0.6 qofaadha\" jedhan. Weerarri marsaa lammaffaa tibba kanatiinis godinoota omishtummaa Olaanaa qaban Baale lamaan dabalatee harargee lamaanittis mul'ateera. Iddoowwan amma weerarri kuni itti mul'ate bakka omishni jiru waan ta'eef saffisaan hojiin qoricha biifuu hojjetamaa jiraachuus eeran. \"Hoomaan marsaa lammaffaa mudate kuni cimaadha. Kanaaf osoo qabeenyarratti badii addaa hin geessisin xiyyaaraa fi konkolaataadhaan qorichi biifamaa jira. Xiyyaara hedduutu hojii kanarratti bobba'ee jira. Godina Baale lamaan keessaa samoona nibaasna.\" Jedhan. Weerarri hoomaa Awwaanisaa marsaa marsaadhaan dhufaa jiru kuni sadarkaa humnaa ol ta'urra kan hin jirre ta'uus obbo Dhaabaan himan.","len":503}
{"id":"oduu-49417593","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49417593","title":"Let. Janaraal Burhaan qaama olaanaa Sudaan murtii dabarsu hogganuufi","summary":"Hoogganaan Mana Maree Ce'uumsaa Waraanaa Sudaan Leetinaant Janaraal Abdeel Fattaah Abdeelraahimaan Burhaan Hoogganaa mana maree haaraa Sudaan ta'uun waadaa seenan.","text":"Qondaalli kuni cee'umsa gara diimookiraasitti taasifamu hoogganuuf Mana Maree haaraa hundaa'eefi ji'oota 39'f aangoo qabatu hoogganu. Manni Maree kun miseensota siiviilii 6 fi kan waraanaa shan qaba. Burhaan akka Pirezidantii biyyattiitti kan hojjetan yoo ta'u, filannoon Ministira Muummee fi Ministiroota biroos ni gaggeefama. Burhaan mana maree kana ji'oota 21'f hooggananii ji'oota hafan 18 ammoo qaama Siiviiliirraa nama biraatu hanga filannoon bara 2022 gaggeeffamutti hoogganaa ta'a. Miseensonni mana marichaa hafan 10's waadaa ni galuu jechuun Rooyitars gabaaseera. Hayyuun diinagdee beekaman biyyattii Abdallaa Hamdook garee mormitootaan filataman Ministira Muummee ta'uun kakuu raawwatu jedhamee eegama. Ministirri Raayyaa Ittisa Biyyaa fi Dhimmoota Biyya keessaa ammoo waraana biyyattii keessaa filatamu. Waliigaltichi muudaa kan hin qabne miti garuu ammoo tarkaanfii barbaachisummaa guddaa qabudha jedhan hoogganaan garee mormitoota (Waldaa Ogeeyyii Sudaan) Dr. Mohaanaad Hamiid. ''Akka lammiilee Sudaanii tokkootti tokkummaa qabna jennee abdanna, mootummaa fi ummatni wal-ta'uun diinagdee biyyaa, sirna fayyaafi Barnootaa fooyyessuuf ni hojjennaa'' jedhan. Janaraal Mohaammad Hamdaan waliigaltee kana akka kabajan dubbataniiru.","len":504}
{"id":"oduu-48406753","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48406753","title":"Indiyaattii ibiddi daree barnootaatti qabate barattoota 19 lubbuu dabarse","summary":"Mana barnoota Indiyaa tokkootti ibiddi qabate yoo xiqqaate barattoota 19 ajjeesuu anga'oonni biyyatti himan.","text":"Dhiya Gujaraa keessatti gamoo daree barnootaa ibiddaan weerarame Aaraa gurraacha karaa foddaa gamoo dhiya suraatti kana keessaa bahuu jalaa miliquuf barattootni gamoorraa kufaa , kaanis utaalaa turan. Barattootni miidhaman harki caalaan saafila ol adeemoo barnootarra turani. Ka'umsi balaa ibidda kun ammaaf hin baramne.Anga'oonni biyyatti garuu dafee kan tamsa'eef baaxiin manaa waan dafee boba'uun hagugamuusaatinii jedhan. balaa kanaan yoo xiqqaate barattoonni 20 'n mada'uun cimaan irraa qaqqabuun Hospitaala Gujaraatitti yaalaman. ''Barattoonni kan lubbuu dhaban sababii ibiddaatiinii fi gamoorraa utaaluutiin'' jechuun qondaallii to'aannoo ibiddaa Naannichaa Deepak Saptaleey AFPtti himan. hundisaanii umrii ganna 20 gadii yoo ta'an, barattoonni gamoo kana keessatti ugguramanis jiraachuu Rooyitars gabaasera. Muummichi Ministiraa Indiyaa Naaredeeraa Moodiin toora tiwitarasaanirratti ergaa jajjabinaa barreessuun ,aanga'oota naannoo akka deeggaran barreessan. Odeeffannoon balaa qaqqabe guyyoota sadii keessatti akka gabaafamuus ajajni darbeera. Balaan ibiddaa kun dhiyeenyatti lubbuu nama hedduu balaa galaafate keessatti tarreeffame. Ji'a Guraaandhala darbees hoteela Delhi jedhamutti lubbuu namoota 17 balaan ibiddaa wal fakkaatu galaafachuutu yaadatama.","len":506}
{"id":"oduu-42048593","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42048593","title":"Morokootti nyaata argachuuf jecha walirra ejjatani 15 yoo du'an baay'een madaa'an","summary":"Morokoo keessatti wayita gargaarsi kennamaa jirutti namoonni walirra dhaabachuun namoonni 15 du'uun baay'ee madaa'aniiru.","text":"Balaa kunis kan mudate magaalaa Sidi Bowulaalam mandara Essaa'uriyaatti keessatti ture. Gargaarsichis dhaabbata dhuunfaan kennamaa ture. Gabaasni muraasnis namoonni hanga 40 ta'an akka madaa'an dubbatu. Midiyaaleen biyya keessaas miidhamtoon irra caalaan dubartootaafi maangudoota jedhaniiru. Midiyaaleen hawaasaas reeffi dubartootaa lafarra cisanii agarsiisaniiru. Ragaaleen bara kana keessa magaalaa Sowulaalam naannoo jiraattoonni kuma 8,000 ol jiraattanitti gargaarsi nyaataa lafa gabaatti waan kennamuuf namoota baayyeen akka hirmaatan taasisu midiyaa biyya keessatti akka himanitti himaniiru. ''Bara kana keessa namoota heduutuu jira, kumaatama hedduudha,'' ragaa bahaan maqaasaa hin himanmeef gaafate tokko dhaabbata oduu AFPtti himera. ''Namoonni waldhiibuun dallaa cabsan.'' Isaan miidhamanis gara hospitaala Maarakesheetti fudhatamaniirus jedheera. Ministirri biyya keessaa Morokoo akka jedhanitti, Moorii Muhaammad VI qondaaltoonni biyyattii akka warreen miidhaman gargaaraniif ajajaniiru. Itti ida'uunis baasii waldhaansaafi awwaalchaa ofiisaatiin akka danda'u dubbateera. Warraabbiin vidiyoo hinmirkanoofne tokkoos osoo gargaarsichi hinqaqabiin dura namoonni baayyeen lafa gabaatti walitti qabamuun eegachaa turuu agarsiiseera. Waliirra dhaabachuu maal akka kakaasee wanti baramee hinjiru.","len":508}
{"id":"oduu-56040655","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56040655","title":"Nelsan Maandeellaa: Qisaasa sirna awwaalcha Maandeellaatiif namooti 15 to'ataman","summary":"Afriikaa Kibbaatti namoonni 15 sirna awwaalcha pirezidaantii duraanii Nelsan Maandellaa kan bara 2013tiin walqabatee himannaa malaalamtummaatiin himatamuuf.","text":"Namoota kanneen keessatti miseensoonni gameeyyiin paartii biyya bulchuu Kongrasii Biyyaalessa Afriikaa kan bulchiinsa Baha Keep ni argamu. Isaanis himannaa kanarratti yaadi kennan omtu hinjiru. Abbaan alangaas malaammaltummaa maallaqa doolaara kuma 700 ykn paawundii miliyoona wallaakaatiin himateen. Maandellaan erga bara 1994tti sirni Appaartaayidii kufeen booda hogganaa gurraacha biyyattii turan. Himannaan kunis jalqaba bara 2014tti kan eegalee yoo ta'u, sirni awwaalcha Maandellaa Qunu Baha Keepiitti erga Muddee 2013 gaggeeffameen baatiiwwaniin booda ture. Sirni awwaalcha hogganaa kanaas aanga'oota addunyaa guutuu irratti argamanii ture. Namoota himannaan irratti banamee keessattis Ministirri fayyaa bulchiinsa Keep, Sindiswaa Gombaa, daldaltoonni hedduufi miseensoonni mana maree paartii ANC ni argamu. Kana malees, dura taa'aan naannoo Pumlaani Mkoloo, Kantiibaan Metiro Magaalaa Buffaloo Zukiswaa Ncithaa fi dubi himaan mana maree Lulekaa Simoon-Ndzele kanneen himataman keessatti ni argamu. Abbootiin alangaas jarreen kun namoota awwaalcha dhaqaniif tajaajila awwaalchaa kennuuf akkasumas galmawwan magaalaa tajaajilawwan yaadanoof olanii ilaalchisuun kanfalii sobaa gaafatan jedhan. Shakkamtoonni kunneenis wabiin kan hayyamameef yoo ta'u Bitooteessa 5 mana murtiitti akka dhiyaatan eegamu.","len":509}
{"id":"oduu-47932101","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47932101","title":"American Airlines dhorkaa Boeing Max 8 akka hin balaliine irra jiru dheeresse","summary":"American Airlines dhorkaa balalii xiyyaarota Max 737 hanga ji'a Waxabajjiitti jedhamee ture hanga walakkaa ji'a Hagayyaatti dheeressan.","text":"Dhorkinsi balalii xiyyaarota Boieng guyyaatti balaliiwwan 115 irratti dhiibbaa qaba. Murtoon kun maamiloota yeroo gannaa imalan hedduuf ofitti amanamummaa dabaluuf akka tahes ibsaniiru. Ji'a darbe balaa xiyyaaraa Itoophiyaatti mudate hordofee akka adunyaatti xiyyaarotni Boing 737 Max 8 jedhaman tajaajila balalii irraa dhorkamaniiru. Erga balichi dhaqqabeen as kaampaaniin Boeing soofti weerii haaraa sirna balalii xiyyaarichaa to'atu hojjechaa jira. Qondaaltotni olaanoon Daandii Qilleensaa Ameerikaa fooyya'insi kaampanii Boeing taasisaa jiru Aviyeeshinii To'attotaa Ameerikaan Hagayya 19 dura ni mirkanaa'a jennee abdanna jedhan. Daandiiwwan Qilleensaa kunneen xiyyaarota 737 Max 8 24 tahan balalii dhorkaniiru. Dhorkinsi kun guyyaatti balaliiwwan 115 tahan irratti dhiibbaa qaba. Qorannoon balaa xiyyaaraa Itoophiyaa akkuma itti fufetti ture xiyyaarotni kunneen balalii irraa kan dhorkaman. Balaa Xiyyaaraa Itoophiyaan funyaan xiyyaarichaa yeroo baay'ee irraa gadi garagaluun akka rakkisaa turee fi paayiletotni waan danda'an hundaa akka godhanii ture bu'aa qorannoo jalqabaan ibsamee ture. Balaa xiyyaaraa Itoophiyaan dabalatas xiyyaarri Max 8 Daandii Qilleensaa Indoonezhiyaas caccabuun lubbuu namoota 189 galaafachuunsaa ni yaadatama.","len":510}
{"id":"oduu-51506772","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51506772","title":"Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa Hagayya 23 bara 2012 akka gaggeefamu boordiin filannoo biyyaalessaa beeksise","summary":"Guyyaan Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa Hagayya 23 bara 2012 akka tahu Boordiin Filannoo Biyyaalessaa konfiransii har'a magaalaa Finfinneetti qooda fudhattoota waliin gaggeeffamaa jirurratti dhiyeesse.","text":"Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa Murtoon kun kan xumuraa tahuu ibsamuu baatus, konfiransii taa'amaa jiru irratti boordiin filannoo dhiyeesseera. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa guyyaa sagaleen kennamu kanaan dura Hagayya 10 akka tahu yaada dhiyeesse ture fooyyeessee dhiyeessuun gaafa Hagayya 23 bara 2012 akka tahu hirmaattota mariif dhiyeesseera. Filannoo bara kanaa ilaalchisee qooda fudhattoota garaagaraa waliin konfiransiin gaggeeffamaa jira. Konfiransicharratti hogganaan Komishinii Mirga Namoomaa, hoggantootni paartilee mormitootaa fi qooda fudhattootni kaanis argamaniiru. FBC'n akka gabaasetti, konfiransicha irratti walitti qabdun Boordii Filannoo Biyyaalessaa Aadde Burtukaan Miidhaksaa guyyaa filannoo ilaalchisee gaaffiiwwan hedduun ka'anis ilaalcha keessa galfamanis bu'uura seeraan garuu guyyichi hagayya 23 tahuu qaba jedhaniiru. Yeroo gannaa filannichi gaggeeffamuu waliin wal qabatee Ejensii Meetiroloojii Biyyaalessaa waliin hojjenna jedhaniiru. Guyyaa filannoo kanaan dura Hagayya 10 haa tahu jedhamee dhiyaate irrattis paartileen mormitootaa garaagaraa mormi akka qaban ibsaa turaniiru. Gama biraan ammoo paartileen akka ABO filannicha dursee miseensotnii fi deeggartootni keenya bakka garaagaraatti hidhamaa jiraachuun yaaddoo nutti uumeera jedhan.","len":512}
{"id":"oduu-51202704","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51202704","title":"Vaayirasii haaraa Chaayinaa: Vaayirasiin haaraa lubbuu ajjeesuu danda'u Chaayinaatti mul'ate Ameerikaa gahe","summary":"Vaayirasiin haaraa Chaayinaa namoota sagal ajjeese of jijjiiraa, kana caalaa tamsa'uu danda'a, jedhan qondaalotni fayyaa Chaayinaa. Tamsa'innasaa dhaabuufis tarkaanfii fudhataa jirti.","text":"Lafa Wuhaan jedhamutti namoota haaraa 440 bineelda seeraan ala galerraa vaayirasichaan qabamaniiru. Vaayirasichi gara naannolee Chaayinaa baayyee fi Ameerikaa, Taayilaandii fi Kooriyaa Kibbaatti tamsa'aafi babal'achaa jira. Qondaalonni Chaayinaa sadarkaa to'achuufi ittisuu hin dandeenyerra gahuu isaanii dubbatu. Kibxata darbe vaayrasichi namaa namatti darbuunsaa baramee ture. 'Balaa kana caalu' Ministirri itti aanaa Koomishinii Fayyaa Biyyaalessaa Lii Biin, vaayirasichi karaa sirna hargansuutiin darba jedhanii turan. Haa ta'u malee Chaayinaan ammayyuu maddi vaayirasichi maal akka tahe hin mirkaneessine. ''Karaan daddarba isaa ammayyuu sirriitti hin beeekamiin malee, of geggeddaraa akka babal'atuu fi weerara tahuu akka danda'u dubbataniru Liin. Akeekkachiisi kun kan kenname wayita lammiileen Chaayinaa kabaja waggaa haaraa isaaniif naannoodhaa naannootti deemaniidha. Namooti kumaatamaan lakkaa'aman immoo gara biyya alaatti imalaa jiru. Liin kabaji ayyaana kun, ''tamsa'inaa dabaluu fi to'achuufi rakkisaa ni taasisa,'' jedhaniiru. Ta'us tarkaanfii to'annoon dhukkubichaa ni fudhatama jedhaniiru. Lammiilee Wuhaa jiraattan,''iddoo namoonni baay'inaan argamanitti walitti qabamanitti hin argamiinaa,'' bineeldonnii fi lukkuun akka hin gurguramnes dhorkameera.","len":512}
{"id":"oduu-44053092","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44053092","title":"Yunivarsitiin Zaambiyaa hubachiisa 'gar-tokkee qullaa' maxxanfameef dhiifama gaafate","summary":"Yunivarsitiin dursaa Zaambiyaa, barattoota dhiira waan dogoggorsuuf, barattootni shamarree 'gar-tokkee qullaa' uffachuun gara mana kitaabaa akka hin seenne isa jedheef dhiifama gaafate.","text":"Barattuun Dikinaa Muzeya barattoonni dhiiraa qayyabannaa irratti xiyyeefachuu qabu jetti. Yunivarsitiin Zaambiyaa sirna uffannaa akka hin qabneefi 'ilaalcha durii jibba dubartii irratti hunda'ee ' akka hin keessummeesine ibsa. Hubachiisi mana kitaabaa magaalaa guddiitti Lusaakaatti maxxanfamee ture \"Of-qusannan karaa sirriidha\" jedha. Saba hawaasaan harbeessuu keessatti, barattoota yaada kana deggaraniifi morman gidduutti yaada hireera. Hubachiisi walgafachiisa kun kaasameera. Gabaasa keessatti hojjettuun mana kitaabaa Kiristiin Kaanyengoo, hubachiisichi ilaalcha bulchiinsa mana kitaabichaa hin ibsu jetti. \"Badii uumame hundaaf, shamarran keenya mana kitaabaa tajaajilaman dhiifama guutuu gaafachu barbaadna,\" jetti. Barattonni shamarran hundi yeroo mana kitaabaa fayyadaman \"miirri mijataa\" itti dhaga'amu qaba jetti Aadde Kaanyengoo. Gabaasa gazeexessaan BBC, Kenedii Gondiwe Tiwiiter gubbatti maxxanse irratti \"Waldanda'uufi hedduuminni bu'ura dhaabbata keenyaati,' jetti. Seera haaraa kana kan mormite barattuun waggaa 3ffaa Dikinaa Muzaya, dhiifama kana simadheera jechuun BBC'tti himti. \"Bulchiinsi mana kitaabichaa hubachiisa maxxansan, keessumaayyuu kan seera dhorkuu qabu, kan akka sirna uffannaa saala tokko irratti xiyyeeffatu irraa of eeggachuu qabu,'\" jetti.","len":513}
{"id":"oduu-44249361","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44249361","title":"Summii bofaa ittisuurratti labsiin ba'e","summary":"Yaa'iin Dhaabbata Fayyaa Addunyaa miidhaa summii bofaa qolachuurratti xiyyeeffatee akka hojjetu beeksise. Addunyaarratti namoonni kumaatamaan lakkaawan bofaan hiddamanii du'u, rakkoon akkasii heddumminaan biyyoota Afriikaa Sahaaraan gadii keessatti mudata.","text":"Dhaabbatichi akka jedhutti rakkoon fayyaa namaarra summii bofaatiin ga'aa jiru biyyoota kanneen keessatti xiyyeeffannaa hin arganne ture. Kaayyoon labsii haaraa kun biyyoonni akkaataa ittisaa, yaalaa fi to'annaa summii bofaarratti akka hojjetaniif. Gareen fayyaa dhala namaaf quuqaman labsiin kun namoota bofaan hiddamaniif furmaata kaa'eera jechuun jajaniiru. Dhaabbati kun biyyoota Afriikaa Sahaaraadhaan gadi jiran kanneen biyyoota hiyyeeyyii keessa jiraataniif qorichi farra summii bofaa akka dhiyaatuuf gaafateera. Hiyyummaa fi hanqina tajaajila fayyaa lubbuun namoota naannoo kanaa summii bofaatiin akka badu taasiseera, kaanimmoo qoricha aadaa kan ofumaayyuu miidhaa lubuusaaniirraan ga'u waan fayyadamniif jireenyi isaanii yaaddoo keessa jira. Tarsimoo haaraan kun wayita bofi nama heddu akkaataa dafanii to'achuun danda'amurratti leenjiin akka kennamuu fi iddoowwan balaan summii bofaa itti heddummaatuuf tajaajila wal'aansa duraa kennuurratti kan xiyyeffateedha. Addunyaarratti waggaa waggaan namoonni kuma 100 caalan bofaan hiddamanii du'u, kanneen keessaa harki 20ni Afriikaa irraati. Baay'inni namoota bofaan hiddamanii qaama hirdhatanii gara miiliyoona walakkaa ga'eera, kunimmoo fedhiin tajaajila fayyaa akka dabalu taasiseera.","len":515}
{"id":"oduu-45043740","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45043740","title":"'Facebook' fi Instagram' waan ittiin turtii daangessan kalaqan","summary":"'Facebook' fi 'Instagram' yeroo fayyadamtoonni marsaalee hawaasaa kanneen irratti dabarsan waan daangessuu danda'u kalaqanii jiru.","text":"Wanti ittiin yeroo daangessan kalaqame kun ogeyyii fayyaa sammuu waliin walta'iinsan kalaqame. Wanta kana kan kalaqan yeroo dheeraa marsaalee hawaasaa irratti dabarsuun fayyaa sammuu miidhuu danda'a yaaddoo jedhuun booda. Amma booda fayyadamtoonni hagam Facebook irra akka turan baruu, hangi turuu barbaadan yoo gahu yaadachiisa argachuufi yeroo murtaa'eef maaltu ta'aa akka jiru akka hin agarre gochuu danda'u. Haa ta'u malee kun jijjiirama guddaa hin fidu jedhu. \"Kun akkaata namoonni marsaalee hawaasaa fayyadaman irratti jijjiirama guddaa fida jechuu hin danda'u,\" jedhu Giraant Bilaank Inistiitiyuutii Intarneetii Oksifoord irraa. Namoonni yeroo dheeraa marsaalee hawaasaa irratti akka dabarsan osuma beekani godhu waan ta'eef hagam wanti kun jijjiirama fida kan jedhus gaaffii birooti. App Facebook keessan irratti 'Setting' keessatti \"Your Time on Facebook\" kan jedhu jalatti argattu. Yeroo dheeraaf marsaalee kanneen irra turuun miidha fayyaa irratti qabu Facebook bara 2017 beeksisee ture. Akka addunyaatti yeroo dheeraa marsaalee hawaasaa irratti dabarsuun yaaddoo guddaa ta'aa jira. Namni guyyaatti sa'aatii tokkoo ol marsaalee hawaasaa irratti dabarsu irra deebi'ee yaaduu qaba jedhu. Odeeffannoo dhuunfaa 'Facebook' irraa qabdan akkamiin tikfachuu dandeessu?","len":515}
{"id":"oduu-50415114","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50415114","title":"Badhaasa Suuraalee Bineensota Nama Kofalchiisani 2019","summary":"Qurxummii sodaatte, urunguu seeqxuufi simbirroo yeroo hintaanetti bakka hintaanetti argamte.","text":"Ilmoo leencaa 'waan taphaa se'ee' cidhaan abbaasaa qabachuuf utaalu... suuraan injifate kanadha. Kunneen Badhaasa Suuraalee Bineensota Nama Kofalchiisani 2019'f kadhimamtoota - leenci suuraa injifateerra jiru garuu suuricha booda badaa waan kolfu hin fakkaatu. Suuraan kun Bootsuwaanaa keessatti Saaraa Iskinner kan kaaafame fi yeroo ilmoon leencaa \"taphatu\" agarsiisa... Ilmoon leencaa kun \"maatiishee keessatti guddachaa jirti\" kan jettu Saaraan, \"akkuma ani hojiikoo irratti isaaniin gammadaa jiru dhalooti egerees isaaniin akka gammadduuf namni hundi bineensota daggalaa kunuunsuuf haa hojjatu, \" jechuun ergaa dabarsiteetti. Suuraalee badhaasaaf kaadhimaman biroo ilaalaa. 'Kottee na baasi...ammayyuu duddubbeekoo jiraa?' : Qurxummii irbaataa qurxummi guddaa shaarkii ta'urra baqachaa jirtu Ilmoolee jeedalaa taphatti jiran \"Akkam...nagaa jirtuu?\"...Ilbiisi baalarra teesse kun kan nagaa nama gaafattu fakkaatti \"Ajaa'ba Rabbii!\" : Bineentiin 'Otter' jedhamtu kana yeroo iyyitu agartanii beektuu? \"Harkaan idaa...\". Simbirri yeroo hintaanetti bakka hintaanetti argamtee..warseessa irraa waan hin eegne argatte Urunguun kun eenyutti seeqaa jirti? Akkasiin dhokatuu?: Bineensa 'bear' muka duuba dhokatee jiru \"Nagaatti\"","len":515}
{"id":"oduu-52296545","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52296545","title":"Gaazexessaa Yaayyasaw Shimallis wabiin akka gadhiifamu 'murtaa'e'","summary":"Gaazexeessaa Yaayyashaw Shimallis kan miidiyaa hawaasummaa gubbaa ‘oduu sobaa olola oofuun’ himatame wabiin gaadhiifamun himame.","text":"Gaazexessaa Yaayyasaw Shimallis Tv Tigraay irratti sagantaa dhiheessuun beekama Abuukaatoon gaazexessichaa Obbo Taaddalaa G\/Madin BBC’tti akka dubbatanitti wabii birrii 25,000’n akka gadhiifamu manni murtii murtesseera. Abukaatoon isaa akka jedhanitti himatni Yaayyasaw irratti dhihaate ‘’Oduu sobaa tamsaasuu’’ yoo ta’u hanga si’a sadii mana murtiitti dhihaateera. Dhaddacha guyyaa har’aan qorataan poolisii guyyoonni qorannoo itti taasisu akka eeyyamamuf gaafatus manni murtii fudhachuu diduu Obbo Taaddalaan himaniiru. Akkamiin hidhame? Gaazexessaa Yaayyasaw Shimallis torban lama dura waa’ee koronaavaayirasii gabaasa tokko erga hojjetee booda to’annoo jala oole. Sagantaa torbanitti guyyaa tokko Televijinii Naannoo Tigraay irratti dhihaatuufi ‘Itiyoo – Fooram’ jedhamu qopheessuun beekama. Yeroo hedduus qondaaltota paartii Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay [TPLF] dhiheessuun gaafata. Barruu ‘Fitih’ jedhamurrattis ni barreessa. Mirga gaazexeessitootaaf kan falmu dhaabbanni ‘CPJ’ torban lama dura ibsa baaseen ‘haal dure tokko malee’ mootummaan Itoophiyaa gaazexessaa kana akka hiiku gaafatee ture. Itoophiyaan keessumaa erga Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangoo qabatanii as dirree dimookiraasii bal'isuun maqaan isaanii gaariin ni ka'a.","len":515}
{"id":"oduu-51292226","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51292226","title":"Reeffi dogoggoraan lafa awwaalchaa Islaamaatti awwalame qotamee bahe","summary":"Naayijeeriyaatti dogoggora kutaa reffaatti uumameen reeffi nama Kiristaanaa awwaala Musliimotaatti awwaalamuusaatiin qotamee akka bahu godhameera.","text":"Taateen kun kan uumame Kaaba Kaanotti yoo ta'u namoonni yeroo sanitti du'an lama wal fakkaachaachuusaaniitiin dogoggorichi mudate jedhameera. Imaama naannoosanii kan ta'an Amiinuu Adamaam BBC'tti akka himanitti dogoggora uumameef itti gaafatamummaa guutuu akka fudhatan himaniiru. \"Reeffa Abdullaahi Obiinwaan adda baasuuf yeroo deemetti lakkoofsa 22 akka ta'e natti himame. Namni lammaaffaa Baasil Ejeensi yeroo walfakkaataatti du'e. Lameen isaaniiyyuu namoota hojjaa giddu galeessa qabaniifi furdaa ta'aniidha\" jechuun dhaabbiin qaamasaanii wal fakkaachuunsaa dogoggorri akka uumame BBC'tti himaniiru. Gargaaraan kutaa reeffaa yeroo gaafatamanitti sirna awwaalchaaf areedni ciramuu qaba jedhamanii akka ajajamanitti reeffi Abdullaahiidhaan jechuun reeffa Baasil fuudhanii deeman. Reeffa Baasil maatiisaa dhufanii reeffa fudhachu yeroo yaalinitti kan dogoggorri akka uumame kan baran. Reeffi eessa akka deemee yeroo adda baasanitti bakka awwaala Musliimootaatti akka awwaalame beekuun kan danda'ame. Reeffi eega awwaalame torbeen tokko kan darbe ta'us maatii mana murtiirraa xalayaa fiduun qotamee akka bahu godhaniiru. Hamma ammaatti reeffa Abdullaahi arguun hin danda'amne. Hospitaalaa reeffi ture reeffa bade argachuuf aanga'oonni hospitaalichaa qorannoo taasisaa jiraachuusaanii BBC'tti himaniiru.","len":515}
{"id":"oduu-50079448","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50079448","title":"Taanzaaniyaan kondomii miliyoona 30 alaa galchite","summary":"Abbaan Taayitaa Fayyaa Taanzaaniyaa hir'ina kondomii jalqaba bara kanaarratti mudatee ture furuuf kondomii miliyoona 30 alaa galche.","text":"Haa ta'u malee lammileen biyyattii hedduun gatiin kondomii ol ka'u danda'a soodaa jedhu yaada'aa jiru. Sababiin yaaddoo kanaas raabsa kondomii raabsitoota motummaan hir'ataa dhufe irraa ka'uuni. Hanqina Kondomii mudate kanarraa kan ka'e magaala guddittii Daar ees Salaam dabalatee magaalota biro keessatti raabsi bilisaa adda cite ture. ''Suqiiwwan muraasnis gosoota kondomii jiran irratti hundaa'uun kondomii tokko shilingii Taanzaaniyaa 3,000 ykn doolaara tokko, kuma shan ykn kuma 10'tti gurguraa jiru. ''Nuti bilisaan kennuu waan hindandeenyeef amma ofiisaaniin bitachu qabaatu,'' jechuun BBC'tti hime hojjataan hoteelaa tokko. Gargaaraan Ministira Fayyaa Dr Faawustine Ndugulile ammoo amma kondomiin ni argama jedhaniiru. ''Kondomii miliyoona 30 ol galchuuf hajjanneerra. Wanti geedarame yoo jiraate haala raabsa isaa qofaadha. Duraan ejjansiiwwan muraasaatu komdomiiwwan raabsa ture. Amma garuu haalli geedarameera. Amma ejjansiiwwan haaraa raabsuuf itti gaafatamummaan keennameef jiru.'' ''Wanti nuti gochu qabnus moodelii haaraan kun sirriitti akka hojjatu mirkanneessuudha. Dulli hubannoo cimsuu galma saagahuufi kondomiiniis dhiyaachusaa mirkanneeffachu qabna,'' jedheera. Kondomii bilisaan raabsuun qaama taarsimoo ittisa tamsa'ina HIV\/AIDS ti.","len":516}
{"id":"oduu-51145601","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51145601","title":"Kondomiin 100,000 duula ittisa HIV'f bilisaan rabsamuuf ture dhorkame","summary":"Bulchaan kutaa biyya Ameerikaa Yutaah, Kondomiiwwan 100,000 waraqaa ittiin saamsaman irratti ergaan waa'ee quunnamtii saalaa ifatti odeessu irratti barreefameera jechuun akka hin raabsamne dhorkeera.","text":"Jechoota kanneen akka 'sagaagaltuu' jedhanii fi jechooti biroollee akkasuma tulluu fi holqa naannoo magaalattiitti argaman akka fakkeessaatti fayyadamuun irratti barreefamaniiru. Barreefamichi qaama duula waajirri fayyaa ittisa HIV kutaa biyyaa Yutaahiidhaan namoonni akka kondomii fayyadaman jabeessuuf qophaa'ee ture. Waajirichi kondomiin ergaa akkanaa qabatee saamsamuusaaf dhiifama gaafateera. Miseensi Riippabilikaanii naannichaa Herber, ''hawaasa barsiisuuf duula waajiricha dhimma HIV irratti taasisu, nan beeka, nan hubadhas'' jedheera ''Haa tahu malee barreefama waraqaa sana irratti katabame namoonni quunnamtii saalaa akka godhaniif kan cicachiisu yoo tahu waajirichi dhimma barreefamichaa irratti hojjechuu qaba'' jedheera. Waajirri fayyaa kunis,''barreefamichi adeemsa mirkanaa barbaachisaa keessa hin darbine,'' jechuun dhaabbati kamiyyuu duularraa jiru akka dhaabu jedheera. ''Duula kana booda HIV ittisuudhaaf gaggeessinuun qarshii kaffaltoota taaksii gama kabajuun taasisan jedheera. Waajirichi kondomiiwwan kunneen karaa buufataalee fayyaa Lixa Ameerikaa keessatti raabsuuf karoorfatee ture. Vaayrasiin HIV humna ittisa qaamaa kan miidhu yoo tahu, qorichi mallattoo dhukkubichaa hir'isan haa jiraatuyyuu malee, qoriichi fayyisu hin aragamne.","len":517}
{"id":"oduu-49431067","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49431067","title":"Ce'umsa Sudaan: Abadallaa Hamdook MM Sudaan ta'uun waadaa galan","summary":"Sudaan daandii waggoota dhufan sadii keessatti ce'umsa gara bulchiinsa siiviiliitti taasisuuf eegalte milkeessuuf Ministira Muummee haaraa muudde.","text":"Kaleessa MM ta'uun waadaa kana galan Dr. Abdallaa Hamdook nageenya mirkaneessuufi rakkoo diingadee furuun waan dursa hojjetamuudha jedhaniiru. Janaraal Abdelraahmaan Burhaan hoogganaa Mana Maree walaba ta'uun hundaa'ee ta'anii jiru. Lammiileen Sudaan gammachuu ibsatan \"Uummati Sudaan jaarsummaa Itoophiyaa ni dinqisiifata\" Janaraalli Sudaan qaama olaanaa murtii dabarsu hogganuufi Mootummaan haaraan hundaa'aa jiru kun bara 2022'tti biyyattiin hanga filannoo gaggeessitutti bulcha. Mormitootni qoodinsi aangoo ammaa bulchiinsa waraanaa hambisaa jedhaniiru. Dr. Hamdook waadaa kan galan Itoophiyaa irraa akkuma biyyatti deebi'aniini. Bara 2011 irraa ka'ee ogeessa diinagdee Dhaabbata Biyyoota Gamtoomnii ta'uun tajaajilaa turan. ''Hojiin mootummaan kun dursa kenneefi hojjetu waraana dhaabuu, nageenya waaraa fiduu, rakkoo diinagdee hammaataa furuu fi imaammata hariiroo alaa madaalawaa uumuudha'' jechuun dubbataniiru. Bara darbe wayita al Bashiir aangoorra turan, Ministira maallaqa akka ta'an waamamani osoo hin fudhatiin hafuu isaanii AFP'n gabaaseera. Waadaa galuun Hamdook erga al Bashiir aangoo gadhiisanii booda yeroo duraaf biyyattiin bulchiinsa waraanaa jalaa baate. Abdallaa Hamdook eenyu? Wantootni irratti waliigalaman maal fa'a:","len":517}
{"id":"oduu-49093810","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49093810","title":"'Qarreefi Qeerroon OSA biyya akka galuuf haarsaa kanfalan galata qabu'","summary":"\"Waldaan Qorannoo Oromoo (OSA)n waggoota 33 booda akka biyyatti galuuf kan haarsaa kanfalan Qeerroofi qarreen Oromoo galata qabu,\" jedhan pirezidaantiin OSA Kuulanii Jaalataa.","text":"Pirezedaantiin waldichaa Kuulanii Jaalataa konfaransii Jimaata dhufu Magaalaa Finfinneetti eegalamu ilaalchisuun ibsa miidiyaaleef kennaniin ture kana kan dubbatan. Konfaransii Adoolessa 26-28 Finfinneetti gaggeefamu kanarrattis qorannoowwan ragaa qabatamaa irratti hundaa'anii fi beekumsa uummata keessaa walitti itichuun ijaarsa Oromiyaafi biyyaatiif gumaatan ni dhiyaatu jedhan. Waldichi erga hundaa'ee kaasee baqa irra waan tureef, hayyoota biyya keessaa haala barbaadamuun hirmaachisaa akka hin turres eeran. \"Konfaransiin yeroo jalqabaaf Finfinneetti gaggeefamu kunis qorannoowwan biyya keessaafi alaa walitti fiduu qofa osoo hin taane, gartuuwwan, yaadotaa fi hayyoota Oromoo gama lamaan jiranis bakka tokkotti hirmaachisa,\" jedhan. Dura taa'aan boordii OSA Piroofeesar Asfaaw Bayyanaa gamasaaniin, jijjiirama biyyaattii keessatti dhufeen waldaan kunis gara handhuura isaatti akka deebi'u taasisuu dubbatan. Waldicha biyya keessatti seera qabeessa taasisuuf adeemsi jalqabame saffisa yaadameen deemaa jiraachuu baatus adeemsichi itti fufuu himan. Konfaransii guyyoota sadiif turu kanarratti hayyoonni biyya keessaafi biyya alaa akkasumaas kanneen dhimma Oromoo irratti qorannoo jabaa gaggeessan kan akka Piroofesar Asmiroom Laggasaa dabalatee, kanneen dhimma Oromoo irratti qoratan akka hirmaatan ibsa kanarratti eerame.","len":517}
{"id":"oduu-54322231","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54322231","title":"Siri Laankaan balfa balaafamaa UK irraa itti ergame ofirraa deebiste","summary":"Siri Laankaan balfa qabiyyee balaa geessisu of keessaa qaba jettee adda baste konteenarii 21 gara UK deebiste.","text":"Qondaaltonni Gumruukaa biyyattii akka jedhanitti balfa konteenara 263 dhaabbati dhuunfaa tokko gara biyyasaanii erge keessa balfi hospitaalaa ba’e hedduun waan jiruuf balaa uumuu danda’a. UK gosoota uffataa kanneen akka firaashii, uffata qorraafi kan lafa afatan gara Siri Laankaa erguu akka deebi’ee hojiirra oolu taasifti. Ammas taanaan balfi hedduun mankuusaa keessa kan jiru yoo ta’u muraasa isaaniitu banamee gara Uk deebifame. Balfa UK irraa gara Siri Laankaa fe’ame keessatti pilaastikoonnis heddumminaan argamu. Erga bara 2018 keessa aanga’oonni Siri Laankaa balfa kana of-harka galchanii as dhimmichi seeraan qabamee jira. Konteenaroonni 21 gara UK kan ergaman Sambata darbe ture. Dubbi Himaan Gumruuka Siri Laankaa Sunil Jayaratne akka jedhanitti balfi ergame seera Idil-addunyaa fi Gamtaa Awurooppaa kan cabsee fi gocha itti gaafatamummaa hin qabneedha. Dhaabbati Dhimma Eegumsa Naannoo Ingilaand rakkoo balfa seeraan ala gara Siri Laankaa erguun walqabatee mudate furuuf akka hojjetu ibseera. Dubbi himaan dhaabbatichaa akka jedhanitti haga ammaatti dhimma kanarratti aanga’oota Siri Laankaa quunnamaniiru,sakatta’iinsa gadi fageenyaan gaggeessanii rakkoo jiru furuuf akka hojjetanis ibsaniiru. Kosii\/balfa pilaastikaa naannoof yaaddoo ta'an gara artii daawwatamuutti jijjiiruu.","len":518}
{"id":"oduu-52260258","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52260258","title":"Koronaavaayirasii: Addunyaan 'haala hin baramneen' ayyaana Faasikaa kabajataa jirti","summary":"Ayyaanni Faasikaa guutuu addunyaatti kabajamaa jira. Haa ta'u malee biyyoonni hedduun sochii ugguranii waan jiraniif namoonni haala amma dura hin baramneen kabajataa jiru.","text":"Abbootiin amantaa hedduun manneen amantaa namoonni keessa hin jirre keessatti, kaameraa fuuldura dhaabatanii lallabu, hordoftoonni isaanii ammoo mana taa'anii intarneetiin isaan daawwatu. Biyyoota kaan keessatti ammoo iyya koronaavaayirasii to'achuuf taasifamaa jiru cinaatti dhiisuun akkuma kanaan dura wal gahanii kan kabajatanis jiru. Heraati Romaaniyaa keessatti hordoftoonni amantaa Ortodoksii iddoo awwaalaatti walitti qabamuun ayyaana du'aa ka'uu Iyyasuu kabaju. Akka manneen amantaa hedduu manni amantaa Filippiins magaalaa Kuweezoon lallaba ayyaana Faasikaa kallattiin tamsaasaa jira. Meelbarn Awustoraaliyaatti maatiin kun mana isaanii taa'aanii tajaajila ayyaana Faasikaa TV'n hordofaa jiru Kooriyaa Kibbaa magaalaa Seewul keessatti paastaroonni maaskii fuulaa uffatanii yoo kadhatan Belaaruus keessatti mootummaan manaa bahuus walitti qabamuus hin dhorkine, kanaaf amantoonni wal gahanii ayyaana Faasikaa kabajataa jiru Abbootiin amantaa Jarman magaalaa Oberhawusen ammoo suuraa miseensota mana amantaa isaanii bakka bakka qabsiisaanii lallabaa turan. Zakoopeen keessatti lubni gaarii fardaarra taa'anii wayita amantoota irratti bishaan qulqulluu facaasan Chiilii magaalaa Saantiyaagoo keessatti ammoo abbaan amantaa kun duuba konkolaataarra ta'uun amantoota eebbisaa jiru Suuraaleen hundi mirga abbeentaa qabu.","len":519}
{"id":"oduu-51583196","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51583196","title":"Itoophiyaa: Atileet Birhaanee Abaabil riikordii addunyaa cabsite","summary":"Atileet Birhaanee Abaabil fiigicha maaraatoonii walakkaa rikoordii addunyaa kan dubartootaa cabsite.","text":"Atileetiin ganna 28 kun dorgommii maaraatoonii walakkaa 'Ras-al-khaimah' jedhamu UAE Jimaata ganama fiigame sa'aatii tokko, daqiiqaa afur fi sakandii soddomi tokko figuun rikoordii haaraa galmeessite. Atileet Birhaaneen riikoordii baatilee 18 dura lammii Keeniyaa Joosiliin Jepkoosgeen qabamee ture sakandiiwwan 20'n dursitee galte. Fiigicha maaraatooniin rikoordii addunyaa kan harkaa qabdu atileetiin lammii Keenyaa Biriijid Koosgee atileet Birhaaneen sakandiiwwan 18'n durfamtee lammaffaa baateetti. Dorgommii kana irratti kiiloomeetira jalqaba irraa ka'eeti riikoordiin kan galmaa'e. Atileetonni lamaaniis fuulduratti baahanii sa'aatii waliin morkii kan eegalan akkuma fiigichi eegaleen ture. Qaruuraa bishaanii waliif qoodaa, waliin haasa'aa fiigaa kan turan yoo ta'u kiiloomeetira 15 erga fiiganiin booda atileetiin Itoophiyaa Abaabil dursuu kan eegalte. Qabxiin isheen galmeesiftes jiruu atileetiksii ishee keessatti qabxii isa guddaadha. Sa'aatiin ishee qaama atileetiksii addunyaa bulchu Federeeshinii Waldaa Atileetiksii Idil-addunyaa 'IAAF'n raggaasifamee maqaa isheetiin galmaa'a. Dorgomii dhiironnii fi dubartoonni waliin fiigan kana kan dhiirotaa lammii Keenyaa Kibiwoot Kaandee daqiiqaa 58 fi sakandiiwwan 58'n injifateera.","len":520}
{"id":"oduu-47690155","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47690155","title":"Hidhattoonni Al Shaabaab haalleellaa Somaaliyaatti taasisaniin Ministira ajjeesan","summary":"Haleellaa hidhattoonni al Shaabaab magaalaa guddoo Somaaliyaa Moqaadishoo keessatti waajjira mootummaa irratti raawwataniin namoonni 11 ajjeefaman.","text":"Dhiheenya kana keessa Al shaabaab halleellaasaa magaalattii keessatti cimseera Akka qondaaltoonni motummaa himanittis, Ittaanaa Ministira Hojjataa Saaqaar Ibraahiam Abdalaa fi polisoonni baayyeen kanneen ajjeefaman keessatti argamu. Milishoonni kunneenis jalqaba boombii konkolaata erga hidhaniin booda gara waajjira minisitirichaatti galuun halleelicha raawwatan. Al-Shaabaab erga bara 2011tti akka magaalattii gadhiisee bahuuf dirqisiifameen booda magaalattii keessatti haleellaa itti cimseera. Riphee loltoonni shan haleellaa kana keessatti qooda fudhachuu isaaniis barameera. Qondaaltoonni motummaas shananuu ajjeefamuun naannichi to'atamu himaniiru. Waraana Al Shaabaab irratti gaggeefamu Erga Piresidaanti Tiraamp gara aangootti dhufeen as Ameerikaan haleellaa qilleensa irraa garee Al qaa'iidaa waliin hidhata qabu kana irratti cimsiteeti. Qondaaltoonnis haleellaa qilleensaan irratti gaggeefamuuf haaloo bahiinsaaf jecha Al shaabaab miidhaa isaa Moqaadisho irratti cimsee jechaa jiru. Kutaan Qajeelcha Ameeriikaa ammoo, Al shaabaab iddoowwan biyyattii hedduu keessatti to'annoo isaa babalifachaa waan jiruuf, qaamoolee dhoohiinsa boombii gaggeessan, meeshaalee dhohan, mortaarootaa fi meeshaalee waraanaa xixiqqaatti fayyadamuun halleellaa olaanaa qaqabsiisuuf dandeetti qaba jedheera.","len":520}
{"id":"oduu-46943434","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46943434","title":"Biyyi mormiin keessa jiru Sudaan gaazexeessitoota lama hojii dhorkite","summary":"Aanga'oonni Sudaan gaazexeessitoota biyya alaa lama kanneen biyyattii keessatti hojjechuuf mirga qaban jalaa eyyama hojii haqan.","text":"Mormiin Magaalaa guddoo Sudaan, Kaartuum, keessatti eegale ji'oota ja'a lakkoofsiseera Biyyi mormiin yeroo dheeraaf keessatti geggeeffamaa jiru Sudaan amma goolama siyaasaa keessa seenteetti. Mormii mootummaa biyyattiirratti ji'oota ja'an darbaniif geggeeffamaa jiru gabaasuurraa ittifamaniiru gaazexeessitoonni kunneen. Gaazessitoota lameen keessaa tokko miidiyaa biyya Sa'uudii kan Al Arabiyaa jedhamuuf kan hojjetu yoo ta'u, kaan ammoo miidiyaa biyya Tarkii Anadolu jedhamuuf hojjeta. Aanga'oonni Sudaan haala hojii gaazexeessitoota kanneenii irra deebinee ilaaluu barbaanna jedhanillee, ibsa bal'aa irratti hin kennine. Mormitoonni akka pirezidaantiin biyyattii aangoo gadi dhiisu fedhu Gorsaan Odeeffannoo Dhimma Biyaa Alaa Sudaan kan eyyama dhaabbilee miidiyaa biyyattiif kennu akka ibsetti hanga haalli hojii gaazexeessitoota irra deebiin ilaalamee xumuramutti gaaxeessitoota hojiirraa ittisuun itti fufa jedheera. Sudaan keessatti mormiin rakkoo diinagdeetin walqabatee ji'a ja'a dura eegale boodarra ka yeroo dheeraaf aangoorra turan Pirezidaantii biyyattii Omar al-Bashir aangoorraa buusuurratti xiyyeeffate. Mormii eegaleen namoonni 26 du'uu aanga'oonni dubbatu, quuqamtoonni mirga namaa garuu namoonni 40 ta'an du'uu ibsaniiru.","len":520}
{"id":"oduu-48224288","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48224288","title":"Kalaqa haaraa addeessarra qubachuuf tolu","summary":"Intarpirenera beekamaafi abbaan qabeenyaa 'Amazon' Jeef Beezoos meeshaa geejjibaa haaraa namaafi meeshaalee kaan addeessarra qubachiisuu danda'u ifa taasisan.","text":"Jeef Beezoos meeshaa geejjibaa haaraa namaafi meeshaalee kaan addeessarra qubachiisuu danda'u ifa taasisan Meeshaan geejjibaa 'Blue Moon' jedhamu kun saatalaayitoota, meeshaalee qorannoo hawaa fi xiyyaar-samiiwwan fe'ee imaluu danda'a. Motora haaraa kanaan dura hojiirra hin oolle BE-7 jedhamu qabas jedhameera. \"Yeroo itti gara addeessaatti deebinudha, miilana achuma turuufi\" jedhan Obbo Beezoos. Meeshaa kana waajjira kaampanii qorannoo hawaa isaanii 'Blue Origin' jedhamu Washingitan DC keessatti argamutti maamiltootaafi aanga'oota NASA'f dhiyeessan. Meeshichi boba'aa addeessarra qubachuuf gahu ennaa fe'ate kiiloogiraama 15,000 ulfaata. Kaayyoon isaa bantii Kibbaa addeessaarra iddoo kuufamni cabbii itti argame qubachuudha. Bishaan achitti argame irraa Hayidiroojinii omishuun ergamaa biraaf akka boba'aatti fayyadamuuf yaadame. Bitootessa darbe bulchiinsi Tiraamp 2024'tti astiroonota Ameerikaa deebisee gara Addeessaatti erguuf karoorfachuu ibsee ture. Meeshaa geejjibaa 'Blue Origin' Meshaan isaan kalaqan kun yeroo jedhame kanatti akka dhaqqaban Obbo Beezoos himaniiru. Kunis hojiin meeshaa geejjibaa kanaa bara 2016 waan eegaleefi jedhan. Fuulduraaf namni hawaa keessa jiraachuufi hojjechuu akka danda'u mul'ata waan qabaniif meeshaa kana akka kalaqan dubbatu.","len":521}
{"id":"oduu-55383734","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55383734","title":"Finfinneetti dhohiinsi boombii namoota sadi ajjeese","summary":"Magaalaa Finfinnee bulchiinsa magaalaa Lidataatti dhohiinsa boombii mudateen namoonni sadi yoo du'an namoonni shan ammoo miidhamuu Komishiniin Poolisii magaalattii beeksiseera.","text":"Komishinichi feesbuukiisaa irratti akka barreessetti yoo ta'e, dhohiinsi boombii kun ganama keessaa sa'atii 2:30'tti bulchiinsa magaalaa Lidataa, ganda 06, naannawa masjiida Silxee jedhamuun beekamutti dhohe. Boombiin kun namoota hin beekamneen raasaa gubbaarratti dhohee namoota shan miidhee, sadi ammoo lubbuu galaafate. Namoonni du'an sadeen kanneen daandiirra jiraataniidha jedhe poolisiin magaalattii. Jiraattoonni magaalaa Finfinnee keessa jiran nageenya keenyaaf yaaddofne jedhu Dargaggoo badii poolisiin Finfinneetti raawwatu waraabe Waa'ee haleellaa boombii addabaabayii masqalaa maal beekna? Qorannoon balaa boombii Finfinnee maalirra jira? Akkaataa dhohiinsa mudatee kanarratti qorannoon gaggeeffamaa jiraachuu Daarektarri Qorannoo yakkoota qindaa'anii komishinii poolisii magaalattii Komaandar Alamaayyoo Ayaalqee himan . Akkaatuma qorannoo xumurreen bu'aasaa hawaasaaf ni ibsina jedhan qondaalli kun. Akka qondaala poolisii kanaatti boombiiwwan haala kanaa dhoofaman bakkeewwan garaagaraatti namoota nagaa gaaga'aa jiru. Uummatis kana hubatee waan shakkii itti uumu wayita argu ofii tuquu dhiisee qaamolee nageenyaaf eeruu akka kennu dhaamaniiru. Torbanoota muraasa dura achuma Finfinneetti naannawa Riqicha Adwaa jedhamutti boombiin gatamee lafa ture dhohuun miidhaa namootarraan geessisee ture.","len":521}
{"id":"oduu-46517966","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46517966","title":"Barattoonni Taayiwaan sababii hanna itittuuf qacceen sanyii isaanii qoratame","summary":"Dubartiin Taayiwaan hiriyyaa ishee wajjiin jiraattu jalaa itittuu hattee dhuguun himatamte qorannoo qaccee sanyii erga taasisteen booda adda baafamte.","text":"Qorannoo hannaa kaffaltoota gibiraa Taayiwaan doolaara 18,000 baasise Miidiyaan biyyattii akka gabaasetti, shakkamtuun maqaanshee hin dhahamne hiriyyootashee Yunivarsiitii Aadaa Chaayinaa baratan wajjin jiraatti. Baatii darbe keessa, hiriyyaanshee tokko itittuuun doolaara lama baasu hayyama ishee malee dhugamuu barti. Qaruuraasaa iddoo gatameetii baastee shakkamtuu kana gaafatti. Hiriyyoota achi jiraatan keessaa namni anatu kana godhe jedhu dhibnaan, isheen na jalaa hatame jettu poolisii bira deemuun akka qoratamuuf gaafatti. Qaruuraan itittuu jiidhaa waan ture ashaaraa fudhachuun hin danda'amne kanaaf poolisiin qorannoo qaccee sanyii (DNA)ajaje. Poolisiin himattuufi himatamtuu dabalatee hiriyyooti waliin jiraatan hundi gara buufata poolisii dhufanii yaalamanis ajaje. Qorannoon tokkoon tokko isaanii irratti adeemsifame doolaara 3,000 kan baasise yoo tahu yeroofi qarshiin hanga kanaa bahuunsaa kaffaltoota gibiraa biyyattii mufachiiseera. Jiraataan naannichaa Liwuu jedhamu gaazexaa Apple Daily'tti akka dubbatetti ''kuni qabeenya ummataa qisaasuu dha. Otoo ani poolisii tahee itittuu tokko biteen ittan kenna ture jedhaniiru. Ajajaan poolisii maqaan isaa hin dhahamne barbaadu ''dubbiin kuni simbirroo ajjeesuuf qawwee hanga fayyadamuuti, qajeelfama sirrii hin hordofne'' jedheera.","len":522}
{"id":"oduu-48015673","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48015673","title":"Paarkii Biyyoolessaa Gibee Shalaqootti roobiin 28 guyyoota muraasa keessatti du'an","summary":"Roobiin lakkoofsi isaanii 28 ta'an Paarkii Biyyaalessaa Gibee Shalaqoo keessatti guyyoota muraasa keessatti du'an.","text":"Taateen kun kan mudate Naannoo Kibbaa Godina Guraagee keessatti kan argamu Paarkii Biyyaalessaa Gibee Shalaqoo keessattidha. Daarektarri Olaanaa Abbaa Taayitaa Kunuunsa Bineensotaa Itoophiyaa Obbo Kumarraa Waaqjiraa waan BBCtti himan, iddoowwan garagaraatti roobiin 28 du'uusaanii mirkaneeffanneerra jedhan. Waanti kun daran hamaa tahus dubbatu aanga'aan kun. \"Duuti kun baayyeedha. Bineensonni bosonaa lamas tahe sadii duunaan innuu guddaadha.\" Yeroo ammaas bakka sana akka jiraniifi ogeessi saamuda walitti qabaa akka jiraniifi sababni du'a kanaas qoratamuuf akka jiru himaniiru. Namoota paarkicha to'atan irraa odeeffannoo akka argatanitti, dhukkuba Abbaa Sangaa, akkasumas algeen summaa'us ni shakkina jedhu Obbo Kumarraan. Paarkii biyyaaleessaa kana keessa bineensonni bosonaafi simbirroon gosti garagaraa kan argaman yogguu tahu, baayyinaan kan argaman roobiidha jedhan. Kanaan achis naacha, gadamsa gammoojjii, leencaafi kanneen biroonis ni argamu. Duuti baayyina hagas gahu amma dura biyyattiii keessatti mudatee hin beeku jedhu daarektarrichi. Lakkoofsi isaanii hanga kanaa hin ta'iin malee Paarkii Nacci Saar keessatti harree-diidoon (Zabiraan) lakkoofsaan hedduu ta'an du'aniiru jedhan. Paarkiin Biyyaalessaa Gibee Shalaqoo dhiyeenya kan hundaa'e yommuu tahu, naannoo Kibbaa jalatti akka bulus odeeffanneerra.","len":522}
{"id":"45193283","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/45193283","title":"Finfinnee: Dhimma lafaa ilaalchisee tajaajilli yeroof dhaabbate","summary":"Bulchiinsi Magaalaa Finfinnee tajaajilawwan dhimma lafaatiin walqabatan keessaa yeroodhaaf sadan isaa kennuu dhaabuu beeksiseera.","text":"Ibsa waajjirri kantiibaa magaalichaa har'a baaseen, tajaajilawwan lafaan walqabatan sadii yeroof akka dhaabatan taasifamaniiru. Tajaajilawwan akka yeroof adda citan taasifame keessaa tokko gaaffiin lafaa misoomsitoota industiriiwwan dhunfaa ni argama. Tajaajilli lammaffaan adda cite ammoo tajaajilawwan waajjira pirojaktii bulchiinsa lafaa yeroo ce'umsaa jalatti kennaman keessaa waa'een lafa sanada malee fi qabeenyaawwan osoo abbaa aangoo qabuun hin hayamamiin qabataman keessummeessu akka ta'e ibsameera. Tajajilli inni sadaffaan yeroodhaaf akka dhaabbatu taasifame ammoo waldaalee manneen jireenyaa lafa hin argatiin keessummeessuu dursa hojiin qulqulleessuu hanga xumuramutti tajaajilli akka dhaabbatu taasifameera. Bulchiinsi magaalichaa dhiheenya kana caasaaa hoggansaa haala haaraan ijaaruun hojii haaromsaa hanga dakaatti qaqqabsiisuuf sochii eegaluunsaa ni beekama. Haaluma kanaanis dhimmoonni lafaafi lafaan walqabatanis akka qaama haaromsaa ta'aniif dhimmoota xiyyeeffanaan kennameef keessaa tokko yoo ta'u, lafa magaalicha keessatti argamu odiitii gochuuf hojii hojjataman keessaa tokko ta'uu waajjirri kantiibaa ibseera. Tajaajilliwwan yeroodhaaf akka adda citan taasifaman kunneenis qophiisaani duraa yeroo gabaabaa keessatti eegaluun tajaajilichi akka eegalamus himamuu Faanaan gabaaseera.","len":526}
{"id":"oduu-49983038","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49983038","title":"Maalaawiitti poolisiin 'dhakaadhaan reebamee ajjeefame'","summary":"Poolisiin Maalaawwii gaafa Kibxataa naannoo buufata daldalaa Imsundaaweetti dhukaasni mormitoota mootummaa irratti wayita baname ajjeefame jedheera.","text":"Dubbii himaan poolisii Jeems Kaadaadazerbaa poolisiin Usumaanii Imeedii jedhamu ''hokkora uumtootaafi yakkamtootaan'' dhakaadhaan ajjjeefame jedheera. Poolisiin kun mormitoota warra karaa Imsundaawee geessu cufan dura bu'ee falmaa ture jedhan. Mormitoonni kunneen Pireezidaantii biyyattii Piitar Mutaarikaan erga filannoo falmisiisaa baatii Caamsaatti gaggeessan mo'atan booda, isa amma hiriira deeggarsa gochuuf jedhan dhaabuu barabaadu. Mormitoonni, akkaataa filannoon biyyattii gaggeefame irratti dheekkamsa qabu. Ministeerri Dhimma Biyya Keessaa Niikolaas Daawusii erga mormitoonni karaa cufaniin booda imaltoonni kaan immoo akka karaan banamuufi gaafatan. ''Poolisiin achi yeroo gahu hanga poolisii tokko lubbuudhaan dhabnutti dhakaa itti roobsaa turan. Poolisiin isaan bittimsuudhaaf gaasii imimmaanessu haa gadhiisuyyuu malee ''irra deddebi'anii wal kurfeessaa dhakaa darabchaa turan, ''poolisii isa ajjeesan immoo iddoo tokko siiqsanii hanga du'uttii dhakaan dhahani'' jechuun poolisiin AFPtti hime. Sababii kanaan hanga yoonaa namoonni 12 qabamuufi kanarras hidhaan itti fufuu akka danda'u miidiyaan biyyattii gabaaseera. Pireezidaantichi boodarra magaalaa guddoo biyyattiitti hiriira taasisuun uummatni akka tasgabbaa'u gaafatan. ''Kuni biyya keenya. Biyya immoo hin gubnu'' jedhan.","len":526}
{"id":"oduu-53663530","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53663530","title":"Gatiin warqee yeroo jalqabaaf doolaara 2000 ol tahe","summary":"Weerara Covid-19n walqabatee yeroo jalqabaatiif warqee safartuu 'ounce' tokkoo doolaara 2000 olitti gurguramuun dhagahame.","text":"Warqee Sababii Covid-19n invastaroonni maallaqa isaanii sibiilota gatii jabeessaan geeddaraa jiru, kanaanis qarshiin dabalataa diinagdee addunyaatti dabalamaa jira. Gatiin guddaa warqee kunis muddama Ameerikaa fi Chaayinaa gidduu jiruun kan galmaa’edha jedhameera. Gatiin sibiilota gati-jabeessa kan ta'an kanneen akka meetii jalqaba waggaa kanaa as gara malee dabaleera. Bara kana gatiin warqee harka 30 dabalee jira. Namoonni koronaavaayirasiin qabaman dabaluun diinagdeen Ameerikaa dafee akka hin bayyananne miidhe, gatiin meetii harka sadiii akka dabalus taasiseera. Gatiin akkantti akka dabalu kan taasise invastaroonni mootummaan weerara Covid19 wal qabatee dhaabotaaf deeggarsa gochuun qala’insi yoo uumameef of qopheessuu isaaniiti. Waashingitanitti bulchiinsi Tiraamp diinagdee tasgabbeessuuf halkaniif guyyaa akka hojjetu himeera. Akka Baankiin Ameerikaa jedhutti mootummoonni naannoo addunyaa jiran dhiibbaa diinagdee weerara Covid19n dhufu hambisuuf doolaara tiriiliyoona 20 deeggarsaaf ramadaniiru jedhe. Xiinxaltuun hojimaata gabaa Maargaareet Yaang torbeefi ji’oota dhufan keessallee gatiin warqee dabaluu danda’a jetti. Piitar Maakgaayira XM.com irraa immoo jalqaba bara dhuftu keessa waqeen hanga 2,200tti gurguramuu danda’a, meetiifi pilaatiiniyamiin illee akkanuma dabalu jedheera.","len":528}
{"id":"oduu-44370172","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44370172","title":"Aarbaa Mincitti naachi paastarii amantoota cuuphaa ture ajjeese","summary":"Naannoo Sabaa, Sablamootaafi Uummatoota Kibbaatti Hora Abbayaa naannawaa Aarbaa Mincitti argamutti paastariin amantoota cuuphaa turan naachaan miidhamanii ajjeefaman.","text":"Paastariin kun naannoo Aarbaa Minchi ganda Laantee ganda \"Markab Xaabiyaa\" jedhamutti qara qara Hora Abbayaatti tajaajila hafuuraa osoo kennaa jiranii miidhaa naachi Hora sana keessaa ba'e akka tasaa miidhaa irraan ga'een lubbuun isaan akka darbe jiraattonni naannoo sanaafi poolisiin aanichaa BBC'tti himaniiru. Paastar Dooccoo Isheetuu jedhamu kun Dilbata ganama saatii 2:30 irratti amantoota 80 ta'an gara Hora kanaa geessanii osoo cuuphaa jiranii ture kan balaan kun isaan qaqqabe, jedhu jiraataan Katamaa Kaayiroo jedhamu yeroo BBC'tti waan mudate kana himan. Akka Obbo Katamaan waan ta'e yeroo ibsan, ''Wayita Paastariin kun nama tokko cuuphee lammaffaa eegalutti naachi bishaan keessaa akka tasaa falfalamee ba'ee isa cuuphamaa jiru darbatee isa cuuphaa jiru ammoo gottotatee bishaan seene, \" jedh7u. Qondaala poolisi aanaa sanaa kan ta'an Saajinii Ol-aanaa Iwunetuu Kaankoo gama isaatiin waanta uumame kana mirkaneeffatanii namoonni yeroo sanatti bakka sanatti qurxummii kiyyeessaa turaniifi dargaggoonni Paastaricha naachicharraa buusuuf yaaliin taasifamullee hin milkaa'iin hafeera. Paastar Dooccoo lubbuun naachicharraa buusuun dadhabamullee jiraattonni naannoo reeffa isaa irraa buusuu akka danda'an Saajiin Ol-aanaa Iwunetuu ibsaniiru. Sirnni awwaalcha Paastar Dooccoo Wixata darbe raawwatameera.","len":531}
{"id":"oduu-48701401","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48701401","title":"Artiist Muktaar Usmaan turtii biyya ambaa waggaa 21 booda biyyatti deebi'e","summary":"Weellisaa Muktaar Usmaan turtii biyya ambaa waggoota 21 booda hara'a gara biyyaa deebi'e.","text":"Ganama kana buufata xiyyaarra Boolee wayita qubatus maatiifi dinqisiifattoota isaatiin simatameera. Muktaar biyya itti jiraatu Noorwaay irraa ka'ee ijoollee isaa sadii waliin gara biyyaa deebi'e. Waggoota 21 booda gara biyyaatti deebi'uu isaatti gammaduu isaas turtii gabaabaa bilbilaan isaa waliin qabaanneen nutti himeera. ''Biyya ofiirraa yoo fagatan waan baayyeet namatti dhagaahama, waan mara dhabini, beela hin quufamne namatti ta'a'' jechuun miira biyya irraa fagaatanii turuun qabu nutti himeera. Godina Baalee Gaassaraatti kan dhalate weellisaa Muktaar Usmaan, sirboota isaa Ijoollee Meettaa Gamaa, Hasaasii hin hasaasaanaa, Bontuu Arsii fi kaan hedduun dinqisiifattota hedduu weellisaa horachuu danda'eedha. Waggoota biyya alaa ture keessattis, welluuwwan haaraa jaallatota isaa biraan kan gahe Weellisaa Muktaar, hojii waliin hedduu mijaataa hin turree jedha. ''Hojii koo guyyaa guutuu hojjedhu miti, gatees lafa hin keenyee, garuu xiqqo irraa fagaadheera jechuun'' turtii biyya hambaa keessatti hariiroo aartii waliin qaburratti gabaabsee yaada isaa nuu kenneera. Weellisaa Muktaar Waggoota muraasa dura haadha warraa isaa du'aan dhabuun ijoollee waliin qofa biyyatti deebi'uun miira gaddaa isaatti uumuu namoota dhiyeetti isa beekaniifi isa simachuu dhaqan irraa odeeffanneerra.","len":534}
{"id":"oduu-53503379","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53503379","title":"Sababni xiyyaarri Itoophiyaa Chaayinaatti gubatef qoratamaa jira","summary":"Xiyyaarri Daandii Qilleensa Itoophiyaa mi'a deddeebisu guyyaa har'aa biyya Chaayinaa magaalaa Shaangaayi buufata xiyyaaraa Pudoong keessa bakka dhaabatetti gubateera.","text":"Daandiin Qilleensa Itoophiyaa ibsa baaseen xiyyaarrichi akka gubate mirkanesseera. Haa ta'u malee, hojjetoota dhaabbatichaarrattis ta'e, kaan irratti miidhaan gahe hin jiru jedhe. Akka Rooyitars 'Variflight' waabeffate gabaasetti, erga balaan ibiddaa xiyyaara Itoophiyaa qunnamee booda xiyyaaronni buufata xiyyaaraa Pudoong bu'uuf turan buufata xiyyaaraa 'Hongqiao'tti akka qubatan ta'eera. Sadarkaa Afrikaatti dorgomaa cimaa kan ta'e xiyyaarri Itoophiyaa yeroo weerarri koronaavaayirasii biiznasii balaliif rakkisaa ta'e kana dandamachuuf mi'a deddeebisuutti garagaluun isaa ni beekama. Maaltu ta'e? Xiyyaarri mi'a deddeebisuufi har'a Biyya Chaayinaa Magaalaa Shaagaay buufata xiyyaaraa Pudoongitti gubate Booying 777 dha. Akka dhaabbatichi ibsa baaseen ibsetti ,osoo xiyyaarichi meeshaalee fe'aa jiruuti balaan kan isa mudate. Dhaabbatichi ibsa baaseen xiyyaarri kuni Shaangaayirraa ka'e Finfinneerra goruun gara Saawo Pooloo-Saantiyaagootti balali'uuf fe'ataa ture. Viidiyoon miidiyaalee hawaasaarra naanna'aa turan dubbii xiyyaarichaa yeroo gubatee aarri ol yaa'u mul'isa. Haa ta'u malee, ibiddi kuni to'atamuu ibse dhaabbatichi.Sababni ibidda sanaa garuu hanga yoonaa hin beekamne. Qaamolee ilaallatu waliin qoratamaa akka jiru dhaabbatichi ibseera.","len":535}
{"id":"oduu-48885678","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48885678","title":"Qeerransoonni Xaaliyaanitti nama sarkasii isaan shaakalsiisaa ture ciniinanii galaafatan","summary":"Qeerransonni afur agarsiisa sarkasiif shaakalarra turan kibba Xaaliyaanitti nama isaan leenjisaa ture ciniinanii ajjeessan.","text":"Kamisa galgala leenjisaan ganna 61 Etorii Weebar jedhaman Tiriggayinoo iddoo jedhamutti qeerransota kana otoo qophii dhiyaatuuf shaakalsiisaniiti tokko itti utaalee qabate, kan hafan sadaniis isa tumsan. Qeerransonni kun jalqabaqaama namichaa madeessani. Achii mandheesaanii keessatti ittiin taphataa osoo jirani, hojjattoonni deeggarsa duraa kennanii fi kan sarkaasii hojjeechiisan qaqqabani. Garuu, lubbuun hambisuu hin dandeenye. Namichi miidhaa isaan irra qaqqabeen otoo hin bayyannatiin lubbuu isaanii dhabaniiru. Obbo Weebar leenjistoota sarkasii bebbeekamoo Xaaliyaanii keessaa tokko turan. Maanguddoon kun qeerransa kan leenjisaa turan agarsiisa 'Animal Park' jedhamu addunyaarra marsuun dhiyaatuuf ture . Agarsiisa kanarratti Gaalli, Harree-diidoo fi bineensonni biroo sa'aatii tokko booda kan leenji'an agarsiisuu eegaluuf ture. Miidiyaaleen biyyatti akka jedhanitti qeerransi agarsiisa kanatti akka hin hirmaanneef keessaa baafamanii Paarkiitti ergaman. Poolisiin waan leenjisaa kanarra qaqqabe qorachuu eegaleera. Qeerransota kana torban lama dura gartuu sarkasii Orfeyi jedhamu leenjisuu kan eegalan maanguddoon kun amma Adoolessaa14 bara 2019tti leenjisuuf yaada qabu turn. Biyyoonni 40'n guutummaatti ykn hamma tokko bineensota agarsiisa Sarkaasiif itti fayyadamuu dhorkaniiru. Biyyootni Awurooppaa 20 garee kana keessatti argamu.","len":535}
{"id":"oduu-56811814","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56811814","title":"Naannoo Amaaraa magaalota garaa garaa keessatti hiriirri mormii gaggeeffamaa jira","summary":"Naannoo Amaaraa magaalota garaa garaa keessatti ajjeechaa lammilee nagaarratti raawatama jedhu mormuun hiriirri gaggeeffamaa jiraachuu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru.","text":"Dabre Maarqos Magaalota hiriirri keessatti gaggeefame keessaa magaalaa guddoo naannoo Amaaraa Baahir Daar, Dabre Maarqos, Waldiyaa, Dasee, Hayiqiifi Saqoxaan jiru. Magaalaawwan akka Daseefi Dabre Maaqos kaleessa hiriira bahanii turan har'as haaluma walfakkaatuun guyyaa lammaffaatiif addabaabaayiitti ba'uudhaan mormii isaanii dhageessifataniiru. Waldiyaa Hiriirawwan mormii kanneen irratti, ajjeechaafi haleellaawwan lammileen nagaarratti raawwataman sagalee mormanitu dhaga'ame. Namoonni hiriira bahan naannichatti lubbuu lammilee nagaa Shawaa Kaabaa dhiyeenya kana miidhaman baraaruun hin danda'amne jechuun Paartii Badhaadhinaa naannicha bulchaa jiruufi mootummaa abaaraniiru. Sabaa himaaleen naannichaa magaalaawwan Daseefi Kombolchaatti hiriira mormii taasifamaniin, ajjeechaa Amaararratti raawwatamaa mormaniiru jedheera. Baahir Daar Haaluma walfakkatuun Korporeeshiniin Miidiyaa Amaaraa akka gabaasetti, magaalota Baahir Daar, Dabre Maarqosiifi Waldiyaatti hiriirawwan haleellaa eenyummaa bur'uura godhate saba Amaaraarratti raawwatama jedhan mormu bahameera. Dhuma torban darbee aanaalee naannoo Amaaraa godina Kaaba Shawaa keessatti haleellaa raawwatamaniin lubbuun namootaa darbee qabeenyis barbadaa'uun isaa ni yaadatama. Kana malees godinaalee lixa Oromiyaafi naannoo Beneshaangul Gumuz keessatti haleellaawwan eenyummaarratti hundaa'an qaqqabaniin lubbuun darbeera.","len":535}
{"id":"oduu-50178480","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50178480","title":"Biyyi gogiinsi hube Zimbaabuween 'arba 30 gurgurte'","summary":"Zimbaabuween arba hanga 30 gahu jedhaman biyya biraatti gurgurte. Biyyi itti gurguramanis Chaayinaa akka ta'e amanama.","text":"Erga Fulbaanaati Paarkii Biyyaalessaa Hiwaangee keessa arbi 55 sababa goginsa du'aniiru Kanneen mirga bineeldotaaf falman garuu bineensonni kunneen ni hubamu jechuun qeequ. Paarkiin Biyyaalessaa Zimbaabuwee yoo qarshii dabalataa argate malee goginsa biyyattiitti hammaateefi hanga ammaayyuu arba 55 galaafate dandamachuu akka hin dandeenye ibsa. Qarshii argamun bineeldota hafan gargaaruuf yaada paarkichi. Arbi reefu guddataa jiraniifi amma gurguraman jedhaman kunneen erga maatii isaanii irraa adda bahanii waggaa ta'eera. Dubbii Himaan Paarkii Biyyaalessaa Zimbaabuwee Tenaashi Farawoo akka jedhanitti qarshii gurgurtaa arba kanneen irraa argamuun bineedlota Paarkii Biyyaalessaa Hiwaangi jiranif lafa keessaa bishaan baasuun lubbuu oolchuuf yaadan. Qondaalli kuni kanneen duula farra adeemsa kanaa leellisan qeeqaniiru. Daarektarri 'Advocates4Earth' fi garee eegumsa bineeldotaaf falmu kan ta'an Obbo Leenin Chisaayiraan murtee kana ni qeequ. ''Bineensonni akkitti qabamaniifi gurguraman akkasumas lafa biraatti isa geeffaman waggoota dheeraaf balaaleffachaa turre. Achitti dahoo keessa kaawwamun hubamu,'' jechuun BBC'tti dubbatan. Inni bakkeewwan paarkii biyyaalessaatti albuuda baasan bineeldonni lafa dheedinsaafi bishaanii akka rakkatan gochuun akka baqatan yookiin immoo bishaan barbaacha bineeldota kaan akka dorgoman isaan dirqe jedhu Obbo Chisaayiraan.","len":535}
{"id":"oduu-49909226","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49909226","title":"Garee Kubbaa Miilaa Eertiraa: Taphattoonni Eertiraa afur Yugaandaatti badan","summary":"Taphattoonni Garee Kubbaa Miilaa Ertiraa afur, tapha CECAFA umrii 20'n gadiif Yugaandaatti imalan achuuman badanii hafan.","text":"Taphattoonni kunniin hoteela isaanii keessaa bahuun, dirree itti shaakalanitti osoo hin deebi'iin hafuu gabaafamaa jira. Maddeen BBC Afaan Tigrees achumaan baduu taphattoota kanaa yogguu mirkaneessan, biyyattiittis gaaffii koolu galtummaa dhiyeessuus himaniiru. Dura taa'aan koree qopheesitootaa tapha kanaa Aabba Aimable Habimana baduu taphattootaa mirkaneessuu, miidiyaan biyyattii gabaaseera. ''Taphattoonni shan iddoo itti boqotan - Speke Apartments keessaa badaniiru. Iddichattis eegumsa dabaluun, gareen kun dorgommii kana haala gaariin akka xumuran gochaa jirra,'' jechuun gaazexaa Daily Monitor jedhamuuf himan. Gareen kubbaa biyyoolessaa Eertiraa dorgomicharra qabxii gaarii kan galmeessisaa turan yogguu tahu, Keenyaa waliinis tapha nuusa-walakkaa har'a taphataniiru. Tapha har'aa Keenyaa waliin gaggeeffameen Ertiraan injifatamuun dorgommii keessaa godaanteetti. Leenjisaan garichaa taphattoota 14'n qofa hafan, angawoota taphaaf -taphattoonni badan jedhaman kun ''dhukkubsataniiru'' jechuun himuunsaanii gabaafameera. Taphattoota Garee Kubbaa Miilaa Eertiraa 2015, Botiswaanaatti Biyya dhaqanitti galuu diduun taphattoota Eertiraa waan harayaa miti. Dhaabbileen mirga namoomaa waan jedhan, dargaggoonni Eertiraa kuma dhibbatti lakka'aman, tajaajila biyyaalessaa fi dararaa baqachuun biyyattiirraa baqataniiru.","len":536}
{"id":"oduu-50964359","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50964359","title":"Ibidda Awustiraaliyaa: Abbaafi ilma dabalatee namoonni torba du'an","summary":"Balaa ibiddaa Awustiraaliyaa naannoo Niie Saawuuz Weels jedhamutti Abbaafi ilma manaafi meeshaalee qonnaa ibaddarraa baraaruuti turan dabalatee namoonni torba du'an.","text":"Ibiddi Awustiraaliyaa torbee kana gara qarqara galaanaatti ce'e, manneen 200 ol ta'an barbaadeesseera. Har'a ibiddichi hanga tokko hir'isee, daandiin sodaa kanarraa kan ka'e cufamees banameera. Naannoo Niiw Saawuz Weels jedhamutti balaa kanaan lubbuun namoota 7 darbeera. Roobii ganama namootni lama konkolaataa keessattii du'anii argamaniiru. Abbaa fi Ilmi manaa fi meeshaalee qonnaa isaanii ibiddarraa baraaruuf hafanis ibiddichaan nyaatamaniiru. Namoota du'an keessa kan biroon ammoo hojjetaa ittisa ibiddaa sababa qilleensi kallattii isaa jijjiireen ibiddan fudhaatameedha. Kun kanneen guyyoota lamaan darbanii yoo ta'u tibbana erga balaan kun hammaatee lakkoofsi balaa kanaan walqabatee lubbuu isaanii dhabanii 18 gaheera. Ibiddi kun ammallee to'annoo jala kan hin galle ta'uu isaatiin lakkoofsi namoota du'anii dabaluu malaa jedhama. Ibiddi daggalaa kun erga ka'ee manneen 916 manca'aniiru, 8,159 kan ta'an ammoo baraaramaniiru. Viktooriyaa, bakka qarqaraa galaanaa namootni hedduun itti baqatanitti poolisoonni bishaan dhugaatii, nyaataafi meeshaalee waldhaansa arjoomaniiru. O'i dabaluun sababa ibidda dagalaa kana kaase keessaa tokko yoo ta'u sanbata dhufuutti o'i kun dabaluu mala jedhameera. Hojjettootni ittisa ibiddaa nannoolee qaqqabuuf fagoo ta'anitti namoota baraaruuf rakkachuu isaanii beeksisaniiru.","len":536}
{"id":"oduu-43396067","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43396067","title":"Tiraampiin kan ari'aman Tiilarsan dhimma Raashiyaa irratti akeekkachiisa laatan","summary":"Ministirummaa Haajaa Alaa Ameerikaa irraa Doonaald Tiraampiin kan ari'aman Reeksi Tiilarsan, waa'ee ''amala rakkisaa fi gocha Raashiyaa'' irratti akeekkachiisa kennan.","text":"Tiilarsan haasaa Waajjira Haajaa Alaa Ameerikaatti taasisaniin dhimma Raashiyaa irratti hojii guddaatu hafa jedhaniiru Dubbii isaaniin Tiraampiin galateeffachuus ta'e imaammata isaanii jajuu irraa of qusatanii jiru. Hoogganaa 'Eekson Moobiil' duraanii kan turan Tiilarsan, angoo isaaniirraa ka'uusaanii fi daayirektarri 'CIA' isaaniin bakka bu'uu Tiraamp 'twitter' irratti maxxansanii turan. Tiilarsan ari'amuu isaaniif deebii akkamii kennan? Haasawa Waajjira Ministeera Haajaa Alaatti taasisaniin, walitti dhufeenya Chaayinaa fi dhimma niikuleraa Kooriyaa Kaabaa irratti hojiin dansaa hojjatamuu isaa Tiilarsan dubbatanii jiru. Garuu dhimma ''amala rakkisaa fi gocha Raashiyaa'' ilaalchisuun gama Mootummaa Raashiyaatiin hojiin guddaan akka hafu dabaluun himanii jiru. ''Raashiyaan gochi ishee lammiilee biyyattii fi addunyaa bal'aa akkamiin akka fayyadu gamaaggamuu qabdi. Haala amma jiruun itti fufnaan, addunyaarraa fo'amuu isaaniiti, haalli kunis fedhii qaama kamiyyuu miti.'' Afuura fudhachuuf kan rakkatan fi hollataa kan turan kan fakkaatan Tiilarsan, guyyoota dhufan ilaalchisuun Tiraamp waliin akka haasa'an dubbataniiru. Miistar Tiilarsan hanga Bitootessa 31'tti waajjira kan turan ta'us, hanga muudama Poopewoo'tti waajjiricha kan hoogganan itti aanaa isaanii Joon Suulivaan ta'u.","len":538}
{"id":"oduu-45028026","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45028026","title":"Artist Fiqaaduu Takilamaariyaam boqote","summary":"Artist Fiqaaduu Takilamaariyaam kaleessa galgala boqochuun dhaga'ame. Ji'oota muraasaan dura kaleen isaa lamaan hojii ala waan ta'aniif jijjiiramuun akka barbaachisuuf ibsamuun ni yaadatama.","text":"Artist Fiqaaduu Takilamaariyaam Ijoollummaasaarraa eegalee ogummaa artii keessatti umuriisaa kan dabarse Fiqaaduun keessattuu qooda amala mootii ta'ee taphachuun kan isa gitu hon jiru. \"Arka kenni naan jedhe faranjiin…\" kan jedhu haasawwaa Atse Tewodiroos yeroo jalqabu namoota qalbiin akka duuba deebiyanii ija dhugaan ilaalan fakkeessa. Yeroo jalqabaatiifi ga'ee qooddataa jabaa ta'ee kan hojjete \"Isaat Sineddi\" kan jedhu hojii Abaatee Makuriyaa keessatti. Isatti aansuun tiyaatiroota hedduu keessatti taphateera. Hanga dhiyeenya kanaatti mana ogummaasaa kan ta'e Tiyaatira Biyyaalessaa keessaa hin dhibu ture. Diraamaa TV yeroo dheeraaf darbaa ture \"Gamana\" jedhamuun namoonni hedduun Artist Fiqaaduu ni beeku. Kan baayyee keessatti beekame tiyaatira \"Tewodiroos\" malee \"Mooticha Odiippes\", \"Hamleet\"fi \"Mooticha Harmaha\" keessattis akka mootiitti taphateera. Finfinnee naannoo Arat Kiilootti dhalatee kan guddate Fiqaaduun ka'umsi isaa tiyaatira ta'ullee diraamaa TVfi fiilmii keessatti qooda fudhachuu akkasumas beeksisaafi raadiyoo seenessuun beekama. Diraaamaawwan TV keessatta qooda fudhate keessaa \"Bale-gudday\", \"Yaaltekefle Hida\", Yehabeq Yelesh Nuzazee\" kanneen jedhaman ni beekamu. \"Addunyaa kitaabaarraa\" kan jedhuun Raadiyoo Itoophiyaatiin kan seenessaa tureen kitaaboota hedduutti lubbu horeera.","len":538}
{"id":"oduu-50070835","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50070835","title":"Arki'ooloojistoonni Masirii reeffa durdurii 20 argatan","summary":"Arki'oolojistoonni reeffa bara durii 20 ol ta'u saanduuqa reeffaa mukaan magaalaa Masirii Luuksor keessaatti argachuu isaanii ministeerri Qabeenya Hambaalee himeera.","text":"Ibsi gad-fageenyaa argannoo kanaa Sanbata dhufu yeroo kennama Reeffi argaman kunneen, wanta isaan ittiin faayaman hanga ammaa sirriitti mul'ata. Reeffi bara hedduu lakkoofsise kun awwaala Tebaan qarqara Laga Abbayaa Asaasiif jedhamutti argame. Reeffi kunneen toora lamaan walirra naqamanii kaa'aman. Ministeerichi argannoo kana kan waggoota dhiyoo keessa argaman keessaa, \"isa hundaa oliifi baayyee barbaachisaa ta'edha,\" jedheera. Argannoo kanarratti odeeffannoo bal'aan ibsa Sanbata dhufu irratti ni kennama. Awwaalli bakka Asaasiif jedhamu Suluula Mootichaa keessatti argamu kana keessa jiran baayyeen isaanii kan seenaa bara durii Masirii (Dhaloota Kiristoos Dura 664-332) kan ta'anidha. Haata'u malee, Sirnoota Mootummaa Dhaalmaa jalqaba jaarraa 18ffaa keessa (Dhaloota Kiristoos Dura 1550-1292) turanis jiru. Kan jaarraa 18ffaa kanaa keessa reeffi isaanii argaman keessaa Mootiin Haaraaa jalqabaa mootota Fari'oonotaa keessaa Ahmose, Hatshepsut, Thutmose III, Amenhotep III, Akhenaton akkasumas Tutankhamun keessatti argamu. Torban darbe, ministeerri Qabeenya Hambaalee, arki'ooloojistoonni \"naannoowwan industirii\" bara durii Sulula Lixa Luuksoor keessatti argachuu beeksiseera. Naannoon sun \"manneen kuusaafi meeshaaleen manaa sirna awwaalchaarratti gargaaramaa turan kan akka okkoteefi xuwwee jaarraa 18ffaa bara Sirna Mootota Fari'oon turanidha.","len":540}
{"id":"oduu-46015081","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46015081","title":"Ministeerri Muummee Dr. Abiy Ahimad Paaris, Faransaay gahaniiru","summary":"Akka miidiyaaleen biyya keessaa gabaasanitti turtii isaanii Firaansi kanaan Pirezedaanti biyyattii Imaanu'eel Maakroon waliin walarganii akka marii taasisan ni eegama.","text":"Mariin ijoo isaan qabaatanis hariiroo biyyoota lameenii cimsuu keessatti daldalaafi invastimantii jajjabeessuu irratti fuulleffata. Ejensiin misoomaa Firaansi hirmaannaa isaa Itoophiyaa keessatti qabu akka cimsuufi godambaalee Itoophiyaa bifa ittiin oolchuun danda'murrattis ni mariyatu jedhama. Imala isaanii Awurooppaa Firaansitti jalqaban kana itti aansuun ammoo gara Jarman akka deemanis sagantaa isaaniif qabame ni mullisa. Daawwannaa Jaarmanittis Dursituu Mootummaa Jarman Angeellaa Meerkel waliin dhimmoota adda addaa irratti akka mariyatan ni eegama. Turtii isaanii Jarman kanaanis Dr. Abiy, magaalaa biyya Jarman Firaankifarti keessatti lammileen Itooophiyaa 25,000 ta'an biyyoota Awurooppaa gara garaa irraa babba'an waliinis marii ni taasisu jedhameera. Daawwannaan Ministirri Muummee Awurooppaatti taasisu kun mata duree ergaan isaa: \"Tokko taanee ka'uun egeree keenya haa ijaarru\" jedhuun akka ta'e beekameera. Daawwannaan Ministirri Muummicha gara biyyoota Awurooppaa kanatti taasisan waamicha gaggeessitoonni biyyoota kunneen taasisniifiinidha. Mnistirri Muummee Dr. Abiy, turtii Awurooppaa taasisaniin magaalaa Barliin keessatti kora biyyoota garee 20 tiin qophaa'urratti maree Kompaakti Afriikaa jedhurrattis ni hirmaatu. Angeellaa Meerkel waliinis addatti walarganii tumsa misooma biyyoota lamaanii haala cimsuun ittiin danda'urratti ni mariyatu.","len":541}
{"id":"oduu-53510523","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53510523","title":"Poolisiin duraanii ajjeechaa Joorji Filooyidiin shakkame gibira waliin dhahuun himatame","summary":"Qondaalli poolisii Miniyaappoolis duraanii nama gurraacha Joorj Filooyidiin ajjeesuun shakkame yakka gibira waliin dhahuun himatameera.","text":"Direek Chiyooviiniifi haatiwarraa isaa galii hojiiwwan garaagaraa irraa argatan gabaasuu dhiisuun himatamniiru. Maallaqa doolaara 38,000 tahus mootummaaf hin galchine jedhamaniiru. Poolisiin kun namni gurraachi Joorj Filooyiid Caamsaa keessa osoo lubbuun hin darbiin dura mormasaarra daqiiqaa sagaliif jilbeeffatee hafuura isa dhorkee ture. Gochi kun akka addunyaatti mormii kan kaase yoo tahu,hojimaatni poolisii illee akka haaromsamu taasisee jira. Direek ajjeechaa sadarkaa lammaffaan kan himatame yoo tahu, isa dabalatee poolisoonni ajjeechaa Joorj Filooyid irratti hirmaatan jedhaman hojiirraa ari’amaniiru. Haati warraa Direek gibira sobaa galmeessisuufi waliin dhahuun Waashingitanitti himatamtee jirti. Lamaan isaanii galii doolaara 464,433 bara 2014-2019 argatan beeksisuu dhiisuun himatamaniiru. Galii kana Direek hojii eegumsaa dabalataafi guyyaa boqonnaatti immoo reestoraantiitti dalaguun kan argatanii dha. Abbaan alangee Imraan Alii gibirri isaan otoo hin kaffalaiin hafan hanguma qorannoon itti fufeen dabaluu danda’a jedheera. Ajjeechaa Joorji Filooyidiin booda haati warraa Direek gaa’elaan turuu akka hin barbaanne beeksisuun wal-hiikaniiru. Abbaan alangee taaksii kaffaluu dhiisuun,’’qarshii kiisii lammiilee keessaa hanga fudhachuuti,’’ jedheera. ‘’Poolisiis taate, hakiima yookiin abbaan alangee eenyuyyuu seeraa ol miti,’’ jedheera.","len":541}
{"id":"oduu-54949004","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54949004","title":"Covid: Abiddi hospitaala Roomaaniyaatti ka'e dhukkubsattoota Covid-19 galaafate","summary":"Balaa abiddaa biyya Roomaaniyaa, hospitaala dhukkubsattoonni Covid-19 itti yaalaman keessatti mudateen yoo xiqqaate dhukkubsattoonni 10 yoo du'an, hedduun ammoo madaa'aniiru.","text":"Balaan abiddaa kun kutaa dhukkubsattoonni daran dhibaman keessa tursiifamanitti mudatee ture Akka aanga'oonni jedhanitti abiddi kutaa namoonni daran dhukkubsatan keessatti yaalaman keessatti mudate. Ogeeyyiin fayyaa lubbuu dhukkubsattoota Covid-19 kunneenii baraaruuf waa hedduu ifaajaa kan turan yoo ta'u kan miidhamanis jiru. Doktarri lubbuu dhukkubsattootaa balaa abiddaa kana jalaa baraaruuf yaalaa ture tokko yeroo ammaa fayyummaansaa haala yaaddessaa keessa jira. Ministirri Fayyaa Roomaaniyaa Nelu Tataru, balaan abiddaa kun rakkoo teeknikaa elektirikii irraa kan maddeedha jedhan. Dhukkubsattoonni Covid-19 kanneen lubbuun hafan gara hospitaala biraatti dabarfamaa jiraachuu dubbatan qondaalli kun. ''Ogeeyyiin fayyaa qaamni isaanii gubate ni jiru. doktarri wayita balaan mudatu hojiirra ture, kan qaamni isaa gubatee garmalee miidhames gara hospitaala biraatti dabarfameera.'' jedhan. Kanneen balaa abiddaa kanaan du'an keessaa saddeet iddoo balaan kun jalqaba itti mudate gamoo lammaffaarratti du'an, lama ammoo kutaa itti aanu keessatti du'an. Hundi isaaniiyyuu koronaavaayirasiin qabamanii tajaajila wal'aansaa fudhachaa turan, kaansaanii ventileetaraa`n harganaa turan. Roomaaniyaa keessatti hanga ammaatti namoonni 350,000 caalan koronaavaayirasiin kan qabaman yoo ta'an kanneen keessaa 8,813 du'aniiru. Jimaata darbemmoo namoota 9,489'tu qabaman, 174 ammoo du'an.","len":541}
{"id":"oduu-45557174","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45557174","title":"Dhaqna-qabaa akka maleen shamarran 50 hospitaala galan","summary":"Burkinaa Faasootti ijoolleen durbaa 50 ta'an dhaqna-qabaa ykn kittaannaa akka maleen ykn faalamaa ta'e irratti raawwatamuun miidhaa qaqqabeen wallaansaaf hospitaala gaaffaman.","text":"Bara 1996 irraa kaasee dhaqna-qabaan Burkinaa Faasootti seeraan aladha waan ta'eef yakka hanga waggaa sadii nama adabsiisudha Ammallee shamarra hundi dhaqna qabatan adda baasuun hin danda'amne, jedhu Ministirrri Dhimma Dubartootaa biyyattii Laawureensi Maarshaal. Dubartoonni umuriin isaanii ganna 60 ta'an alama maatii shamarran kana waliin yakka raawwatame kanaaf to'annaa jala oolaniiru. Burkinaa Faasootti dhaqna-qabaan bara 1996 irraa kaasee yakkadha. Namoonni yakka kana rawwatanis hidhaa hanga waggaa sadiitu isaan eeggata. Akka jaarmiyaa Mootummoota Gamtoomanii Daa'immanii UNICEF jedhutti shamarran harka afur keessaa sadii ta'an dhaqna ni qabatu garuu kan barmaatilee kana deggeran %9 qofaadha. Dhaqna qabaan kun naannoo Kaayyaa jedhamtu gara Kaaba magaalaa guddoo biyyattii Ogaaduutti km100 irratti kan raawwatame yommuu ta'u Fulbaana 4 hanga 6'tti ture. Shammarran dhaqna-qabatan keessaa gariin isaanii umurii waggaa afurii ta'uus aanga'oonni dubbataniiru. Shamarran 12 ta'an Hospitaala naannoo Kaayaatti wallaanamaa kan jiran yommuu ta'u 38 ammoo Hospitaala warra Pirotestaantii magaalaa guddittii keessatti argamtu geeffamaniiru. Shamarran kana keessaa gariin isaanii rakkoo fayyaa wlalxaxaa ta'eef saaxilamaniiru, jechuun, Dr. Dieudonne Ouedraogo BBC'tti himeera. Dhaqna-qabaa jechuun:","len":542}
{"id":"oduu-46819659","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46819659","title":"Paarlaamaan UK Ministeerri Beelaa akka hundaa'u gaafate","summary":"Gareen miseensota paarlaamaa, mootummaan, keessattuu ijoollee nyaata gahaa malee guddatan gargaaruuf Ministeera beelaa akka dhaabu gaaftan.","text":"Koreen haajaa naannoo sakatta'u ijoolleen waggaa 15 gadiii harka 19 tahanifi UK keessa ga'eessota waliin jiraatan nyaata bituuf rakkatu- lakkoofsi kun biyyoota Awurooppaa biroo keessatti ni hammaata jedheera. Korichi miinsteeroonni dhimma kana hin hubannee, deebiis hin kennine jedheera. Mootummaan gamasaatiin lakkoofsi ijoollee maatii hojii hin qabne keessa jiraatan xiqqoo dha jedha. Miseensonni paarlaamaa garuuu namooti nyaata madaalawaa bitachuu hin dandeenye dabalaa dhufuu kanaan namooti hojii hin qabne,dhukkubsattoonnifi namooti ijoollee qaban akka miidhaman dubbatu. Korichi ministirri itti gaaftamummaa beelaafi hanqina nayaataa hambisuu UK dhaabbatee arguu akka barbaadu himeera. Hojiin ministeera kanaa sababiifi hanga miidhaa beela kanaa, nyaataan of danda'uu dhabuufi hanqina nyaataa qorachuun tarsiimoo haalicha foyyessu dalaguu taha. Gabaasni koree kanaa hariiroo beelaafi furdina gara-malee ibseera. Dubbii himtuun Kutaa Hojiifi Sooramaa, bara 2010 irraa kaasee namooti miiliyoona tokko tahan daa'imman 300,000 tahan hiyyummaa gara malee keessaa akka baafaman himteetti. Galiin maatii guddaa tahee hin beeku, lakkoofsi ijoolle maatii hojii hin qabne keessaa jiraatan garuu xiqqateera, haa tahu malee nyaata madaalawaa wal qaqqabsiisuuf ammas hojjetamuu qaba jetteetti. ''Mana barumsaatti nyaata kennuun akka deggaranis'' himaniiru.","len":544}
{"id":"oduu-48741921","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48741921","title":"Kaanaadaa: Dubartii xiyyaara dhaabbate keessatti qofaa hirriibaa dammaqxe","summary":"Kaanaadaatti dubartiin yeroo xiyyaarri balali'aa ture rafte, yoo dammaqxu xiyyaara dhaabbate keessatti qofaa of argite.","text":"Daandiin Xiyyaaraa Kaanaadaa waan tahe qorachaan jira jedheera Tifaanii Adaams gaafa Waxabajjii 9 Kiyuubeek irraa gara Toroontoo otoo imaltuu xiyyaara keessatti rafti. Yoo dammaqxu, qorraan rom'aa barcuma ishee irratti saqqii nageenyaa akkuma hidhatteen xiyyaara dhaabbate keessatti qofaa of argiti. Erga gaafasii ''abjuu hamaan argaa ture'' jetteetti. Daandiin Xiyyaaraa Kaanaadaa kuni mudachuu yoo mirkaneessu dhimmicha qorachaan jiras jedheera. Tifaaniin fuula Feesbuukii isheerratti, ''halkan walakkaa hollachaa, sa'atiin muraasa erga darbee booda dukkana keessa barcuma koo irratti taa'een of arge'' jechuun barreessitee jirti. ''Akka malee sodaadheen ture'' jetteetti. Tifaaniin hiriyyaa isheetti waan taatee himuuf yoo bilbiltu, bilbillishee baatiriin keessaa dhumee cufuuf daqiiqaa tokkotu hafe jechaa ture. Xiyyaarichis cufamee waan tureef bilbilashee chaarjessuu hin dandeessu. Hiriyyaanshee buufata xiyyaaraa Toroontootti bilbiltee iddoo Tifaaniin jirtu himte. Namichi gaarii miyyaa irraa hojjetu ishee argata, ''baayyee na'ee turee'' jetteetti. Daandiin Xiyyaaraa Kaanaadaa konkokolaataa limooziinii ittiin deemtufi hoteela boqonnaa yoo kenneyyuu, isheen garuu ''dafeen manattin gala'' jettee diddeetti. Warri Daandii Xiyyaaraa Kaanaadaa ''dhiifama gaafachuufi qorachuuf jecha al lama naa bilbilaniiru'' jetteetti.","len":544}
{"id":"oduu-51914501","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51914501","title":"Koronaavaayiras: Barattoonni yuunivarsiitii 'daree osoo hin seeniin' akka baratan murtaa'e","summary":"Labsii manneen barnootaa torbee lamaaf cufuu MM Abiy Ahimad labsan hordofuun Ministeerri Saayinsii fi Barnootaa olaanoo barattoonni 'daree osoo hin seeniin' akka baratan murteesse.","text":"Ministira Saayinsii fi Barnoota Olaanoo Dr Hiruut Waldamaariyaam Barnooti daree keessatti kennamu hafee, barattootaaf kitaabilee waabii, handaawutii fi meeshaalee doormii taa'aanii akka dubbisaan isaan gargaaru gaha ta'e dhiyeessuun adeemsi baruufi barsiisuu akka itti fufu murtaa'era jedhe Ministeerichi xalayaa yuunivarsiitiwwaniif barreesseen. Barsiisonni gama iimeeliifi maloota biroon adeemsa baruufi barsiisuu itti fufsiisuu akka qabanis hubachiiseera. Murteen kun sirnaan hojiirra oolaa jiraachuu ministeerichi ni hordofa jedhe. Akka ibsi ministeerichaa jedhutti murteen kun kan darbeef barattoonni gara maatii isaanii akka deebi'an yoo murtaa'e, wayita deebi'an carraan vaayirasichaan qabamuu guddaa ta'uu isaatiini jedhe. Kanatti dabalataan hordoffiin fayyaa jabaa ta'e barattootaaf akka taasifamu, barattoonni harka isaanii irra deddeebi'anii dhiqachuu akka danda'an saamunaafi sanitaayizariin akka dhiyaatuuf murteessee jira. Mana nyaataa fi mana kitaabaa keessatti barattoonni walirraa siqanii akka taa'anis murtaa'eera. Walgahiifi woorkishooppiiwwan adda addaa akka hin jiraannes murteessuu hima. Kanneen duraan qabaman namni walirraa siqee akka gaggeessu gaafateera. Barumsi waa'ee vaayirasichaa hubannoo uumu yuunivarsiitiiwwan hunda keessatti akka kennamuufi koreem dhimma kana hordofus akka ijaaramu murtaa'uu ministeerichi beeksiseera.","len":544}
{"id":"oduu-55045800","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55045800","title":"Raashiyaatti namoonni torba saanitaayizara harkaa dhuganii du'an","summary":"Raashiyaa naannoo Saayibeeriyaa bahaatti namoonni torba erga saanitaayizara harka qulqulleessuuf oolu dhuganii booda lubbuu dhaban.","text":"Saanitaayizarri kun metaanoolii %69 of keessaa qaba jedhameera. Garee kanniin keessaa, dubartiin tokko ganda Tomtor jedhamtu mana keessa oggaa duutu, kaan ammoo hospitaala keessa du'uu miidiyaaleen Raashiyaa gabaasaniiru. Ammallee namoonni lama kutaa hordoffii addaa keessa, deeggarsa ventileetaraan jiru. Bakka jarri kun walitti qabamanii turanitti, jeerikaanni abbaa liitra shanii kan saanitaayizara of keessaa qabu argameera. Miidiyaan REN TV akka gabaasetti, gareen hiriyootaa kun saanitaayizara kana kan dhugan, irbaataaf walitti qabamanii bakka turanitti. Erga taateen kun dhagahamee oomishni kun kutaa biyyaa Yakutia jedhamtu keessatti akka hin gurgurmane, gabaa keessaa baheera. Yaakutiyaan naannoo bal'ina lafaa guddaa qabu wayita tahu, wayita qorraatti qilleensi hanga digirii seentigireedii -20 gadi bu'a. Akka gabaasaaleen jedhanitti, oomisha kanarratti metaanolii hangam akka qabu sirriitti itti maxxanfamee hin ibsamne. Waggaa waggaan Raashiyaatti gabaasaalee kanneen alkoolii garmalee dhugan du'uu dhagahuun kan baratamedha. Jarri kun sababa fedhii dhugaatii isaanii vodka dhuguu waan hin dandeenyeef, dhangalaa'oo miidhaa geessisan dhuguun balaaf saaxilamu. Taateewwan akkasii keessaa inni hamaan dhiyeenyatti mudate bara 2016'tti oggaa tahu, Saayibeeriyaa bakka Irkutsk jedhamutti, namoonni 62 looshinii qaama dhiqannaa metaanol of keessaa qabu dhuganii du'ani.","len":544}
{"id":"oduu-46148301","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46148301","title":"Daandii Xiyyaaraa Itoophiyaa waggaa 41 booda Moqaadiishootti","summary":"Daandiin Xiyyaaraa Itoophiyaa waggoota 41f adda citee kan ture balaliinsa gara magaalaa guddoo Somaaliyaa Moqadiishootti taasisu har'a eegalee jira.","text":"Keekii alaabaa Itoophiyaa fi Somaaliyaan faayame Xiyyaarrii Booyiing 737 paayilatii dubartiin balali'e kun, imaltoota 50 fe'atee Finfinnee irraa ka'ee Moqadiishuu buufataa xiyyaa Aden Aaddee qubachuuf sa'aatii lamaa gadi itti fudhate. Iimbasii Somaaliyaa Finfinnee jirutti qondaalaa olaanaa dippiloomasii kan ta'an Obbo Abdullaahi Mohaammad Waarfaa, balaliinsa jalqabaa kanaan Finfinneerraa gara Moqaadishoo balali'anii jiru. Balala'iinsi kun eegaluun uummata biyyoota lamaaniifu barbaachisummaa guddaa akka qabus Obbo Abdullaahi BBC'tti himaniiru. \"Balala'iinsi kun hojii daldalaa biyyoota lamaaniif gaariidha. Yeroo dhiyootti balala'iinsi xiyyaaraa meeshaa fe'u ykn kaargoo ni eegala. Kuni daldaltoota Somaaliyaaf milkaa'ina guddaadha\" jedhan. Balala'iinsi kun eegalamuu sababeeffachuunis buufata xiyyaaraa Booleetti osoo hin ka'iin, balala'iinsa gidduuttifi Moqadishoo erga qubate booda sirni kabjaa tureera. Osoo qilleensarra jiranii sirna Keekii muruu raawwatame Tuuti gaazexeessitoota imala kanarra turan sirnichi wayita hordofan Iimbasii Somaaliyaa Finfinnee jirutti qondaalaa olaanaa dipiloomasii kan ta'an Obbo Abdullaahi Mohaammad Xiyyaarri Itoophiyaa kun buufata xiyyaaraa Aden Aaddee erga qubatee booda Sirna kabajaa magaalaa Moqaadiishoo keessa ture irratti sirbaa aadaa Somaalee wayita agarsiisan","len":545}
{"id":"oduu-54715879","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54715879","title":"Poolisiin wallola kormaa hindaaqqoo gidduu seene ajjeefame","summary":"Filiippins keessatti bakka seeraan alaan hindaaqqoo wal lolsiisan dhaabuuf poolisoonni yeroo seenanitti, kormaan handaaqqoo tokko poolisii ajjeese.","text":"Lola hindaaqqoo kormaa Filippinsitti Lutenaant Kiristiine Bolok siibiila qaraa qeensa handaaqqoo kanatti lolichaaf jecha itti hidhamee tureen miidhame. Sibiilli kun sarbaa isaa irratti hidda isaa mure. Wal’aansa hatattamaaf gara hospitaalatti ergamuus akka achi ga’een lubbuun isaa darbeera. Yeroo weerara kanaatti handaaqqoo wal lolchiisuun dhorkameera. Weerara kana dura bakkoota eeyyama qabaniif Dilbataa fi guyyaa ayyaanaa irratti korma hanqaddoo wal lolchiisuun akka eeyyamamaa ta’e miidiyaan mootummaa PNA gabaaseera. Hoogganaan poolisii naannichaa Koloneel Arneel Apuud balaan kun ‘milkii hamaa ibsuu hin dandeenyedha,” jechuun AFPtti himaniiru. “Yemmuu natti himame amanuu hin dandeenye. Poolisii ta’ee waggaa 25 hojjedhe keessatti waayilaakoo yeroon sababa handaaqqoon dhabu kun isa jalqabaati.” Hogganaan poolisii kun maatii poolisii lubbuun isaa darbeefis gadda isaa ibsuu PNA gabaaseera. Lukkuulee wallolan kana waanta qara qabu miilasaaniirra kaa'u Namooti sadii to’annoo jala oolanii, hanqaddoon lolan torba, sibiilli qaraa lamaa fi maallaqni Filippinsii Peeso 550 poolisiin to’atamuu PNA himeera. Shakkamtoonni biroo sadii ammoo barbaadamaa jiru. Filippiinsi keessatti lukkuulee kormaa wal lolchiisuun haalaan beekamaadha. Namootni hedduu walitti qabamanii kan daawwatan dorgommii lola handaaqqoo kormaa, lamaan keessaa eenyutu mo’a kan jedhu irratti maallaqa qabsiisu.","len":545}
{"id":"oduu-50259419","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50259419","title":"Dhaabbileen telekoomii gurguddoon gabaa Itoophiyaa kajeeluutti jiru","summary":"Dhaabbileen telekoomii Safaariikoomii kan warra Keenyaafi Voodaakoomiin warra Afrikaa Kibbaa gabaa telekoomii Itoophiyaa keessa galuudhaaf fedhii qabaachuun himame.","text":"Itoophiyaan bara 2020 keessa eeyyama tajaajila telekoomii dhaabbata lamaaf kennuuf akka jirtus beeksiftee turte. Kana hordofuudhaanis dhaabbanni telekoomii Keenyaa guddichi, Safaariikoom, dhaabbata kan Afrikaa Kibbaa Voodaakoom waliin ta'uudhaan eeyyama tajaajila telekoomii Itoophiyaan kennuuf karoorfatte lamaan keessaa tokko fudhachuudhaaf akka hojjetaa jiru Rooyitarsitu gabaase. Bakka Bu'aan Hoji-gaggeessaa Safaariikoom Maayikel Jooseef akka jedhanitti ammoo,dhaabbata telekoomii Voodaakoom kan gariin abbaa qabeenyummaan isaa karaa dhaabbata Biritaaniyaa Voodaafooniitiin hogganamu waliin ta'uudhaan gabaa telekoomii Itoophiyaa kana keessa galuun ammallee murteerra ga'amee hin jiru. Dhaabbanni telekoomii Itoophiyaa, Itiyoo-telekoom, gariin gurguramuuf jiru kun qabeenya mootummaa jala jiru yoo ta'u, gabaa bu'aa guddaa argamsiisudha jedhameera. Dambalii telekoomii argachuun baasii guddaa akka gaafatu kan himan Obbo Joseef, akka Rooyitarsitti himanitti eeyyama kana argachuudhaaf madda galii guddaa akka isaan barbaachisu kaasaniiru. \"Dambalii qilleensaa argachuuf caalbaasiirratti dorgomuu barbaachisa. Hayyama sana argachuudhaaf baasii Dolaara Biliyoonaan tilmaamamu akka gaafatu himamaa jira,\" jedhan. Bu'aa adeemsa dorgommiin kun itti jiru walakkaan isaa erga ifa taasifameen booda ture kan kan jedhan.","len":548}
{"id":"oduu-47223313","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47223313","title":"Taanzaaniyaa: Manneen hidhaa saddeetiitti lammiileen Itoophiyaa 1,900 hidhaa jala jiru","summary":"Baqattoonni lammiilee Itoophiyaa 554 ta'an ta'an dhiyeenyatti gara biyyaatti deebii'uuf qophii xumuruusaanii Taanzaaniyaatti ergamaan addaa fi aanga'oo guutuun Ambaasadara Itoophiyaa Yonaas Yooseef BBC'tti himan.","text":"Hidhamtoota kanneen kessaayis 300 ol kan ta'an kan argaman magaalaa Taangaa magaalaa guddittii biyyattii Daare Salaamii irraa fageenya km 354 irratti argamtu keessatti. Kanneen 250 ta'an ammoo, dhiheenya magaalaa guddittii biyyattiitti yoo ta'an, isaaniifis sanadoota imalaa fi baasii isaanii qopheessuu gaggeessuuf yoo xinnaate yeroo torban sadii gadi hintaanee nu barbaachisa jedhaniiru, ambaasadarichi. Walumaagalattis Taanzaaniyaatti lammiilee Itoophiyaa 1,900 ol mannen hidhaa saddeet keessatti akka argaman Ambaasaadar Yonaas BBC'f mirkanneesaniiru. Baqattoonni kunneenis gara Afriikaa Kibbaatti qaxxaamuran yoo ta'u, hundisaanii sanada imalaa guutuu akka hinqabannees himaniiru. Itti dabaluunis, Ambaasaadar Yoonaas Pirezidaantii fi ministira dhimma alaa Taanzaaniyaa waliin marii taasisuu fi hidhamtoota hafan hunda gadhiisuuf fedhii qabaachu beeksiisaniiru. Haa ta'u malee dhimma hidhamtoota hiksiisuu irratti qondaaltoota motummaa Itoophiyaa olaanoo waliin marii taasisuu barbaachisa jedhaniiru. Akka Ambaasaadar Yooseef jedhaniittis bara kana dhuma baatii Sadaasaatti lammiileen Itoophiyaa 230 ol gara biyyaatti deebi'aniiru. Baqattoota lammiilee Itoophiyaa gadhiifaman keessaayis tokko tokkoo kanneen yeroo hidhaasaanii xumuran yoo ta'an, irra caalaan isaanii garuu marii mootummaa Taanzaaniyaa waliin taasifameen dhiifamaan kan gadhiifamaniidha jedhaniiru.","len":549}
{"id":"oduu-41690685","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41690685","title":"Obaamaa fi Buush osoo maqaa Tiraamp hin eeriin qoodiinsa Ameerikaa ciminaan qeeqan","summary":"Pireezidaantoonni Ameerikaa duraaBaaraak Obaamaa fi Joorji Buush waa'ee haala siyaasa Ameeriikaa keessaa irratti yaaddoo qaban haasaa oggansa Doonaald Tiraamp harka jalaan iffachuu fakaatuun ibsaniiru.","text":"Baaraak Obaamaa ta'e ykn Joorji W Buush maqaan Doonaald Tiraampiin hin eerre. Mr Obaamaan lammiilee Ameerikaa siyaasa 'qoodiinsaa' fi 'soodaa' akka dagataniif kan gaafate yoo ta'u, Mr Buush ammoo 'sosoddaachisoofi loogii jireenya siyaasaa keessaa qeeqaniiru. Lamaan iyyuu bakka garaa garaatii dubbachaa tura; waa'ee Pireezidaanti Doonaald Tiraamp maqaan hineerre. Mr Tiraamp kan oggantoota isa duraa qeequun beekamuus hanga ammaatti omaa hinjenne. Pireezidaantoonni duraas waltajjiiwwan siyaasaa irraa qoolleefatanii turan. Kunis erga yeroo dheeraatiin booda nama isaan duuba taayitaa qabate qeequuf kan haasa'an ta'u riiportarri BBC gabaaseera. Garuu haala siyaasa ammaa keessatti ammalli aadaa fi ulaalaagaa jiraachaa turees kan waljalaan badaa adeemee fakkaata jechuunis dubbateera. Mr Obaamaan haaraa duula walgahii Dimokiraasii Niyoork, Niiw jeersii keessaa irratti taasiseen, 'nutti Ameeriikaanoti siyaasaa qoodiinsaa akka hinfudhannee addunyaaf eergaa dabarsuu qabna. Siyaasa sodaachisoo hinfudhannu,' jedheera. Itti dabaluunis, ''Nuti kan hinqabne qoodiinsa siyaasaa isa kan bara durii jaarraawwan heedduun dura mul'ataa tureedha. ''Siyaasni muraasni amma argaa jirruus, sana siree irra kan keenye fakkaata. Kunis haasaa waggoota 50n duraati. Amma garuu yeroonsaa jaarraa 21ffaadha. Hubadhaa!''","len":550}
{"id":"49188526","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/49188526","title":"Waajjirri Paartii mormituu Buruundii bobbaan dibame","summary":"Waajjiraaleen paartii mormituu 10 ta'an ji'oota lamaa keessaatti ibiddaan gubateera ykn bobbaa namaan laaqameera jechuun qondaalli paartichaa BBC tti himeera.","text":"Dubbi-himaan Paartii' National Congress for Freedom' (CNL) jedhamuu Tereensii Maanirombaa filannoo pirezedantummaa bara 2020tti gaggeeffamu dursuun paartii mormituu sodachisuun tattaffii dimokiraasii ijaaruu laaffisuuf jedhan. Ministirri dhimmi biyya keessaa dhimmicharratti yaada hin kennine. Dubbi-himaan paartii CNL Kibxata darbe galgala biiroon kun bulchiinsa Romengee iddoo Gatete jedhamutti akka badu taasifameera jedhan. Namni ibidda itti qabsiise akka hin beekamneefi qorannoon dhimmicha adda baafachuuf anga'oonni taasisaa jiranis hin jiru jedhan. Obbo Manirambonaan, ''Biiroo keenya udaan itti dhoobuun jibba daangaa hinqaberraa maddedha,\" jedhan. \"Gochi nurratti raawwatame kunis siyaasaarraa maddee, sababiin isaas qondaaltonni sadarkaa gadi aanurra jiran paartiin CNL naannoosaaniitti waajjira baanachuu hin qabu jedhanii amanu,\" jedha. Ji'a darbe Komishiiniin mirga namoomaa Dhaaabbata Biyyoota Gamtoomanii sarbamiinsi mirga namoomaa paartii mormituurratti raawwatamaa jiraachu gabaasa baase ture. Bara 2015tti Pirezedant Piiree Nikurunziizaan filannoo marsaa 3ffaa injifachuu labsachuu hordofee,\" heera mootummaa faalleessa'' jechuudhaan mormiin mudatee ture. Rifeendamiin ji'a lama booda gaggeeffame heera biyyatti haarumsuun amma bara 2034tti aangoo pirezedantummaarra akka turan eeyyameef ture. Haata'u malee, filannoo marsaa itti aanurratti akka hirmaachuu hin barbaanne himaataniru.","len":551}
{"id":"oduu-50198505","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50198505","title":"Kurt Cobain: Shurraabni weellisaa tamboon gubate Birrii miiliyoona kudhan baase","summary":"Shurraabni weellisaa beekamaa Kurt Cobain tamboon gubate Doolaara Ameerikaa 334,000 yookaan Birrii miiliyoona kudhan baase.","text":"Erga Kart Kobeeyin lubbuu ofii balleesse amata 25 booda, shurraabni isaa tamboon gubate dolaara Ameerikaa 334,000'n gurgurame. Uffata uraa qabu kanas Kart 1993tti wayita muuziqaasaa ''Unplugged'' jedhu taphatu kan uffatedha. Uffati shame kun, haalluu magariisatti dhiyaatu kan qabu yoo tahu, ega Aabba Cobain uffatee qabee hin miiccamne. Kanaanis guggurraacha'eera, qaawwas qaba. Uffata kana ka gurgure Garret Kletjian, amata afuriin dura doolaara 137,500'n bite. ''Shurraabni kun uffata inni uffate mara keessaa isa olaanaa fi daran jaalatamaa tahedha,'' jechuun hogganaa Julien's Auctions kan tahan Daaren Juuliyen himan. ''Kart faashina xuraa'aa uffachuu beeysise; uffata aartistoonni biroo uffatan hin uffatu ture,'' jechuun Daariyeen AFP'tti himaniiru. Manni caalbaasii Julien's Auctions kun uffati kun $200,000-300,000 bita jechuun tilmaama baasee ture. \"Unplugged\" Chaanaaliin muuziqaa beekamaan MTV agarsiisa kallattii walitti fufinsaan dhiyaatu \"Unplugged\" jedhamuun beekamu ALA 1989tti jalqabe. Agarsiisni ajaa'ibaa Cobain \"Unplugged\" jedhamu kallattiin taphate kun, sagantaa dhiyaatan keeysa isa olaanaadha jedhamuun beekama. Agarsiisni kunis Cobain of ajjeessuun ji'oota jahaan dura kan waraabame wayita tahu, erga du'ee boodadha kan uummatatti gadhiifame. Kana malees gitaarri harka bitaa Cobain, Fender Mustang- doolaara 340,000 gurgurameera.","len":552}
{"id":"oduu-48173877","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48173877","title":"Ibidda xayyaaraa Moskoo: Moskootti balaa xayyaaraan namoonni 41 du'an","summary":"Xayyaarri Raashiyaa, Moskoo buufata xayyaaraa Shereemetiyevoon qubannaa yeroo balaa erga taasiseen booda motorrisaa ibiddi qabachuun namoota 41 ajjeese.","text":"Aara gurracha xayyaara Ruusiyaa Moskootti balaaan irra gahe Viidiyoon miidiyaa hawaasummaa irraa, imaltoonni xayyaarri Eeroofloot jedhamu yoo gubatu karaa foddaa yeroo balaa of baraaruuf yoo fayyadaman agarsiisa. Warra du'an keessaa daa'imman lamaafi warra balalii to'atan keessaa tokko akka du'an miidiyaan Raashiyaa gabaaseera. Xiyyaaricha keessaa namni bahuun 'raajii' ture jedhu namni ijaan argan tokko. Xayyaarichi imaltoota 73 fi hojjettoota shan baatee ture. 'Imaltoota 37-33 tahaniifi hojjettoonni afur lubbuun hafaniiru'' jedhu qondaalli qorattuu dhimmichaa Yelenaa Maarkoovaaskaayaa. Namooti shan hospitaala jiru. Eeroofiloot, daandiin xayyaaraa Raashiyaa ''xayyaarichi rakkoo teekinikaan'' ture gara buufata xayyaaraattii kan deebi'e. jedheera garuu ibsa dabalataa hin kennine Balaliiwwan muraasni gara buufata xayyaaraa biraatti geeddaramaniiru. Xayyaarri Suukiyoo Suupparjeet-100 jedhamu buufata xayyaaraa Sheremetyeevoo galgala sa'atii 12:00 gara magaalaa Murmaansik deemuuf ka'e. Hojjettoonni xiyyaarichaa rakkoon hamaan akka jiru xayyaarichi akkuma baheeni kan hubachiisan. Buufata xayyaaraa qubannaa hatattamaa erga taasiseen booda motorri isaa akka ibidda qabate ibsi Eeroofiloot ni hima. Hojjettoonni xiyyaarichaa '' imaltoota baraaruuf waan hundumaa gochaa turan'' jedheera daandii xiyyaarichaa.","len":553}
{"id":"oduu-54959891","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54959891","title":"Sudaanii fi Masrii shaakala xiyyaara waaraanaa waliini Sudaanitti eegalan","summary":"Sudaaniifi Masriin Kaaba Sudaan buufata waraanaa Meeroweetti shaakkala xiyyaara waraanaa eegalani.","text":"Yaalii shaakala xiyyaaraa kana 'Nile Eagles 1' jechuun moggaasaniiru. Shaakalli waliinii xumura torban darbe eegale kun hanga Sadaasa 26tti kan fufudha. Erga bulchiinsa pirezdaantii duraanii Sudaan Jaafar al-Nimerii bara 1970’n as shaakkalli waraanaa akkanaa qindoomina biyyoota Kaaba Afrikaa lamaan yoo taasifamu kan duraati. “Shaakaalli waliini kun, waraana qilleensarra karoorsuufi to'achuu, xiyyaarota biyyoota lamaaniin haleellaa fi ittisaa qilleensarra gaggeessu dabalatee wantoota heddu irratti ni xiyyeeffata. ''Dabalataanis humnooti qilleensa kun shaakala baraaruu irrattis ni hojjata,” jechuun dubbi himaan waraana Masrii ibsaniiru. Hoggantoonni waraanaa Sudaanii fi Masrii Onkololeessa 31 magaalaa gudditti Sudaan Kaartuumitti wal arguun qindoomina waraana waliini isaanii cimsuuf walii galaniiru. Shaakalli kun kan eegale mariin Hidha Abbayyaa Sudaan, Masirii fi Itoophiyaa gidduutti gaggeeffame milkaa’iina malee erga xumuramee guyyaa muraasa boodadha. Akkasumas yeroo Itoophiyaan bulchitoota naannoo Tigraay waliin waldhibdee waraanaa gidduu seente dhagahame. Jalqaba Onkololeessaatti Itoophiyaan sababa nageenyaan xiyyaarri kamuu Hidhaa Abbaayyaa gubbaa akka hin balaliineef dhorkiteetti. Hidhaan Afrikaa keessatti isa guddicha ta’a jedhamee eegamu kun, haariiroo Itoophiyaa fi Masirii gidduu jiru gariin ammoo kan Sudaan waliin jirus booresseeera.","len":554}
{"id":"oduu-53550257","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53550257","title":"Baqataan Ruwaandaa Kaatediraalii Naantesitti ibidda qabsiisuu amanuu abukaatoon isaa hime","summary":"Baqataan lammii Ruwaandaa tola ooltummaan Kaatediraalii Naantes Faransaayitti argamu to'ataa ture gubuu isaa amanuu abukaatoon isaa hime.","text":"Kaatediraalii miidhaan ibiddaa qunname Ibiddi kuni torban darbe kaatediraalii waggaa dheeraaf ture midhe. Sababa kanaaf, yeroo darbe erga gadhiisame booda Sambata galgala deebi'ee hidhamuun isaa gabaafameera. Sababni ijoo ibidda itti qabsiise ammaaf hin baramne. Abukatoon isaa Kuweentin Chaabert ripportarootatti akka himetti erga raawwatu isaa amanee booda 'keessi isaa boqote' jedheera. Baqataan tola ooltummaan kaatediraalicha to'ataa ture maqaan isaa hin ibsamne. Kana dura kaatediraalii kana eenyu akka gube qorachuuf gaafatame ture. Guyyaa ibiddi qabate dura balbala kaatediraalichaa kan cufe lammii Ruwaandaa kana ture. Kana dura qondaaltonni ibiddichi bakkeewwan sadiiti gubachuu eegaluu isaafi beekaa namaan raawwachuu akka hin oolle akka shakkan ibsanii turan. Abbaan alangee Naantes Piyerree Seenes gaafa Sambataa akka ibsetti baqataan maqaan isaa hin dhahamne kuni ''qabeenyi ibiddaan akka baduufi barbadaa'u'' taasisuun himatameera. Himannaa kanaan hanga waggaa 10 adabamuu danda'a jedhan. Dabalataan, dolaara 175,000 adabamuu mala jechuun AFP'n kan gabaase. Hojjettoonni ibidda dhaamsan 100 qooda fudhachuun bakkeewwan ijoo kaatediraalichaa akka hin gubanne to'ataniiru. Kanaanis, Ministirri Muummee Faransaay Jiyaan Kaasteks isaan jajaniiru. Ji'oota 15 durallee kaatediraalii Nootira Daam jedhamuufi magaalaa Paarisitti argamu ibiddaan haalaan hubamuun isaa ni yaadatama.","len":555}
{"id":"oduu-48116668","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48116668","title":"Namichi hidhaan itti murtoofnaan asiidii ofirratti dhangalaasae","summary":"Namichi hidhaan yeroo irratti murtaa'uu asiidii ofirratti erga dhangalaaseee waa'eesaa qorachuun jalqabameera.","text":"Namni ganna 54 Maark Maarshaal maallaqa waliin dhahuun shakkamee Landanitti erga hidhamee, mana murtiitti dhiyaatee murtiin yoo kennamu dhangalaa'aa fuulasaa irratti naqeera. Hospitaala haa geeffamuyyuu malee haallisaa yaaddessaa akka tahe gargaartoti fayyaa mana murtichaa dubbatu. Tajaajilli Mana Murtii naannichaa waan gaafa Wiixataa mudate ''baayyee nu yaaddessaa'' jedhan. Dhangala'aan asiidii tahuu sirriitti hin beekamne akkamittiin harka namichaa akka gale, mana murticha irratti gaaffii nageenyaa kaaseera. Viidiyoon kaameraa nageenyaa waraabame Maarshaal qaruuraa sibilaan bishaan qabatee irraa dhugee eegdota bira akka dabre agarsiisa. Maarshaal maallaqa cheekii paawunfii 135,000 waliin dhahuun murtoon irratti murtaa'e Abbaan murtii hidhaa waggaa lamaafi baatii afurii yoo dabarsu, Maarshaal iyyaafi watwaataa ture. Namni yeroo kuni mudate achi ture akka jedhutti, Maarshaal yerooma asiidicha ofirratti dhangalaase fuulli gara adiitti geeddaramuu fooliin asiidii jiraachuu dubbateera. ''Haphee qaama isaarraa waan qabu fakkata ture'' jedha namni ijaan aragan Qondaaloti mana murtichaa asiidii fuulasaa callabeessuuf bishaan joogiidhaan fidaafi turan. Dhangala'aa biraas hin dhugiin akka hin hafne ni shakkama. Egduun nama kanaas asiidichaan miidhamtee hospitaal yoo galteyyuu, haalli ishee yaaddessaa miti jedhameera. Maarshaal bara 2016ttis poolisiin yoo qabamu mormarra of waraanee ture.","len":555}
{"id":"oduu-47328654","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47328654","title":"Kannisa guddicha addunyaa kanaa: Kun kanniisa moo awwaanisa?","summary":"Kannisni akka addunyaatti guddaa ta'e saayintistoota jalaa waggoota kudhan dura badee ture irra deebiin argame.","text":"Kannisni guddicha addunyaa kanaa isheen dhaltuu taate argamte Kannisni guddinaan addunyaatti gita hin qabne kun waggoota kudhan oliif waan badeef hin jiru jedhame yaadama ture. Kannisni guddaan amma quba Abbudduu dargaggeessaa tokkoogahu kun Odola Indoneeziyaatti baayyee hin qo'atamnerratti argame. Gosti Kannisa kana maqaa 'Wallace ' jedhamuun kan waamu yoo ta'u,maqaa kana kan argate maqaa ogeessaa Saayinsii Ramaddii fi Abuurraa Lammii Biritaniyaa Alfireed Ruseel Waalas booda. Namticha kanatun bara 1958 waa'ee kannisa kanaa ime. Qo'attoonni ALA bara 1981 kannisaa argineerra jedhani ,erga bsara sanatii garuu hin argamne. Samuuda Kannisa Wallace guddichaa \"Kannisa hanga kanaa guddatu osoo balali'aa jiruu arguun hedduu nama gammachisa. Kannisa kanaan dura sanyiin isaa lafa irraa baduun isaa mirkanaa'e ija keenyaan osoo balali'uu arguun namatti tola,\" jedha ogeessi suuraa seenaa uumamaa kannisa kana jalqaba suura kaase Clay Bolt. \"Akkam akka bareedaa ta'eefi sanyii guddaa lubbuun jiru arguun, akkasumas sagalee baallee isaa yeroo inni uursaa mataa koo bira darbu dhaga'uun waan ajaa'ibaati. \" Kannisi Wallace guddichi (Megachile pluto) Argannoon kun, odola Indoneeshiyaa Moluccas Kaabaa jedhamuun beekamu keessatti yommuu ta'u bosonni naannoo kanaa ammallee akaakuu ilbisoota hedduu qorannoon bira ga'amu hedduu qaba jedhamee abdatama. Kanniisa waliin mana tokko keessa","len":557}
{"id":"oduu-49027595","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49027595","title":"RD Koongoo: Iboolaan balaa fayyaa addunyaa furmaata hatattamaa barbaadu jedhamee labsame","summary":"Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa (WHO) dhibee Iboolaa wayita ammaa RD Koongoo keessatti rakkoo guddaa uumaa jiru sadarkaa addunyaatti 'balaa fayyaa hawaasaa hatattamaan furamu qabu' jechuun labse.","text":"RD Koongoo keessatti wayita namootni qorataman Murteen kun dhaabbilee fi biyyoonni arjooman qarshii guddaa dhibee kana ittisuuf akka gumaatan jajjabeessa. Haa ta'u malee WHO daangaan cufamee namoonni asii achi akka hin sochoone hin ittisne. Kunis balaan Iboolaan biyya irraa biyyatti tamsa'uu guddaa miti jedheeti. Iboolaan RD Koongoo keessatti namoota 1600 ol ajjeeseera. Torbee kana namni dhibee Iboolaan qabamae tokkoo magaalaa namoonni miliyoona tokkoo ol keessa jiraatan Gomaa jedhamtu keessatti argame. 'Balaa fayyaa hawaasaa hatattamaa yaaddoo idil-addunyaa uumu' jedhanii labsuun akeekkachiisa isa dhuma WHO'n labsuu danda'u yoo ta'u ammaan dura yeroo afur qofa labsame. Tokko bara 2014 hanga 2016 wayita weerarri Iboolaa biyyoota Lixa Afriikaa keessatti namoota 11,000 ajjeese kan labsame. \"Yeroo addunyaan hubachuu qabudha,\" jedhan hogganaan WHO Dr Tedroos Adihaanoom Roobii ibsa Jenevaatti kennaniin wayita labsii kana himan. Buufataalee xiyyaaraa fi galaanaa namoonni qaxxaamuran irratti qorannoo taasisuun hafee imallii fi daldalli akka adda citu yaadni furmaata akka dhiyaateefis himaniiru. Federeeshiniin Hawaasa Fannoo Diimaa fi Baatii Diimaa Idil-addunyaa murtee WHO kana deeggareera. \"Namoota dhibee kanaan rakkatanii fi warra deggarsa kennaa jiraniif lafarratti waan jijjiiru qabaachuu baatus, hawaasni idil-addunyaa xiyyeeffannaa maluuf akka kennu taasisa\" jedhe ibsa baaseen.","len":559}
{"id":"oduu-52965270","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52965270","title":"Lammiin UK boolla bishaanii keessa guyyoota 6’f ture baraarame","summary":"Lammiin UK ganna 29 Jaakoob Roobartis, osoo saree baqatuu ture boolla meetira 4 gadi fagaatu keessatti kufee miilli cabuun guyyoota jahaaf boolla keessa kan ture.","text":"Roobartis saree osoo baqatuu ture boollichatti kan kufe Dargaggoon kunis biyya odola Indoneeshiyaatti aragamtu tokko keessatti ture guyyoota jahaan booda lubbuun baafamu anga’oota gandichaa eeruun AFP’nkan gabaase. Boolli anmni kun keessatti kufee gogaafi ba’uudhaaf kan hin rakkisne ta’us, miillisaa cabuu bahuun akka hindndeenye hima. Namoonni naannicha turaniifi ijaan argana akka himaniitti bishaan xiqqoon bollicha keessa ture lubbuun akka turuuf isa gargaare jechuun dubbatu. Roobarti walitti fufiinsaan guyyoota jahaaf na baraaraa jechuun iyyaa kan ture yoo ta'u, boodarra nama naannoo sana jiraatuun tokko dhaga’amuun baraaramu danda'eera. Namni naannicha namoonni baayyeen keessa hinjiraanneetti loon tiksaa ture tokkos haala namticha kana akkuma hubateen battalumatti aanga'oota naannichaaatti beeksiise. Jaakoob namoota kanneeniin boolla keessa kan baafamuun lubbuun hafee Sanbata darbe yoo ta'u, battalumatti wallaansa akka argatu taasifameera. Gandi Pekaatu Odola Jaakoob keessatti argamtu kunis dowwattoota hedduun kan dowwatamtu yoo ta'u, baaan akkanaa kunis baayyee kan baratame miti jedhameera. Roobartis namoota sadi’iin siree irra kaa’amee baafamuu qondaaltonni eejansii ‘Basaarnaas’ lubbuu baraartuu naannichaa kan himan. Sana boodas hoospitaala Nuusaa Duwaa’tti geeffamuus dabaluun himaniiru. Baaliin ji’oota muraasaaf sababa vaayirasichaan cufamtee turtus, suuta suuta banamuutti jirti.","len":559}
{"id":"oduu-49260985","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49260985","title":"Zimbaabweetti miiliyonoti hanqina nyaataaf saaxilaman","summary":"Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii waamicha yeroo balaa Zimbaabwee ilaalchise baaseen, namoonni miiliyoona shan gargaarsa barbaadu jedhe. Baayyinni kunis tokko sadaffaan uummata biyyattii akka ta'e himameera.","text":"Sagantaan Nyaata Addunyaa (WFP) biyyattii sababa hongee, saaykiloonii fi diinagdeen rakkoo keesaa galte keessaa baasuuf barbaachisu maallaqaa dolaara mil. 331 walitti qabuuf duularra jira. Hoogganaan WFP Deevid Beesleey ''namoonni baayyeen gara beela'uutti ce'aa jiru'' jedhan. Yeroo duraa ofirraa darbitee biyyi kaaniif ta'uu dandeesse, Zimbaabween, hongee irraa kan ka'e omishni argattu hedduu gadi bu'eera, gatiin nyaataas qaalayeera. Hangi bishaanii hidha anniisaa elektiriikii hir'achuurraa kan ka'es biyyittiin hanqina ibsaa guddoo keessa jirti. Beesleey akka jedhanitti namoota miiliyoona shan gargaarsa barbaau jedhaman keessaa miiliyoonni 2.5 beelaaf hamaaf saaxilmaa jiru. Obonboleettii hamaan moggaasni Cyclone Idai jedhamu kennameef ammoo cophxoorratti fanxoo akka jedhan sana itti ta'e. Balaa kanaan namoonni walakkaa miiliiyoonaa caalan kan miidhaman yoo ta'u kumoota hedduun kan lakkaawman qe'ee isaaniirraa bbuqqa'aniiru. Deeggarsa miidhaan nyaata kennuun ji'oota dura kan eegale yommuu ta'u, Pireezidantiin biyyattii Emerseen Manaangaagwaa Kibxata kaleessa hongeerraa kan ka'e biyyattii keessatti labsii yeroo balaa labsaniiru. Dhaabbatni biyyoota Gamtoomanii Zimbaabweef maallaqa dolaara miiliyoona 294 walitti qabaa kan jiru yoo ta'u, lakkoofsi namoota balaaf saaxilamanii dabalaa waan jiruu maallqani barbaadamu kanaa ol ta'a jedhameera.","len":562}
{"id":"oduu-56138367","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56138367","title":"Artistiin beekamtuu Kiim Kaardaashiyaan abbaa warraaashee Kaaniyee Weestiin 'hiikuufi'","summary":"Kiim Kaardaashiyaan abbaa warraasheee raapparii Kaaniyee Weest hiikuuf galmee banuu miidiyaaleen US gabaasan.","text":"Lammaan isaanii ijoollee afur godhataniiru Jarri lameen erga bultii ijaarratanii waggaa torba yoo tahu ijoollees waliin horataniiru. Oduun kuni sabaa-himaa namoota beekamoo TMZ jedhamurraa yeroo jalqabaaf dhagahame. Gaa’ela isaanii keessa rakkoon akka jirus jette jetteen odeeffamaa tureera. Namooti kunneen beekamtii guddaa kan qabaniifi dhuunfaadhaan milkaa’ina horataniiru. Kiim yeroo jalqabaaf beekamtii kan argatte bara 2007 sagantaa TV waa’ee maatiishee hojjetame irratti dha. Ergasii isheefi maatiinshee beekamtii guddaan jiru. Sagantichis kutaan 21ffaa fi dhumaa bara dhuftu gadhiifama. Artistiin kuni gama daldala kuulaa (makeup) fi appii mobaayliitiinis milkaa’ina guddaa qabdi. Foorbis qabeenya ishee dhuunfaa dolaara miiliyoona 780 dha jedheera. Sirba Gold Digger jedhamuun kan beekame, Kaaniyee Weest illee muuziqaa raappiidhaan waggaa 15 asitti namoota maqaan dhahamu keessaati. Walleen badhaasa Giraamii mo’ate kuni dizaayinii faashiiniitiinis fiixaan bahumsa nama argate dha. Lamman isaanii otoo waliin bultii hin dhaabiin dura yeroo dheeraaf waliin turaniiru. Kaaniyee Weest bara 2010 ture sagantaa maatiishee irratti kan yeroo jalqabaaf mula’te. Mucaan isaanii jalqabaa Noorz bara 2013'tti dhalatte. Weest Kiimiidhaaf gaaffii natti heerumtaa isteediyeemii kubbaa kaachoo Saan Firaansiskoo kireeffatee sirba okeestiraadhaan dabaalameetu ture kan dhiyeesseef.","len":563}
{"id":"oduu-49224967","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49224967","title":"Teeksaasitti dhukaasa banameen namoonni 20 du'an","summary":"Teeksaas magaala El Paso keessatti dhukaasa hidhaatan baneen namoonni 20 du'anii, 26 ammoo madaahan.","text":"Bulchaan Teeksaas Gireeg Aboot dhukaasni magaala El Paso'tti raawwatame kun ''seenaa Ameerikaa keessatti ajjeechaa isa nama hedduu gaaga'edha'' jedhan. Dhukaasni kan eegalame dhiyeenya daangaa US-Meeksikootti yommuu ta'u, dargaggoon ganna 21 ajjeechaa kanaan shakkamee to'annoo jala ooleera. Shakkamaan kun jiraataa naannoo Daalaas magaala Aleen ta'uu Poolisiin beeksiseera. Miidiyaaleen Ameerikaan maqaan shakkamaa kanaa Patriik Kiruusiyees akka jedhamu gabaasaa jiru. Suurri CCTV kaameraa irraa argame, hidhataan kun Tiishartii uffatee, waan sagalee guddaa gurra irraa ittisus keewwatee akka ture agarsiisa. Pireezidantiin US Doonaald Traamp haleella kana ''gocha dabeessaati'' jedhaniiru. Ergaa tiwiitara isaaniirratti barreesaniin ''gocha jibbinsaa raawwatame kan balaaleffachuuf namoota biyya keenyaa hunda waliinin dhaabadha. Namoota nagaa ajjeesuun sababa nama amansiisu kamuu hin qabaatu'' jedhaniiru. Eenyummaan namoota dhukaasa kanaan ajjeefamanii hanga ammaatti hin ibsamne. Rooyitars Pireezidantiin Meeksikoo Maanu'eel Lopeez Obraadoor lammiileen Meeksikoo sadii dhukaasa kanaan ajjeefamuu himaniiru jechuun gabaaseera. Poolisii fi FBI ergaan ejjennoo namoota olaantummaa warreen adii faarsu shakkamaa kanaan barreefamee jiraachuuf dhiisuu qorachuutti jiru. Haleellaan kun hawaasa naannichatti yeroo dheeraaf qubatanii jiraatan Hispanic jedhaman irratti xiyyeefate jedhameera.","len":564}
{"id":"oduu-43551785","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43551785","title":"Ameerikaan qabiinsa odeeffannoo dhunfaa irratti 'Facebook' qorachuufi","summary":"Komishiniin daldalaa Federaalaa Ameerikaa kaampaniin 'Facebook' attamiin odeeffannoo dhunfaa fayyadamtoota miliyoonaan lakkaa'amanii dabarsee dhaabbata 'Cambridge Analytica' jedhamuuf akka kenne qorata.","text":"'Facebook' adabbii cimaatu isa eeggata Kaampanii marsaa hawaasaa kun odeeffannoo dhunfaa fayyadamtoota miliyoona 50 ta'anii dhaabbata xiinxalaa 'Cambridge Analytica' jedhamuuf dabarsee kennuun qeeqamaa jira. Odeeffannoon sunis duula na filadhaa pireezidant Tiraamp bara 2016 keessatti faayidarra akka oole yaadama. Qorannoon kunis dhugumatti Facebook 'icciti fayyadamtoota isaa eeguu hin dandeenyee' kan jedhu adda baasa. Bu'aa qorannichaa irratti hundaa'ees kaampaanichi maallaqa doolaara tiriiliyoonaan lakkaa'amu adabamuu danda'a jedhamaas jira. Toom Paahil, Direektarri Eegumsa Maamilootaa, Komishinii Daldalaa Federaalaa Ameerikaa qorannichi xiyyeeffannaa guddaan akka hojjetamu dubbatan. Akka komiishiniin kun jedhutti odeeffannoon namoota dhunfaa kun kan fudhatame bifa 'App' gaaffii battalaa waa'ee dhunfaa gaafatu fakkaatuun akka ta'e dha. Odeeffannoo dhuunfaa 'Facebook' irraa qabdan akkamiin tikfachuu dandeessu? Haa ta'u malee kan gochuun dura 'Facebook' durse hayyama fayydamtoota isaa gaafachuutu irra ture. Direektarri Olaanaa 'Facebook' Maark Zuukerberg odeeffannoo dhunfaa fayyadamtootaa eegu dadhabuu isaatiin dhiifama erga jedhee booda gareen abbootii alangaa kutaalee biyyaa Ameerikaa 37 bakka bu'an dhimmichi akkamiin raawwatuu akka danda'ee ibsi akka kennamuuf gaafatanii jiru. UK fi komishiniin gamtaa Awurooppaas dhimmichi akka qoratamu gaafataa jiru.","len":564}
{"id":"oduu-43579799","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43579799","title":"Balaa abiddaa Karabooboo: Yoo xiqqaate namoonni 68 du'aniiru","summary":"Okkoraa fi balaa abiddaa buufata poolisii magaalaa biyya Veenzuweelaa Valeenshiyaa jedhamturra gaheen yoo xiqqaate namoonni 68 du'aniiru jedhu aanga'ootni biyyattii.","text":"Namoonni maatiin jalaa miidhaman fuuldura buufatichaatti wal-gahani gaddafi aarii wayita ibsatan Ka'uumsi balaa kanaa hatattamaan qoratamuu akka eegalus himaniiru. Akka miidiyaaleen gabaasanitti balaan abiddaa kun kan eegale hidhamtoonni mana hidhaa san cabsanii bahuuf jecha firaasha isaaniitti abidda kaa'uuni. Poolisiin maatii hidhamtootaa akkuma abiddichi ka'een fuuldura sanatti walitti qabaman gaazii imimmaanessu fayyadamuun bittinneessee jira. Qondaalli poolisii tokko okkora bakaa kana booda uumame keessatti rasaasaan dhahamuu aanga'aan naannawa sanii Jiisas Saantaandar mirkaneessee jira. Kutaan biyyaa Karabooboo gaddaa cimaa keessa akka jirtus himeera. Jiraattonii naannawa saniifi maatiin hidhamtootaa konkolaataa poolisiitti marsanii Akka maatiin hidhamtootaa jedhanitti hidhamtoonni hedduun kan du'an aaraan ukkaamfamaniiti. Dubartoonniifi daa'imman hidhamtoota dubbisuuf achi turan muraasni du'uu akka hin oolles ni dubbatama Manneen hidhaa Veenzuweelaa hedduun nama humnaa ol kan qabaniifi yeroo mara okkorri namootni irratti ajjeefaman kan keessatti mudatudha. Kaarloos Niyeetoo hogganaan dhaaba 'Una Ventana a la Libertad' (Foddaa Bilisummaa) akka jedhutti manneen hidhaa tokko tokko hanga nama qabatuu danda'aniin ol dachaa shan caalaatu keessatti hidhama. Kufaatiin diinagdee biyyattii mudate hidhamtoota sirnaan qabu akka hin dandeenye. Namootni itti murtaa'e dabalatee hidhamtoonni hedduun mana hidhaa yeroo keessa akka turan taasifamu.","len":566}
{"id":"oduu-41731739","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41731739","title":"Adamoon ilkaan Arbaaf taasifamu waggaa darbe sadarkaa guddaa gahe, gabaasatu jedhe","summary":"Ilkaan Arbaa barbaacha adamoon taasifamu sadarkaa addunyaatti guddina agarsiisuus Afrikaa keessatti garuu Arba ajjeesuun waggoota walitti aanan shaniif xiqqaachaa dhufu gabaasni agarsiise.","text":"Suurri Arba ajjeefame dhiyeenya badhaasa suura bineensotaa waggaa kanaa argateera Ilkeen Arbaa toonii 40 ta'u qabamuu Konvenshiniin Daldala Idila-addunyaatti Sanyiiwwan badiif saaxilaman (Cites) ibseera. Waggoota kurnan darbe Arba Afrikaa 111,000 ajjeefamanis, bakka baay'eetti xiqqaataa jira. Xiqqaachuun isaa waan bareedaa ta'us kana caalaa bakka galma keenyaa hin geenye jedhan barreessaan olaanaa dhaabbatichaa Joon Iskaanlon. Gabaasichi akka jedhutti kana caalaa ummanni akka baru yoo taasifamee fi seerri akka kabajamu ta'e ajjeechaan Arbaa kana caalaa xiqqaatuu mala. Ilkaan Arbaa isa Eeshiyaatti ergamuun salphaatti qabamu caalaa meeshaawwan faayaa adda addaaf itti fayyadamuun Afrikaa keessatti guddachaa dhufuun isaa rakkisaa ta'eera. Ilkee Arbaa irraa faayawwan mormaa fi hambaarrii Afrikaa keessatti hojjetamu Kanaan dura Baha Afrikaatti Arbi baay'ee adamsamu ture fooyya'uu isaa obbo Iskaanlon himaniiru. ''A.L.A bara 2011 Arbi hedduu adamsame as sadarkaa adamoo Arbaa xiqqaataa jira. Erga A.L.A bara 2016 as immoo adamoon Arbaa walumaa gala isa A.L.A 2008 dura jiruutti qixxaachuu gabaasichi agarsiisa,'' jedhaniiru. Biyyoota kanneen akka Botiswaanaa, Afrikaa Kibbaa fi Naamibiyaa keessatti ilaalchi adamoo Arbaaf jiru gaarii ta'uus giddugaleessa Afrikaatti garuu waggoota kudhan darban ''Arbi hedduun adamsamuu '' isaatu gabaafame.","len":566}
{"id":"oduu-49838372","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49838372","title":"Chimpaanziin mala ulfa ittisuu fudhachaa jirtu 'osoo hin yaadin' dhalte","summary":"Erga 'malli ulfa ittisuu milkaa'uu dhabee booda' osoo hin yaadiin Chimpaanziin daa'ima ilmoo intalaa deesse.","text":"Mooraa kunuunsa Chimpaanzii Yuudaandaa keessatti malli ulfa ittisuun chimpaanziin fudhataa jirtu sababii hin beekamneen hojjechuu dhiisnaan 'osoo hin karoorfatiin intala' deesse jechuun hoggantoonni mooraa kunuunsichaa BBC'tti himaniiru. Hoggansi 'Ngamba Island Chimoanzaee Sanctuary' Haroo Viiktooriyaa irratti argamu Chimpaanziini sun ulfa ta'uusheefi abbaan daa'ima dhalattee 'DNA' isaa barbaadamaa akka jiru yoo dhagahan nahaniiru. Haati Naatashaa yoo jedhamtu umuriin ishee ganna 29 taateetti jedhamee amanama. Naannoo Aaru'aa jedhamu kan lixa biyyatti keessatti argamtu keessaawaggoota 21 dura kan baraaramtedha. Hogganaan dahoo kanaa akka jedhanitti, daa'imman chimpaanzii dhalataniif kunuunsa gahaa gochuuf humni gahaan waan hin jirreef akka kan biraan dhaltu waan hin barbaanneef akka hin ulfoofnees dhorkaa turuusaanii dubbatu. \"Akkuma dhala namaa chimpaanziin dhaltuus ulfa hin barbaachifneef akka hin saaxilamne mala ittisa ulfa fayyadamu. Kunis mooraa kunuunsa kanaa keessatti chimpaanzoota maatii hin qabneefi rakkatan qofaaf waan ta'eefi, \" jedhu Tiitus Muukunguu. Waggoota 20 darban keessa daa'imman afur qofaatu turan, kana jechuun malli ittisa ulfaa hojjachaa ture jechuudha jedhan Tiitus. Dhalachuun chimpaanzii kanaa gaafa Fulbaana shanii kun lakkoofsa isaanii gara 50'tti ol guddiseera. Haaluma kanaan eeggumsi biyyattii namoonni chimpaanzii dhalatte saniif maqaa akka moggaasan gaafataa jira.","len":566}
{"id":"oduu-52797049","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52797049","title":"Koronaavaayiras: Ispeen imaltoota biyyashee seenaan adda baasuu dhaabuuf jirti","summary":"Daawwattoonni biyya alaa gara Ispeen deeman Adoolessa 1 irraa eegalee torbee lamaaf adda bahuun isaan irraa hin eegamu jedhe mootummaan biyyattii.","text":"Tarkaanfiin kun walgahii kaabinooti biyyattii Wiixata gaggeessaniin murteeffame. Ministirri Haajaa Alaa Araanchaa Gonzaalez Laayaa, dirqamni torbee lamaaf adda baafamuu Adoolessa keessa ka'uu danda'a jedhanii turan. Mootummaan UK immoo dirqama adda bahanii turuu kana Waxabajjii 8 irraa qabee kaasuuf akka tahe beeksiseera. Dhaabbileen geejjibaa biyyattii UKn imaltoota biyya dhukkubichi itti hin hammaanne irraa dhufaniif tarkaanfiiwwan laaffisuu qabdi jedhan. Ispeen waggaa tokko keessatti daawwattoota miiliyoona 80 keessummeesiti ture. Kun ammoo biyyattiif galii harka 12 argamsiisa. Yeroo gabaan caame kana keessa deebisanii banuun diinagdee Ispeeniif murteessaa dha jedhameera. Haatahu malee namoonni Ispeenii fi biyyoota alaa biroo dabarsanii UKtti deebi'an garuu guyyoota 14f adda bahanii turuu malu. Balalii jalqabuu Daandiiwwan xiyyaaraa Iziijeet,Jeet2 fi Raayaanayiir jedhaman balalii deebisanii akka jalqaban beeksisaniiru. Iziijeetiin buufataalee xiyyaaraa 22 irraa Awurooppaa guutuu keessattiifi naannolee UK keessatti balalii akka jalqabu himeera. Daandiiwwan xiyyaaraa, waldaaleen oomishtootaafi daldalaa, imaltoota Biriiteen dhaqan irratti dirqama kaawwame irratti komii akka qaban himaniiru. Namoonni akka biyyatti hin galleef, akka adda baafaman yoo murteeffamu, biyya weerarichi itti heeddumaatuu fi hin heeddummaanne irraa dhufuun isaanii ilaalameetu tahuu qaba jedhaniiru.","len":566}
{"id":"oduu-52406843","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52406843","title":"Koronaavaayiras: Haadha mucaa deessee osoo ijaan hinargiin Covid-19 duute","summary":"Biyyoota weerarri koronaavaayirasii lubbuu namoota hedduu keessatti galaafate keessaa Ameerikaan sadarkaa tokkooffaaratti argamti.","text":"Akkuma lammiile biyyatti kan biraas lammiilee Itoophiyaafi kanneen dhalootaan Itoophiyaa ta'an 100 ol ta'an dhibeedhuma kanaan biyyatti keessatti lubunsaanii darbuu Ameerikaatti Ambaasaaddara Itoophiyaa kan ta'an Fitsum Araggaa dhiheenya kana dubbatanii turan. Haadha osoo dhukkubsattuu ilma argattee garuu osoo ijaan wal hin argiin dute isaan keessaa tokkodha. Haatii kun wayita koronaavaayirasiin qabamteetti ilmashee sadaffaa da'uuf guyyoota lakkaahaa turte. Maqaanshee Weganee Dabalee jedhama. Jiraattuu biyya Ameerikaa Meeriilaandi turte. Waganeen torbaan sadiin dura ilmashee sadaffaa deessee. Haa ta'u malee akka haadhoolii kaanii ilmashee hammattee dhungachuuf hincaroomne. Sababii isheen koronaavaayirasiin qabamte jirtuuf jecha battaluma ofkalteetti mucaan ishee biraa fudhamee gara kutaa biraatti dabarfame. Waganeen torban kana boqachuun dhagahame. Duutii haadha kanaa ''waan nama naasisuudha'' jedhu Kantiibaan Taakomaa Paarki Kaatee Steraart. ''Maatiin kunis maatii hawaasni keenya hundi beekuudha.'' Mucaan dhalate amma abbaafi obboolaa isaa waliin mana jira. Garuu haatii lubbuun bahuu hindandeenyee jechuun haala gaddisiisaa hawaasa isaanii keessatti mudate ibsan. Hirriyyoon Waganees maatii kana deeggaruuf duula waamicha galiin walitti qabuu egalaniiru. ''Waganeen nama baayyee gara laafeettii, gammadduufi namoota ishee beekan humdaaf madda cimiinaa turte. Maaloo maatii ishee kadhannaa keessaniin yaadadhaa,'' jedhaniiru.","len":567}
{"id":"oduu-53125789","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53125789","title":"koronaavaayirasii: Sa'uudii Arabiyaan uggura keesse kaaste","summary":"Sa'uudii Arabiyaan gaafa Dilbataa, har'a(21,06,2020), weearara koronaavaayirasii to'achuuf jecha uggura sadarkaa biyyaatti keesse kaaste.","text":"Masjiidonni biyyattii keessa argaman hedduu baatii darbe banamanii turan Wantoonni kaan garuu akkuma dhorkamaniin itti fufu jedhameera. Qondaaltonni akka jedhanitti Uuggurri ka'uu isaatiin sochiin diinagdeefi daldalaa kan eegalu yoo ta'u, imalli idil-addunyaa fi jilli amantii garuu akkuma kana duraa dhorkamee itti fufa. Waa'ee imala Hajji silaa jalqaba baatii Adoolessaa keessa eegalu garuu bulchiinsi mootummaa Sa'udi waan ibse hin qabu. Biyyoonni hedduu, Maaleezhiyaafi Indonezhiyaa dabalatee lammiilee isaanii imala Hajjiif gara Sa'uudi Arabiyaa akka hin ergine ibsaniiru. Wagga waggaan ummanni miiliyoona 2.5 ta'u imala Hajjif gara magaalaa Makkaatti imalu. Imalli kuni ga'eessa nama amantaa Islaamaa hordofuufi imaluu danda'uf dirqama dha. Akka ragaan yunivarsiitii Joohns Hopkiins agarsiisutti Sa'uudiitti hanga yoonaa namoonni 155,000'tti siqan koronaavaayirasiin yoo qabaman 1,230 immoo du'aniru. Booda kana garuu lakkoofsi kuni guddachuu AFP'n gabaaseera. Kana to'achuufis magaalota biyyattii hedduu keessa baatii Bitootessaa eegalee uggurri kaa'ame. Kana dura, masjiidonni kuma hedduu kan magaalaa Madiinaa keessatti argaman - Masjiida Nabiyyuu Mohaammad dabalatee baatii darbe banamaniiru. Guyyaa Dilbataa, har'a, ganama sa'aatii 12:00 irraa eegale immoo masjiidonni 1,500 ta'an ni banamu jechuun miidiyaan tokko Ministeera Dhimma Amantii biyyattii waabeffachuun gabaaseera.","len":569}
{"id":"oduu-54034863","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54034863","title":"Hogganoonni fi miseensoti ABO wabii birrii 10,000tin akka bahan murtaa’e","summary":"Hogganoonni fi miseensoti ABO galmee Koloneel Gammachuu Ayyaanaa jalatti himataman namootni 24 wabii birrii 10,000tin akka bahan murtaa’e.","text":"Qondaaltonni ABO kanneen akka Koloneel Gammachuu Ayyaanaa, Dr. Shuggux Galataa, Obbo Mikaa’el Booranii fi Lammii Beenyaa dabalatee namootni biroo galmee kana jalatti himataman 24 Jimaata waaree booda mana murtii Aanaa Magaala Sulultaatti dhihaatan. Manni murtichaa tokkoon tokkoon isaanii wabii birrii 10,000tin akka bahan murteesseera. Beellama amma duraa irratti poolisiin qorannaa xumuruu isaa erga beeksiseen booda guyyoota 15 keessatti abbaan alangaa himata yoo hin banne namootni kunneen akka lakkifamaniif murteessee ture. Dhadhacha Jimaata oole kanaanis, maamiloota keenya irratti himatni hin banamne, poolisiiinis mana murtiitiif gabaasa hin kennine jechuun abukaatota isaanii keessaa tokko kan tahan Obbo Kadir Bulloo BBC’tti himan. Namootni kunneen seeran ala hidhamanii waan jiraniif gadhiifamuu qabu jechuun abokaatonni falmuu himu. Abbaan alangaa gama isaatiin guyyaa 15 kennamee ture keessatti Poolisiin ajaja sana yeroodhaan nu biraan waan hin geenyeef himata banuu hin dandeenye kanaafis guyyaan dabalataa 15 nuuf haa kennamu jechuun mana murtii gaafateera. Mormii gama lamaanii kan dhageeffate manni murtichaa Abbaan alangaa guyyaa dabalataa 15 gaafate kufaa gochuun shakkamtoonni 24 tokkoon tokkoon isaanii wabii birrii 10,000nin akka bahan ajaja dabarseera. Kanaan alattis yeroo hidhamanii turan kanatti seeran ala hidhamuu irraa kan ka’e miidhaan irra gahee yoo jiraates mirgi gaafachuu isaanii akka kabajamuufis ajajuu Obbo Kadir himaniiru.","len":570}
{"id":"44079143","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/44079143","title":"Nowuraa Huseen: 'Dhirsa ishee gudeede' ajjeeftee jennaan du'i itti murtaa'e","summary":"Firoottan isaa akka ishee gad qabaniin, dhirsi ishee erga gudeedee booda, shamarree dhirsashee ajjeefte irratti manni murtii Sudaan du'a murteesse.","text":"Erga maatiin dhirsashee beenyaa fudhachuu didanii, Abbaan murtii Omdurmaan murtii du'aa Nowura Huseen irratti dabarseera. Gareewwan mirga namaaf falman immoo murteen irratti murtaa'ee akka geeddaramu gaafatu. Aadde Huseen, amma umurii 19 yeroo taatu umurii 16'n ture dirqiidhaan akka heerumtu kan taasifamte. Erga heerumtees dhirsa jalaa baduus yaaltee turte. Fedhiin ishee baruumsashee xumurtee, barsiiistuu ta'uu ture. Ajjeechaa kana maaltu fide? Aadde Huseen, mana adaadaa isheetti baqattee utuu jirtuu waggaa sadii booda, maatii isheen gowwomfamtee dhirsasheetti akka kennamte himti. Guyyaa jahaa booda yeroo inni ishee gudeede, durbiin isaa akka ishee gad-qabanii turan himti. Guyyaa itti-aanus dhirsi waan dura godhe lammeeffachuu gaafa deebi'u loluun haaduudhaan waraante ajjeefte. Ergasii booda warraa ishiitti baqattus maatiin ishii poolisiitti dabarsanii kennan. Akka Rooytars gabaasetti, seera amantaa Islaamaa ykn Shariyaatin baatii darbe aadde Huseen ajjeechaan himatamtee gaafa Kamisaa immoo fannifamtee akka ajjeefamtu murtaa'e. Abukaatoon aadde Huseen ol iyyachuuf guyyoota 15 qabu. ''Akka seera Shariyaatti, maatiin abbaa warraa beenyaa qarshii ykn duuni akka raawwatu filatuu danda'u,'' jedha Badir Eldin Saalah, rogeeyyiin guyyaa kaleessaa mana murtii ture Rooytarsif yeroo himu. Dhaabbileen mirgoota namoomaa garuu guddaa qeeqaniiru. Murteen irratti raawwates akka jijjiiramu gaafatu.","len":571}
{"id":"oduu-45860199","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45860199","title":"Moqaadishoo: Guyyaa yaadannoo haleellichaatti himatamaan du'an adabame","summary":"Namichi balaa boombii seenaa Somaaliyaa keessatti isa hammaataa ta'e duuba jira jedhamee himatame guyyaa yaadannoo balichaa waggaa tokkooffaarratti du'aan adabame.","text":"Konkolaataan dhuka'aa fe'e magaalaa Moqaadishoo keessaatti Onkoloolessa 14 , 2017 lubbuu namoota 600 ta'anii galaafate Hasan Adaan Isaak konkolaattota balaa kana geessisuuf qophaa'an keessaa isa tokko kan ta'eefi magaalaa Moqaadishoo keessatti konkolaachisaa ture jechuun manni murtii ibseera. Namoonni 600 ta'an wayita konkolaataan wantoota dhohaniin guute naannoo sochiin itti heddumaatutti dhohu lubbuu isaanii dhabaniiru. Bakka balaan sun gahettis sirni yaadannoo guyyaa kaleessaa gaggeefameera. Moggaasni ''14 October junction'' jedhus guyyicha yaadachuuf moggaafameera. Qaamni badii kanaaf itti gaafatamummaa fudhate jiraachuu baatullee, gareen Alshabaab balaa kana geessisuu akka hin oollee wantootni akeekan jiru. Sanbata duraa magaala Baayidawaatti haleellaa boombii lubbuu namoota 20 galaafate Alshabaab anatu raawwate jedheera. Oduu biroon balali'iinsi xayyaaraa kan daldalaa waggoota 41 tokko booda kan jalqabaa ta'e Finfinnee fi Moqaadishoo gidduutti raawwateera. Hooggantootni naannoo fi hoji gaggeesitootni daandii xayyaarichaa wayita hojiin eegalamuu labsan Xayyaarri dhuunfaa daandii xiyyaaraa biyyoolessaa Itoophiyaa Finfinnee ka'ee buufata xayyaaraa Adeen Aaddee Sanbata darbe qubateera. Karoora torbanitti si'a afur balali'uuf qabame keessaa kun isa jalqabaati. Kunis hariiroon biyyoota ollaa lameenii fooyya'aa dhufuu isaaf agarsiistuuwwan dhiheenya kana mula'ataa jiran keessaa tokko.","len":572}
{"id":"oduu-56276703","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56276703","title":"Dhiyeenya Jibuutiitti godaantota galaanatti darbaman keessaa 20 kan ta'an du'an","summary":"Dhiyeenya Jibuutiitti daddabarsitootni seeraan alaa godaantota dooniirraa galaanatti darbatanii godaantotni 20 ta'an du'uu Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii ibse.","text":"Dhaabbatni dhimma godaantotaarratti hojjetu, IOM, akka jedhutti dallaalonni wayita dooniin isaanii humnaa ol fe'uu hubatanitti godaantota 80 ta'an galaanatti gad darbani. Doonii sanirra daa'imman fi dubartoota dabalatee godaantotni 200 ta'an akka turanillee ibseera dhaabbatichi. Godaantotni harka hedduun Itoophiyaafi Somaaliyaarraa akka ta'an amanamu kun Saawud Arabiyaatti hojii fooyyee argachuuf Yamanitti imalaa turan. Hoogganaan IOM Antooniyoo Vitoriinoo dhaamsa tiwiitara isaanii gubbaatti maxxansaniin ''daddabarsitootaan galaanatti erga darbamanii yoo xiqqaate godaantotni 20 ta'an du'anii 60 kan ta'an haala rakkisaa keessa jiru'' jedhan. ''Daddabarsitoota kadhannaan isaanii saaxilamummaa godaantotaa ta'e kana seera dura dhaabuun wanta dursi kennamuuf ta'uu qaba'' jedhan. Balaan kun bakka godaantotni naannolee Itoophiyaa garaagaraa irraa Jibuutii seenaniin gara Yamanitti ce'uuf dabaree itti eeggatan kan qarqara galaanaa taate Obook jedhamutti dhiyootti qaqqabe. Irra hedduun godaantotaa ulaa kanaan gara Yaman imalanii lammiileee Itoophiyaa ta'uu isaaniirraa kan ka'ee kanneen balaa kanaan miidhaman hunduu ykn ammoo harkii hedduun lammiilee Itoophiyaa akka ta'u malan IOM irraa odeeffanneerra. Hoogganaan dhaabbatcihaa damee Bahaafi Gaanfa Afrikaa Mohaammad Abdiiker ji'oota jahan darban balaan walfakkaataan sadii qaqqabee godaantotni yoo xiqqaate 70 ta'an lubbuu dhabuu ibsaniiru.","len":572}
{"id":"oduu-47038480","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47038480","title":"Ameerikaa - Chaayinaa: Ameerikaan dhaabbata Huawei irratti himata bante","summary":"Waajjirri Haqaa Ameerikaa dhaabbata bibilaa Chaayinaa Huawei fi hogganaa maallaqaa dhaabbatichaa irratti himata yakkaa bane.","text":"Ameerikaa Chaayinaa irrattii himannnaa 23 bante Himatni dhaabbata bilbilaa 'smartphone' addunyaarraa lammaffaa tahe irratti baname wal-dhahuu qarshii, haqa daangessuufi hanna teekinolojii dabalata. Dhimmichi biyyoota lamaan giddutti muddama dabaluufi dhaabbaticha sadarkaa addunyaatti akka hin babala'anneef dhiibbaa uumuu danda'a. Huaweinis, Meeengis himanicha haalaniiru. Meeng baatii darbe ture dhimma qoqqobbii Iraan waliin wal qabatee ajaja USn Kaanaadaarraa kan qabaman. ''Waggoota dheeraaf Chaayinaan seera gurgurtaa alaa cabsaa turte, qoqqobbii keenyaaf dhimmi hin qabdu, sirna maallaqaa US hojii seeraan alaa fayyadamti. Kuni dhaabbachuu qaba,'' kan jedhan barreessaa Dhimma Daldalaa Ameerikaati. Himannichi Huawei'n Iraan wajjin daldaluuf jeecha hariiroo dhaabota lama Huawei Device USA fi Skycom Tech waliin qabu Ameerikaafi baankii addunyaa gowwomseera jedha. Mootummaan Donaald Tiraamp qoqqobbii Iraanirraa bara 2015tti marii nikileeraan ka'ee deebisee haala jabaataa taheen irra kaa'eera. Himannaan inni lammata hanna teekinoolojii Huaweiti. Himannichi Huawei'n yeroo turtii bilbila smartphone mirkaneessuuf teekinolojii hatuu isaa dha. Dimshaashaan Ameerikaan dhaabbaticharratti himaannaa 23 banteetti. Daarikatarri FBI Kiriistoofar Wareey ''Huawein gulantaa daldalaaa addunyaafi seera biyya keenyaa cabseera,'' jedheera. Akkasumas ''dhaabotni kanneen akka Huawei diinagdeefi nageenya biyyaalessaaf sodaadha'' jedhaniiru.","len":573}
{"id":"oduu-47249524","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47249524","title":"Islooveniyaa: Miseensi paarlaamaa nyaata saandiwichii Suuppar Maarkeetiidhaa hate hojii gadhiise","summary":"Miseensi Mana Maree Islooveniyaa saandiwichii dukkaana guddaa (Super Market) magaalaa Lubjaanaa keessaa hate hojii isaa gadhiisuuf dirqameera.","text":"Daarij Kiraajich miidiyaaleef yaada isaa akka kennetti ''akkuma qilleensaatti ilaalamuukoof nan gadda'' jedhe. Eegdota suuppermaarketii sanaa qoruuf jechan kana taasises jedhe. Hanni sun dura beekamuu baatus deebi'ee kaffaluuf dhaqee ture jedhe miseensi paartii Marjan Sarec List (LMS] jedhamuu Daarij. Daarij Kiraajich Fulbaana 2018 miseensa paarlaamaa tahee filatame Booda gochaa akkasii hawwasa keessatti yaaluu koof dhiifama naaf godhaa jechuun gaafateera. Oduun kunis erga inni waan tahe kana wayillan isaa miseensota paarlaamaa tahaniitti himu gara ummataatti bahe. Televizhinii dhuunfaa POP jedhamutti akka himetti yoo xiqqaate daqiiaa sadii kan tahu bakka kaffaltiin raawwatamu dhaqee dhaabbachuun qaba ture jedhe. Hojjettotni suupper maarkeetichaa sadii osoo waliin odeessanii akka inni fudhatee bahe hin argine ture. ''Namni ana waliin dhufes tahe natti iyye hin jiru'' jedhe miseensi paarlaamaa kun. Isaanis viidiyoo icciitiin waraabu irratti akka malee akka hundaa'u jedhan. Hiriyyoonni isaa miseensa paarlaamaa tahan jalqaba itti baacuun booda garuu dursaan paartichaa Birane Golubovic jedhamu kun gochaa fudhatama hin qabnedha jechuun balaaleffate. Akkaataa naamusa paartii isaanitiin ofumasaa itti gaafatama fudhachuun hojii isaa gadhiisuu isaa jechuun miidiyaaf ibsa kennaniiru. Obbo Daarij ji'a Fulbaanaa keessa kan filatame yoo tahu paartiin isaa kan Ministira Muummee Marjan Saarek irraa filatamee fi miiltoo jalqabaa tokkummaa paartilee biyya bulchaa jiraniiti.","len":576}
{"id":"oduu-42645182","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42645182","title":"Bootiswaanaan mana sagadaa paastar Bushirii 'raajii' jedhame cufte","summary":"Bootiswaanaan mana sagadaa lammii Maalaawwii raajaa ofiin jedhuufi qilleensarra deemuu akka danda'u himu jalaa mana sagadaa cufte.","text":"Manni sagadaa Paastar Bushirii Gaaboronii argamu sababa 'maallaqa ajaa'ibaatin' cufamuu isaa mootummaan mirkanesseera. Murtee kana mormuun manni kadhannaa kun ol iyyanno isaa akka galfatees 'Malawi24' gabaaseera. Kun kan ta'e paastariin kun biyyatti keessa akka hingalle erga dhorkamee utuu waggaa hinguutin jechuudha. Inni konfiransii irratti argamuuf yeroon gahee bakka jirutti ta'unis beekameera. Lammiileen Maalaawwii Botsiwaanaa seenuuf waraqaan eeyyamaa biyya itti seenan(Viizaa) hin barbaadani. Haa ta'u malee, baatii Ebla darbe garuu Obbo Bushirii Afrikaa Kibbaa keessa turanif akka isaan barbaachisu ministirri Bootiswaanaa Ediwiin Baatshuu beekisisuu isaanii AllAfrica.com gabaasee ture. Tiksee(Shepherd) Bushiriin eenyu? Gaazexaan 'The Botswana Gazette' akka jedhetti waldaan kuni ''Maallaqaa dinqii'' jedhe fayyadamu waan falfala fakkaatuu fi seera biyyatti kan faalleessu waan ta'eef- mootummaan cufe. Obbo Bushiriin Feesbuukii irratti hordoftoota 2.3 kan qabuu fi sagada jala bultii waggaa haaraa irra taasisee irratti namoonni istadiyoomi Johaanisbarg FNB jedhamu guutanii ture. Dhimma kana ilaalchisee waldaan isaa ifatti deebi ni kenna jedhamee eegama. Namni kuni tajaajila amantii biyyoota Afrikaa hedduu keessatti kennuun jireenya qannoo jiraachuun beekama. Kanaan dura, Afrikaa Kibbaa keessatti irbaata tokko isa wajjiin nyaachuuf maallaqa doolaara 80 - 2000 nama kaffalchiisa jechuun miidiyaan 'News24' gabaase ture.","len":576}
{"id":"oduu-54445479","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54445479","title":"Ameerikaa: Tiraamp deeggarsa maallaqaa koroonaavaayirasii to’achuuf kennamu dhaaban","summary":"Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp marii dhimma maallaqa miidhaa Covid-19n qaqqabu hir’isuuf kennamu ammaaf dhaabuun filannoo booda akka itti deebi’an ibsan.","text":"Filannoo dhufu kanas akka mo’atan tilmaamuun maallaqa kanas boodarra akka raggaasisan himan. Gabaan jimilaa Ameerikaa ergasii kufeera. Haasaan baajataa Af-yaa’ii Naansii Peelosiifi ministira maallaqaa waliin taasifamus Adoolessa keessa itti fufa jedhaniiru. Kaadhimamaan warra Dimookiraatii Joo Baayidan Tiraamp ‘uummata Ameerikaatti dugda laatan’ jedhan. ‘’Hin dogoggoriinaa: yoo hojii ala taasifamtan, daldalli keessan yoo cufame, manni barnootaa ijoollee keessanii cufamnaan, hawaasa keessatti namoonni hojjirraa hir’ifamu taanaan, kana kan godhu eenyuyyuu miti Tiraamp malee,’’ jedhan Baayiden. Tiraamp ofiiyyu yaala Covid-19 argachaa kan jiran yoo tahu, ‘’Af-yaa’ii Naansii Peloosii ishee maraatuufi demokiraatoti biroo maallaqa sababii Covid-19’n hojjettootaaf kennamutti taphachaa jiru,’’ jedhan. ‘’Isaan waa’een yakkaa isaan hin yaaddessu. Hojjettoota gargaaruuf fedhii hin qaban. Kana boodas waan godhan miti,’’ jedhan. Hogganaan Seeneetii warra Riippaabilikaanii Miich Maakneel, ’’warra demookiraatii waliin haasa’uun cimaadha, waan galmaan gahuu dandeenyu irratti xiyyeeffachuu qabna,’’ jedhan. Seera tumtoonni gama lamaan jiran maallaqni miidhaa tamsa’ina weerarichaan qaqqabu hir’isuuf kennamu filannoon dura tahuu qaba jedhu. Tiraamp garuu faallaa kanaati fuula Tiwiitarii isaaniirratti barreessan. Murtoon kun yeroo tamsa’inni vaayirasichaa biyyattii keessatti bal’atee jiru kanatti darbe.","len":579}
{"id":"oduu-51583047","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51583047","title":"Haleellaa saayibarii: Odeeffannoon Ejansii Ittisaa Ameerikaa hatame","summary":"Ejansiin Ameerikaa waljijjiirraa odeeffannoo Waayit Haawus keessatti taasifamuuf itti gaafatamaa tahe hanna odeeffannoof saaxilame.","text":"Waajirri Ittisaa Ameerikaa sirni kompiitaraa Ejansii Sirna Odeeffannoo Ittisaa biyyattii hanna odeeffannoof saaxilamuu ibse. Ejansiin kun marii fi haasaawwan loltuu dabalatee, waamicha pireezidaantii Ameerikaaf taasifaman to'ata. Hanna kanaan maqaa namootaa dabalatee lakkoofsawwan eegumsa hawaasummaaf kennaman saaxilamaniiru. Ejansichi keessa hojjettoonni loltummaan tajaajilaniifi hojjettoonni idilee 8,000 jiru. Haa tahu malee odeeffannoo namoota dhuunfaa baayyees to'ata. Kanaafi odeeffannoon namoota dhuunfaas kan saaxilame. Dubbii himaan waajira kanaa hanna kanaaf eenyu itti gaafatamaa akka tahe hin beeknu garuu irra deddeebiin doorsisamaa turre jedhan. ''Waajirri keenyi guyyuu haleellaan irra gaha garuu ofirraa ittisuuf mala itti tolchaa dhuma baane,'' jedhan. Ejansichi namoota dhimmi kun ilaallatu akeekkachiisaa haa turuyyuu malee odeeffannoon namoota kanaa hatamuusaaf odeeffannoon hin jiru ture. Ejansichi sirni kompiitaraasaa takkaa erga hatameen booda tarakaanfii barbaachisaa fudhachuun isa kana boodaaf eeggachaa jira jedhe. Andii Piyaazaan loltuu Ameerikaa duraanii kan ture yoo tahu ergaa ejansicha irraa argate Tiwiitarii irratti maxxansee ture. Innis odeeffannoo saaxilamuu caalaa ergaawwan dhaabota dhuunfaa fi mootummaa waa'ee hanna kanaa xalayaa isaaf barreessan yaadda'uu dubbata. Ejansichi miidhaa qaqqabe akka hordofuufi warreen saaxilaman immoo tolaan tajaajila kana akka argatan taasifama jedheera,","len":580}
{"id":"oduu-54330417","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54330417","title":"Benishaangul Gumuzitti qondaaloti 40 hoggansa irraa ari'aman","summary":"Walitti bu’insa naannoo Benishaangul keessatti irra dedeebiin mudataa ture hordofee qondaalonni naannichaa 40 tahan hoggansa irraa ari'amuu paartiin Badhaadhinaa beeksise.","text":"Isaan keessaa 10 kan tahan qoratamaa jiru jechuun waa’ee warra kaanii ibsa bal’aa hin kennine paartichi. Walitti bu’insaa sabaa naannichatti hammaate to’achuuf aanoleen Naannoo Benishaangul Gumuz shan to’annoo humna waraanaa jala galaniiru. Walitti bu’insa sabummaa irratti xiyyeefachuun naannichatti uumamaa tureen namootni 'baay’een' ajjeefamanii hedduunis qe’ee isaaniirra buqqa’aniiru. Komishiniin Mirga Namoomaa mootummaatti hidhata qaba jedhamu walitti bu’insi naannichaa lammiilee nagaa irratti xiyyeefate akka isa yaaddesse ibseera. Haleellaa Jimaata gara bariitti raawwateen yoo xiqqaate namootni 15 yoo ajjefaman, isaan keessaa afur dubartoota turan. Haleellaa jalqaba ji’a kanaatti raawwateen ammoo namootni 30 yoo ajjeefaman, aktivistootni tokko tokko ammoo lakkoofsi namoota ajjeefamanii 80 gahuu akka danda’u himuu isaanii ripportera BBC Afaan Amaaraa Qaalkidaan Yibelxaaltu gabaase. Irra caalaan namoota miidhaan irra dhaqqabee saba Amaaraa fi Agaw irrati jedhame. Haleellicha duuba qaamni akkamii akka jiru ammatti ifatti waanti himame hin jiru. Dilbata darbe mootummaan naannoo Amaaraa qondaalonni naannoo Benishaangul Gumuz walitti bu’insicha dhaabsisuuf gahee isaanii karaa guutuu bahataa hin jiran jechuun komatan. Dubbii himaan naannoo Amaaraa naannoon isaanii ‘’obsa fixachuu’’ dabaluun himan. Itopphiyaatti walitti bu’insi sabummaa irratti xiyyeefate dabalaa deemuun, Ministira Muummee badhaasa Noobelii Nagaa bara 2019 mo’ataniif qormaata tahuutu himama.","len":583}
{"id":"oduu-53094925","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53094925","title":"Manni Murtii US ejjennoo Tiraamp godaantotarratti qaban kuffise","summary":"Manni Murtii Walii-galaa Ameerikaa ejjennoo pirezidaanti Doonaald Tiraamp godaantotarratti irratti qaban kuffisuun murtii dabarse.","text":"Pirezidaant Tiraamp godaantonni ijoollee ta'an kumaatamaan lakkaa'aman Ameerikaadhaa akka baafaman ejjennoo jedhurratti cichaa turan. Sagantaan daa'imman baqaan gara US akka seenaniin jiraachuuf mirga qabu jedhu, kan maqaa 'Deferred Action for Childhood Arrivals (Daca)' jedhuun bara bulchiinsa Pirezidaantii biyyattii duraanii Baaraak Obaamaa eegale kun, bara 2017 irraa eegalee Doonaald Tiraampiin mormamaa jira. Imaammati godaantotaa bara Obaamaa ba'e kun baqattoota ragaa jireenyaa hin qabneef golgaa seeraa kennee mirgasaanii eegaafii ture. Sagantaa kana keessatti godaantonni, kanneen mul'ata qaban ''Dreamers'' jedhamuun hubatamu. Bulchiinsi Tiraamp bara 2017 irraa eegalee sagantaa kana dura dhaabbatus garuu maaliif akka mormu sababa ga'aa waan hin dhiyeessineef manni murtii kuffisuusaa ibseera. Dhimma kanarratti ibsa wal-dhahaa fi ejjennoo ifaa hin qabne kan Waayit Haawus kennes qeeqeera manni murtii. Pirezidaanti Tiraamp sagantaa kanatti gufuu ta'uurraa hin adabatan taanaan daa'imman ragaa jireenyaa malee gara US seenan 700,000tti tilmaamantu miidhamu. Imaammati godaantotaa bara Baraak Obaamaa ba'e adda durummaan kan ilaallatu godaantota Meeksikoo fi Laatiin Ameerikaarraa gara US seenaniidha. Pirezidaanti Tiraamp ammoo godaantota ofirraa ittisuuf daangaa Meeksikoo cufaa jechaa turan. Sagantaan godaantota ijoollee ta'anii fi raga tokko malee gara US seenan gargaaruuf bara 212 eegalame kun godaantonni akka hojjetanii fi barataniif iyyama kennaaf.","len":585}
{"id":"oduu-49218579","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49218579","title":"Warshaan biiraa hir'ina omishaatiif maamiltootasaa komate","summary":"Warshaan biiraa Burundii tokko hir'ina omishaa uumameef maamiltootasaa itti-aafatamtoota taasise.","text":"Warshaan Biiraa Burundii beekamaan qaruuraan dhiyeessu tokkoos hir'ina omishaa uumameef rakkinni kan leelistootaati jedheera. Hir'inni Biiraa Amstel ''kan uumamee fedhii dhugaatichaa dabaleen wal qabateeti,'' jechuun ture Remii Ndaayishimiye, dubbi-himaa Warshaa Biiraa BBC'tti kan hima. ''Gammachuu maamiltoota keenyaa deebiifnee guutuuf waan nuuf danda'ame hunda ni hojjanna,'' jedhaniirus. Fayyadamtoonni Biiraa Amstel BBC'tti akka himaniitti, hir'ina uumameen omisha biiraa gara biraa kan akka Primus fi Royal dhuguuf dirqamusaanitti baayyee haarusaanii himaniiru. Filannoon gara biraa qaban ammoo biiraa biyya hollaa Ruwaandaarraa galafamu Skol dhuguudha. \"Haata'u malee, Skol baayyee qaalii waan ta'eef baayyeen keenya dhuguu hindandeenyu. Tibbana omisha keenya kan ta'e Amstel argachuun rakkisaa ta'eera,'' jechuun maamilli tokko komii qabu BBC'tti hime. Garuu maddeen industirichaa BBC'tti akka himaniitti, sababni dhugaa hir'ina omisha biiraa kanaa hir'ina sharafa alati. Wantoonni omisha biiraa kanaaf barbaachisan muraasni biyya alaatii galafamu. Burundiin omisha Coca-Cola kan omishitu yoo ta'u, akkasuma dhiheessitii isaarrattis hir'inni mul'achuun barameera. Baankiin Addunyaa akka jedheetti, biyyattiin erga rakkina siyaasaa bara 2015 yeroo filaannoo mormisiisaa Pirezidaanti Pierre Nkurunziza yeroo sadaffaatii kaasee, ''kuusaan sharafa biyya alaa biyyaa keessaa waan hir'ateef, walitti fufiinsaan hirriina sharafa alaatiin rakkataa jirti,'' jedheera.","len":585}
{"id":"oduu-44977485","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44977485","title":"Sudaan Kibbaa konkolaataa haa bitataniif dolaara miiliyoona 16 miseensota Paarlaamaaf kennite","summary":"Miseensonni Paarlaamaa Sudaan Kibbaa 400 konkolaataa ofii isaaniif akka bitataniif liqaan mootummaa irraa kenname ummata komachiise.","text":"Miseensonni paarlaamaa Saalvaa Kiir hanga 2021'tti aangoorra akka turan torban lama dura waligalanii turan Dubbi himaan Pirezidantii biyyatti akka jedhanitti garuu dolaarri miiliyoona 16 bahuun sirriidha. Miseensonni paarlaamaa ''doqdoqqee'' fayyadamuu hin qaban jechuun dubbataniiru. Turtii aangoo pirezidantii Sudaan Kibbaa, Saalvaa Kiir, hanga 2021'tti erga dheeressani booda liqaa akka argatan qeeqxoonni dubbatu. Mootummaan akka jedhetti walwaraansi Sudaan Kibbaa keessa waan jiruf filannoon taasifamu hin danda'u. Walakkaan ummata Sudaan Kibbaa beelaaf kan saaxilaman yoo ta'u waldhabdeen bara 2013 loltoota Obbo Kiirif amanamoo ta'aniifi itti-aanaa isaanii bakkaa kaafaman, Riik Machaar gidduutti ka'e sababa jedhameera. Waldhabdeen kuni ummanni miiliyoona 3.8 ta'u mana irraa akka buqqa'u taasiseera jedha Sagantaan nyaata addunyaa (WFP). Jiraattonni magaalaa guddoo Sudaan Kibbaa baasii mootummaa kana qeeqaniiru. Misoomaaf ooluu qaba ture kan jedhan. ''Mootummaan haala jireenya ummataaf waan dhiphatu miti. Kuni malaammaltummaadha, Akka callisanif qarshii kennaniifi'' jechuun dubartiin tokko BBC'tti kan himte. Jiraataan biraa mindaan hojjettoota mootummaa muraasaa ji'a hedduuf hin kaffalamne. Silaa miindaaf ooluu qaba jechuun komatu. Dubbi himaan mootummaa Ateni Wek Ateni BBC Newsday'tti akka dubbatanitti baasiin bahe yaadameeti malee hin qisaasofne jedhan. Waggoota 5 gidduuttis liqaa kana ni deebisu jedhaniiru.","len":586}
{"id":"oduu-45496444","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45496444","title":"Itoophiyaan biyya buqqaatota biyya keessaa hedduu qabdu jedhamte","summary":"Gidduugalli lammiilee biyya isaanii keessattii qe'eerraa buqqifaman to'atu IDMC jedhamu gabaasa isaa walakkaa waggaa kan bara 2018tiin qe'ee ofiirraa lammiilee buqqa'an qabaachuun addunyaarraa Itoophiyaan adda duree taate jedhe.","text":"Ji'oota 6 bara 2018 keessatti buqqa'an Akka gabaasa dhaabbata kanaatti Itoophiyaa keessa erga fulbaana bara faranjootaa 2018 qabee lammiileen miiliyoona 1.4 ta'an qe'ee isaniirraa buqqa'anii gargaarsa barbaadaa jiru. Mana maree baqattootaa warra Norweeyitti Daayireektara naannoo kanaa kan ta'an Nigeel Triiks ''uummatni miiliyoona 1.4 ta'u qe'ee isaarraa buqqa'ee addunyaan irratti dubbachaa hin jiru. Addunyaan Itoophiyaa argaa hin jiru'' jedhan. Maatiin walitti bu'iinsa baqa qe'eesaanii gadhiisan haala rakkisaa keessa jiru, deeggarsa gahaas argachaa hin jiran jedhu. Aaddee Shuubboo Beksoo Harki caalaan Namoota qe'ee isanii buqqa'an walitti bu'iinsa nannoo Geediyoo fi Gujii ta'us, haalli naannoo Somaalee fi daangaa Oromiyaa ammas lakkoofsa buqqaatotaa dabalaa akka jiru gabaasni kun eereera. Tattaaffii mootumman nagaaf tasgabbii busuuf hojjechaa jiruun maatiin tokko tokko qe'ee isaniitti deebi'aa kan jiran ta'us manneen isaanii barbada'aniiru jedhamera. Akka gabaasa gidduu gala kanaatti erga barrii 2018 galee Itoophiyaatti aanee lammiileen Siriyaa fi Dimookraatik Ripaablik Kongoo hedduun buqqa'uun sadarkaa lammaffaafi sadaffaarratti eeramaniiru. Lammiileen miiliyoona 5.3 ta'an addunyaa guutuutti sababa walitti bu'iinsaan qe'ee isaanii irraa buqqa'anii jiru. Miiliyoona 3.3 kan ta'an ammoo sababa balaawwan uumamaan qe'eerraa buqqa'aniiru.","len":586}
{"id":"oduu-46723219","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46723219","title":"Biiroo Fayyaa Oromiyaa: 'Rakkoo nageenyaatiin ummanni tajaajila fayyaa dhabuun rakkachaa jira'","summary":"Sababii rakkoo nageenyaa uumameen uummanni tajaajila fayyaa dhabuun rakkachaa jiraachuu Hogganaa Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaa Dr. Darajjee Dhugumaa himan.","text":"Dr. Darajjee Dhugumaa Ibsa har'aa gaazeexeessitootaaf keennanin akka jedhanitti godinaalee rakkoon nageenyaa keessatti mul'achaa jiruutti tajaajila fayyaa uummataaf kennuuf rakkachaa jiru. Yeroo ammaa keessattuu godinaalee Wallagga arfaniifi Gujii Lixaa keessatti rakkoo nageenyaa uumameen ummanni tajaajila fayyaa dhabuun heddu dararamaa jira jedhan aanga'aan kun. Ogeessonni fayyaa ramadamanis rakkoo nageenyaa jiruun baqatanii bahaa jiru. Dhaabbileen qoricha dhiyeessan sababa rakkoo nageenyaatiin karaa dhiyeessan dhabuudhaan ummata bira qaqqabsiisaa hin jiran jedhan. Mootummaan godinaalee kanneen keessatti ambulaansoota 70 ramaduus rakkoo nageenyaa jiruun hojii kan dhaaban yoo ta'u ambulaansoonni shan saamamanii hojii biraaf olaa jiraachuusaanii Dr Darajjeen himu isaanii Biiroon Kominikeeshinii Oromiyaa ibseera. Piroojeektoonni fayyaa 150 godinaalee kanneen keessa hojjeetamaa jiran keessaa piroojektoonni 50 sababa nageenyaatiin hojii dhaabuusaaniis himaniiru. Sababa kanaanis haadholiin ulfaa manatti dahaa jiru, daa'imman du'aaf saaxilamaa jiru , namni dhukkubsate tajaajila fayyaa argachuu dhabuusaatiin heddu rakkachaa jiraachuu Dr Darajjeen kan dubbatan. Bakka nageenyi hin jirreetti fayyummaa ummataa dhugoomsuun hin danda'amu kan jedhan Dr Darajjeen, mootummaan rakkoo nageenyaa jiru ummata waliin ta'uun ariitiidhaan hiikuuf hojjechuu akka qabu dhaamaniiru.","len":587}
{"id":"oduu-42326116","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42326116","title":"Walitti bu'insi Sudaan Kibbaa lubbuu '170 galaafate'","summary":"Sudaan Kibbaatti walitti bu'insa torban darbe keessa gosoota gidduutti uumamaniin namoonni 170 ol lubbuu dhabuu isaanii, miseensi paarlaamaa dubbatan.","text":"Yeroo hedduu walitti bu'insi kan ka'an dhimma looniin ture Waldhabdeen naaannoo Westarn Leeks jedhamutti ka'e kun, namoota 200 olis kan miidhae ta'uu miseensi paarlaamaa naannichaa, Dharuai Mabor Teny dabalanii himaniiru. Sudaan Kibbaatti waldhabdeen kan barame ta'us, lakkoofsi namootaa yeroo kana du'anii rifachiisaa ta'uusaa, gaazexeessaan BBC Fardinaand Omondii gabaaseera. Pireezidant Saalvaa Kiiris akka labsii yeroo muddamaa labsan dirqisiiseera. Labsiin kun naannolee sadii kan hammatu wayita ta'u, qondaaltonni waraanaa meeshaa ji'a sadiif gahaa ta'e akka naannoo sanatti sochosan ajajamaniiru. Obbo Kiir yoo lammiileen meeshaa waraanaa isaanii nagayaan hiikkachuu didan, waraanni humna akka fayyadamus aangoo kennaniiru. Walitti bu'insi kun, dargaggoota hidhatan kan gosa tokko Dinkaa ta'an gidduutti kan uumame wayita ta'u, torban tokko dura eegale. ''Ammaan tana, gama lamaaniinuu namoonni 170 ol lubbuu dhabaniiru. Manneen 342 ta'an wayita gubatan, namoonni 1,800 ta'an ammoo iddoo jireenyasaanii irraa buqqa'aniiru,'' jechuun Abba Teenii ejensii oduu Reuters'itti himan. Dubbi himaan pireezidaantii labsiin yeroo hatattamaa kun ''waldhabdee kan ni fura' jennee abdanna jedhan. Sudaan Kibbaa, addunyaarra biyyattiin haaraan kun, ALA 2011tti Sudaan irraa fottoquun bilisoomte. Ergasiis waldhabdeewwan gosaa fi siyaasaa hedduun raafamaa jirti. Yaaliin araaraa Gamtaan Afriikaa (AU) fi mootummoonni biyyootaa taasisaniis, nagaya fiduu hin dandeenye.","len":587}
{"id":"oduu-54379062","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54379062","title":"Naannoo Oromiyaatti namoonni Irreecharra hokkora uumuuf jedhaman 503 to'ataman","summary":"Komishiiniin Poolisii Naannoo Oromiyaa namoota kabaja ayyaana Irreechaarratti hokkora uumuuf hojjachaa turan jedhan 503 to’annaa jala oolchineerra jedhan.","text":"Ayyaanni Irreechaa waggaa waggaadhaan ayyaana guddaa Oromootaa fi isaan kaaniin kabajamuudha. Komishiinarri poolisii Oromiyaa Araarsaa Mardaasaa guyyaa kaleessaa akka jedhanitti namoota dhuunfaa harkatti meeshaaleen waraanaa, shugguxii fi boombii harkaa waliin to’annaa jala oolfamuu, Biiroon Dhimmota Kominikeeshini Oromiyaa fuula Feesbuuk irratti maxxanseera. Kabajni ayyaana Irreechaas guyyaa Sanbataa Fulbaana 23 magaalaa Finfinnee Hora Finfinneetti akkasumas guyyaa Dilbataa Fulbaana 24 magaalaa Bishooftuu Hora Arsadeetti kabajama. Naannoo Oromiyaa fi kutaalee addunyaa adda addaa keessatti bakkeewwan muraasatti ayyaanni kun dursee kabajamaa jira. Kabajni ayyaana Irreechaa bara kana namoonni miiliyoonotatti laakka’aman hin argaman jedhamee eegama, kunis sababa weerara koronaavaayirasiitiin. Hogganaan Biiroo Aadaa fi Tuurizimii Oromiyaa BBC waliin taasisaniin uummanni Irreecha akka ijasaatti eeggachuu qaba jedhaniiru. Dabalataanis ayyaanni mallattoo nageenyaafi tokkummaa ta’e kun kan Oromoon bara hedduuf eegee asiin ga’e ta'uu kan dubbatan Obbo Kabbadaan, duudhaasaa qofa eegee akka kabajamuuf hunduu hojjechuu feesisa jedhan. Ergama adda addaa kan qabaniin ajandaan garaagaraa waamamuu akka hin qabne, namni Oromoofin quuqama jedhu hunduu karaa nagaafi duudhaa ganamaa eegeen akka kabajuuf dhaamsa dabarsaniiru aanga'aan kun. Itti-gaafatamaan kun mootummaan Federaalaafi Oromiyaa haalaan qindaa'anii karaa nagaafi milkaa'aa ta'een akka kabajamuuf hojjechaa jiru jedhaniiru.","len":588}
{"id":"oduu-48646148","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48646148","title":"Jaldeessi birrii walakkaa miliyoonaa ol nyaate qoratamaa jira","summary":"Naajeeriyaatti akaakuun bineelda goorillaa jaldeessa fakkaatu maallaqa biyya Naajeeriyaa Naayiraa miliyoona torba (Dolaara 19,400) ta'u nyaachuun qorannoon irratti gaggeeffamaa jira.","text":"Daarektarrii bakka Kunuunsa Bineeldota Bosonaa Kaanoo Umar Kaashemboo, poolisiin maallaqni akkamittiin akka bade qorachaa jira jedhe. Maallaqni bakka daawwannaa giddu-galeessa eegumsa bineeldotaa kana seenuuf guyyoota shaniif sassaabame badeera jedha dubbii himaan Poolisii Kaanoo Abdullahi Kiyawa. Maallaqa hanga kanaa baayyatu baankii kaa'uu dhiisaanii maaliif waajira akka olka'aan qorachuuf hojjattoota 10'n hidhamaniiru jechuun BBC Pijiniitti himaniiru. Hojjataan Waajira Faayinaansii giddugaleessaa kunuunsa bineeldota kana jaldeessi waajira seenee maallaqa hatuun liqimsuu raadiyoo naannootti himeera. Raadiyoon Kaaba Naajeriyaa Kaanoo keessatti beekamaa ta'e Freedom Radio jedhamu jalqaba torban kanaarra akka gabaasetti, maallaqani jedhame sun baduun akka mirkanaa'edha. Gaaffiifi deebii hojjetaa giddu-gala bineeldotaa sanaa tokko waliin taasisaniin jaldeessichi lo'ee waajira seenuun, maallaqa kana hatuun booda ammoo liqimseera jedhe.. Bara darbe Naajeeriyaatti aanga'aan boordii qormaata biyyaalessaa Kutaa Benu'ii jedhamtuu tokko bofti waajira seenee maallaqa qormaataaf ramaame Naayiraa miliyoona 36 nyaateera jedhanii tran. Torban mursaasa dura garuu aanga'attiin kuniifi ishee waliin kan shakkaman biroon yakka waliin dhahuu ittiin himatamanirraa bilisa ta'aniiru. Biyyuma Naajeeriyaa kanatti gosti simbirroo jombaa jedhamu garee hidhattoota biyyattii Boko Haaraamiif basaasa jedhamee to'annaa jala oolfamuun qoratamaa akka ture baatii darbe gabaafamee ture.","len":588}
{"id":"oduu-43467488","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43467488","title":"Mucaan Somaaliyaa akka aangoo motummaa hinfudhanneef Al-Shabaab sodaate","summary":"Mucaan dhalataa lammii biyya Somaaliyaa kan waggaa 16 aangoo komishinarummaa bulchiinsa godina biyya Somaaliyaa sababii sodaa nageenyaatii diduunsaa dhagahame.","text":"Omaar erga xalayaa aangoo keennameefiin booda guyyootaaf osoo mana barnootaa hin deemiin hafu dubbata. Faaysaal Abdullaahi Omaar bakka Jowhaar jedhamuufi wajjira mummee Kibba baha bulchiinsa Hirishaabeeletti ture aangoo fudhachuuf kan ture. Barataan sadarkaa lammaaf kun BBC'tti akka himeetti, aangoo kun xiyyeefannaa garee loltoota Al shabaab akka isa hintaasifne sodaachuun dide. Garee loltutaas naannicha keessa socha'aa jiru. Omaar akka jedhutti, waa'ee angoo'ichaa ilaalchisuun namni isaa mariisise hinturre. Ango'ichis oggantoota gosaa Somaaleetiin kennameef. Inni garuu aangoo sanarra barnoota isaa irratti xiyyeefachu barbaade. \"Amma sadarkaa lammaaffan barachaa jira. Baatii muraan booda nan xumura. Achinis Yunivarsitii galuun eeggeere kiyya cimfachuun barbaada,'' jechuun ture Omaar BBC tajaajila Somaaliitti kan hime. Akka jedhettis erga xalayaan isa qaqabeen booda guyyoota muraasaaf mana barnootaa dhaqu dhaabe. Maatiin Omaar ammoo waa'ee angoo irratti badaa hingammanne. Miseensoonni hawaasichaa garuuu osoo dargaggootaas fakkeenya ta'ee carraa garii ta'u itti himu,'' dubbata. \"Akkan hojii kana fudhadhuuf namoota na jajjabeessan baayyeen arge,'' jedheera. Jowhaar magaalaa guddittii Moqaadishoo irraa gara Kaabaatti kan argamu yoo ta'u, to'annoo motummaa Somaaliyaa jalatti argamti. Al Shabaab ammoo naannoolee ollaa toa'ata. Torban muraasaan dura, miseensi mana mareefi ministirri godinaamilishoota naannichaatiin ajjeefamanii turan.","len":588}
{"id":"oduu-55106681","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55106681","title":"Moodelii sababa amantii hojii faashinii dhiiste, Haliimaa Adan","summary":"Maatii lammii Somaaliyaarraa kan dhalatte lammiin Ameerikaa moodeliin beekamtuun Haliimaa Adan dhiibbaa amantiirraa kan ka'e indastirii faashinii keessaa akka of baaste beeksifte.","text":"Moodelistii beekamtuu Haliimaa Adan Hojiin faashinii duudhaa amantii kiyyaan waan walitti bu'uufan murtee kanarra ga'e jetti Haliimaan. Shamarreen umrii waggaa 23 Haliimaa Adan barruuwwan ykn gaazexeewwan bebbeekamoo addunyaa kanneen akka 'British Vogue, Arabia Vogue fi Alure' irratti maqaanshee ba'uun beekamuu dandeesseetti. Barreeffama Inistaagiraamii isheerratti barreessiteen, koronaavaayirasiin hojiishee dhaabdee, dhaabbattee akka of ilaaltuufi akka dubartii muslimaa tokkootti duudhaa amantiishee akka yaadattuuf ga'ee gumaacheera jette. Hojii moodeliingii duudhaa amantiisheetti bu'e hojjechaa turuushee irratti wayita yaada kennitu, carraa biraaf jedhee waan harka koo keessa jiru dhabuu kootti ofin ceepha'a jette. Rakkoon kan dhalachuu jalqabu wayita dubartiin muslimaa haalaa fi amala amantiishee mul'isuu dhabduudha. Sanuu Indastirii faashinii uffannaan hijaabii akkaan barbaachisaa ta'uu hubatu keessatti. Moodeloota kanneen akka Bella fi Gigi Hadid akkasuma Rihaanaa irraa karaa oonlaayinii deggersa argachaa akka turte himti. Haliimaan maatii lammii Somaaliyaa ta'an irraa mooraa baqattootaa Keeniyaa keessatti dhalatte. Daa'ima umrii waggaa ja'aa taatee Ameerikaa seente. Umriishee waggaa 18'tti wayita Miss Minisootaa taatee agarsiiftetti ija ejensii moodeliingii idiladdunyaa IMG seente. Shamarree yeroo jalqabaaf hijaabii uffattee hojii moodeliingii hojjetteedha Haliimaan. Boodarra uffannaa akkanaa hojii moodeliingii keessatti akka faashiniitti akka mul'atu gooteetti.","len":589}
{"id":"oduu-52909662","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52909662","title":"Koronaavaayiras: Addunyaa irratti Narsootni 600 ta'an Covid-19'n du'aniiru jedhame","summary":"Manni Maree Narsootaa Idila Addunyaa gabaasa har'a baaseen addunyaa irratti ogeeyyii fayyaa Covid-19'n qabamuun isaanii mirkanaawe 450,000 ta'an keessaa, hanga ammaa 600 kan ta'an du'aniiruu jedhe.","text":"Ragaa biyyoota addunyaa 30 irraa walitti qabeen Caamsaa kana keessa lakkoofsi Narsoota Covid-19'n du'anii dachaan dabaluu akka hubates beeksiseera. ''Ji'a lama dura lakkoofsi Narsoota Covid-19'n du'anii 100 ture, amma 600 ni caala. Guutuu addunyaarratti kan vaayirasii kanaan faalaman ammoo 450,000 ta'aa'' jechuun hojii gaggeessaa olaanaan Mana Maree kanaa Hoowaard Kaatoon Rooyitarsitti dubbataniiru. Lakkoofsi kun dabalaa jiras jedhaniiru. Gatii guddaan vaayirasiin kun ogeeyyii fayyaa baasisaa jiru dhugumatti hin safaramuu kan jedhan ogeessi kun, ofeeggannoo guddaan akka godhamufii qabuufi ragaan amanamaan akka sassaabamu qabu gaafataniiru. Gidduugaleessaan namoota Covid-19'n qabaman keessaa dhibbeentaan torba ogeeyyii fayyaa akka ta'aniifi kun ammoo dhukkubsattoota ogeeyyiin kun tajaajilan dabalatee ofii isaaniis gatii guddaa baasisaa jiraa jedhu. Ogeeyyiin Fayyaa biyya hunda jiran saaxilamummaan dhibee kanaaf qaban gargar ta'uu kan ibsuu manni maree kun Singaapooritti dhibbeentaa tokko ta'ee, Ayeerlaanditti ammoo dhibbeentaa 30 ta'uu eera. Biyya weerarri kun haalaan itti hammaatee ture Jarman keessatti, duuti ogeeyyii fayyaa galmaahe xiqqaa akka ta'es ibsa. Biyyoota Laatiin Ameerikaa keessatti weerarri kun hammaachuu isaarraa kan ka'e duuti Narsootaa guddachuunis gabaafameera. Manni Maree Narsootaa kun Waldaalee biyyaalessaa 130 kan bakka bu'u yoo ta'u, miseensota galmaawan miiliyoona 20 qaba.","len":589}
{"id":"oduu-50890857","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50890857","title":"Miidhaa dhaabbilee amanataa naannoo Amaaraatiin walqabte namoonni 22 to'annoo jala olfaman","summary":"Miidhaa Naannoo Amaaraa Godina Gojjaam Bahaa Magaalaa Moxaatti Jimaata darbee masjidootaafi dhaabbilee daladalaa irratti raawwatameen walqabatee shakkamtoonni 22 to'anno jala oolfamuun qorannoon eegalmuu qajeelchi poolisii godinichaa beeksise.","text":"Godina Gojjaam Bahaatti Itti-gaafatamaa Qajeelcha poolisii kan ta'an Inspektarri ol-aanaa Ayyaalneh Tasfaayee BBC'tti akka himaniitti, hanga ammaatti shakkamttoonni 22 to'annoo jala kan olfaman yoo ta'u, hawaasni namoota yakka raawwatan eeruudhaan dabarsee akkuma kennuun lakkoofsi kun dabaluu akka danda'u dubbataniiru. Namoonni hanga ammaatti to'annaa jala oolfamanis haaluma wal duraafi duubaa ittin to'atamaniin mana murtiitti kan dhiyaatan ta'uus dabaluun himaniiru. Wayita ammaa kanattis magaalaan Moxaa gara tasgabbiitti deebi'uu kan himan Inspektar ol-aanaa Ayaalnah, eegumsi magaalattii cimusaas dubbataniiru. Poolisoonni naannichaas humnoota addaa waliin ta'uun magaalattii haala tasgabbii duraan turteetti deebisuuf hojjachaa jiru kan jedhan Inspeektarri kun, hojiiwwan qorannoo, tasgabbeessuufi ummattoota walitti fiduus wal maddiin hojjatamaa jira jedhaniiru. Namoonni tokko tokkoo midiyaalee hawaasummaarratti magaalattiitti walitti bu'iinsi ka'uu akka danda'uu poolisii magaalattiif eeruun qaqabuulleen gurraa kennuufii dhiisuu isaatti badiinsi kun qaqabuu ibsaa jiru. Gaaffii kana waliin walqabatee dhiyaateef deebii yoo kennan, ''ragaan kun nus qaqabuun ilaallee jirra. Garuu eeruun jechaanis ta'ee barreeffamaan qindaa'ee nu qaqqabe omtu hinturre,'' jedheera. Amma magaalattiin tasgabbaa'uu kan himan Inspeektar Ayaalnah, kanneen naannoo suuqiiwwan gubataniitiin ala waajiraaleen mootummaafi manneen barnootaa saaqamuu himaniiru jedhan.","len":590}
{"id":"oduu-55071894","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55071894","title":"Diyeegoo Maraadoonaa: Taphataa gameessi Arjantiinaa Maraadoonaan ganna 60tti boqote","summary":"Taphaataan kubbaa miilaa gameessi Diyeegoo Maradoonaa umriisaa ganna 60tti lubbuun isaa darbe.","text":"Taphaataa Arjantiinaa fi leenjisaa garechaas kan ture Maradonaan mana isaatti dhibee onneen lubbuun isaa darbe. Jalqaba Sadaasaarra wal'aansa baqaqsanii yaaluu dhibee sammuu milkaa'aan taasifamee fi alkoolii akka dhaabuufis wal'aanamaa ture. Seenaa kubbaa miilaa keessatti taphaataa beekamaa kan ture Madoonaan yeroo bara 1986tti Arjantiinaan Waancaa Addunyaa injiffatte dursaa gartuchaa ture, sana booda taphoota ciccimmoo adda addaa agarsiisuun itti fufe. Kilaaboota Baarseloonaa fi Napooliifis taphaateera. Maraadoonaan taphoota Arjantiinaaf taphate 91 irratti gooliiwwan 34 galcheera. Waancaa addunyaa afur irratti Arjantiinaa bakka bu'uun hirmaateera. Waancaa addunyaa bara 1990 Itaaliin qopheessiterratti kilabasaa qabatee argameera, wayita sana Jarmanii dhihaatiin injifataman. Bara 1994 dawaa si'eessituu fudhateera jedhame shakkamus qoratamuu waan dideef gara biyyaa akka deebifamu godhame. Maraadoonaan bara hedduu qoricha nama si'eessan fudhachuun himatamaa ba'e, bara 1991 qoricha fudhachuunsaa wayita baramu guyyaa 15'f tapharraa ittifamee ture. Dhalatee umrii waggaa 37ffaasaarratti bara 1997 tapha kubbaa miillaa keessaa of baase. Bara 2008 leenjisaa kilaba Kubbaa Miilaa Biyyaalessaa Arjantiinaa kan ta'e Maraadoonaan, waggaa lama booda bara 2010 wayita kilabi isaa kilaba Jarmaniin injifatamu dhiisee ba'e. Ergasii Yunaayitid Arab Imireetis(UAE) fi Meeksikoo keessa naanna'uun garee kubbaa miilaa hoogganaa ture.","len":591}
{"id":"oduu-54187250","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54187250","title":"Poolisoonni Jarman suuraa Hiitlar maxxansaniifi baqattootatti baacan hari’aman","summary":"Poolisoonni Jarman 29 ta’an suuraa Adoolfi Hiitlar qooddataniifi baqattootatti baacan yeroof hojiirraa dhorkaman.","text":"Poolisoonni kunneen suuraa Hiitlar leellisuun qooddachuurrayyuu, baqattoota biyyattii keessa, jiran akka waan isaan ‘galma aara gubataa(gaaziin) guutame’ kan bara Sirna Naazii Jarmanii Hiitlar fayyadamaa ture, keessa jiraniitti fakkeessuun suuraasaanii bilbilasaaniirratti qooddatanii argamaniiru. Akka Ministirri Dhimma Biyya keessaa Bulchiinsa Kaaba Rhine-Westpalia Herbert Reul jedhanitti miseensonni poolisii kunneen galma warra ‘far-right’ fayyadamuun gocha kana raawwachaa turan. Galma kana keessa suuraa dur durii kan mallattoo warra Naazii ta’ee fi suuraawwan Adoolfi Hiitlartu guutanii jiru. Gocha kana keessatti poolisoonni 200 caalan hirmaataniiru. Poolisoonni kunneen suuraawwan 100 caalan kan waa’ee sirna naazii mul’isan garee WhatsApp irratti qooddataniiru. Shakkamtoonni kunneen hedduunsaanii holola sirna naazii tatamsaasuu fi dubbii jibbiinsaa facaasuudhaan himataman. Kaan ammoo wayita waahillan isaanii yakka kana raawwatan waan eeruu kennuurraa of qusataniif himataman. Kun maqa balleessii hamaadha kan jedhan Aab Reul, qorannoo itti fufiinsaan gaggeessuun qabiyyeewwan erga jibbiinsaa qabiinsaa qaban hedduu baasuuf akka jiran himan. Buufataaleen poolisii biyyattii hundi akka sakatta’amanis ajajaniiru. Poolisoonnii fi qaamoleen tikaa Jarmanii caasaa isaanii keessaa miira mankaraaristummaa sirna durii leellisuu qulqulleessuu dhabuusaaniitiin yeroo hedduu himatamu. Lammiilee baqattummaan gara biyyasaanii imalanii waggoota hedduuf jiraatan qoodanii doorsisaa akka jirantu himama.","len":592}
{"id":"oduu-50900416","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50900416","title":"Ambaasaddarri hannarratti qabaman aangoo gadhiisan","summary":"Arjentinaatti Ambaasaaddarri Meeksikoo vidiyoon osoo hatanii agarsiisu gadhiifamnaan aangoo gadhisuuf xalayaa galfatan.","text":"Mana kitaaba Ambaasaddarichi kitaaba keessaa hatan jedhamu Ambaasaddarichi kana dura mana kuusaa tokko seenanii kitaaba buufatanii osoo hinkaffaliin bahan viidiyoo agarsiisu namoonni hedduun waliif qoodaa turan. Maanguddoon ganna 77 Rikaardoo Vaaleroo jedhaman xalayaa aangoo gadhiisuuf galfatan irratti sababii fayyaan mudachu caqasan. Ji'a darbe keessaa Arjentinaa mana kuusaa Boonas Ayiraas keessatti argamu tokkotti goranii kitaaba hatuuf osoo yaalanii suuraan mul'isuu ifa taanaan mootummaan Meeksikoo gara biyyaatti waame. Vidiyoo kanarratti kitaaba fudhatan gaazixaadhaan maranii mana kuusaa kitaaba kana keessaa bahuuf yaalaa turan. Ambaasaddarichi kitaabni osoo hatanii argaman kun gatiin isaa doolara 10 yoo ta'u, seenaa barreessaa Xaaliyaanii jaarraa 18ffaa keessa jiraate tokko kan himu ture. Sana boodas, akka tasaa Rikaardoo Vaaleroo suuqii buufata xiyyaaraa keessa jiru tokko keessaa seenuudhaan t-shartii hatuuf yaalaa akka turan himannaan irratti dhiyaateera. Vaaleroon mana kuusaa meeshaleen gurguraman qaraxarraa bilisaan galfamanitti goranii hatuuf kan yaalan, mootummaan Meeksikoo biyyatti akka deebi'an waame, buufata xiyyaaraa Boonas Ayiraas keessa otoo jirani ture. Ministeerri Haajaa Alaa Meksikoos xalayaa hojii gadhiisuuf galfataniis fudhataniiru. 'Rikaardoon nama gaariidha, Wal'aansa dhibee sammuu fudhata jira. Dafee akka bayyanatun hawwaaf 'jechuudhaan Ministirri Haajaa Alaa Meksikoo Maarseelloo Abiraardii toora tiwitarasaanirratti barreessaniiru.","len":594}
{"id":"oduu-55914598","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55914598","title":"Fonqolcha mootummaa Miyaanmaar: Aang Saan Suu Chii irratti poolisiin himata bane","summary":"Filannoo Sadaasaa darbeen kan filataman Aang Saan Suu Chii erga Wiixata darbe hidhamanii as sagaleensaanii dhagahamee hin beeku, mul'atanii hin beekan.","text":"Aang Saan Suu Chii humna waraanaan kan hidhaman Wiixata darbe ture Poolisiin Miyaanmaar Saan Suu Chii dabalatee qondaaltota mootummaa olaanoo to'annoo jala oolanii turan irratti himata baneera. Erga fonqolchi mootummaa Wiixata darbe gaggeeffamee as ija namaa duraa dhabamanii kan jiran Saan Suu Chiin hanga Guraandhala 15tti bakka itti hidhaman akka turan poolisiin murteesseera. Yakkoota isaan ittiin himataman keessaa muraasi seera alergii fi meeshaalee gara biyyaa galan ilaalchisuun jiru sarbuu, akkasumas meeshaalee kominikeeshinii hedduu seeraan ala qabachuun isaan ijoo turan. Saan Suu Chiin ammallee mana hidhaa jiraachuu malee eessa akka jiran hin beekamu. Garuu iddoo jireenyasaanii kan ta'e magaalaa Nay Pyi Taw keessatti hidhamanii jiru jedhama. Pirezidaantiin duraanii Win Myint ammoo seera dhorkaa sochii uummataa weerara koronaavaayirasii to'achuuf kaa'ame sarbuun himataman. Ammaan booda torban lamaaf bakka amma itti hidhamanii jiran akka turanis poolisiin murteesseera. Erga fonqolchi mootummaa gaafa Guraandhala 01,2021 Miyaanmaar keessatti raawwatamee as humni waraanaa aangoo biyyattii harkaa qaba. Gareen juuntaa seeraan ala aangoo qabate kan miseensota 11 qabatee of ijaaree jiru biyyattii keessatti labsii yeroo muddamaa waggaa tokkoof turu labsee gaggeessaa jira. Gareen kun fonqolcha mootummaa raawwachuusaaf sababi bu'aan filannoo Sadaasa darbee waliin dhahamuudha jedha. Filannoo sana paartiin Aang Saan Suukiin durfamu Liigiin Dimokiraatawaa Biyyaalessaa olaantummaan mo'ateera.","len":595}
{"id":"oduu-52563001","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52563001","title":"Koronaavaayirasii: Jarman Bundasligaan akka eegalu hayyamte","summary":"Chaansilarri Jarmaan Angeelaa Merkel akkaatti tajaajila hawaasa sababa weerara vaayirasiitiin adda cite deebi’anii banuun danda’amurratti hooggantota kutaale biyyatti 16 wajjin mariyatani irratti waliigalani.","text":"Biyya Jarmanitti namoonni 7,000 hin caalle weerara vaayirasichaan kan du’aniiru. Biyyoota Awuroppaa kanneen akka UK, Xaaliyaanii, Faransaayii fi Ispeen wajjin wayita walcina madaalamtu lakkoofsa namoota du’aani xiqqaa galmeessifte. Amma dorgommii tapha sababii weerara koronaavaayirasiin adda cites deebistee banuuf biyyattin karoora haaraa wixineessite. Ji’a Caamsaa bultii 15 ykn 21 irra eegalee taphattoonni dorgommii Bundasligaarratti hirmaatan iddoo daawwattoonni kallattiin Istaadiyeemitti hin argamnetti taphachuuf jiru. Kanaaf, taphattoonnis dursanii torban lamaaf addatti fo’amu. Yoo karoorri dorgommii tapha kanaa kan deebiisanii eegalchiisuu milkaa'e, Liigii kubbaa miilaa Awurooppaa weerara vaayirasichaa booda dursa banamuuf jiru ta’uuf deema. Kun otoo kanaan jiru, manneen barnoota duraanu gartokkeen banaman turan, amma garuu sududaan barattoota hundumaaf banamuuf karoorfameera. Ta’us, weerarri vaayirasicha lammata deebi’ee akka hin kaane yaaddoo uumera. Iddoowwan weerarri vaayirasicha jabaatutti guyyoota torba keessatti namoota 100,000 keessaa namoota 50 vaayirasichi haaraa kan mul’atu yoo ta’e, manneen barnoota banamuuf karoorfaman turuu malu jedha gabaasni tajaajila oduu biyyatti DPA’n baase. Karoora haaraa biyyattiin wixineessiteen namoonni hedduun abdiin eeggataa kan jiran suuqiwwan hundi, hoteelonni fi manneen jiimii deebi’anii banamuuf jiru. Gaazexaan biyyaatti tokkoos Jarman deebite banamuuf jirti jechuun mataa duree oduu qabatee baheera.","len":595}
{"id":"oduu-47387014","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47387014","title":"MM Abiy Ahimad waliin irbaata nyaachuuf miiliyoona 5 baastuu?","summary":"Piroojektii qarqara laggeenii Finfinnee misoomsuuf ifa taasifameef maallaqa walitti qabuuf, irbaatni Birrii miiliyoona 5 baasu qophaa'aa jira.","text":"Irbaatni 'Dine for Sheger' jedhamee moggaafame kun tokkoon tokkoon isaa gatii Birrii miiliyoona 5 baasa. Akka maddeen jedhanitti affeerraa irbaataa kanarratti keessummoota 1000 affeeruuf karoorfameera. Keessummoonni jedhaman hundi argamanii maallaqni heedame hundi sassaabama taanaan, qarshiin Itoophiyaa Birrii biiliyoona 5 tahu ni sassaabama jechuudha. Kunis Birrii biilyoona 29 piroojektichi fixa jedhame keessaa harka 17 ta'a jechuudha. Faayidaa maal irraa argattu? Hamma jedhame kana baastanii irbaata kana nyaattu taanaan, faayidaalees argattu. Faayidaawwan invastimantiin kun argamsiisu keessaa inni tokko, maqaan keessan daandii piroojektii km 56 dheeratu kana gubbaa barreeffama. Ka biroon ammoo carraa suuraa MM Abiy Ahimad waliin kophaatti kahuu kan argattan yommuu tahu, suuraan keessanis albama namoota Finfinnee jijjiiran jedhamu keessa gala\/maxxanfama. Kaayyoo piroojektichaa Projektiin waggaa sadiitti xumurama jedhame kun, laggeen magaalaa Finfinnee isaan gurguddaa lama kan walumaagalatti kiloomeetira 56 ta'u dheeratan irratti hojjetama. Tilmaamni baasii proojektichaas birrii biiliyoona 29 Qarqara laggeeni misoomsuun tuurizimii magaalaa keessaa guddisuun carraa hojii uumuun galmawwan projeektichaa keessaa muraasa. Proojektichi rakkoo lolaa jiraattota mudatu hir'isuun dabalataan hawwii biyyatiin misooma diinagdee magariisaa ijaaruuf qabdu akka milkeessuu abdatama. Piroojektiin dhalootaaf darba jedhame kunis Inxooxxoodhaa hanga Aqaaqiitti fulla'u ta'a.","len":596}
{"id":"oduu-49061877","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49061877","title":"Buufati Xiyyaaraa Boolee seenaasaa keessatti imaltoota hedduu keessummeesse","summary":"Buufati Xiyyaaraa Idil-addunyaa Boolee Roobiii darbe Adoolessa 17 qofa imaltoota adduunyaa 19,528 keessummeessuun seenaa isaa keessatti kun lakkoofsa isa guddaadha.","text":"Lakkoofsi imaltoota gara Itoophiyaatti imalanis ta'e Finfinnee keessa darban sababa bona faranjootaan dabalaa dhufuu isaa qoondalli Buufata Xiyyaaraa Boolee BBCtti himaniiru. Sababi kan biraa beekkamtiin daandii xiyyaaraa Itoophiyaafi lakkoofsi xiyyaaraa qabu dabalaa dhufuu isaa ta'uu ragaaleen ibsan akka jiran dubbataniiru. Ibsi Daandiin Xiyyaara Itoophiyaa baase -Roobii qofa baalaliiwwan 310 kan turan yeroo ta'u balallii kanaratti imaltoonni 21,028 ka'umsii isaani Buufata Xiyyaara Booleerra yeroo ta'u, 8,500 immoo ga'umsi isaani Buufata Xiyyaara Boolee Finfinne akka ture beeksiseera. Haaluma wal fakkatuun ibsi kun lakkoofsa imaltoota hamma kana keessumeesuun seenaa Buufata Xiyyaarichaa keessatti argame akka hin beekne ibsa. Daarektarri Buufata Xiyyaaraa idil addunyaa Booleefi gaggeesaa olaanaan yeroo Buufatalee Xiyyaaraa Itoophiyaa Obbo Getaaneh Adaraa \"Babal'achaa kan jiru kutaan imaltoota keessummeessu (terminal) daandeetti imaltoota keessummissuu Buufata Xiyyaarichaa dachaan ni guddisa,\" jedhu. Dabaluunis Obbo Getaaneh \"Waqtii bonaa faranjootatti lakkoofsa imaltootaa hin beekamne keessummeesuuf qophofneerra\" jedhu. Addunyaa guutummaatti lafa ga'uumsa 120 ol kan qabu Daandiin Xiyyaaraa kun xiyyaaroti buufata xiyyaraa Booleerra ka'aniifi qubatan dhibbaan akka lakkaa'aman taasiseera. Pirojektiin babal'inaa Booletti taasifamu, buufati xiyyaaraa kun waggaatti imaltoota miiliyoona 22 akka keessummeessu isa taasisa jedhameera.","len":596}
{"id":"oduu-44586373","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44586373","title":"Abiy Ahimad: 'Nama ajjesuuf yaaluun mo'amudha, salphina'","summary":"Ministirri Muummee Abiy Ahimad haasawa erga balaan qaqqabeen booda ummataaf taasisaniin, ''Jaalalli ni mo'ata. Ajjeechaan mo'atamuudha,'' jedhaniiru.","text":"\"Ajjeechaan salphachuudha.\" Yaadni hammeenyaa keessan isiiniif hin milkoofne' jechuun warra du'aniifi kan miidhamaniif gadda itti dhagahame ibsaniiru. Wareegamni lubbuu har'a kanfalame kan yeroo hunda yaadatamu yoo ta'u, guyyaan har'aa mataansaa wareegamaan kan argame ta'uu yaa hubannu jedhaniiru. Gareen BBC achi tures haala dho'iinsa boombiin booda ture akkasiin waraabee jira. \"Lammii ofiirratti kana yaaduudhaan gocha akkasii raawwachuun ofumaanuu xinneenya. Nuti garuu Itoophiyaanoonni ummata guddaadha, warra xixiqqaa waliin gadii deebiinee xiqqoo hin taanu.\" ''Humnoonni guyyaa har'aa kanatti gammachuu keenya dukkaneessuuf gocha kana raawwattan isiiniif hin milkoofne. Ammas harki Itoophiyaa nageenyaafi jaalalaaf baname hindacha'u,'' jedhaniiru. Kana malees, warreen kun akka hinmilkoofnee yaaltan kaleessa siiniif hin milkoofne, har'aas akkasuma, boruus isiiniif hintaane. Akka gocha keessan hammeenyaa kana irraa deebiitaniin isiin gaafadha jedhaniiru. Tokkummaan ummanni Itoophiyaa eegalee haalawwan akkanaa xixiqqoon boodatti deebi'uu waan hinqabneefuu, namoota gocha ammeenyaa kana raawwataniif baayye gaddina. Warra lubbuusaanii dhabaniif ammoo gadda olaanaa itti dhagahame ibsaniiru. Gochiicha irrattis poolisiin gadi fageenyaan qorachaa kan jiru yoo ta'u, akkuma xumurameenis ummtaaf ifa taaifama jedhaniiru. Hanga sanattis namoonni naannicha turtan waan agartaniifi dhageessan hunda poolisiin akka gahaniif waamicha taasisaniiu.","len":596}
{"id":"oduu-45716745","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45716745","title":"Hidhattoonni IS Somaaliyaatti lammiilee Itoophiyaa sadii ajjeessan","summary":"Biyya Somaaliyaa Puntiilaand magaalaa daldalaa kan taatee Bosaasootti lammiilee Itoophiyaa sadii hidhattoota gareen mootummaa Islaamaa (IS)n yoo ajjeefaman tokko madaa'un barame.","text":"Al shabaab dhukaasaa boombii hedduu Somaaliyaa keessatti mudateef itti-gaafatamumma fudhateera Miidhaa kana ilaalchisuun gabaasaaleen duraan bahan akka mullisanitti, hidhattoonni kunneenis bakka baqattoonni itti baayyatu jedhamu Saantoos keessatti lammiilee Itoophiyaa afur argatan irratti dhukaasa banuun miidhaa kana qaqqabsiisan. Qondaalli naannichaa maqaasaanii hin eeriin tokko akka dubbataniittis, lammiilee Itoophiyaa kunneen irra miidhaan irra gahee du'usanii kan mirkanneessan yoo ta'u, gareen deeggaraa IS jedhamuus ergaa Tiwitariin waa'ee miidhaa kanaa barreesseera. Baqattoonnii fi godaantoonni Itoophiyaa fi biyyoota Afriikaa biraa irraa bidiruuwwan xixiqqoon galaana qaxxaamuruun karaa seeraan alaatiin gara Yamanii fi biyyoota Gidduugala Bahaa (Middle East) cee'uuf barbaadan karra galaanaa Bosaasootti fayyadamu. Naannichattis godaantoonni Itoophiyaa dhibbaan lakkaa'aman akka argaman himama. Lammiileen Itoophiyaa miidhaa kanaan ajjeefamaniifi miidhamanii karaa namoota seeraan alaa daddabarsaniitiin, ce'uun gara biyya Yaman kan waraanaan jeeqamaa jirtuutti qaxxaamuruuf achitti kan argaman akka ta'an tilmaamama. Gareen Islaamaa kunis dhiheenya kana keessa miidhaawwan garaa garaa Somaaliyaa keessatti qaqqabsiisaa kan jiru yoo ta'u, keessattuu bulchiinsa Puuntiilaand keessatti bakkeewwan kaan caalaa gareen IS sochii taasisaa jira jedhamee amanama. Puntilaandii lafa kaaba Somaaliyaatti argamtuufi bulchiinsa ofiin ofi bulchituudha.","len":596}
{"id":"oduu-44286464","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44286464","title":"Imbaasiin Faransaay harree Burundiif arjoomuun 'arrabsoodha' jedhame","summary":"Imbaasiin Faransaay Burundii keessatti kan argamtu aradaa Giteegaa jedhamtu keessa namoota jiraataniif harreewwan kudhan arjoomu isheen walqabate, gorsaan pirezidaant Pi'eerii Nikurinzizaa tuffiidha jechuun AFP'ti dubbatan","text":"Ministeerri qonnaa, dhaabbata tola ooltummaa dubartootaa fi ijoolee irratti hojjetu tokko bakka bu'uun biyyatti oollaaTaanzaaniyaarraa harroota kan akka bitu gaafatan. Dhabbanni tola ooltumma kun dubartootaa fi ijoolee giddu galeessa godhachuun kan hojjetu wayita ta'u, harroota kanaan meeshaalee bu'a qonnaa akkasumas bishaanii fi qoraan itti fe'uun hojiin ba'aa dubartootaa fi ijoolee kanarra akka salphatuuf jecha ture harroota kana bituuf kan karoorse. Bulchaan naannoo sanaa harroonni kunneen hundi hatattamaan walitti qabamuun naannoo sanaa baafamuurratti akka qindeessan Ministirri qonnaa Diyyo Gaayid gaafataniiru. Dubbi himaan pirezidaantii mana marii Burundii Gaabiiy Bugaagaa ammoo, ''Faransaay sadarkaa harreetti gad nu buufteetti; harreen mallattoo maaliitii?'' jechuun fuula twiitarii isaaniirratti barreessaniiru. Ambaasaddariin Faransaay Looreent Daalahwuusee ammoo ''Deemsi hojii kanaa beekamaa ture. Kun deemsa haarawaa miti. Kanaan duras gargaarsa Beeljiyeem irraa argameen projeektiin walfakkaataan kutaa Baha Ruuyih keessatti godhamee beeka; haa ta'u malee qeeqi tokkoyyuu irra hingeenye,'' jechuun dubbataniiru. Maaqaan isaanii akka hin himamne kan barbaadan dippiloomaatiin Awurooppaa tokkommoo, heera biyyattii wayyeessuuf Burundiin referendamii dhiheenyatti geggeesite irratti Faransaay qeeqa dhiheessiteef deebiidha jechuun AFP'tti dubbataniiru. Refrendemiin geggeefame kun Pirezidaantichi hanga ALA 2034 aangoorra akka turan kan isaan dandeesiisuudha jechuun qeequunshee ni yaadatama.","len":598}
{"id":"oduu-51830391","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51830391","title":"Yugaandaatti talaallii koronaavaayirasii sobaa namoonni kennan to'ataman","summary":"Yugaandaatti abbaafi intalli talaallii koronaavaayirasii sobaa osoo kennaa jiranii argaman to'anaa jala oolfamuu poolisiin beeksiseera.","text":"Yugaandaatti hanga ammaa namni koronaavaayirasiin qabame yoo hin jiraannellee, abbaafi intalli kun talaallii dhibee kana ni ittisa jedhan kennaa akka jiran bira ga'ameera. Chaayinaa irraa ka'ee addunyaa irratti koronaavaayirasiin hanga ammaatti namoota 4000 ol kan ajjeese yoo ta'u talaallii ittisuu danda'u hanga yoonaatti hin argamneef. Abbaafi intalli talaallii koronaavayirasii sobaa kun magaalaa guddoo Yugaandaa irraa kiiloomeetira 120 faggaattee kan argamtu qe'ee Maayuugee jedhamtu keessa akka ta'e poolisiin adda baafachuu danda'eera. Abbaafi inatalli kun erga to'annoo jala oolfamanii booda wabiidhaan kan gadi dhiifaman yoo ta'u qorannoon dabalataa akka irratti gaggeeffamu ibsameera. Shakkamtoonni kunneen talaalliidha kan jedhan waan akka dhangala'aa karaa afaaniitiin namootaaf kennaa kan turan yoo ta'u poolisiinis saamuda dhangala'aa sanaa fudhachuun qorannoo irratti gaggeessaa jira. Hanga ammaatti garuu talaallii sobaa koronaavaayirasii ittisa waan jedhame kana namoota meeqa akka fudhatan hin baramne. Dubbi himaan poolisii BBC'tti akka himanitti shakkamtoonni kunneen qoricha talaallii koronaavaayirasii kana namootaaf kennaa kan turan bilisaan yoo ta'u boodarra yeroo fedhiin dabalaa dhufee namoonni baayyachaa dhufan akka kaffalchiisan karoorfataniiru jedhameera. Koronaavaayirasiin kun guutummaa biyyoota addunyaa irratti biyyoota 80 keessatti tatamsa'uudhaan namoota 111,000 ol qabatee 4,000 ol kan ta'an ammoo galaafateera. Sababii kanaanis weerarri yaaddoo dhibee addunyaa ta'ee jira.","len":599}
{"id":"oduu-48523402","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48523402","title":"Yuunivarsitii Aksuumiitti barataan tokko ajjeefamee hedduun madaa'an","summary":"Waldhabdee Yunivarsitii Aksuumitti uumamee tureen barataan Mekaanikaal Injinariingi waggaa lammaafaa kan ta'e tokko ajjeefamee hedduun miidhamuu dhagahame.","text":"Waldhabdee barattootta gidduutti uumameen, barataan waggaa lammaffaafi maqaansaa Yohannis Maasirashaa Siyife jedhamu ajjeefamuu isaa ibsuun yuunivarsitichi beeksisa gaddaa maxxanseera. Kana malees barattoota biraa hedduurra madhaan gahuusaa hime. Dhimmicharratti hoggantoota yuunivarsiticharraa odeeffanno dabalataa argachuuf yaaliin taasifne nuuf milkaa'u baatulleen, hojjataan Hospitaala Olaanaa Aksuum akka maqaansaanii hin eeramne barbaadan tokko barataan tokko ajjeefamausaa BBC'f mirkaneessaniiru. Dabalataanis barattoonni miidhaan irra gahee hedduun wal'aansa argachuuf gara hospitaalichaa dhaquusanii oggeessichi himeera. Balaa kanaan durattis ajjeechaa barataa Sa'aare Abrahaa, barataa Ikonomiksii waggaa sadaffaa torbee darbe yuunivarsitii Dabramaarqoosiitti ajjeefamee mormuun barattoonni magaalaa keessatti hiriira bahanii turan. Poolisiinis hiriiricha ittisuuf gaazii boosisaatti fayyadamuunsaa himameera. Jeequmsi uumamuun barataan tokko kan ajjeefameefi kaan ammoo kan miidhaaf saaxilaman isaan booda ta'u namoonni ijaan argan BBC'tti himaniiru. Bartoonni gocha kana keessatti hirmaataniiru jedhamanis poolisiin to'annoo jala olfamusaanii kan ibsame yoo ta'u, motummaan Naannoo Tigiraay kaleessa galagala keessa ibsa baaseen, du'a barataa kanaatiin gadda olaanaa itti dhagaahame ibseera. Kana malees gochicha waan sukanneessaa jechuun ibsuun gochicha cimsee akka mormuufi yaalii qaamota kana raawwatan seeratti dhiyeessuuf taasifamuuf deeggarsa barbaachisu hunda akka taasisu beeksiseera.","len":599}
{"id":"oduu-48645879","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48645879","title":"Dooniin gaazii boba'aa baattu qarqara Oomaanitti hin aleelle jechuun waakkaachuun fudhama hin qabu jedhan","summary":"Pirezidaantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp dooniwwan lama boba'a geejjiban qarqara Oomaanitti aleeluurraa Iraan qooda hin qabu jechuun waakkachuun fudhatama hinqabu jedhan.","text":"Tiraamp suuraa loltoonni Iraan bidiruu xiqqoon doonicha bira qaqqabuun dhuka'aa otoo hin dho'iin irraatti hafe irraa fuudhan agarsiisu akka ragaatti eeran. Barreessaa Olaanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniii Antooniyoo Guutereez dhugaan ifatti adda bahuu qaba jedhan. Raashiyaan garuu guduunfaa ragaa quubsaa hin qabnee jechuun qeeqxe. Ji'a darbes dooniwwan afur gaazii boba'aa fe'an qarqara Gamtaa Emireetota Arabaa(UAE)tti aleelamuun manca'uutu yaadatama. Yeroo sanattis aleellaa qaqqabsisuun Ameerikaan Iraan himattus,ragaa hin dhiyeessine. Iraan garuu,aleelllaa sana hin raawwannee jette haalte. Waldhabbiin Ameerikaa fi Iraan giddu ture akkuma Pirezidaant Tiraamp gara aangootti bara 2017 dhufanii jeeqamaa adeeme. Mr. Tiraamp waliigaltee sagantaa gabbisa niwukilara biyyaattin akka dhaabduu bulchiinsi Obaamaa walgaltee uume diiguun qoqqobbii biyyatti irratti jabeessan. Pirezidaantiin Iraan Hasan Rohaanin kaleessa Ameerikaan tasgabbii baha giddugaleessaaf yaaddoo uumaa jirtii jechuun aleellaa qarqara Oomaanitti raawwatame akka ragaatti dhiyeessu. Bulchiinsii Tiraaamp waliigaltee gabbisa niwukilara biyyatti waliin mallatteffame addatti Ameerikaa keessaa baasuu hordofuun, gartuun biyyoota waliigalticha mallatteessan kanneen hafan akka akka waligaltichatti cichan waamicha dhiyeessan. Ministirri dantaa alaa biyyatti Mohaammad Jaavad Zaarif toora tiwitaraatiin'' ragaa otoo sirrii hin dhiyeessiin hariiroo dippiloomaasi ittuma balleessuuf nu himatuu ''jechuun barreessan.","len":599}
{"id":"oduu-48494163","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48494163","title":"Tiraamp: Waraabbiin sagalee jiraatulleen Megaaniin 'jibbisiiftuu' jechusaa haale","summary":"Pirezidaantiin Ameerikaa Donaald Traamp warraabbiin sagalee jiraatulleen haadha manaa mootichaa Biriteen kan taate Megan Maarkeliin 'jibbisiistuu' jechuu haalan.","text":"Barreeffama tiwiitiin Dilbata ''Gonkumaa Megaan Maarkeeliin 'jibbisiistuu' hinjenneen,'' jedhaniiru. Itti dabaluunis ''kan midiyaa sobaatiin hojjatan, qofaatu isaan qabate,'' jedhaniiru. Traamp waa'ee maatii motichaa ilaalchisuun dowwannaa isaa kan UK dura gaaffiifi deebii gaazexaa Sun jedhamu waliin taasisee ture. Taatuun Ameerikaa duraanii tunis qeeqxuu Traamp turte. Isheen dorgomtu isaa kan warra Dimokiraatawaa Hilaarii Kilintaniin deeggaraa kan turte yoo ta'u, filannoo bara 2016 gaggeeffameen akka 'jeeqaa' fi 'kan dubartii jibbuutti' isa ilaalti turte. Tibba gaaffii fi deebii gaazexicha waliin taasiseetti yaadni ishee kun itti himamnaan, kanas yeroo jalqabatiif dhagahusaa himeera. ''Kana hinbeeku. Maal jechuun danda'a? Akka jibbisiiftuu taatee ani hinbeeku,'' jedhe. Itti dabaluunis waan maatii mootiitti heerumteef baayyeen gammada. Isheenis ''giiftii gaarii'' akka taatu amantaa qaba jedheeras. ''Kunis gaariidha, mirkanas hojii dinqii hojjachu dandeessi,'' jedheera. Gaazexichis guyyaa Dilbataa sagalee gaaffii fi deebii isaanii marsariitii isaarratti maxxanse. Maxxansichaan guyyaa tokkoon booda erga Traamp tiwiitaraan haaleen boodas, namoonni hedduunis yaadni isaa warraabbii sagalee irra jiraachu himan. Megaan mootii Biriteen Haariitti heerumuun baatii Caamsaa keessa mucaa jalqabaa deessee. Ammaan tanas boqonnaa dahumsaa irratti kan argamtu yoo ta'u, tibbi Traampi guyyaa harraa Waxabajjii 3 hanga 5'tti dowwannaaf gara UK deemuutti kan isaan wal agartu hinfakkaattu.","len":602}
{"id":"oduu-48836380","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48836380","title":"Namni dhokatee xiyyaara Keeniyaa seene ,reeffi isaa magaalaa Landanitti kufee argame","summary":"Namni xiyyaara dhokatee erga seenee kuutaa goommaa xiyyaara Bufata Xiyyaara Heetroow adeemu keessaa kufe jedhamee yaadamu reeffii isaa obdii Landan jiru keessatti argame.","text":"Namni kun balalii Daandii Qilleensaa Keeniyaa, Naayrobii irraa ka'ee keessaa Dilbata waaree booda kufe jedhamee yaadama. Reefffi kan dhiiraati jedhamee yaadamu kun Kilafaamitti kan argame Dilbata waaree booda sa'a 09:40tti. Namni kun xiyyaara balalii Daandii Qilleensaa Keeniyaa, Naayrobii irraa ka'e keessaa kufe jenne amanna jedha poolisiin. Jiraataan naannichaa maqaan isaa akka himamu hin barbaanne, sagalee waa kufuu dhaga'ee, foddaa isaa darbii tokkoffaarraa yemmuu ilaalu reeffa kanaafi \"dhiiga hedduu keenyan gamoo kanatti faca'ee jiru\" akka arge dubbata. Poolisiin Meet qorannoon reeffaa akka raawwatamuufi du'ii isaa akka waan shakkisiisaatti akka hin ilaalamne ibsiira. Daandiin Qilleensaa Keeniyaa xiyyaaricha qoratee midhaan ga'e akka hin jirre ibseera. Xiyyaarri kun erga qubatee booda kutaa gommaan xiyyaara itti dacha'uu keessatti korojoo, bishaaniifi nyaatni argameera. Dubbii himaan Daandii Qilleensaa Keeniyaa \" Imallii 6,840km kun saatii saddeeetifi daqiiqa 50 kan fudhatudha. Namni kun xiyyaara kan dhokatee seeneee akkanaan lubbuu isaa dhabuu isaatti heedduu gaddina,\" jedhu. \"Aangaa'oota Naayrobiifi Landan dhimmaa kana qoratan waliin Daandiin Qilleensaa Keeniyaa dhiyeenyaatti hojeechaa jira.\" Du'ii akkanaa balalii Heetroow imaluuf haaraa miti. Waxabajjii 2015tti namootni lama xiyyaara Johaanisbeerg irraa ka'ee keessaa kufanii reeffi nama tokkoo baatii gamoo irratti yemmuu argamu, inni tokkoo immoo balaan ciimaa irra ga'ee argamera.","len":603}
{"id":"oduu-52832369","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52832369","title":"Fayyaa Beeyladaa: Booranatti sa'a baqaqsani wal'aanutti milkoofne jedhu ogeeyyiin","summary":"Godina Booranaa Aanaa Dhaasitti wal'aansa baqaqsanii yaaluu sa'aatii lama fudhate sa'a tokkoof taasifameen milkaa'uu ogeyyiin fayyaa beeyladaa anichaa himan.","text":"Wal'aansi baqaqsanii yaaluu kanaan sa'a kana keessaa qarxaasiin (pilaastikiin) kiloogiraama 20 ulfaatu baheera jedhu. Waajjira eegumsa fayyaa beeyladaa aanaa Dhaas irraa yaala kana kan dursaa turan Dr Firaa'ol Waaqoo hojiin kuni sa'aatii dheeraa akka itti fudhate himan. Tajaajila baqaqsanii yaaluu kana irratti ogeessonni fayyaa beeyladaa torba kan hirmaatan yoo ta'u sababa qarxaasiin kuni guddaa ta'eef garaa sa'a tanaa keessaa baasuun qofti sa'aatii lama itti fudhateera. Meeshaa tajaajila baqaqsanii yaaluu kuni ittiin raawwatan deeggarsaan argachuu kan himan Dr Firaa'ol yaaliin akkanaa kuni kan jalqabaa ta'uus dubbatu. Qarxaasii ykn pilaastika kiiloo 20 garaa sa'aa keessaa bahe Abbaan qabeenyaa sa'a baqaqsanii yaaluun qarxaasiin keessaa bahe tanaa Aab Areeroo Carii jedhamu. \"Sa'a kanarratti garaanshii yeroo yeroodhaan waan bokokuuf pilaastika nyaachuu hin haftu jedheen ogeessota kana bira geesse,\" jedhan. \"Sa'a tanarratti baqaqsanii yaaluun yoo duutes yoo fayyites jedheetuman itti kenne\" jedhu. Wayita baqaqsanii pilaastika garaa baasan Pilaastikiin beeyladoota keenya baay'ee miidhaa jira jedhu Aab Areeroon. \"Horsiisee bultoonni kaan horiin isaan haala wal fakkaataan dhibaman kanarraa ilaalanii akka beeylada isaanii ilaalchifataniifan akkas godhe\" jedhan. Sa'attiin kuni amma fayyummaa gaariirra jiraachuu kan himan Aab Areeroon, qarxaasiin hamma kana baay'atu garaashee keessaa bahee lubbuun hafuutti gammadeeras jedhan.","len":604}
{"id":"oduu-47534398","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47534398","title":"Mootummaa Naannoo Oromiyaa: ''Odeffannoo sobaaf ESAT seeraan gaafanna''","summary":"Mootummaan naannoo Oromiyaa miidiyaan ESAT hariiroo ummattootaa booressuuf odeeffannoo dogoggoraa dabarseef seeraan akka gaafatu beeksise.","text":"Hogganaan Biiroo Dhimmota Kominikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Admaasuu Daamxoo bilbilaan BBCtti akka himanitti, miidiyaan ESAT odeeffannoo sobaa 'dhalattoonni Amaaraa Naannoo Oromiyaa godina Qellem Wallaggaa keessa jiran akka naannicha gadhiisanii bahan ta'ee rakkoo hamaa keessa jiru,' jechuun dabarsuu himan. Haa ta'uutii mootummaan bakka jedhame kanarraa rakkoon ummata buqqisuu tokkoyyuu akka hin jirre qulqulleeffateera jedhan. Gabaasni ESAT hojjete kana ture: Kanaafis miidiyaan ESAT itti yaadee hariiroo obbolummaa saboonni lamaan qaban booressuuf, odeeffannoo sobaa dabarseef Mootummaan Naannoo Oromiyaa dhimmicha seeraan akka gaafatu himan. Naannoo jedhame kanattis ta'ee kutaalee Oromiyaa hundatti rakkoon saba biraa baasuus ta'ee dhimmi kanaan walqabatu tokkoyyuu akka hin jirres eeran Obbo Admaasuun. Dhimma kanarratti Hoji gaggeessaan ESAT Taammaany Bayyanaa, oduun isaan hojjetan sirrii akka ture himannaa MNO dhaabbaticha irratti kaase booda BBC'f himeera. ''Odeeffannoo ummatarraa arganne, qoranneefi qulqulleffanneeti kan dhiheessine,'' kan jedhan yoo ta'u qondaaltota dubbisuuf yaalani akka hin milkoofne himu. Haa ta'u malee, oduu gabaafame keessa kuni hin himamne. Ji'a muraasa dura qorannoo BBC'n taasiseen ta'eewwan shan oduuwwan sobaatin rakkoo guddaa fidan keessa gabaasni TV ESAT dhimma baqattoota Oromoo Jibuutii jiran irratti tamsaase tokko akka ta'e ni yaadatama. Gabaasicha hordofees saboota lamaan gidduutti rakkoon uumamee ture.","len":606}
{"id":"oduu-46436609","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46436609","title":"Saantimoota warqee waggaa 900 booda Israa'eel magaalaa Sizariyaa keessatti argaman","summary":"Kuusamni saantimoota warqee waggootii 900 dura dhoksaman jedhamee yaadamu Israa'eel magaalaa Sizaariyaa, keessatti qorattoota hambaalee durii ykn arkiyoolojistootaan argame.","text":"Kuusamni addaa kun 'seenaa Sizariyaa keessatti taatee baayyee ajaa'ibsiisa ta'an keessaa tokko' jedhameera. Kuusamni addaa kun kan argame - qabee boorrajjii keessaa - lootii warqee tokkittii waliin - boolla bishaanii keessaatti. Saantimooti 24 kun kan dhoksaman nama deebi'ee fudhachuuf abdate garuu hin deebi'iin hafeeni jedhamee yaadama. Abbaan qabeenyaa santimoota kanaa bara 1101tti yemmuu jiraattonni magaalichaa loltoota waraanaa amantaatiin ajjeefaman du'ee ta'a jedhu arkiyoolojistooti. Argannoon kun kan taasifame, buufata Hambaalee Addunyaa Sizaariyaa irratti hojiin barbaacha hambaalee yeroo adeemsifamaa turetti. Saantimooti Jaarraa 11ffaa kun kan argaman boollaa bishaanii keessaa dhakoota lama gidduutti. Saantimooti kun kan argaman boollaa bishaanii keessaatti Kuusamni dhokataa kun seenaa Sizaariyaa keessatti taatee isa daran dinqisiisaa, ajjeechaa hamaa loltoota amantaan magaalicha keessatti adeemsifameef ragaa ta'a,\" jechuun arkiiyoolojistiin Abbaa taayitaa hambaalee Israa'eel dubbateera. \"Abbaan qabeenyaa hambaalee kanaafi maatiin isaa ajjechaa kanaan dhumaanii ykn immoo garbuummaattii waan gurguramaniif warqee isaanii hin fudhatiin hafan jennee yaadna,\" jedhu hoggantoonni argannoo kanaa, Dr Piitar Gendelmaanifi Mohaammad Hataar. Argannoon dhiyeenyatti taasifaman - qabee warqee fi faayaa meetii bara 1960tti argamaniifi kuusama meeshalee boorrajjii bara 1990 keessaa argamnidha. Hambaaleen kun ammatti Goodambaa Israa'eel, Jerusaaleem keessatti agarsiisaa irra jiru.","len":606}
{"id":"oduu-53311529","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53311529","title":"Siyaasa Itoophiyaa: Tamsaasni TV Dimsti Wayyaaneefi TVn Tigraay adda cite","summary":"TVn Dimsti Wayyaaneefi TVn Tigiraay Wixata 06, 2020 galgalarraa eegalee tamsaasa isaanii addaan cituu hojii Gaggeessitoonni midiyaalee kanneenii himan.","text":"Hojii-gaggeessaan TV Tigiraay, Obbo Tashaalee Baqqaalaa mootummaa Itoophiyaatu addaan kute jechuun BBC'tti himan. Haata'u malee, Itti-anaa itti-gaafatamaan Abbaa Taayitaa Birodkaastiingii Itoophiyaa Obbo Wondawasan Andu'aalam gama isaanitiin, waa'ee TV jedhaman kunneen ragaan cufamaniiru isaan bira akka hin jirree himaniiru TV jedhaman kanneen dabalatee midiyaaleen gabaasaa bu'uura hin qabneefi odeessaalee walitti buusan gabaasan kaan birooo irrattis akeekkachiisa cimaa barreefamaan kennamu himanii, tarkaanfii midiyaalee jedhaman kanneen cufuu akka hin fudhanne himaniiru. Akkasumas ''Nutis hayyama haquu dandeenya malee hanga ammaatti tarkaanfiin dhaabbilee saataalaayitii waliin dubbannee gara busuutti hin deemamne,'' jechuun dubbataniiru. Dabaluunis Obbo Tashaaleen mootummaan Itoophiyaa saatalaayitii addan kutee jedhu. ''Saatalaayitii warra nu kireessanitti bilbillee gaafanneerra., Mootummaan Itoophiyaafi Faransaayi waliin haasa'anii akka addaan kutan nu ajajaniiruu deebii jedhuu nutti himan,'' jedhu Obbo Tashaalan. Sababa isaa wayita gaafannuus ajaja mootummaa Faransaay raawwachuuf dirqama qabna jedhanii deebisanii himan. Amma yoomitti uggurama isa jedhus akka hin beekne Obbo Tashaaleen dubbataniiru. Itti dabaluunis mootummaa Itoophiyaa wajjiin haala gadifageenya isaa irratti mari'adhaa akka jedhaniin kaasaniiru. Kana malees, Obbo Tashaalan, Abbaan Taayitaa Biroodkaastiingii Itoophiyaatti bilbilanii deebii akka hin arganne himanii, 'xalayaan of eggannoo nu barreeffames hin jiru' jedhu.","len":607}
{"id":"oduu-41264203","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41264203","title":"Yuunivarsiitiin Yugaandaa Makarereen baratoonni 300 qabxii hatuu isaanii bira gahe","summary":"Yuunivarsiitiiwwan Afrikaa beekamaa keessaa tokko kan ta'e Makarereen akkamiin barattoonnii 300 qabxii isaanii jijjiiruu akka danda'an qorateera.","text":"Yuunivarsiitichi qabxiin barattootaa A.L.A bara 2015 keessa akka jijjiirame bareera. Itti-aanaan dura taa'aa yuunivarsiitichaa Barnaabaas Nawangwe akka jedhanitti namoota qabxii kennanitu harka keessaa qaba. Amma qoratamaa kan jiru yoo ta'u digiriin barattootaas hin kennamne. Gaazexessituun BBC Patens Atuhayire magaalaa Kampaalaarra akka gabaastetti qorannoon yuunivarsiitichaa bal'aadha. Qabxii qormaataa barattoonni A.L.A bara 2011 argatani akkasumas kan barsiisotaafi kollejjiitti akkasumas kan diiniitti darbe maratu qoratamaa jira. Dabalataanis, qabxiin registiraara barattootaatti dabarfame qoratama jira. Waggaa lama dura barattoonni 600 kolleejjii humaaniitiifi saayinsii hawaasaa 600 ta'an ebba jala erga gahani booda qabxiin isaan dabarse sirrii waan taanef akka ari'aman ta'eera. Yunvarsiitiin beekamaan Afrikaa Kampaalaatti argamu kuni beekamaafi barattoota hedduu harka caaluu biyyoota biroo irraa dhufan 40,000 barsiisutti argama. Barattoota achitti baratani eebbifaman keessaa hoggantoota biyyaa kan turan kanneen akka Juliyes Nerereefi barreessaan Keeniyaa Ngugi Wa Tyiwongon muraasa. Haa ta'u malee, pirofeesar Nawangwen, wanni amma mudate maqaa guddaa yuunivarsiitichi horate akka jalaa hin mine yaaddoo akka qaban BBC'tti himaniiru. ''Waraqaawwan keenya osoo nu harkaa hin bahin itti-baanerra.'' Hojjetaan kana keessaa harka qaba jedhame akka ari'ameefi lammata namni kaan wanta kana akka hin hojjenne haal-dureewwan ka'amuu dubbataniiru. Suurri Yunvarsiitii Makarere eeyyama creative commons licence'n fayyadamne.","len":608}
{"id":"oduu-42051207","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42051207","title":"Hogganaan ONLF dabarfamee kennamuun 'seeraan ala'","summary":"Komishiniin paarlaamaa Somaaliyaatiin hundaa'e, kan dhimma hoogganaan ONLF Itiyoophiyaatti dabarfamee kennamuu qoratu, dhimmicha seeraan ala jedheera.","text":"Gabaasni komishinichaa waan jedhu: mootummaan, ONLF'n dhaaba shororkeessaa jedhee moggaasuun sirrii miti, akkasumas waliigalteen dabarsanii kennuu biyyoota lamaan gidduu hin jiru jedhu. Gocha kanaafis, ejensii nageenyaa Somaaliyaatti quba qabaniiru. Abdikariim Sheek Museen Hagayya keessa Itiyoophiyaaf dabarfamee kan kenname, gaaffii mootummaa Itiyoophiyaatiin. Kanumaan walqabates magaalaa guddittii Somaaliyaatti hiriirri mormii taasifameera. Dura taa'aan komishinii kanaa, Alii Yusuuf waan jedhan, 'Biyyi ONLF garee shororkeessaa gootee labsite Itiyoophiyaa qofa. Somaaliyaan faana Itiyoophiyaa hordofuu hin qabdu.'' Miseensonni mana maree Somaaliyaa, sagalee guutuun gabaasa komishinichaa raggaasan. Mootummaan Somaaliyaa gochi raawwate ammas sirriidha jechaa jira. Sababni isaas, Abdikariim al-Shabaab waliin hidhata waan qabuuf, naannichaaf nama sodaa ta'udha. Angawoonni Itiyoophiyaa dhimmicharratti akka yaada keennan yaaliin taasifne, hin milkoofne. ONLF eenyu? Addi Bilisummaa Biyyaalessaa Ogaadeen (ONLF) ALA bara 1984tti hundaa'e. Itiyoophiyaarraa adda bahuuf barbaada. Sababni isaas, horsiisee bultoonni Afaan Somaalee hasa'an, mootummaa federaalaa irraa hacuccaan waan irra gahaa jiruuf. Mootummaan Itiyoophiyaa gama isaatiin, gareen kun naannoo Somaalee fi Finfinneetti, boombii dhukaasuun namoota hedduu galaafataniiru. Manni Maree Bakka Bu'oota Uummataa Itiyoophiyaa garee kana ALA 2011tti garee kana tarree shororkeessaatti dabaleera.","len":608}
{"id":"oduu-54202575","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54202575","title":"Namichi sa’aatiitti km150 osoo konkolaachisuu hirribni isa fudhate adabame","summary":"Konkolaatichi sa’aatiitti km150 osoo ariifatuu namichi konkolaachisu garuu hirribasaa keessa ture.","text":"Konkolaataan Teslaa gargaarsa osoo hin barbaadin bakka fedhan namaan ga'a Akka poolisiin jedhutti, yeroo konkolaataan kun akkasitti ariifachaa turetti, teessumni konkolaachisaa duubatti diriiree siree fakkaata ture. Namni isa waliin tures hirriba keessaa kan dammaqan yeroo Albeertaa ga’an ture. Konkolaataan Teslaa ‘S’ jedhamu kun ofiisaan sa’aatiitti km140 deemuu danda’a. Poolisiin kan irratti xiyyeeffate 150’n ariifachuu yeroo eegaludha. Dargaggoon ganna 20 konkolaachisuutti ture, Mudde keessa mana murtii akka dhiyaatuuf beellamni irratti qabamee jira. Dargaggoon kun kan hayyamamee ol ariifachiisuun himatamee hayyamni konkolaachisummaa sa’aa 24’f irraa fuudhamuun itti aansee konkolaachisummaa of-eeggannoo hin qabneen himatame. Taateen wal-fakkaatu ji’a Adoolessaa keessa naannoo Kibba Eedmantanitti mudatee ture.' Saajin Daarii miidiyaa Kaanaadaa CBC’tti akka himanitti, ariitii sanaan wayita konkolaataa turetti namni to’ataa ture dhabamuun isaa nama naasisa jedhani. Dabalataanis konkolaaticha yoo hordofnu ariitiinsaa dabalaa deeme, sababnisaas karaan banaa waan tureef ofiin ariitii dabalaa ture, namni sana hordofaa ture garuu hin turre jedhani. Ganna 23 poolisii tiraafiikii ta’ee hojjadhetti waan akkasii argee hin beekus jedhu Saajin. Haala amma jiruun konkolaataawwan Teslaa ofumaan kan of konkolaachisan ta’us, namni isaaniin to’achuun dirqamadha. Akka dhaabbatichaatti konkolaataan guutummaan guutuutti of-to’atu yeroo dhiyootti gabaarra waan ooluuf, yeroos shillimii keessa seenuun nidanda’ama.","len":609}
{"id":"oduu-50038556","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50038556","title":"Deevid Isstimaan: Lammiin Awustiraaliyaa waggaa 19f dogoggoraan hidhamee ture beenyaa argate","summary":"Namtichi poolisii gameessa ajjeefteetta jedhamuun dogoggoraan waggaa 19 hidhaman beenyaa doolaara miiliyoona 7 argataniiru.","text":"David Eastman bara darbe ture hidhaa dogoggoraa waggaa 19 irraa bilisa kan bahan. Lammiin Awustiraaliyaa David Eastman bara 1995tti ture ajjeechaa Colin Winchester- Koomishinarii Poolisii Federaalaan shakkamanii hidhaan umurii guutuu kan irratti murtaa'e. Haa tahu malee manni murtii bara darbe murtoon yeroosii haqa-qabeessa hin turre jechuun haqeera. Dhimmi ajjechaa Colin Winchester ammayyuu hiikkoo hin arganne. Ajjeechaan nama kanaa adeemsa seeraafi siyaasaa biyyattii raasuun qorannoon yakkaa guddaan akka taasifamu sababii tahee ture. Eastman namni ganna 74, kana dura beenyaa miiliyoona 3.8 kennamnaafin 'lakki hin fudhadhu' jedhanii turan. Manni murtii ACT Supreme Court himannaa, namni kuni bara mana hidhaatti dabarsetti maatii otoo hin dhaabiin hafeeraa, carraan hojiis isa darbeera, haadhasaafi obbolaa isaa lamaan du'aan dhabeera jedhu dhaggeefateera. Abukaatoon isaanii ''yeroo jireenya isaa guddaa dhabe'' jechuun mana murtiitti himeera. Karaa dheeraa bilisummaa Winchester mana maatiisaa magaalaa Canberratti argamutti ture adda keessa ala lama kan dhahaman. Hanga yoonaa Awustiraaliyaatti poolisiin gameessi akkanatti ajjeefame isaan qofa dha. Eastman yeroo damee tajaajila hawaasummaa irra hojjetan, poolisii gameessa kanaan dhimma yakkaa tokkoo seeraa hin qabanne jechuun ergaa doorsisaa itti erganiiru jedhamuun shakkaman. Namni kuni waggaa 19 hidhaatti yeroo dabrsan ala shan ol iyyannoo dhiyeefatanii jalaa kuffifamee ture. Bara darbe garuu lafa dhugaa baatonni 100 argamanitti Eastman kan bilisaan gaggeefaman. Beenyaa hangamii akka barbaadaniis yeroo xiqqoo booda beeksisan.","len":610}
{"id":"oduu-42363194","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42363194","title":"Poolisoonni jiddugala leenjii Somaaliyaa keessatti ajjeefaman","summary":"Haleellaan boombii nama ergama ofii du'ee ajjeesuu qabuun jiddugala leenjii poolisoota Somaaliyaa, Moqaadiishuu keessatti raawwatame yoo xiqqaate poolisoota 18 ajjeese.","text":"Al-shabaab mootummaa Somaaliyaa 'UN'n deeggaramu waraanaa jira Namoonni biroo 15 ammoo madaa'anii jiru, jedhu qondaaltonni. Namichi haleellaa kana raawwate miseensa poolisii fakkaatee gara mooraa jiddugala leenjii poolisii Jeneraal Kaahiiyee erga seenee booda kan boombicha dhukaase. Gareen hidhattoota Al-shabaab haleellaa kana akka raawwate himeera. Gareen kun irra daddeebiin magaalaa Moqadiishuu keessatti haleellaa raawwata. Namoonni haleellaan kun yoo raawwatu ijaan argan, wayita boombiin kun dhukaafamu sanatti poolisoonni agarsiisa hiriiraaf dirree mooraa sana keessa jiru irratti wal gahanii turan jedhu. \"Wayita namni uffannaa poolisii uffate kun boombii ofitti dhukaasu, poolisoonni tokko tokko hiriiranii turan, kaan ammoo reefu walitti qabamaa jiru.\" jedha Huseen Alii. Osoo silaa namtichi poolisoota walitti qabaman gidduu lixeera ta'ee lakkoofsi poolisoota du'anii kana ol ta'uu danda'a ture jedha qondaalli poolisii, Ibraahiim Mohaammad. Dubbi himaan poolisii biyyatti Meejar Mohammad Huseen, poolisoonni agarsiisa guyyaa poolisii biyyaalessaaf shaakalaa akka turan himaniiru. Onkoloolessa darbes Al-shabaab haleellaa boombii hoteelaa magaalattii tokko irratti raawwateen namoota 20 ol ajjesee ture. Haa ta'u malee haleellaa boombii konkolaataa fe'umsaa irratti baatiidhuma sana keessa raawwatame kan lubbuu lammiilee biyyattii 500 ol galaafate keessaa harka hin qabu jedhe. Loltoonni Gamtaa Afriikaa 22,000 ol mootummaan Somaaliyaa biyyattii to'annaa hidhattoota kanaa jalaa baasuuf deeggarsa gochaa jiru.","len":611}
{"id":"oduu-49604069","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49604069","title":"Dubartiin Ameerikaa daa'ima korojoo keessa dhoksitee Filippiinsiiti ba'uf yaalte himatamte","summary":"Lammii Ameerikaa kan taate dubartiin takka daa'ima reefu dhalate korojoo keessa dhoksitee biyya Filippiinsiiti ba'uuf osoo yaaltu to'atamte yakka daddabarsa dhala namaan himatamte.","text":"Jenifar Taalbot, 43, buufata xiyyaaraa idil addunyaa Ninooy Akuwinoo magaalaa Manilaatti gaafa Roobii to'annoo jala oolte. Daa'imni dhiiraa umrii guyyaa ja'a kun korojoo ishee keessatti kan argame yeroo isheen xiyyaara Ameerikaatti imalu yaabuuf yaltutti akka ta'e himameera. Aanga'oonni akk jedhanitti Jenifar daa'ima kana qondaaltoota immigireeshiniitti akka hin beeksisne himu. Dhaabbatni qorannoo biyyaalessa Filippiinsi NBI Jenifer \"daa'ima kana dhoksitee biyyaa baasuuf yaalte\" jechuun hima. Harmeefi abbaan daa'ima kanaa heera kunuunsa daa'ima jalatti himatamanii akka jiran anga'onni dubbatu. Daa'imni kunis eegumsa dhaabata taajajila hawaasummaatti kennamee jira. Aanga'onni akka himanitti Ohayoo irraa kan taate Jenifar waraqaa eeyyama balaliis ta'e dokimaantii daa'ima kamiyyuu dhiyeessuu hin dandeenye. Kamisa har'aa himannaa irratti dhiyaate beeksisuun ibsa midiyaaleef aanga'ootaan laatame irratti Jenifar Taalbot argamteetti. Yaada garuu hin kennine. Hogganaan dhaabbata NBI damee buufata xiyyaara, Manuwel Dimaano, yoo himannaa irratti dhiyaaten yakkamtu ta'uun ishee mirkanaa'e hidhaan umurii gutuu irratti murtaa'uu danda'a jechuun gaazexeessitootatti himeera. Dhimmi to'annoo jala oolu Jenifar Taalbot qondaaltota Imbaasii Ameerikaatti himamuu isaa AP'n gabaaseera. To'annoo jala ooluun booda Jenifar dokimantii daa'ima kana Ameerikaatti fudhachuuf naa eeyyamudha jettu dhiyeessiteetti jedha NBI. Ta'us dokimantiin kun harmee daa'ima kanaan akka hin mallatteeffamne NBI ni hima.","len":611}
{"id":"oduu-53369899","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53369899","title":"Lafti walakkaa kutaa biyyaa tokko saboota duriif akka deebi’u murtaa’e","summary":"Manni Murtii Waliigalaa Ameerikaa lafti kutaa biyyaa Okilaahoomaa walakkaan isaa kan Ameerikaanota Duriiti (Native Americans) jechuun murteesse.","text":"Abbootii murtii 9 keessaa 5, magaalaa Tulsaa dabalatee naannoon gara baha kutaa biyyaa kanaa lafa warra durii tahuun akka beekamu deeggaruun murteessaniiru. Dhimma kana mana murtiitti kan fide namni Jimcy McGirt jedhamu, ALA 1997'tti daa'ima gudeeduun yakkamee ture. Yakki kun iddoon itti raawwatame lafa Saba 'Muscogee yookiin Creek' jedhamuutti jechuun, falmii seenaa kaaseera. Murteen kun dabruun maal akeeka? Murteen guyyaa Kamisaa dabreefi McGirt fi Oklaahomaa gidduu ture kun, waggoota dheeraan booda dhimma seeraa saboota durii Ameerikaa Mana Murtiitti ilaalame keessaa isa guddichadha. Murtoon kun dabruunsaatiin, miseensonni saba kanaa tahaniifi naannoo amma jedhame kana keessa balleessaa godhaniif itti murtaa'e, murtee amma dura irratti dabre kana mormuu danda'u jechuudha. Lafa amma murteeffame keessatti balleessaa Ameerikaanonni durii raawwatan kan ilaaluuf aangoo kana qaban manneen murtii sadarkaa federaalaati jechuudha. Miseensonni saba kanaa lafa kana keessa jiraatanis ashuraa kutaa biyyichaa kanfaluurraas bilisa tahu jechuun Reuters gabaaseera. Lafti wallakkeessi kutaa biyyaa kanaa murteen irratti dabre kanarra namoonni miiliyoona 1.8 tahan kan irra jiraatan yoo tahu, kanneen keessaa %15 kan tahan Ameerikaanota duriiti (Native Americans)ti. Dursitoonni saboota biroo maal jedhan? Ibsa waloo baasaniin Saboonni Shanan Oklaahomaa - 'Cherokee, Chickasaw, Choctaw fi Seminole and Muscogee Nation' jedhaman, murtee kana haala gaariin simatan. Bulchiisa waloo lafaarrattis angawoota federaalaa fi naannoo waliin tahuunis hojjechuuf waadaa seenan.","len":613}
{"id":"oduu-52119757","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52119757","title":"Koronaavaayiras: Sawudiin Musliimonni imala Hajjiif galmaa'uu akka tursiisaniif gaafattee","summary":"Sawud Arabiyaan Musliimoonni imala kabaja Hajji irratti hirmaachuuf karoora qaban sababa koronaavaayirasiitiin walqabatee galmaa'urraa akka of qusataniif dhaamte.","text":"Ministirri Hajjii Mohaammad Baanteen akka jedhaniitti, mootiin waa'ee nageenya imaltoota amantichaatiif waan yaadda'aniif 'osoo kontaraata omaa hin taasisiin akka turaniif' waamicha dabarsaniiru jedhan. Baatii Adoolessaafi Agayyaatti sirna amantaa irratti Makkaafi Madiinaatti hirmaachuuf namoonni miliyoona lama ta'an akka garas imalan ni eegama ture. Muslimni imaluu danda'u kamiyyuu bara jireenyaa isaatti yeroo tokko Hajjii irratti akka hirmaatuuf eegama. Imalli amantaa inni xiqqaan Umraa ammoo sababii weerera koronaavaayirasii ittisuutiif jecha dhorkameera. Namoonni akka Makkaafi Madiinaa, akkasumas magaalaa guddoo biyyattii Riyaad hin galleef dhorkameera. Hanga ammaattis biyyattii keessatti namoonni 1,563 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, 10 du'aniiru. \"Sawud Arabiyaan imaltoota gutummaan tajaajiluuf qopha'odha,'' jechuun ture Mr Baanteen TV irratti kan dubbatan. ''Haata'u malee, haala amma jiruun, osoo waaqni balaa addunyaa kanarra akka nu baraaruuf gaafataa jiruutti, Biyyattiin Muslimootaafi lammiilee balaa kanarra eeguu barbaaddi.'' ''Kanaafuu, obbooloota Muslima keenyaa biyyoota hunda keessatti argaman haala ifa hin taane kana keessatti osoo imalaaf sochii omaa hin taasifsiin akka turaniif gaafannaa.'' Muslimtoonni addunyaa mara irraa waggaa waggaa HaajjiidhaafMakkaa, saawudi Arabiyaatti imalu Itti dabaluunis Ministeerri Hajjiifi Fayyaa wayita ammaa kanatti hoteelota namoota Umraaf keessa turame qorataa jiru. Kana malees, namoonni Umraaf vizaa bitatan garuu itti hin fayyadamaneef maallaqni ni deebii'aaf jedhaniiru Ministirri kun.","len":613}
{"id":"oduu-54998578","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54998578","title":"Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Lola Tigraay irratti Ertiraan yaada kennite","summary":"Ertiraan paartii Naannoo Kaaba Itoophiyaa, Naannoo Tigraay bulchu Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABBUT ykn TPLF) ''yaadaafi gocha hamminaa'' raawwate jechuun himatte.","text":"Ertiraan misaa'eloonni lama torban darbe Tigraayirraa Magaalaa guddoo biyyattii Asmaraatti darbame boodadha biyyattiin kan yaada kennite. Mootummaan federaalaa fi humnoonni TPLF'tti hidhata qaban erga lola waraanaa eegalanii torban lama darbeera. Ministeerri Odeeffannoo Ertiraa Yamaana G\/Masqal yaadni Tiwiitar irratti kennan yaada jalqabaa gama Ertiraan erga Itoophiyaan oppireshinii naannoo Tigraayitti eegalu ishee beeksiste kennamedha. Obbo Yamaanan dubbii ifa hin taanen paartiin TPLF ''gocha eegamu garuu hin barbaachifne'' raawwate jedhan. Haa ta'u malee, kallattiin misaa'elli TPLF'n Asmaraatti darbatame yookiin oppireeshinii mootummaan federaalaa gaggeessaa jirurratti dubbatu hin ibsine. Haleellaan TPLF Asmaraatti raawwatte Ameerikaan balaaleeffatteetti. 'TPLF wal dhabdee qondaalota Itoophiyaa waliin qabu gara biyyoota ollaatti ceesisuun naannicha nagaa dhowwachuuf yaaluun guddoo nu yaaddesseera' jedha ibsi Ministeerri Dhimma Alaa Ameerikaa marsariitii isaa irratti baase. Qondaaltonni Tigraay Ertiraan lola Tigraay keessa qooda qabdi jechuun himatu. Haa ta'u malee, gama Itoophiyaanis ta'e Ertiraan odeeffannoon kuni hin mirkanoofne. Biyyoonni lamaanuu himannaa TPLF balaaleeffataniiru. Guyyaa kaleessaa qondaaltonni Ertiraafi Masrii Kaayirootti wal arguun dhimma yeroo Itoophiyaarratti mari'ataniiru. Sudaanittimmoo humnoonni biyyattiifi Masrii Kaaba Sudaan buufata waraanaa Meeroyeetti leenjii waraanaa hanga Sadaasa 26 turu gaggeessaa jiru. Leenjiin kuni waggoota dheeraa booda yeroo jalqabaaf taasifame.","len":613}
{"id":"oduu-55155484","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55155484","title":"Gareen Bokoo Haraam qonnaan bultoota 78 ajjeesuu amane","summary":"Garee hidhattoota islaamaa jechuun kan of waamu Bokoo Haraam ajjeechaa qonnaan bultoota 78 irratti raawwateef itti gaafatamummaa fudhateera.","text":"Qonnaan bultoonni kunneen Sambata darbe ture Kaaba Baha Naayijeeriyaa naannawa Zabarmari jedhamutti bakka tokkotti kan ajjeefaman. Hidhattoonni doqdoqqeedhaan imalan ooyiruu qonnaa bakka qonnaan bultoonni ruuzii oomishan hojiirra jiranitti haleellaa tasaa raawwachuun nama fixan. Guyyaa sana yoo xiqqaate reeffi namoota 43 argamuun awwaalameera. Hoogganaa garee Bokoo Haraam kan ta'e Abuubakar Shekau fuulasaa haguuggatee, hidhattoonni isaa haleellaa kana raawwachuu wayita dubbatuu fi dhaadatu viidiyoon mul'ateera. Kun kan ta'e wayita biyyattiin sababa ajjeechaa raawwatee gadda guddaa keessa galtee jirtuttiidha. Ajjeechaan akka hin taanetti qonnaan bultoota irratti raawwate kun ji'oota dhiyoo as keessatti isa hammaataadha. Miseensonni paarlaamaa kaleessa wayita walga'anitti Pirezidaanti Muhaammaduu Buhaarii waa'ee haala nageenyaa biyyattiirratti ibsa akka kennan cimsanii gaafatan. Senaataroonnis qondaaltonni tikaa fi nageenyaa hojiisaanii akka dhaaban gaafataniiru. Gaaffiin akkanaa wayita senaataroota irraa ka'u kun yeroo sadaffaafi. Kanaan duras pirezidantiin dureewwan humna waraanaa akka hojiirraa kaasu gaafataa turan. Miseensonni paarlaamaa, komii malaammaltummaa fi iccitiin ba'aa jiraachuu ilaalchisuun damee nageenyaa irratti ka'aa jiru irratti caasaan humna waraanaa biyyattii akka sakatta'amus pirezidaanticha gaafataniiru. Namoonni naannoo 10,000 ta'an leenjii waraanaa fudhatanii, hidhatanii, naannoo haleellaan itti heddummaaturratti ramadamuun humnootii nageenyaa akka tumsanis gaafataniiru.","len":614}
{"id":"oduu-48702152","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48702152","title":"Jamaal Kaashogjii: 'Ilmi mootii Saawuudii qoratamuu qabaata'","summary":"Ragaaleen ajjeechaa Jamaal Kaashogjii ilma mootii Saawudii Mohaammad Bin Saalmaan wajjin wal qabachaa waan jiruuf qoratamu qabaatu jettiin ogeettiin Mootummoota Gamtoomanii tokko.","text":"Barreessitu addaa dhaabbaticha kan taate Agnes Callamard ragaaleen argatan akka mul'isanitti, qoranniichis ballinaan qaama idil addunyaa bilisaa fi kan loogi maleessa ta'een akka gaggeefamu gaafataa jetti. Ergamtoonni Saawudii, gaazexessicha dallaa Embaasii Sawudii kan Istaanbulitti argamu keessatti ajjeessan. Anga'oonni Saawudiis ajaja ilma mootichaa, Mohaammad Bin Salmaaniin, ajjeechichi akka hin raawwanne himaa turaniiru. Mootiin galoo galaanaa kunis ajjeechaa Kaashogjiin wal qabatee namoota adda hin baafamiin 11 himannaa kan irratti banee yoo ta'u shanan isaanii irratti murtee du'aa gaafataa jira. Haa ta'u malee, Ms Callamard akka jettuutti, adeemsi himannichaa kan sadarkaa idil addunyaa hin guunnee waan ta'eef akka adda cituuf waamicha dhiyeesite jirti. Ministirri Dhimmoota haajaa alaa Saawud Araabiyaa, Adel al- Jubeir gabaasicha kuffiisuun ergaa tiwiitaraatiin 'kun omaa fi waan haaraa kan hinqabanneedha' fi himannaa ka'umsa qabatamaa fi bu'ura hinqabneedha jedheera. ''Dhimma Kaashogjii ilaaluuf gahumsa kan qabuu fi bilisummaa guutuun hojjachu kan danda'u mana murtii Saawudii qofaadha,'' jedhaniiru. Jamaal Kaashogjii attamiin ajjeefamee? Gaazexessaan umuriin 59 fi gaazexaa 'Washington Post' Ameerikaatti bu'urraaffateef barreessa ture mootii Mohaammad qeequun beekama ture. Innis Onkololeessa 2 darbe imbaasi Saawudii Tarkii dhaquun hirriyaasaatiin gaa'ila dhaabbachuuf waraqaa argachuuf ture. Ms Callaamaard ibsa isheetiin 'Kaashogjiin gara jabeenyaan Embaasicha keessatti ajjeefamee' jechuun ibsiitee jirti.","len":615}
{"id":"oduu-54836505","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54836505","title":"'Whatsapp' hojimaata iccitii fayyadamtoota isaa eega jedhe hojiirra oolchuufi","summary":"Miidiyaan hawaasummaa maamiloota heddu qabaachuun beekamu WhatsApp, qaamoleen ergaa waliif barreessan yoo ergaan sun akka turu hin feene filannoo 'guyyaa torba booda akka badu' jedhurra kaa'uu danda'u jedha.","text":"Filannoon 'ergaa balleessuu' jedhu ergaa barreeffame gam-lachuutiiniyyuu haquuf ni gargaara. Appilikeeshiniin qabeenya Feesbuukii ta'e, WhatsApp, addunyaarratti maamiloota biliyoona lama qaba. Akka WhatsApp jedhetti, haala kanaan hojimaatasaa qindeessuun (setting), iccitii haasaa namoota lamaan gidduutti taasifamuu eeguuf faayidaa qaba. Garuummoo namni ergaa fudhatu sun, ergaa sana suuraa kaasee ykn ammoo kallattummaan gara biraatti dabarsuu yookiin ofiif ol-kaawwachuu akka danda'us himeera WhatsApp. Fayyadamtoonni WhatsApp filannoo kana xumura ji'a kanaa(Sadaasa) irraa eegaluun dhimma itti ba'uu eegalu. Yeroo baay'ee namoonni ergaa waliif barreessanii yeroo muraasa booda waan barreessan yaadachuun dhiphatu kan jedhu WhatsApp, amma garuu ergaan yoo baay'ate guyyaa torba qofa turee isa booda balleessuun waan danda'amuuf kun bilisummaa sammuu namaaf kenna jedheera. Eebla bara 2019 keessa hoogganaan Feesbuukii Maark Zuckerberg, miidiyaalee hawaasummaa hedduu akkaataa icciitii namootaa eeganiin mijeessuuf waadaa seenanii turan. Filannoowwan ittiin iccitii eeguuf yaadaman keessaa tokko, ergaan tokko akka yeroo muraasaaf turee isa booda balleeffamuu danda'u gochuudha. Kubbaaniyyaan kun miidiyaalee hawaasummaa isaa, WhatsApp, Instgram fi Feesbuukii walitti qindeessuun, ergaa tokkorratti ergamu kaan akka beekuu fi akka dubbisu gochuun walitti makee tokko gochuuf yaada qaba. Morkataa Feesbuukii kan ta'e Snapchat durumaanuu qajeeltoo ergaa balleessuu jedhurratti kan hundaa'e ture, Feesbuukiin garuu kana hin qabu ture.","len":615}
{"id":"oduu-54531669","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54531669","title":"Haleellaan Dagam, Shawaa Kaabaatti konkolaachistootarratti raawwatame maali?","summary":"Godina Shawaa Kaabaa aanaa Dagamitti haleellaa namoonni eenyummaan isaanii hin beekamne raawwataniin konkolaachisaan tokko yoo ajjeefamu, namoonni sadii biroo madaa’an.","text":"Waan kun kan mudate Wiixata galgala aanaa Dagam bakka addaa Alii Dooroo jedhamutti ta'uu himan Itti-gaafatamaan Bulchiinsaafi Nageenyaa godinichaa Obbo Axinaafuu Baqqalaa. Akka aanga'aan kun jedhanitti qaamni haleellaa kana raawwate ammatti hin beekamne. Taateen akkasii naannichatti yoo mudatu yeroo duraatiif kan jedhan Obbo Axinaafuu, eenyummaan namoota haleellaa kana raawwatanii qorannoon adda baha jedhan. ‘’Rasaasaafi uleedhaan namni rukutameera,\" kan jedhan aanga'aan kun saamicha ta'uu akka hin oolle tilmaamna jedhan. Amma yoonaatti garuu namni shakkamee to’atame akka hin jirree himan. Obbo Axinaafuun dhimmicha qulquleessinee hawaasaaf ibsina jedhaniiru. Kanaafis ammoo koree hundeessuu himu. Qaamni kana raawwate shiftaa ykn qaama biraas ta’uu danda’a, qulqulleessinee adda baafana jedhan. Tarkaanfiin konkolaataafi konkolaachisaarratti fudhatame akka ilaalletti saamicha gaggeessuuf fakkata jechuun haala ture ibsan. Haleellaa qaqqabe kanan konkolaatonni fe’isaa lama rukamani kufu dubbatu. Qaamni naannichatti shakkiitan jiraa jedhamanii kan gaafatamaniif Obbo Axinaafuun deebii yeroo kennan, \"qaamni shakkamu hin jiru shiftaa yoo ta'e malee,’’ jedhan. Shiftaa yoo ta'es eessaa dhufe? eenyummaan isaa hoo? kan jedhu ni qoratama jedhu. Namoonni miidhaman qaamolee nageenyaatiin battaluma sanatti bararamuu himanii, qaama yakka kana raawwatees seeratti akka dhiyeessanillee himaniiru. Namoota haleellaan irra gahee ture keessaa sadii hospitaala waliigala Kuyyuutti yaalamaa turuufi yeroo ammaas yaalamanii bahuu hospitaalicharraa odeeffanneera.","len":615}
{"id":"oduu-42363190","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42363190","title":"Dubartiin Naayijeeriyaa daa'imman lakkuu deessee gurguruuf yaalte qabamte","summary":"Dubartiin Naayijeeriyaa daa'imman dubaraa lakkuu deesse kan umuriin isaanii reefu baatii tokkoo gurguruuf osoo jettuu poolisiin qabamte.","text":"Poolisiin Naayijeeriyaa dubartoota daa'imman isaanii gurguran hedduu qabeera. Himatni daa'imman daddabarsuu kan irratti baname yoo ta'u, himatni biraas akka ishee eeggatu poolisiin eeree jira. Dubartiin kun kan to'annaa jala oolte wayita daa'imman dubaraa lakkuu doolaara 980'tti gurguruuf walii galaa jirtuu, namni isheen itti gurguruuf jette eeruu poolisiif kenneeni. Dhimmi daa'imman guddisa seeraan alaafi daddabarsa daa'immaniif gurguruu Naayijeeriyaa keessatti yeroo dheeraaf rakkoo ture. Dubartiin ganna 30 kun, wayita mana murtii magaalaa kaaba biyyattii Katsiinaa jedhamtutti dhiyaatte iyyannoon isheen dhiyeessite jiraachuu baatus, wayita qoratamaa turte \"rakkoon diinagdee\" kanaaf akka ishee saaxile himteetti jechuun gaazexaan biyyattii Gaardiyaan jedhamu gabaaseera. Naayijeeriyaan biyya boba'aa omishuun gara alaatti ergitu haa taatuyyuu malee, lammiileen miliyoona 170 ammayyuu hiyyummaa keessa jiraatu. Ejensiin Biyyaalessaa Ittisa Daddabarsa daa'immanii biyyattii akka jedhutti qorannoon bara 2011 qoratan daa'imni tokko hanga doolaara 6400'tti gurguramti. Bara 2013, shamarran ulfaa 17 fi daa'imman 11 wayita poolisiin mana \"warshaa daa'immanii\" weeraretti baraaramanii turan. Salphina \"warshaa daa'immanii\" kana wagga lama boodas dubartiin tokko daa'ima ishee doolaara 90'tti gurguruuf osoo jettuu qabamtee turte. Gochi daa'imman gurguruun hawaasa hedduu kan dheekkamsiiseefi mootummaan Naayijeeriyaas yakka kana hambisuuf waadaa galus hanga yoonatti ittuma fufee jira.","len":616}
{"id":"oduu-49120338","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49120338","title":"Keeniyaatti harroonni 'guutumaatti baduutti dhiyaachuun' yaaddoo uume","summary":"Keeniyaatti harroonni 'guutumaatti baduutti dhiyaachuun' yaaddoo uumaa akka jiru gabaafame.","text":"Baayyinni harrootaa Keeniyaa keessa jiran akka malee saffisaan hir'achaa dhufuu gabaasni gabaasni dhimma kana irratti fuulleeffate garee mirgoota beeyaladaan dhiyaate akeekeera. Dhaabbanni Africa Network for Animal Welfare (ANAW) jedhamu wiirtuu isaa Keeniyaa godhate akka agarsiisetti harroonni gara malee lakkoofsi isaanii xiqqaachaa waan dhufeef 'ciraan' isaanii lafarraa baduuf jiru sodaa jedhu uumeera. Gabaasni kun akka dhiyeessaa jirutti manneen daldalaa foon harree qalanii qopheessan afur ta'an bara 2016 keessa Keeniyaatti banamanii booda, \"lakkoofsi harrootaa baayyisee guddaa ta'e guyyaa guyyaan qalamaa jiru.\" Gabaasichi akka tilmaametti guyyaa guyyaan harroonni 410 ta'an qalamaa jiru. Dhaabbanni ANAW jedhamu kun akka jedhutti fedhiin gogaa harrootaa Chaayinaarraa dhufaa jira. Gabaasni dhaabbanni kun amma dhiyeessa yaaddoo kanaan dura bara 2017 keessa dhiyaatee ture cimseera. Yeroo sanatti BBC'n akka gabaasetti namoonni harroonni isaanii jalaa hatamanii gabaa keessatti fedhii dabalaa dhufe geesisuuf dhiyaatu ture. Haata'u malee, hoji gaggeessaan mana qalii tokko akkas jedha: \"Nuti Chaayinootatti ni gammdna sababiin isaas duraan harreerraa wanti argamaa ture hin jiru duraan. Amma agruu namoonni hedduun harrootarraa bu'aa hedduu argaachaa jiru.\" ANAW akka jedhutti \"hawaasni jiruu isaaniif harrootarratti hundaa'an...rakkoon waan isaan mudatuuf jiruuf abdii kutaa jiru. Gabaasichi akka agarsiisetti baayyinni harroota Keeniyaa keessa jiranii 900,000 hanag miliyoona 1.8 tti tilmaamamu.","len":616}
{"id":"oduu-50205621","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50205621","title":"Katie Hill: Dubartiin miseensa kongirasii US himannaa irratti dhiyaateen aangoo gadhiifte","summary":"Miseensi mana maree US Katie Hill Gargaraa Capitol Hill waliin walitti dhufeenya qabdii jechuun himatamnaan miseensummaa Kongirasi ishee irraa gadhiisuu beeksiifte jirti.","text":"Katie Hill aangoo irraa bu'uu ishee kan beeksiste himannaa gargaaraa abbaa warraa ishee cinaatti nama biraa waliinis qunnamtii qabdi jedhamuun. Demookiraatin Kaalifoorniyaa kun himannaa irratti baname haaltee jirti, aangoo irraas 'gadda guddaanin' bu'a jettee jirti ''Gadhiisuun koo namoota sagalee naa kennaniif, hawaasaafi biyyaaf gaarii dha jechuun Tiwiitarii ishee irratti barreessitee jirt. Koreen Naamusaa bakka bu'oota uummataa erga dhimma ishee qorachuu jalqabeeti aangoo irraa bu'uu kan beeksiste. Koreen kun qorannoo kan jalqabe barreefama marsariitiin RedState jedhamu akka isheen gargaaraa abbaa warraa ishee waliin hariiroo akka qabdu erga gabaaseeti. Barreefamichi hariiroo jaalalaa abbaa warraa isheefi nama biraa dabalataa waliin akka qabduu fi suuraawwan qullaashee agarsiisu kaates maxxanseera. Suuraawwan qullaa ishee agarsiisan sanas poolisiin akka qoaratu gaafattee jirti. Himamnnaa gargaaraa ishee waliin qabdi jedhames haaluun sun taanaan seera manichaa cabsuu dha jettee jirti. Bara 2018tti duula na filadhaa irratti kan nama waliin hojjettu hariiroo jaalalaa akka qabduufi sirrii akka hin taanes deeggartoota isheef xalayaa barreessitee jirti. Garuu hariiroon sun otoo waajjira hin qabatiin dura waan tahe dha jetteettis. Katie Hill Kibba Kaalifoorniyaa naannoo 25ffaa bakka bu'uun bara 2018tti ture kan filatamte. Koree dhimma maallaqa Donaald Tiraamp qoratu illee ittaantuu dura teessuu tahuun tajaajiltee jirti. Sana dura immoo hoggantuu dhaabbata miti mootummaa namoota mana hin qabne gargaaru tahuun tajaajiltee jirti.","len":618}
{"id":"oduu-51993497","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51993497","title":"Biyyi addunyaa gammachuun tokkooffaarratti argamtu kami?","summary":"Akka Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) gabaasa sadarkaa gammachuu biyyoota addunyaa baasetti Sudaan Kibbaa, Zimbaabuwee, Ruwaandaafi Rippabilika Afrikaa Giddu-galeessa (CAR) biyyoota akka addunyaatti gammadoo hin taanedha.","text":"Tarreeffama sadarkaa gammachuu biyyoota addunyaa kanaa 153 keessatti dhuma irra kan jirtu Afgaanistaan yoo taatu, kanneen gammachuu qabaachuu dhabuudhaan sadarkaa duraarra jiran biyyoota Afrikaadha. Akka sadarkaa gammachuu qabaachuu biyyoota addunyaa kanaatti biyyi akka addunyaatti hundaa ol gammachuu qabdu Finlaandidha. Biyyi Finlaand biyya akka addunyaatti gammachuu qabaachuun waggaa sadaffaatiif tokkooffaa qabattee jirtudha. Biyyoonni Awurooppaa kaabaa ykn Noordiik jedhaman biyyoota addunyaa irratti gammadoo ta'aniin sadarkaa tokkoo hanga shanii qabataniiru. Barreessitoonni sadarkaa bahee kanaa akka jedhanitti bakkeewwan baayyee gammadoo ta'an biyyoota namoonni miira abbummaan itti dhaga'amuufi lammilee isaaniifi dhaabbileen isaanii amanatanidha. Qorattoonni sadarkaa kana qoratan namoota guutummaa addunyaarra jiran gaafachuun sadarkaa gammachuu isaan qabanii madaalaniiru. Kana birattis, sadarkaa galii biyyaalessaafi sadarkaa malaammaltummaan biyyootaa irra jiranis ilaalcha keessa galchaniiru. Gabaasni sadarkaa gammachuu biyyootaa kan qophaa'e osoo weerari koronaavaayirasiin hin jalqabin duradha. Biyyoota gammachuun sadarkaa duraarra jiran shan: •1) Finlaand •2 Denmaark •3) Siwiizerlaand •4) Ayislaand •5) Noorway Biyyoota gammachuun sadarkaa duraarra jiran shan: •149) Rippabilika Afrikaa Giddu-galeessa (CAR) •150) Riwaandaa •151) Zimbaabuwee •152) Sudaan Kibbaa •153) Afgaanistaan Itoophiyaan sadarkaa gammachuu UN baase kanaan biyyoota 153 keessaa 136ffaa irratti argamti.","len":618}
{"id":"oduu-48291637","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48291637","title":"Paayileetonni 'Boeing' irraa sodaa nageenyaa qabaachuu xiyyaarrii Itoophiyaa kufuu dura beeksisan","summary":"Ji'a jaha dura Sadaasaa keessa balaliistotni daandilee xiyyaaraa Ameerikaa marii 'Boeing' waliin taasisanii turan irrattii xiyyaarota 737 Max irraa sodaa akka qaban ibsuu isaanii miidiyaaleen Ameerikaa gabaasaa jiru.","text":"Sagaleen harka CBS fi the New York Times galeera jedhame akka himutti balaa daandii Xiyyaaraa Indooneezhiyaarra gaheen booda balaliistootni Ameerikaa kaampaanichi tarkaanfii si'ataa akka fudhatu gaafatanii turan. 'Boeing' waamicha dhiyaachaa tureef gurra osoo hin kenniin turus sooftweerii isaa irratti foyya'iinsa akka godhu waadaa galee ture. Kun ta'ee ji'a afur booda wayita daandii xiyyaaraa Itoophiyaarra balaan mudate lubbuu namoota 157 galaafatu dubbiin kun hin kaane. Amma yaaddoo gosa xiyyaarota kanaarra jirurraa kan ka'e hundi isaaniituu balali'uurraa dhorkamaniiru. Walgahii san keessatti sagaleen dhoksaan waraaabame akka jedhutti pireezidantii itti aanaan Booyiing Maayik Senneet ''rakkoo takkittii kanaa hojimaata xiyyaarichaati jedhee namni dubbii guduunfe hin jiru'' yoo jedhan dhagaahamaniiru Dabaluunis ''wanti hamaan uumamuu danda'u balaa sukkaneessaa akka kanaati, wanti kanarra hamaan ammoo balaa kan biroodha'' jechuunis dubbatanii turan. Paayilatootni kunniin hanga Xiyyaarri Indooneezhiyaa kufee caccabutti xiyyaarota 737 Max irra sirni to'annoo balalii MCAS jedhamu jiraachuu osoo hin dubbatamiin hafuu isaas qeeqanii turan. Hoogganaa Waldaa nageenya paayileetotaa ta'an Maayik Maayikiil Paayileetootni sirni akkanaa gosa xiyyaaraa kanarra jiraachuusaayyuu hin beekan ture, Namni kaaniis hin beeku'' jedhan. Jalqaba ji'a kanaarratti 'Boeing' xiyyaaraa 737 wajjiin walqabatee rakkoon jirachuu isaa waggaa tokko dura osoo beekuu tarkaanfii wayiituu fudhachuu dhabuusaa amaneera.","len":618}
{"id":"oduu-46744182","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46744182","title":"Jeekob Zuumaa: Pirezidaantiin Afrikaa Kibbaa duraa albamii sirbaa gadhiisuufi","summary":"Pireziidaantiin Afrikaa Kibbaa duraa Jeekob Zuumaa erga waligaltee albamii sirbaa hin eegamne mallatteesse, rakkoo falmii siyaasaa haaraa keessa galeera.","text":"Sirbi Jeekob Zuumaa inni beekaman kan mormii appaartaayid 'Umshini Wami' jedhamu hiikisaa \"Qawweee Maashiiniikoo Naafida\" ta'edha. Bulchiinsi 'eThekwini' sirboota mormii isaa maallaqaan tumsuuf waliigaleera. Kunis hambaa aadaa tursuuf ni gargaara jechuun aangaa'onni dubbataniiru. Paartiin mormituu Afriikaa Kibbaa 'Democratic Alliance' (DA) garuu, kun qabeenyaa uummataa balleessuudha jechuun qeeqera. Hogganaan paartii DA naannicha 'Zwakele Mncwango', qarshiin mootummaa naannichaa dargaggoota karaa muuziqaan hojii barbaadachuutti jiraan gargaaru irra ooluu qaba jechuun mormaniiru. Naannoo KwaZulu-Natal keessatti kan argamuu bulchiinsi 'eThekwini' bakka jireenya Obbo Zuumaafi lafa deeggartoonni isaa hedduun itti argamanidha. Hogganaan Paarkii fi Aadaa eThekwini, Thembinkosi Ngcobo kuusama sirboota mormiifi warraaqsaa durii argachuu erga dhabanii booda Obbo Zuumaa waliin walii galtee uumuuf akka dameen isaani yaada dhiyeesse ibsaniiru. Obbo Zuumaa sirboota kana yeroo baayyee ni sirba ture. \"Aadaafi harmaa beeksisuu irratti waliigallaa. Rakkoon keenya utuu artiistoonni hedduu gargaarsa barbaadanii, piresdaantii duraa industirii muziqaa keessatti carraa isaa yaaluu barbaadu irraatti qarshiin yeroo baduudha,\" jechuun midiyaa biyyiitti eNCA waliin dubbateera. Jeekob Zuumaa Guurandhala 2018 paartiisaa 'African National Congress'n (ANC) kan aangoorra buufame. Daldala meeshalee waraanaa bara 1990n walqabatee himaannaan malaammaltummaa hedduu itti dhiyaateera. Inni garuu yakkaa hin goone jechuun haaleera.","len":619}
{"id":"oduu-54806011","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54806011","title":"Filannoo US 2020: Tiraamp sobaan sagaleen hatamee jedhuulleen bu'aan filannoo kallattiin darbaa jira","summary":"Bu'aan filannoo pirezidaantii Ameerikaa ifa ta'uuf qarqara irra kan gahee yoo ta'u, Tiraampi fi dorgomaansaa Baayidan kokkee wal qabataniiru.","text":"Tiraamp Riippablikaanootni mo'achu akka qaban himuun ta'u baannaan dhimmicha Mana Murtii Olaanaatti akka geessan akeekkachiisan. Isaan dura ammoo Mr Baayidan kan garee warra Dimokraatotaa irraa ta'an, sarara injifannoorratti akka argaman himaniiru. Haa ta'u malee sagaleen miliyoonotaan lakkaa'amu sichi waan lakkaa'amee hin xumuramneefu sadarkaa kanatti eenyumtuu injifadheera jechuu hin danda'u. Kana malees waliin dhahamusaatiif ragaan homtu hin jiru. Namoonni miliyoona 100 ol ta'an guyyaa filannoo Kibxata darbeetiin dura sagaleesaanii kan kennan yoo ta'u, kunis seenaa filannoo US keessatti sagalee isa olaanaadha jedhameera. Haa ta'u malee bu'aan filannichaa tarii guyyoota muraasaaf osoo hin baramiin turuu danda'a. Bu'aawwan filannoo pirezidaantummaa hanga aammaa maal fakkaataa? Pirezidaantichi isteetii filooridaatti kan injifatan yoo ta'u kunis deebii'anii filatamuuf carraasaanii akka ol kaasu himama. Garuu ammoo Mr Baayidan Arizonaa isteetii wal falmisiisaa kan biraa ta'ee harka Tiraampii baasuu danda'u. Maddiwwan oduu 'Fox News' fi APn Baayidan isteetii kana keessatti akka mo'atan tilmaamaniiru. Dhugaatti Mr Tiraampi isteetii sana keessatti mo'atamnaan ammoo Rippablikaanoonni balaarra akka jiran mul'isa. Iseetiiwwan murteessoo kan akka JoorWaa'ee filannoo Ameerikaa ganama maal dhageenyaa laata? jiyaa, Pensiilivaaniyaa, Wiskonsiyaa, Michigaan, fi Norzi Kaarolinaa jara lamaaniifu eddoowwan furtuudha. Haa ta'u malee Mr Tiraampi isteetii gara biraa kan akka Teksaas keessatti akka mo'achu danda'u BBCn tilamaameera.","len":622}
{"id":"oduu-50555330","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50555330","title":"Fayyaa: Hakiimonni Hindii qaama dhukkubsataa keessaa kalee kg 7.4 baasan","summary":"Hakiimonni Hindii kalee kiloogiraama 7.4 ulfaatu qaama dhukkubsataa keessaa baasan - kalee hanga daa'ima reefu dhalatuu gahu jechuu dha.","text":"Kaleen hanga kanaa gahu qaama dhukkubsataa keessaa yoo bahu Hindiitti kuni isa jalqabaati- silaa kaleen namaa yeroo baaayyee giraama 120-150 ulfaata. Dhukkubsatichi dhibee Autosomal Dominant Polycystic jedhamuun rakkachaa turee haalli kunimmoo kaleensaa waan akka qalqalloo xiqqoo akka biqilchu isa taasiseera. Hakiimni wal'aansa kana irratti hirmaate ''namoonni dhukkuba kanaan qabaman yeroo baayyee kalee guddaa ni qabaatu,'' jedheera. Gama biraan Dr Sachin Kathuria, hospitaala Gaangaa Raam, Delhii irraa immoo kaleen namaa yoo dhiige yookiin infeekshiniin yoo qabate malee qaama keessaa hin baafamu jedhaniiru. ''Dhukkubsataan kuni infeekshinii cimaa taheefi qoricha hin fudhannetu isa qabatee ture, kaleen isaa guddaa tahuun immoo hargansuu isa dhorkee gatii tureef, keessaa baasuun alatti filannoo hin qabnu ture,'' jedhan. Dr Kathurianis hakiimonni kalee guddaa baasuu akka danda'an yaadaniiru garuu hanga kanaa ga'uun isaa garuu ammyyuu isaan dinqaa jira. ''Kaleen isaa inni kaan immo kanarra guddata'' jechuun BBCtti himan. Kaleen guddaan Guinness World Records irratti galmeefamee jiru kg4.5 ulfata. Haa tahu malee kaleen kg9 ulfaatu Ameerikaattiifi kg8.7 kan ulfaatu immoo Neezarlaanditti argamaniiru. Dr Kathuria, waan kana hakiimonni Guinness World Recordstti gabaasuuf yaadaniiru garuu hin murteessine jedhaniiru. Akka masariitii NHS dhukkubni kalee kan dhalootaan kan daddarbu yoo tahu, namoota umuriin isaanii 30-60 dhukkubichaa qabamuuf carraa guddaa qaba. Dhukkubni kuni sadarkaa dhumaarra yoo gahu kaleen ciraadhumasaa hojii akka dhaabu taasisa.","len":622}
{"id":"oduu-44286394","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44286394","title":"Tamboo dhaabuuf utuma hojjetamaa jiruu waggaa tokkotti kitillan lammiilee Faransaayi tamboo aarsuu dhaabaniiru","summary":"Qorannoon akka mul'isutti Faransaayi keessatti lakkoobsi namoota guyyuu tamboo aarsanii haalaan hir'ateera. Bara 2016 irraa hanga 2017tti namoonni miiliyoona 1 ta'an tamboo xuuxuu dhaabaniiru.","text":"Wallee beekamaan Fireenchi Serge Gainsbourg osoo tamboo xuuxuu haadha warraa isaa Jane Birkin waliin suura ka'an Dhaabbanni qorannoo kana geggeesse ,Biiroon Qorannoo Fayyaa Hawaasaa Faransaayi ,kun waggoota kurnan darban keessatti ta'ee hin beeku jedha. Lakkoofsi namoota tamboo xuuxanii kan haalaan hir'ate baayyinaan namoota umurii dargaggummaa keessatti argamanii fi galii gadi aanaa argatan birattidha jedha qorannochi. Hir'achuu namoota tamboo xuuxaniif sababni biyyattii keessatti hojiin farra tamboo eegalamuusaati jedha qorannoon kun dabalee. Akkaataa bu'aan qorannoo kanaa ibsuun bara 2017 keessa namoonni umurii 18 hanga 75 gidduu jiran harki 26.9 guyyuu tamboo aarsu turan, bara kana dura ammoo harka 29.4 turan kan guyyuu tamboo aarsan. Kana jechuun lakkoobsi namoota tamboo xuuxanii waggaa tokko keessatti miiliyoona 13.2 irraa gara miiliyoona 12.2tti hir'ateera jechuudha. Dubartii tamboo xuuxxu Akka Addunyaatti maaltu jira? Qarannoon bara darboo sadarkaa tamboo xuuxuun irra jirurratti hojjetame akka mul'isutti imaammati to'annoo tamboo yeroo gara yerootti ba'us, lakkoobsi ummataa akkuma dabalaa deemuun warreen tamboo xuuxanis heddummaachaa deemu. Addunyaarratti namoota 10 keessaa tokko balaa tamboo xuuxuutiin kan du'an yoo ta'u walakkaan lakkoofsa kanaa biyyoota akka Chaayinaa, Indiyaa, Ameerkaa fi Raashiyaa keessaati. Biyyaa biyyaatti yoo ilaalamu tamboo xuuxuun biyyoota guddatan irraa gara biyyoota guddataa jiraniitti heddummaataa jiraachuutu qorannoodhaan ifoome.","len":622}
{"id":"oduu-51838088","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51838088","title":"Ministirri Keeniyaa hariiroo Keeniyaa fi Somaaliyaa irratti MM Abiy mariisisan","summary":"Ministirri Tikaa Keeniyaa muddama naannawa daangaa Keeniyaafi Somaaliyaa ilaalchisee MM Abiy waliin mari'achuu himan.","text":"Itoophiyaan Keeniyaafi Somaaliyaa waliin kan wal daangessitu yoo ta'u, ergama dhaabbata biyyoota gamtoomanii jalatti hidhattoota al-Shabaab Somaaliyaa keeessa maandheffatan loluuf waraana ergitee jirti. Ministirri Tikaa Keeniyaa Fireed Maatiyaangi fuula 'twitter' isaaniiratti akka ibsaniitti, \"rakkoolee daangaa biyyoota lamaanii furuun, naannichi tasgabbii akka qabaatu akka itti wal-tumsuun dandada'amurratti\" MM Abiy waliin mari'ataniiru. Qabiyyeen kun hin argamne Xumura maxxansa Twitter, 1 Mariin aanga'oota lamaan jidduutti gaggeeffame kun erga walitti bu'iinsa humnooti Somaaliyaa fi kan bulchiinsa Jubaalaand biyya walabumaashee labsite gidduutti uumameen booda. Walitti bu'iinsi kun daangaa Keeniyaa keessatti dhiheenya magaalaa Maandeeraatti torbee tokko dura uumame. Dhuma torban darbee ammoo, ministirri Tika Keeniya Mr Fireed Maatiyaangi gara Somaaliyaatti imaluun Pirezidaanti biyyattii Mohaammad Abdullaahi Faarmaajo waliin wal arguun haala nageenya daangaa biyyoota lamaanii fi hariiroo dipplomaasii cimsuu irratti mari'ataniiru. Duraan Keeniyaan dhimma biyya keessaa jiddugalaa jirti jechuun Somaaliyaan himataa turte. Akkasumas biyya ollaa kan taate Keeniyaan babal'ifannaa naannoo daangaatti taasiftu akka dhaabduufis akeekkachifte turte. Waldhabdee lafa daangaa qarqara galaana Hindiitti argamurratti biyyoota lamaan jidduutti uumamee tureen, walitti dhufeenyi biyyoota kanneen jidduu tures fixeetti bahee ture. Waldhabdeen daangaa qarqara galaanaa kunis Mana Murtii Haqaa idil-Addunyaa (International Court of Justice)'tti geeffamuun Waxabajjii dhufutti dhagahamuuf deema.","len":625}
{"id":"oduu-44193434","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44193434","title":"Cidha Maatii Moototaa 2018: Suurawwaniin","summary":"Gaarii fardaan harkifamu, uuffata cidhaa Meegaan, gonfoo faayaa isheen keesse, fi keessumoota affeeraman. Cidha sanyii moototaa suuraawwaniin daawwadhaa...","text":"Erga sirna cidhaa raawwatanii booda Haarii fi haati warraa isaa Meegaan, gaarii fardaan harkifamuun namoota harka fuudhaa adeeman Namoonni hanga 100,000 tahan misirroota kana ilaaluuf tarree galan Deemsa misirroonnii cidha booda taasisan ilaaluuf namoonni hedduun daandii guutan. Mana moototaa Wiindsoor keessa, Mana kadhannaa Seyint Joorjitti Meegaan Markal, Piriins oof Weelsiin gaggeefamte. Harmee misirrittii Dooriyaa Raagland, Piriins oof Weelsifi Dachees oof Koornwol waliin cidha booda. Misirrittiin goonfoo faayaa diyaamandii Giiftii Meeri, kan Giiftittiin ergisteef kaawwattee argamte. Hirmaattonni dhungii misirrootaa irratti gammachuu isaanii ibsan Cidha booda, misirrootni lamaan sabatti mul'atan Lubni Mikaa'eel Karii, dursaan Waldaa Eppiskopal Yunaayited Isteeti, ergaa yaada jaalalaa irratti xiyyeeffate dabarsaniiru. Giiftittiifi Duuk oof Eedinbarg, maati warra moototaa waliin ta'uun sirna ga'eelichaa daawwataniiru. Misirroonni lamaan, keessumoota 600 fi Giiftittii duratti waada walii galuun qubeela waali kaa'an. Ilma moototaa Haariin obboleessa isaa Duuk oof Kaambiriij waliin ta'uun gara mana kadhannaa yeroo deemanitti namootaa harka fuudhe. Bakka sirna ga'eelaa daawwachuuf mijaatu qabachuuf, namootni hedduun halkan dursu ala buufatanii bulani. Keessumootni akka Oopraa Wiinfiree fi Idris Eelba Mana moototaa Wiindsoor keessa, Mana kadhannaa Seyint Joorjitti argamaniiru Namootni hojii tola ooltummaan beekaman naannoo 1200 ta'an, mooraa Mana moototaa Wiindsooritti sirna gaa'eelichaaf affeeramaniiru. Suuraaleen marti mirga abbeentaa qabu.","len":625}
{"id":"oduu-57012314","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-57012314","title":"Dubartiin osoo jirtuu 'akka duutetti' nama sosobdeefi dolaara miliyoonaan hatte sababa sareesheetiin argamtee qabamte","summary":"Dubartiin lammii Jarman bakka Majorkaa jedhamu jiraattu tokko sobdee akka duutetti nama gowwomsaa turuun shakkamte sababa saree isheetiin seenaan ishees ifa bahe.","text":"Saree rifeensa dheeraa qabdu dubartii burjaajii raawwatte qabuuf ka'umsa taate Dubartiin umriin ishee ganna 47 ta'e Dhaabbata Annisaa Solaarii Jarmaaniif wayita hojjataa turtetti maallaqa doolara Ameerikaa miliyoona 1.2 hattee qisaasessuun shakkamtee poolisota Ispeeniin to’atamtetti jedha miidiyaan biyyattii DPA jedhamu. Namoonni bakka dubartiin sun jirtu adamsaa turan dhaabatichaan qacaramanii miidiyaalee hawaasarrallee otoo hin hafiin barbaadaa erga turanii booda sababa sareeshee rifeensa ‘guddaa’ qabduun adda baafamteetti. Dubartiin kun suura saree ishee toora intarneetiirratti gadhiiftee turteen adamfamtee qabamuu dandeessetti. Namoonni ishee adamsan kutannoon hojjachuun isaanii akka qabamtee hidhamtuuf ka’umsa ta’eera. Dubartiin kun wabiin kan gadhiifamte wayita ta’u, otoo lubbuun jirtuu akka waan duutetti gowwomsaa dalagde garuu amanteetti. Namoonni dubartii kana hordofaa turan jalqaba viillaa Santaa Pokaa jedhamutti namticha saree kana oofee deemaa ture argan. Gosti saree sanaa odola sanarratti baayyee hin baramne ture. Poolisiin Majorkaa odeeffannoo gaazexaa biyyattii ’Diario de Mallorca’ jedhamurratti jalqaba bal’inaan bahee ture gara booda mirkaneesseera. Dubartiin kun Sadaasa darbe dhaddacha mana murtii Palmaa, Majorkaatti akka dhiyaattu gaafatamtee turte. Maatiin dubartii kanaa Bitootessa bara 2020tti lubbuun ishii balaa konkolaataan darbuu gabaasanii turan. Dhaabbanni Annisaa Solaarii Kaaba Jarman Rostok dubartiin kun keessa hojjachaa turte garuu shakkii kaasan qabu turan. Gaazixaan biyyattii poolisii waabeffachuun akka gabaasetti, dubartiin kun waraaqaa eenyummaa dharaatiin Majorkaa jiraatte.","len":625}
{"id":"oduu-56267316","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56267316","title":"Itoophiyaatti ji'oota ja'an darban keessa balaa tiraafikaan lubbuun namoota 1,849 darbeera - Poolisii","summary":"Itoophiyaatti ji'oota ja'an darban keessa qofa balaan tiraafikaa 20,672 mudachuu Komishiniin Poolisii Federaalaa ibse.","text":"Daarektoreetii to'annoo yakkaa Komishinichaatti, dameen balaa tiraafikaa fi raaga haala tiraafikaa kennu har'a feesbuukissaarrtti ibsa baaseen, ALI Adoolessa 1, 2012 irraa eegalee hanga Muddee 1, bara 2013tti qofa namoonni 1,849 balaa tiraafikaan du'aniiru. Akka odeeffannoo kanaatti namoota lubbuunsaanii balaa tiraafikaan darbeen alatti namoonni 2,646 ta'an miidhaa cimaan, namoota 2565 irra ammoo miidhaa salphaan ga'eera. Kana malees sababa balaa tiraafikaan qabeenyarra balaa ga'een qabeenyi maallaqa birrii miiliyoona 495, kuma 240 fi 473'tti tilmaamamu manca'eera. Walitti bu'iinsa naannoo Tigraay keessatti uumameen walqabatee balaa tiraafikaa mudate irratti gabaasi isa qaqqabuu akka hin dandeenye kan ibse komishiniin poolisii federaalaa, gabaasi amma ba'e kun kan naannoo Tigraay osoo hin dabalatin ta'uus ibseera. Balaa tiraafikaa ji'oota ja'an darban keessa biyyattii keessatti mudate keessaa 15,844 magaalaa Finfinnee keessatti yoo ta'u, balaa kanaan namoonni 192 du'aniiru, 846 garmalee miidhamaniiru, 512 irra ammoo miidhaa salphaatu ga'e. Kominishinichi balaa tiraafikaa suukanneessaa lubbuu dhala namaa gaaga'e kanaaf sababa kan jedhe inni duraa naamusa konkolaachistootaati. Ofirraa baasa oofuu fi lubbuu namaaf yaaduu dhabuu, hanqina dandeettii konkolaachisummaa, rakkoo dandeettii teeknikaa konkolaataan walqabatuufi rakkoo daandiis akka sababaatti eereera komishiniin kun. Yeroo eeganii boolloo yeroosaa eeggate jijjiirrachuu dhabuu fi itti fayyadama daandiirratti hanqinni uummata lafoo bira jirus akka sababaatti eerameera.","len":626}
{"id":"oduu-53820107","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53820107","title":"Ajjeechaa Haacaaluu: Shakkamtoota ajjeechaa Haacaaluurratti poolisii qoratuuf manni murtii guyyoota 10 hayyame","summary":"Manni Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa ramaddii Araadaa ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaan kan shakkaman Xilaahun Yaamiifi Abdii Alamaayyoo irratti poolisiif guyyoota qorannoo dabalataa 10 kenne.","text":"Beellama har’aatin poolisiin ragaalee namaafi sanadaa walitti qabuusaa himeera. Kana malees, shuguxii shakkamtootni iddoo itti dhoksanii akka fidan taasifamee qorachiisuun bu’aasaa argachuusaa poolisiin himeera. Gama biraatiin, poolisiin bilbila harkaa shakkamtootaa Tajaajila Odeeffannoofi Tika Biyyaalessaaf erguun qorachiisaa akka jiruufi bu’aa isaa eegaa akka jiru himeera. Kunis wal jijjiirraa odeeffannoo isaan taasisaa turaniifi eenyu walin quunnamaa akka turan baruuf akka ta’e poolisiin himeera. Kanaafi hojiilee qorannoo birootifis yeroon qorannoo guyyoota 14 akka kennamuf gaafateera. Gama biraatin shakkamaan tokkoffaa Xilaahun Yaamii harkisaa kaateenaadhaan hidhamee tursiifamaa akka jiruufi irraa akka hiikamu mana murtichaa gaafateera. Beellama kanaan duraa irratti poolisiin shakkamaan tokkoffaan yaalii of ajjeesuu taasisuu isaatiin harkisaa kaateenaan hidhamee akka turu taasisuu isaa himee kan ture yemmuu ta’u, dhaddacha har’aa irratti Xilaahun Yaamiin yaadicha dhiisusaa himeera. Kana malees, shakkamaan tokkoffaafi lammaffaa ifa aduu argachaa akka hin jirreefi ifa aduu akka argatan akka taasifamu mana murtichaa gaafataniiru. Manni murtichaa shakkamtootni ifa aduu akka argataniif kana dura ajaja kennee kan ture yemmuu ta’u, kuni maalif osoo hin raawwatamin akka hafeefi sababa shakkamaa tokkoffaarraa kaateenaan hin hiikamne bulchiinsi hidhamtootaa beellama itti aanutti dhiyaatee akka ibsu ajaja kenneera. Dhumarrattis manni murtichaa poolisiif yeroo qorannoo guyyoota 10 kennun Hagayya 22 bara 2012ti beellama qabateera.","len":626}
{"id":"oduu-51131366","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51131366","title":"Hidhaa Haaromsaa Itoophiyaa: Itoophiyaafi Masiriin dhimma bishaan guutuufi opereeshiniirratti waliigaltee jalqabaarra ga'an","summary":"Itoophiyaafi Masiriin akkaataa Hidhaan Haaromsaa Laga Abbayaa itti guutamuu qabuufi opereeshiniin isaa maal akka ta'uu qaburratti waliigaltee jalqabaarra ga'aniiru.","text":"Marii giddu-galeessummaa Ameerikaafi Baankii Addunyaatiin guyyoota lamaan darban Waashingiteen DC'tti gaggeeffamaa ture yeroo xumuran waliigaltee isaanii kanarrattis ibsa waloo baasaniiru. Ibsi waloon biyyoota sadanii [ Itoophiyaa, Masiriifi Sudaan) akkasumas Ameerikaafi Baankiin Addunyaa baasan kun akka jedhutti Hidhaan Haaromsaa kun waqtii roobaa keessa ji'oota Adoolessaafi Hagayya keessa akka guutamuu qabutti waliigalame. Guutaminsi jalqabaa hatatamaan hanga 595m gahutti kan gaggeeffamu tahuu akka qabus waliigalameera. Kun ammoo humna ibsaa gamanumaan maddisiisuu akka danda'uufidha. Haata'u malee, waliigalteen dhumaa kan mallattaa'u Amajji 28-29'tti yeroo ministiroonni biyyoota sadanii ammas Waashingiteen, Ameerikaatti deebiyanii wal arganidha. Waliigalteen giddu galeessummaa Ministira Dhimma Maallaqaa US fi Pirezedaantii Baankii Addunyaan gaggeeffamaa ture fedhii Itoophiyaan dursitee humna elektiriikaa maddisiifachuuf barbaaddu ilaalcha keessa kan galche yoo ta'u, yoo waqtiin gogiinsaa biyyoota Masiriifi Sudaan keessatti kan dheeratuufi hammaatu ta'e garuu tarkaanfiiwwan rakkoon kun ittiin dandamachuu dand'an kaa'ameera. Waligalteen amma irra ga'ame kun muddama Itoophiyaafi Masirii gidduutti erga gaafa Itoophiyaan Hidhaa Haaromsaa kana Laga Abbayaarratti bara 2011 kaastee ijaaruu jalqabdee as ture ni fura jedhameera. Hidhaan Haaromsaa Itoophiyaa Laga Abbayaa irratti jaaramaa jiru kun baasii Dolaara Ameerikaa Biliyoona shan kan gaafatu yoo ta'u yoo xumurame, hidhaa humna elektiriikaa maddisiisu Afirkaatti guddicha ta'a.","len":627}
{"id":"oduu-53189118","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53189118","title":"Dhaddachi ajjeechaa Janaraal Se'aareefi M\/J Gezaa'ii qoratu maatiif banaa ta'e","summary":"Manni Murtii Olaanaa Federaalaa dhaddachi dhimma ajjeechaa Janaraal Se'aaree fi M\/J Gezaa'ii Waxabajjii 30 irraa kaasee maatii miidhamtootaafi miidiyaalee muraasaaf banaa akka tu'u murteesse.","text":"Dhaddachii ajjeechaa kana qoratus hojii isaa akka itti fufu Manni Murtee kun ibsa har'a baaseen beeksisee jira. Manni murtee kun weerarri Covi-19 dhalachuu hordofee Mannee Murtii gariin cufamuu isaaniitiin dhaddachi dhimma ajjechaa janaraalota kanaa qoratu adda citee akka ture akeekeera. Ibsa isaa har'aa kanaan garuu Abbaan Alangaa waliigalaa dhaddachi kun akka itti fufu gaafachuu isaatiin adeemsi ragaa baatota dhagahuu akka itti fufu murteesseera. Himatamaaniis mana hidhaa keessa taa'ee adeemsa kana Pilaazmaan akka hordofu murtaa'eera. Haati warraa Janaraal Se'aareefi kan Meejar Janaraal Gezaa'ii Abarraa waggaa tokkooffa aajjeechaa kanaa ailaalchisee BBC'n yoo dubbisuun wantoota miidiyaa hawaasarratti haasa'amuun alatti adeemsichi maalirra akka gahe quba hin qabnu jedhanii ture. Gama haqaan maaltu hojjetamaa akka jiru wantin beeku hin jiru. Manni keenya dukkanaaaheera. Onneen keenya dukkanaa'era'' jedhan Hati warraa Janaraal Se'aaree Koloneel Tsahaay. ''Itti dabaluunis Sa'aareen abokaatoofi nama waaye isaa gaafatu dhabeera. Nuti humna keenyaa ol waan ta'eef eenyuun akka gaafannuu wallaallee, ani cinqameen jiraa,'' jedhu. Haati warraa Meejar Janaraal Gazaa'is ''biyya mootummaan Federaalaa, Raayyaan Ittisaafi tikaa jirutti hooggantoota olaanoo kan eenyu ajjeese kan jedhu? maaliif ajjeefaman kan jedhu irratti deebii argachuu malla ture. Maatiidhaaf callifni kun du'a caala'' jedhan. Dhaddachi kun guyyaa afur booda bakka maatiin miidhamtoota argamanitti kan itti fufu akka ta'e Manni Murtii Olaanaa Federaalaa beeksisee jira.","len":627}
{"id":"oduu-51852100","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51852100","title":"Kongirasii Ameerikaa: Ilhaam Omaar jaallee siyaasaa isheetti heerumte","summary":"Dubartiin dhalattuu Somaaliyaa taate siyaasa Ameerikaa keessatti gurra guddaa horatte Ilhaan Omaar, nama duula filannoo ishee keessatti ishee gargaaraa turetti heerumuu beeksifte.","text":"Ilhaam Omaar, \"Jaallee siyaasaa irraa gara jaallee jireenyaa, kun eebbadha\" jechuun fuula Inistaagiraama isheerratti barreessite. Dubartiin ganna 38 miseensa mana maree Kongirasii Ameerikaa taate kun abbaa manaashee duraanii akkuma ishee Somaalee ta'e hiikuun nama maqaan isaa Tiim Maayinet jedhamutti kan heerumte. Tiim Maayinet ammoo yeroo Ilhaam Omaar filannoo mana maree US'tiif Mineesotaa keessatti dorgomaa turtetti adda durummaan deggaraafi fandii filannoo walitti qabaaf ture. Abbaa manaa ishee duraanii Ahimad Hiriis irraa ijoollee sadii waliin horatanis Sadaasaa darbe ture kan seeraan hiikte Ilhaam. Osoo Ilhaam waliin michummaa jaalalaa qaban ifa hin godhiin dura Tiim Maayinet irrattis karaa haadha warraa isaa duraniitiin hariiroo michummaa siyaasaa qofa osoo hin taane kan jaalalaa akka qaban shakkiin irratti dhiyaachaa turuu barrun 'FOX 9 of Minneapolis-ST. Paul' gabaasee ture. Ilhaam dhalattuu Somaaliyaa lammiin Ameerikaa ta'uun miseensa Kongirasii Ameerikaa ta'uun kan jalqabaati. Akkasumas, Kongirasii Ameerikaa keessatti Musliimota Ameerikaa lama seenaa keessatti yeroo jalqabaatiif filataman keessaa ishee tokkodha. Erga filannoon milkooftee booda Ilhaam deggersaafi mormiitu ishee mudataa ture. Gama tokkoon, dhalattuu Somaaliyaa, Afrikaa sadarkaa baqattummaa irraa ka'uun, akkasumallee hawaasa Musliimaa keessaa bahuun kan kanaan dura Ameerikaa keessatti hin baramneefi ni milkaa'a jedhamee hin yaadamne milkeessuun hedduu gurra horatteetti. Gama biraan ammoo qeeqa jajjabaa yeroo gara garaatti Pirezidaant Doonaald Tiraamp irratti dhiyeessutin ammoo kan ishee morman ni jiru.","len":628}
{"id":"oduu-56178873","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56178873","title":"Namoonni 7,000 ta'an Beenishaangul irraa gara Sudaan baqachuu UN hime","summary":"Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Komishinii Olaanaan mirga namoomaa(UNHCR) ji'a tokko keessatti qofa namoonni kumaan lakkaa'aman naannoo Beenishaangul Gumuz irraa gara Sudaan baqachuu ibse.","text":"Namoota naannoo Beenishaangul Gumuz Godina Matakkal keessaa buqqa'an, Chaaginiitti Dubbii himaan jaarmiyaa kanaa Bibaar Baaleek kaleessa Jeneevaatti ibsa wayita kennan namoonni 7,000 ta'an Sudaan bulchiinsa Biluu Naayil jedhamu ga'anii jiraachuu himan. Hanga yoonaa namoota 3,000 ta'an qofa galmeessuu kan ibsan qondaalli kun, namoota kutaalee naannichaa garaagaraa irraa kallattii garaagaraan gara Sudaan imalan galmeessuun yoon danda'ame lakkoofsi kun daran akka dabalu dubbatan. Torbanoota darban keessa UNHCR baqattoota 1,000 ta'aniif gargaarsa kennuu kan himan dubbi himaan kun, gargaarsi kunis nyaata, qoricha, bishaan fi meeshaalee qulqullina eeguuf gargaaran akkasumas gargaarsa namoomaa kan biraas kan of keessaa qabuudha jedhan. Koolugaltoota kaan ammoo jiraattota naannoo(lammiilee Sudaan) irraa waan argataniin jiraataa jiru jedhan. Naannoo Beenishaangul Gumuz, Godina Matakkal keessatti waggoota sadan darban keessa rakkoo nageenyaa fi haleellaawwan suukanneessoo ta'an hedduutu mudachaa turan. Keessattuu Fulbaana darberraa kaasee haleellaawwan eenyummaa namootaa adda fo'uun raawwataman akkaan heddummaataniiru. Rakkoon nageenyaa hammaataan irra deddeebiin erga mudatee booda godina Matakkalitti Labsiin Yeroo Muddamaa kan labsame yoo ta'u, naannawa kanatti saboonni Amaaraa, Oromoo fi Shinaashaa ta'an yeroo garaagaraatti ajjeefamaa, qaami miidhamaa fi qe'eerraa buqqaafamaa turan. Mootummaan rakkoo nageenyaa naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti hammaateef furmaata waaraa fiduuf jecha qondaaltota mootummaa dabalatee namoota harka keessaa qabu jedherratti tarkaanfii fudhachaa tureera.","len":628}
{"id":"oduu-50668452","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50668452","title":"Shamarreen isa gudeedamtef ragaa bahuf osoo deemtuu gubamtee duute","summary":"Shamarreen ganna 23 Kaaba Hindiitti himannaa dirqiidhaan gudeedamuusheef bante hordofuu osoo gara mana murtii deemaa jirtuu ibiddaan gubamtee hospitaalatti yaalamaa turte lubbunshee darbeera.","text":"Baatii Bitootessaatti ture dhiiroota lamaan gudeedamuun, mana murtii Uttaar Piraadeshitti himannaa kan bante. Qaamnishee harka 90 gubachuufi onnee ishee hojjachuu dhaabuun hospitaala Deelihiitti duuteetti. Kamisa darbe dhiiroti shan ibidda isheetti qabsiisuudhaan shakkaman to'annoo jala ooluu isaanii poolisiin BBCtti himee ture Dhiirota kanneen keessaa tokko nama dirqiidhaan ishee gudeede dha jechuun himata poolisiin. Obboleettiin shamarree kanaa maqaanshee akka hin eeramne gaafatte, ''namoonni kan raawwatan du'aan adabamuu qabu'' jettee jirti. Maatiinshee hanga dhumaatti falmachuu itti fufus jetteetti. Shamarreen kuni gara buufta baaburaa otoo deemtuuti gareen dhiirotaa kun qabanii gara maasii naannoo jirutti geessanii ibidda itti qabsiisan jechuun kan gabaase miidiyaa naannoo sanaati. Gochi naannoo Unnao jedhamtutti uumame kuni Hindiitti dheekkamsa uummataa kaaseera, oduun dirqiidhaan gudeeduu kan biraa torbee dura ijoo dubbii tahees ture. Doktariin ganna 27 magaalaa Haaydiraabaaditti dirqiidhaan gudeedamtee, reenfi ishee cilaattii uffatee argame jennaan mormiin ka'ee ture. Hindiin dhimma dirqiidhaan gudeeduufi haleellaa dubartoota irra gahu ittisuuf bara 2012 irraa qabee xiyyeeffannoo kennuun hojjechuu haa jalqabduyyuu malee mallattoon jijjiiramaa hin mul'anne. Gareetiin dirqiidhaan gudeeduu, shamarree baasii magaalaa Delihii keessatti ajjeefamte, warreen bal'inaan gabaafamani dha. Akka gabaasa poolisii Hindiitti bara 2017tti qofa himannaan dirqiidhaan gudeedamuu 33,658 galmaa'era-kana jechuun guyyaatti namoota 92tu dirqiidhaan gudeedama.","len":629}
{"id":"oduu-49597710","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49597710","title":"Obboleessi MM UK garaagarummaa ilaalcha siyaasaan aangoo gadhiisan","summary":"Obboleessi Ministira Muummee UK garaagarummaa ilaalcha siyaasaa 'Brexit' irratti obboleessa isaanii waliin qabaniin aangoo gadi lakkisan.","text":"Barruun [Downing Street] jedhamu Jo Joonsan nama dandeettii guddaa qabu ture jechuun ibse. Jo Joonsan obboleessi Ministira Muummee UK Booris Joonsan miseensa paarlaamaa UK keessaa akka bahan himan. Jo Joonsan Baha Landan Kutaa Orpiingitan bakka bu'uun miseensa paarlaamaa paartii Konservaatiiv tahuun filamuun waggota 9'f tajaajilaa turan Dabalataan ministera Biizinasii tahuun kan hojjetaa turan amma akka dhaaban himan. Joo Joonsan bara 2016 keessa UK'n akka Gamtaa Awurooppaa keessa turtuuf yoo filatu obboleessi isaanii Booris Joonsan ammoo akka gamticha keessaa baatuuf adda durummaan hojjetaa turan. Bara darbes yeroo Teresa Meey UK gamtaa Awurooppaa keessaa baasuuf hojjetaa turte aangoo ministirummaa gadlakkisee ture. Booda yeroo obboleessi isaa Booris Joonsan dursaa paartii Konservaatiiv tahuun filatamu hojiitti deebi'anii ture. Amma garuu fedha biyyaa fi amanamummaa maatii gidduutti ilaalchaa yaadaa uumame hiikuu waan hin dandeenyeef akka miseensa paarlaamaa keessaa bahan himan. Dabalataan hojii ministirummaa itti kennames dhaabaniiru. Obboleessi isaanii hangafaa fi Ministirri Muummee UK Booris Joonsan nama cimaafi dandeettii addaa qabu jechuun tajaajila kennaa turaniif Jo Joonsan galateeffataniiru. Gulaaltuun Siyaasaa BBC Lawuraa Kusenbergi nama akka Joonsan paartiinis tahe paarlaamaan biyyatti dhabuun kasaaraa guddaadha jette. Obboleettiin isaanii Raahel Joonsan amma maatiin keenya ajanadaa siyaasaa [Brexit] Uk Gamtaa Awurooppaa keessaa baasuu maaddii ykn irbaata irra teenyee odeessuu dhiisneerra jette. Sababni isaa immoo obbolaawwan kunneen hundi siyaasa biyyattii keessatti bakka gurguddaa keessa waan jiraniif.","len":629}
{"id":"oduu-49699532","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49699532","title":"Dhoqqeen horii biyya Xaaliyaanitti obbolaa dabalatee namoota afur galaafate","summary":"Namoonni afur biyya Hindiirraa dhufan kuusaa dhoqqee horii qarqara Paaviyaa biyya Xaaliyaanii argamu keessa seenanii du'an.","text":"Fooliin dhoqqee yookiin faltii horii qonnaan bultootaaf yaaddoodha Qorattoonni kaarbon daayoksaayidii faltii fi hafteewwan horii kaan keessaa bahetu du'aaf isaan saaxile jechuun shakkaniiru. Sadan isaanii nama isa keessa tureefi taankarii yookiin kuusaa faltii horii qulqullessaa ture baraaruuf utaalani seenani jennaan du'an. Kanaanis, afranuu seenaniis lubbuun dabarte. Lama abbaa qabeenyaa qonna sanaa yoo ta'an lama immoo hojjettoota turan. Afranu lammiilee Hindiiti. Namoota afur du'an keessaa lama obbolaa yeroo ta'an Kaaba Xaaliyaanitti oomisha annanii gurguddaa qabu turan. Bakki trakkoon kuni itti dhalate magaalaa Miilaan irraa 45km fagaata. Miidiyaaleen Xaaliyaanii lafti qonnaa namoota du'aniiti naannoo Oaaviyaatti oomisha annaniifi horii qalmaaf ta'u dhiheessuun beekamu jedhan. Faltiin kuni bakka tokkotti kan walitti qabame akka ciicataatti lafa qonnaa irratti fayyadamuuf ture. Abbaan warraa isaanii gaafa kamisaa laaqanaaf as manatti galu dhabani jennaan haadholiin warraa namoota du'anii yaaddoo isaanii ibsan. Shakkiidhaan gara kuusaa faltiitti yeroo dhaqan reeffa nama tokko argan. Boodarras lubbuu baraartonni kuusaa dhoqqee loonii dhiqun reeffa namoota afranii baasaniiru. Miidiyaan xaaliyaanii Raayi aka gabaasetti namoonni 486 barana lafa hojiitti lubbuu isaanii dhaban. Kunis erga bara 2016 guddicha jedhameera. Ministirri Qonnaa biyyattii Teresaa Belanovaa fuula tiwitara isaanii irratti namoonni lafa hojiitti nageenyi isaanii akka eegamu akka hojjetan himan. Ministirri kuni ijoollummaa isheetti hojjettuu qonnaa turte.","len":629}
{"id":"oduu-49877669","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49877669","title":"Namtichi waggoota 17'f miliqee holqa keessa ture qabame","summary":"Poolisiin Chaayinaa namicha waggoota 17'f dhokkatee holqa keessa ture xiyyaara nama maleessa (diroonii) fayyadamuun bakka inni itti dhokatee erga adda baafatee booda to'ateera.","text":"Waggoota 17 booda dirooniidhaan barbaadamee argame Namni umuriin isaa ganna 63 ta'e kun maqaan isaa Song Jiang jedhama akka poolisiin himetti. Duraan yakka seeraan ala dubartootaafi daa'imman daddabarsuun kan himatame yoo ta'u, bara 2002 keessa mana hidhaatii miliqe. Namichi kun holqa namarraa adda bahuun bakka namni isa hinbeekne keessa jiraataa tureera. Poolisiin 'Yongshan' Fulbaana jalqaba bakka namni kun jira jedhamee shakkamu odeeffannoo akka argate fuula miidiyaa hawwaa 'WeChat' jedhamurratti ibseera. Odeeffannoo argatan sanaan gara gaarreen duuba mandaraatti argamuufi kan namichi miliqee kanaatti imalan. Bakki kun Onaa Yunnan jedhamu Lixa Chaayinaatti argamudha. Dirooniidhaan poolisoonni holqa namni kun keessa jiraataa ture arganiiru Erga barbaachi idilee namicha kana qabuuf taasifmaa ture hin milkaa'iin hafee, aanga'oonni xiyyaara nama maleeyyii (diroonii) akka qondaalota poolisii gargaaruuf ergan. Dirooniiwwan ergamanis barbaacha keessa waan sibiila fakkaatu bifti isaa cuquliisa ta'e ulaa holqaarratti argan. Bakkuma sana cinaattis kosii mana jireenyaa keessaa gatame argan. Itti aansuun poolisoonni miilaan bakka sana miillaan deemuun holqa xiqqoo Song waggoota dheeraadhaaf dhokatee keessa jiraataa ture keessatti isa argan. Akka poolisiin jedhetti, namni kun waggoota dheeraadhaaf qofaa waan jiraateef dubbatanii walii galuudhaaf rakkisaa ture. Miidiyaan mootummaa akka himetti, Song bishaan lagaa kan ittiin waraabbatu qaruuraa pilaastikaa qaba. Ciraaroo mukaa funaanuunis ibidda bobeeffataa tureera. Amma namichi gara mana hidhaatti deebi'eera. Keessa holqa namni kun keessa jiraataa ture","len":630}
{"id":"oduu-43396400","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43396400","title":"Dubartiin El Saalvador ulfa baasteen waggaa 15 booda hidhaadhaa baate","summary":"Dubartiin umurii 34 lammii El Saalvador taate ulfa ofirraa baasuun waggaa 15 mana hidhaa erga turte booda hiikamte.","text":"Maariyaa Figuwerowaa yeroo hidhaadhaa baatu harmeen ishee gamamchuun simatan Maariyaa Veronikaa Figuwerowaa Marrokuwin jedhamtu erga hidhaan waggaa 30 ajjeechaadhaan ittiin himatamte hir'ateefi booda baate. Haala kamiiyyuu keessatti El Saalvador keessa ulfa baasuun dhorkaadha. Amantiin isaaniis gara caalu kaatolikii Roomaa hordofu. Akka ishiin jettutti garuu ulfa baastee osoo hin taane bara 2003 mana namaatti hojjetaa taate yeroo hojjettu mucaatu yeroo malee garaadhaa bahe. Yeroos mana yaalaa geeffamtee himatamte. Achii hidhaa buute. Yeroo isheen hiikamtu mana hidhaa Iloopaango magaalaa guddootti dhiyaattee argamtutti maatii, gaazexessitoonniifi regeeyyiin ishee simataniiru. ''Maatiikoo waan argeef baay'een gammade. Akkamitti wanti kuni akka na mudateefi dubartoota kaan gargaaruuf seera nan baradha.'' Addee Figuwerowaan umurii ishii walakkaa giddugala Iloopaango dubartoota deebisanii ijaaruuf dhaabbate keessa dabarsite Adde Figuwerowaan dubartii lammataa waggaa kana hidhaan isaanii ulfa baasuun himatan akka gabaabbatuf ta'e keessaati. Biyya El Saalvadoor keessatti ulfa baasuun hanga waggaa 8 nama hisiisa. Yoo mucaan dhalate du'e garuu ajjeechaan nama himachiisuun hanga waggaa 30 nama hiisisa. Biyyoonni Laatin Ameerikaa hedduu dhimma ulfa baasuu irratti ejjennoo wal fakkaataa qabaatanis akkitti El Saalvador keessatti raawwatu garuu ni cima. Doktaroonni dubartii ulfa baasu yaadde yoo argan mootummaaf beeksisuu qabu. Ta'u baannaan hidhaan isaanis ilaallata. Erga bara 2000 as dubartoonni 100'tti tilmaamaman El Saalvadoritti dhimma kanaan himatamaniiru.","len":630}
{"id":"oduu-46616222","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46616222","title":"Dhaabbanni gargaarsaa Donaald Tiraamp cufamuufi","summary":"Dhaabbani gargaarsaa pirezidaanti Doonaald Tiraampii fi maatii isaa fandiin isaa faayidaa dhunfaaf hojiirra ooleera jedhamee cufamuufi.","text":"Tiraampiifi ijoollee isaa sadan Haati alangaa Niwu Yoorki Barbara Anderwuud, fandiin dhaabbatichaa seeraan ala Tiraampii fi ijoolleen isaa sadan dhimma siyaasaa fi faayidaa dhuunfaaf oolfataniiru jechuun himatti. Abbaan seeraa dhaabbata Tiraampii fi maatii isaa immoo isheen dhimma siyaasaaf jecha haalicha ol guddistee sobaan dubbatte jechuun komatu. Ogeettiin seeraa kun himannii fi qorannoon Tiraampii fi maatii isaa irratti jalqabame itti fufa jette. Dhaabbanni kun diigamee qabeenyi isaa gara dhaabbilee bebbeekamoo biroof rabsamuu qaba jetti. Dabalataan dhaabbanni Tiraampii fi daarikteronni isaa irra deddebiin seera mootummaa federaalaa cabsuu isaaniif itti gaafatamummaa isaa fudhatu jette. Abukaatoon dhaabbatichaa ammoo yeruma Tiraampi gara taayitaatti bahu diiguun fandii isaa dhaabbilee gargaarsaa gurguddoof kennuuf murteessinee turre, haati alangaa waliigalaa Niwu Yoorki garuu waggoota lamaaf dhorkitee turte jedhan. Erga bara 2008 Tiraampi dhaabbatichaaf qabeenya isaa irraa waan gumaache hin qabu. Haa tahu malee fandii dhaabbatichaa kan sochoosu isa qofadha. Bara 2016 deeggarsa jaarsoliif jedhamee doolaarri Ameerikaa miliyoona 2.8 kan tahu waliitti qabamus duula filannoof itti fayyadameera jedhame. Fandiin argame irra caalaan himata dhuunfaan Tiraampi irratti kallattii garaagaraan dhiyaataa ture hiikuuf kaffalamaa akka tures himata irratti dhiyaate irratti hammatameera. Himanni Tiraampi irratti filannoo bara 2016 ilaalchisee Raashiyaa waliin hariiroo addaa uumuun sagalee filannoo pirezidaantummaa burjaajjessera jedhamee qoratamaa tures cimee itti ffe jira.","len":631}
{"id":"oduu-51780701","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51780701","title":"Koronaavaayiraasii: Lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin du'anii 200tti dhiyaate","summary":"Lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin Xaaliyaan keessatti du'anii 197 gahe. Erga vaayirasichi Xaaliyaanitti tamsa'e namni hammanaa guyyaa tokkotti yeroo du'u kuni kan jalqabaati.","text":"Sa'aatii 24 keessatti namootni 49 du'uu isaaniifi walumaa galatti namootni 4,600 ol ta'an immoo dhibee kanaan qabamuu isaani angaa'onni dubbataniiru. Ammatti Chaayinaatti aanuun Xaaliyaan biyyaa namootni hedduu vaayirasichaan du'an taateetti. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa (WHO) akka ibseetti addunyaa maratti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii gara 100,000tti dhiyaatera. Baayyinaan Chaayinaatti ta'us, namootni 3,000 ol du'aniiru. Daarektarri olaanaa WHO Teediroos Adihaanom weerarri vaayirasichaa \"hedduu yadeessaadha\" jechuun biyyooti hundi ofirraa ittisuu 'xiyyeeffannoo isaani isa dursaa godhachuu qabu\" jedhaniiru. Xaaliyaanitti maaltu uumamaa jira? Jaarmiyaan hawaasa fayyaa biyyattii akka ibsetti umriin giddugalaa namoota du'anii 81 ta'uufi baayyeen isaani dhibee kan biraa kan qaban akka turanis beeksiseera. Namoota du'an keessaa %72 dhirootadha. Mootummaan Xaaliyaanii weerara kan to'achuuf guyyootii 10'f manneen barnootaa hundi akka cufamaniif ajaja dabarseera. Taphooti Ispoortii hundis ji'a tokkoof daawwattoota malee kan gaggeefaman ta'u. Xaaliyaani olitti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii kan jiran Chaayinaa, Kooriyaa Kibbaa fi Iraan keessatti. Hanga ammaatti Koriyaa Kibbaa keessatti namootni 7,041 qabamanii 46 ammoo du'aniiru. Koronaavaayirasiin attamiin namootarraa gara namaatti darbu danda'aa? Iraan keessatti ammoo lakkoofsi xiqqeeessame himame jedhamus ammatti kan gabaafamee jiru namootni 3,500 qabamanii 124 ammoo akka du'anidha. Odeessa dabalataan:","len":631}
{"id":"oduu-44082280","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44082280","title":"DR Koongoo: Daa'imman 400,000 ta'an beela hamaaf saaxilaman","summary":"Dimokiraatawaa Rippabilika Koongoo keessatti daa'imman 400,000 beela hamaa qaqqabeen du'atti dhiyaataniiru jedha Mootummoonni Gamtoomanii.","text":"Kaasaa'i keessatti ijoolleen baayyeen beelarraa kan ka'e du'atti dhiyaataniiru Maatiin kumaan lakkaa'aman naannoo Kaasaa'i keessa jiraatan hir'ina midhaaniifi bishaaniif erga bosonatti baqatanii ji#oota hedduutu lakkaa'ameera. Baayyeen ammallee beelaan lubbuun darbeera. Naannoon Kaasa'i kun DR Koongoo keessatti baayyee badhaatuufi naga qabeettii turte, garu bara 2016 erga jeequmsi uumamee rakoon itti hammaate. Dhaabbata Mootummoota GamtoomaniittiJaarmiyaan Gargaarsa Daa'immanii (UNICEF) lubbuu Kaasa'i na baraaruuf deggersa Dolaara miliyoona 88 gaafataa jira. Gabaasni hospitaalota biyyattii sadii keessaa argame akka mullisutti, daa'immanni hanqina nyaataa hamaatiin rakkaachaa jiru. Daa'immani heddduunis lubbuun darbeera. \"Daa'imman Kaasa'i keessa jiran hanqina nyaataan lubbuun darbaa jira; hedduun ammallee nama iyyatuuf hin qaban, bosona keessattis dagatamaniiru\". Wldhabdeen uumamee rakkoo fide maal ture? Namoonni lola ture baqatan, mandaroota isaanii barbadaa'anitti hin deebine, sababiin isaas midhaan nyaataaf ta'u hin jiru, hin facaafannes. Akka tilmaama UNICEF'tti namoonni miliyoona afur ta'an Kaasa'i keessa jiraatan gargaarsa barbaadu. Dhaabbatichi akka jedhutti wiirtuu itti nyaata dhiyeessuu ol guddisuu, ogeessota fayyaa leenjisuufi daa'imman dirqamaan loltummaan hirmaatan gargaaruu isaa itti ol guddisuu barbaada. Gareen moromitootaa mootummaa morman bara 2016 keessa erga mootummaan dursaa mormitootaa kan aadaa isaanii kan ta'e Kamiinaa Nisapuu beekamtii dhowwatee nama biroo kan isaanii kaawwatanii jalqabame.","len":631}
{"id":"oduu-56317481","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56317481","title":"Qormaatni biyyaalessaa Itoophiyaa kutaa 12ffaa kennamuu eegale","summary":"Qormaatni biyyaalessaa Itoophiyaa kutaa 12ffaa yeroo garaa garaatti darbaa ture har'aa jalqabee kennamuu eegale.","text":"Sababa Covid-19 barattoonni maaskii godhatanii socho'u Qormaanni A.L.I bara 2012 kennamuuf ture sababa weerara koronaavaayirasiin dabarfamus yeroo jedhametti barattoonni hin qoratamne ture. Sababa kanaaf, hanga ji'a jahaffaa baranaa osoo hin qoramiin turaniiru. Barattoonni har'a A.L.I Guraandhala 29, 2013 eegale hanga Bitootessa bultii 2, 2013 akka qoraman ministeerri barnootaa beeksiseera. Gama kaaniin, lola naannoo Tigraayin barattoonni naannicha keessa jiran yunivarsiitota naannicha jiranitti akka qoraman ministeerichi kana dura ibsee ture. Kanaanis, barattoonni naannichaa Maqalee, Aksuum, Addigraat akkasuma yunivarsiitii Raayyaatti qoramu jedhame. Kana dura mootummaan qormaanni karaa intarneetaa kennama jedhee ture. Qophiis gochaa ture. Ta'us, boodarra akka hafeefi waraqaan akka qoraman ibse. Ministirri Barnootaa Dr Getaahun Makuriyaa qormaanni onlaayinii kennamuuf ture sababa koronaavaayirasiin taabileetin gara biyyaa galuu waan hin dandeenyef waraqaan kennuuf murteeffamu himan. Kana durallee qormaanni waraqaatin kennama ture. Ministeerri Barnootaa qormaata biyyaalessaa kutaa 12ffaa silaa A.L.I bara 2012 kennamu ji'oota jalqabaa bara 2013 akkasumas xumura baatii Amajjiitti kennuuf yaadee ture. Ta'us, lola Tigraayitti eegaleeniifi kaaniin yeroo hin beekamnetti akka dheeratu taasifame ture. Qormaata ammaan barattoonni kutaa 12ffaa qabxii barnoota olaanoo isaan galchu argachuuf qoramu. Qormaata kutaa 8fi 12'n ala yunivarsiitiiwwan dabalatee sababa weerara koronaavaayirasiin barnoonni ji'oota hedduuf Itoophiyaafi biyyoota addunyaa hedduutti cufaa ture.","len":632}
{"id":"oduu-51455186","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51455186","title":"Peelee: Taphatan kubbaa miilaa beekamaa Biraaziil sababa dhukkubbiisaatiif mana bahuu 'qaanfate'","summary":"Taphataan kubbaa miilaa duraanii lammii Biraaziil Peeleen dhukkubsatee sababa gargaarsa namaa malee deemuu hin dandeenyeef manaa bahuu hin barbaadu jedhe ilmi isaa.","text":"Taphataan waancaa addunyaa al-sadi mo'ateefi taphataa cimaa kubbaa miilaa yeroo kamuu jedhame Peeleen, bara darbe dhukkubbii ujummoo qaama fincaanii isaarra gaheen gara hospitaalaa geeffamee ture. Peeleen ammatti ganna 79 yoo ta'u luqqeettuusaarratti dhukkubbiin waan isa mudatee fi gargaarsa namaa yookiin meeshaa deemsaatiin socho'a. \"Baay'ee qaana'a, gargaarsa namaa hin fedhu,\" jedhe ilmisaa Edinihoon. Peelee jireenya kubbaa miilaasaa keessatti taphoota 1,363 keessatti goolii 1,281 goolii baay'ee galchuun riikordii qaba. Jireenya kubbaa miilaasaa waggoota 21 keessatti garee biyyaalessaa Biraaziilif taphoota 91 taphachuun goolii 77 galcheera. Haalli fayyaasaa yeroo dhihoo asitti yaachisaa ta'eera. Bara 2015 keessatti eega ji'oota jaha keessatti al-lama hospitaala galeen booda yaala baqaqsanii wal'anamuu taasiseera. \"Yaadimee inni mootiidha, namoota biratti jaalatamummaa guddaa qaba ture, har'arratti garuu haalan deemuu hin danda'u,\" jechuun haala fayyaa abbaasaa dubbata Edinihoon. \"Ni qaana'a, gara alaa bahuu hin barbaadu, namattis mul'achuu hin barbaadu yookiin immoo sababoota akka manaa bahu isa taasisan hin gochuurraa of qusata. \"Haala gaariirra hin jiru. Luqqeettuusaa jijjiirameera akkasumas gorsa gahaa hin arganne. Kanaafuu sochii isaarratti rakkinni uumameera waan ta'eef cinqama keessa jira.\" Ji'iin Ebla dhufuu kun injifannoo Peelen Meeksikoo injifachuun waancaa addunyaa mo'ateef waggaa 50'ffaadha. Namoonni heddus taphataa cimaa kubbaa miilaa yeroo kamuuti jedhanii amanu.","len":634}
{"id":"oduu-50385176","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50385176","title":"Barnoota: Qormaati Keemistirii barattootaafi barsiisota Keenyaa dhukkubaaf saaxile","summary":"Barattooonni Keenyyaa qormaata gochaa Keemistiriif dhiyaatan keemikaala summaa'aatti saaxilamanii dhukubsachuu isaanii midiyaan biyyatti 'Daily Nation' gabaaseera.","text":"To'aata qormaata tokkoofi barsiiftuun ulfaa tokkos taatee kanaan booda dhibamuun isaani fi dubartiin kun hospitaalatti yaalamaa jiraachuu ishee gazeexaan kun gabaaseera. Taateen kun manneen barnootaa Kisuumufi bulchiinsa Tiraanz Inzooyaa lixa biyyatti jirtuutti uumamuu gabaafameera. Kaawunsiliin Qormaata Biyyaalessa Keenyaa (Knec) hoggantoonni mana barnoota keemikaala 'cyclohexane' jedhamu fayyadamuun isaanirra ture waan dhabameef bakka isaa 'xylene' akka fayyadamaaniif ajajuu isaa gabaafameera. Hurki keemikaala 'xylene' jedhamu hangi tokkolle afuuraan yoo qaama namaa seene mataa bowwuu, gatantaruu, of wallaluufi hoqissuu fiduu akka danda'u Dhabatti Galmee dhibeefi Wantoota Summii ni hima. Haalota tokko tokko keessatti 'xylene'ti saaxilamuun du'alle fiduu ni danda'a. Qormaata kanaratti barattoonni uffaata of eegganna malee keemikaala kana ho'isuun haala isaa akka hubatan irraa eegama. Aangonni ministera barumsaa rakkoo nageenya keemikalli kun fiduu danda'u dursanii beeku yoo ta'e wanti barame hin jiru. \"Barattooti tokko tokko dhukubbi laphee, mataa bowwuufi garaa ciniinnaa himachaa waan turaniif qormaata booda gara mana yaalaatti hatattamaan isaan geessineerra\" jechuun barsiisaan tokko Daily Nation'tti himeera. Barsiisoti kaawunsilii qormaataa itti gafatamummaa ba'uu dhisuun himataniiru. \"Knec waa'ee sadarkaa qormaataa qofa osoo hin taane haala fayyinaa barsiisota qormata gaggesaniis yaadu qaba. Lubbuun keenya gatii qaba,\" jechuun qoondaalli gamtaa barsiisota dubbachuu gazeexaan kun gabaaseera. Knec haga ammati deebii hin kennine.","len":634}
{"id":"oduu-55790606","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55790606","title":"Sikkim: Daangaa Chaayinaafi Indiyaa irratti ammas walitti bu'insa haaraan dhalate","summary":"Loltoonni Chaayinaafi Indiyaa ammas akka haaraatti daangaa falmisiisaa waliin qaban irratti walitti bu'uun gabaafame. Akka miidiyaan Indiaa jedhutti loltoonni gama lamaaniinuu madaa'aniiru.","text":"Ibidda naanno daangaa Indiyaafi CHaayinaa Taateen kun Roobii darbe kaaba Sikkim jedhamtutti ture kan raawwatame. Loltuun Indiyaa walitti bu'insi \"xiqqoon\" \"furamaa\" turan jiru. Daangaa waliin qaban akka addunyaatti dheeraadha jedhame kana irratti middamni guddaan ni jira. Gameen lamaan lafa bal'aa naaf ta'a jechuun himatu. Waxabajji darbe walitti bu'insa Laadak jedhamutti tureen yoo xiqqaate loltoonni Indiyaa 20 du'aniiru. Walitti bu'insa yeroo darbeerratti maaltu ta'e? Akka gabaasaaleen miidiyaatti, Kaaba Sikkim bakka Naakuu Laa jedhamutti mudate. Sikkim isteetii Indiyaa Bhutaan fi Neeppaal gidduutti ukkaamamtee kan jirtudha. Bakki kun Ladaak bahaa irraa km 2,500 irratti argama. Yeroo sanatti paatiroolii Chaayinaa tokkotu daangaa Indiyaa seenuuf yeroo yaalutti akka dirqamaan deebiyu taasifame jedhu aanga'oonni. Akka gabaasaaleen tokko tokko jedhanitti dhakaafi ulee fayyadamiiru garuu dhukaasni hin turre. Ibsi humna Indiyaa taatee sana salphisee ilaaluun, \"Gaafa Amajji 20, 2021 naannoo Naakuu Laa walitti bu'insi xiqqoon tre garuu pirootookooliidhuma jiruun komaandaroota naannichaatiin furameera,\" jedhe. Maddi tokko akka Taayims oof Indiyaatti himetti, erga \"sagaleen lolaa\" dhagahamee gamni lamaanuu humna isaanii bobbaasanii haalli ture to'atameera jedha. Dubbi himaan ministeera dhimma alaa Chaayinaa Zhao Lijian ibsa bal'aaa waa'ee walitti bu'insichaa kennaa baatanis loltoonni CHaayinaa \"nagaa mirkaneessuuf qophaa'oodha\" jechuun Indiyaan \"gocha daangaa irratti dubbii hammeessu ykn walxaxaa taasisurraa akka of eeggattuuf\" gaafateera.","len":635}
{"id":"oduu-53217064","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53217064","title":"Xiyyaara Boeing 737 Max balaliitti deebisuuf yaaliin eegaluufi","summary":"Xiyyaarri Boeing 737 Max qilleensatti deebi’uu qabaachuufi dhiisuu murteessuuf yaaliin nageenyaa torban kana eegaluuf jira.","text":"Booying galii isaa harka walakkaa xiyyaara 737 Max irraa argata Balaliistonnifi oggeessonni teeknikaa dhabatichaarraa ta’aniifi to’attootarra ta’an Wiixataa eegalee guyyooti sadiif yaaliifi qorannoo ni gaggeessu jedhamee eegama. Xiyyaarri Boeing gabaarratti beekamaa ture kun bara darbeetti erga balaan xiyyaaraa lubbuu namoota 346 galaafatee booda hojii dhaabeera. Yaaliin amma taasifamu Boeing’f barbaachisaa ta'us, yaaliin kun bu’aa gaariin xumuramullee qorannoowwan nageenyaa dabalataa ji’oottaniif gaggeefamuu qabu. Ji’oottan 15 dura to’attoonni geejjiba qilleensaa xiyyaarri 737 Max balalii akka dhaabuuf kan murteessan erga garaagarummaa ji’a shaniin balaliiwwaan Lion Air fi Itoophiyaarraa balaan ga’ee booda. Murtee kanaan rakkoon dinaagdee dhaabbata ganna 103 ture kanarra kan ga’ee yoo ta’u, maatii miidhamtootaa irraas himmanaan seeraa irratti banameera. Qorattoonni balaa kanaaf sababa kan ta’e rakkoo teekniikaa to’annoo balalii ta’uu beeksisaniiru. xiyyaara Xiyyaarri 737 meeshalee qorannoo fe’atee naannoo buufata omishaa Boeing, Siyaatilitti maloota balalii adda adda qilleensaratti agarsiisa. Akka Reuters’tti balaliistonni qorannoo kanaaf akka ta’uuf jecha beekaa balalii sooftiweerii MCAS jedhamu kan balaa lamaaniif itti gaafatame kakaasuuf ni yaalu. Dhabbati FAA ergaa imeelii kongiresii US’tti Dilbata ergeen xiyyarri 737 Max balalii yalii qorannoof ta’u eyyamuu isaafi taajilatti deebi’uu isaarraatti garuu qorannoowaan dabalataa waan barbaachisaniif akka hin murteessine ibsuu isaa Reuters gabaaseera. Kanaratti Boeing’s ta’e FAA’n BBCf yaada hin kennine.","len":636}
{"id":"oduu-53290550","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53290550","title":"UN Itoophiyaatti hunduu haleellaa sabummaa raawwachuurraa akka of qusatu gaafate","summary":"Namni hunduu dargaggoota dabalatee haleellaa sabummaa irratti xiyyeeffatee fi jeequmsa yaaddoo nageenyaa jiru hammeessu danda'u raawwachuurraa akka of qusatan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Komishiniin mirga Namoomaa waamicha taasise.","text":"Ibsa dhaabbatichi baaseen baaseen dhaabbatichi haalli nageenyaa Itoophiyaa keessumaa Oromiyaa keessaa erga Haacaaluu Hundeessaa ajjeefame nu yaddeessera jechuun humnootni nageenyaa tarkaanfii humnaa jabaa fudhachuu irraa akka of qusatan gaafateera. Ajeechaan weellisaa beekamaa kanaa magaalaa Finfinnee dabalatee naannoo Oromiyaa keessatti mormii guddaa kaaseera. Mormiiwwan gariin karaa nagaa yommuu gaggeeffaman kaan ammo gara jeequmsaatti kan jijjiirame tahuu odeeffannerraa jedheera dhaabbatichi. Akkaataa odeeffannoo nuuf kennameen naannoo Oromiyaa keessatti daandiin cufameera. Gamoowwan caccabsamuun kaan gubataniiru. Dabalataan magaalaa Finfinnee keessas dhukaasa qawwee dabalatee boombiin dhohuu odeeffanneerra jedha komishinichi. Mootummaan mormii kana dhaabsisuuf jecha tajaajila interneetii waan addaan kuteef lakkoofsa namoota ajjeefamaniifi miidhamanii qulqulleeffachuun baay’ee ulfaataa itti ta'u ibseera. Akka mootummaan jedhutti humnoota nageenyaa dabalatee namootni 80 ol ajjeefamaniiru. Humnootni nageenyaa yeroo hiriiraa fi mormii kana tasgabbeessan tarkaanfii humnaa jabaa fudhachuu irraa of qusachuu akka qaban dhaameera dhaabbatichi. Tajaajila interneetii addaan kutuun yaaddoo keenya biraadha kan jedhu dhaabbatichi mirga yaada ofii bilisaan ibsachuu fi mirga odeeffannoo barbaaduu, fudhachuufi dabarsuu kan dhiibe tahuu ibseera. Kun yaaddoo jiru daran hammeessa jedhe. Mootummaan osoo hin turiin tajaajila interneetii deebisuu qaba jechuunis gaafata. Maatiin Haacaaluu Hundeessaas murtoo haqaa, fi dhugaa tahe argachuu qabu jedheera dhaabbatni kuni.","len":636}
{"id":"oduu-46301010","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46301010","title":"Dubartii 'jaalallee ishee ajjeeste foonsaan nyaata qopheessite'","summary":"UAE'tti dubartiin Morokoo jaalallee ishee ajjeestee foon isaatiin nyaata qopheessitee hojjettoota Paakistaan laatte jechuun abbaan alangaa ishee himate.","text":"Dubartittiin foon jaalallee ishee irraa nyaata aadaa warra Imirat kana waliin walfakkaatu ture kan qopheessite Akka isaan jedhanitti dubartiin kun jaalallee ishee ji'a sadii dura ajjeeste. Yakki ishii kun kan barame garuu dhiyeenya kana erga meshaa elektiriikiin hojjetu kan nyaata waliin makuuf fayyadu keessatti ilkaan namaa argameeti. Gaazexaan mootummaa biyyattii 'The National' jedhamu akka gabaasetti dubartiin kun ofumaan poolisii bira deemtee ofirratti ragaa baate. Dubartiin ganna 30mman keessa jirtu kun to'annoo jala ooltee qoratamaa jirti. Nama ajjeeste kana waliin waggoota torbaaf waliin jiraatanii jiru. Akka 'The National' jedhutti kan isheen ajjeeste nama biraa fudhuuf karoora akka qabu waan itti himeefi. Akkamiin akka ajjeeste kan himne poolisiin, qaama isaa nyaata aadaa ruuzii fi foon irraa hojjetamu ittiin qopheessitee lammilee Paakistaan naannoo sanaa hojjetaniif laatte jedheera. Wanti kun kan barame obboleessi nama kana isa barbaacha gara mana isaanii magaalaa Al Ain jedhamtu daangaa Oomaan irra jirtutti erga imalee booda. Achittis meshaa elektiriikiin hojjetu kan nyaata waliin makuuf fayyadu keessatti ilkaan namaa argeeti kan bare jedha 'The National'. Obboleessi kun erga poolisiitti iyyateen booda DNA'n ilkaan argamee qoratamee isa ta'uun isaa mirkanaa'ee jira. Dubartiin kun jalqaba waldhabanii jennaan mana akka isa ariite obboleessatti himtullee booda ofuma isheetii poolisii bira deemtee harka kennatteetti. Erga ajjeeste booda hiriyaa ishee deeggarsa gaafattee mana waliin qulqulleessuus himteetti. Sammuun ishe nagaa ta'uu dhiisuu mala jechuun qorannoo sammuuf gara hospitaalaatti ergamuun ishees gabaafamee jira.","len":637}
{"id":"oduu-46719264","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46719264","title":"Poolisiin Gibxii sakatta'iinsa gaggeessee hidhattota 40 ol ajjeese","summary":"Poolisiin Gibxii sakatta'insa gaggeessuun hidhattota 40 ol ajjeesuu Ministirri Dhimma Biyya Keessaa beeksise.","text":"Poolisiin baasiin turistootaa boonbii daandii irra taa'een haleelamu hordofee sakata'insa gaggeesse. Sakatta'insichaan naannoo Giizaa fi Kaaba Siinaatti ''shororkeessitootni 40'' ol ajjefamaniiru akka ibsa ministirichaatti. Hidhattotni kunneen bakkeewwan hawwata turizimii, manneen amantaa fi humnoota nageenyaa irratti haleellaa gaggeesuuf karoorsanii socho'aa akka turan himaniiru. Jimaata haleellaa turistoota irratti dhaqqabeen lammiileen Veetnaam sadii fi daawwachiisan Gibxi tokko ajjefamaniiru. Qaamni haleellicha duuba jiru eenyu akka ta'e beekamuu baatus yeroo dhiyoodhaan as garuu hidhattotni IS turistoota irratti xiyyeefachuun haleellaa gaggeessuuf hojjechaa turan jedhama. Sakata'insa gaggeefamanis poolisiin Gibtsii hidhattota 30 Giizaatti 10 ammoo EL Arish magaala Kaaba Siinaatti ajjeese. Shororkeessitootni kunneen dhaabbilee mootummaa gurguddoo, bakkeewwan sochii dinagdee cimaan jiruu fi manneen amantaa Kiristaanaa rukutuuf qophii irra akka turan himan. Akkasumas meeshaalee boombii hojjechuuf gargaaranii fi meeshaalee waraanaa gurguddoon to'atamaniiru. Eegumsi Gibxii keessa haalaan cimee kan jiru yoo tahu tibbana ayyaana Qillee fi daawwattotni hedduun yeroo biyyittii seenan waliin wal qabatee balaan akka hin uumamneef xiyyeeffannoon hojjetamaa jira. Piraamidii Giizaa Turizimiin utubaa dinagdee Gibxiidha. Bara 2010 waggaatti namootni miiliyoona 14 tahan Gibxii daawwatanii ture. Haa tahu malee siyaasa biyyota Arabaa hordofee gadi bu'aa dhufe. Bara 2017 keessa miiliyona 8.5 kan tahan daawwannaaf akka biyiittii seenan Baankiin Adunyaa ifoomseera.","len":640}
{"id":"oduu-49875495","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49875495","title":"Hindii: Balaa lolaa tibbana qaqabeen namoonni 100 du'an","summary":"Lolaa hamaa rooba cimaadhaan godinaalee Hindii lama Utaar Piraadesh fi Bihaar keessatti umameen lamoonni 100 olii du'unsaanii, qoondaaltoonni himan.","text":"Naannoo Bihaariitti nammeen jireenyaa baayyee lolaan liqimfamaniiru Suuraawwan haala hammeenya lolaa naannichaa agarsiisan akka mullisaniitti jireenyi jiraattoota naannichaa miidhameera. Tajaajilliwwan akka baaburaa, sochii konkolaataa, tajaajila buufataalee fayyaafi dhiheesittii ibsaa godinaalee lamaa keessattu adda cituu qondaaltoonni himaniiru. Motummaan Uttaar Praadesh akka gabaaseetti namoonni erga guyyaa Kamiisaatii kaasee namoonni 93 du'aniiru. Godina Bihaar keessatti ammoo namoonni 29 kan du'an ta'u abbaan taayitaa to'aannoo balaa tasaa beeksiseera. Dhiibbaan lollaa magaalaa guddiitti godinichaa Paatnaa irraan gahaa jiruus mara duree ta'aa jira. Hojii tajaajila kenniinsa kunuunsa fayyaa naannicha keessatti adda citeera Nammoonis daandiiwwa gurguddaa loolaadhaan haguugamee konkolaataa darbuu dhorke bidiruutti fayyadamuun socho'aa jiru. Viidiyoon namicha osoo meeshaa isaa bishaan keessaa baafachuuf yaalaa jiru tokkos midiyaalee hawaasaa irratti qoodamaa jira. Magaalattiin guyyaa Jimaataatii kaasee rooba garmaleen rukkutamaa kan jirtu yoo ta'u, manneen jireenyaa baayyeenis bishaaniin liqimfamaniiru. Midiyaaleen biyya keessaa akka gabaasanittis roobni magaalattiitti reebee ''gutummaatti kan hineegamdhee'' ture. Motummaan naannichaa humna Qilleensaa Hindii deegarsa helekoptara fi maashinaa gaafateera. Akkasumas haalli walfakaataan godina ollaa kan taate Uttaar Pradesh jiraachuun gabaafameera. \"Haalli bishaanichaa baayyee badaadha. Bo'oowwan bishaaniis baayyee miidhamaniiru,'' jiraataan magaalaa kaabaa tokko oduu royitarsiitti himeera.","len":640}
{"id":"oduu-53324271","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53324271","title":"Horteen daayinoosariin irraa dhufe bineensa xiqqoo ta'uu hin oolu jedhame","summary":"Daayinoosars lubbu qabeessa guddicha addunyaa kanarra ture booda sanyiin isaa bade ta'uutu himama ture.","text":"Hortee Diinoosarsi jalqabaa Bineensi dachee keenyarraa bade kun horteen isaa jalqabaa xixiqqaa akka ture ragaan qo'annoon haaraan Madagaaskaariitti argame mul'ise. Hambaan lafee bineensa kanaa umrii ganna miliyoona 237 lakkoofsise biyyatti keessatti argame kun bineensa xiqqaa seentimeetira 10 hin caalleetu hortee jalqabaa akka ta'e agarsiise. Hambaan lubbu qabeessa kana akka agarsiisetti daayinoosariin jalqabaa hoosiftuu lafarra munyuuqu qofa otoo hin taane, kochoon akka allattiitti kan balali'uu danda'u akka ture akeeka. Qorannoon achii dhuftee bineensa kanaarratti gaggeeffamuu ammas hin goolabamne, itti fufeera. Godahambaa Noorz Kaarolinaarraa ogeessi qorannoo Kiristiyaan Kaameerer jedhaman akka jedhanitti, hambaan lubbu qabeessa haaraa argamee kan hortee daayinoosarii akka ta'e amanamu daran xiqqaa ta'usaa himan. Hambaan lubbu qabeessa lafarraa badee kanaa bara 1998 biyya Madagaaskaariitti garee qo'attoota godahambaa seenaa uumama lubbuu qabeeyyii Ameerikaa jiruun argamuutu ibsame. Ogessii qorannoo Joon Filiin jedhaman garee qo'annoo kana dursaa turan. Dayinoosarsii fi Terosool ('Pterosaur') gartuu lubbu qabeeeyyii hortee Ornitoodiyaa jedhaman keessatti ramadamu. Kanaan dura hambaa bineensota kanaa muraasa qofaatu argame. Dinoosarsii fi Terosool wayita addunyaarra turani ni balali'u ture. Hariiroo qabaachuun isaaniis hin bekamu ture. Hambaan lubbu-qabeessa lafarraa bade kanaa kan gartuu murna simbirroonni, repitaaliyoonni akka naachaa keessatti argaman ''archosaurs' jedhamanittis qabaachuu qorattoonni ibsu. Hambaan daayinoosarsii Madagaaskaritti argame kanaa ilbisoota akka sooratu kan agarsiisu ta'uusaa ogeeyyiin kun ibsaniiru.","len":641}
{"id":"oduu-49943776","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49943776","title":"Pirezidaantiin Taanzaaniyaa barattoonni akka reebaman deeggaran","summary":"Pirezidaantiin Taanzaaniyaa Joon Maagufuliin aanga'oota barattoota mana bulmaata isaaniitti abidda qabsiisan uleedhaan reeban leellisan.","text":"Aaanga'aan motummaa Albart Chaalaamiilaa jedhaman kunis qondaala olaanaa bulchiinsa naannoo tokkoti. Aanga'aan kuni dhaabatanii barattoonni lapheen lafa cisanii dugdi isaanii hanga luqa'uutti yoo reebaman viidiyoon agarsiisu midiyaalee hawaasaaarratti balinaan qoodamaa tureera. Kana duras ministirri Taanzaaniyaa kun kan duras adabbii dureewwan manneen barnootaa qofti akka raawwatan taasisu jedhamuun qeeqamanii ture. kun Pirezidaantiin biyyattii Maagufuuliin barattoonni qimiidamu yoo barbaachisees reebamu qabu ejjannoo jedhun kan beekaman yoo ta'u, yoo kan caalu dhuufees akkanaan seerri geedaramuun tokkoon tokkoo barsiisaa barattoota balleessaa raawwatan 'hanga ofi wallaalaniitti' akka reebaniif heeyyamni akka kennamuuf yaada dhiyeessaniiru. Pirezidaantichi barataan tokko yoom adabamu qaba kan jedhurratti qajeelfamni akka hin jiraanne barbaadu. Wayita ammaattis daarektaroota mana barnootaa yoo ta'anis barattoota adabuun hin hayyamamuuf. Barattoonni kan adabaman yoo ta'ees sababii cimaa dhiyeessu kan barbaachisu yoo ta'u, isaafi yoo baayyate yeroo afur qofaa ' salphisanii qixaaxuutu heyyamama. Pirezidaanti Maagufuuliin barattoota reebuun mirga namoomaa sarbuudha kan jedhaniin hojiirraa hari'ataniiru. ''Komishinara Chaalaamiilaan dubbiseera. Isaan boodas gocha raawwataniif gaarii gootee jechuun dinqisiifannaan isaaf qabu ibseefiira,'' jedhaniiru. ''Sirriiyuu hanga ofi wallaalaniitti reebamu qabu ture. Kanneen gocha kanaan sarbama mirga namoomaati jedhan mana bulmaata barattootaa gubateef kanfalu qabaatu. Gamoowwan kunneenis kan ijaaraman qabeenyaa maatii hiyyeeyyiitiin,'' jechun dubbataniiru.","len":642}
{"id":"oduu-43625355","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43625355","title":"Israa'el karoora godaantota biyyoota Lixaatti erguf waligalte yeroof dhaabde","summary":"Ministirri muummee Israa'el Beniyaamin Netaaniyaahu waliigaltee eejansii godaantotaa Biyyoota Gamtoomani (UN) waliin qaban yeroof adda kutuu isaanii ibsani.","text":"Dhimmi godaantotaa Israa'el keessatti dhimma waldhabdee ijoo ta'eera Akka waliigaltee kanaatti Israa'el godaantota Afrikaa biyyoota Lixaatti erguf qixxuma sanaan immoo kaan biyyatti akka jiraatan eyyamuf turte. Gama kaanin, dubbi himaan eejansii godaantota Mootummoota Gamtoomani BBC'tti akka dubbatanitti dhimma kana irratti mootummaa Israa'el biraa yaadni isaanitti dhiyaate hin jiru. Waliigaltichi akka raawwate erga dubbatani booda karooricha suuta ilaaluu qabna jedhaniiru. Akka dubbii isaanitti taanaan jiraattoota Kibba Tel Aviv bakka godaantonni heddu jiraatan waliin mari'atu. Yaadi isaanii kuni miseensotuma paartii isaanii keessaa mormi itti kaaseera. Akka waligaltee ejansii baqattoota Mootummoota Gamtoomani (UN) waliin taasisanin godaantonni Afrikaa seeraan ala gara Israa'el seenaniifi koluu galtummaa fedhan 16,250 ta'an biyyoota Lixaatti akka qubsifaman ta'a. Akka Netaaniyaahu jedhanin taanaan biyyoonni itti qubsiifaman Jarman, Xaaliyaanii fi Kaanaadaa fa'i. Nama Israa'elitti godaane biyyoota Lixaatti akka qubatu ta'ef tokkof Israa'el nama biraa Israa'el jiruf 'yeroof akka jiratan' eeyyamti jechuun gaafa Wiixataa ibsa kennani ture. Israa'el isa dura godaantota dhiiraa yoo fedhiin biyyaa bahuu dhaban gara biyyoota sadaffaa isaan simachuu dandeessutti akka ergan himani ture. Haa ta'u malee, manni murtii olaanaa biyyatti murtii kana dhorkeera. Biyyoonni itti ergamanis Ugaandaa ykn Ruwaandaa ta'u danda'a jedhamaa ture. Yaada isaanii fesbuukii irratti barreessanin Beniyaamin Netaaniyaahu akka jedhanitti waligalteen duraa Ruwaandaafi ugaandaatti erguuf jedhame Ruwaandaan waan diddef hafe.","len":644}
{"id":"oduu-53289272","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53289272","title":"Bulchiinsi Hindii soorataafi daldala foon saree dhorkite leellifamte","summary":"Bulchiinsi Hindii Nagaalaand jedhamtu foon saree alaa galchuu, akkasumas daldaluu dhorkite.","text":"Rogeeyyiin foon saree akka hin gurguramne waggaa dheeraaf gaafataa turan Murtee kanas kanneen mirga bineeldotaaf falman leellisaniiru. Bulchiinsi Kaaba - Bahaa biyyattiitti argamtu kuni erga gareen mirga bineeldotaaf falman duula gaggeessan booda yaada kana fudhatte. Gareen daldalli saree akka dhaabbatu duularra turanis murtee guddaadha jechuun ibsaniiru. Gareen sivilii biroo garuu soorata aadaa hawaasaa kan miidhudha jechuun dubbatan. Hindii bakka hedduu keessa foon saree soorachuun dhorkaadha, ta'us hawaasni Kaaba Bahaa biyyattii jiran muraasa foon saree nyaata haalaan mi'aawudha jechuun ibsu. Barreessaan olaanaa bulchiinsa Nagaalaand Temjeen Tooy gaafa Jimaataa fuula tiwiitaraa irratti akka ibsanitti daldalli foon saree bilchaates ta'e dheedhii hunduu dhorkameera jechuun ibsan. Murtee kaabinee bulchinsichaan murtaa'e kana akkamiin hojiirra akka oolchan garuu wanti ibsame hin jiru. Miidiyaan Hindii akka gabaasanitti murteen kuni erga sareen hedduu hidhamanii gabaa keessa bahuu isaanii suuraaleen agarsiisu miidiyaalee hawaasummaa gubbaa erga qoqqoodamanii boodadha. Kunis, komii kaase. Waggoota dheeraaf dhaabbileen garaa garaa sooranni saree bulchiinsa Hindii keessa akka dhaabbatu falmaa turani. Wagga waggaatti tilmaamaan saroonni 30,000 gara bulchiinsa Nagaalaanditti geeffamu. Achittis gabaa keessa dhaabamanii gurguramu. Gareen mirga bineensaaf falmu HSI jedhamu akka jedhutti yerootti saroonni reebamanii ajjeefamanis jira. Jalqaba waggaa kana biyyua Hindiitti bulchiinsi Mizoraam jedhamtu daldala akkasumas soorata foon saree dhorkiteetti. Hammana baay'achuu baatuus, biyya Chaayinaa, Kooriyaa Kibbaafi Taayilaanditti foon saree ni yaatama.","len":645}
{"id":"oduu-55299625","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55299625","title":"Haakaroonni biiroo maallaqaa fi daladala US cabsanii seenan","summary":"US erga haakaroonni toora waajjiraalee Maallaqaa fi daldalaa cabsanii seenuu barameen booda ajaja hatattamaa baasteetti.","text":"Gocha haakarootaa kana hordofuun manneen hojii mootummaa federaalaa marti isaaniiyyuu neetwoorkii akka dhaamsanii fi akka keessaa ba'an ajajamaniiru. Neetworkiin kompiyuutaroota manneen hojii mootummaa federaalaa hundaan hidhata qabu, SolarWinds Orion, haakarootaan kan qiyyaafannaa keessaa galeedha. Us, eenyu akka gocha kana duuba jiru ammatti adda hin baasne. Taateen erga dhaabbati saayibarii nageenyaa, Cyber security, ''FireEye'' jedhamu meeshaan ittiin waa haak godhan jalaa baduusaa ibsee torban osoo hin guutin raawwate. Dhabbileen dhimma nageenya saayibarii US kanneen ''Cybersecurity fi Infrastructure Security Agency (Cisa)'' jedhaman wayita ajaja dhaabileef kennan akka ibsanitti, haakaroonni yeroo ammaa kanneen sirna caasaa mootummaa keessa jiru butuu danda'aniidha jechuun akeekkachiisan. Dhaabbati teeknooloojii guddichi ''SolarWinds'' jedhamu tuwiitarii isaarratti akka barreessetti, fayyadamtoonni isaa hatattamaan gara sirna fooyya'aatti of guddisuu(upgrade) qabu jedhe. Jaarmiyaan 'FireEye' ammoo kompiyuutaroota dhuunfaas ta'e kan mootummaa, akkaataa haakarootaan butamuu hin dandeenyeen fooyya'uu (upgrade) qabu jechuun maxxansee ture. Dhaabbati teeknooloojii ''SolarWinds Orion'' jedhamu jalqaba of-fooyyessuu akka qabuu fi ta'uu baannaan haakaroonni akka qama fedhan haleelaniif haala mijeessee jira jechuun akeekkachiisee ture dhaabbati kun. Namoota dhimma nageenya saayibaraa fi haakarootaan walqabatu sakatta'aa turan keessaa sadi Rooyitarsitti akka himanitti, gocha raawwatame kana duuba Raashiyaatu jirti. Kana dhagahuun Ministeerri Dhimma Alaa Raashiyaa, hamiin kun hundee bu'uura hin qabu jechuun feesbuukii isaarratti barreesseera.","len":645}
{"id":"oduu-52212163","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52212163","title":"Teeknoloojii: Appii haatii warraafi abbaan warraa qofti dhaamsa waliif ittiin dabarsan haaraa baase","summary":"Feesbuukiin appilikeeshinii haaraa jaalalleewwan ykn haatii fi abbaan warraa dhaamsa waliif ittin walii dabarsan haaraa baase.","text":"Feesbuukiin appilikeeshinii haaraa baase Appiilikeeshiniin kun ‘Tuned’ jedhamu fi ergaa, muuziqaa walii erguu fi gabatee dijitaalaa wantoota adda addaa irratti barreessan uumuu dandeesisudha. Appiin kun garee ‘Facebook's gartuu dhaabbaticha keessatti waan haaraa shaakaluun kalaqame. Appichi jaalalleewwaniif ykn haadhaa fi abbaa warraatiif “iddoo icciitii” uumeeraaf jedhus tajaajila akka WhatsApp qabu garuu of keessatti hin hammatu. Appiin kun imaammata Feesbuukii daataa dabarsuurraa adda ta'e hin qabu. Kunis dhaabbatichi wantoota adda addaa fayyadamtooota miidhaa gessisan akka to’atu kan hayyamuudha. Kana jechuunis appi kanarratti fayyadamtoonni odeeffannoo dhuunfaa yookiin suuraa dhuunfaa erguuf fedhii xiqqaa qabu jechuudha. Feesbuuk dhimma appii haaraa kanarrati BBC’f yaada akka kennuuf gaafatamuus yaada kennuurraa ofqusateera. Ammatti Appichi fayyadamtoota iOS US fi Kaanaadaa qofaaf kan dhiyaate yoo ta’u, akkaawuntii Feesbuukii qabaachuun hin barbaachisu. Omishni haaraa kun tajaajiloota ergaa erguuf fayyadan irraa garaagarummaa baay’ee hin qabu. Fayyadamtoonni bilbilasaanii fayyadamuun namoota biroo itti dabaluu danda’u. Eega namoonni sun neetworkii keessan galanii booda suuraa fi sagaleewwan adda addaa walii erguu danda’u. Feesbuukiin garee gartuu kalaqa haaraa uumuu shaakalu ganna 2019’tti hundeesse. Kaayyoonsaas tajaajiloota hawaasummaa haaraa uumuudha. Yeroo Feesbuuk garee kana hundeessu appiin garee kanaan oomishaman saffisaan akka jijjiiramanii fi tajaajila kanas “namootaaf faayida qabeessoo yoo hin taanee ni cufamu” jedheera.","len":646}
{"id":"oduu-56165089","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56165089","title":"WhatsApp warra qajeelfama hin fudhanne ergaa akka hin fudhanne dhorkuuf","summary":"Fayyadamtoonni WhatsApp qajeelfamoota haaraa dhaabbatichi baase hanga Caamsaa bultii 15 yoo hin fudhanne ergaa erguufis ta'e fudhachuun akka isaan rakkisuu hime.","text":"Akkaawuntiin isaanii, ''inactive'' jechuunis kan abbichi itti fayyadamaa hin jirre jedhamanii galmaa'u. Ergasiis akkawuntiiwwan akkanaa guyyoota 120 booda balleeffamu jedhameera. Ta'us, akka TechCrunch gabaasetti bilbilliifi ergaan beeksistuu (notification) garuu ''torban muraasaaf'' dalaga. Kaampaaniin WhatsApp baatii Amajjii keessa ture qajeelfama fayyadama aappichaa haaressuu isaa kan beeksise. WhatsApp addunyaarratti fayyadamtoota miliyoona lamaa akka qabu kan himamu yoo ta'u, ergaawwan fayyadamtoonni ittiin waliif qoodan kan iccitummaansaa eegameedha waan jedhamuuf fayyadamtoota hedduu horachuu danda'ee ture. Fayyadamtoonni hedduu qajeelfama haaraa baheen aappichi hamma daataa dhaabbata Fesbuukiif qoodu jijjiiruu karoorseera jedhanii yaadan komii kaasaniiru. Ta'us boodarra ifa akka ta'etti qajeelfamni haaraa kan bahe biznasii hojjechuuf kaffaltiin akka raawwatuuf haala mijeessuuf akka ta'e barame. Fayyadamtoota beeksisuu Aappii WhatsApp kan bulchu dhaabbata Fesbuukidha yookiin aappichi kan Fesbuukiiti. Yeroo ammaa WhatsApp odeeffannoon muraasa Facebookf qooda. Kunneenis teessoo (IP address) - lakkoofsa meeshaan hundi yeroo intarneetiin qunnamuu qabuufi bakka abbichi fayyadamu jiru beeksisu, fi odeeffannoo bittaa WhatsApp'n raawwate Facebook'f qoodaa jira. Awuroppaafi UK'tti garuu seerri biraa waan jiruuf kuni hojiirra hin oolu. Erga WhatsApp qajeelfama haaraa baasuu isaa ibse hordofee fayyadamtoonni WhatsApp dhiisuun gara Telegram fi Signal adeemaa turan. Kunis, odeeffannoo nageenya qabu fayyadamuuf yaada jedhuuni. Booda kana, WhatsApp murtee jalqabaa achi butuun akkaataa fayyadamtoota beeksisu jijjiire.","len":647}
{"id":"oduu-41466462","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41466462","title":"\"Uummanni ofiin of eeguunsaa nageenya buuse\" Poolisii Oromiyaa","summary":"Ayyaanni Irreechaa rakkoo nageenyaas ta'e balaa tiraafikaa tokko malee nagadhaan xumuramu komishiniin poolisii Oromiyaa ibse.","text":"Irreechi mormiin cimaan kan irratti dhagaahame ta'us, nagaan xumurame \"Haala kenniinsa tajaajilaa poolisummaa irratti hanqinoota duraan qabnu hubannee qophaa'uun keenya, miseensootni keenya tasgabbiin uummata akka tajaajilan taasiseera,\" jedhan bakka bu'aan abbaa adeemsaa dhimmoota komunikeeshinii komishinichaa, komaandara itti aanaa Guddisaa Guutamaa. \"Obsaan ol'aantummaa seeraa kabachiisuuf hojjechuun keenyas yeroo kamiyyuu caalaa ayyaanichi nagaan akka xumuramu taasiseera\" jechuun komaandara itti aanaa Guddisaan BBC'tti himaniiru. Nageenyi poolisii qofaan kan mirkanaa'u miti kan jedhan komaandarichi \"ayyaana kana irratti uummatni abbaa nageenyaa ture, kanaafis nagaan xumurame,\" jedhaniiru. \"Sirni fi seerri gadaa kabajamuun isaa wanti bara darbe uummame bara kana akka hin uummamne taasiseera\" kan jedhan immoo abbaa gadaa Tuulamaa fi walitti qabaa gumii tokkummaa Abbootti Gadaa Oromiyaa Bayyanaa Sambatuuti. Ayyaanichi bifa ho'aa ta'een akka kabajamu dhaabbileen dhuunfaa magaalaa Bishooftuu kan akka hoteelaa fi kanneen biroo, sirboota aadaa fi ayyaana irreechaa faarsan dhageessisuu fi tajaajila si'ata kennuun hirmaattota ayyaanichaa keessummeessaa akka turan, kantiibaa itti aanaan bulchiinsa Magaala Bishooftuu Dooktar Alamuu Gonfaa himaniiru. Ayyaana kana abbumaadhaan gaggeesanii xumuruu isaanitiin abbootti gadaa godinaalee irraa dhufan ni galateeffanna jedhan Dooktar Alamuun. Akkasumas, haala abbootii gadaatiin murtaa'een nageenya magaalattii si'oominaan eegaa kan ture poolisii Oromiyaafis Bulchiinsi magaala Bishooftuu galata guddaa qaba jedhaniiru.","len":647}
{"id":"oduu-48332170","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48332170","title":"Biliyeenarri Ameerikaa Roobert F Ismiiz liqii barattootaa koolleejii kaffalan","summary":"Biiliyenarri inveestimantii teekinolojii irratti bobba'an, liqii barattoota Atilaantaa Joorjiyaatti barana eebbifaman nan kaffala jechuun gammachuu itti dabalaniiru.","text":"Roobert F Ismiiz qabeenya dhuunfaa doolaar biiliyoona 5 qabu Roobert F Ismiiz hojii tola ooltummaa isaatiin beekaman, koolleejjii dhiirota gurraachaa Morehouse jedhamutti gaafa Dilbataa haasaa taasisaa turan. Barattootni 400 tahanis liqii doolaara miiliyoonaan lakkaa'amu ofirraa buusaniiru. Barattootni eebbifamoo bara 2019fi barsiisonni isaanii waadaa isaan seenaniin dinqamuun harka walitti dhahaa turan. Roobert F Ismiiz nama ganna 56 yoo tahan bara 2000tti dhaabbata waliinii sooftiweerii irratti hojjetu hundeessan, akka gabaasa Forbiisitti amma qabeenyi isaanii doolaara biiliyoona 5 taha. ''Labata maatii koo 8ffaa biyya kana keessa jiraatan bakka bu'uun, konkolaataa keessanitti boba'aa xiqqoo qicuu feene,'' jechuun barattootatti dubbatan dureessichi. ''Kuni kutaa kooti, maatiin koo immoo liqii barattoota kanaa kaffaluuf hojjechaa jiru,'' Jedhan. Biiliyenarri digirii doktireetii fudhachuuf koolleejjichatti affeeraman qarshii miiliyoona 1.5 akka kaffalan waadaa seeneera. Koolleejjichi barattoonni liqiin hangam akka irra jiru hin herreegne garuu hanga arjooma dureessichaan ol tahuu danda'a Barattoonni maal jedhan? Aroon Miitkoom dargaggeessa ganna 22 yoo tahu barnoota isaa faayinaansii hordofuuf doolaara 200,000 baase, akka kaffalameef gaafa dhagahe ni boo'e jechuun APn gabaaseera. ''Nan nahe, onnee koo rukutuu jalqabe. Hundi keenyiyyyuu ni boonye. Battala sanatti akka ba'aan sirraa bu'etti sitti dhagahama,'' jedhe Pireezidaantiin koollejjichaa , ''arjoomni kun barattoonni abjuu isaanii bilisummaan akka hordofan isaan gargaara'' jechuun CNNtti himaniiru.","len":648}
{"id":"isportii-46381879","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/isportii-46381879","title":"Hayilee G\/Sillaase: Aangoon dhiibbaa dhiigaaf na saaxile","summary":"Waggoota lamaan darban yeroo pirezidantii Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa ture dhibeef saaxilamuu atileet Hayilee G\/Sillaasee dubbate.","text":"Turtii BBC Africa Sport waliin taasiseen akka dubbatetti yeroo aangoorra ture 'atileetota gammachiisuuf wantan qabu hunda kenneera' jedheera. ''Akka maatii keenyaatti namni dhiibbaa dhiigaa qabu hinjiru. Amma garuu waggaa lamaan darbe keessa anaan na qabateera.'' Atileetin osoo hin eegamin waggaa lama dura morkii guddaan aangootti dhufe kuni torban lama dura ture aangoo kan gad-lakkise. ''Atileetonni muraasni waan hin gammanneef hiriira natti bahan. Xiqqoo(lakkoofsaan) fi beekkamti qabaachuu dhabuu malu, garuu yoo isaan gammachiisuu dhabe maalifan achi tura. Kaaniif carraa kennuun qaba.'' Yeroo aangootti dhufu isa karoorse keessaa muraasa qofaa akka raawwate atileetin milkaa'ina guddaa argate akka gaabbisiisu himeera. ''Wanti xiqqoo na hanqatu, osoo yeroo filannookoo hin xumurin bu'uukooti.'' Ta'us wanta hin raawwanne fiixa baasuuf Daraartuun naaf eeyyamte hojjechaan jira jedheera. Hayileen wanta yaade hedduu raawwatu dhabuus, ''Waggoota lamaan darban wanta hedduun dalage,'' jedha. Hayilen yeroo gara aangotti dhufe wanti guddaa irratti hojjedha jedhee yaade qoricha humneessu\/jajjabeessu xiqqeessuudha. Ammas garuu rakkoo akka ta'e amana. ''Keeniyaanfi Itoophiyaan maaliif qoricha fedhu? Atileetonni fuula duratti shaampiyoonaa yta'u barbaadan qoricha fudhachuu hin qabani.'' Hayileen erga aangoo irraa fudhate booda bakka isaa atileetin Afrikaa jalqabaa warqii Olompikii argatte, Atileet Daraartuu Tulluu, bakka buuteetti. Ta'us garuu, waggoota lamaan hafan federeeshichincha hogganuf filannoo torban muraasa booda taasifamu irratti akka hin hirmaanne Daraartuun BBC'tti himuun ishee ni yaadatama.","len":648}
{"id":"oduu-53735547","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53735547","title":"Ameerikaa: Tiraamp rifeensa miiccachuu rakkannaan Ameerikaan seera jijjiiruuf","summary":"Mootummaan Ameerikaa seera wayita dhaqna dhiqatan hamma bishaanii ujummoo keessaa mataarraan gadi yaa'u daangessu jijjiiruufi.","text":"Kunis sababa pireezidantiin biyyattii wayita rifeensa miiccatan rakkoon isaan mudachuu komataniifi. Seera bara 1992 baheen Ameerikaa keessatti ujummoon shaaworii daqiiqaa tokkotti bishaan liitira 9.5 ol gadi naquun dhorkaadha. Kanaaf jecha ujummoowwan bishaanii wayita namaaf diriirfaman hamma jedhame kanaa ol akka hin dhangalaafnetti tolfamu. Bulchiinsi Tiraamp ammoo sana jijjiiruu barbaada. Gareeleen eegumsa naannoo garuu kuni bishaan qisaasuudha, barbaachisaas miti jedhanii falmu. Seerri kun akka jijjiiramu yaada kan dhiyeesse Damee Anniisaa biyyattii yoo ta'u komii Tiraamp ji'a darbe dhiyeessan hordofuuni. \"Mataa ujummoo shaworii yoo fudhatte - dhaqna dhiqachuuf jettee bishaan gadi siif hin bu'u. Harka dhiqachuuf yoo jette bishaan gadi siif hin bahu. Kana Maal goota? Achuma dhaabachaa oolta. Kan keessan hin beeku, ani rifeensi kiyya mudaa qabaachuu waan hin qabneef nan rakkadha,\" jedhan Tiraamp. Garee kunuunsa anniisaa 'Appliance Standards' jedhamuuf kan hojjetu Andiriiwu deLaski yaada seera kana jijjiiruu dhiyaate 'gatii hin qabu' jedheera. Seera jijjiiruu caalaa fiixee ujummoo hamma bishaanii to'atu afur, shan gochuun bishaan hamma barbaachisu argachuun ni danda'ama jechuun AP'tti hime. \"Pireezidantichi dhuguma rakkataniiru yoo ta'e, marsariitii ujummoo mataa shaaworii kan bishaan akka gaariitti gadi naqu gurguran itti himuu dandeenya\" jedhe. Seerichi bishaan fi maallaqa qusachaa namni akka gaariitti bishaanitti akka fayyadamu kan taasisudha jedhu warri yaada Tiraamp morman. Yaadni seericha jijjiiruuf dhiyaate mana murtiitti mormiin jabaan isa mudachuu danda'a.","len":648}
{"id":"oduu-51694999","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51694999","title":"Qananiisaan rikoordii walakkaa maraatoonii Moo Faaraan qabame cabsuun mo'ate","summary":"Atileet Qananiisaa Baqqalaa dorgommii walakkaa maaraatoonii magaalaa Landanitti Dilbata har'aa gaggeeffameen rikoordii Moo Faaraan qabamee ture cabsuun moa'te.","text":"Dorgommii walakkaa maaraatoonii kanarratti Qananiisaan sa'aatii 1:00:22'n kan xumure yoo ta'u, rikoordii Moo Faaraan fiigichuma maaraatoonii walakkaa kanaan qabatee ture cabsuun injifate. Abbaa rikoordii addunyaa fageenya meetira 5,000 fi 10,000 kan ta'e Atileeti Qananiisaan dorgommii walakkaa maaraatoonii kana irratti yeroo jalqabaatiif hirmaate. Atileet Qananiisaa waliin waliif bahuuf jiru jedhamee kan eegamaa ture atileetiin dhalataa Somaaliyaa lammii UK Moo Faaraa sababii dhukkubaatiif akka hin hirmaanne guyyoota muraasa dura beeksisee ture. Atileet Qananiisaa Fulbaana darbe Jarman magaalaa Barliinitti, maaraatooniin akka addunyaatti sa'aatii saffisaa sadarkaa lamaffaa ta'een mo'atee ture. Maaraatoonii Barliin irratti Qananiisaan rikkoordii maraatoonii cabsuudhaaf amma libsuu ijaatti jala baate. Yeroo sanatti sababii sekondii lamaaf osoo hin cabsiin hafullee, gara fuula duraatti sirriitti itti qophaa'ee akka cabsu BBC'tti himee ture. Rikoordiin maaraatoonii harka atileetii Keeniyaa Eliwuud Kipchoogee kan jiru yommuu ta'u, haala amma jiru kanaan Qananiisaan rikoordii maaraatoonii addunyaa kana akkuma fageenya meetira 5,000 fi 10,000 of harka galfachuun isaa akka hin oolle tilmaamaa jira. Magaalaadhuma Landanitti Qananiisaafi Kipchoogeen ji'a dhufa maraatooniidhaan waliif ba'uuf waan jiraniif hedduu hawwiin kan eegamaa jirudha. Atileetiin Itoophiyaa biraan Birhaanuu Laggasaa ammoo, Maraatoonii Jaappaan Tookiyootti gaggeeffameen 2:04:15'n xumuruun mo'achuu isaa IAAF fuula isaarratti baaseera. Atileet Birhaanuun kanaan duras Tookiyoodhumatti maaraatoonii mo'atee ture.","len":648}
{"id":"oduu-42101980","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42101980","title":"'Qabeenyaa uumamaa keenya fayyadamuuf heeyyama eenyutuu nu hinbarbaachisu'","summary":"Itoophiyaan qabeenyaa uumamaa qabduutti fayyadamuuf heeyyama eenyutuu argachuun ishee hinbarbaachisu, jedhaniiru dubbii himaana Ministeera Dhimma alaa Itoophiyaa.","text":"Dubbi himichi Obbo Mallas Aalam, dhimma yeroo ilaalchisuu ibsa gaazexessitoota Kemisa taasisaniin, odeefannoofi yaadni midiyaaleefi qondaaltoonni Masirii kennaa jiranis karaa kamiin iyyuu adeemsa ijaarsa hidha guddichaa irratti dhiibbaa akka hin taasifne dubbataniiru. Guyyootaan duras midiyaaleen biyyattii, ijaarsi hidhaa Itoophiyaan gaggeessaa jirtu gahee bishaan Masirii waan hirisuuf Pirezidaantii Masirii Abdil Fattaa Al-Siisiin Itoophiyaaf akkeekachisa cimaa dabarsaniiru jechuu gabaasanii turan. Pirezidaantichis akeekachisa kan kennan waligahii Kaayirootti biyyoonni sadan; Masirii, Itoophiyaa fi Suudaan irratti hirmaachuun qorannoo miidhaa hidhiichi qaqabsiisu danda'urratti mari'achuun rgaasisuu dadhabu isaanitiin akka ta'e dubbataniiru. Obbo Mallas ammoo mariin 17ffaan biyyoota sadeen waliigaltee malee kan bittinaa'eef, Masiriin waliigalteewwan bara koloonii ammas qaama marichaa naaf haa ta'u jechuu isheetiin jedhaniiru. Al- Siisiin ammoo sirna heebbaa buufata qurxummii biyyatti irratti Sanbata darbe argamuun ''gahee bishaan Masirii eenyumtuu tuquu hindanda'u. Fedhii guddina obbooleeyan keenya Itoophiyaanootaas ni deegarra. Bishaan dhimma nageenya biyyaalessaa biyya keenyaati. Nageenya biyyaalessaa keenya eegsisuun immoo nu hidhibu. Dhuma,'' jechuusaanii Al-arabiyaan Masirii gabaaseera. Obboo Mallas Itoophiyaa ijaarsa hidhaa saffisiisuun maddiittis, hajii walta'insaa Masiriifi Suudaan waliin taasiftu cimsitee itti fufti jedhaniiru. Ijjannoon midiyaalee fi dhaabbilee motummaa Masirii muraasni gaggeessaa jiranis, kan danbiiwwan waliigalteen walfaalleessuudha jedhaniiru.","len":649}
{"id":"oduu-57126468","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-57126468","title":"Biyyoonni sooreyyiin Ijoollee talaaluu tursanii biyyoota hiyyeeyyiif akka qoodan gaafataman","summary":"Biyyoonni dureeyyiin talaallii Koroonaavaayiras da'immaaniifi ijoolleef kennuuf karoora qabatan jijjiiranii bakka isaa biyyoota galii xiqqaa qabaniif akka gumaachaan hoogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa gaafatan.","text":"Dr. Teediroos waggaan lammaaffaa weerara Koronaa bara isa jalqabaarra kan nama fixu ta'uu akka danda'u akeekkachiisan Dr. Teediroos Adihaanoom ibsa Jimaata kennaniin biyyoonni sooreyyiin sagantaa raabsa talaallii haqa Covax jedhamuuf akka gumaachan gaafatan. Raabsi talaallii koronaa hanga ammaatti bifa walfakkaataa qabatee hin jiru. Ji'a Muddee darbe talaaliin jalqabaa ifa erga godhamee ka'ee hanga ammaatti biyyootni sooreyyiin dhiyeessa talaallichaa harka hedduu fudhataniiru. Hedduun isaanii ammallee lammiilee isaanii hamma danda'an mara talaaluuf dorgomaa jiru. Dr. Teediroos Jeneevaarraa ibsa kennan kanaan biyyoonni gariin maaliif daa'immaniifi ijoollee gaheeyyii talaaluu akka barbaadan nan hubadha ''amma garuu osoo yaada isaanii kana keessa deebi'anii ilaalaniin gorsa'' jedhan. ''Biyyoota galii xiqqaafi gidduugaleessaa qaban keessatti talaalliin dhiyaate hojjetoota fayyaafillee hin geenye, hospitaalonni namoota yaala lubbuu bararuun sardamaa jiru'' jedhan. Torbee darbe pireezidantiin US Joo Baayidan ijoollee umrii 12-15 gidduu jiran atattamaan talaaluuf karoorfamuu ibsaniiru. Ji'a tokkoo booda lammiileen US 70% ta'an talaallicha marsaa jalqabaa kan fudhatan akka ta'aniis abdii qaban himaniiru. Kaanaadaaniis akkasuma ijoollee umrii 12-15 gidduu jiraniif akka kennamu jechaa jirti. Waggaan lammaaffaa weerara dhibee Koronaa hamaa akka ta'u haala akkaan yaadessaa Indiyaan keessa jirtu akka fakkeenyaatti kaasuun hubachiisaniiru Dr. Teediroos. Indiyaatti ogeeyyiin fayyaa dhibee kana yaaluutti jiranillee talaallii kana hin fudhanne. Sababa kanaattis du'aa jiru.","len":650}
{"id":"oduu-45910962","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45910962","title":"Abdii Mohaammad: Pirezidaantiin naannoo Somaalee duraanii hidhaa miliquuf ture","summary":"Pirezidaantii Naannoo Somaalee duraanii Obbo Abdii Mahaammad foddaa mana hidhaa cabsuun bahuuf yaaluusaa poolisiin beeksiise.","text":"Obbo Abdiin kana dura ALI Hagayya 26 hanga Addoolessa 30, 2018tti jeequmsaa fi okkara naannoo Somaaleetti uumameen walqabatee to'annaa jala olfamuunsaa ni yaadatama. Haaluma kanaanis Obbo Abdiin har'a wayita beelama dhaddacha mana murtii Federaalaa Olaanaatti dhiyaataniitti, nageenyaafi fayyaa isaanitiif jechuun biiroo poolisii keessatti akka hidhaman taasifamuu isaa poolisiin ibse. Haa ta'u malee Obbo Abdiin foddaa cabsuu fi morma poolisii hudhuun miliquuf yaalii taasiisee ture jedheera poolisiin. Obbo Abdiin gama isaanitiin gochicha akka hinraawwatinee eeruun, itti yaadamuun maqaa na xureessuufi na reebuuf jecha kan raawwatameedha jedhameera. Gochi jedhame kunis soba ta'usaafi dhiibbaan olaanaan irratti raawwatamaa jiraachu himan. Keessattuu mana hidhaa mijataa hintaane keessatti hidhamuusaanii, hidhamaan dhukkubsataa sammuu ta'e guyyaa lama karra cabsuun miidhaa irraan gahuuf yaalusaa fi kunis nageenya isaa irratti yaaddoo itti umuu mana murtichaatti himeera. Hidhamaan tokkos akka tasaa karra mana fincaanii foxxoqsuun miidhaa narraan gahuuf yaaleera jechuunis mana murtiitti himeera. Poolisiin qorataa jiru gama isaatiin mana hidhaa itti hidhame kan hidhamtoonni kamiyyuu itti hidhaman ta'u himuun, dhiibbaan kamiyyuu akka irra higahiin dubbateera. Kana malees poolisiin wayita Abdii waliin marii taasisee tureetti walitti bu'insichi akka ka'uuf ittigaafatamaa ta'usaaniifi kanaafis dhiifama gaafachuusaanii mana murtiitti himaniiru. Manni murtichaas bu'aa qorannichaa ALI Onkololeessa 19, 2011 qabatee akka dhiyaatuuf akkeekachisuun beellama kenneera jechuun miidiyaan biyya keessaa FBC'n gabaaseera.","len":651}
{"id":"oduu-48456293","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48456293","title":"'Daa'imni akka adunyaatti xiqqoo ta'ee dhalatee lubbuun hafe","summary":"Daa'imni yeroo dhalattu giraama 245 qofa xiqqaattu hospitaala Yunaayitid Isteet keessaa baate.","text":"Daa'ima erga dhalatti guyyoota shanitti Daa'imni yeroo malee dhalatteefi ulfaaatina hammanaa qabdu kuni xinnaachuun riikardii dha. Daa'imni maqaa Saayibiyeen itti bahe kuni yeroo dhalattu hanguma gosa kuduraa appilii ulfaatti. Torban 23 fi guyyoota sadii booda Muddee 2018'ti dhalattes. Ta'uyyuu, lubbuu baraaruuf jecha hospitaala Saan Diyeegoo, Kaaliforniyaa jiru keessa hanga ammaa akka turtu ta'e. Doktarooni yeroos Saayibeen sa'aatii muraasa qofa jiraatti jedhani turan. Haa ta'u malee, ji'a shan booda ulfaatina 2.5kg horattee kaleessa hospitaalaa baateetti. Narsiin akka isheen lubbuun haftu gargaaraa turte fooyyee daa'imti agarsiiste ''ajaa'iba'' jetti. Akkaataa Saayibeen galmoofteen yoo ta'e Saayibeen daa'ima xiqqishuu yeroo malee dhalattee lubbuun hafu dandesseeti. Riikardiin duraa bara 2015'tti daa'ima dubartii lammii Jarmaniin kan qabame yoo ta'u giraama 252 qofa ulfaatti ture. Daa'imti biraa Jaappaanitti barana dhalatteefi giraama 268 qofa ulfaattu daa'ima dhiiraa baay'ee xiqqoo lubbuun hafuu danda'e ture. Haati Saayibee rakkoo fayyaa ishee mudaten yeroo dahuu qabdurraa ji'a sadii dursiteeti deesse. ''Itti himaan ture: 'Lubbuun hafu hin dandeessu. Ani ergan ulfaa'e reefu torban 23','' jechuun dubbachuu ishii viidiyoo hospitaalichi gadhiise irraa mul'ateera. Daa'imman torban 42'tti dhalatu jedha hospitaalichi. Daa'imni dhalatte xiqqoo waan taateef ''harka ogeessota harkaa irra hin jirtu,'' jedheera hospitaalichi. Doktaroonni tarii lubbuun hafuu kan dandeesse tarii erga dhalattee booda rakkoon fayyaa biraa waan hin qunnaminiifi.","len":652}
{"id":"oduu-48905160","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48905160","title":"Waancaa Afriikaa 2019: Guyyaa 18ffaa Waancaa Afriikaa, maaltu eegama?","summary":"Yeroo duraaf Waancaa Afriikaa bara kanaarratti hirmaachaa kan jirtu Madagaaskaar, rukuttaa peenaalitiin RD Koongoo injifachuun marsaa biyyoota 8 itti aanutti ceeteetti.","text":"Madagaaskaar RD Koongoo erga injifatanii booda Aljeeriyaanis goolii 3 fi 0'n Giinii injifattee marsaa itti aanutti caateetti. Amma dura Naayijeeriyaan Kameruun injifachuun, Afriikaan Kibbaa ammoo Masrii injifachuun warra marsaa itti aanutti ce'anidha. Tapha har'a Maalii fi Ayivoorii Koost akkasumas Gaanaa fi Tuniiziyaan taphataniin biyyootni lama marsaa itti aanutti darban adda baafama. Taphattoota eegaman Maalii fi Ayivoori Koost Wilfired Zahaa Arsenaaliin barbaadamaa jira Wilfireed Zahaa daqiiqaawwan 270 tapha kanarratti gareen isaa taphate keessaa 111 qofa hiriiree taphate. Ta'us garee isaaf goolii galchuu danda'eera, tapha Namibiyaa waliin ture irratti galche. Arsenaal taphataa kanaaf paawondii miliyoona 40 kenneera - taphatichi garuu xiyyeeffannaan isaa biyyi isaa Waancaa Afriikaa yeroo sadaffaaf akka injifattu gochuudha jedhe. \"Ammatti wanni ani yaadaa jiru, waancaa kana injifachuu qofadha\" jechuun waa'ee jijjiirraa gaafatamee deebii kenneera. Gaanaa fi Tuniiziyaa Jordaan Ayeew taphataa Waancaa Afriikaa irratti taphataa jiru kilabii isaa fuulduraa hin beekamnedha. Kaffaltii dabalataa paawondii miliyoona 2.5niin turtii Siwaansii waggaa tokkoon booda gara Kiristaal Paalaas debi'uu mala jedhamaa jira. Waancaa Afriikaa xumuree hanga deebi'uutti affeeraan isaa ni tursiifama. Taphoota nuusa xumuraa Waggoota lamaan dura Waancaa Afriikaa kan injifatan Kaameruun fi keessummeessituun taphichaa Masriin injifatamanii taphaan alaa ta'uurraa kan ka'e, Gaanaan marroo shanaffaan Waancaa kana fudhachuu dandessi jedhamee tilmaamama. Yoo itti milkoofte bara 1982 booda yeroo duraaf ta'a.","len":653}
{"id":"oduu-47891063","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47891063","title":"Namichi Keeniyaa harkaan qotee jiraattotaaf daandii tolche 'goota' jedhame","summary":"Namichi lammii Keeniyaa kun bosona yabbuu naannichaa ciree, lafa harkaan qotee daandii ganda isaa suuqiiwwan dhiyeenya jiraniin qunnamsiisu kana kan ijaare darara namoota ganda isaa hambisuuf akka ta'e BBC'tti himeera.","text":"Hojii kana bilisaan hojjechuun isaa jiraattoota ganda isaa dinqisiisee jira. Meeshaalee ittiin lafa qotan manaa qabu fayyadamuun guyyoota jaha keessatti daandii kiiloomeetira 1.5 tolcheera - xumuruuf waan xiqqootu isa hafa. Laftisaa daandiidhumaaf kan yaadamee dhiifame ta'us bulchitoonni ijaaruu dadhabuu isaanii hima. Ganda isaa Kaganda keessatti gocha isaa kanaaf 'goota' jedhamee faarfamaa jira. Jiraattonni ganda kutaa biyyaa Muraangaa jedhamu kan Nayiroobii irraa gara Kaabaatti km 80 fagaattee argamtu kanaa suuqii argachuuf km 4 imalaa turan. Karaan qaxxaamuraa miilaan qofa deemsisu ammoo dhiyeenya kana dalleeffame. Obbo Nikoolaas hojii kanaaf kan kakaases kanuma. Daandichi konkolaataa deemsisuu danda'a \"Wayitan daandii kana tolchu namotni siif kafalameetii jedhanii na gaafataa turan\" kan jedhu Nikoolaas, \"humna waanan qabuuf tola ooltummaan hojjechuun murteesse\" jedheera. Torbee darbe Wiixataa hanga Sambataa ganama sa'aatii 1 hanga 11 hojjetaa akka tures himeera. Kunis osoo roobni hin eegaliin xumuruufi. Guyyaatti sa'aatii 8'f hojjeta Daandicha xumuruuf walakkaan kiiloomeetiraa kan hafu ta'ullee daa'imman mana barumsaa sadarkaa duraafi lammataa dhiyeenyatti argamutti baratan dabalatee jiraattonni daandicha fayyadamuu eegalanii jiru. \"Namoonni gammachuu qabu, sun ammoo anas na gammachiisa. Hojiin koo namoota hunda gargaareera\" jedha manguddoon ganna 45 kun. Namootni isa gargaaran dhabamanillee waan jalqabe akka fiixaan baasu dubbata. Hojiin manguddoo kana jalqaba nama Kinyungu Micheke jedhamuun Facebook, irratti himamee, achiis xiyyeeffannaa miidiyaalee hedduu hawwachuu danda'e.","len":655}
{"id":"oduu-46768290","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46768290","title":"Pirezedaantiin Yunvarsiitii Dambidoolloo Dr. Dalasaa Bulchaa gadhiifaman","summary":"Pirezedaantiin Yunvarsiitii Dambi Doolloo Dr. Dalasaa Bulchaa tibba kana achi buuteen isaanii dhabamee ture kaleessa galgala aanaa Gidaamiitti gadhiifamaniiru.","text":"Dr. Dalasaa Bulchaa Dr. Dalasaa dheengadda \"qaama hin beekamneen\" hojiidhaaf Dambidoolloorraa gara magaalaa Finfinneetti imalaa osoo jiranii godina Qellam Wallaggaa aanaa Hawwaa Galaan magaalaa Gabaa Roobiitti ture kan konkolaachisaafi konkolaataa isaanii waliin butaman. Achuma Godina Qeellam Wallaggaa Aanaa Hawwaa Galaan Magaalaa Gabaa Roobiitti akka butamaniifi \"qaamota hidhatanii naannoo sana socho'aniin\" akka ta'es aanga'aan mootummaa BBCti himanii turan. ''Hanga ammaa odeeffannoon nuti qabnu qaamota hidhatani naannoo sana socho'anin butamu isaaniiti. Namni tokko osoo badiin shakkameellee dhimmatti mootummaan ukkaamsee fudhatuuf hin jiru,'' jechuun Hogganaan Itti-aanaa Biiroo Kominikeeshinii Oromiyaa Obbo Dheeressaa Tarrafaa kaleessa BBC'tti himaniiru. Gama biraatiin Dubbi Himaan Adda Bilisummaa Oromoo Obbo Toleeraa Adabaa ''Gama keenyaan tarkaanfiin fudhatame hinjiru. Tarkaanfiin kuni kan fudhatame humnuma mootummaatiini,'' jechuun maqa balleessiif akka raawwate himanii turan. Gadhiifamuu hayyuu kanaa fuula feesbuukiifi Tiwiitara isaanii irratti kan barreessan ODP'tti Itti-gaafatamaan Ijaarsa Siyaasaa Baadiyaa Obbo Addisuu Araggaa, nageenya lammilee kabajichiisuuf akkasumas ol'aantummaa seeraa gama hundaan mirkaneessuf mootummaan tattaaffi cimaa taasisaa jira jedhan. Gama kanaan tarkaanfiiwwan jajjabaa fudhachuun eegalamee jira kan jedhan Obbo Addisuun ummanni kenya tarkaanfii mootumman nageenya lammileefi ol'aantummaa seeraa kabajichiisuuf fudhachaa jiru kana tumusuun biyya nagaa, ol'aantummaan seeraafi dimokraasiin dhugaa keessatti mirkaan'ee ijaarrachuuf tumsuu qaba jedhan.","len":656}
{"id":"oduu-49175034","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49175034","title":"Kooriyaan Kaabaa torbee tokko keessatti misaayila lama furguggiste","summary":"Kooriyaan Kaabaa misaayela fageenya gabaabaa gama baha biyyattiin furguggisteetti, akka waraana Kooriyaa Kibbaatti kuni torbee keessatti isa lammmataati","text":"Misaayelootni kunneen km250 kan furguggifaman yoo tahu, lafaa ol km30 fagaachuun imalu. Misaayilootni lameen gaafa Roobii naannoo Woonsan jedhamutti agarsiifaman. Kuni erga Tiraampiifi hogganaan Kooriyaa Kaabaa Kiim Joongun Waxabajjiitti wal-arganiin booda isa jalqabaati. Kooriyaan Kaabaa, kuni 'akeekkachiisa cimaa' magaala guddoo Kooriyaa Kibbaa Sii'ol, shaakala waraanaa Waashingitan waliin taasifatuufi jetteetti. Misaayilootni kunneen km250 kan furguggifaman yoo tahu, lafaa ol km30 fagaachuun galaana Jaappaan East Sea jedhamurratti qubataniiru. Ministeerri Ittisaa Kooriyaa Kibbaa Jeong Kyeong-doo misaayiloonni kunneen kan durii irraa addadha jedhaniiru. Ministirri mummee Jaappaan Shinzoo Abee immoo nageenya Jaappaan irrattii dhiibbaan qaqqabe hin jiru jedhaniiru. Guyyaa ja'a dura misaayeliin biyyattiin furguggiste km690fi km430 kan fagaatan imalani dha. Agarsiisni kuni Waxabajjii darbe waa'ee daangaa Kooriyaa Kibbaaf Kaabaa irraa waraana baasuufi fayyadama niwkileera dhaabuu irratti Tiraampiifi Kiim erga mari'ataniin booda kuni isa duraati. Agarsiisichi Pyongyang shaakala waraanaa Kooriyaa Kibbaafi Ameerikaa gidduutti karoorfame irratti aariin dubbachuu isaanii hordofeetu raawwate. Akka xiinxalaan tokko ''Kooriyaan Kaabaa misaayilota furguggisuun aariishee baafatti... otoo yeroon shaakallii waraanaa Kooriyaa Kibbaa hin jalqabiin..'' jedhaniiru. Kooriyaan Kaabbaa shaakala waraanaa Kooriyaa Kibbaa, walii galtee Ameerikaa waliin Singaaporitti taasifate akka sarbitetti akka ilaaltuu himteetti. Bara darbe Kiim Kooriyaan Kaabaa niwukileera yaaliifi misaayela furguggisuu ni dhaabdii jedhanii turan.","len":662}
{"id":"oduu-49109323","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49109323","title":"Paartiin Naannoo Kibbaa bulchaa jiru aanga'oota ari'e","summary":"Paartiin Naannoo Saba, Sablamootaafi Ummatoota Kibbaa bulchaa jiru (SEPDM), bulchiinsa Magaalaa Hawaasaa dabalatee qondaaltoota ol-aanoo hedduu hojiirraa ari'ate.","text":"BBC'n Waajjira Pirezidaantii Naannichaa irraa akka mirkanneeffateetti, Bulchaan Magaalaa Hawaasaa, aanga'oonni godinaale Sidaamaafi Haadiyaa itti gaafatamummaa isaanii irraa dhorkamaniiru. Hojiirraa dhorkamuu aanga'oota kanneeniitiif akka sababaatti kan ka'amees, rakkoo nageenyaa tibbana Magaalaa Hawaasaafi naannoolee baadiyyaa godina Sidaamaatti argaman keessatti uumamee tureen kan walqabateedha jedhameera. Aanga'oonni amma hojiirraa ari'ataman kunneen haala nageenya boora'e tibbana naannichatti umamee ture keessatti qooda qabu jedhamanii shakkamuun jedhameera. SEPDM aanga'oota olaanoo bakkeewwan eeramaniitiin alattis, aanga'oota naannichatti bakkeewwan biraatti argaman irrattis tarkaanfii walfakkaataa fudhachu beeksiseera. Akkasumas gaggeessitoota Godinaalee Kafaa fi Walaayittaatiif gochi walfakkaatu mul'ataa akka jiru himuun, itti gaafatamu jechuun akeekkachiiseera. Haaluma walfakkaatuunis jeequumsa magaalaa Hawaasaafi naannosheetti uumamee tureen walqabatee, motarri magaalattii keessa akka hinsochooneef dhorkamuu konkolaachiftoota motaraafi jiraattoonni BBCn dubbisee mirkanneessaniiru. Tarkaanfichis kan fudhatame haala nageenyaa waliin hidhata qaba kan jedhan jiraattoonni, dhorkaan kunis karaa dhaabbata sabaa himaa ummataa naannichaatiin ibsamu himu. Konkolaachistoonni garuu waa'ee kanaa akka hindhagahiin BBC'tti himaniiru. Sabii kanaanis magaalaa Hawaasaatti motaroonni baay'inaan mulataa turan ganama har'aatii kaasee garuu akka hinjirre kan dubbate jiraataan tokko, polisoonni tiraafikaas kanneen daandiirratti argatan dhaabaa jiraachaa jiraachuu isaanii arguu isaafi konkolaataafi baajaajoonni garuu hojjataa jiraachuu himeera.","len":662}
{"id":"oduu-50272741","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50272741","title":"'CIA'n mootummaa Eertiraa fonqolchuufi shiraa jira' jette Eertiraan","summary":"Dhaabbatni basaasaa Ameerikaa, CIA'n, fincila cimaa warraaqsa biyyoota Arabaa fakkaatu Eertiraa keessatti kaasuuf karoora qaba jechuun Ministeerri Odeeffannoo Eertiraa ibse.","text":"Ibsa guyyaa kaleessaa Afaan Tigreen bahe akka agarsiisutti kana dura qondaaltotni garaa garaa mootummaa Ameerikaa dhoksaadhaan Keeniyaa magaalaa Naayiroobitti wal gahii taasisaa turaniiru. Qondaaltotni kunneen taphattoonni garee kubba miilaa biyyaalessaa Eertiraa dorgommiif biyyaa bahan yeroo lammaffaaf achumaan akka miliqanii hafaniif karoorsanii hojjechaa turanis jedha ibsichi. Bara 2009 dorgommii Keeniyaan qopheesite irratti erga hirmaatanii booda gareen kubba miilaa Biyyaalessaa Eertiraa hundi osoo biyyatti hin deebi'iin achumaan hafuun kooluugaltummaa gafatanii ture. Torban muraasa duras taphattoonni afur biyyatti deebi'uu diduun Yugaandaatti kooluugaltummaa gaafataniiru. Ibsichi biyyootni Lixaa akkuma pirezidantii Liibiyaa duraanii Muhammar Gaadaafii irratti haleellaa raawwatan kan Eertiraa irrattis raawwachuuf karoorsaniiru jedha. Baqattoota Ertiraa gargaaruufis karoorri akka jiru ibsuun dargaggoonni kumaatamni biyyittii gadhiisanii akka bahaniif dhaabbileen basaasaa biyyoota Lixaa hojjechaa akka jiranis ni hima. Dhaabbatni basaasaa Israa'el, Moosaad, ammoo Ertiraan dhaabbilee shororkessitootaa biyyoota baha gidduugaleessaa jiran deeggarti jechuun maqaa keenya balleessaa jira jechuun himatte. Qondaaltotni mootummaa olaanoonis daddabarsa dhala namaa seeraan alaa keessatti hirmataniiru jechuun Moosad sobaan akka odeeffannoo tamsaasa jira jechuunis ibsa. Dhaabbileen kunneen mootummaa Eertiraa fonqolchuuf yaada akka qaban kan agarsiisu ragaalee dhoksaa of harkaa nan qabas jedha mootummaan Ertiraa. Ameerikaa fi Israa'eel dhimma kana irratti hanga yoonaa deebiin kennan hin jiru.","len":662}
{"id":"oduu-41480360","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41480360","title":"Ajjeechaa Laas Veegaas: Poolisiin kaayyoo abbaa qawwee qorachaa jira","summary":"Poolisiin kaayyoo dhukaasa namoota heedduu bakka dowwannaa sirbaa Laas Veegaasitti raawwatamuun lubbuu namoota 59 balleessee kanneen 527 ta'an maddeesse qorataa jiru.","text":"Abbaan qawwee kan ta'e Isitiifan Paadook, nama umurii 64, darbii 32ffaa Hooteela Maandaalaayi Beey irraa namoota agarsiisa muziiqaarra turaniitti gadi kan dhokaasa bane Dilbata alkan ture. Poolisiioonnis qawwee 23 kutaa cisiicha hooteelaa isaa keessaa kan arge yoo ta'u, mana jireenyaa isaa Nevaadaatii ammoo qawwee 19 fi dhowaawwan arganii jiru. Haa ta'u malee, hanga ammaatti ajjeechaan kun sababiin maaliif akka raawwatame wanti barame hinjiru. Qaamni isilaamik Isteeti ofiin jedhu harkan keessaa qaba jedhu iyyuu, qorattoonni garuu hanga ammaatti gochichi shororkeessummaa addunyaa waliin walitti dhufeenya qabaachu isaa hinargine. Qorattoonni muraasnis haalicha rakkina xin-sammuu waliin kan wal qabatu ta'u isaa eeru, garuu isaafis wanti mirkanneefame hinjiru. Pireezidaant Tiraampis tibba Wiixata taree Waayit Haawusitti haasawa taasisaniin gochiicha 'hojii seexanaa qulqulluu' jechuun ibsaniiru. Waa'ee namicha dhukaasee waan beeku qabnu maali? Istiifan Paadook kaaba Laas Veegaas magaalaa xiqqoo Mesku'itee keessa hawaasa lammiilee angafootaa waliin jiraata ture. Akka poolisiin jedhettis, namichi kun dubartii Maarilou Daanleey jedhamtuufi amma biyya Jaappaan keessatti kan argamtu waliin jiraachaa kan turee fi haala akkasii keessatti hirmaataa kan hinfakkaaneedha. Balaadhaan booda garuu yoo poolisoonni qabeenyaa isaa sakatta'an,qawwee dabalataa 19 fi dhootuuwan kan biraa akkasumas rasaasa kumaatamaan lakkaa'aman meeshaalee elekitiriikaa muraasa waliin arganiiru, jechuun Sheriif Jooseef Laas Veegaas irraa ibsee jira. . Shakkamaa nama dhukaasaa Istiifam Paadook - Suuraa guuyyaan itti hin kennamiin","len":663}
{"id":"oduu-42482306","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42482306","title":"Sodaa balaatu hiriira imaltoota xiyyaara Biyyoota Araboota gamtoomanii (UAE) gara Tuniz uume","summary":"Sodaa balaa shororkeessummaatti haalli Tuniziyaa fi Emreetota Araboota Gamtoomatii (UAE) jidduutti walididdaan umamee jechuu, Tuniziyaan dubbatte.","text":"Dubartoonni paasportii Tuniziyaa qabatan akka jedhanitti akka gara xayyaaraa hingalleef dhorkaman Erga Jimaataatii dubartoonni Tuniziyaa akka xayyaraarra Emiretiin gara UAE hinbalaliin dhorkamaniiru. Kanaaf deebii akka ta'uttis, Tuniziyaanis xayyaarri Emireetis akka Tuniz keessa hinqubanneef dharkite. Qondaalli Tuniziyaa akka jedhanitti, abbootiin taayitaa UAE dubartoonni paasportii Tuniziyaa qabatan balaa geessissuu akka danda'an odeeffannoo cimaa argataniiru. Dubbi himtuun waajjira pirezidaantii Tuniziyaa, Saayidaa Garraachi, Emirootoonni dubartoota Tuniziyaa akka xayyaara keessa hingalleef 'qajeelfama ifaa' fudhataniiru. Odeeffannichis 'dubbartoota Tuniziyaa ykn isaan paasportii Tuniziyaa qabachuun Siriyaa fi Iraaqii deebii'an ta'u' akka hammatulleen dubbattee jirti. Akkasumas Tuniziyaan yaaddoo UAE kan hubattu ta'ulleen, ''haalli itti dubartoonni Tuniziyaa itti keessummeessan'' fudhatamaa miti jettee jirti. Pirezidaanti Bejii Kaa'id Essebsii 'ragaan akkami dhiyaatu iyyu' mirgi dubartoota Tuniziyaa sarbamu hinqabaatu jedhaniiru. Sanbata tare UAE akka jettetti ammoo, ''odeefannoon nageenyaa argatamees osoo balaa sororkeessummaa gahu danda'u eeruun hinbarbaachisne adeemsa addaa fudhachu barbaachiseera.' Garuu imaltoonni Tuniziyaa akka gara xayyaara Emereetsi hingalleef sababni kennameef akka hinture himaniiru. Motummaan Tuniziyaa akka jedhetti dubartoota magaalaa guddoo Tuniz fi Abu Daabii keessatti ogguramanii gargaaruuf qondaaltoonni isaanii jiddu galuun barbaachiseera. Kunis waan arii umeef jecha xayyaarri Emireetsi Tuniz akka hinqubannee dhorkan. Ministeerri geejjiba Tuniziyaa ''hanga hiikaa sirriin'' argamutti oggurichi hojiidhuma irra tura.","len":664}
{"id":"oduu-56021571","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56021571","title":"Dhaabbati moobaayilii maamila darbaa kaffalchiise yuroo miiliyoona 10 ol adabame","summary":"Neetwoorkiin moobaayilii UK O2 jedhamu maamiloota darbaa kaffalchiise abbaa taayitaa to'annoo telekoomii Ofcom jedhamuun yuroo miiliyoona 10.5 adabame.","text":"Dubartii karaa kuusaa O2 osoo darbaa jirtuu loogoo isaa ilaalaa jirtu Waggoota saddeetiifi, maamilootni amma tajaajila kanatti fayydamuu dhiisan yeroo dhumaaf dachaa akka kaffalan taasifameera jedha Ofcom. Dogoggorri kuni maamiloota 140,000 tahan bara 2011-2019tti yuroo miiliyoona 2.4 kasaarseera. Dhaabbati O2 jedhamu kuni qarshii harka 4 dabaluudhaan maamiloota baayyeef qarshii isaanii deebiseera. Haa tahu malee maamiloota duraanii muraasa argachuu hin dandeenye. Qarshiin jaroota kanaa immoo dhaabota tola oolaaf kennamuuf jira. Dhaabbanni telekoomii Ofcom garuu, O2 qarshii deebisullee seera maamilootaaf gatii isa sirrii kennuu jedhu waan cabseef adabamuu qaba jedhe. Maamiloota 140,000 dabalataan, namoonni 110,000 yuroo miiliyoona 38 gatii darbaa gaafatamanillee otoo hin kaffaliin waan hafaniif qarshiin isaaniif deebifamu hin jiraatu. Ofcom, dhaabbati moobaayilii kuni 'rakkoo adeemsa kaffaltii baasuurratti,'' jiru otoo beekuu bara 2011tti otoo hin sirreesiin hafe jechuun komata. Kanaanis maamiloota waggaa saddeettiif darbaa kaffalchiise jedha. O2 immoo ''rakkoo teeknikaa uumameen ni gaddina, maamiloota keenyas kabajaan dhiifama gaafanna,'' jedhe. ''Rakkoon kuni akka jiru ofii keenya barreeti odiitara beeksifne. Tarkaanfii qabatamaa tahes fudhanneerra, maamiloota qarshii isaanii deebisuun cinaa beenyaa kenninneerraafi,'' jedhe. Ofcom immoo otoo O2 sirna kaffaltiisaa otoo geeddareera tahee kuni hundi hin uumamu ture jedhe. ''Kuni seera keenya isa cimaa cabsuu dha. Adabbiin kuni dhaabota maamila isaanii seeraan hin tajaajilleef akeekkachiisa dha,'' jedhe hogganaan abbaa taayitichaa Gaawuchoo Raamaasan.","len":665}
{"id":"oduu-52226135","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52226135","title":"Koronaavaayiras: Weewrarri Covid-19 namoonni biiliyoona walakkaa akka hiyyooman taasisuu danda’a","summary":"Weerarri koronaavaayirasii addunyaatti dhufe kun namoota walakkaa biiliyoonaa ta’an hiyyummaa keessatti akka galan taasisu danda’a.","text":"Akeekkachifni kunis qorannoo Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii weerarri kun diinagdee fi humna namaarratti fiduun qoratamee kan ifoomedha. Kunis waggoota 30 keessatti hiyyuummaan guutuu addunyaatti yoo dabaluudha jedha gabaasichi. Argannoon kunis walgahii torbee dhufu ministeerota Baankii Addunyaa, IMF fi G20 taasisuuf ta’an dursee ifa ta’e. Qorannoon Dhaabbata Biyyoota Gamtoomani kunis ogeesota Kollejjii Kiingis Landanii fi Yuunivarsiitii Biyyaalessaa Awustiraaliyaadhaan (ANU) barreefame. “Rakkinni diinagdeen fidu isa rakkinna fayyaa harka torbaan caaluu danda’a,” jedhe Kirostoofar Hooy ANU irraa. Gabaasni guutuu addunyaatti lakkoofsi namootaa miiliyoonni 400-600 ta’an hiyyummaa keesssa galuu akka danda’an dabala jedha gareen UN kan bara 2030tti hiyyummaa balleessuuf irratti xiyyeefatee hojjatu. “Argannoon keenna faayidaa safety net biyyoota guddataa jiran irratti saffisaan babal’isuun qabu akeeka - achiis oli – xiyyeeffannoo ol aanaa dhiibbaa COVID-19 biyyoota guddataa jiran irratti qabuu fi hawaasni addunyaa isa kana gargaaruuf waan godhuu qabu,” jedhen prof Andy Sumner Kollejjii Kiingis Landan irraa. Yeroo weerarri kun dhaabatu guutuu addunyaatti namoonni biiliyoona 7.8 hiyyummaa keessatti kufu. Isa kana keessaas harka 40 kan ta’an hiyyeeyyii haaraa Eezhiyaa Bahaa fi Paasifik, tokko sadaffaa kan ta’an immoo biyyoota Sahaaraa gadii fi Eezhiyaa Kibbaati. Jalqaba torbee kanaatti dhaabbileen addunyaa 100 liqiin biyyoonni guddatan fudhatan bara kana akka hin kaffalleef waamicha taasisaniiru. Kunis diinagdeesaanii gargaaruuf doolara biiliyoona 25 akka fayyadaman taasisa.","len":667}
{"id":"oduu-54410099","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54410099","title":"Atileetiin Itoophiyaa Shuraa Qixxaataa osoo eenyuyyu hin eegiin Maraatoonii Landan injifachuun hedduu ajaa'ibsiise","summary":"Atileetiin Itoophiyaa Shuraa Qixxaataa maraatoonii Landan irratti injifannoo argateera. Atileetii Keeniyaa Eliyud Kipchoogee caaluun sadarkaa 1ffaan yoo xumuru Kipchoogeen 8ffaan xumure.","text":"Eliyud kipchogeen dorgommii kana mo’achuu hin dandeenye. Kipchogeen haalaan eegamaa turus sadarkaa 8ffaan xumure. Shuraa Qixxaataa dorgommicha sa’a 2:05:41 galuun 1ffaan xumure. Lammiin keeniyaa Vinsent Kipchumba 2ffaa yoo bahu, Siisay Lammaa 3ffaa baheera. Kipchoge dorgoma jedhamee kan eegamaa ture Mosinet Geremew dorgommicha sadarkaa 4ffaan xumure. Waasihun Mulee 5ffaa, Tolaa Taammiraat 6ffaan yoo xumuran atileetotni Itoophiyaa dorgommii kanaan milkaa’aniiru. Shuraa Qixxaataa akkan dorgommicha mo’adhuuf Qananiisaan na gargaarera jedhe. Haala akkamiin akkan fiiguu qabu isatu na gorsaa ture jedhe. Shuraan dorgommicha mo’achuu isaaf akka hedduu gammades himeera. Atileetiin Itoophiyaa Qananiisaa Baqqalaa miidha isa mudateen Jimaata darbe ture akka dorgomuu hin dandeenye kan ibse. Dorgommiichi Qananiisaa fi Kipchoogee gidduutti taasifama jedhames haalaan eegamee ture. Atileetotni lamaanuu dorgommichaan saffisa guddaa addunyarratti kan galmeessan yoo tahu Qananiisaan bara darbe Berlinitti sekendii lamaaf qofa ture rikardii cabsuu irraa kan hanqate. Haalli qilleensaa Landan ammaa roobaa fi qilleensa ciidha hamaan kan guutamedha. Dorgomtoota Maraatooniif rakkisaa tahuu akka hin hafne miidiyaaleen UK gabaasa turan. Dorgommii Maraatoonii dubartotaa Landan Virjin Manii Landan kanaan atileetiin Keeniyaa rikardii harkaa qabdi Birigid Kosgi 1ffaan yoo xumurtu, atileetiin US, Saaraa Haal ammo 2ffaan xumurte. Atileetiin Keeniyaa biraan Ruut Chpinigetich sadarkaa 3ffaan xumurte. Atileetotni Itoophiyaa Asheetee Bakaree fi Magartu Alemu sadarkaa 4ffaa fi 5ffaa qabachuun dorgommicha xumuran.","len":667}
{"id":"oduu-46807505","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46807505","title":"Odeeffannooon hanga ammaa poolisiin du'a barattoota Yunivarsiitii Adaamaa irratti qabu maali?","summary":"Sababa du'a barattoota Yunivarsiitii Saayinsiifi Teekinooloojii Adaamaa baruuf poolisiin qorannoo taasisaa akka jiru beeksise.","text":"''Sababa du'aniif reeffi barattoota sadanuu gara hospitaala Phaawuloositti ergameera,'' jechuun Hogganaan Qajeelcha Poolisii magaalaa Adaamaa Komaandar Darajjee Mul'ataa BBC'tti himaniiru. Barattoonni sadii guyyaa afur dura dormiidhaa bahuu isaanii odeeffannoon qaba kan jedhu poolisiin, boodarra kuusaa bishaanii yunivarsiitichi haaoromsee itti fayyadamu keessaa gaafa jalqabaa odeeffannoo poolisii bira dhaqqabeen reeffi barataa tokko argame. Guyyaa lammataas haaluma wal fakkaatuun bishaanichuma keessaa reeffi barattoota lamaa argame jechuun himu. Odeeffannoo hanga ammaa poolisiin qabuun ''barattoonni waliin bahuu isaaniifi magaalaa turuu isaaniiti. Magaalaa keessa eessa turan kan jedhu qulqullaa'aa jira,'' Jedhaniiru. ''Mallattoon adda ta'e isaan irratti argame hinjiru. Lama uffata isaanii waliin jiru, tokko sirumaa qullaadha. Barattoonni sadanuu barattoota waggaa 4ffaati. Hiriyoota, adda hin bahani.'' Akka poolisiin jedhutti barattoonni kuni Asallaa, Finfinneefi Baahirdaariiti dhufan. Barattoonni ajjeefamaniiru jedhanii namoonni miidiyaa hawaasummaa irratti barreessanis wanti mirkanaa'ee hin jiru, qorannoorra jira jedhaniiru. ''Qorannoo keenya waliin, isa hospitaalaa dhufu waliin ifa taha,'' jechuun himan. Lafi bishaanii suni balaan biraallee akka hin mudane ''dallaadhaan akka marfamu hoggantoota yunivarsiitii waliin dubbanneerra,'' kan jedhan Komaandar Darajjeen, badiin biraa akka hin dhalanneef bakka bishaanii sana Poolisiinis eegaa jiraachuu himaniiru. Miidiyaa hawaasumma garaagaraa irrati wanta barreeffamu dhugaadha jedhani fudhachuurra, akka poolisiitti wanta mudate adda baafnee ummataaf ifa waan goonuuf obsaan nu eegaa jechuun dhaamaniiru.","len":669}
{"id":"oduu-54083430","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54083430","title":"Koronaavaayirasii: Yaaliin talaallii Covid-19 yuunivarsiitii Oksifoord abdatamee ture adda cite","summary":"Talaalliin Covid-19 kan Yuunivarsitii Oksifoordii fi dhaabbata AstraZeneca jedhamuun hojjetamee sadarkaa yaaliirra ga’ee ture, erga marsaa xumuraa irra ga’ee booda addaan cite.","text":"Kunis namoonni yaaliif talaallii kana fudhatan erga miirri dhibamuu irratti mul'ateen booda jedhame. Dhaabbati AstraZeneca jedhamu akka jedhutti, namoonni yaaliin irratti gaggeeffame waan dhibamaniif yeroof hojiin talaallii kanaa dhaabbateera. Addunyaarratti bu’aawwan qorannoo talaallii Covid-19 biyyoota garaagaraa keessatti hojjetaman sadarkaalee yaalii adda addaa irratti argamu. Kanneen keessaa talaalliin dhaabbati AstraZeneca fi Yuunivarsitiin Oksifoordi waliin ta’uun argatan isa tokko. Talaalliin kun yaalii marsaa 1ffaa fi 2ffaa darbuun ulaagaa erga guutee booda abdiin hedduun irra kaa’amee turus, amma garuu rakkoo mudateen yeroof adda citeera. Talaallii Covid-19 kan jalqaba gabaatti ba’u ta’a jedhamees abadatamaa ture. Talaalliin kun marsaa 3ffaa keessa darbuuf, US, UK, Biraaziil fi Afriikaa Kibbaa keessatti namoota 30,000 irratti yaalii taasisaa ture. Yeroo baay’ee talaalliin tokko marsaa 3ffaa keessa darbuuf hirmaattota hedduu irratti yaalii taasisuu qaba, waggoota hedduu itti fudhachuus danda’a. Kan Yuunivarsitii Oksifoordi fi AstraZeneca marsaa kana keessa osoo jiruu namoota talaallicha fudhatanirratti amalli dhibamuu waan mul’ateef hanga qaama walabaan sakatta’amee sababi isaa adda ba’utti dhaabneerra jedhan Dubbi Himaan Oksifoordi. Rakkoon mudate erga adda ba’ee furamee booda yeroo muraasa keessatti talaallii kana itti fufnas jedhan. Addunyaarratti talaalliiwwan Covid-19 180 ta’an jiraachuu kan ibse Dhaabbati Fayyaa Addunyaa, talaalliin Yuunivarsitii Oksifoordi fi AstraZeneca garuu ulaagaa bu’a qabeessummaa fi nageenyummaa guutuu fi dhiisuun isaayyuu siichi waan ilaalamuuf hojiirra ooluuf yeroo fudhata jedheera.","len":669}
{"id":"41411627","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/41411627","title":"Miseensonni paarlaamaa Ugaandaa umurii pireezidantii irratti waltuman","summary":"Miseensonni paarlaamaa Ugaandaa seera Umurii pireezidantii biyyatti daangessu kaasuu irratti wal dhabanii wayita teessoo kaasanii ittiin wal tuman TV irratti mul'ate.","text":"Miseensonni paarlaamaa Ugaandaa umurii pireezidantii irratti waltuman Falmii dhimmicha irrattii taasisaniin alattis miseensi paarlaama tokko shugguxii qabatee galma paarlaamaa keessatti argameera kan jedhu lola kaasera. Afa-yaa'iin akka sakatta'iinsi akka ta'u ajajus garuu wanti jedhame hin argamne jechuun miidiyaan biyyattii gabaasee jira. Dhimmi umurii pireezidantii daangessu erga wal mormisiisuu eegalee bubbuleera. Pireezidantiin yeroo dheeraa biyyattii Yuweerii Museveeniin umuriin isaanii ganna 73 wayita ta'u akka seera biyyattiitiin ammoo namni ganna 75 ol ta'e pireezidantummaaf filamuu hin danda'u. Museveeniin filannoo bara 2021 irratti akka hin dorgomne heerri biyyatti ni dhorka Pireezidant Museveeniin aangootti kan dhufan bara 1986 yoo ta'u bifa diimokiraatawaa ta'een filamanii pireezidantii kan ta'an bara 1996 asi. Daangessi umurii pireezidantii heera mootummaa biyyattii irra jiru pireezidantichi filannoo bara 2021 irratti akka hin dorgomne dhorka. Paartiin pireezidantichaa 'National Resistance Movement' heera mootummaa umurii pireezidantii daangessu fooyyessuuf paarlaamaaf wixinee dhiyeessani. Bara 2005 seerri pireezidantiin yeroo lamaa ol akka hin filatamne dhorku, pireezidanticha aangorra tursuuf jecha haqame. Afa yaa'iin paarlaamaa biyyattii wixinee paartiin pireezidantichaa akka dhiyaatu hayyamuu isaatiin lolli miilanaa kan dhalate. Lola kana tasgabbeessuufis daqiiqaa 20 ol akka itti fudhate miidiyaan biyyatti gabaasee jira. Korri paarlaamaa eegaluun duras mormitoota kaampaalaa keessatti hiriira bahan irratti poolisiin haara imimmanessu dhukaasee ture. Torbee darbe miseensonni paarlaamaa dhimmumaa mormii dhageessisuu isaaniitiin korri sun bittinnaa'e.","len":671}
{"id":"oduu-41494989","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41494989","title":"Ajeechaa Laas Veegaas: Paadook kaameeraa hoteela keessa kaawwate","summary":"Isitiifan Paadook, abbaan qawwee Laas Veegaasitti Dilbata namoota 58 ajjeessee fi kanneen 500 ta'an ammoo madeesse, kutaa hoteelaa keessaafi naannawatti kaameeraa hedduu dhaabate ture.","text":"Taatichaa deebiin eegdoon nageenyaa taasisa turan olaanaadha Akka 'naha eegdoonni dhufaa jira' ittiin ilaaluuf karaa galma geessu irra kaameeraa lamaa fi galma namootaa keessa ammoo tokko dhaabeera, jedhe poolisiin. Qondaaltoonni hanga ammaattu Isitiifan namni umurii 64 kun maaliif akka agarsiisa muziiqaa irratti dhukaasa akka saaqee adda baasuuf yaalaa jiru. Garuu, karoorri cimaan jiraachu saa hubatanii jiru. Shakamaa abbaa qawwee Isiifan Paadook suuraa guyyaan isaa kan eeramiin Qondaaltoonni Laas Veegaas lakkoofsa namoota ajjeefamanii Kibxata galgala 59 irraa gadi hirisaniiru. Reeffi nama tokko kan abbaa qawweetii dhanaiiru. Qondaalli Shariif Jooseef Lombaardoo barreessaan Kaawuntii riiportaratti akka jedheetti, 'Dhimmich kan duraan itti qophaa'amee fi gocha isaa hundas kan xinxile ta'usaa ani baayyee amaneera.' Poolisiin Keevin McMaahiil ammoo yemmuu Paadook naga eegaatti dhokaasutti jeeqameetti sana miidhichi dhaabuun ni danda'ama ture ta'a jedheera. Ajjeejjaan kunis seenaa Aeerikaa qaroomtu keessatti isa sukkanneessaafi kan seera qawwee Ameerikaa gaaffii keessa kan galcheedha yoo ta'u, pireezidaant Roonaald Tiraamp garuu maal godhaamuu akka maluu irratti mari'achuun yoo nurra jiraate iyyuu 'yeroon isaa amma miti' jedhaniiru. Polisiinis Kutaa hoteela Paadook keessaa shuguxii 23, meeshaa dhukaasaa fi kan dhohan heeddu argachuu isaanii beeksiisaniiru. Akka sagalee dhukaasa Dilbata galgala dhagahame irra hubachuu danda'amuutti, qawween Paadook itti fayyadamaa ture, gosa qawwee seeraan heeyyamamu irra wayyaa'un walitti aansuun daddafee dhukaasuu kan danda'uufi gara atomaatikii guutuutti kan dhihaateedhaa.","len":672}
{"id":"oduu-51993602","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51993602","title":"Lakkoofsi namooa Koronaavaayirasiin qabamnii 11 gahuun ibsame","summary":"Itoophiyaa keessatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii 11 ira gahu Ministirri Fayyaa Itoophiyaa beeksiise.","text":"Erga Bitooteessa 13, 2020 namni jalqaba vaayirasichaan qabamuun mirkanaa'ee booda namoota har'aa qabamuun saanii addaa baafame lama dabalatee walumaa galatti namoonni 11 vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'u ibsme. Namoota amma vaayirasichaa qabamunsaanii mirkanaa'ee lamaan keessa tokko dargaggoo umuriiinsaa waggaa 28 fi lammii Itoophiyaa yoo ta'u, seenaa imala biyyoota COVID-19 keessaatti babal'ate akka Beeligiyeemiif Neezarlaandiitti imaluun Bitootessa 14 gara Itoophiyaa kan imaleedha jedhame. Isaan booda guyyaa gara Itoophiyaatti dhufee kaasee qofaasaa turuun mallattoonni dhukkubichaa irratti argamuu akkuma eegaleen eeruu kennuu hordoffiin fayyaa taasifamaaf jiraachu ibsame. Namni lammaffaan ammmo gaheessa lammii Itoophiyaa umuriin waggaa 34 yoo ta'u, Dubaayi irraa Bitooteessa 19'tti gara Itoophiyaa kan dhufe ta'unsaa barameera. Namni kun ammoo battaluma Buufata Xiyyaara Boolee qaqabeen sakkatti'insa ho'a qaamaa taasifameefiin mallattoo dhukkubichaa waan agarsiiseef adda baafamee tursiifamuun qorannoo gaggeefameen koronaan qabamuun isaa mirkanaa'u ibsame. Namoonni kana dura vaayirasichaan qabamunsaanii adda baafamee 9 keessaa maanguddoon waggaa 85 tokko malee hundinu haala fayyaa gaarii irratti kan argaman ta'u Ministirichi ibsa baaseen himeera. Hanga ammaattis saamuda 392 irratti qorannoon COVID-19 gaggeefamu isaa Minitiichi ibsa harra baaseen beeksiiseera. Harraa kaasee imaltoonni gara Itoophiyaa galan hunduu bakka qofaatti guyyoota 14'f keessa tursifamaniitti dirqamaan akka geefaman kaleessa biyyattiin labsite jirti. Namoonni mallattoon dhukkuba kanaa irratti mul'ate kamiiyyuu karaa bilbila 8335 ykn 952 bilbiluun beeksiisuunni danda'ma.","len":674}
{"id":"oduu-44469276","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44469276","title":"Qarshiin miil 5 ol Baankii Abisiniyaa Finfinneerraa saamamee ture qabame","summary":"Qarshiin miiliyoona shaniifi kuma dhibba jaha ol guyyaa kaleessaa Baankii Abisiniyaa magaalaa Finfinnee damee Telee Madaaniyaalam jedhamurraa saamamee ture qabame.","text":"Hogganaan kominikeeshinii poolisii komishinii Finfinnee Komaandar Faasikaa Fantaa saamicha guyyaa kaleessaa naannoo sa'aatii 12:30'tti raawwatee ture hirmaannaa hawaasaafi poolisiin to'annoo jala ooleera jedhan. Saamichi kun waardiyyaan baankichaa namoota kaan lama waliin wal ta'uun akka raawwate BBC'tti himaniiru. Waan biraa yoo bade jiraate qorannoon dabalataa taasifamaa akka jiru kan himan komaandarichi qarshiin fudhatame garuu deebi'eera jedhaniiru. Hojii gaggeessaan kominikeeshinii baankii Abisiniyaa Obbo Aschaalaw Taammiruu gama isaaniitin qarshiin hunduu deebi'uu dubbatu. Saamichi raawwates konkolaataadhaan akka ta'e himaniiru. Dabalataanis, har'a ganamallee namoonni badii kana keessa qooda qabaachuu malu jedhamani shakkaman to'annoo jala ooluu isaanii BBC'tti dubbataniiru. Akka isaan jedhanitti yeroo ammaa baankichi tajaajila kennaa jira. Gama kaanin, yeroo hattoonni qarshii saaman fudhatanii deeman karaa faallaa konkolaataan adeemuu hin qabnerra akka deeman arguu isaanii Obbo Antanah Radaa'i BBC'tti himaniiru. Akka isaan jedhanitti, konkolaataan namoota qarshii saaman qabatte turte isa isaan keessa turan rukuchuun baqattus adeemsa muraasa booda dhaabatte. ''Ergasii shofeerris, nami biraa shofeera waliin turees konkolaataa keessaa bahanii baqatan.'' Namoonni naannoo sana turan qabaa qabaa jedhanii yeroo iyyanitti namii sadaffaa konkolaataa keessa tureefi leezarii gurraacha uffate cuubee qabachuun bahe jedhan. Namoonni garuu iyya fuudhani namicha rurrukutani qabani kan jedhan Obb Antanah, konkolaataa keessa namoonni turan baankiidhaa qarshii hatani akka baqatan booda baruu isaanii himaniiru. konkolaataa dhaabatte keessa qarshii madaabaraadhaan hidhame arguu isaanii BBC'tti dubbataniiru.","len":675}
{"id":"oduu-55914908","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55914908","title":"Baayidan adda bahuu maatii godaantotaafi kooluuglatummaa irratti ajaja baasan","summary":"Pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayidan ajaja pirezidantummaa maatii godaantotaa yeroo bulchiinsa Tiraamp adda bahan walitti deebisu baasan.","text":"Godaansa seeraan alaa dhaabuuf jecha Pirezidantiin duraanii Tiraamp ga’eessota seeraan ala kan daangaa Meeksikoo qaxxaamuranii Ameerikaa galan ijoollee isaaniirraa adda baasaa turan. Ajajni Baayidan kun ijoollee lakkoofsi isaanii 600-700 ta'u maatii isaaniirraa adda bahanii jiran walitti fida jedhamee yaadama. Bulchiinsi Tiraamp yoo xiqqaate ijoollee 5,500 maatii isaaniirraa bara 2017-2018 adda baaseera jedhameera. Bulchiinsi Baaraak Obaamaa illee akka kanaa baayyee tahuu baatus ijoolleefi maatii waraqaa seera-qabeessa hin taane adda baasaa ture jedhu xiinxaltoonni. Ajajni Baayidan kun garee hojii kana raawwachiisu, ministira nageenya biyya keessaa Aleehaandroo Maayookiraasiin hogganamu hundeessuuf jedha. Ajajni lammataa yookiin sadaffaa Baayidan gaafa Kibxataa baasan imaammata Tiraamp kooluugalltummaa hir’iseefi godaansa seera qabeessa boodatti harkise, akkasumas maallaqa biyyoota alaaf kennamu adda kute irra deebiin ni haaressa. Haasaa Waayit Haawusitti taasisaniin Baayidan, ‘’Qaanii bulchiinsi darbe nutti fide, kan ijoollee harka maatiirraa daangaa irrattii karoora tokko malee adda baase, haquun maatii walitti fiduu qabna,’’ jedhan. Kana malees Baayidan seera wixinee namoota miiliyoona 11 seeraan ala jedhamaniif lammummaa fi seera-qabeessummaa kennu dhiyeessaniiru. Haa tahu malee xiinxaltoonni pireezidantiin haaraa kuni imaammata Tiraap jabaa tahe kan godaansa seeraan ala karaa kibbaa jiru ittisuuf bahe dhiisaniiru. Haasaa Kibxata taasisaniin pirees sekreetariin Jeen Saakii bulchiinsi sirna godaansaa ‘namuusaa fi ilmaan namaa kabaju ijaaruu yaalla,’’ Garuu ‘amma yeroon yeroo gara Ameerikaa dhufan miti’ jedhan.","len":676}
{"id":"oduu-42601760","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42601760","title":"Taankariin qarqara galaana Chaayinaatti gubachaa jiru 'dho'uu mala'","summary":"Erga taankariin doonii fe'insaa waliin walitti bu'ee booda boba'aan Galaana Chaayinaa Bahaa keessattii itti fufee dhangala'aa jiru sodaa guddaa balaa naannoorratti uuma jedhutu jira.","text":"Gareen hojjattoota doonii taankarii baattu kanaa ammallee bakki jiran hin beekamu Anga'oonni Chaayinaa miidiyaa biyyattiitti akka himanitti qabeen dooniin fe'isaa kun balaa dho'uufi liqimfamuuf saaxilamteetti. Gareen baraartotaa bakka rakkoon uumame ga'uuf yaalanillee summii duumessa uumamee itti siquu akka hindandeenye ministeerri geejjibaa dubbataniiru. Baraartonni addunyaa carraaqanillee ammallee achii buuteen lammiilee Iraan 30 fi Baangilaadishoota lama isaanii hin beekamne. Hangam akka lola'eefi miidhaan hangamii akka naannoorra ga'e ammallee ifa miti. Doonii fe'isaa kun hanga Har'aa, Wiixata ganamaatti, boba'aama jirti. Taankariin kun gosa boba'aa 'ultra-light' kan 'condensate' jedhamu feetee deemaa turte. Boba'aa kanaa gosa biroo caalaa balaa hamaa qaqqabsiisa. \"'Condensate' carraan salphaatti urkee bishaan waliin walitti makamu olaanaadha,\" jechuun Tajaajilawwan Hannisaa JTD irraa Jooon Diriskool BBC'tti himaniiru. ''Kan foolii hin qabne ta'uu waan danda'uuf adda baasanii qorachuun, ittisuufi qulqulleessuun rakkisaa ta'a.\" Panaamaan galmaa'ullee taankariin Saanchii jedhamtu kun kan kaampaanii warra Iraanidha. Sanbata galgala Shangaahi bahaa naannoo maayilii 165 irratti yeroo doonii fe'insaa Chaayinaa waliin walitti buutu Saanchiin boba'aa Iraan toonii 136,000 ta'u baataa turte. Gareen lubbuu baraaru lammiilee Chaayinaa 21 baraaruus carraan hojjattoota dooniichaa 32 ta'an garuu hinbeekamne. Chaayinaan dooniiwwan baayyee barbaachaafi hojii baraaruu hojjetan ergiteetti, Kooriyaan Kibbaa ammoo doonii qarqara galaanaafi helekooptera eegan ergiteetti. Humni galaanaa Ameerikaas hojii baraaruu deggaruuf xiyyaara waraanaa ergitee jirti.","len":677}
{"id":"oduu-46442862","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46442862","title":"Tajaajilli Tikaa Naajeeriyaa 'Giifti-duree sobaa' to'annaa jala oolchan","summary":"Dubartiin manneen Pirezedaantii Naajeeriyaa seenuudhaaf eenyummaa sobaa gara garaa fayyadamuun hojii waliin dha'uufi sobaa hojjechaa turte toannaa jala oolteetti.","text":"Qorannoon akka agarsiisutti Amiinaa Mohaammed abbaa qabeenyaa tokko irraa $414,000 hatte Tajaajilli tikaa akka jedhanitti Amiinaa Mohaammed jalqaba viillaa pirezedaantii magaalaa guddoo Naajeeriyaa Abujaa keessatti argamu seenuudhaaf akka giifti duree kutaa biyyaa kan Kogii taate sobdee himatte. Achiin booda haati warraa pirezedaantii akka ishee afeeran warra kan sosobuun amansiisuuf jecha namoota gara viillaa sanaatti waamtee itti himti. Maqaafi aamgoo sobaa kanaanis daldalaafi waliigaltee sobaan saamicha raawwatteetti, dubartiin kun. Ibsa waa'ee to'atamuu isheerratti kenname irratti yeroo dubbattu, Aadde Amiinaa Mohaammed \"sobadha\" jechuun iyyite. Abbaan qabeenyaa dureessi Alexander Chika Okafor jedhamu, gara viillaa pirezedaantiitti Aadde Amiinaa Mohaammediin afeeramee, akka waliigaltee sobaa qabeenya magaalaa Laagoos keessatti argamu tokkoon maallaqa guddaa naaiyaa miliyoona 150 ykn dolaara 414,000 akka sossobame tajaajilli tikaa kun dabalee addeesseera. \"Qorannoon akka agarsiisutti hojiin daldalaa abbaa qabeenyaa kanaas hanga giiftii duree sirrii hin beeknetti hojii qulqullina hin qabnedha.\" Aadde Mohaammed carraa aanga'oonni gurguddoo kan akka giiftu duree, ministerootaa sakatta'insaafi qulqulleeffannaa cimaa keessa hin galan yeroo gara viillaawwan pirezedaantii kana yeroo seenan. Isheenis carraa kana fayyadamuun ture kan hoji waliin dha'uu kana raawwatte. Akka gabaasaan BBC Ishaaq Khalid Abujaatti argamu jedhetti, sadarkaan eegumsa manneen pirezedaantiidhaaf taasifamu kan baayyee nama rifachiisudha.. Hojjetoonni achi keessa hojjetan eyyama darbii qabaachuu qabu, akkasumas biometric data, fi namoonni daawwannaaf dhufan ammoo mallatteessuu qabu jechuun yada kenneera.","len":678}
{"id":"oduu-55785563","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55785563","title":"Qopheessaan sagantaa TV buleessi Laarii Kiing boqote","summary":"Qopheessaan sagantaa TV buleessi Laarii Kiing boqote. Laarii Kiing namoota siyaasaafi bebbeekamoo addunyaa kanaa waliin gaaffiifi deebii taasisuun beekamtii kan horate yoo ta'u, umurii ganna 87 irratti boqoteera.","text":"Gaazexeessaan kun turtii waggaa 60 ogummaa kana keessa turetti namoota 50,000 ol waliin gaaffiifi deebii taasisuu danda'eera. CNN irra ammoo waggoota 25f sagantaa isaa Laarii Kiing Laayiv jedhamuun beekama. Laarii Kiing Jeeraald Foord irraa kaasee hanga Baaraa Obaamaatti pirezedaantota Ameerikaa waliin gaaffiffi deebii taasiseera. Gaggeessitoota Ameerikaatiin alattis, gaggeessitoota addunyaa waliin yeroo garaa garaatti gaaffiffi deebii taasisuu danda'eera. Dabalataanis, namoota seenaa gurguddaa addunyaa kana irratti hojjetan warra akka qabsaa'aafi falmaa bilisummaafi walqixummaa warra gur'aachotaa Dr. Maartiin Luuter Kiing, qabsaa'aa Sirna Appaartaayidii Afrikaa Kibbaa Niilsan Maandellaa, akkasumas Dalaay Laamaa waliin gaaffiifi deebii gaggeessuu danda'eeera. Gaazexeessaan kun wiirtuu wallaansa fayyaa Seedaars Siinnaay jedhamu Loos Anjalas keessatti akka lubbuun darbe dhaabbanni isaa Oraa Miidiyaa jedhamu beeksiseera. Baatii darbe keessa koronaavaayirasiin qabamee hospitaala galee fayyee akka bahe miidiyaaleen Ameerikaa gabaasaniiru. Gaazexeessaan kun harka shamizii ol-dachaafachuun, manatsarii godhataniifi fiddoo\/surrii dirattoon uffataniin faashina ofii isaatiin beekama. Gaazexeessaan kun waggoota dhihoo as dhukkuboota adda addatiin rakkachaatureera jedhama. Yeroo dhiyoo keessas dhibeen onnee irra deddebiyyee isa mudatee tureera. Gaazexeessaan buleessi kun dubartoota torba walfuudheera. Gaa'ela isaa kana keessaa ammoo ijoollee shan horateera. Ijoollee isaa shanan kana keessaa lama ammoo waggaa darbe garaa garummaa torban tokkoo keessatti lubbuun isaanii darbeera. Mucaan intalaa isaa daranyoo sombaan kan duute yoo ta'u, ilmi isaa ammoo dhibee onneetiin lubbuun darbe jedhama.","len":681}
{"id":"oduu-54341481","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54341481","title":"Koronaavaayiras: Itoophiyaatti qorannoon Covid-19 reeffarrattii taasifamu dhiifamuun ibsame","summary":"Itoophiyaan qorannoo saamuda reefa namoota du'anirraa fudhachuun gaggeessaa turte dhaabuu beeksiifte.","text":"Kunis kan beeksiifame xalayaa Instityuutiin Fayyaa Hawaasa biyyattii Biiroo Fayyaa Bulchiinsa Magaalaa Finfineetiif barreesseen. Dhibee koronaavaayirasii addunyaaf yaaddoo ta'ee ture to'achuudhaaf biyyattiin yaaliiwwan garaa garaa taasisaa turuu kan eeree xalayichi, kanneen keessaa tokko qorannoo laaboraatorii saamuda reeffaa irraa fudhatemu ture jedheera. Insititiyuutiin Fayyaa Hawaasaafi Ministeer Fayyaa Itoophiyaa dhaabbilee walta'an kan biraa waliin ta'uun tatamsa'iina koronaavaayirasii ittisuuf jecha jiddugala qindeessaa Balaa Tasaa Fayyaa Hawaasaa hundeessuun hojiiwwan hojjatamaa turan keessaa saamuda reeffarraa fudhatamuun laaboraatooriitti qoratamu tokko ta'u beeksiiseera. Haata'u malee, tatamsa'inni vaayirasichaa hawaasa keessaatti parsantaa 95 ol ta'unsaafi hawaasa birattis komii olaanaa kaasaa akka ture xalayichi ni ibsa. Sababiiwwan kanaaf jecha Taask Foorsiin Biyyaaleessaa Ittisaafi To'annoo Covid-19 haala qabatamaa addunyaafi kan biyya keessaa yeroo xiyyeeffannoo keessa galchuun ammas kutaalee hawaasaa caalaa saaxilamtoota ta'aniif addatti hojii ittisaafi qorannoo itti fuufa jedhameera. Kana malees, du'aatii kamiyyu akka waan sababii koronaavaayirasitiin mudateetti yaadamuun sirna awwaalchaa irratti of eeggannoo barbaachisaan taasifamuu akka qabaatuus akeekkachiseera. Erga namni vaayirasichaan qabame kan jalqabaa itti mirkanaa'ee baatiiwwan torban darbanii kaasee hanga har'aatti, Itoophiyaatti namoonni vaayirasichaan qabaman 73,944 kan gahee yoo ta'u, kanneen 1,177 ammoo sababiidhuma dhibee kanaatiin lubbuusaanii dhabaniiru. Biyyattiin hanga ammaatti saamuda namoota 1,260,929 irratti qorannoo laaboraatorii gaggeessuunis mirkanaa'eera.","len":682}
{"id":"oduu-46879677","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46879677","title":"Hogganaan Aayvoori Koost duraa Mana murtii yakka idil-addunyaatti bilisa ta'e","summary":"Manni Murtii yakka idil-addunyaa (ICC) Haguetti Piresdaantii Aayvoori Koost duraa Loorent Gbagbo walaba baaseera.","text":"Loorent Gbagbo yakkaa mirga namoomaa sarbuun himatame. Filannoo bara 2010tti jeequmsa ka'ee du'a namoota 3,000 fi qe'eerra buqqa'uu namoota 500,000'f sababa ta'een walqabatee yakka mirga namoomaa sarbu raawwachuun himatame. Obbo Gbagbo bara 2011tti mana jireenyaa pireesdaantummatti humnoota UNfi Firaansiin to'annoo jala oolaniru. ICC'tti dhiyaachuun hogganaa biyyaa duraa isa jalqabaadha. Jeequmsa Aayvoori Koost kan jalqabe, Gbagbo filannoo morkataasaa Ouattaraa waliin 2010tti deemsifamaa ture injifatamuu isaa fudhachuu erga didee booda. Jeequmsifi hokkorri ji'a shaniif itti fufe kun, biyyittii keessaatti walitti bu'iinsa isaa hamaa jedhamuun beekama. Abbootiin alangaa akka jedhanitti, Gbango aangoorra turuuf \"waan hunda yaalee\", yakkaa mirga namooma sarbuu afur, ajjeechaa, gudeeddifi haleellaa saalaa biroo, aari'annaafi \"gochaa sukkanneesaa biroon\" rawwateera jechuun himannaan itti dhiyaateera. Gbango himannaan kun siyaasaan kan deeggarameedha jechuun himannaa kana haalera. Midhaamtoonni jeequmsichaa garuu gadhiisamuu Looret Gbagno mormaniiru. Abbootiin murtii ICC Kibxata darbe, himannaa irratti dhiyaatee abbootiin alangaa mirkanneessu waan hin dandeenyeef himanichaa dhaabaniiru. Hatattamaanis akka gadhiifamuuf murteessaniiru. Deeggaraansaa kan Paaris irra ka'uun gara mana murtii kan deeme Gragbayou Yves, \"Baayyee baayyeen gammade. Dhumaratti kunoo haqi jira,\" jechuun AFP'tti himeera. Midhaamtoonni jeequmsichaa garuu gadhiisamuu isaa mormaniiru. \"Yoo Loorent Gbagbo gadhiisame, nuti miidhamtoonni haqa hin argannu,\" jechuun karim Coulibaly, kana yeroo jeequmsa rasaasaan rukatamee harkisaa irra cite AFPtti himeera.","len":683}
{"id":"oduu-46755802","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46755802","title":"Suudaan: Mootummaan jeequmsa biyyitti keessaa qabaneessuuf hojjettotaa miindaa dabaluuf","summary":"Mootummaan Sudaan mormii biyyittii keessatti sababa hanqina daabboo fi boba'aatiin walqabatee ka'e tasgabbeeessuuf hojjettota mootummaaf miindaa dabaluuf murteesse.","text":"Sudaan keessatti mormiin guyyoota shaniif itti fufeera Mormii hanqina daabboo fi boba'aa ka'een lubbuun namoota 19 darbeera. Ji'a Muddee darbe keessa mormiin biyyattiitti eegalame guutummaa biyyittiitti babal'achuun pirezidaanti Omar al-Bashir taayitaa irraa akka ka'uuf dhiibbaa gochaa turan. Pirezidaantichi ayyaana guyyaa bilisummaa Sudaan sababeeffachuun dubbii taasisaniin bulchiinsi isaanii hojiiwwan gurguddoo hedduu hojjetaa jira jedhaniiru. Akkasumas haala gabaa ture tasgabeessuuf miindaa hojjettota mootummaa dabaluuf akka murteessan dubbatan. Haa tahu malee, magaaloota Sudaan garaagaraatti ammas mormiin pirezidaanticha irratti jalqabe ittuma fufee jira. Al- Bashir ergaa Waldaa Tokkummaa Hojjettotaaf dabarsaniin rakkoon uumame kufaatii dinagdee sababa hanqina galii boba'aan biyya isaanii mudateen akka dhufe himaniiru. Erga Sudaan Kibbaa bara 2011 birmadummaa ishee argatteen as, Sudaan galii boba'aa irraa argataa turte irra caalaa isaa dhabdeetti. Sudaan Kibbaa qabeenya boba'aan badhaatuudha. Dinadgeen Sudaan madda galii gurgurtaa boba'aa irratti hundaa'e amma kufaatiin isa mudataa jira. Dabalataan ammoo qoqqobbiin dinagdee Ameerikaan Sudaan irra keessee hanga bara 2017'tti tures akkasuma sababa kufaatii dinagdee Sudaan tahuu pirezidaantichi himaniiru. Paartileen mormitootaa ammoo pirezidaanti Al Bashir waggoota 30 oliif biyyittii bulchan taayitaa gadhiisuu qabu jechuun mormaa jiru. Jimaata har'aattis mormii isaanii kana dhageessisuun akka pirezidaantichi taayitaa irraa bu'uuf dhiibaa gochuuf akka jedhan himamaa jira. Tasgabbiin fooyyee qabu gara Sudaan Kibbaatti yoo deebi'u jeequmsi biraan ammoo gara ollaa ishee Sudaanitti deebi'eera.","len":684}
{"id":"48460325","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/48460325","title":"Ministeera Naga: Buqqaatonni miliyoona 1.2 qe'eetti deebi'an","summary":"Namoonni sababii walitti bu'insaafi rakkoo nageenyaan buqqa'anii turan miliyoona 1.2 ta'an qe'ee isaaniitti deebi'aniiru jedhan Ministeerri Nagaa Itoophiyaa Aadde Mufariyaat Kaamil.","text":"Aadde Mufariyaat, MM Abiy Ahimad fi aanga'oota ol-aanoo naannolee Oromiyaafi Uummatoota Kibbaa waliin buqqaatota Gujii Lixaa aanaa Qarcaatti dhiyeenya gara qe'ee isaaniitti deebi'an erga daawwatanii booda ture kan kana dubbatan. Bakka bu'oonni buqqaatota Gujii fi Gede'oo tokkummaa qaban ibsanii, rakkoo meeshaa jireenyaaf isaan barbaachisu isaan mudate kaasaniiru. Ministirri Muummee Abiy Ahimad (PhD) tokkummaa isaanii akka cimsataniif jajjabeessanii, hir'ina jiru ammoo mootummaan akka guutuuf himuu isaanii Waajirri Ministeera Muummichaa ibseera. Jilli Ministiri Muummeen durfamee hawaasa kana daawwates meeshaa ijaarsa manaa dhiyeeseeraaf. Biyyuma ofii keessatti namoota qe'ee isaaniirraa buqqa'aniin Itoophiyaan Afrikaa irraa adda duree akka taate, dhaabbanni lammiilee biyyasaanii keessattii qe'eerraa buqqifaman duuka bu'ee gabaasu IDMC jedhamu gabaasa ji'a kana baaseen agarsiseera. Namoota qe'eesaniirraa buqqa'an keessaa garri caalaan walitti bu'iinsa sabummaa bu'uura godhatee uumamuuni jedha gabaasichi. Tattaaffii mootumman nagaaf tasgabbii busuuf hojjechaa jiruun maatiin qe'ee isaniitti deebi'aa kan jiran ta'us manneen isaanii barbada'uufi ammallee bakka deebi'anitti nagaan amansiisaan dhibuun rakkoo ta'uu gabaasichi ereera. Jaarmiyaan 'Refugees International' jedhamu torbeewwan muraasan dura gabaasa baaseen mootummaan namoota qe'eefi qabeenya isaaniirraa buqqa'an fedhii malee dirqisiisee deebisaa jira komii jedhu dhiyeessee ture. Aanga'oonni mootummaa garuu namoonni qe'ee isaaniitti deebi'an fedha guutuun ta'uufi haalli itti deebi'anis ulaagaa idil-addunyaa bu'uura godhachuun ta'uu himu.","len":684}
{"id":"oduu-53524925","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53524925","title":"Xiyyaarri loltuu Ameerikaa xiyyaara imaltootaa Iraanirraan balaa gahuuf oole","summary":"Jeettiin loltuu Ameerikaa xiyyaara imaltootaa Iraanitti haala balaa qaqqabsiisuu danda'uun itti bu'ee oole jedhe miidiyaan Iraan.","text":"Kun kan tahe daangaa qilleensaa Siiriyaa keessattidha, Ameerikaan immoo himannicha ni haalti. Ejansiin Oduu Iraan Iriib balaliisaan xiyyaara imaltootaa Mahaan ol ka'insa balalii xiyyaarichaa geeddaruuf dirqamee ture kunimmoo imaltoota baayyee madeesse jedha. Viidiyoon ejensichaan maxxanfame jeettii karaa foddaa xiyyaaraa mul'attuufi nama fuularra dhiigni jiru agarsiisa. Raayyaan Ameerikaa garuu jeettiin F-15 jedhamtu fageenya ishee eeggatteetu balali'aa turte jedheera. ''Jeettiin Ameerikaa F-15 akkuma ergama ishee yeroo kaanii Siiriyaa keessaatti xiyyaara imaltootaa Iraan fageenya meetira 1000 irraati sakatta'aa turte,'' jechuun Dubbii himaan Komaandii Gidduugala Ameerikaa Kaapiteen Biil Arbaan dubbatan. Sakatta'insi xiyyaarotaa kan taasifamu nagaa loltoota Ameerikaa daangaa Iraaqiifi Joordaan naannoo Al-Taanf jiran eeguufi jedhaniiru. ''Akkuma xiyyaarichi kan imaltootaa tahuun barameen jeettiin irraa fagaachuu jalqabdee,'' jedhan dubbii himaan kun. Daandiin xiyyaaraa Mahaan Teeraan irraa ka'ee gara Beeruut deemaa ture Liibaanositti nagaan qubateera. Xiyyaaricharra imaltootaafi hojjettoonni meeqa akka turan waan barame hin jiru. Erga boba'aa guuttateen booda xiyyaarichi Jimaata har'aa Iraanitti deebi'eera. Gabaasa Iriib kana dura baaseen jeettiiwwan loltuu kunneen kan Israa'el illee tahuu malu jedheera. Mahaan daandii xiyyaaraa dhuunfaa Iraan bara 1991tti hundaa'e dha. Bara 2011tti Ameerikaan humnoota daandii xiyyaaraa kun garee hidhataa Islaamaa 'Revolutionary Guards,' jedhamaniif deeggarsa maallaqaa fi teekinolojii taasisa jechuun qoqqobbii irra keessee turte. Bara 2019tti immoo biyyooti Awurooppaa baayyee akka biyya isaanii hin galle dhorkaniiru.","len":685}
{"id":"oduu-53775523","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53775523","title":"Bineensota: Booyyeen addunyaarra 'fokkisoodha' jedhaman Landan Zoo galan","summary":"Booyyeen gosa baabiruusaa keessaa tahan lama ''booyyee addunyaarraa fokkisoodha,'' jedhaman, bakka turtii bineensotaa London Zoo galan.","text":"Baabiruusota rifeensa ofirraa hinqabne kanniin kaan ''demon pigs'' yookaan ''booyyee seexanaa'' jechuunis waamu. Booyyeen maqaa Buudii fi Beet jedhamu argatan kunniin, daawwattootaaf mul'achuu isaaniin dura, raasaa keessa qubatan kana dura baru jedhameera. Bineensota bifaan haalaan adda tahan kanniin, bineensota kitaaba JK Rowling - Harry Potter keessa jiraniin fakkeessaniiru. Hojjettuun Zoo keessaa Hannah Joy waan jettu: ''Namni tokkoyyuu bineensonni kun ni bareedu kan jedhu hinjiru.'' Booyyeen kunniin gogaa bifa daalachaa shushunturee fi uuruu dheeraa jiidhaa tahe qabu. Bineensonni kunis fulaan jireenyaa isaanii jalaa manca'uun akkasumas daldala foonsaaniif jecha waan adamsamaniif, sadarkaa saaxilamoodha jedhamurra jiru - kanumaafis jecha gara Zoo kanaatti dhufan. Akka Joy jettutti hawaasni Indooneezhiyaa keessaa, bineensota kanatti dhiyeenyatti jiraatan, sababa ilkaansaanii adda taheef ''booyyee hantuutaa ykn booyyee seexanaa'' jedhuun. Booyyeen kun baala, goraa, ocholonii, horroqoo, ilbisoota, qurxummii fi bineeyyii bicuu fa'i soratu ''Akkuma taatoowwan kitaaba sana keessaa, bineensonni kun haalaan nu hawwataniiru. Bineensota addunyaarraa fokkisoodha jedhaman kana uummatatti as baasnee, walbarsiisuuf kutannee kaaneerra,'' jetti Jooy. Beet ganna lama kan guutte yoo tahu, Budiin ammoo ganna tokko qofa yogguu tahu, amma booda yoo guddatu ilkaan isaa mimmiccarramoon daran si'achi guddatu. ''Indooneezhiyaa keessaa bareedinaan maqaan isaanii ka'uu dhabuu danda'a. Haatahu malee baabirusonni sirnakkoo bosonaa keessatti gahee olaanaa qabu - yogguu soratan biyyoo qotanii baasuun sanyii facaasu.'' ''Bineensota ajaa'ibaati - qarqaarsa keenya barbaadu,'' jette Jooy.","len":685}
{"id":"oduu-49822376","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49822376","title":"Mormii wiixinee seeraa gaa'ila dura quunnamtii saalaa dhorkurratti","summary":"Lammiileen Indooneezhiyaa magaalaa Jaakartaa seera haaraa wal-quunnamtii saalaa gaa'ila duraa dhorku akkasumas pirezidaantii arrabsuun akka hin danda'amne jedhu morman.","text":"Magaalaa Jakaartaa keessatti namoonni fuuldra paarlaamaa biyyattiitti ba'uun poolisii waliin walitti bu'an Poolisoonni magaalattiis namoota hiriira ba'an irratti gaazii nama imimmaanessu darbachuun bittimsaniiru. Wiixinee labsii wal-quunamtii saalaa gaa'ila duraa dhorkuuf ba'e kanarratti mormiin magaalota biyyattii biroo keessattis geggeeffameera. Wiixineen seeraa kun ulfa baasuus ni dhorka. Akka wiixinee kanaatti pirezidaantii arrabsuun seeraan ala. Wiixineen seeraa kun kan silaa paarlaamaatti dhiyaatee ragga'uuf ture yeroof tursiifameera. Lammiileen biyyattii garuu seerichi osoo nuti hin beekne hojiirra ooluu dand'a jechuun sodaa qabanirraa kan ka'e mormii eegalan. Wiixineen seeraa kun maal jedha? Akka wiixinee seeraa haaraa kanaatti namni tokko gaa'ila osoo hin raawwatin yoo wal-quunnamtii saalaa raawwate hidhaa waggaa tokkootiin adabama. Gaa'ila seeraan osoo hin raawwatin dhiirrii fi shamarreen mana tokko keessa waliin osoo jiraatanii yoo argaman ammoo hidhaa ji'a ja'aatiin adabamu. Ka biraan ammoo akkaataa seera haaraa kanaan pirezidaantii, Pirezidaantii itti aanaa, amantii, dhaabbilee mootummaa fi mallattoolee biyyaa kan ta'an kanneen akka alaabaa fi faaruu biyyaalessaa arrabsuun yookiin tuffachuun seeraan nama gaafachiisa. Rakkoon tokko osoo hin jiraatin yookiin ajaja ogeeyyii fayyaa malee ulfa baasuun ammoo hidhaa waggaa afuriitiin nama adabsiisa jedha seerri haaraan kun. Wiixineen labsii kun silaa guyyaa kaleessaa paarlaama biyyattiitti dhiyaatee ragga'a ture. Garuu Pirezidaantiin biyyattii Joko Widodo seerichi irra deebiin ilaalamuu qaba jechuun hanga Jimaata dhufuutti akka turu murteessan. Poolisoonni wayita dhagaadhaan rukutaman deebisanii gaazii imimmanessu namatti darbatu","len":685}
{"id":"oduu-52872242","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52872242","title":"Koronaavaayiras: Biraaziliitti guyyaa tokkotti namoonni kuma 33 Covid-19n qabaman","summary":"Biraaziil keessatti guyyaa tokkootti namoonni kuma 33 ta'an koronaavaayirasiin qabamuu wayita himamaa jiruutti pirezidaantiin biyyattii Jeer Bolsoonaaroon ammas qufaadhaaf harka hinkenniinu jechaa jiru.","text":"Haata'u malee, dhugaan mullisuu garuu ummanni biyyaattii Covid-19 dhumaa jira. Ministirri Fayyaa biyyattii akka beeksiiseetti guyyaa Sanbata darbee qofaatti namoota kuma 33 ta'uti vaayirasichaan qabamuun mirkannaa'ee. Guyyaa Dilbataa ammoo namoonni 1,000 du'uun himameera. Ammaan tanattis Biraazil baayina namoota vaayirasichaan du'aniitiin Faranisaayii caaluudhaan, Ameerikaafii UK fi Xaaliyaaniitti aanuun sadarkaa 4ffaa irratti argamti. Waliigalattis lammiilee 28,834 koronaavaayirasiin dhabdeetti biyyattiin. Biyyattiin amma sadarkaa arfaffaarratti yaa agamtu malee, haala kanaan itti fufnaan Ameerikaatti aantee lammaffa akka taatu oggeessoonni ni tilaamu. Ogeessonnis kana kan jedhaniif haala saffisaa vaayirasichi itti biyyattii keessa babalataa jiru irraa ka'uun jedhameera. Haata'u malee, pirezidantiin biyyattii ammalleen ummanni harkasaa koronaavaayirasiif kennuu dhiisee bahee hojii akka hojjatuuf waamicha taasisaa jiru. Eejjannoo isaa kanaanis deeggartoota hedduu akka qabu himamaa jira. Sababii Covid-19tiin mana keessa taa'uun dinagdee biyyaa miidha jechuun mormaa jiru. Aaanga'oonni biyyattii gara biraa ammoo ejjannoo pirezidaantii isaanii kana balaalleefataa jiru. Haata'u malee, pirezidaantichi ''Vaayirasichaanis kan dhufu du'a yoo ta'u, karra cufannee mana keessa yoo teenyees beelaan du'uudha,'' jechuun mormu. Kama malees, Pirezidaantiin biyyattii osoo maaskii hinkaawwatiin deegartoota isaanii waliin suura wayita adabaabaayiitti ka'an mullatu. Waliigalattis baayyinni namoota biyyattii keessatti vaayirasichaan qabamanii gara miliyoona wallaakkaa gaheera. Ameerikaatti ammoo lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii miliyoona 1.7 gaheera.","len":685}
{"id":"oduu-47823850","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47823850","title":"Qabiinsa mirga namoomaan waggaa tokko keessatti Itoophiyaan hin himatamne","summary":"Dubbii Himaan Ministeera Dhimmaa Alaa Itoophiyaa ibsa miidiyaaleef kennaniin qabiinsa mirga namoomaan walqabatee Itoophiyaarratti himatni dhiyaate hin jiruu jedhan.","text":"\"Qabiinsa mirga namoomaan walqabatee waggaa tokko darbe keessatti himatni Itoophiyaa irratti dhiyaate hin jiru,\" jedhan Dubbi Himaan Ministeera Dhimma Alaa Obbo Nabiyaat Getaachaw. Keessattuu tarkaanfii mootummaan Itoophiyaa gaazexeessitoota gama hiikutiin fudhaten guyyaa bilisummaa pireesii idiladdunyaa ji'a itti aanu keessa kabajamu akka keessummeesitu ta'eera jedhan dubbi himaan ministeerichaa. Gama biraatin araada sammuu nama adoochu daddabarsuun shakkamtee Chaayinaatti to'annoo seeraa jala kan jirtu durbee Naazraawit Abarraa ilaalchisees ministeerri dhimma alaa dhimmicha hordofaa akka jiru Obbo Nabiyaat himan. Kanaafis waajjiraaleen inbaasii fi qoonsilaa Chaayinaa keesaatti argaman dhaabbilee mootummaa Chaayinaa dhimmichi ilaalatu walin dhimma Naazraawit irratti odeeffannoo wal jijjiiraa jirus jedhan. Hanga ammaattis bakka bu'aaan waajjira qoonsilaa Itoophiyaa gara magaala Guaanju imaluun al sadi ishee daawwataniiru kibxata tti aanus ishee daawwatu jedhaniiru. \"Hanga ammaatti abbaan alangaa biyya Chaayinaa himata waan hin hundeesineef oduun dhimmichi akka murtee argatetti haasa'amu dogongora\" jedhan Obbo Nabiyaat Getaachaw. Hojii diplomaasii lammiilee irratti xiyyeeffachuun hojjetameen biyyaalee lammiileen Itoophiyaa keessa jiran walin waligaltee mallatteessuu, mirgi isaanii akka kabajamu gochuu fi kunneen hidhaman akka hiikkaman gochuuratti hojjetamuusaas himaniiru. Hanga ammaattis Saawudi Arabiyaa, Qatar, Jordaan fi UAE walin waliigalteen mallattaa'era jedhan. Kana malees lammileen 70,000 ol gara biyyaa akka deebi'an taasifameera jedhan. Lammiileen hojii hojjetanii mindaan hin kaffalamneef mindaan akka kaffalamuf, kunneen mana hidhaa turan dhiifamaan akka gadi lakkifaman hojjetamaa turuusaas Obbo Nabiyaat himan.","len":686}
{"id":"oduu-52795011","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52795011","title":"Suuraalee: Yeroo koronaaavayirasiitti Musliimoti Iid aal-Faxiir akkamiin kabajan?","summary":"Erga ji'a Ramadaanaa waliirraa faggaachuufi mana ooluun dabarsanii booda, Musliimooti ayyaana Iid aal-Faxiir kabajataniiru.","text":"Muusliimoti Indooneshiyaa salaata irratti hirmaachuun dura ho'iinsi qaama isaani ilaalamaa ture. Ayyaana amantaa Islaamaa gurguddoo lamaan keessaa 'ayyanni sooma hiikaa' isa tokkodha. Ji'a soomaa qulqulluu Ramadaanaa dhuma irratti yeroo addeessi ba'u eegala. Akka barametti, hawaasni hundi ba'e masjiida naannoo isaa jirutti salaata Iid irratti hirmaata. Garuu sababa koronaavayirasiin biyyootiin yedduu sochii ugguranii waan jiraniif, bara kana namoota hedduuf Iid adda ta'ee jira. Ayyaanni kun yeroo addeessi mul'atu irratti waan hundaa'uuf, guyyaan Iid biyyoota gidduutti adda adda. Fakkeenyaaf, Somaaliyaafi Keeniyaatti Sanbata kabajuu eegalani. Indooneeshiyaa fi Taayilaand ammoo Dilbata eegalani. Biyyooti tokko tokkotti ammoo Musliimooti sooma Ramadaanaa har'a Wiixata xumurani Iid aal-Faxiir kabajatu. Suuraalee kabaja ayyaanichaa mul'isa addunyaa iddoo gara garaa walitti qabne daawwadha. Indooneshiyaa masjiidaa Banda Akehitti namootni walitti qabamaniiru. Gaazaatti salaata Iid aal-Faxiiriif Muuslimooti maaskii uffachuufi walirraa fagaachuun argamaniiru Dilbata, Jibuuttiitti amantoonni yeroo salaatan Roomitti, amantoonni masjiida galuun dura ho'iinsi qaama isaanii safaramaa ture Paakistaan , Pashiwaaritti tatamsa'ina Covid-19 hir'isuuf jecha hojjattoonni lafa salaati Iid itti gaggefamu keemikaalaan qulqulleessa turani Cheechiniyaa masjiida Giroozni jiruutti tola ooltonni maaskii uuffatanii amantootaaf gilaavii kennaa turani Iraan, Teehranitti namootni maaskiifi gilaavii uffatanii waliirraa fagachuun ayyaanicha kabajaniiru Biyyootii tokko tokkotti garuu uummanni hedduminaan walitti qabameera. Suraan kun salaata Albaaniyaatti gaggeefame agrasiisa. Suuraaleen hunda mirga abbummaan nama gaafachiisu.","len":687}
{"id":"oduu-45889146","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45889146","title":"Dubartiin Chaayinaa abbaan warraa waan du'e seetee ijoollee ishee waliin bishaan seente","summary":"Dubartiin lammii Chaayinaa abbaan warraa ishee du'e seetee ijoollee isaanii lamaan waliin bishaanitti of gatte.","text":"Kaffaltii inshuraansii argachuuf kaaroorri inni yaade miidhaa fide Haa ta'u malee, qarshii kaffaltii inshuraansii argachuuf jechaa waan du'e of fakkeesse malee hin duune. Reeffi isaa dhibun akkasumas konkolataan isaa laga keessatti argamee waan ta'ef ga'eessi umurii 34 kun du'eera jedhamee yaadamee ture. Wanta karoorse kana haadha warraa isaatti hin himne. Isheen dhugumaan akka du'e amante. Sana booda xalayaa of ajjesuushee inteerneta gubbatti barreessitee, ijoollee isaanii qabattee haroo keessatti utaalte. Jimaata darbe namichii Hi jedhamu kun poolisii kaawuntii Shiinhuwaa bulchiinsa Hunaanitti harka kenne. Fulbaana gara jalqabaatti Obbo Hin karoora inshuraansii yuwaani miiliyoona tokko ta'u utuu haadha warraa isaatti hin himiin bitee ture jedha poolisiin. Akka raadiyoon biyyichaa 'Voice of China' gabaasetti tajaajilamtu inshuraansii sanaa ta'un kan maqaan ishii galmaa'e haadha warraa isaa turte. Fulbaana 19, Obbo Hi balaa konkolaataan kan du'e of fakkeessuuf konkolaataa ergisaa fayyadame. Liqiin yuwaani 100,000 ol akka irra jirus barameera. Onkololessa 10, reeffii haadha warra isaa umurii 31, ilma isaanii umurii afuriifi kan intala isaanii umurii sadii haroo naannoo mana jireenya isaani ture keessatti argame jechuun miidiyaan 'Voice of China' jedhamu gabaaseera. Xalayaa ishee irratti isa 'bira tahuuf' akka deemtuufi 'maatiin keenya afran keenya waliin akka taanuu' qofa akka barbaaddu barreessitetti jechuun miidiyichi ibseera. Guyyaa lama booda Obbo Hi poolisiif harka laate. Viidiyoon miidiyaa hawaasumma 'Weibo' jedhamu irratti naanna'aa ture, Obbo Hi qarshii 100,000 sana yaalii intala isaa waggaa sadii dhukkuba gaggabasaa (epilepsy) qabduuf akka ture yommuu boo'aa dubbatu agarsiisa.","len":688}
{"id":"oduu-52678781","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52678781","title":"Koronaavaayirasii: 'Talaalliin argamus, argamuu dhabus' US deebitee banamti - Tiraamp","summary":"Pireezidant Donaald Tiraamp Ameerikaan 'talaalliin argamus, argamuu dhabus' deebitee banamti jedhan. Garuu ammoo bara kana talaallii argachuuf abdii qabanis himaniiru.","text":"Piroojektii \"Operation Warp Speed' jedhamu kan Tiraamp carraaqii bara Waraana Addunyaa Lammaffaa meeshaa niwukileeraa argachuuf taasifametti fakkeessan yeroo gabaabaatti talaallii argachuu galma godhate eegaluu himan. Talaalliin argamuu baatus garuu Ameerikaan banamtee sochiin idilee eegala jedhan ifatti. Ogeeyyiin hedduun talaalliin koronavaayirasii waggaa tokkoo gaditti argamuu danda'uurraa shakkii qabu. 'Operation Warp Speed' maali? Jimaata kaleessaa ibsa guyyuu kennan irratti, pirojektiin haaraan kun talaalliin abdii qabu jedhaman 14 irratti qorannoo akka eegalu dubbatan Tiraamp. Tiraamp karoora Ameerikaan talaallii argachuuf qabatte himan \"Kana jechuun guddaadha, saffisas qaba jechuudha\" jedhan. \"Hojii saayinsii, indastirii fi dhiyeessii daran guddaa seenaa biyyattii keessatti erga piroojektii Manhaatan booda argamee hin beeknedha\" jedhan. Pirojektii walta'iinsa mootummaa fi dhaabbilee dhunfaa talaallii barbaade raabsu kana akka hogganan ajajaa Waraanaa Jeneraal Gustaavee Pernaa fi duraan itti gaafatamaa fayyaa kan turan Monseef Isloowwii muudaniiru. Isloowwiin booda wayita dubbatan xumura bara 2020 talaallii namoota miliyoonaan dhibbaan lakkaa'amuuf gahu akka dhiyeessaan ofitti amanamummaa qabaachuu himan. Yeroo jedhametti waan waadaa galame raawwachuun ulfaataa ta'u dursanii kan dubbatanii turan namni kun \"yoo ni danda'ama jedhee itti hin amanne kutannoo hin qabaadhu\" jedhaniiru. Ogeeyyiin hedduun talaalliin argamuu baannaan Ameerikaan sochii idileetti deebi'uun balaa qabaachuu mala jedhu. Donaald Tiraamp garuu \"dhukkuboonni kaan talaallii hin qabne dhufanii darban jiru\" jechuun talaallii malee sochii idileetti akka deebi'amu himan. Manni barumsaas deebi'ee akka banamu akeekan.","len":688}
{"id":"oduu-43749515","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43749515","title":"Hindiitti gudeeddiin mucaa dubaraa waggaa 8tii dheekkamsi akka babal'atu godheera","summary":"Hindiitti haala suukanneessaa ta'een namoota baay'een gudeedamuufi ajjeefamuun mucaa dubaraa waggaa 8tii dheekkamsa guddaa kaaseera.","text":"Gudeeddiifi ajjeechaan sukaneessaa Asiif Baanoo irratti raawwate uummata dheekkamsiise Reeffi mucaa dubaraa Asiifaa Baanoo, warra godaantoota Muslimaa irraa dhalattu, Hindii kutaa biyyaa Kaashmiir magaalaa Kaatuwaatti Amajjii darbe bosona keessatti argame. Gareen cichitootaa hawaasa Hinduu namoota gocha kanaan shakkamanii qabamaniif deeggaruun erga mormaniin booda, dhimmichi akka biyyaatti mataduree guddaa ta'ee tureera. Yakki suukanneessaa akkasii waldhabdee amantaa kaasuunsaa namoota baayyee aarseera. Qondaala mootummaa sooruma bahan, poolisoota afuriifi shakkamtoota biroo dabalatee poolisiin du'a Asiifaaniin wal qabatee namoota saddeet to'annoo jala oolcheera. Shakkamtoonni deeggarsa argachuun isaanii dhimmicha mataduree ho'aa akka ta'u godheera. Miidiyaaleen hawaasummaas haashtaagii #justiceforAsifa - haqni Asiifaaf jechuun yeroosuma sochiitti ka'an. Du'a Asiifaa namooti baay'een du'a mucaa dubaraa waggaa 22 kana dura Deelihiitti namoota baayyeen gudeedamtee ajjeefamte waliin walfakkeessuun Tiwiitarii isaanii irratti barreessaniiru. Asiif Baanoon mucaa waggaa 8tii turte Mormii itti fufaa Hogganaan paartii Koongireesii mormituu Raahuul Gaandii Kamisa darbe Deelihiitti sirna mormii dungoo ibsuu adeemsifame geggeessaniiru. Yakka sukanneessaa dubartoota Hindiirratti raawwatamu xiyyeeffannoo akka argatuuf jecha hiriiroonni dabalataa karoorfamaniiru. Hindiitti Haqa Asiifaa deebisiisuuf hiriirri dabalataa karoorfameera Hoggantuun Koomishinii dubartootaa Deelihii Siwaatii Maaliwaal, dubartootaafi ijoolleef eegumsi foyya'aan akka kennamu dhiibbaa gochuuf yeroo hin murtoofneef akka soomtu dubbatteetti. Rogeeyyii fi dubartooti baayyeenis Deelihiitti hiriira bahuuf karoorfataniiru.","len":691}
{"id":"oduu-45599923","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45599923","title":"\"Injifannoo dhiigaan arganne, dhiigaan tikfanna\" - MM Abiy Ahimad","summary":"Paartii Dimokiraatawaa Oromoo 'ODP' hoggansa jaarraan 21ffaa barbaadu kennuu akka danda'utti of ijaaree yaa'ii isaa xumuruu dura taa'aan paartichaa Dr. Abiy Ahimad himan.","text":"Kanaaf jechas paartichi maqaa, asxaa, dambii ittiin bulmaataa, hoggansa, ilaalchafi caaseffama isaa jijjiireera jedhan. \"Paartichi hoggantoota dargaggeeyyii haaraa kan barataniifi gahumsa hoggansaa cimaa qaban fuulduratti fiduun Itoophiyaa of fuulduratti tarkaanfachiisuuf of qopheessee jira\" jedhan. Dargaggootni yeroo rakkoo kan dhiiga ofii dhangalaasan, kan dhagaa darbatan qofa osoo hin taane kan hoggansa kennuu danda'anidha kan jedhan Dr. Abiy paartileen biroos kanarraa barumsa akka fudhatan abdanna jedhan. Jaarmiyaaleen siyaasaa \"Qeerroon du'uu qofa osoo hin taane hogganuu akka danda'u agarsiisuu qabu\" jedhan. Oromoon akkuma aadaa isaa Itoophiyaa ijaaruuf itti gaafatamummaa akka qabuufi sanas hojii qabatamaan akka agarsiisu irratti waliigallee jirra jedhan Dr. Abiy. \"Rakkoolee Oromiyaa keessattis ta'e sadarkaa biyyaatti uumaman kamuu bu'uura seeraafi abshaalummaan furree jijjiirama eegalle fuulduratti oofna malee gonkumaa booddeetti hin deebinu\" jedhan. Injifannoon qabsoo yeroo dheeraan arganne kun yaalii xixiqqoon akka boodatti deebi'u hin hayyamnu jedhaniiru. \"Injifannoo kana dhiigaan arganne, dhiigaan tikfanna\" jedhan. Akka kanaan dura Lij Iyyaasuu, Dargii fi bara 1983\/84 ADWUI'n yaalee jalaa fashale, imalli diimokiraasii amma eegalle kan fashalu miti jedhan. Sochii uummattoota biyyattii walitti buusuun gama miidiyaan dabalatee adeemaa jirus balaaleffatanii jiru. Yaa'iin paartichaa kun gocha manguddoonni Gaamoo dhiyeenya kana raawwatan ni dinqisiifatas jedhan. Osoo nama hin ajjeesiin injifachuun akka danda'amu fakkeenya guddaa ta'as jedhaniiru. Dhaabbileen miseensota ADWUI afran kora mataa isaanii erga taa'anii booda yaa'iin ADWUI itti fufa.","len":692}
{"id":"oduu-54322800","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54322800","title":"Afrikaa Kibbaa: Qondaalli qabeenya ummataa faayidaa paartiif oolchan adabaman","summary":"Ministirri Ittisaa Afriikaa Kibbaa qabeenya uummataa faayidaa paartiif waan oolchaniif mindaan ji’a sadii irraa cite.","text":"Nosiviwe Mapisa qondaaltota paartii biyya bulchaa jiruu waliin xiyyaara waraanaa qabatanii gara Zimbaabwee imaluusaaniitiin adabaman. Qabeenya mootummaafi uummataa dhimma dhuunfaaf itti fayyadamaniiru jedhamuun kan himataman Nosiviwe Mapisa isaan garuu dhimma hojiif akka itti fayyadaman dubbatan. Namoonni biroonis qondaaltota mootummaa waan ta’aniif carraa kennaniifii fe’atanii akka waliin deeman dubbatan. Pirezidaantiin Afrrikaa Kibbaa Siiril Raamaapoosaa kun murtee dogoggoraati jedhan. Ministirri ittisaa kun dhimmoota naannawa biyyoota Afriikaa Kibbaa irratti mari’achuuf ture gara Zimbaabwee, magaalaa Hararee kan imalan. Qondaaltonni Paartii Kongireesii Biyyaaleessaa Afriikaa ammoo dhibdee paartii Zimbaabwee Zanu-PF waliin qabu irratti dubbachuuf garas imalaa turan. Hariiroo siyaasaa fi diinagdee biyyoota lameenii laafee ture cimsuuf garas imalan. Paartileen morkattootaa ammoo qondaaltonni ANC xiyyaara qabeenya mootummaa ta’een bashannanaa imaluunsaanii baayyee isaan gube. Yeroo dhiyoo as aangoo kan qabatan Pirezidaanti Raamaapoosaan maqaa paartii ANC malaammaltummaan xuraa’ee ture jijjiiruu waan barbaadaniif dhimma kana callisanii bira darbuu hin barbaanne. Jila ANC’f xiyyaara kanaan akka imalaniif carraa kennuun faallaa bulchiinsa gaarii biyyattiin ijaaraa jirtuuti jedhan. Kanaafuu Ministirri Ittisaa kun akka mindaa ji’a sadii kaffalanii fi galii kanas ittisa koronaavaayirasiif oolchuuf murteessaniiru. Paartileen morkattootaa garuu gochasaanii kanaaf Pirezidaanti Raamaapoosaa hin galateeffanne. Kun adabbii osoo hin taane fakkeessanii bira darbuudha jechuun tarkaanfii pirezidaantichi fudhatan ga’aa akka hin taane eeran. Dhimmi kun parlaamaa biyyattiin irratti mari’atamuuf jira, kanneen aangoo kaafamuu ministirattii hawwanis jiru.","len":692}
{"id":"oduu-46985410","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46985410","title":"Indiyaa keessatti dinqisiifattoonni filmii maaliif aannan hatan?","summary":"Kutaa Biyya Indiyaa Taamil Naaduu jedhamtu keessatti daldaltoonni aannanii, aannan nu jalaa hatamaara jechuun iyyatan.","text":"Fiilmichi akka beekamuuf waan dinqisiifattoonni keessaa aannan itti biifuun tokko Dinqisiifattoonni fiilmii,utuu fiilmiin sun hin ba'in nama fiilmii sana keessatti hirmaatu ka daran jaallatan aannan suurasaatti dhangalaasu. Aannan kanas warra daldalan jalaa hatuun suura nama dinqisiifataniitti biifu. Hindiyaa keessatti wayita sirni waaqeffannaa geggeeffamu aanna ni dhangalaafama, kun amantaa warra Hinduuti. Dinqisiifattoonni fiilmiillee, fiilmiin isaan deggeran fudhatama olaanaa akka argatuuf jecha aannan itti biifuu eegalan. Sababii kanaan kisaaraa guddoo keessa akka galaa jirra jedhu namoonni aannan daldalan ,kanaafis himachaa jiru. ''Gochi aannan dhangalaasuu waaqeffannaadhaaf kan raawwatamuudha malee fiilmii dinqisiifachuuf miti''jedhan Pirezidaantiin Waaldaa Daldaltoota Aannanii. Gochi akkanaa hatattamaan akka dhaabbatuuf daldaltoonni aannanii poolisiitti iyyataniiru, poolisoonnis akka tarkaanfii fudhatan ibsaniiru. Sirni waaqeffannaa \"paalabhishekam\" jedhamuun beekamu fiilmiin haarofti gadi lakkifamuun dura, suuraa hirmaataa fiilmii beekamaa, guddatee qophaayerratti aannan dhangalaasuun raawwatama. Dura taa'aan waaldaa kanaa SA Ponnusamy, akka BBCtti himanitti,gochi kun waggoota 20f raawwatamaa tureera.''Dinqisiifattootni fiilmii Indiyaa keessa jiran nama fiilmii keessatti jaallatan sana waaqa itti dhugeeffatamuun walfakkeessuuf jecha kana raawwataa jiru.'' Ganama yeroo maraa aannan meeshaa gugguutee gurgurtaaf qophaaye hatuudhaan qabatanii deemanii suuraa hirmaataa fiilmiitti biifuun qisaasessu. Haalli kun hammaachaa dhufuun, daldaltoonni aannaniis wayita kisaaraa hamaa keessa galan, aannan humnaan irraa fudhatamuu wayita eegalu komii isaanii djhiyeessuu eegalaniiru.","len":693}
{"id":"oduu-54175007","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54175007","title":"Gamtaa Abbootii Gadaa: 'Irreechi bara 2013 Fulbaana 23 fi Fulbaana 24 kabajama'","summary":"Gamtaan Abbootii Gadaa Oromiyaa fi bakka bu'oonni mootummmaa akkaataa ayyaanni irreechaa bara 2013 ittiin kabajamu irratti Adaamaatti mari'atan.","text":"ALI gaafa Fulbaana 23 Irreechi Hora Finfinnee kan kabajamu yoo ta'u, Irreechi Hora Harsadii ammoo Fulbaana 24 kabajama. Sababa dhukkuba koronaavaayirasiitiif jecha Godinoota Oromiyaa hundarraa bakka bu'oonni muraasni akka hirmaatanii fi Irreechi baranaas lakkoofsa uummataa murtaa'een qofa kabajamuu qaba jedhan Abbootiin Gadaa. Irreechi yookaan Irreessi iddoo tokko tokkotti Dhibaayyuu kan jedhamu yogguu tahu, Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa, Oromoota biyya keessaa fi biyyaan ala jiraniin baga booqaa Birraa fi Irreecha baranaa geessan jedhan. \"Oromoon ayyaana Irreechaa kana si'aayinaan eega. Akka duraanii sana qophoofnee akka barbaannetti irreeffachuuf haalli yeroo rakkisaadha. Dhibee Koronaavaayirasii kuni jiraatus Irreechi uumamaan walqabata. Kanaafuu Irreechi hafuu hin danda'u,\" jedhan. ''Irreechi hafuu hin danda'u,'' jedhan Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa Irreecha Hora Finfinnee fi Harsadii bakka Oromoon itti walargu ta'uusaatiin Ardaalee jilaa saddeettan, ardaa Walloo dabalatee uummanni akka hirmaatu tahas jedhan. Sababa dhukkubichaatiin Oromoonni Malkaa lamaan irratti argamuu hin dandeenyes malkaa ofii qabuttii fi bakka jirutti ardaa jirutti irreeffachuu qaba jedhan. Irreecha baranaa milkeessuufis koreewwan hundaahan yeroo yeroodhaan ibsa kennaa akka deeman Gamtaan Abbootii Gadaa Oromiyaa beeksiseera. Irreecha Hora Finfinnee Lij Yaareed waliin Irreechi Hora Finfinnee waggoota 150 booda magaala Finfinneetti deebiyee kabajamuunsaa, dhimmoota ijoo barri 2012 keessummeesse keessaa isa tokkodha. Haala haawwataa ta'en kan kabajame sirna aadaa kana irratti saboonniifi sab-lammoonni bakkeewwan Itoophiyaa garaa garaaraa dhufanis hirmaataniiru. Hora jahaan Oromoo Tuulamaa keessaa Horri Finfinnee hora isa hangafaati.","len":693}
{"id":"oduu-52245380","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52245380","title":"Koronaavaayirasii: Magaalaa Niiw Yoorkitti reeffi jumlaan iddoo tokkotti awwaalamaa jira","summary":"Suuraawwan magaalaa Niiw Yoorkiitii kaafaman saanduqni reeffaa jumlaan iddoo tokkotti yoo awwaalaman agarsiisu.","text":"Reeffi 40 gaafa Kamisaa owwaalameera Kunis sababii weerara koroonaavaayirasii irraan kan ka'e dha. Hojjettoonni huccuu yeroo balaa keewwatan yaabduu fayyadamuun boolla reeffi itti awwaalamu keessa yoo galanii bahan mul'ataniiru. Iddoon kun Haart Aylaand kan jedhamu yoo ta'u namoota fira yookiin nama isaaniif waamamu hin qabneefi sirna awwaalchaaf kaffaluu hin dandeenyeetu itti awwaalama. Gabaasa haaraa amma jiruun magaalaan Niiw Yoork biyya addunyaa kamiyyuu caalaa namoota koroonaavaayirasiin qabaman qabdi. Namooti vaayirasichaan qabaman Kamisa kaleessaa qofa 10,000 dabalaniiru. Kunis lakkoofsa waliigalaa 161, 000 ol gaheera. Ameerikaatti namooti dhukkubichaan qabaman 465,000 ol kan ta'an yoo ta'u kan lubbuun darbe immoo 16,000 olidha. Akka addunyaatti namooti miiliyoon 1.6 vaayirasichaan kan qabaman yoo tahu. Namoonni 100,000'tti siqan immoo lubbuu dhabaniiru. Iddoo Haart Aylaand jedhamu kun waggoota 150f namoota nama isaaniif waamamu hin qabneefi sirna awwaalchaaf kaffaluu hin dandeenyef fayyadaa ture. Waan mirkanaa'e jiraachuu baatus saanduqni reeffaa hangas baay'atu kan namoota koroonaavaayirasiitiin du'an ta'uu hinoolu jedhamaati jira. Awwaalchi jimlaa kun yeroo weerara dhukkuba kanaatti dabaleera. Torbeetti al tokko raawwatamuurra torbeetti guyyaa shan ta'eera. Yeroo baayyee hojii namoota awwaaluu kana hidhamtoota Raayikars Ayilaand jedhamurraa dhufantu raawwata ture. Amma garuu lakkoofsi namoota du'anii baay'annaan kan awwalu itti qacarame. Kantiibaan magaalaa Niiw Yoork Biil Dii Bilaasiyoo torbee kana keessa, ''hamma weerarri kun darbutti lafatti awwaalaa yeroof tahu barbaachisaadha, jedhan. ''Lafa seenaa qabdu Haart Aylaand fayyadamnes,'' jedhan.","len":693}
{"id":"oduu-50640507","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50640507","title":"Lil Bub: Adurreen intarneeta gubbaarratti hordoftoota hedduu horatte duute","summary":"Lil Bub, adurreen intarneeta gubbaa baay'ee beekamte umrii 8'tti duute.","text":"Lil Bub walumaa gala Fesbuukiifi Inistaagiraama irratti hordoftoota miiliyoona 5.5 qabdi. Abbaan Adurree kanaa, Maayik Biridaaviskii, du'a ishee hordoftoota isheef miidiyaa hawaasummaa Inistaagiraama irratti ibseera. Lil Bub walumaa gala Fesbuukiifi Inistaagiraama irratti hordoftoota miiliyoona 5.5 qabdi. Adurreen kuni adurree kaanirraa ija isheenis ta'e arraba isheetin adda dha. Gatamtee kan argamte yoo ta'u dinkii taate dhalatte. Kanaafuu, akka adurree kaani osoo hin guddatin adurreedhuma xinnannuu taate hafte. Obbo Biridaaviskii akka jedhanitti adurreen kuni bineeldota gargaarsa fedhanif hanga yoonaa dolaara 700,000 ol walitti qabde. Rakkoo fayyaa biraallee qabdi. Obbo Biridaaviskiin Lil Bub lafaa ergamte booda kan guddifate yoo ta'u rakkoon fayyaa ishee dhaqqabus jireenya gammachuu jiraatte jechuun ibsa. Lil Bub fi Maayik Biridaaviskii Boodarra beekkamtii horattee saganta televijinii Ameerikaa irratti dhihaachu eegalte. Gargaarsa gara agaraa kan argatte yoo ta'u shoowi Yuutubirraa qabdi, dokimanrariin kutaa hedduu qabus Maqaa hiratte jennana abbaan adurree kanaa maqaa isheetin gargaarsa walitti qabun adurree kaan gargaarsa fedhan akka argatan taasise. Du'u ishee dura dhukkuba kafeen dhukkubsachaa kan turte yoo ta'u waan itti jirtu hordoftoota ishee miiliyona 2.4'f barressa ture. Biridaaviskiin gaafa Wiixataatti akka beeksisetti taanaan adurreen kuni akkuma rafteen Dilbata ganama duute argamte. Du'uu ishee inistaagiraama irratti erga ibsee booda namni kuma 58 ol yaada jalatti kenneera, hedduunis qoodaniiru. Fesbuukii gubbaa hordoftoota miiliyoona 3 ol kan qabdu yoo ta'u kanneen gadda isaanii ibsatan kjeessaa kanneen gargaarsa bineldotaa keessa hojjetaniifi gargaarsa ishee biraa argatan keess ajiru.","len":694}
{"id":"oduu-46733669","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46733669","title":"Barri 2018 duuti balaa xiyyaaraan uumamu yerootti dabaledha","summary":"Barri 2018 xumurame bara 2017 caalaa yeroo balaan xiyyaara hedduun itti dhaqqabedha. Haa tahu malee ammas waggaa naga qabeessa salgaffaa tahuun galmaa'eera.","text":"Daandiin qilleensaa ammayyuu tajaajila geejibaa naga qabeessadha jedhu ogeessonni. Dhaabbanni Ayiveeshin Seeftii Neetwoorki (ASN] jedhamu akka gabaasetti balaa xiyyaaraan bara 2018 keessa namootni 556 yommuu du'an bara 2017 keessa ammoo 44 qofa ture. Balaa guddaan xiyyaaraa imaltootni hedduun itti du'an kan uumame ji'a Onkoloolessaa keessa yeroo xiyyaarri Kaampaanii [Lion air plane] Indooneshiyaa keessatti caccabuun lubbuun namoota 189darbedha. Daandiiwwan xiyyaraa daldalaaf hojjetaniif barri 2017 yeroo kamiyyuu caalaa bara nagaa qabeessa jedhameera. Kaampaaniin teessoon isaa Nezerlaandis tahe ASN bara 2018 keessa balaan xiyyaaraa hamaan 15 dhaqqabuu gabaaseera. Indooneeshiyaatti xiyyaarri kaampaanii Lion Air, Boeing 737 tahe akkuma balalii jalqabeen galaana Jaavaa keessatti cacabuun namoota 189 galaafate. Balaa xiyyaaraa Kuubaatti dhaqqabee namoota 112 galaafateef ammoo sababni dogogora ogeessonni uuman jedhame. Gaara Iraan Zaargos keessatti caccabuun namoota 66 kan ajjeesee fi Xiyyaarri Neeppal buufata Kaatamanduutti osoo bu'uuf jettuu namoota 51 ajjeessun balaawwan gurguddoo bara kanaa keessatti galmaa'aniiru. Haa tahu malee erga waggoota 20'n as balaan xiyyaaraa hir'achaa akka dhufe ragaan ni agarsiisa. Osoo balaan uumame bifuma duraan tureen itti fufeera tahee silaa bara darbe namoota 39 qofatu du'uu qaba ture. To'annaatiin ala tahuun qaamota xiyyaarotaa balaawwan uumamaniif sababa guddaadha jedhee gabaasichi balaawwan gurguddoo uumaman 25 keessaas balaawwan ciccimoo 10 tahaniif sababadha jedhe. To'annaatii Ogeessaan ala tahuun dogogora namaa, Mekaanikaa fi haala qilleensa naannoodhaan uumamuu danda'a. Balaawwan bifa kanaan uumaman yeroo baay'ee lubbuu namaa kan galaafanidha.","len":695}
{"id":"oduu-56644509","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56644509","title":"Naayijeeriyaatti haleellaa mana hidharratti raawwatameen sirreeffamtoota 1,800 ol miliqan keessaa ja'a deebiyan","summary":"Haleellaa hidhattootaan mana hidhaa Naayijeeriyaa tokko irratti gaggeeffameen sirreeffamtoonni 1,800 ol miliqusaanii qondaaltoonni mootummaa biyyattii himan.","text":"Hidhattoonni kunneen dallaa mana hidhaa kan kibba-lixa magaalaa Oweriitti argamu erga seenaniin booda gamoo bulchiinsaa irratti haleellaa gaggeessaniin dhohinsi uumamuu isaatu gabaafame. Sirreeffamtoota mana hidhaa sana keessaa haleellaa raawwatameen baqatanii turan keessaa jaha deebi'unsaanii yoo dhagahamu, sirreeffamtoonni 35 ammoo miliquuf diduunsaanii himameera. Poolisiin garee hidhattoota ummata Biafra, ummata warra ganamaadha jedhaman foxxoquuf socho'an dhorkamanii jiran haleellaa kana raawwachuu isaanii himata. Isaan garuu himannaa poolisii kana waakkachuutuu gabaafame. Tajaajjiilli Sirreessaa Naayijeriyaa akka mirkanneesseetti sirreeffamtoonni 1,844 bulchiinsa Imoo keessatti milqaniiru. Namoonni hidhannoo cimaa hidhatan konkolaataa pikkaappiifi atoomusiin erga dhufanii booda, guyyaa Wiixataa ganama turee kan jidduugala Hidhaa Owerii haleellan jedha tajaajilichi. Dubbi himaan poolisii meeshaalee waraanaa garaa garaa baatanii turan jedheera. Pirezidaant Muhaammaduu Buhaariin haleellichaan, ''gocha shorrkessuummaa'' jechuun ibsaniiru. Akkasumas, humnootiin nageenyaa kanneen haleellaa kana raawwataniif hidhamtoota miliqan hadamsuun akka to'ataniif waamicha taasisaniiru. Dubbi himaan garee ummata Biafraa warra foxxoquuf socho'anii kanaa AFPtti akka dubbatanitti, haleellaa Wiixataa kana duuba jirtu himannaan jedhu 'soba' jedhe. Bulchiins Imoo baroota dheeraaf bakka gareewwan kun itti hundeeffaman yoo ta'u, waliitti dhufeenyi mootummaa jiddugalaafi ummata ganamaa Igboogarri hin turre. Erga Amajjiitiin as poolisii hedduufi konkolaatoonni kibba-baha Naayijeeriyaa guutuu haleelamaa turan. Saamichi meeshaa waraanaa olaanaanis gaggeeffameera. Haleellaa kanaaf garuu qaamni itti gaafatamummaa fudhate hin jiru.","len":695}
{"id":"oduu-49849233","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49849233","title":"Mohaammad Saalaa: FIFA'n sagalee kenname lama maaliif dhiise?","summary":"Sagaleen lama dorgommii taphataa cimaa FIFA bara kanaa irratti Mohaammad Saalaaf kenname sababa mallattoo isaanii irra qubee guddaan jiruuf osoo hin lakkaa'amiin hafuu Fifan beeksise.","text":"Taphataan Liiverpuul Mohaammad Saalaan waldaa Kubba Miilaa Masir waliin mormii qaba. Waldaan Kubba Miilaa FIFA leenjisaan yeroofii Shawikii Gaariib fi dursaan taphattootaa garee biyyaalessa Ahimed Elmohaammedii taphataa Liiverpuul Mohaammad Saalaa filatan jedhe. FIFAaan waraqaa filannoo sana irratti qubee guddaan waan barreessaniif hin fudhatamne jedhe. Dabalataan foormiin ykn waraqaa sana irratti mallattoowwan dirqama taa'uu qaban kan barreessaa waliigalaa Waldaa Kubbaa Miilaa Masirii hin jiru jedhe. Taphataan Baarseloonaa Liyonel Mesiin Wiixata darbe taphataa cimaa Fifaa bara dorgommii xumuramee tahuun filatame. Kiristaanoo Roonaaldoo fi taphataa Liiverpuul Virjil Vaan Daayik caaluun ture kan mo'ate. Mohaammad Saalaan ammoo sadarkaa 4ffaan xumure. Haa tahu malee sagaleen Mo Saalaaf kenname lakkaa'amuu baatus jijjirama fidu qabxii waliigalaa irratti hin qabu ture. FIFAn filannichi qaama walaba tahe 'Pricewaterhouse Coopers' (PwC] kan Iswiizerlaandi jiruun jedhamuun taajjabame jedhe. Dhimma kana irratti akka sirreessanii galchaniif Waldaa Kubba Miilaa Masirii si'a lama gaafannus yeroodhaan deebii nuuf hin kennine jedhe. Erga filannichi jalqabee waldaan kuuba miilaa Masirii jijjiirama caasaa taasiseera. Erga bu'aan filannoo ibsamee booda Mo Saalaan fuula tiwiiterii isaa irraa maqaa biyya isaa 'Egypt' ykn Masirii jedhu balleessuun taphataa kubba miilaa Liiverpuul kan jedhu qofa hanbise. ''Jaalalan Masiriif qabu akka jijjiiruuf waan barbaade yoo godhan hin milkaa'an'' jechuunis barreessera. Pirezidaantiin waldichaa Amir El-Ganiyaanii Mo Saalaa waliin haasa'uu ibsuun dogogora rakkoo bulchiinsaan uumame tahuu itti himeera jedhan. Bara darbe Saalaan sadarkaa sadaffaan kan xumure yoo tahu badhaasa alchii bareedduu bara darbee badhaasa Puskas mo'ateera.","len":696}
{"id":"oduu-55189299","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55189299","title":"Raashiyaan Mooskootti talaallii Covid-19 kennuu eegalte","summary":"Raashiyaan kenna talaallii Covid-19 ofiin argattee Ispuutnik V jedhamu magaala Mooskootti eegalte.","text":"Talaalliin kun ji'a afuur dura qorannoo irratti adeemsifamaa tureen harka 95 milkaahaa dha jedhamuun akka namaaf kennamu hayyama argatee ture. Ammallee qormaata hedduu keessa bahaa kan jiru ta'us, dhiibbaa(side effect) guddaa akka hin qabne ibsameera. Talaallii kan kennuun ka eegalame yoo ta'u namootni kumaan lakkaawaman talaallii kana fudhachuuf galmaahaniiru. Raashiyaan talaallii kana baayyina hangamiin omishuu akka dandeessu garuu ifa miti. Omishtootni dhuma bara kanaa dura talaallii kana doozii miiliyoona lama akka omishan eegama. Kantibaan magaala Mooskoo Sarjee Sobiyaaniin kan sagantaan talaallii kun eegaluu torbee dura himan, namootni talaallii kana jalqaba argatan hojjetoota hawaasummaa, kanneen manneen barnootaa fi dhaabbilee fayyaa keessa hojjetan akka ta'an insaniiru. Hojjettootni dursi kennamuufiin talaalaman kun Online kan galmaahan yoo ta'u umriin isaanii ganna 18-60 gidduu ta'uun dirqamma. Talaaliin magaala Moskoo kan jiraattota miiliyoona 13 qabdu keessatti buufataalee talaalliif qophaa'an 70 keessatti kennama. Guyyoota 30 darban keessattii namootni qoricha lilmoon fudhatan, kannee torban lamaan darban dhibeen sirna hargansuu isaan qabe, rakkoo fayyaa hammaataa qaban, dubartootni ulfiifi hoosisan talaallii kana hin fudhatan. Namni talaallii kana erga fudhatee guyyaa 21 booda talaallii si'a lammataa fudhata. Namootni talaallii kana fudhachaa jiran carraan weerara kana ittisuuf qabu guddaa waan ta'eef talallicha fudhachuutti gammaduu ibsaniiru. Raashiyaan addunyaa dursuun talaallii dhibee kanaa argachuu ibsitus biyyootni lixaa amantaa irratti hin horanne. Hanga ammaatti Raashiyaa keessatti namootni miiliyoona 2.3 ol ta'an dhibee kanaan yoo qabaman, 41,730 ol du'aniiru.","len":696}
{"id":"oduu-52110894","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52110894","title":"Koronaavaayiras: Adaamaatti hojiin namoota Covid19n qabaman waliin tuttuqqaa qaban hordofanii adda baasuun maalirra jira?","summary":"Torban dabre keessa jiraataan magaalaa Adaamaa kan gannisaa 61 ta'e, koronaavaayirasiif qoratamee pozatiivii tahuu gabaafamee ture.","text":"Namni kun dhihootti gara biyya alaa kan hin deemne yoo tahu, haalli hojiisaa lammiilee biyya alaa waliin kan walitti fidu ta'uu, odeeffanno dhukkubsataarraa argameen baramuu Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa ibseera. Haaluma kanaanis namoonni isaan waliin walitti dhufan namoota 24 irrattis hordoffiin taasifamaa akka jiru himameera. Guyyoota muraasaan boodas namoonni lama biro miseensa maatii nama kanaa tahan vaayirasichi irratti argamuu gabaafame. Namoonni lamaan kun umuriin isaanii waggaa 14fi 48 yoo ta'u, nama kana dura magaalaa Adaamaatti vaayirasichi irratti argame waliin tutuqqaa qaban ta'uun isaanii ibsameera. Namoonni kunneen mallattoon vaayirasichaa irratti mullachuu baatulleen, namoota kanan dura Adaamaarraa vaayirasiin irratti argame waliin waliitti dhiheenya waan qabaataa turaniif jecha adda baafamuun akka turan taasifamanii hordoffiin taasifamaafii ture. Jarri kunis Bitooteessa A L I 19, 2012'ti qorannoo laaboraatorii taasifameefiin vaayirasichi irratti argamuun mirkanaa'eera. BBCn hordoffiin namoota jara kana waliin tuttuqqaa qaban maalirra jira jechuun anga'oota magaalaa Adaamaa gaafateera. Ittigaafatamtuun kominikeeshinii magaala Adaamaa Aadde Rawudaa Huseen waan jedhan, 'Namichi jalqaba qabame suni faarmaasiitti qoricha gurguraa waan tureef, namoota baayyee wajjin 'wal tuttuqqaa' godheera''. Namoota isaan walqunnaman adda baasanii beekuunuu hojii ulfaataadhaa. Hojiin barbaadanii adda baasuu itti fufeera namni haaraan argame garuu hin jiru,'' jedhu. Gama biraan Aadde Rawudaan har'a magaalichatti keemikaalli biifamaa akka tureefi galgala kanammoo namoota harka qalleeyyii manaa bahuu hin dandeenyeef bulchiinsi magaalichaafi abbootiin qabeenyaa sagantaan irbaata dhiheessuufii akka taasifamuuf jiru BBCtti himaniiru.","len":697}
{"id":"oduu-44857237","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44857237","title":"Daandiiwwan gara Asmaraa geessan hangam amansiisoo dha?","summary":"Abbaan Taayitaa Daandiiwwan Itoophiyaa nageenya karaa gara Ertiraa deemu ifa baasera.","text":"Karaa Finfinnee gara Asmaraa geessu walakkaan Daaandiiwwan ijoo gara Ertiraa geessan imala gara fuulduraa godhamuuf akka adda baasame daarektarri sab-quunnamtii abbaa taayitichaa obbo Saamson Wandimmuu dubbataniiru. Gariin sadarkaa amma jiraniin tajaajila kennuu kan danda'an tahuufi gariin immoo erga sakatta'amaniifi suphaan godhameefi booda qophii tahuu jedhaniiru. Finfinnee irraa ka'e Gondariin godhee gara Humaraa fi riqa Takazeen karaan aspaaltii 991km dheeratuufi gara Ertiraa geessu nagaan akka jiruufi haa ta'uutii yeroo dheeraaf riqicha Takazee irratti konkolaataan deemee waan hin beekneef sakatta'amuu qaba jedhaniiru. Hacaaluun simannaa Obbo Isaayyaas irratti 'ni geerara' Walitti dhufeenyi Itiiyoo-Eritiraa maaliirratti argama? Haala wal-fakkaatuun Finfinneerraa ka'ee Moojoo, Awaash Arbaa, Dichi'eettoo fi Bureerraan godhee karaan aspaaltii 879km Asab galu, yeroo ammaatti tajaajila kennaa kan jiru tahuu himanii, karaan Dachi'eettoo hanga Buree geeddaraa waan taheef sadarakaa murtaa'een konkolaataaf rakkisaa tahuu danda'a jedhaniiru. Marab akkamiin gahu? Karaan aspaaltii 933km Finfinnee irraa ka'ee Addigiraatiifi Zaalaambassaan gara Asmaraa geessu qophii tahuusaa daarektarichi mirkaneessaniiru. Karaan aspaaltiifi cirrachaa 1005km inni hafe immoo Finfinnee, Maqalee, Adawaa, Raamaa irraan gara Marab geessu keessumaa Adawaa hanga Marab karaan jiru immoo ijaarsi godhamaa akka jirus himaniiru. Waraana Itiyoo-Eritiraa waggoota 20'n duuba Pireezidant Isaayyaas Afawarqiin eenyu? Riqichi laga Marab gama wal-fakkaatuun sakatta'amuu qaba jedhaniiru. Karaa sana fayyadamuun imaltoota geejibuu yerootti jalqabamu garuu kan ifa godhu abbaa taayiticha dha jedhaniiru.","len":697}
{"id":"oduu-46563294","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46563294","title":"US: Chaayinaafi Raashiyaan Afiriika keessatti \"malaammaltoota","summary":"Dhiibbaa uumuu isaanii baballifachuuf jecha shaakala Chaayinaafi Raashiyan Afiriikaa keessatti taasisaa jiran \"dalgaa\"fi hojii \"malaammaltummaadha\" jechuun US himachaa jirti.","text":"Gorsaan Nageenya Biyyaalessaa Ameerikaa John Bolton akka jedhanitti biyyoonni kunneen lamaan \"ta'e jedhanii humnaan\" ardii Afiriikaa keessatti faayidaa dinagdee US irratti argachuudhaaf yaalii taasisu. Tarsiimoon haarawaa bulchiinsa Tiraampis Afiriikaa waliin qabaatus dhimma daldalaafi farra shorokkeessummaa irratti kan xiyyeeffatedha jedhu Gorsaan kun. US kanaan booda humna nagaa eegsisuu \"buhaa hin buufne\" fandii hin gootus jedhan. Imaammanni haarawaa kun ol-aantummaa Chaayinaafi Raashiyaan addunyaa irratti qabaataa dhufan dura dhaabbachuu irratti kan xiyyeeffatedha. Ameerikaan akka jettutti tarsiimoon haarawaa isheen Afiriikaadhaaf qabattee kaate kun dhiibbaan Chaayinaafi Raashiyaa dabalaa kan deemu yoo ta'e sakatta'uu irratti fuulleffachuufidha. Akka aanga'aa kanaatti, biyyoonni kunneen lamaan sochii Afiriikaa keessatti taasisan sirrii akka hin taane qeeqan. Akka aanga'aan kun jedhanitti biyyoonni lamaanuu \"amala kakaatuu agarsiisaa jiru\" kanans kan godhan biyyoota Afiriikaa baasii liqaa rakkisaa keessa akka galan gochuu, akka dingadeen isaanii hin guddanne quucarsuufi faayidaawwan Ameerikaa ammoo yaaddoorra buusuudha. Ameeirkaan hojiin invastimentii, sochii waraanaafi nageenya biyya ishee dhiibbaa Chaayinaafi Raashiaan Ardii Afiriikaa keessatti qabaataa dhufaniin yaaddoo keessa galeera jetti. Hojii akkasii kanaaf fakkeenyi tokkoffaan kan Jibuutii keessatti ta'aa jirudha. Jibuutii keessatti Chaayinaan buufata humna waraanaa kan Ameerikaa biyyuma sana keessatti argamu itti dhiyeenyatti banattee ulaa galaanaa guddaadha jedhamellee gaggeessuudhaaf karoora qabdi. Obbo Bolton amma gargaarsi US taasiftu dorgommii kana dura dhaabbachuudha jedhan. Biyyattiinis bu'aawwan saffisaafi irra caalaa qabatamaa ta'e barbaaddi jedhu.","len":698}
{"id":"oduu-45140161","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45140161","title":"Hanqinni meeshaalee wal'aansa fayyaa Jigjigaatti rakkoo ta'e","summary":"Magaalaa Jigjigaa keessatti guyyoota muraasaaf rakkoon nageenyaa ture xiqqoo tasgabbaa'ullee haalli fayyaa namoota midhamanii badaa akka ta'e ibsame.","text":"Kana kan jedhan Dhaabbata Fannoofi Addeessa Diimaa Naannoo Somaleetti ogeessa fayyaa waliigalaa Dr. Iyyoob Mokonninidha. ''Dhukkubsattonni as jiran baay'inaan balaa kanaan kan midhamanidha. Madaa isaaniif tajaajilli hin kennamne, sababa kanaan madaan baayyee isaanii kulkula ykn infection godhateera. Isaan kun qorichi hin laatamneefi madaanis hin miccamne. Nutis taajila keennutti jirra.'' Tajaajila to'aannoo atattamaa dhukubbii ykn Accute management of pain jedhamu dhibamtoonni osoo qabanii hin argatiin hafuu isaanifi amma garuu gartuun isaani amma danda'ametti tajaajila qoricha dhukkubbii dandamachiisu ykn pain killer hiraa akka jiran Dr Iyyoob ibsaniiru. Dabalataanis namootni dhukuba shukkaaraa fi dhiibbaa dhiigaaf yeroo dheeraaf yaalamaa turan sababa jeequmsa kanaatti akka qoricha isaanii argachuu hin dandeenyefi gargaarsa namoota dhuunfaa adda addaan ta'uufi amma dandeettii isaanitti garuu gargaaraa akka jiran dubbatu. Guyyaa tokkotti namoota gara 100 ta'an yaalaniyyuu ammas baqattoonni Fannoo Diimaa jalattis ta'e dhabata biraa jalatti hin qabamiin jiran akka jiran dubbatu. 'Garbaasaa keessa kampiin jira. Achiitti hanga guyyaa kaleessaattii dhaabbata keenyaas ta'e kan bira jalatti baqattoonni hin qabamne 2000 ta'an jiru. Amma danda'ameetti gahaa yoo ta'uu baatullee qoricha qabnu irraa qoricha xiqqoo fudhannee isaan daawwanneerra. Yeroo kanatti rakkoo lafa bultiifi tajaajilli fayyaa jira. Sababiin isaa qaama nu gargaaru hin qabnu, kanaaf haalli mijaataan jira jechuuf nama rakkisa.'' Baqattoonni kunniin lafa bultii malee dirree irra akka jiraniifi looltonni buufata kana jiran amma danda'an sooruu yaalaniyyuu baqattoonni kun guyyaatti al tokko ol akka isaan nyaata hin arganne itti dabaluun Dr. Iyyoob dubbataniiru.","len":698}
{"id":"oduu-56100349","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56100349","title":"‘Qaama miidhamaatti waanan heerumeef namoonni na qeeqan'","summary":"Dubartiin lammii Keeniyaa qaama miidhamaa lammii Awustiraaliyaatti heerumte intarneetiirratti suura cidhasaanii qoodnaan, namoonni maallaqaaf jecha itti heerumte jedhanii qeequusaanii BBCtti himte.","text":"Suzaan Nijogu Elinji fi Filippi Ilinji Suzaan Nijogu Elinji, qaama miidhamtoota wajjiin yeroo heddu hojjachaa akka turte kaasuun, otoo hin hubatiin namoonni Filippi Ilinji jaalachuu kootiif na balaaleffatan jetti. Suzaan Awustiraaliyaatti imaluun qaama miidhamtoota wajjin hojjachuurratti dippiloomaa erga argatte booda iddoo Aab Filippi Ilinji hojjatutti qacaramuuf galmooftee turte. Af-gaaffii erga darbitee booda Aab Ilinji imeeliin ishee haasofsiisuun, bilbila wal jijjiiranii gara hiriyummaa jaalalaaf wal gaafachutti ce’an. ‘’Seenaan jaalala keenyaa jalqaba walmil’achuu keenyarraa eegala. Yeroon barachaa ture qaama miidhamtota wajjin walitti dhiyaacha turuurra kan ka’e, waa’esaa homtuu nan shakkisiifne,’’ jette. Jaalalleewwan lameen ji’a jaha booda wal kaadhimmatan. Maatiin isaaniille karoora gaa’ilasaanii mirkaneessaniif. ‘’Maatiin koo yeroo tokko na eebbisaniiru, murtoo keenyattiis gammadaniiru, keessattuu qaama miidhamtota gargaaruutti akkan amanu ni beeku, ani hedduun gammades,’’ jette. Jaalalleewwan lamaan wal fudhusaani suuraan maxxanfame miira walmakaa kan uume yoo ta’u, namoota hedduun qoodamaa ture. ’’Namoonni kaan maallaqa isarraa argachuuf itti heeerumte kan jedhan jiru, ani garuu akkasitti yaaduu akka malan tilmaamaan ture. Ani kanaaf itti qophaa’eera. Warroomuun keenyaa ajaja Waaqayyootiin milkaa’e,’’ jette. Ganna sadaffaa sirna gaa’ilasaanii yeroo kabajanitti, Aab Filippi Ilinji gaa’illi isaanii gaarii akka ta’e dubbate. ‘’Filippi akkuma abbootiin warraa biroon haadha warraa isaanii kunuunsanitti na kunuunsa, anis nan kunuunsa’’ jette. Filippi Ilinji miidhama maashaa qaamaa laaffisee, cimina qaamaa dhabsiisu ‘muscular dystrophy’ jedhamu wajjin dhalate.","len":699}
{"id":"oduu-51291635","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51291635","title":"Bilbilli balbalaa odeeffannoo dhuunfaa Feesbuukii fi Guugilii kennaa jira","summary":"Bilbilii balbalaa odeeffannoo maamiltootaa dhaabota kanneen akka Feesbuukii fi Guugiliidhaaf akka kennan qorannon mirkaneesse.","text":"Dhaabbatni Elektirooniik Firoonteer Faawundeeshin jedhamu appiichi nama sadaffaadhaaf saaxilamaadha, odeeffannoo namoota dhuunfaa gadi baasa jedheera. Dhaabotni shan tahan odeeffannoo kannee akka maqaa namootaa, lakkoofsa eenyummaa isaanii fi teessoo namoota isaan beekanii fa'a ni argatu jedha. Appiin Riing jedhamu immoo odeeffannoo qoodaa jiru irratti daangaa kaa'eera jedha. Appichi tajaajilli keenya maal irra akka jiru baruuf, fooyyeessuu, fedhii maamilootaa guutuufi haala qixa taheen hojjechuuf qaamni sadaffaa akka qoratu ni taasifna jedheera. Elektirooniik Firoonteer Faawundeeshin garuu appiin Riing odeeffannoo dhuunfaa fayyadamtootaa icciitiidhaan hin qabne jedheera. ''Balaan odeeffannoo xiqqoollee erguun qabu, dhaabotni kunneen odeeffanoo muraasa argatan kana walittii qabanii akka isaan odeeffannoo fayyadamaa meeshaa kana bira akka gahan taasisa. Kana booda ashaaraa fayyadamtoonni appii biraa waliin itti waliigalan hordofa, fayyadamtoonni waan isaan appiiwwan kanarrtti hojjetan basaastotaaf ni saaxila. Dhaabotni odeeffannoo kana argachaa jiran ... 'Haa cufamu' Appii Riing Amaazoontu bara 2018tti bitee, kaameeraawwan, bilbiloota balbalaa gurguruufi ajeensiiwwan 200 hojii sakatta'insaa dalagan kan amanamummaan isaanii xiqqaa tahe waliin michoomuun qeeqameera. Warri mirga digitaalaaf duula gaggeessan kan 'Fight For Future' jedhaman Amaazoon ollaawwan akka wal basaasan gochaa jira jedhu. Bara darbe oduuwwan waa'ee appii Riing baayyeetu bahaa ture. Jiraataan kutaa biyyaa Alaabaamaa karaa kaameeraa kanaa namoonni hanna dijitaalaa gaggeessan ijoollee kootti haasa'an jedha. Hojjetaan Amaazoon tokko ''Appiin Riing hatattamaan cufamuu qaba, deebi'ee dhufuus hin qabu jedheera.","len":700}
{"id":"oduu-54395725","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54395725","title":"Ameerikaa: Doktarri dhuunfaa Pirezedant Doonaald Tiraamp eenyudhaa?","summary":"Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp koronaavaayirasiin qabamuu isaanii hordofee maqaan nama tokkoo qalbii ummataa hawwateera. Innis Dr. Shoon Koonilii jedhama.","text":"Ogeessi fayyaa umuriin isaa ganna 40 ta'e kun doktara dhuunfaa Pirezidaant Doonaald Tiraamp yoo ta'u, Waayit Hawusittis kabaja doktorummaa argateera. Doktarri kun Waayit Hawus keessatti kan qacarame wagggoota lamaan dura ture. Bakka doktarichi amma irra hojjechaa jiru kanaaf kan kaadhimamee ture nama waajira miseensota raayyaa duraanii Ameerikaa akka gaggeessuuf filataman Dr. Roonii Jaaksan ture. Haata'u malee, yakkawwan gara garaa irratti kaasuudhaan Dr. Jaaksan kaadhimammurraa of dhorkaniiru. Dr. Koniliin malawwan wallaansaa filannoowwan biroo fayyadamuun beekama. Dhala namaatiif qoricha qofa osoo hin taane jireenyi dhuufnaa, sirna nyaataafi haalli naanno dhiibbaa ol-aanaa waan uumaniif isaan mara ilaalcha keessa galchuudhaan wallaansa waliigalaa taasisuun beekama. Mala wallaansa waliigalaa Osteeyoopaatik jedhamuunis beekamtuu guddaa ogeessa argatedha Dr. Shoon Koonilii. Doktarummaatiin Waayit Hawus keessatti osoo hin qacaramiin kutaa wallaansa atattamaa Humna Galaanaa keessa doktarummaan tajaajileera. Itti aansuun ammoo human NATO biyya Afgaanistaan jiruuf Hospitaala NATO keessas hojjeteera. Doktar Koolilii Teniislivaaniyaatti kan dhalatan yoo ta'u, bara darbe Pirezedaant Doonaald Tiraampiif qoricha dhibee busaa fayyisu Haydirookiloorookinii fudhachuu isaanii ifa gochuu isaa hordofee dubbii ijoo miidiyaalee hedduu ta'ee ture. Doonaald Tiraamp dabalatee gaggeessonni biyyoota gara garaa Hayidirookiloorookiniin qoricha koronaavaayirasiidha jedhanillee hanga ammaa ragaan wanti mirkanaa'e hin jiru. Haata'u malee, doktarri Pirezedaant Tiraamp, Dr. Koonilii, Hayidirookiloorookiniin miidhaa maddee qabaatu caalaa faayidaa isaatu caala jedhee ture. Guyyaa kaleessaa garuu Tiraamp qoricha kana hin fudhatan jedheera.","len":700}
{"id":"oduu-55226498","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55226498","title":"Namtichi haadha warraa waldhabe erga 450km miilaan deemee booda deebifame","summary":"Namni lammiin Xaaliyaanii tokko erga haadha warraasaan waldhabee booda qilleensa fudhachuuf ala bahe erga 450km miilaan deeme booda deebifame.","text":"Sababa kanaaf lammiileen Xaaliyaanii miidiyaa hawaasummaa gubbaa maqaa masoo ''Forrest Gump'' jedhu itti moggaasaniiru. Kunis, fiilmii bara 1994 bahe kan Tom Haankis taatoo ta'e irratti hirmaateefi Ameerikaa keessa fageenya hedduu kan fiige yaadachuun. Poolisiin nama kana halkan sa'aatii saddeetitti bakka Faanoo jedhamutti osoo miilaan deemuu dhaabsise. Kunis, erga Komoodhaa manaasaatii bahe torban tokko booda jechaadha. Abbaan warraa ganna 48 kun uggura koronaavaayirasii to'achuuf bahe cabsuun dolaara 485 adabameera. Oduun kun jalqaba gaazexaa buufata isaa Bolonyaa godhate, Il Resto del Carlino'n gabaafamus booda garuu miidiyaalee biyyattiirratti ijoo dubbii ta'eera. Kanneen yaada isaanii miidiyaa hawaasummaa gubbaa barreessan abbaa warraa kana goota jechuun isa adabame qeeqaniiru. Kanneen keessaa tokko, badhaasa malee adabbiin hin maluf jechuun kopheen kennamuuf qaba ture jedhe. Namni kaan immoo ishee waliin walitti bu'uun miidhaan biraa dhaqqabuurra ala bahee miilaan adeemuu isaa akka jaje ibse. Abbaan warraa ''adaandii hanga sanaa miilaaniin dhufe, geejjiba hin fayyadamne,'' jechuun poolisiitti hime. Karaarratti namoonni nyaataafi dhugaatii akka kennaniif hime. ''Xiqqoo dadhabbii qaba malee nagaan qaba,'' jechuun poolisiitti dubbate. Abbaan warraa Komoodhaa bahe amma Faanoo miilaan deeme Abbaan warraa haadha warraan waldhabe kuni guyyaatti giddugaleessaan 60km miilaan deemeera. Poolisiin osoo namichi galgala itti qorree ofumaa asiifi achi adeemu akka isa argate ibse. Erga waraqaa eenyummeessaa isaa daataa beezii keessa qoratan booda haati warraa isaa akka bade poolisiitti beeksisuu ishee baran. Ergasii ishee dubbisanii dhuftee isa fudhatte. Adabbii poolisiin isa adabeef waan jette miidiyaaleen Xaaliyaanii waan gabaasan hin qabani.","len":701}
{"id":"oduu-55434544","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55434544","title":"Kaaliforniyaatti namtichi dhukkubsataa Covid wajjin wal'aanamaa turan 'dhawee ijjeese'","summary":"Namtichi ganna 37 nama akkuma isaa Covid-19n qabamee waliin kutaa hospitaala tokko keessatti wal'aanamaa turan baattuu oksijinii fayyadamuun rukutee ajjeese jedhame, ajjeechaafi yakka jibbiinsaan himatame.","text":"Namni Jesse Martinez jedhamu hospitaala Kaaliforniyaatti argamu keessatti, wayita maanguddoon ganna 82 kutaa tokko keessa turan kadhachuu eegalan, aaruu ajja gochiicha rawwate, poolisiin Loos Anjalas hime. Achis Obbo Maartineez, taankii oksijiin keessa kuufamu kaasuun maanguddoo kana dhawe. Miidhamaan kun guyyaa ittaanu lubbuun isaanii kan dabarte. Namoonni lamaan kunniin duraan kan wal hin beekne wayita tahu, koroonaavaayirasiin qabamanii kutaa namoonni lama qooddatan keessatti wal'aanamaa turan. Hospitaala Antelope Valley kan jedhamu oggaa tahu, naannawa Laankaastar, kibba Kaaliforniyaatti argamudha. Shakkamaan kun wayita miidhamaan kun kadhachuu eegalanitti aaruu eegale. Achiis qabiyyee taankii kaasuun rukute,'' jedha ibsi poolisii Loos Anjalas. ''Shakkamaan ganna 37, Jesse Martinez to'annoo jala ooluun: yakka ajjeechaan jibbiinsaafi darara maanguddoon himatame,'' jedha ibsi kun. Kutaa biyyaa Kaalifoorniyaatti torban jaha keessatti, erga namoonni miiliyoona tokko koroonaavayiras qabamanii as hospitaalonni muddama keessa jiru. Erga weerarichi eegale, Kaalifoorniyaatti namoonni miiliyoona lamaa ol vaayirasichi irratti argameera. Hospitaalonni hanqinni hojjettoota fayyaa kan isaan mudate oggaa tahu, angawoonnis hojjettoota fayyaa dabalataa 3,000 biyyoota Awustiraaliyaafi Taayiwaan irraa akka dhufan kadhateera. Gaafa Wiixataa barreessaan fayyaa kaalifoorniyaa Dr, Mark Ghaly akka jedhanitti, naannichatti wiirtuulee wal'aansaa yeroof ijaaraman dabalatee kaanitti, yeroo dhiyyootti kutaaleen wal'aansaa ni guutu. Bulchaan kutaa biyyaa Kaaliforniyaa Gavin Newsom, qajeelfama mana turuu kan labsan wayita tahu, manneen daldalaa barbaachisoodha hin jedhamnes cufamaniiru. Guyyaa Roobii Ameerikaatti namoonni haaraa 228,131 Covid-19n wayita qabaman, kanneen 3,359 ammoo lubbuu dhabaniiru.","len":701}
{"id":"oduu-52048431","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52048431","title":"Liqeessitoonni idil-addunyaa Somaaliyaaf liqaa olaanaa haqaniif","summary":"Baankiin Addunyaafi dhaabbilee maallaqa addunyaa Somaaliyaan tarkaanfiiwwan liiqaan akka hir'atuuf dandeessisan raawwachushee beeksisuun wal qabatee biyyattiin deeggarsa liqeessitootaa argattee jirti.","text":"Akka ibsa kanaattis waliigalli liqaa Somaaliyaarra jiru doolaara biiliyoona 5.2 haala olaanaadhaan ni hir'taaf. Kunis waggoota sadan dhufan keessatti kan ta'uudha. Somaaliyaatti bakka bu'aan Baankii Addunyaa Hug Raayidal BBC'tti akka himaniitti, adeemsa dheeraa baay'ina liqaa Somaaliyaa hir'isuuf gaggeefamu keessaa kun tarkaanfii jalqabaati jedhaniiru. Somaaliyaa wal waraansa waggoota 30 dura ture irraa kaasee, liqaashee kanfalte hinbeektu. Kanaafu, biyyattiin yaaliin ishee liqaa gara biraa dhaabbilee idil-addunyaa liqeessan irraa argachuu taasisaa turteetti danqaa ta'ee ture. Amma liqaan haqame kun waan taasifameef motummaan tajaajilawwan guutuu biyyaa keessatti taasisuuf liqaa gaafachuuf ni dandeessisa. Ministirri Mummee Somaaliyaa Mistar Hasan Alii dhimmicha ilaalchisuun yaada kennaniin, ''Kunis bilisummaa lammaffaa bilisummaan booda arganneedha'' jedhaniiru. ''Haalli amma kessatti argamnu baay'ee rakkisaa waan ta'eef, haala tarkaanfii dhaabbilee liqeessitootaan fudhatame kanaanis deegarsi bajataa argachu dandeenyu ummata biyyattii guutuuf tajaajila dhiyyeessuuf deeggarsa guddaa taasisa. Hunda caalaa ammoo koronaavaayirasii hunda keenya raasaa jiruu ittisuuf nu gargaara,'' jedhaniiru Ministirri Muummee kuni. Biyyoota akka Somaaliyaa irra deddeebiin halleellaan shororkeessummaa irra qaqqabuutti, miidhaa qolachuuf dinagdee guddisuun murteessaadha kan jedhan Ministirri Mummee kun, dargaggoofi dubartootas fayyadamtoota carraa hojii taasisuufilleen murteessa ta'u himu. Qabeenyaa haqa qabeessaafi iftoomina uumuudhaan shororkeessuummaa mo'achuun waan danda'amuuf, murteen hir'isuun liqaa kunis biyyattiif bu'aa damee hedduu kan kennu ta'u dabaluun dubbataniiru.","len":701}
{"id":"oduu-55970469","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55970469","title":"Riizoortiin Sodaree haala kamiin deebi'ee baname?","summary":"Riizoortiin Sodaree bara darbe sababa ''galii mootummaadhaaf galchuu malu hin galchinee fi babal’fannaadhaan qonnaan bultoota buqqise'' jedhuun cufamee ture.","text":"Jalqaba bara kanaa irratti garuu dhimmoonni ijoon ittiin cufame jedhaman kunneen osoo murtii hin argatiin dursuun rizoortichi Onkololeessa 16 irraa eegaluun banamee hojii akka jalqabu murtaa’e. Hojigaggeessaa olaanaan Hoteela Rizoortii Sodaree obbo Digoo Leenjisoo akkaataa Rizoortichi ittiin deebi’ee baname yoo ibsan, “Dhimmoonni yeros akka cufamuuf sababa tahan ammas mana murtiitiin qabamee jira jechuun BBC'tti himan. Dhaabbatichi garuu hanga dhimmi kuni murtii argatutti cufamee taa’uu hin qabu kan jedhuuni Koreen Godinaa fi aanaa dhufee ilaalee akka banamu taasifame,\" jedhan. Ganna darbe yeroo Rizoortichi cufamee turetti lagni Awaash humnaa ol guutee dambali’uun qabeenyi Hoteelichaa harki caalu mancaatiif saaxilamuus dubbatan. “Meeshaa mana keessaa hunda, siree fi meeshaalee pirojektii hunda dabalatee mancaase. Qabeenya dhaabbataa waliigalatti birrii miilyoona 12 caalu lolaan kan mancaase. Kuni kan meeshaa malee manneen manca’an osoo hin dabalatini” jedhan. Mooraan Rizoortichaa lolaadhaan guutamee waan tureefis mooraa isaa qulqulleessuun humna nama hedduu hirmaachiseen qulqulleessuun torbeewwan sadii akka itti fudhates dubbatan. Manneen laga Awaash cinaatti ijaaraman hedduun lolaadhaan miidhaman haaromsuun kaappitaala guddaa waan gaafatuuf jechas ammatti iddoowwan keessummoonni itti bashananan qofa sirreessuun hojii akka jalqabanis hoji gaggeessaan kuni himaniiru. Hoteelli Rizoortii Soodaree waldhibdee dhaabbatichaa fi Mootummaa gidduu tureen ji’oota torbaaf cufamee kan ture yoo ta’u ji’oota cufame kanattis bu’aan argachuu danda’u birrii miiliyoona 50 ol dhabeera jedheera dhaabbatichi. Rizoortichi walakkeessa ji’a sadaasaa irraa eegaluuni banamee hojii tajaajila kennuu kan jalqabe.","len":702}
{"id":"oduu-44892974","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44892974","title":"Oromiyaa - Somaalee: 'Naannoleen humna nageenyaa walirratti bobbaasuu hin qaban'","summary":"Rakkoo nageenyaa naannolee biyyattii gara garaa keessatti mul'atu tasgabbeessuuf humni ittisa biyyaa gidduugaluu akka qabu ministirri muummee waamicha dabarsaniiru.","text":"Mootummaan humna waraanaa naannoo daangaatti bobbaase Kana hordofee haalotni uumamaa turan akka tasgabbaa'aniif poolisiin federaalaafi humni ittisa biyyaa bobba'uu, Ministirri Ministeera Ittisa Biyyaa obbo Mootummaa Maqaasaa himaniiru. Naannoo daangaa walitti bu'insi mudataa ture Harargee Bahaa fi Lixaa, Moyyalee, Wallagga Lixaa fi Qeellamitti bobba'uu himaniiru. Humni waraanaa gara daangaatti bobba'e kun erga mootummaan naannoo Somaalee fi Oromiyaa mari'atanii waliigalanii heera mootummaa irratti hundaa'uun akka ta'e Obbo Mootummaan himaniiru. Naannoo daangaa Oromiyaa fi Somaaleettii otuma humni waraanaa jiruu, namni du'aa ture tarkaanfiin ammaa waan addaa hin fidu jechuun jiraattonni naannoo daangaa jiran ni komatu. Osoo humni nageenyaa jiruu rakkoon kan uumamaa ture, humni ittisaa adeemsa hojimaataa hordofee gidduu gala malee waanuma walitti bu'insi uumameef fiigee gidduu galuu waan hin dandeenyeefi jedhan. Humni nageenya eegsisuuf bobba'e gahaanis naannoorra jira, kanaaf humni ittisa biyyaa gaheen qabu olaanaa hin turre jedhu. Kanuma cinatti rakkinicha hiikuuf bulchitootni naannichaa hojii siyaasaa isaanirraa eegamu hojjechuu qabu jedhan. Rakkoon uumamaa ture walitti bu'insa daangaarra kan darbe waan taheef dhimmichi xiyyeeffannoon ilaalamuu qaba jedhaniiru. Naannoo Harargee fi Moyyaleetti poolisii addaa naannoo Somaaleetu uummata nagaa irrratti waraana banaa ture jedhamee hawwaasarraa dhagahama. Poolisiin naannoo kun qaama nageenya eegsisu tahee osoo jiruu akkamiin gochoota akkanaa raawwachuu danda'a kan jedhu gaafanneerra. Mootummotni naannoo lamaanii walirratti humna nageenyaa isaanii bobbaasuu hin qaban, qaamni gocha akkanaa raawwatu garuu qoratamee itti gaafatamuu qaba jedhan obbo Mootummaan.","len":702}
{"id":"oduu-48749079","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48749079","title":"Rakkoo Sudaan: Intarneetiin adda citee ture - abbaa seeraa tokkoof deebi'e","summary":"Abbaan seeraa Sudaan tokkoo intarneetiin biyyattii keessatti torbee sadiif adda citee ture isa qofaaf akka deebifame BBC'tti hime.","text":"Abdel-Adheem Hassan mana murtiitti deebi'ee lammilee Sudaan hafaniif falmuuf jedha Abdel-Adheem Hassan Dilbata darbe kaampanii telekoomii biyyattii 'Zain Sudan' mana murtiitti himatee irra aane. Kaampaanichi ajaja hogganoota waraanaa biyyattiin torbee sadii oliif intarneetii adda kute. Intarneetii adda kutuu isaatiin mana murtiitti kaampaanicha kan himate abbaan seeraa kun falmii irraa aanus kaampaanichi isa qofaaf intarneetii deebiseera. Kunis kan ta'e himaticha akka nama dhunfaatti waan baneefi. Yeroo ammaa kana biyyattii keessati bilisaan intarneetii kan fayyadamuu danda'u isa qofa akka ta'e himeera. Abdel-Adheem Hassan mana murtiitti deebi'ee lammilee Sudaan hafaniif falmuuf akka jedhu dubbateera. \"Torbee itti aanu lammileen biyyattii miliyoona tokko ta'an intarneetiin akka deebi'uuf abdiin qaba\" jechuun BBC'tti himeera. Kaampaanichi barreeffamaan osoo hin beeksisiin intarneetii adda kute, kuni yakkaa fi sarbama mirga namoomaati jedha Obbo Abdel-Adheem. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomaniis biyyattiin uggura intarneetii irra keesse akka kaaftu waamicha dhiyeesseera. Sudaan keessatti intarneetiin kan adda cite torbee sadi dura erga loltoonni itti dhukaasanii humnaan mormitoota bittimsanii booda. Sudaaniif maaltu itti aanaa? Gareen mormitoota yaada furmaataa mootummaan Itoophiyaa dhiyeessite yoo fudhatan humni waraanaa itti waliigaluu dideera. Itoophiyaan manni waree walabaa biyyattii hogganu miseensota 15 qabu akka ijaaramu yaada dhiyeessite. Miseensonni torba mormitoota irraa, kan hafan torba waraana irraa tokko ammoo nama walabaa akka ta'u ture. Yaadicha mormitoonni yoo simatan humni waraanaa dideera. Rakkoon Sudaan keessa jiru hammaachuu akka danda'u sodaa guddaan jiraachuu gaazexeessaan BBC, dhalataa Sudaan Mohaanaad Hashiim dubbateera.","len":703}
{"id":"oduu-48605854","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48605854","title":"Ergaawwan miidhaa qabaatan attamiin gabaasuun danda'ama?","summary":"Odeeffannoowwan fayyadamtoonni midiyaalee hawaasaa beekaas ta'e dogoggoraan dabarsan fayyadamtoota biraa irratti dhiibbaa qabaachu danda'a.","text":"Itoophiyaattis ragaaleen karaa feesbuukitiin tamsa'an tokko tokko fayyadamtoota biraa irraatti dhiibaa yoo geessisan hubatamaniiru. Miidhaa ragaaleen karaa midiyaaleen hawaasaa karaa feesbuukii tamsa'an fayyadamtoota irraan gahan hir'isuuf malli yaadameera. Haaluma kanaanis, maxxansa fayyadamaan feesbuukii irratti (Facebook posts) argu kamiiyyuu, yoo namoota biraa irratti miidhaa ni qaqabsiisa jedhee yaada ta'e, daandii salphaan ittiin dhimmicha feesbuukiif gabaastu jira. Ofii ergaawwan Feesbuukii namoottarratti miidhaa qabaatan kam fa'ii? Ergaawwan qabiyyee asii gadii qaban fayyadamtoota irratti dhiibbaa kallattii waan qabaataniifu Feesbuukiin gabaasa naaf taasisaa jedheera. Ergaawwan kunneenis gama barreeffamaa ykn vidiyootiin kan qophaa'an ta'u danda'u. Ergaawwan qabiyyee armaan olitti eeraman qaban attamiin gabaasa taasisuun danda'ama? Baayyee salphaadha. Fakkeenyaaf ergaa qabiyyee fakkii kana irratti agartanii kun fayyadamtoota irratti dhiibbaa ni qabaata jennee yaa yaadnu. Ergaa kana Feesbuukiitti gabaasa taasisuuf fuula ergaa sanaarra gubbaa karaa harka mirgaatiin qabxiilee (...) sadii mul'atu cuqaasaa. Isaan boodas filannoowwan afur nuuf kenna. Achinis filannoo isa dhumaa, jechuunis 'ergaa kanarratti yaada kennaa (Give feedback on this post) kan jedhu sana cuqaasaa. Filmaata ''Give feedback on this post'' jedhu sana yoo cuqaaftan ammoo filannoo asiin olitti agartan kana isiiniif kenna. Fakkeenyaaf, maxxansi ykn ergaan feesbuukii irratti agartani sooba yoo ta'e, isa 'False News' jedhu sana cuqaastu. Isaan boodas dhimmicha gabaasa gochuu keessaniif feesbuukii irraa deebii galataa argattu jechuudha. Sirna Feesbukii kanatti fayyadamuun miidhaa fayyaadamtootarra qaqqabuu danda'u hambisuu dandeenya.","len":704}
{"id":"oduu-48237243","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48237243","title":"Nyaata: Foon nam-tolchee foon isa sirrii bakka bu'a jedhame","summary":"Dhiibbaan aadaan nyaataa dhala namaa naannoo irratti geesisaa jiru aadaan nyaataa akka jijjiiramu, fedhiin nyaata biqiltootarra tolfamuu akka dabalu gochaa jira.","text":"Bargarii foon nam-tolchee irraa tolfame Amma garuu dhaabbileen nyaata oomishan filannoo biraa qabatanii as bahaniiru. Foon nam-tolchee, garuu ammoo dhamdhamaanis ta'e, fooliin akkasumas bifaan foon isa sirrii fakkaatu omishamee jira. Foon kun omishamuun garuu maaltu foon jedhamuu akka qabuufi wanti kun foon jedhamee gurguramuun sirrii ta'uufi ta'uu dhabuu irratti mormii kaaseera. Foon nam-tolchee akka filannootti dhiyaate kun biqiltoota pirootinii qaban akka qamadii, ataraa fi dinnichaa irraa kan hojjetame yoo ta'u ijaan adda hin baafamu. Dhiiga akka of keessaa qabaatu ammoo cuunfaan biqiltoota akka hundee diimaa itti dabalameera. Bifaafi dhamdhama foonii akka qabaatu kan taasisus biqiltootuma irraa hojjetame. Gosti foonii nam-tolchee inni lammataa ammoo seelii bineeldotaa irraa laboraatorii keessatti kan hojjetamudha. Gosti foon nam-tolchee kunneen lamaanuu namoota foon hin nyaanne ykn 'Vegetaria' ta'aniif osoo hin taane warra foon nyaataniif yaadamee kan tolfamedha. Waggoota muraasa dhfan keessatti gabaaf akka dhiyaatu kan himamu foon kun rakkoo guddaan akka gurguramu hayyama argachuudha jedhamaa jira. Fayyaa namaa irraan miidhaa kan hin geenye ta'uu isaanii mirkaneessuun ammoo qormaata biraati. Awurooppaa keessatti ademsi kun hanga waggaa lamaa fudhatuu mala. Abbaan Taayitaa Nageenya Nyaataa Awurooppaa foon kun nyaatamuu akka danda'u yoo mirkaneessee, gabaarra ooluu danda'uu isaafi maal jedhamee akka gurguramu irratti murtee barbaada. Ameerikaa keessatti yeroo kanarra gabaabaa fudhachuu mala. Erga hayyama aanga'oota argateen booda ammoo uummata fayyadamu amansiisuunis hojii birooti. Biyya akka Itoophiyaa foon dheedhii nyaachuun aadeffatame keessatti wanti kun ni hojjetaa hin hojjetuu wanti barame hin jiru.","len":706}
{"id":"oduu-45352096","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45352096","title":"Gandi Niwuzilaand kun maaliif adurroota dhabamsiisuu barbaadde?","summary":"Gandi xiqqoo kibbaa Niiwuzilaandiitti argamtu adurreen tokko otoo hin hafiin baduu qabdi jetti. 'Maaliif?' yoo jettan lubbuu qabeeyyii alaa galan eeguufi.","text":"Jiraattonni Omaayuu ajjeechaa adurree akka morman kakataniiru Takkaa adurreen isaanii duutee jennaan, warri adurree mararsiifatan hundi lammata hin argatani. Waan adurreetti garaa jabaanne fakkaata garuu hawaasni naannoo keenyaa akka adurree du'a simbirroofi hosiftoota miliyoonaan lakkaawwamaniif sababii tahan baruu qabu jedhu hogganaan wiirtuu shimbirroota godaananii kan taheefi dhimma kanaratti kitaaba kan barreessan Dr. Piitar Maaraan. ''Adurroota namatti madaquun kan jaalataman yoo tahaniyyuu alabuloota tahuu hin qabani, inumaayyuu ala bahuu hin qabani'' jedhu. \"Sarooti akka diidatti bahan hin goonu, amma yeroonsaa adurrees akka sareetti yeroo kununsinuu dha. Qondaltoti ganda Omaayuu tarkaanfichi sirrii dha. Adurrooti yeroo isaan simbirroo, ilbisaafi warra bishaan keessa jiraatan adamsanii yeroo nyaatan kaameeraan waraabeeraaa jedhaniiru Adurrooti ala deemanii adamsan hundi itti haa fufan takkaa duunaan garuu bakka buufachuun hin danda'amu jedheera hogganaan eegumsa naannoo Alii Meed. Namni kana gochuuf hin galmoofne akeekkachiifni ergamaafi jedhameera. Saayintistooti kunuunsa naannoo, adurrooti ala oolanii bulan bineensota lubbuu qabeeyyii balleessuun beekaman 100 keessa jiru jedhu. Dr Maaraan warri adurree itti gaafatamummaa fudhachuu qabu jedhu. Baduu sanyii simbirroofi hoosiftoota 63 sababii kan tahu dabaluu lakkoofsa adurreeti jedhu. Jiraattonni gandicha adurree qabaniifi jaalataniif hanga dhumaatti mormina jedhaniiru. Alii Meed, warreen adurree qabaniifi jaalatan, lubbuu qabeeyyii biroofillee hiluu qabuu, manatti madaqsaniifi leenjisanii kunuunfachuu qabu jedha. Ameerikaatti simbirrooti biliyoona afur tahaniifi hoosiftoonnii biliyoona lama tahan waggaa tokko keessatti qofa adurreedhaan nyaatamu. UK'tti immoo miliyoona 55 kan tahan adurreen dhumu.","len":706}
{"id":"oduu-56144423","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56144423","title":"Xiyyaarri US mootarri isaa balaliirratti irraa caccabe nagaan qubate","summary":"Xiyyaarri US Booying 777 Denveer irraa ka'ee gara Honoluuluu osoo balali'uu mootarri isaa tokko hojiin ala ta'ee caccabaan isaa qe'ee maatii Denveer keessa bubu'e nagaan qubateera.","text":"Xiyyaarri imaltoota 231 fi hojjetoota xiyyaaraa 10 fe'atee ture akkuma buufata xiyyaaraa Deenveer irraa ka'een ture mootara(engine) isaa isa tokkorra balaan kan qaqqabe. Ta'uus balaa kanaan namni miidhame hin jiru. Poolisiin magaalaa Biroomfiild caccabaa qaama mootora xiyyaaraa kana q'ee maatii tokkoo keessatti kufee argame maxxanseera. Imaltootni xiyyarichi ka'ee turtii gabaabaa booda ''sagalee dhuka'aa guddaa'' dhagahuu isaanii dubbataniiru. Bulchiinsi Aviyeeshiniin Federaalaa(FAA) xiyyaarri daandii qilleensaa Yunaayitid mootara (engine) isaa gara mirgaa jirurra mudoon uumameera jedhe. Imaalaan tokko AP''tti yoo himu yeroo sagaleen dhuka'aa guddaan dhagaahamu Paayilatichi dhaamsa nuu dhaamaa ture jedhe. ''Xiyyaarichi akka malee raafamuu eegale, altitiyuudii irra imaluu qabnu gadi dhiifnee asii gadee deemuu eegalle'' jedha Deeviid Deluusiyaa. Itti dabaluunis inni fi haati warraan isaa yoo kufneef ID akka adda baafamnuuf waaleetii keenya kiisa keessa keewwannee jedha. Viidiyoon nama xiyyaaricha keessa jiruun waraabamee injiniin xiyyaarichaa ibiddaan qabatee golgaan isaas irraa bu'ee akka ture mul'isa. Poolisiin Biroomfiild namuu caccabaa qaama mootara xiyyaarichaa akka bakka itti kufee hin sochoofne gaafataniiru. FAA fi Boordiin Nageenyaa geejibaa qorannoo taasisaniif gargaara jedhameera. Jiraataan naannichaa tokko CNN'tti yoo dubbatu caccabaan xiyyaarichaa yeroo asii gad bu'uu inni ijoollee isaa waliin gaaddisa jalatti baqachuu hime. ''Yeroo inni darbu argineera, sagalee dhuka'aa guddaa dhageenye, ol jennee yoo ilaallu samii keessa aara gurraachatu jira'' jedha namni Kiireen jedhamu. Boodarra caccabaan xiyyaarichaa gadi roobuu eegalee, sibiila gurguddaadhas jedheera.","len":706}
{"id":"oduu-53391841","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53391841","title":"Barreeffamni 'boombiin jira' jedhu xiyyaara keessatti argame akka kuphatu dirqisiise","summary":"Xiyyaarri balali'aa ture barreeffamni boombiin akka jiru ibsu tokko erga mana fincaanii xiyyaarichaa keessatti argamee balalii isaa addaan kutee kuphachuuf dirqameera.","text":"Xiyaarichi osoo imlatoota fe'ati hin buusiin dura akka qarqaratti bahee dhaabbatu taasifameera Xiyyaarri Raayinaheeyir osoo Kiraawuu Debliin irra balali'aa jiruu ture kan kuphachuuf dirqame. Xiyyaarri Raayinaheeyir balali'uu addaan kutee kuphachuudhaaf kan dirqame buufata xiyyaaraa Eeseksi Istaansiteed keessatti argamu keessa ture. Poolisoonnis erga xiyyaarichi kuphateen booda sirriitti sakatta'iinsa taasisuu isaanii ibsameera. Xiyyaarri kun yeroo kuphetettis jeettiiwwan humna waraanaa lama gaggeessaa akka turan namoonni ijaan argan ragaa bahaniiru. Dubbi Himaan Daandii Qilleensaa Raayinaheeyir yeroo haala xiyyaarichi itti kuphate ibsan akka jedhan: \"Xiyyaarichi nagumaan kuphate. Haata'u malee, imlatoonni osoo hin bu'iin dura achi fagaatee bakka nageenyi isaa eegamaa ta'e akka dhaabbatu taasifamee ture.\" Tiwiitera irrattis yeroo xiyyaarri Raayinaheeyir kun jeettiiwwan humna waraanaa lamaan gaggeeffamee kuphatutti suurawwan agarsiisan qoqqoodamaniiru. Yeroo xiyyaarichi kuphatu kan ilaalaa ture Kiirbii Keheesiiksi akka jedhetti, \"Loltoonni Awurooppaa Buufata Xiyyaaraa Istaanisteed irra kan marsaa jiran fakkaata ture.\" Dubbi Himaan Daandii Qilleensaa Raayinaheeyir gama isaaniitiin, \" Xiyyaarichiifi imaltoonni sakkatta'amaniiru, Poolisiin Yunaayitid Kingidam ammoo yoom akka gara Debliinitti balali'uu danda'an murteessa,\" jechuun ibsa kennan keessatti dubbataniiru. \"Debliin gara Kiraakoowutti imaltoota deemuuf eeggachaa turan akka hin barfanneef jecha akka gara xiyyaara birootti darban taasiseera.\" Poolisiin Eeseksiis ammoo: \"Imaltonni hundinuu nagumaan xiyyaaricharraa bu'aniiru. Xiyyaarichi ammoo Istaanisted irraa bakka achi bahee jiru akka turu taasifama. Nuti ammoo qorannoo keenya itti fufina,\" jedhan.","len":706}
{"id":"oduu-41383999","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41383999","title":"Filannoo Jarmanii: Merkel marsaa afraffaas filaman","summary":"Chaansillarri Jarmanii Angelaa Merkel marsaa afraffaaf injifatanille gartuun isaanii CDU\/CSU miilana turtii waggaa 70 keessatti qabxii daran gadi aanaa galmeessisan.","text":"Qabxiin Angelaa Merkel argatan baay'ee gadi aanaa dha Paartiin Merkel walta'iinsa waliin qaban SPD'n, injifannoo kana booda gara mormiitti akka seenu himee jira. Kunis Angelaa Merkel paartilee biroo waliin walta'iinsa akka uuman isaan dirqisiisa. Baqattummaa fi Islamummaa kan balaaleffatu AfD'n yeroo jalqabaaf teessoo mana maree wayita injifatu, mana maricha keessattis paartii guddicha sadaffaa ta'ee jira. Bu'aan filannoo kun Merkeliif hiika maalii qaba? Haasawa deeggartoota isaaniif tasisaniin, bu'a kana caalaa fooyya'aa eegdee akka turte, waggoota 12'f aangoorra kan turte Merkel himaniiru. Deeggartoota paartii AfD gara ofiitti deebisuuf komii fi yaaddoo isaan qaban furuu irratti akka hojjettanis Angeelaa Merkel dubbataniiru. Gabaasaan BBC Magaalaa Barliin Jeenii Hiil akka jedhutti qabxiin Merkel argatan baay'ee gadi aanaa dha. Karra Jarmanii baqattoota kuma 900 ta'an raga hin qabneef banuu isaaniitiin adabamaa jirus jedheera Jeeniin. Eenyu waliin walta'iinsa uumuufi? SPD waliin walta'iinsi qaban adda cituu irraa kan ka'e, carraan Merkel qaban dhiphaa fi adeemsi isaas baatilee muraasa fudhachuu danda'a. Kanneen keessaa walta'iinsi merkel uumuu danda'an kan walta'iinsa Jamaayikaa jedhamee beekamu ta'u mala. Moggaasni sababa halluuwwa alaabaa Jamaayikaa irra jiraniin mogga'e. Gurraachi kan CDU\/CSU ibsu, Keelloo fi Magariisa waggoota afur booda gara paarlaamaatti kan deebi'an FDP. Paartileen hundinuu AfD waliin hojjechuu lagatanii jiru. AfD'n hoo? Paartiin kuun imaammata baqattummaa Angeelaa Merkel hordofan balaaleffachuun beekamtii kan horate dha. Sagantaawwan isaas daran baqattoota kan balaalleffatuu fi addatti Islaama kan hin hirmaachifne dha. Duudhaalee Islaamummaa aadaa Jarman waliin walitti bu'a jedhee yaadurras uggura kaa'ee jira paartiin kun.","len":707}
{"id":"oduu-55745849","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55745849","title":"Kunuunsaaf jecha arba hawaa irraa lakkaa’uun jalqabame","summary":"Jalqabaratti, suuraleen saatilaayitii irraa kaafaman, bosonaa maqariisaa keessatti wantoota daalacha ta’an fakkaata, boodarra garuu yeroo dhiyeenyan qoratamu, wantootni daalacha'an kunneen arba bosona keessa adeeman ta’uu barameera.","text":"Aligoorizimiin suuraa arbaa waan adda addaa akka bosonaa keessaa kaasuuf shaakalsiifame Suuralee kana ammoo saayintistoonni hawaa irraa arba Afrikaa keessa jiran lakka’auuf fayyadamaa jiru. Suuraleen kun saatilaayitii qorannoo- Lafaa hawaa keessa km600 ol fagaatee jiru irraa kaafame. Malli kun guyyaa dumeessi hin jirre tokkotti bakki jireenyaa arba sq Km 5,000 ta’u akka suuraa kaafamu taasisuu danda’a. Hojiin dabalataa arba lakka’uu ammoo dironii gargaarsa kompiitaraan bakka adda addaatti arba adda baasuuf leenjifameen hojjatama. “Diroonichi fakeenya adda addaa ‘kuni arbadha, kuni arba miti’ jechuun itti agarsiisna,” jedhu Yunivarsitii Baaz irraa Dr Olgaa Isupovaa. “Kana goochuun, maashinicha wantoota ija keenyaan arguu hin dandeenye akka arguuf shaakalsiisna.” Saayinstistoonni kun jalqaba Paarkii Biyyaaleessa Arbaa Addoo Afrikaa Kibbaa ilaalani. “Arba hedduu qaba,” jedhu saayintiistiin kununsaa uumama Yunivarsitii Oksifoord Dr Islaa Duporge. “Bosonichi gosa adda addaa of keessa qaba. Kanaaf mala keenya yaaluuf bakka gaariidha. “Kun yaadaa ragaa argate ta’us, hojiif qophaa’aadha. Dhaabbileen kunuunsa uumamaas qorannoo xiyyaaraan gochuurra mala kana fayyadamuu barbaadu.” Kanneen kunuunsa irratti hojjatan suuraalee saatilaayitii kunneenii argachuuf maallaqa kaaffaluu qabu. Malli kun garuu homaa arbaa daangaa adda addaa keessaa jiraniifi yaaddoo keessa jiran, kan eyyamaa xiyyaaraa malee lakkaa’amuu hin dandeenye argachuuf gargaara. Dabalataniis malli kun hojii namoota arba ajjeesanii dhabuuf hojjatamu irratti ni gargaara jedhu saayintistoonni. “Suuraa kana hawaa irraa waan kaaftuuf, lafaratti namni si hin barbaachisuu, keessumaa yeroo koronaavaayiraii kanatti kan gargaarudha,” jedhu Dr Duporge.","len":708}
{"id":"oduu-45807511","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45807511","title":"Ministirri Muummee UK of ajjeessuu ittisuuf ministira muudde","summary":"Ministirri Muummee UK Ministira Of-ajjeesuu Ittisuu muudde. Muudamni kun kan taasifame yeroo Ingiliiz yaa'ii dhibbee sammuu adduunyaa isa jalaqaba keessummeessa jirtudha.","text":"Ministirra Fayyaa kan turte Jaakii Dooyle-Praayishojii kanaaf muudamuun rakkoo of-ajjeechaa irratti ilaalcha faallaafi loogii jiru ni fura jechuun Teerressa Meey dubbateetti. Rakkoon of-ajjeechaa kun hir'ataa jiraatus, wagga waggaan namoonni 4,500 of -ajjeessu. Muudamni kun kan raawwate, wayita ministiroonniifi angaawwoonni biyyoota 50 ol irra dhufan yaa'ii kanaaf Landoon keessatti argamanitti ture. Walgahiin Roobirra eegalee gaggeeffame kun - Barreessaa Fayyaa Maat Haankookiin kan qopha'ee wayita ta'u Duke fi Duches Kaambriijis irratti argamaniiru - kunis akka tasaa Guyyaa Fayyaa Sammuu Adduunyaa waliin kan walirra bu'e ture. ''Rakkoo namootarran loogii gahuu (adda baasuu) irra kan ka'e akka qofaatti namni utuu hinbeekiniif dararaman gochuun baay'een isaanii akka of-ajjeessan taasisuu kana hambisuu ni dandeenya,'' jechuun Teerressaa Meey dubbataniiru. Haasa isaanii kanaa waliniis, tola ooltootaafi kanneen bilisaan gargaarsa godha jiran waggoota afuran dhufaniif hojii si'aanii akka itti fufaniif jecha paawoondii miliyoona 1.8 gummaachuufis waada seenaniiru. Sadarkaa biyyooleessatti tattaafii Of-ajjeechaa hir'isuu geggeessuuf kan mudaman Jaakii Dooyle-Praayis Yuunversitii Manchisteritti oggeessaafi qorataa of-ajjeechaa beekamoo keessa tokko kan ta'an Prof. Loo'is Aapelbii, Ministeera Ittisa Of-ajjeecha qabaachuun tarkaanfii 'barbaachiisaadha' jedhaniiru. Ofiin of-ajjeesuun rakko fayya qofa miti, damee wajjiraalee mootummaa adda addaas kan ilaalatuudha jedhaniiru. Ministeera qabaachuun ''balbaloota banuun'' waa'ee rakkoo kana irrratti akka haasa'amuufis karaa banuun ni gargaara jedhaniiru. Haata'u malee, dhibee fayyaa sammuu ilaalchiisee namoonni hedduun mootummaa qeeqaa turaniiru.","len":708}
{"id":"oduu-50244969","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50244969","title":"Riik Machaar 'mootummaan waloo Sudaan Kibbaa achi akka siqu fedhu'","summary":"Hoogganaan paartii mormituu Sudaan Kibbaa Riik Machaar Pirezidanti biyyattii Salvaa Kiir waliin mootummaa waloo isa hundeessuuf waliigalan ji'a jahaaf tursuufi.","text":"Riik Machaariifi Saalvaa Kiir Fulbaanatti waliigaltee raawwatanis dhimmoota irratti wal hin galles qabu Kunis kan ta'e, akka Rooyitars gabaasetti, Pirezidant Salvaa Kiir waliigaltee hojiirra oolchuuf ''fedhii waan dhabeefi'' jechuun himataniiru. Dubbii Himaan Machaar akka jedhanitti, Machaar Sadaasa 12 Pirezidant Salvaa Kiir waliin mootummaa waloo hundeessuu hin danda'ani. Silaa akka baatii Fulbaanaatti mariifi dhiibbaa dippiloomaasii irratti taasifame booda guyyaa xumuraa Sadaasa 12 mootummaa waloo hundeessuuf walii galanii turan. Rakkoowwan ijoo jiran furuuf jiini jaha yeroo dabalataa nuuf ta'a jedhaniiru. Ministeerri Dhimma Alaa biyyattii Awut Deeng Achuuyil miidiyaa biyyattiif akka dubbatanitti taanaan garuu Pirezidant Kiir mootummaa waloo hundeessuu irraa yaada isaanii hin jijjiirre. ''Waliigaltee hojiirra oolchuf torban lama qofatu hafe. Pirezidantiin keenyammoo paartilee kaan mallatteessan waliin mootummaan waloo akka hundaa'u yaada qabu,'' jechuu isaanii Korporeshiniin Biroodkaastingii Sudaan Kibbaa (SSBC)'tu gabaase. ''Yoo dhimmoonni dhuma hin arganne jiraatan, mootummaa haaraa hundaa'un osoo fala argate gaarii ta'a. Waliigalteen nageenyaa irratti yaadni garaa garaa jiraatus kunneen garuu kan furmaata argatan yeroo walitit dhufnedha,'' jedhaniiru. Ekispartoonni Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii baatii Fulbaanaa keessa akka ibsanitti taanaan waliigalteen nagaa yoo butame biyyattii rakkoo hamaa keessa galcha. Mootummaafi mormitoonni dhimmoota ijoo waliigaltee nagaa mallatteessan irratti dhimmoota irratti wal hin gallees qabu. Finciltoota waraanatti makuufi lakkoofsa naannoleen biyyattiin qabdu irratti ejjennoo wal fakkaataa hin qabani. Akka waliigaltee isaanitti taanaan yeroo ce'umsaa waggaa sadii booda filannoo gaggeessuuf waliigalaniiru.","len":709}
{"id":"oduu-54796501","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54796501","title":"Tiwiitariin dubbii Tiraamp waa’ee sagalee kennuu barreessan jalaa dhokse","summary":"Dhaabbanni Tiwiitarii sagaleen filannoo Ameerikaa kennamuuf sa’aatiin muraasa osoo hafuu barreeffama Tiraamp waa’ee sagalee kennuu barreessan duraa dhokse.","text":"Bulchiinsi Pensalveeniyaa bakka Tiraamp yeroo xumuraarratti bakkeewwan duula itti gaggeessan keessaati Obbo Tiraamp poostaann bulchinsa Pensalveeniyaa akka dhaqqabuuf Manni Murtii Waliigalaa yeroo dabalataa kennuun ‘‘baay’ee hamaadha’’ jedhanii barreessan. Kunis, ‘‘hanna hin sakatta’amneefi bal’aa’’ ta’ef saaxila jedhan. Haa ta’u malee, yaadi isaanii waa’ee filannoo postaan kennuurratti dubbatan kan mirkanaa’e hin turre. Fesbuukiinis ergaa pirezidantichaa qorachuun akeekkachiisa kenneera. Barreeffamni Tiraamp tiwiitara irratti akka hin mul’anne ta’eera. Qabiiyyee barreeffamichaas ‘‘dogongorsiisuu danda’a’’ jedheera. Tiwiitariin tarkaanfii walfakkaataa kana dura barreeffama Tiraamp irratti fudhateera. Obbo Tiraamp dabalataan murteen mana murtii ‘‘hookkara’’ uuma jechuun ‘‘wanti tokko dalagamuu qaba’’ jedhan. Fesbuukiin garuu akka tiwiitaraa barreeffama Tiraamp hin dhoksine ykn akka hin mul’anne hin goone. Garuu, akeekkachiisa jalatti barreesse. ‘‘Filannoon poostaas ta’e qaamaan inni filatan biyya US keessatti waggaa dheeraaf amanamummaa qaba. Kana gidduu waliin dhahuun mudata jechuun baay’ee rakkisa’’ jedhe. Dorgomaan Tiraamp, Jooy Baayidan sa’aatii muraasa osoo sagalee kennuun hin eegaliin dura namoonni akka filatan yaadachiisaa oolan. Filannoo Ameerikaan hanga ammaa namoonni hedduu sagalee kennaniiru. Hedduun isaaniis poostaadhaan sagalee kennan. Haa ta’u malee, poostaan hunduu bakka itti lakkaa’amutti yeroon hin dhaqqabu isa jedhuurratti yaaddoofi waldhibdeetu jira. Manni murtii Waliigalaa US guyyaa sagalee poostaadhaan kenname fudhachuuf guyyoonni muraasaa akka dabalamu murteesse. Tiraamp irra – deddeebiin haala sagalee filannoo poostaadhaan kennamu ‘waliin dhahuuf tola’ jechuun qeeqaa turan. Garuu kuni waan mikanaa’e miti.","len":710}
{"id":"oduu-56386195","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56386195","title":"Itoophiyaan talaallii Covid-19 kennuu eegalte","summary":"Itoophiyaatti talaalliin Covid-19 kennamuu eegale, jalqabarrattis qondaaltonni mootummaa olaanoon talaallicha fudhataniiru.Itoophiyaan torbee darbe keessa gosa talaallii AstraZeneca doozii miiliyoona 2.2 argattee turte.","text":"Pirezidaantiin Naannoo Somaalee Musxafee Mahammad talaallicha wayita fudhatan Talaalliin biyyattiin argatte kun naannoolee fi bulchiinsa magaalotaaf qoodameetu har'a kennamuu eegale. Haala kanaan magaalaan Finfinnee, naannoon Amaaraa, Oromiyaa, Hararii, Somaalee fi naannooleen kaan akkaataa sagantaa qabameen talaallicha kennuu ifatti jalqabaniiru. Ministirri Fayyaa Itoophiyaa Dr Liyaa Taaddasaa naannoo lolli keessatti baname Tigraay, magaalaa Maqaleetti argamuun sagantaa kenniinsa talaallii kana jalqabsiisaniiru. Pirezidaantiin bulchiinsa yeroo naannochaa Dr Muluu Naggaa fi qondaaltonni mootummaa olaanoon biroon talaallicha fuhdataniiru. Hoogganaan Biiroo Fayyaa Bulchiinsa magaalaa Finfinnee Dr Yohaannis Caalaa, waa'ee talaallii kanaa wanti odeeffamu soba ta'uu himanii , ofiisaaniifillee talaallicha fudhachuu ibsaniiru. Gosti talaallii Itoophiyaan argatte AstraZeneca jedhamu dhiiga kantarsa sodaa jedhuun biyyoonni Awurrooppaa kennuu addaan kutaniiru. Talaalliin kun Hospitaala Ispeeshaalaayizdii Falaga Hiwot jedhamu kan naannoo Amaaraa magaalaa Bahardaar keessatti argamu keessattis kennamuu eegaleera. Bulchaa naannochaa dabalatee qondaaltonni mootummaa olaanoon talaallicha fudhachuun sagantaa kana eegalchiisaniiru.Nannoon Amaaraa ga'ee akka biyyaatti jiru doozii miiliyoona 2.2 keessaa kuma 108 argachuusaa Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa naannochaa ibseera. Bulchaa Itti Aanaan naannoo Somaalee Obbo Musxafee Mahammadis talaallicha fudhachuun sagantaa kana eegalchiisaniiru. Doozii 108 argachuu kan ibsan Obbo Musxafeen, ''kutaalee hawaasaa vaayirasichaaf daran saaxilamoo ta'aniif talaallicha waliin ga'uurratti hatattamaan hojjenna,'' jedhan. Itoophiyaatti erga weerarri koronaavaayirasii eegalee namoonni 172,571 qabamaniiiru, kanneen keessaa 2,510 kan ta'an du'aniiru.","len":710}
{"id":"oduu-51602820","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51602820","title":"Hoogganaan garee mormituu Sudaan Kibbaa Pirezidaantii Itti Aanaa ta'uun kakuu seenan","summary":"Dursaan duraanii garee mormituu Sudaan Kibbaa Reek machaar yeroo jalqabaaf Pirezidaantii Itti Aanaa ta'uun kakuu seenaniiru.","text":"Reek Machaar bakka Pirezidaanti Salvaa kiir fi Abbaan Alangaa Reech Madut jiranitti kakuu seenan Walta'iinsi Sudaan Kibbaa keessatti uumame kun waraana waggoota ja'aaf biyyattii keessa ture kan lubbuu lammiilee 400,000 caalanii galaafatee fi miiliyoonota q'eerraa buqqise goolabuuf dhimma bu'uuraati. Sirna kakuu seenuu masaraa mootummaa magaalaa Juubaa keessatti raawwaterratti Pirezidaantiin Sudaan Kibbaa Salvaa Kiir argamaniiru. Sudaan Kibbaa keessatti mariin araaraa qaamolee wal waraanan gidduutti taasifamaa ture bu'aa buusaa hin turre. Kan alanaa garuu osoo yeroon walii galtee xumuraa irra ga'uuf kaa'ame hin dhumin milkaa'e. ''Uummata keenya Sudaan Kibbaaf wantin irra deebi'ee mirkaneessuu barbaadu waliin hojjennee dararaa waraanaa keessaa ni baana'' jedhan Reek Macahaar, erga kakuu seenanii booda. Isa booda Pirezidaanti Salvaa Kiir'n harka fuudhanii,''Waliif dhiisuu qabna, walitti araaramuu qabna. Gosoonni wal hadhaa turan Dinkaa fi Nuweer akka waliif dhiisanii walitti araaramanis nan gaafadha.'' jedhan Machaar. Sirna kanarratti Hoogganaan Sudaan Janaraal Abdel Fattaa al-Burhaan argamaniiru. Sirna kanarratti pirezidaantonni Itti aantonni sadi kakuu seenaniiru. Kanneen keessaa tokko haadha warraa hundeessaa duraanii Sudaan Kibbaa Joon Gaarangi, Rebqaa Gaarangidha. Akka walii galtee kanaatti kaabineen duraanii diigamuun caasaan mootummaa akkaataa mormitoota hirmaachiseen diriira. Hanga ammaatti dhimmoonni aangoo qooddachuu fi hidhattoota hirmaachisuun walqabatan furmaata hin arganne. Garuu qaamoleen lameen dursa mootummaa waliinii hundeeffachuun isa booda dhimmoota biroo furuuf walta'aniiru. Qaamoleen Sudaan Kibbaa lameen murtee kanarra kan ga'an erga Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii hooggantoonni lameen aangoof jecha biyya wal ficcisiisaa jiraachuu qeeqeeti.","len":712}
{"id":"oduu-45833197","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45833197","title":"Paayitan Samoons: Mucaan sammuun ishee du'e yaala lubbuu tursu dhorkamte","summary":"Daa'imnii waggaa sagaliifi kan doktoorootaan sammuunshee du'eera jedhamuun meeshaa lubbuu tursu keessa turte, itti fufiinsaan meeshaa kanaan akka jiraattu gaafii gaafatame abbaan seerraa kutaa biyya Teexaas dide.","text":"Dhibee onneerra kan ka'e dhuma ji'a darbe keessa rakkoon akkana kan irra gahe Paayitan, manni yaalaa lubbuushee meeshaan akka tursuu maatiinshee mana murtiitti iyyatanii turan. Haa ta'u malee manni murtii aanichaa, ajaja kana laachuuf sababni qabatamaafi quubsaan hin jiru jechuu, midiyaan Ameerikaa gabaaseera. Ajajni amma jiru, gaafa Wiixata akka dhumatus, abukaatoon maatii sana dubbataniiru. Sammuu ishee du'aaf kan saaxile xannachi lapheeshee keessatti guddate dhiigni qaama ishee keessa naanna'uu waan dhorkeef 'Oksijinii dhabuun miidhama cimaa sammusheerraan gahe' ta'uu doktooroonni himaniiru. Maatiinshee maal gochuuf deemu? Maatiin daa'ima kana iyyata kan biroo galchachuuf dhiisuu ilaalchisee hanga yoona hin murteessine, jechuun abukaatoon isaanii Justiin Muur CNN'tti himeera. ''Kun maatii kutaa Teexaas keessa jiraniif dhimma yaaddeessaadha. Sababnisaas iyyanni maatii Paayitoon waan fudhatama dhabeeef, haalli walfakkaataan yoo ijoollee isaaniirra gahee maal gochuun akka irra jiru hin beekan jechuudha'' jedheera. ''Kanaafuu, raakkoo yeroo akkanaa nama mudatu furuuf, seera dhiphaafi daangeessaa akkanaa irratti qabasaa'uu keenya itti fufna jedheen amana.'' Akkaataa Paayitoon itti dhkkubsatte? Paayitoon akkoo ishee waliin jiraatti turte. Hirribarra akka kaateen ture hafuura baafachuu dadhabushee kan dubbatte. Achumanis gara buufata fayyaa Kuukitti geeffamte. Doktoroonnis erga qoratanii booda, rukuttaa onneeshee akka deebi'u malee, hafuurrashee deebisu akka hin dandeenye himan. Yerooma sana meesha hafarsituurra erga ka'aanii booda, sammuunshee akka hojii dhaabe mirkaneessan. Akka seera Teeksaasitti, namni tokko du'eera kan jedhamu wayita sammuun nama sana gutummaa guutuutti hojii dhaabuudha, jechuun dabalee hosptaalichi ibseera.","len":712}
{"id":"oduu-44000632","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44000632","title":"\"Beenyaa dolaara miiliyoona 400 \" warra warqii qotaniif","summary":"Afriikaan Kibbaa biyya albuuda warqeetiin arjoomamteedha. Haa ta'u malee arjoomni warqee biyyattii jireenya dukkanaa gurraachoota Afriikaatiin osoo hin haguugamiin hin hafu.","text":"Hojjattooni lafa warqeen qotamu hojjetan waggootaaf yoo rakkoon fayyaa cimaan isaan mudatu, jireenyi saanii balaaf saaxilamu fi dhukkuba hin fayyineen yoo dararaman, kubbaaniyoonni warqii gurra osoo hin kenniineef turaniiru. Tibbana garuu buqqeen bule dhagaa cabsa akkuma jedhamu san murtiin manni seeraa dabarse gammachu fideera. Murtichis kubbaaniyoonni akka beenyaa kanfalaniif kan dirqisiisuudha. Afriikaa Kibbaatti namoonni kumaatamaan lakkaa'aman hojjattoonni humnaa warqii qoturratti hirmaatan dhiibee sombaa balaafamaaf saaxilamaa turaniiru. Dhukkubni sombaa 'Silikosiis' jedhamu kunis dhukkuboota hin fayyine keessatti ramadama. Dhukkubichis dhukkee dhagaawwan warqii irraa karaa funyaanitiin ol seenuun kan dhufuudha. Murteen seeraa kunis dhukkubsattoonni kunneeniifi maatiiwwan warra du'aniif beenyaa akka kanfalamuuf dirqisiisa. Murteen kunis kan waggoota 40 darban fudhateefi mormii dheeraa booda waan ta'eef qalbii namoota hedduu hawwateera. Himannaa walfakkattaa mana murtii kana booda banamuuf adeemsa mana murtii ariifataa qabaachuuf sababa ni ta'a jedhamee yaadama. Kubbaaniyoonni gurguddoonni omisha warqii irratti hirmaataa jiran beenyaa raandii Afriikaa Kibbaa biiliyoona shanii kanfaluuf waliigalan shanidha. Kunis doolaaraan yoo shalagamu dolaara miiliyoona dhibba afur ni gaha. Kanneen beenyaan kanfalamuufis hojjattoota humnaa kuma 10niin lakkaa'amaniifi. Murteen mana murtii baroota dheeraa fudhate kunis osoo hojiirra hin olfamiin duras mana murtii waliigalaa biyyattiin raggaasifamu qabaata. Hojjattoonni balaa fayyaa baayyee rakkissaa ta'eef saaxilamaniif beenyaa kanfaluu kubbaniyoota walii galan keessaayis Harmanii Goold, Gooldi Filidis, Afrikaa Renbo Miniraa, Siibaanii Istiil Waatar fi Angloo Ameerikaa keessatti argamu.","len":715}
{"id":"oduu-48063331","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48063331","title":"Gabaasa Gallup: Sadarkaan dhipuufi gammachuu biyyoota addunyaa ifa bahe","summary":"Namooti addunyaa yaaddoo, aariifi dhiphinni isaanii dabalaa jira jedha qorannoo sadarkaa addunyaatti gaggeefame.","text":"Sadarkaan dhiphina addunyaa dabalaa jira Biyyoota 140 keessatti namoota 150,000 keessaa harki sadii akka dhiphatan, nama shan keessaa tokko immoo gadda yookiin aarii akka qaban dubbatu. Qorannoon waggaa Gallup Global Emotions Report jedhamu muuxannoo waan gaarii fi hamaa gaafateera. Biyyi muuxannoo hamaa qabdu Chaad yoo taatu, Niijeer itti aanti - lammannuu Afriikaa keessatti argamu. Biyyi muuxannoo gaarii qabdu Paaraaguwaayi dha jedha qorannchi. Qorattoonni kunneen hirmaattota qorannichaa waan guyyaa gaaffii gaafatamaniin dura keessa oolan gaafatan. Gaaffii kan akka ''kaleessa kofaltee turtee?'' fi namooti kabaja siif kennaniiru?'' jechuun haala jiruu guyyaa namootaa beekuuf yaalame. Namooti harka 71 ta'an guyyaa gaaffiifi deebii dura gammachuu gahaa jedhamu keessa akka oolan dubbataniiru. Lakkofsa qorannichaan dhiphinni sadarkaa olaanaarra gaheera, yaaddoofi gaddis dabalaniiru. Namooti harka 39 tahan guyyaa sana yaaddofneerra yoo jedhan, harki 35 immoo dhiphataniiru. Biyyoota 5 muuxannoo gaarii olaanaa qaban Biyyoota 5 muuxannoo hamaa olaanaa qaban Biyyooti Laatiin Ameerikaa muuxannoo gaarii qabaachuun sadarkaa duraarraa jiru ''yeroo hunda gammado dha'' jechuun isaaniis gabaafameera. Bu'aan qorannoo kanaa aadaa warri Laatiin Ameerikaa ''Waan gaarii jireenyaaf xiyyeeffannoo kennu isaanii'' agarsiisa jedha. Lammiilee Chaad kudhan keessa torba takkaa takkaa nyaata bitachuu akka hin dandeenye himaniiru. Harka 61 kan ta'an immoo qaamni isaanii akka dhukkubsatu dubbataniiru. Haa ta'u malee Chaad biyya bu'uuraaleen misoomaa keessatti hin babal'anne caalaa namooti Ameerikaafi Giriik keessa jiratan dhiphina qabu. Giriik akka addunyaatti namoota dhiphatan harka 59 qabaachuun dursiti, Ameerikaanimmoo harka 55 qabaachuun itti fufti.","len":715}
{"id":"oduu-48815964","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48815964","title":"US-Kooriyaa Kaabaa: Traamp daangaa Kooriyaa Kaabaa seenan","summary":"Preezidantiin Ameerikaa Donaald Traamp daangaa Kooriyaa Kaabaafi Kibbaa ejechuun hogganaa Kooriyaa Kaabaa Kim Joong-un waliin harka walfudhaniiru.","text":"Donaald Traamp daangaa biyyoota Kooriyaa lameeniitti Kim Joong-Uun waliin wal arguun Preezidantii Ameerikaa osoo aangooorraa jiranii daangaa Kooriyaa Kaabaa seene kan jalqabaa ta'aniiru. Tiraampi dhimma Kooriyaa Kaabaa irratti Chaayinaa akeekkachiisan Tiraampi maree Kooriyaa Kaabaa dhiisanii ba'uu malu Qeeqtoonni gocha kana diraamaa siyaasaati yeroo jedhan, kaan immoo marii hegereef kan haala mijeessudha jedhaniiru. Mariin isaani inni dhumaa haasaa Niiwkileeraa irratti gaggeessan bu'aa malee xumurame. Hooggantoonni lameen waggaa tokko keessatti marii isaanii qaamaan walarguun yoo mariyatan isa sadaffa ta'e kana kan taasisan iddoo bara waraana Kooriyaa 1953 biyyoota lamaan addaan hiretti. Marii affeerra Tiraamp Twitter gubbatti bareessan booda karoorfame jedhamu kanaan daangaa irratti harka erga fudhanii booda yeroo gababaaf Traamp daangaa Kooriyaa Kaabaatti ce'uun hariiroo biyyoota lammaan jidduu jiru agaarsisaniiru. Donaald Tiraamp paarlaamaa Kooriyaa Kibbaatti argamani Kooriyaa Kaabaa akeekkachiisan Kanaan dura Preezidantootni US hedduun daangaa kana daawwataniiru, bayyinaan garuu deeggarsa Ameerikaan Kooriyaa Kibbaaf qabdu ibsuuf ture. Donaald Traamp garuu Kim Joong-Uun waliin wal arguufi daangaa Kooriyaa Kaabaa keessa ejjechuun seenaa galmeessisaniiru. \"Kun kabaja guddaadha. Fooyya'iinsi hedduu uumameera. Kun hiriyyummaa gaarii adda ta'eedha,\" jechuun Traamp waa'ee hogganaa Kooriyaa Kaabaa dubbataniiru. Dabalataanis \"Kun addunyaaf guyyaa gaariidha,\" jedhan. Kim Joong-Uun \" Kuni hameenyaa durii baleessuun hegeree haaraatti ce'uuf fedhii qabaachuu isaa ibsa\" jechuun deebii laataniiru. Preezidantii Kooriyaa Kibbaa Moon Jee-in erga hoggantoonni lamaan harka walfuudhanii booda marii kanatti dabalamaniiru.","len":715}
{"id":"oduu-53329982","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53329982","title":"Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa koronaavaayirasiin qilleensaan darbuu akka danda'u amane","summary":"Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)n koronaavaayirasiin paartikiloota xixiqoo qiileensa keessa faca'aniitiin kan darbu ta'u ragaan jiraachuu amane.","text":"Tatamsa'innii vaayirasichaa bakka namoonni itti walitti baayyatan, walitti siqanii jiran ykn haala gahaa ta'een qilleensa hin qabnee keessatti jiraachuu akka danda'u qondaalli dhaabbatichaa himan. Kun mirkanoofnaan qajeelfamoonni mana keessatti koronaavaayirasii ittisuudhaaf bahan kan jijjiiraman ta'u. Xalayaan qorattoota 200 oliin barraa'ee tokkoos tatamsa'ina vaayirasichaa qilleensa keessaa tuffachu isaatiif WHOn himataniiru. Hanga ammaattis dhaabbatichi vaayirasichi kan darbu karaa ancufaa wayita namoonni qufa'an ykn haxxifatan qiilleensa keessa faca'uutiin jechaa ture. ''Ragaa jiru akka fudhatan barbaadna,'' jedhu Yunvarsitii Koloraadaatti qorataa Kemistirii kan ta'aniifi xalayaa WHOtti barraa'e kan mallatteessan Joose Jimeeneez. ''Kun gonkumaa haleellaa WHO irratti taasifamu miti. Kun marii saayinsiitti, garuu ammoo marii hedduu waliin taasifnulleen ragaa kana fudhachuu waan didaniif ummatatti beeksiisu barbaadne,'' jedheera. Qondaaltoonni WHO garuu ragaan kun kan jalqabaa waan ta'eef qorannoodhaa deegaramuu qabaata jechaa jiru. Benedettaa Allegranzii, Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti hoogganaan teekinika ittisaafi to'annoo dhukkuboota daddarboo, koronaavaayirasii karaa walitti maxxanuutiin, ummata walitti baayyateefi lafa qilleensi hin gallee keessatti darbuu danda'a jedhamu waanuma amanamu danda'udha jedhaniiru. Haata'u malee, ragaan kun haalaan qoratamuu qabas jedhaniiru. Dhugaa ta'ee argamnaan ammoo ittisa Covid-19 amma hojiirraa olfamaa jiran irratti jijjirama taasisuun kan barbaachisu ta'us kaasaniiru. Ragaan ammaa kun dhugaa ta'ee argamnaan maaskii sirriitti kaawwachuufi keessattuu eddoowwan akka mana dhugaatii, resitoraantiifi bakkeewwan geejiba ummataatti faageenya qaamaa eeggachuun haalaan cimfamee hojiirra oolfamuu kan barbaachisu ta'uu himan.","len":716}
{"id":"oduu-42218853","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42218853","title":"Veenzuweelaan gidduma rakkoo diinagdee keessa jirtutti maallaqa haarawa labsite","summary":"Pirezidaantiin Veenzuweelaa Nikolaas Maaduuroon rakkoo diinagdee dandamachuuf kan isaan dandeessisu maalaaqa iccitii qabeessa ta'e kan namni koodii isaa hin beeknefi hubachuu hin dandeenye haarawa labsan.","text":"Prezidaanti Maaduuroon sagantaa torbanii TV fi Reediyoorratti maallaqa haaraa labsan Maallaqni maqaan isaa ''Peetroo'' jedhamu kun qabeenya boba'aa, gaazii, warqii fi daayaamandiitiin deeggarama. Paartilee mormitootaa keessaa miseenosota paarlaamaa kan ta'an garuu korooricha mormaniiru. Baayyeensaanii marii Kongireesii barbaada jedhu, kuun ammoo tasumaa hojiirra oolmaasaa ni shakkina jedhu. ''Maaduroodha kan gowwoomaa jiru malee kun fudhatama hin qabuum'' jedhe miseensi Paarlaamaa garee mormituu fi rogeessi diinagdee Aanjel Alvaraadoo wayita Ejensii Oduu Rooyitarsi waliin haasawa taasisetti. Galiin boba'aa hir'achuu fi gatiin maallaqa biyyattii gadi bu'uun diinagdee Veenzuweelaa miidheera. Pirezidaanti Maaduuroonis Ameerikaan guddina keenyatti karaa cufuuf qoqqobbii keesse jechuun komatan. Pirezidaanti Maaduuroon Televiijinii biyyattiirratti wayita haasawan maallaqni haaraan bifa iccitii qabuun qophaa'e kun Veenzuweelaaf ''birmadummaa maallaqaa ishee kan eegu, daddabarsa maallaqaa kan mijeessuu fi uggura maallaqaa qolachuuf kan fayyaduudha'' jedhan. Garuu akkaataa hojiirra oolmaa fi yoomirraa akka eegalu wanti jedhan hin jiru. Boba'aan utubaa diinagdee Veenzuweelaati Veenzuweelaan liqii doolaara Ameerikaa biiliyoona 140 ofirraa qabdu kaffaluu fi fuulduraafis liqii mijeeffachuuf maallaqa iccitii qabu 'Peetroo' akka fayyadamtu ibsan Mr. Maaduuroon. seenaan diinagdee Veenzuweelaa qabeenya boba'aa irratti kan hundaa'eedha, gatiin boba'aa hir'achuun garuu rakkoo diinagdee fi siyaasaatiif ishee saaxileera. Ameerkaa fi Gamtaan Awurooppaa mootummaa garboomfataa adabuuf qoqqobbii irra kaa'aa turan. Ji'a darbe Raashiyaan liqii doolaara Ameerkaa Biiliyoona 3 fi miiliyoona 150 Veenzuweelaaf mijeessitee turte.","len":716}
{"id":"oduu-52768536","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52768536","title":"Itoophiyaa: Mariin dhimma Hidha Haaromsaa laga Abbayyaa deebi'ee itti fufuuf","summary":"Itophiyaa, Sudaan fi Masriin marii dhimma hidha haaromsaa guddicha Itoophiyaa itti fufuun mari'achuuf jedhu.","text":"Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad fuula Twitter isaaniirratti akka barreessanitti, ministiroonni bishaanii biyyoota sadanii mariidhaan furmaata hunda fayyadurra ga'uu danda'u jedhan. Dhiheenya daangaa Itoophiyaa fi Sudaan irratti hojjetamaa kan jiru pirojektiin kun, madda atakaaroo ta'aa yoona ga'eera. Jireenyishee harka 90 bishaan Naayil irratti kan bu'uureffate Masiriin pirojektii kana akka gufuu jireenya lammiileesheetti ilaalti. Kananis yeroo garaagaraatti yaada pirojekticha gufachiisu kaasuun beekamti. Xumura maxxansa Twitter, 1 Bitootessa darbe keessa Itoophiyaan jaarsummaa US diduun marii dhimma pirojektichaa keessaa of baaste. Isa US osoo walii hin galamin Itoophiyaan bishaan guutuu hin eegaltu jettes komatte. Gama kaaniin Itoophiyaa bira dhaabbachaa kan turte biyyi ollaa Itoophiyaa, Sudaan waliigaltee jalqabaa Itoophiyaan akka mallatteesituuf ergite MM Abdallaa Hamdok hin fudhanne ture. Sudaan waliigaltee jalqabaa mallatteessuu haa didduyyu malee, tibba kana jilli tokko Finfinneetti dhimma hidha haaromsaa, rakkoo nageenya naannoo daangaa fi ittisa Covid-19 irratti mari'ataniiru. Marii marsaa 2ffaan ammoo Walakkeessa Waxabajjii keessa magaalaa Kaartumitti gaggeeffama. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii maal jedhe? Barreessaa ol-aanaan UN Antooniyoo Guuteeres biyyootni sadeen Itoophiyaa Masiriifi Sudaan akkaataa waliigaltee bara 2015 taa'een karaa nagaa wal dhabdee Hidha Haaromsaa Itoophiyaa hiikkachuu qabu jedhan. Guuteeres biyyootni sadeen wal dhabdee kamiyyuu akkaataadhuma michummaa isaanii duraan tureen walitti dhufanii hiikkachuu qabu jedhan. Dhimma hidha laga Abbayyaa kana Guuteeres itti dhiyeenyaan akka hordofaa jiran dubbii himaan dhaabbatichaa ibsaniiru. Marii Itoophiyaa, Masiriifi Sudaan gaggeessaa turanis haala gaariin adeemaa akka ture Guuteeres hubachuu isaaniii ibseera.","len":718}
{"id":"oduu-54402308","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54402308","title":"Dhalataa Naayjeeriyaa waraana warra Naazii irratti gaggeeffame keessatti hirmaate","summary":"Namoota Poolaandi warraaqsa bara Waraana Addunyaa Lammaffaa keessatti ishee gargaaruun akka gootaatti maqaa kaastu keessaa dhalataan Naayijeeriyaa Augudt Agboola Browne isa tokko.","text":"Lammiilee gurraachota keessaa nama kana qofatu waraana warra Naazii irratti gaggeeffame keessatti hirmaate jedhama. Gosa muuziqaa Jaaz jedhamuun kan beekamu August Agboola Browne, umriinsaa wagga 40 keessa osoo jiruu qabsoo warraaqsa Poolaanditti makame. Bara 1939 wayita qabsoo diddaa warri Poolaandi weerara warra Naazii irratti agarsiisaa turan Poolaandi tumsuun kan hirmaate namni kun waggoota 17'f Poolaandi keessa jiraateera. Waraana waarsoo kan warri Poolaandi weerara warra Jaramanii ofirraa itti qolataa turan, irratti kan hirmaate August Agboolaa Browne, maqaa iccitii Ali jedhamuun beekamaa ture. Warraaqsi erga raawwatee ji'a kana keessa waggaa 76 guuta.Waraana kanaan jiraattota magaalaa Poolandi keessaa %94 ajjeefamaniiru yookiin ammoo qe'eesaaniirraa har'amaniiru. Namni kun garuu carroomee lubbuudhaan hafeera.Achiis hanga bara 1956'tti magaalaa barbadoofte keessa erga jiraatee booda maatiisaa waliin gara Biriteen imale. Siidaan yaadannoo August Agboolaa Browne bara darbe ijaarame Siidaa xiqqoon dhagaa xiqqoo kanaan ijaaramte kun ga'ee August Agboola Browne Waraana Waarsoo keessatti ba'e kan agarsiisuudha. Garuu yoom akka waldaa namoota duulanii turanii seene hin mul'isne. Osoo waraqaan inni ittiin bara 1949 waldaa kanatti seene jiraachuu baatee ragaan sun hin jiru ture. Seenaan Browne bara 2009 wayita Poolaandi keessatti gootonni faarfamuu eegalan kan mul'achuu jalqabe. Ergasii namoonni warraaqsa Poolaandi keessatti qooda olaanaa gumaachan akka mallattoo biyyaatti ilaalamuu eegalan, siidaanis olka'ee siideffameef. Browne magaalaa Landan keessatti awwaalame Browne erga gara Ingilaandi imalee hojii muuzuqaa hojjechaa ture, jireenya giddu galeessaa maatiisaa waliin qabaachaa ture. Bara 1976 umriisaa waggaa 81'tti dhibee kaansariitiin addunyaa kanarraa du'aan boqote.Iddoo awwaalchaa Kaaba Landanitti kabajaan awwaalame.","len":718}
{"id":"oduu-46134544","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46134544","title":"Namichi Lammii Daach umurii isaa ganna 20n hir'ifachuuf mana murtiitti iyyate","summary":"Jaarsi ganna 69, lammii Daach Eemilee Raatelbaand jedhamu bifa seera qabeessa ta'een umurii isaa gana 20'n hir'ifachuuf mana murtiitti iyyateera.","text":"'tinder' marsaa hawaasaa jaalallee irratti barbaaddatan beekamaadha Namtichi wayita ammaa soorama bahee jiru kun guyyaa dhaloota isaa Bitootessa 11 bara 1949 irraa gara Bitootessa 11 bara 1969tti jijjiirrachuufi kan mana murtiitti iyyate. \"Maqaa kee jijjiirrachuu dandeesa. Koornayaa kees jijjiirrachuu dandeess. Umurii kee akka hin jijjiirranne maaltu si dhorka?\" jechuu barruu Daach 'De Telegraaf' jedhamutti himeera. Kibba Baha Amisterdaamitti kan argamu manni murtii magaalaa Arniheem torbee afur gidduutti dhimma kanarratti murtee kenna jedhamee eegama. Akka barruun Daach 'Algemeen Dagbald' jedhamu jedhutti manni murtii, bu'uurri seeraa namni umurii isaa akka jijjiiratu hayyamu hin jiru jechuun gamanumaan iyyata kanarratti gaaffii kaasaa jira. Obbo Ratelbaand sababa umurii isaatiin loogiin irra gahaa akka jiru, carraa hojii argachuu irratti dhiibbaa akka irraan gaheefi 'tinder' irratti jaalallee argachuutti milkaa'uu dhabuu falma. \"Umuriin koo 69 ta'uun na daangesseera. Osoon 49 ta'ee mana bitachuu, konkolaataa addaa oofuu nan danda'a. Hojii hedduu hojjechuufis carraan qabu ni bal'ata,\" jedha. \"Tinder irratti umuriin koo 69 yoo jedhu, namni naaf deebisu hin jiru. Fuuluma koo kanaan umuriin koo osoo 49 ta'ee silaa yoona bakka qaaliin jira.\" Itti dabaluunis doktoroonni qaamni isaa kan nama ganna 49 akka ta'e itti himuu kan dubbatu Obbo Ratelbaand, ani \"waaqa dargaggeessa\" jechuun of waama. Jaarsi sooramaan jiraatu kun yoo iyyati isaa fudhatama argatee umurii isaa jijjiirate miindaa sooramaa argatu fudhachuu akka dhiisu himeera. Heerri mootummaa Neezarlaand namni tokko sababa umurii isaatiin hojii irratti loogiin irra gahuu hin qabu jedha. Obbo Ratelbaand nama miidiyaati, dubbii nama daddamqsu dubbachuun beekamu.","len":718}
{"id":"oduu-53260884","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53260884","title":"Hibboo Arboota dhibbaan lakkaa’aman du’anii argamanii","summary":"Ji’oota lama darbanitti Bootsiwaanaa keessatti duuti arboota dhibbaan lakka’amanii ‘gaaffii uumeera’.","text":"Dr Hiyek Makaan akka jedhanitti ji’a Caamsaa irraa eegalee nannoo Okavago Deeltatti wayilooti isaanii reeffa arba 350 olii argachuu isaani himu. Dhukkubni arboota kana ajjeese kan dhala namaatti kan darbuu danda'u ta'uu mala yaaddoon jedhus jira. Bu’aan qorannoo saamuudaa ifa ta’uuf torban waan fudhatuuf hanga ammatti maaliif bineensoti kun du’aa akka jiran hin beekamu jedha mootummaan. Dhaabbata tola olaa ‘National Park Rescue’ UK irraa kan ta’an DR Makaan BBC'tti akka himanitti kunuunsitoonni dhimma kana jalqaba mootummaaf kan gaabaasan, Caamsaa keessa balalii taasiisaniin booda. “Balalii sa'aatii sadii keessatti reeffa arba 169 argani,” jedha. “ Balalii sa'aatii sadii keessatti reeffa amma kana arganii lakkaa’uun nama ajaa’ibsiisa.” “Ji’a tokko booda, qorannoo dabalataa gaggeefameen reeffii biroo argamanii walumaa galatti 350 darbeera.” “Arbi lakkoofsa akkanaan osoo gogiinsi hin jiraatiin yeroo takkatti du’anii argamuun wanta barame miti.” Caamsaa keessa mootummaan Bootswaana sababa du’a arba kunneeni adamoo akka hin taane ibseera –sababnisa ilkaan isaa hin fudhatamnee, jedha. Dr Makaan sababni du’a arba kunneeni summii uumamaan akka hin taanes himu. Waggaa darbe summii uumamaan Bootsiwaanaatti arbi 100 ta’an du’aniiru. Ta’us garuu kan ammaa kun summiimoo dhukkuba biraati kan jedhu irratti guutummaatti adda baasuu hin dandeenye. Akkaataa arbi kunneen itti du’an –hedduu isaani fuula isaaniin kufaani- fi kaan ammo du’uun dura geengoon adeema turuun isaani rakkoo sammuu keessaa ta’uu danda’a jedhu Dr Makaan. Kanaaf, madda isaa baruun dura, dhibee namatti darbuu danda’udha shakkii jedhu haquun hin danda’amu. Dr Makaan dhibee bineensota irraa ka’e jedhamu Covid-19tti quba qabu. Ta’us, hanga ammaatti maddi du’a bineensota kanaa hin baramne.","len":719}
{"id":"oduu-49181954","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49181954","title":"Namoonni miiliyoona 23 biqiltuu dhaabuurratti hirmaataniiru","summary":"Duula biqiltuu dhaabuu guyyoota lamaan dura gaggeeffamaa ture irratti lammileen Itoophiyaa miliyoona 23 ol ta'an hirmaachuun isaanii himameera.","text":"Qindeessaan Sagantaa Misooma Bosonaa Biyyaalessaa Dr. Tafarraa Mangistuu BBCtti akka himanitti, biqiltuuwwan dhaabaman kan biyya keessaafi sanyii biyya alaatii of keessaa qaban keessatti argamu. Aanga'aan kun akka jedhanitti ibsa akaakuuwwan biqiltoota kanaa ballinaan gara fuula duraatti ibsina jedhan. Biqiltuuwwan Wixata darbe dhaabaman marti isaanii kan biyya keessatti qophaa'an ta'uu kan eeran Dr. Tafarraan, Waxabajji 26 asitti biqiltuuwwan biliyoona 3.5 guutummaa biyyattii keessatti dhaabamuu dabalanii ibsaniiru. Duulli kakaasuu Ministira Muummee Dr. Abiy Ahimadiin jalqabame kun Wixata darbe guyyaa tokkotti biqiltuuwwan miliyoona 200 dhaabuudhaaf karoorfamee kan ture yommuu ta'u, guyyaa sanarra guutummaa biyyattiitti biqiltuuwwan dhaabaman miliyoona 350 ol ta'uu isaa gara galgalaa mootummaan ibsuun isaa ni yaadatama. Haala kanaan duula Wixata darbe kanaan namni tokko tilmaamaan biqiltuu 15.2 kan dhaabe yommuu ta'u, duula ganamaa hanga galgalaaatti tureen ammoo daqiiqaa tokko keessatti biqiltuuwwan 500,000 dhaabamaa oolan jechuudha. Bakkawwan tokko tokotti hir'inni biqiltuuwwan dhaabamanii mudatee akka ture dubbatamee kan ture yoo ta'ellee, Dr. Tafarraan garuu \"biqiltuuwwan qophaa'an baayyinni isaanii biliyoona 4.7 waan tureef hir'inni biqiltuu hin mudanne\" jechuudhaan mootummoonni naannolee duula ture sanaaf qophii ol aanaa taasisanii waan turaniif hanga eegameen ol milkaa'inni guddaan argamuus ibsaniiru. Guyyaa tokko qofaa keessatti biqiltoota hedduu dhaabuudhaan rikoordii Hindiin qabamee ture akka cabsuu danda'ame himamaa akka jirus dubbataniiru Dr. Tafarraan. Galmee addunyaa Genius Book of the World, jedhamu irratti galmaa'uu isaa gaafatamanii, dhimma kana waajira ministeera muummeetu hordofaa jira jedhan Dr. Tafarraan.","len":720}
{"id":"oduu-51541641","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51541641","title":"Dhaabbatni Apple koronaavaayirasiin na miidhe jedhe","summary":"Dhaabbatni teekinolojii Apple vaayirasii koroonaa Chaayinaatti dhalate galiisaa miidhuu akka danda'u akeekkachiise.","text":"Akka Apple jedhutti oomishnii fi gurgurtaan isaa dhiibbaan waan irra gaheef, dhiyeessi bilbila iphone akka addunyaattuu daangefamuu mala. Vaayirasiin kun dhaabbata koo miidheera jechuun iphone dhaabbata Ameerikaa isa jalqabaati. Galiin doolaara biiliyoona 67 baatii jaha keessatti argama jedhame tilamaamame galmaan gahaa hin jiruu jedhe. Kuusaawwan Chaayinaa keessatti argaman gariin kan cufaman yoo tahu kaan immoo yeroo gabaabaa qofa hojjechaa waan jiraniif oomishni Apple ni hir'isa jedhu. Dhaabotni keenyi damee Chaayinaatti argaman magaalaa Hubee iddoo vaayirasichi dhalateen alatti haa tahaniyyuu malee, yeroof cufamanii erga banamaniin boodallee bu'aa hanga eegne bu'aa argamsiisaa hin jiran jedha Apple. ''Suuta suuta dukkaanawwan qinxaaboo deebisnee banaa jirra. Kanas of eeggannoo dhaan gochaa jirra,'' jedhe. Sababii vaayirasii kanaan warshaan konkolaataa JCB jedhamu immoo UK keessatti oomisha isaa walakkaan hir'isuu himeera. Kuni immoo kan tahe meeshaaleen Chaayinaarraa deeman waan hir'isaniifi jedheera. Dhaabbatni tajaajila faayinaansii Wedbuush jedhamu oomishni isa yaaddofnee caalaatti ni hir'isa jechuun maamiltootaaaf ibseera. Lakkoofsi namoota vaayirasiii koroonaan hubaman lafa jalqabeetiin alatti guyyoota 13 darbaniif hir'ateera. Hubeen alatti Wiixata kaleessaa namoota 115tu qabame kunis isa torbee darbe 450 irraan kan hir'ise dha. Abdiin dhaabotni kunneen gara sochii isaanii duraaniitti deebi'u jedhu haa jiraatuyyuu malee diinagdeen Chaayinaa garuu vaayirasiin koroonaan haalaan miidhamuu danda'a jedha Apple. Hoggantuun Fandii Maallaqaa Addunyaa Kiriistaaliinaa Joorjeevaa, guddinni diinagdee addunyaa 0.1-0.2 hir'isuu ni danda'a waa'ee vaayirasichaa waanti mirkanaa gattii hin jirreef garuu miidhaan dinagdee irratti qabu tilmaamuun ni rakkisa jedhan.","len":722}
{"id":"oduu-57340367","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-57340367","title":"Nasa'n ergama lama gara pilaaneetii Venus erguuf akka jiru beeksise","summary":"Nasa'n ergama lama, kan haala qilleensaa fi teessumaa akkasumas waan Pilaaneetiin Viinas of keessaa qabu qoratu garas erguuf akka jedhu beeksise.","text":"Ergamni kun bara 2028 fi 2030 gidduutti kan raawwatuudha Ergamoonni lameen mata mataan maallaqi doolaara miiliyoona 500 kan ramadameef yoo ta'u, ergamni isaaniis bara 2028 fi 2030 gidduutti raawwata. Hoogganaan Nasa Biil Neelsan, ''ergamoonni lameen kunneen pilaaneetii nuti waggoota 30 keessatti irra qubannee hin beekne bira deemuun haala achi jiru qoratanii nuuf himu,'' jedhan. Pilaaneetii kana daawwachuun waan achi jiru qorachuun bara 1990 keessa xiyyaar-samii ''Magellan Orbiter'' jedhamuun raawwatamee ture. Xiyyaar-samiin kun yeroo sana bara 1990-1994'tti haala waliigalaa teessummaa fi qabiyyee pilaaneetii Viinas qorachuun addunyaaf ibsee ture. Ergamoonni lameen amma gara pilaaneetii Viinas imaluuf filataman kunneen dandeettiin beekumsa saayinsii fi hawaa isaanii sirnaan erga xiinxalamee booda kan filatamaniidha. Hoogganaan Nasa Biil Neelsan wayita mo'attoota gara Viinas imalan ibsan Viinas biiftuutti aantee pilaaneetii lammaffaa yoo taatu, sirna soolaarii keessatti pilaaneetii akkaan ho'ituudha. Ho'i dirra ishii digirii seelshiyesii 500 yoo ta'u haalli qilleensaa ishee kun gosa sibiilaa lead jedhamu baqsuu danda'a. Ergamni jalqabaa 'Davinci+' kan jedhamuudha. Dheeratee yoo barreeffamu ''Deep Atmosphere Venus Investigation of Noble gases, Chemistry, and Imaging'' jedhama. Ergamni inni kun haala qilleensaa pilaaneetii Viinas qorachuun haala uumama pilaanetii kanaa odeeffannoo addunyaan ga'a. Akkasumas Viinas irra garbii fi galaanni jiraachuu fi dhibuu adda baasa. Ergamni inni lammaffaan 'Veritas' jedhama. Kun ammoo yoo dheeratee barreeffamu ''Venus Emissivity, Radio Science, InSAR, Topography, and Spectroscopy'' jechuudha. Ergamni inni kun ammoo dirra irra keessa pilaaneetii Viinas qorachuun seenaa uumama pilaaneetichaa addunyaaf ibsa. Pilaaneetiin kun akkamiin dacheerraa bifa adda ta'e qabaachuu akka dandeesses ni qorata.","len":722}
{"id":"oduu-56988170","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56988170","title":"Jireenya Biil Geetisiifi Meliindaa Geetis suuraadhaan","summary":"Biiliifi Melindaa Geetis gaa’ilaan waggota 27’f wajjin erga jiraatanii tibbana wal hiikuu beeksisaniiru.","text":"Biiliifi Melindaa Geetis shaampiyoonaa Monaakoo Monte Kaarloorratti bara 2017 wayita hirmaatan Sababa walii hiikuusaanii wayita ibsan, ''kana caalaa akka abbaa warraafi haadha warraatti waliin guddanna jennee hin amannu,''jedhan. Lamaan isaanii dhaabbata Biil fi Melinda Geetis Faawundeeshiin jedhamu wajjin hundeessanii ture. Dhaabbanni tola-ooltummaa kunis hiyyummaa hir’isuu, to’annoo dhibeewwanii deeggaruufi haqni addunyaarratti akka jiraatu tumsaa kan ture wayita ta’u, bara 2000tti hundeeffame. Geetis, hundeessaan Maakiroosoft mosaajiiwwaan koompitaroota dhuunfaa hojjachuun nama soorome wayita ta’u, dhaabbata teekinoloojii guddicha kana idileen hoogganuurraa bara 2008 bu’uutu yaadatama. Sagantaa Tekinooloojii Sirrii Fayyaa keessatti jedhuuf bara 1998 dolara miliyyona 100 kennaniiru Biil Geetis Mana Murtii US haadha warraa isaa Meliindaa waliin Ebla 22, 2002 Waashingiteen keessatti. Biil fi Melindaan yeroo jalqabaaf kan waliitti dhufan bara 1980 keessa ture. Barri sunimmoo wayita Melindaan dhaabbata teeknoloojii Maayikiroosoftitti dabalamte ture. Biiliifi Meliindaan bara 2015 keessa marii dhimma milkaa'ina fayyaa, barnoota, qonnaafi baankiirratti Biraaselsi keessatti yeroo dubbatan Queen Elizabeth II presented Bill Gates with his honorary knighthood at Buckingham Palace in London, alongside his wife Melinda, in 2015 Biil fi Meliindaan bara 2015 keessa Barreessaa Olaanaa IN Baanki Muun waliin Akka barruun Foorbis jedhutti Geetis qabeenya doolara Ameerikaa biliyoona 100 fi biliyoona 24 horachuun addunyaarratti soorummaan sadarkaa 4 qabateera. Bara 2016 keessa Pirezedaantiin US yeroo sanaa Baaraak Obaamaa dhirsaafi niitii kana yeroo Meedaalii walabummaa badhaasan Bara 2017 keessa Pirezedaantiin Firaans Firaanshiyes Hollaandee yeroo dhirsaafi niitii kana hojii tola-ooltummaa hojjetaniif badhaasanitti Dhirsaafi niitiin bara 2019 keessa yeroo tapha Teenisii daawwatanitti","len":723}
{"id":"oduu-48412840","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48412840","title":"Tiraamp yaalii misaa'ela Kooriyaa Kaabaa 'meshaalee waraanaa xixiqqaadha' jedhan","summary":"Pirezidantiin Yunaayitid Isteet Donaald Tiraamp yaaliin niwikalara Kooriyaa Kaabaa tibbanaa akka isaan hin yaaddessine ibsan. Yaadni kunimmoo gorsaa nageenyaa isaaniin wal darba.","text":"MM Jaappaan Shinzo Abee Pirezidanti US Donaald Tiraamp waliin golfii taphataniiru Akkuma Jaappaan qubataniin tiwitara isaanii irratti barreessaniin, Obbo Tiraamp yaalii niwikalara Kooriyaa Kaabaa ''meeshaa waraanaa xixiqqoo'' jedhaniiru. Gorsaan Nageenya Biyyaalessaa Yunaayitid Isteet Joon Booltan gaafa Sambataa dubbataniin wanti Kooriyaan Kaabaa raawwattee murtee Biyyoonni Gamtoomani (UN) biyyattii irratti dabarse ni darba jedhaniiru. Obbo Tiraamp har'a ganama MM Jaappaan Shinzo Abbee waliin ciree nyaachuun ergasii tapha golfii taphachuun imala isaanii Jaappaan eegalaniiru. Obbo Tiraamp: ''Kooriyaan Kaabaa meeshaalee waraanaa xixiqqoo dhukaasuun ummata koofi kaan jeeqaniiru. Anaan garuu nan jeeqne,'' jedhaniiru. Dabalanis, ''Obbo Kiim waan waadaa naaf seenan akka eegan abdiin qaba,'' jedhan. Obbo Boltaniifi Obbo Abeen lamaanuu Kooriyaan Kaabaa murtee Biyyoota Gamtoomani (UN) cabsiteetti jedhani yaadu. Yaadaan wal darbuun pirezidantii fi gorsaa isaanii rakkoo Venezuwelaafi Iraan waliin Yunaayitid Isteet qabdu furuuf jetturrattillee waldarbeera. Kooriyaan Kaabaa tibbana maal dhukaaste? Bara darbe hoggantoonni US fi Kooriyaa Kaabaa erga Singaapporiitti wal argatani dubbatani booda hariiroon isaanii lamaan fooyyee agarsiisee ture. Kim Joong Un pirezidantii Yunaayitid Isteet waliin Onkololeessa keessatti mari'ataniiru Haa ta'u malee, tibbana keessumaa mariin hoggantoota lamaanii Viyeetinaamitti taa'ame waligalteen ala xumurumee booda gara duriitti deebi'eera. Yeroo kanatti ture Kooriyaan yaalii meeshaa waraanaa hedduu kan taaisste. Pirezidant Kim Choong Unillee yaalii misaa'ela kana irratti argamanii turan. Obbo Tiraamp dhimma daldalaafi nageenyaa irratti mari'achuf Jaappaan seenanis yaaliin misaa'ela fi sagantaa niwikilaraa Kooriyaa Kaabaa ijoo dubbii ni ta'a jedhame eegama.","len":723}
{"id":"oduu-53858788","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53858788","title":"Namtichi waggaa 30f maatiin itti cufee ture bilisa baafame","summary":"Kaaba Naayijeriyaa bulchiinsa Kaanuu keessatti gaheessi waggaa 55 kan maatiin waggaa 30f itti cufamee ture baraaramuu, quuqamaan mirga namoomaa Saanii Shu’aabuu BBCtti himan.","text":"Namni kunis dhukkuba sammuu qaba jechuun ture abbaa isaatiin miilasaa tokko muka furdaa irratti erga sibiilaan cufameen booda kutaa karraafi foddaa hin qabne keessa kaa’amuu dubbata Mr Sha’aabuun. Innis waa’ee nama kanaa ilaalcchisuun poolisiif eeruu kennuun poolisoota waliin sakkatta’insa taasisanii Magaalaa Rogootti kutaa keessaa baraarame. ‘‘Innis rakkina sammuu xiqqoo kan qabuufi yoo itti ka’u waan dheekkamuuf, fala barbaachuurraa abbaan isaa bara 1990 keessa itti cufee kaa’uu murteessan,’’ jedhan Mr Shu’aabuun. “Erga abbaan isaa du’een boodas obbolaan isaa lamaanis haaluma sanaan akka itti fufuu taasisan. Har’a garuu bilisa baheera. Ollaan muraasni waa’ee kana waan beekaniif akka bilisa bahuuf deeggarsa taasisaniiru’’ jedheera. Gaheessi waggaa 55 kunis amma Hospitaala waliigalaa Rogootti wallaansa argataa jiru. Obbolaan isaa ammo pooliisiin gaaffiin dhiyaataafii jira. Dubbi himaan Komaandii Poliisii Kaanoo Abdulaahi Haarunaa namni kun baraaramuusaa BBCs mirkaneessanii dhimmicha qorataa jiraachuu himan. Sochii baraarsaa walfakkaataa torban lamaa gadii keessatti gaggeeffameen namoota fedhii addaa qaban garuu kan maatii isaanitiin hidhaman baraaraman keessa kun isa dhimma olaanaa sadaffaadha. Neetiwarkii Mirga Namoonaa dhaabbata miti motummaa kunis sochii baraarsaa namoota sadanu keesatti qooda fudhateera. Oggannaan isaa Ajajjaa Haaruunaa Ayaagii BBCtti akka himaniitti, sababii ‘dhiimmi akkas kun bara dheeraaf kan dagatame’ ta’eefu haalli walfakkaatu hedduun akka argamu kan eegan ta’uu dubbatu. ‘‘Dhimmoota kanneen keessatti irra caalaa maatiin ijoollee rakkina qaban wayita godhatan, akka hinkunuunsineef qabeenyaa dhaban akkasumas motummaa ykn qaama biraa irraayis deegarsa dhaban itti cufuun rakkinicha hiikuuf yaalu’’ jedhu itti dabaluun.","len":723}
{"id":"oduu-54599773","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54599773","title":"Dhalataan Ertiraa qulqulleessummaan qacaramee hojjechaa ture paarlaamaa Niw Ziilaandiif filatame","summary":"Dhalataan Ertiraa baqataa tahuun biyyattii seenee, boodarras hojii qulqulleessummaan qacaramee hojjechaa ture paarlaamaa Niw Zilaandisiif filatame.","text":"Ibiraahim Omar miseensa paarlaamaa Niw Ziilaand tahuun maqaan isaa tarree miseensota paarlaamaa paartii Dafqaan Bultootaa [Labour Party] 42ffaa irratti argama. Kun dhalataa Afrikaa jalqabaa paarlaamaa byyattiif filatame isa taasisa. Paartichi waggaa 50 keessatti injifannoo isa guddaa galmeessise. Paartiin MM biyyattii Jesindaa Ardeerni, taa'umsa paarlaamaa gahaa tahe Ibiraahim Omar hammate injifateera. Yeroo duula filannoo gaggeessaa ture Ibiraahim ''uummata miidhamaa sadarkaa ofii isaa duraan ture irra jiraniif falmuu akka barbaadu'' dubbatee ture. Bara 2003 keessa bakka dhaloota isaa Ertiraa irraa baqachuun kaampii baqattootaa biyya ollaa Sudaan gale. Sana booda deebisanii qubachiisuu argateen Niw Ziilaand gale. Achittis hojii qulqulleessummaan Yuunvarsiitii Viktooriyaa keessa hojjechaa ture. Achuma osoo warra qulqulleessan to'atuu barnoota barate. Booda osooma achi keessa jiruu siyaasa keessatti hirmaachuu jalqabe. Ibiraahim injifannoon isaa ''hojjettoota kaffaltii xiqqaa argatanii fi baqattoota duraaniifi'' jedhe. Filannoon Niw Ziilaand sababa koroonaavaayirasiin guyyaan isaa dheereffamee ture. Biyyattiin weeraricha to'achuu ibsitus, irra deebiin akka hin mudanneef magaalaa guddattii biyyichaa uggura cimaa jala galchitee ture. Filannoo gaggeeffameen paartiin MM Jescindaa Ardeerni 49.1% argachuun taa'umsa paarlaamaa 64 argachuu malan argataniiru. Paartiin Naashinal filannicha irraa sagalee 26.8% argate. Taa'umsa 120 paarlaamaa jiru keessaa 35 qooddata jechuudha. MM Jesinda Arderni ergaa jajjabinaa dubbachuu qofaan hoggansa isaanii irratti dhiibbaa uumuu danda'a jedhu xiinxaltootni. Biyyattii hiyyummaa keessaa baasuun diinagdee biyyattii akka miillaan dhaabbatu gochuun ergaa jajjabinaa dubbachuun garasi jette gaazexessituun BBC Shayimaa Kaliil.","len":724}
{"id":"oduu-52430963","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52430963","title":"Waraana Yaman: Finciltoonni Yaman Kibba biyyattiitti walabummaa ofiin of-bulchuu labsatan","summary":"Finciltoonni Kibba Yamanitti fottoquudhaan biyya of dandeesse ta'uu barbaadan walabummaa ofiin of-bulchuu labsachuun isaanii dhaga'ame.","text":"Gareen fotoquuf fincilan kun waliigaltee mootummaa beekamtii idil-addunyaa qabu waliin Sadaasa keessa mallatteessan cabsuun kan walabummaa ofiin of-bulchuu kana labsatan. Miseensonni finciltootaa Kibba Yaman Yunaayitid Arab Imireetisiin deggeraman kunneen Agayya darbe humnoota mootummaa waliin walitti bu'anii turan. Mana Maree Ce'umsaa Kibbaa Adeen bu'uureffatan (Southern Transitional Council (STC)) jedhamu kun labsii yeroo muddamaa labsuudhaan magaalaa ulaa galaanaa kanaafi kutaa biyyattii gama Kibbaa akka ofiin bulchu dubbateera. Gareen STC kun Yunaayitid Arab Imireetisiin (UAE) tiin deggerama. Mootummaan Yaman Sa'udiitiin deggeramu ammoo tarkaanfii finciltootaa kana \"gocha hamaafi gara hin taanetti geessu\" jechuun akeekkachiiseera. \"Garee mana maree ce'umsaa ofiin jedhu bulchiinsa kibbaa hundeessuuf akka fedhu beeksise kun lola hidhannootti deebi'uu, akkasumas waliigaltee Riyaad diduu isaa agarsiisa,\" jedhan ministirri Dhimma Alaa Mohaammad Al-Hadirhaamiin ibsa isaanii keessatti. Gareen lameenuu aangoo waliif qooduu kan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitiin wal waraansa Yaman keessaa dhaabsisuuf tarkaanfii barbaachisaadha jedhame mallatteessanii ture. Erga gareen finciltootaa Huutii magaalaa guddoo Yaman Sana'aa to'atanii booda, gamtaan Sa'ud Arabiyaatiin durfamu bara 2015 mootummaa Yaman deggaruudhaan gidduu-seenuudhaan waraana banee ture. UAEn ammo miseensa gamtaa Sa'udiin durfamu kana taatus garuu finciltoota gama kibba Yamaniin fottoquuf barbaadanii deggarti. Bara darbe Agayya keessa, STCn mootummaan sirriitti bulchaa hin jiru jechuudhaan himachuun mootummaarraa magaalaa guddoo Adeen yeroodhaaf to'atee ture. Waraanni Yaman keessa jiru akka addunyaatta gargaarsa namoomaa hammeessuudhaan du'aatii namoota 100,000tiif sababa ta'uudhaan gidiraa hamaa qaqqabsiisaa jiraachuutu ibsama.","len":724}
{"id":"oduu-42828745","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42828745","title":"Tiraampi namoota waraqaa jireenyaa hin qabne miliyoona 1.8'f lammummaa kennuufi","summary":"Waayit haawuus dallaa walfalmiisiisaa daangaa meeksikoo irratti hojjetamuuf bajata argachuuf goodaantota miiliyoona lamatti dhihaataniif lammummaa kennuuf karoora tarreesseera.","text":"Wixineen kun walgahii mana marii Demokraatotaa waliin qaban dura gargaara olaanaa Tiraampiin yaada dhihaateedha. Seerri mariif dhihaate kun gaafa Wiixataa ifa ta'a; gaaffiin baajata doolaara biiliyoona 25 dallaa daangaa Meeksikoo irratti hojjetamu waliin. Demookraatonni hojjetamuu dallaa kanaan morman, karooricha qeeqanii turan. Karoorichi maali? Yaadni kun Konfiraansii gaafa Kamisaa wamamuun itti gaafatama imaammata Waayit Haawuus kan ta'an Istiifeen Miilaeeri fi gargaara mana marii Reppaablikaanotaa gidduutti ta'e booda yaada gadi baheedha, jechuun Midiyaaleen Ameerikaa dubbatu. Obbo Miileer karoorri Waayit Hawuus kun ''wligaltee addaati'' akka jedhan dubbatama. Wixineen kunis waggoota 10-12 dhufan keessatti namoota miliyoona 1.8'f karaa itti lammummaa argatan kan tarreessuudha. Kunis godaantota 700,000 Abjuu-qabiyyee (Dreamers) jedhamuun kan beekamani fi ijoollummaa isaanitti karaa seeraan al ta'een gara Ameerikaatti kan galaniifi sagantaa bara-Obaamaa baheen akka humnaan hin deebifamneef eegumsa kan godhuun ''Defeerred Action for Childhood Arrivaals (Daca)'' jalatti warra argamanis kan dabalatuudha. Namoonni biroon miiliyoona 1.1 ta'an ammo godaantota ulaagaa sagantaa kana kan guutan garuu iyyannaa Daca hin galchatin hafan ta'u. Wixineen Waayit Howuusii bahe kun waantawwan lama yeroo baay'ee Pireezidaant Donaald Tiraampiin qeeqaman dabalataan gara xumuraatti fidu barbaada. Kunis godaantummaa walharkisaa isa jedhamu murteesuu wayita ta'u, seera jiraattoota Ameerikaa maatii fagoo utuu hinta'in rakko malee ijoolee dabalatee haadha warraa yookaan abbaa warraa isaanii itti fudhachuu danda'aniidha. Wixineen Waayit Hawuus kun daayiversitii viisaa lootarii (DV) yookaan carraa lootariin namoonni 50,000 ol wagga waggaan adduunyaarra gara Ameerikaa deemanii sanas haquu kan dabalatuudha.","len":724}
{"id":"oduu-52232292","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52232292","title":"Koronaavaayiras: Ispeen ibiddicha 'to’annoo jala oolchaa jirti' MM biyyattii","summary":"Ministirri mummee Ispeen, paarlaamaa isaanii dhimma labsii yeroo muddamaa dheeressuu irratti mari'ataa jirutti, biyyi isaanii yeroo hamaa darbaa jirti jechuun himan.","text":"''Ministirri mummee Peedroo Saancheez, ''ibiddicha to'annoo jala oolaa jira jechuun Maadriiditti bakka bu'oota uummataatti himan. Biyyattiin vaayirasicha ''guutummaan guutuutti akka mo'attus,'' dubbataniiru. Ispeen biyyoota Awurooppaa irraa namoota vaayirasichaan qabaman 152,446 qabaachuun dursiti. Kaleessa (Kamisa) immoo lakkoofsa namoota du'anii 15,238 gaheera. Haalli dhukkuba kanaa ni tasgabbaa'a jechuun kan dubbatan hogganaa Awurooppaa isa jalqabaati. Biyyooti Awurooppaa dhorkaawwan keewwaman akkamiin torbee dhufu akka salphisuufi hir'isuu danda'an yaadaa jiru. Koomishiniin Awurooppaas kanumaaf karoora baasaa jira, sababiinsaa cufamuun biyyootaa diinagdee irratti dhiibbaa uumaa waan jiruufi. Hoggantoonni Gamtaa Awurooppaa guyyoota lamaaf haa mari'ataniyyuu malee deeggarsa diinagdee taasifamu irratti walii hin galle. Ministiroonni Faayinaansii kanumarrtti mari'achuuf Biraasals irraa teleekoonfiransii galgala kana taasisu. Ministirri mummee Xaaliyaanii Guseeppee Kontee, ''carraa kanatti fayyadamnee Awurooppaaf jireenya haaraatti hin fidnu taanaan kufuun keenyi hin oolu,'' jedhan. Ispeen attamiin jirti? Odeeffannoon guyyaa kaleessaa keessatti jiru akka mul'isu yoo taheef namooti 683 du'aniiru. Kunimmoo kan isa gaafa Roobii 757 hir'isee jira. Namooti qabaman immoo 152,446 kunis kan Ameerikaa 400,000 qabdutti aanee lakkoofs isa guddaa dha. Paarlaamaan Ispeen labsii yeroo muddamaa hanga Ebla 26tti dheeressuu irratti mari'achaa jira. Yaadichi ni ragaasifama jedhamee eegama. Ispeen biyyoota Awurooppaa tarkaanfii cimaa fudhatan keessaati. Kunis tatamsa'ina dhukkubichaa hir'iseera jedhan ministirri mummichaa. Awurooppaan amma naannoo weerarri kuni akka malee itti hammaate keessaati. Namooti baay'inaan ni dhukkbichaan qabamu, du'aas jiru.","len":725}
{"id":"oduu-46190639","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46190639","title":"Paayiletoonni waan hin beekamne balali'u (UFOs) qarqara Ayerlaanditti arguu gabaasan","summary":"Abbaan Taayitaa Aveeshinii Ayerlaand gabaasa waanti baayyee ifaa ta'eefi UFOs (wantoota balali'an hin beekamne) qarqara kibba-lixa Ayerlaanditti argaman jedhu qorachaa jiraachuu beeksiseera.","text":"Paayileetonni qarqara samii Ayirish keessatti maal argan Waanti kun akka sa'aatii bakka sanaatti Sadaasa 9, Jimaata 06:47 irratti yeroo paayileetiin Daandii Xiyaara Biriitish to'attuu tiraafikii daandii qilleensaa Shaaroniin qunnaman ture. Isheenis shaakalli waraanaa yoo jiraateef baruu barbaaddee gaafatte sababiin isaas naannoo sana keessa waanti \"baayyee saffisaan deemaa jirutu jira\". Warri tiraafika daandii xiyaaraa to'atanis shaakkalli akkasii akka hin jirre dubbatan. Paayileetiin Kanaadaa magaalaa Montiriyaal irraa gara Hiizrowutti balali'aa ture akka jedhetti \"waanti baayyee ifaa ta'e\" karaa gama bitaa xiyyaara paayileetiin kun balaliisisaa jiruun dhufee \"saffisaan gara kaabaatti maqe\" jedhan. Maal ta'a jechuun shakkaa turte garuu xiyaara waliin walitti bu'uudhaaf kan deemu hin turre. Paayileetiin biraa xiyyaara Virjiin irraa ammooo akka yaada isaa kennetti tarii meeshaa warra Astirooyidii ta'uu male ykn waanta biraatu gara naannoo lafaatti seenaa jira jedhe. Akka inni jedhutti \"wantoota baayyee toora tokko irra yaa'anitu turan\" wantoonni kunneen baayyee ifoodha\/adiidha. Paayileetichi akka jedhetti \"ifa adii lama\" karaa gama mirgaa isaatiin saffisaan ol ba'an argeera. Paayileetiin tokko akka jedhetti saffisni isaa \"kan astiroonoomiidha, kan Mach 2 fakkaata\" - innis saffisa sagalaa harka lama kan ta'e jechuudha. \"Gabaasa Sadaasa 9 gaafa Jimaataa daandiin xiyaaraa akka sochiin haarawaa ta'e duraan hin baramne qilleensa keessa akka jiru dhaga'amee booda,\" Abbaan Taayitaa Aveeshinii Ayiriish (IAA) gabaasa walitti qabee dhiyeesseera. \"Gabaasichis adeemsa qorannoo iciitiin isaa eegameen kan qoratamu ta'a.\" Dubbi HimaanBuufata Xiyyaaraa Shaanoon akka jedhanitti wayita IAA'n dhimmicha qorachaa jiruu daandiin xiyyaarichaa yaada irratti kennuun isaa sirrii miti jedhan.","len":725}
{"id":"oduu-43735678","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43735678","title":"Chaayinaatti maatiinisaa erga du'anii waggaa afur booda daa'ima dhalate","summary":"Daa'imi Chaayinaa erga haati fi abbaansaa balaa konkolaataan du'aniin booda, haadha biroon garaatti baatamee dhalateera jechuun miidiyaaleen Chaayinaa gabaasaniiru.","text":"Hanqaaquun muta'e waggaa afuriif cabbeesamee ture. Haatifi abbaan bara 2013tti otoo hin du'iin dura, mala saayinsaawaan mucaa godhachuu abdachuun micireewwan sanyii baayyee cabbeessuun ol kaa'anii turan Balaa sana booda, akaakileen daa'imichaa, micirichatti fayyadamuuf haalduree seeraa baayyee keessa darbaniiru. Daa'imi kun baatii Mudde keessa haadha gadameessa ishee kireessite irraa Laawositti dhalateera. Akka Za Beejing Niiwus jedhutti, kana dura haaalli akkasii uumame waan hin beekneef akaakileen mucaa kanaa mucicha argachuuf haalduree seeraa keessa darbuuf dirqamaniiru. Yeroo balaan uumame hospitaala Naanjingitti sanyiin miciree of eeggannoo guddaatiin digriii nagatiiva 196 irratti akka cabbaa'u gochuun dhangala'aa Naayitiroojiin keessa akka taa'u taasifammeera. Dhaddachi haala seeraa dheeraan booda mirgi abbummaa miciraan muta'ee kan akaakilee arfanii akka ta'u murteesseera. Akaakileen daa'imaa, sanyiin keenyi itti fufuusaatti gammannerra jedhaniiru Chaayinaa keessatti gadameessa kireessanii mucaa godhachuun seeraan ala waan ta'eef akaakileen daa'ima dhalate kanaa biyya Laawos jedhamtutti mucaan akka dhalatu taasisaniiru Abbbummaa fi lammummaa mirkaneessuu Karaan xiyyaaraa kamiyyuu qaruuraa miciraan baate kana dabarsuuf eeyyamaa waan hin taaneef,konkolaataan Laawositti geejjibamuun dirqama ture. Laawostti,micireen gadameessa haadha kireessite keessa kaa'amee, baatii Mudde 2017 keessa mucaan dhiiraa dhalateera. Haati gadameessa ishee kireessite,Chaayinaatti deebi'uun mucaa waan deesseef lammummaan daa'ima maqaansaa Tiyaashiyaan jedhme kanaa dhimma biraa ture. Abbaan mucaa ana jedhe namni dhufe waan hin turreefis,akaakileen daa'imaa lammummaa Chaayinaa qaban qaccee sanyii(DNA) isaanii qorachiisuun daa'ima kanaaf akaakileetti akka oolan mirkaneessuuf dirqamaniiru.","len":726}
{"id":"47249525","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/47249525","title":"Maatii barbaacha reeffi isaanii ji'a sadii hospitaala ture","summary":"Ji'a Onkoloolessaa keessa garba Hindirra qaxxamuruuf osoo yaalanii lammiileen Itoophiyaa du'an saddet sirni awwaalcha isaanii Tanzaaniyaatti raawwate.","text":"Sirna awwaalchaa lammiilee Itoophiyaa garba Hindii irratti du'uun Tanzaaniyaatti raawwate Reeffi isaanii Tanzaaniyaa hospitaala Taangaa keessa ji'ootaaf turee kaleessa bakka ergamaan addaa Itoophiyaa fi Tanzaaniyaatti Ambaasadara Itoophiyaa kan tahan Ambaasadar Yoonaas Yooseef, dippilomatotaa fi jiraattotni naannichaa argamanitti sirni awwaalchaa isaanii raawwateera. Imbaasii Itoophiyaa Tanzaaniyaa jirutti Ministira Kaawunsilii kan tahan Obbo Teediroos Girmaa nammonni garba Hindii keessatti nyaataman kunneen umuriin isaanii waggaa 16-18 kan tahanidha jedhan. Dargaggoonni kunneen bidiruu xiqqoodhaan Keeniyaa irraa ka'uun Tanzaaniyaa galuuf osoo jedhanii naannoo magaala Taangaa Tanzaaniyaa keessa jirtuutti erga dhiyaatanii balaa isaan mudateen akka du'anii argaman BBCtti himan. Tanzaaniyaatti Ambaasara Itoophiyaa kan tahan Ambaasadar Yoonas Yooseef fi dippilomatota Balaa akkamiitu isaan mudate kan jedhamu beekamuu baatus namoota biroo lubbuun oolan irraa odeeffannoo qabnuun osoo Tanzaaniyaa galuuf yaalanii akka du'an himaniiru. Obbo Teediroos ''bakka firrii fi maatiin hin jirretti manaa bahanii gammojjii keessatti hafuun isaanii baay'ee laphee namaa cabsa'' jedhan. Dargaggoonni garba Hindii keessatti nyaataman kunneen ji'a sadiin dura kan du'an yoo tahu reeffi isaanii bakka turtii reeffaa hospitaala Taangaa keessa ture. Mootummaan Taanzaaniyaa fi Imbaasiin Itoophiyaa Dareselaam jiru waliin tahuun eenyummaa isaanii fi maatii isaanii adda baasuuf yaalaa turan. Haa tah malee maatiin ''har'a argamu, boru argamu'' jennee barbaadaa turrus argachuu waan hin dandeenyeef mortoo mootummaadhaan sirna awwalchaa isaanii raawwachuu dandeenyera jedhan Obbo Teediroos Dabalataan Taanzaaniyaatti lammiileen Itoophiyaa 1,900 ol imalaaf waraqaa ragaa guutuu hin qabne manneen hidhaa saddeet keessatti akka argaman Ambaasaadar Yonaas BBC'tti himaniiru.","len":727}
{"id":"oduu-48090565","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48090565","title":"Halleellaa Sirii Laankaa: Haleellaa ayyaaana Faasikaa booda fuula dhoksuun dhorkame","summary":"Sirii Laankaan bakka namoonni itti baay'ataniitti fuula dhoksuu dhorkite, kunis eega halleella guyyaa Dilbataa kan namoota 250 ajjeessefi namoota dhibbaatamatti lakka'amaan madeesse booda.","text":"Uffannaa fuula dhoksu uffachuun dhorkame garuu kallatiidhaan niqaaba yookiin jilbaaba hin jedhamne Pireezidaant Maithruipala Sisirsena akka jedhanitti seera muddamaa fayyadamuuni dhorkaa kana Wiixataarraa kaasee kan hojjiirra oolchan. Uffannaan kamu kan \"eenyummaa namaa dhoksu\" nageenya biyyaattiif jecha akka dhorkamu, waajjirri isaani ibsee jira. Niiqaabnifi Jilbaabni- kan dubartoota Musliimaan uffaatamu- maqaan isaani hin dhahamne, Ta'uus garuu ejjannoon kun uffannaa kanneeniif akka ta'e amanama. Sirii Laankaan eega halleellla mana amantaa Kiriistaanafi hoteelootarratti raawwatame booda guyyoota saddeetiif of eeggannoo cimaa jala jirti. Shakkamtoonni hedduu qabamaniiru, garuu aanga'oonni akka waraanni eegdoo isaa itti fufu akeekkachiisaniiru. Namoota meeqatu miidhame? Sirii Laankaan biyya hawaasni Musliimaa jaarraa hedduuf keessa jiraataniidha- Miliyoona 21 keessaa, %10 gad Musliima. Dubartoota muraasa qofatu niqaaba yookiin jilbaaba kan uffaatan- kunis uffannaa fuulaafi qaama guutu dhoksuudha. Torbee darbe miseensi Paarlaama dubartoonni nageenyaaf jecha akka jilbaaba hin uffanne paarlaamadhaaf yaada dhiheessanii turan. Torbee darberra jalqabe looltoonni Sirii Laankaa daandiiwwan, mana amantii Kiriistaana fi Maasjiidota eegaa jiru. Guyyaa Dilbataa guutummaa biyyaattiti Waldaan kiriistaanaa tajaajila isaa hin kennine, hordoftoonni amantii kiriistaanaa garuu mooraa waldaa 'St Anthony Shrine' alatti kan haleellaa kanaan heddu miidhametti sirna kadhannaa isaani gageessanii jiru. Baay'iinni shakkamtoota haleellaa kana waliin dhiheenya qaban jedhamani qabaman 150 gahee jira. Hoggantoonni biyyaatti hordooftoota garee jihaadaa Islaamaa 140 ta'an barbaada jiru kan haleellaa kanarratti harka qabu jedhaman, ta'us garuu guutummaa isaa ifa hin goone.","len":728}
{"id":"oduu-52848806","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52848806","title":"Moosaa Faakii: Dura taa'aan Komiishinii Gamtaa Afrikaa ajjeechaa Joorji Filooyid balaaleffatan","summary":"Dura taa'aan Komishinii Gamtaa Afrikaa Muusaa Faakii Mahaamat ajjeechaa Ameerikaatti nama gurraacha irratti raawwate balaaleffatan.","text":"Muusaa Faakii ajjeechaa qaama seera kabachiisuun Joorji Filooyid irratti raawwatame hadheessanii balaleffatani, gadda guddaa isaanitti dhagahames ibsuun maatii fi jaallattoota isaaf jajjabina hawwaniiru jedha ibsi AU. Joorji Filooyid Wiixata darbe kan du'e yoo tahu viidiyoon waraabame akka agarsiisutti poolisiin adiin tokko morma isaa irra jilbeenfatee inni ammoo jalaa afuura baafachuu hin dandeenye jechaa ture. Sana hordofuun mormii dhalateen Miniyaapoolisitti buufatni poolisii tokko gubateera. Hokkora uumamee akka tasgabbeessus humni eegumsaa biyyaalessaa Ameerikaa bobbaafamee jira. Komishinarichi maal jedhan? Yaa'ii bara 1964 yeroo sana Dhaabbata Tokkummaa Afrikaa jedhamuun waamamu kan har'a Gamtaa Afrikaa jedhamu dhimma qoollifannaa fi cunqursaa Ameerikatti gurrachota irratti raawwatu akka hiikamu taa'ame yaadachiisaniiru. Yaa'ichi Masirii magaalaa Kaayirootti kan gaggeeffame yoo tahu dureewwan biyyoota Afrikaa qoollifannaa fi miidhaa Ameerikaatti lammiilee gurraacha irra dhaqabu furamuu akka qabu mari'atanii ture. Ammas gaggeesitootni Afrikaa miidhaa fi ajjeechaa gurraachota Ameerikaa irra dhaqqabu cimsanii akka balaaleffatan himaniiru. Aanga'oonni Ameerikaa loogii sababa sanyii ykn sabummaattiin gurraachotarra gahu dhabamsiisuuf carraaqqii taasisan akka jabeessanis gaafatanii jiru. Ajjeechaan poolisiin Ameerikaa lammilee gurraachotaafi saboota biyyattii keessatti lakkoofsaan xiqqaa ta'anirratti raawwataa jiru jabaataa dhufeera. Ragaan gaazexaa Waashingitan Poost akka agarsiisutti bara 2019 namooti 1,014 poolisiidhaan ajjeefamaniiru kanneen, keessaa baay'een namoota gurraachadha. Akka ragaan dhaabota miti-mootummaa tokko agarsiisutti immoo namooti sanyiin gurraacha ta'an dachaa sadii warra adii caalaa ajjeefamu.","len":728}
{"id":"oduu-49042103","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49042103","title":"Eertiraa fi Itoophiyaa: Hariiroo 'dipiloomasii shufeeraa' MM Abiy Ahimad","summary":"Viidiyoon wayita MM Abiy Ahimad pireezidant Isaayyaas Afawarqii of bira kaa'atanii magaalaa Asmaraa keessa konkolaataa oofan marsaalee hawaasaa irratti dubbii ijoo ta'eera.","text":"MM Abiy Ahimad Kamisa ganama daawwannaa hojii guyyaa lamaaf Asmara kan galan. Dhimmoota waloo biyyoota lamaaniifi kan gaanfa Afriikaa irratti akka mari'atan himame. Nagaa biyyoota lamaanii gidduutti bu'een bu'aalee argaman caalatti jabeessuufi wal-ta'iinsa biyyoota lamaanii cimsuuf mari'ataniiru jedhan Ministirri Odeeffannoo Eertiraa Yamaane Gabramasqal. Kan qalbii namoota hedduu hawwate garuu waan hogganoonni lamaan mari'atan osoo hin taane magaalaa Asmaaraa keessa miilaan deemufi MM Abiy konkolaataa oofuu isaaniiti. TV'n biyyaalessaa Eertiraa wayita hogganoonni lamaan miilaan magaalattii keessa deemaniifi MM Dr Abiy konkolaachisaa ta'anii wayita pirojektiiwwan adda addaa daawwatan mul'ise. Lammileen biyyoota lamaanii suuraalee Facebook fi twitter irratti waliif qooduun yaada gara garaa kennaa turan. Dawwannaan miilanaa kun hogannoonni lamaan waliigaltee nagaa mallatteessanii ganna tokko booda kan taasifame. Kanneen 'twitter' irratti yaada kennan keessa tokko lammiin Itoophiyaa tokko 'keessummaa ta'ee dhaqee akkamitti inni oofa' jechuun gaafata. Mul'achuuf fedhuufi biyyoota lamaan jidduu nagaan akka jiru fakkeessuufi jechuun MM Abiy qeeqa. Hariiroon biyyoota lamaanii saffisa tibba jalqabaatiin demaa hin jiru, qabbanaa'eera yaadni jedhu ni dhagaa'ama. Obbo Yamaane Gabramasqal garuu hariiroon biyyoota lamaanii ammayyuu 'ho'aadha' jedhan. Daangaan biyyoota lamaan wal qunnamsiisu adda afuriin banamee ture marti isaa cufameera. Ta'us garuu namoonni xiyyaaraan biyyoota lamaan gidduu balali'uu danda'u. Biyyootni lamaan irratti wal-dhabanii kan ture lafti Baadimme ammas harkuma Itoophiyaa jira. Dhimma kanarratti wanti dubbatame tokkollee hin jiru. MM Dr Abiy Ahimad kanaan duras wayita bulchaan biyya UAE Itoophiyaa dhufan ofii konkolaataa oofuun Finfinnee daawwachiisanii turan.","len":729}
{"id":"oduu-42173186","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42173186","title":"Pirezidantiin Naayijeeriyaa Buhaarii lammiilee Liibiyaatti rakkatan qe'eetti deebisuufi","summary":"Godaantonni Naayijeeriyaa Liibiyaa fi bakka kaanitti gargaarsa dhabanii jiran biyyatti ni fidna jedhan pirezidantiin biyyatti Muhaammaduu Buhaarii.","text":"Muhaammaduu Buhaariin wal gahii Gamtaa Afrikaa fi Gamtaan Awurooppaa Ayivorii Koost ta'aa jiraniirratti hirmaachaa jiru Murteen kuni viidiyoo godaantonni Liibiyaatti akka garbaa gurguramaa akka jiran agarsiisu erga mul'ate booda. Buhaariin akka jedhanitti godaantonni akkuma re'ee dolaara gadi-aanaan gurguramaa jiru. Lammiileen biyyattis imala gara Awurooppaa balaa akkanaa qabu akka hin goone akka hojjetan dubbataniiru. Ibsi kuni qondaaltonni Liibiyaa gargaarsa Mootummoota Gamtoomanin godaantota bakka dhufanitti deebisuuf tajaajila baay'ina balalii xiyyaaraa akka dabalaa jiran erga dubbatani booda kan dhaga'ame. Lammiileen Naayijeeriyaa 240 ta'an fedhii isaaniitin Kibxata galgala gargaarsa eejansii godaantotaa Mootummoota Gamtoomaniifi mootummaa Liibiyaatin biyyatti akka deebi'an ta'eera. Gidiraan godaantonni Awurooppaa gahuuf jedhani Liibiyaatti argaa jiran viidiyoo dhaabbata miidiyaa CNN jedhamuun daawwatameera. Dhimmi godaantotaa kuni marii waliinii Gamtaan Afrikaa- Gamtaa Awurooppaa waliin magaalaa guddoo Ayivorii Koost Abijaan taasifamaa jiruurratti ijoo dubbii ta'a jedhame eegama. Liibiyaan ji'oota dhihoo lammiilee Naayijeeriyaa biyya isaanitti deebisuu cimsiteetti Buhaariin wanta argaa jiraniin akka gammadan garuu wanti lammiileen Liibiyaatti argaa jiran hamaa akka ta'e diyaaspooraa Naayijeeriyaaf gaafa Kibxataa himanii turan. ''Bulchiinsa waggoota 43 koloneel mu'aammar Gadaafii booda maaliif Saahelirraa lammiilee Naayijeeriyaa dabalatee qaxaru?'' jechuun Buhaariin lammiilee Liibiyaa gaafataniiru. ''Wanti guddaa isaan baran dhukaasuufi ajjeesuudha. Nama ogummaa qabu kanneen akka elektirikaa, daldala yookiin kaan ta'uuf hin baranne'' jedhan. Akkaataa mootummaan Naayijeeriyaa godaantota biyyatti deebisuuf yaade garuu hin beekamne.","len":729}
{"id":"oduu-46811147","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46811147","title":"Mo Ibraahim Manni Murtii Yakka Addunyaa himannaa Bashir irratti bane akka kaasuuf gaafate","summary":"Telekoomiidhaan hedduu dureessa kan ta'e dhalataan Sudaan Mo Ibraahim BBC'tti akka himetti Manni Murtii Yakka Addunyaa (ICC) himannaa Pirezedaantii Sudaan Omaar al-Bashir irratti bane yoo inni aangoo gadin lakkisa jedhe kaasuu qaba jedhe.","text":"Omaar al-Bashir Kan inni kana dubbates deebii mormii Sudaanitti akka Obbo Bashir aangoo gadhiisaniif gaafataa jiran waliin walqabateeti. \"Yoo kan lubbuu oolchuuf jiru ta'e, yoo ammoo walii walii keenya waraanuu irraa kan nu baraaru ta'e, namni kun nagaan gadhiifamuu qaba.\" Namni yakka raawwate akka bira darbamu hin jaalladhu ta'ullee, ykn namoonni yakka hojjetaniif akka adabamuu qaban fudhadhullee garuu gatiin nama kana bilisaan gadhiisuun, gaariidha.\" Pirezedaant Bashir yakka waraanaa Daarfur keessatti taasfame qindeesseera jechuun ICC himatullee inni garuu himannaa kana ni haala. Akka waliigalametti biyyoota miseensa ICC ta'an keessatti to'annaa jala ooluu ni danda'a jechuudha. Obbo Mo Ibraahim badhaasa dolaara miliyoona 5 waggaa waggaan qopheessuun gaggeessitoota Afriikaa sirriitti gaggeessan, dinagdee biyyaa guddisaniifi nagaadhaan aangoo gadhiisan badhaasa. Obbo Bashir badhaasaaf kaadhimamuu danda'aa jedhamee yeroo gaafatamutti Obbo Imraahim BBC Focus on Africa'tti akka dubbatanitti, \"Qoosaa jitan se'a.\" Pirezedaant Bashiir bara 1989 mootummaa fonqolchuun gara aangootti dhufanii walitti aansuun ammoo filannoo mo'ataniiru. Sudaanitti deggertoonni Bashir hiriira bahan Namoonni dhibbaan lakkaa'aman Magaalaa guddittii Sudaan Kaartuum keessatti Pirezedaanti al-Bashiriin deggeranii hiriira bahaniiru. Paartiin Sudaan biyya bulchaa jiru hiriira deggersa Bashiriif kan qopheesse mormii walitti fufinsaan guutummaa biyyattii keessatti gaggeeffamuudhaan lubbuu namoota 10 akka darbe erga taasiseeti. Pirezedaant Omaar al-Bashiir sababii jireenyi biyyattii qaala'aa deemeen eakkoo uumameef gaaffii rogeeyyonni akka aangoo gadi dhiisuuf gaafatanirraan dhiibbaa cimaatu irra jira. Turtii aanoo waggoota 25 Pirezedaant Bashiriif rogeeyyiifi mormiin kun akka yaaddoo guddaatti ilaalamaa jiru.","len":731}
{"id":"oduu-41318915","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41318915","title":"Ameerikaa: Walitti bu'insa Oromiyaa fi Somaalee jidduurratti qorannoon gaggeeffamuu qaba","summary":"Embaasiin Ameerikaa Finfinnee jiru, waa'ee dararama daangaa Oromiyaa fi Somaalee gidduu irratti ibsa cimaa qorannoon akka gaggeeffamu gaafatu baase.","text":"''Keessattuu oduun naannoo Harargee keessaa dhagahaa jirru baay'ee nu jeeqeera'' Embaasii Ameerikaa Finfinnee 'Walitti bu'insi uummataafi buqqaafamuun namoota hedduu daangaa naannolee Oromiyaa fi Somaalee, keessattuu oduun naannoo Harargee keessaa dhagahamaa jirru baay'ee nu jeeqeera'' jechuun eegala ibsichi. Embaasichi qorannoon akka gaggeeffamus gaafata. ''Mootummaan Itiyoophiyaa dhimma kana haala ifa ta'een qorachuun, qaama balleesse seeratti akka dhiyeessu gaafanna. Haaluma walfakkaatuun, hawaasni naannoolee walitti bu'insi kun uumame jiraatan, dhimmichaaf fala akka barbaadaniif deeggarsaa fi jajjabinni isaan barbaachisa.'' Muummichi Ministeeraa Itiyoophiyaa Obboo Haayilemaariyaam Dassaalany gaafa Dilbataa, mootummaan isaanii eenyuyyuu haa ta'an, namoota balaa kanaaf sababa tahan karaa seera qabeessaan seeratti dhiheessina jechuun isaanii ni yaadatama. Hanga ammaatti akka hubannetti, jeequmsa gaaf tokko uumame qofaan lubbuun namootaa 18 darbuusaa dubbi himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa ibsaniiru. Haatahu malee, gabaasonni garagaraa namoonni du'an lakkoofsi isaanii kanarra caaluu akka danda'uu ennaa eeran, namoonni kuma 55 ol tahan ammo qe'ee isaanirraa buqqaafamanii jiru. Ibsi Embaasii Ameerikaa dabalataan, mareen siyaasaas akka taasifamu barbaada. ''Itiyoophiyaan biyya cimtuu, badhaateefi dimookraatawaa kan taatu, maree siyaasaa ifa ta'eefi hunda hammate gaggeessuu yoo dandeessedha jennee amanna. Kana malees, hojimaata mootummaa ifa ta'eefi jaarmiyaalee haqaafi demookraasii ishee cimsuus yoo dandeessedha.'' Ibsichi kan xumuru, 'Ta'iiwwan dhihootti ta'aa jiran kunniin, dhimmoota eeraman irratti jijjiiramni ariifachiisaa fi qabatamaa caalmaatti akka barbaachisu kan ibsanidha.'' Namoonni kuma 55 ol tahan qe'ee isaanirraa buqqaafamaniiru","len":731}
{"id":"oduu-56457901","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56457901","title":"Chaayinaa fi US yaa'ii Alaaskaarratti maalirratti waldhaban?","summary":"Yaa'ii yeroo jalqabaaf bulchiinsi Pirezidaant Joo Baayidan fi qondaaltonni olaanoon mootummaa Chaayinaa Alaskaa keessatti gaggeessan irratti biyyoonni lameenuu akkaan walqeeqan.","text":"Qondaaltonni Chaayinaa, US biyyoonni ''akka Chaayinaa miidhan'' kakaasteetti jechuun komatan. Ameerikaan gamasheetiin Chaayinaan addunyaarratti bakka isheef hin malle gonfachuuf tattaafatti jechuun qeeqxe. Yeroo ammaa hariiroon dippiloomaasii biyyoota lamaanii daran kan laafe ta'uu dippiloomaatonni ni himu. Ameerikaan yaa'ii kanarratti dhimmoota falmisiisoo ta'an hedduu ni kaasti jedhameetu eegama. Kanneen keessaa dhimmi ijoon, haleellaan muslimoota Uhigur kan mooraa magaalaa Beejiing Zhiinzhaang jedhamu keessatti hiraarfamaa jiran akka hatattamaan dhaabbatu kan jedhuudha. Yaa'iin walkomachuun itti heddummaatu kun Alaaskaatti gaggeeffamaa jira, Ministirri Dhimma Alaa US Antoonii Biliinken fi Gorsaan Tika Biyyaalessaa Jeek Saliivaan irratti argamaniiru. Gama Chaayinaatiin ammoo Ministirri Dhimma Alaa biyyattii Waang Yi fi Gorsaan Imaammata Dhimma Alaa Yaang Jiichii argamaniiru. Antoonii Biliinken yaa'iin kun wayita jalqabamu dubbiisaanii jalqabaatiin dhimmi muslimoota Uhiigur mooraa Zhiinzhaang keessatti hiraarfamaa jiranii, dhimmi Hoong Koong fi dhimmi Taayiwaan akkasumas waa'een haleellaan Saayibarii Chaayinaan raawwachaa jirtu waan nu yaaddessuuf dhimma kanarratti xiyyeeffanna jedhan. Dhimma kanaaf deebii kan kennan Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yi, Ameerikaan olaantummaa humna waraanaa fi maallaqaa qabdu fayyadamuun biyyoota kaan cunqursuu barbaaddi jedhan. Ameerikaan nageenyummaan biyyaalessaa na yaaddessaa sodaa jedhuun dameewwan diinagdee keenyarraan dhiibbaa geesseetti kan jedhan qondaalli olaanaan Chaayinaa kun, biyyoonni biroonillee akka nutti hin michoomne dhiibbaa guddaa uumteetti jechuun komatan. Ameerikaa keessatti dhiittaan mirga dhala namaa hammaateera kan jedhan qondaalli kun, namoonni bifaan gurraacha ta'an guyyaa saafaa ajjeefamaa jiru jechuun yaada hin eegamnee fi ajaayibsiisaa ta'e kennan.","len":731}
{"id":"oduu-55570513","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55570513","title":"Haleellaa Kaappital: Deggertoonni Tiraamp galma Mana Maree US wayita weeraran","summary":"Pirezidaant Doonaald Tiraamp deggaruun kanneen hiriira ba'an gamoo guddicha mootummaa biyyattii kan ta'e Kaappitoo keessa seenuun galma walga'ii Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa weeraran.","text":"Qondaaltonni miseensota kongiresii akka dhokatanii fi walga'iin akka adda citu dirqamsiisaniiru. Kaayyoon walga'ii kongiresiichaa ammoo filannoo mo'achuu Joo Baayidan mirkaneessuuf ture. Hiriirtota keessaa tokko gara galma Seeneetiitti gamoorraa wayita utaalu Naannoon Kaappitool battaluma deggertoonni Tiraamp fuuldurasaatti hiriia eegalanii hookkarri ka'e daaraa uffate Eegdota gamoo Kaappitol cabsanii erga seenanii booda, nama alaabaa qabatee keessa deemaa jiru Hiriirtonni huccuu yeroo baayyee Tiraamp uffachuun mul'atan fakkaatu uffatanii gamocha fuulduratti suuraa ka'an Hiriirtota keessaa tokko meeshaa galmicha keessa jiru, kan waa irra kaa'atanii haasa'uuf gargaaru qabatee deeme Poolisiin Kaappitol galma Seeneetii keessa dhaabbatanii gara alaatti hiriirtota irratti meeshaa qiyyaafatanii jiru Seera baastonnii fi hojjettoonni gamochaa golgaa fuulaa uffatanii Hiriirtota keessaa tokko alaabaa barreeffama ''Tiraamp pirezidaantii kiyya'' jedhu mirmirsaa ture Tokko ammoo teessoo Afa-yaa'ii mana maree Nansii Peloosii irra erga takka taa'ee booda, ''gonkumaa boodatti hin jennu'' barreeffama jedhu kaa'ee deeme Hiriirtonni hedduun gamocha keessatti poolisiidhaan qabamaniiru Hiriirtonni wayita poolisootaa fi hojjettoota Kaappitol dubbisan Poolisiin gamoo Kaappitool, nama hiriirtota keessaa osoo karaa foddaa galma walga'ii seenaa jiruu argerratti keemikaala ija gubu biife Hiriirtonni hedduun erga gamoo Kaappitol giddu-galasaa seenanii booda gammachuusaanii wayita ibsan Deggertoonni Tiraamp gulantaa fuul-duraa galma Seenetii irratti suuraa ka'uuf carraa argatan Hiriirtonni kaan ammoo fuula halluu dibatanii, mataatti faaya uffatanii turan Hiriirtota keessaa tokkommoo haala addaan uffattee, dhaabbii siidaa bilisummaa ishee fakkeessuun mul'atte Jalqaba wayita deggertoonni Tiraamp ala gamoo Kaappitoolitti walga'an All pictures are subject to copyright.","len":732}
{"id":"oduu-53231474","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53231474","title":"Imbaasiin Itoophiyaa Landan jiru 'miidhaan narra gahe' jedhe","summary":"Namoonni ajjeechaa artisti Haacaaluu Hundeessaatiin dheekkaman Imbaasii Itoophiyaa Landan jirutti argamuun miidhaa qaqabsiisuu Imbaasichi BBC'tti hime.","text":"Imbaasichatti Qondaalli Diyaaspooraafi Midiyaa kan ta'an Yaalawu Kabbadaa akka jedhaniitti, dargaggoonni ajjeechaa artisti Haacaaluun aaran alaabaa biyyattii buusuun gubuuf yaalaniiru, bakka isaas alaabaa Adda Bilisummaa Oromoo fannisuu isaanii dubbataniiru. Dargaggoonni kunneen gara Imbaasichaa kan dhufan gara sa'aatii saddeetiitti ture kan jedhan Obbo Yaalawu, gara Imbaasichaa keessa seenuuf yaaluus himaniiru. Itti dabaluunis namni tajaajila bakka bu'insaa kennuu argachuuf Imbaasichaa seenee bahaa ture tokkoo irratti reebichi raawwatameera jedhaniiru. Dargaggooti kunneen sibilaafi wanta boba'uu danda'u harkatti qabatanii ture jechuun himatu Obbo Yaalawu. Wayita taateen sun mudateetti hojjattoonni imbaasichaa hundi hojirraa akka turan kan himan qondaalli kun miidhaa qabeenyaa irra gaheefi reebicha tajaajilamaa tokkorra gahe malee miidhaan biraa kan hin qaqqabne ta'u ibsan. Imbaasichis dhimmicha poolisiitti iyyachuu beeksiisee, miidhaa qabeenyarra gaheefi reebicha tajaajilamaa irratti raawwateef gara seeraan gaafachuuf akka ta'e himeera. Dargaggoonni kunneen hiriiraaf hayyama akka hin gaafanne eeruun, eenyummaa isaanii adda baasuuf kaameeraa CCTV irraa raga fudhachusaanii ibsaniiru. Hanga ammaattis miidhaa qaqqabeen walqabatee namni to'atame kan hin jirre ta'ulleen poolisiin himannaa kan irratti banu ta'u dubbatan. Erga miidhaan imbaasicha irratti gahuun ibsameen boodas siidaan mooticha Hayila Sillaasee Landaniitti argamu diigamuusaa suuraan midiyaalee hawaasaa irratti qoodaman ni mullisu. Qondaalli imbaasichaa garuu siidichi imbaasiirraa fagaatee akka argamuufi odeeffaannoo feesbuukii irratti qoodameen alatti raga kan hin qabne ta'u ibsan. Kana boodas miidhaan wal fakkaatu akka imbaasicharra hin geenyeef haaluma waliigaltee Viyeenaatiin mootummaan biyyattii eegumsi kan taasifamuuf ta'u himaniiru.","len":733}
{"id":"oduu-52049143","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52049143","title":"Haleellaa Kiraayisticharch: Namichi masgiida keessatti namoota 51 ajjeese yakka isaa amane","summary":"Namichi maqaan isaa Bireentoon Tarraant jedhamu waggaa darbe magaalaa Kiraayisticharch, biyya Niiwuu Ziilaand keessatti masgiida seenuun haleellaa raawwateen namoota 51 ajjeese yakka isaa amane.","text":"Ajjeechaa Bitootessa 2019 booda abaaboo Kiraayisticharch Ga'eessi ganna 29, Birenton Tarrant himannaa yaalii ajjeechaa 40 fi himmanaa shorkossummaa tokko irratti dhiyaates amaneera. Kanaan dura himanna irratti dhiyaate hunda haalee kan ture yoo ta'u Waxabajjii keessa mana hidhaa akka galuuf karoorfame ture. Haalleellan meesha waraanaan masjiidota lamaan irratti gaggeefame kun addunyaa naasise ture. Sababa ajjeechaa kanaan Niiw Ziilaandis meesha waraanaa irratti seera ishee cimsiteetti. Sababa weerara koronaavaayiraasiin Niiwu Ziilaand sochii dhaabde kan jirtu yoo ta'u, dhadachi kun kan gaggeefame namoota muraasaan Kibxata Mana murtii oolaanaa Kiraayisticharchitti. Miseensi hawaasa kan irratti hin hirmaanne yoo ta'u, Awustraaliyaa irra kan ta'e Tarraantifi abukaatoon isaas vidiyoon dhadachicha hordofani. Midhaamtootafi maatii isaani bakka bu'uun bakkaa buutonni masjiidota lamanii dhadachiicha irratti akka hirmaatan taasifameera. Miseensonni hawaasa Musliimaa dhaddacha irratti hirmaachuuf mana murtii Kiraayisticharch deeman Abban murtii Kameeruun Manseer, \"Sababa dhorkii Covid-19'n \"midhaamtootifi maatiin mana murtiitti aragamanii yeroo inni yakkaa isaa amanu arguu dhisuun isaani nama gabbisiisa.\" Jedhaniiru. Himannaan 92 irratti dhiyaate irratti guyyaan murtii darbu ammatti hin murteefne. Hanga Caamsaa 1, yeroo manni murtee guyyaa murtoo itti dabarsu murteessa jedhe abdatutti, Tarrant mana hidhaa tura. Haleellaa Masjiida Al Nooritti gaggeeffameen haadhi warraa isaa Husnaa kan ajjeefamte Fariid Ahmed, dhadachi yeroo dheeraaf turu dhiisuu isaan namootni baayyee gammaddoo ta'uusanii himus kaan garuu wa'ee maatii isaanii yaaduun ni gadduu jechuun TVNZ'tti himeera. Waa'ee namicha ajjeechaa kana rawwaatee yeroo dubbatu \"Isaaf kadhachaa tureera innis daandii gaarii qabateera. Yakkamaa ta'uusaa amanuu isaatti gammadeera, jalqabbi gaariidha.\"","len":733}
{"id":"oduu-54398816","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54398816","title":"Yunvarsiitiin Wallaggaa warshaa cuunfaa maangoofi timaatimaa magaala Naqamteetti hundeessuuf","summary":"Yunvarsiitii Wallaggaa warshaa cuunfaa maangoofi timaatimaa magaala Naqamteetti hundeessuuf.","text":"Omishni maangoo baayinaan kan itti argamu lixa Oromiyaatti warshaan maangoo hundaa'uun gara cuunfaatti jijjiiree gabaaf akka dhiheessuuf magaala Naqamteetti ijaarsa warshichaaf dhakaan bu'uuraa kan kaahame waggoottaan dura ture. Pirojektiin bajata mootummaatiin ijaaramuuf ture kun garuu lafa bakka ijaarsa warshichaa hektaara shan ta'u erga qophaa'ee osoo hojiitti hin seenin hafeera. Yeroo dhihoo asitti pirojektiin warshaa cuunfaa maangoofi timaatimaa kun gara kaampaanii dhuunfaatti jijjiiramuun dhaabbileen sheeriidhaan akka ijaaraniif qophaa'un isaa dhagahame. Dhaabbileen kunneenis Intarpiraayizii Bosonaafi Bineensa Bosonaa Oromiyaa, TUMSA, Yunvarsiitii Wallaggaafi bulchiinsa godina wallagga bahaafi magaala Naqamteeti. Pirezdaantiin Yunvarsiitii Wallaggaa Dr. Hasan Yusuuf BBCtti akka himaniitti, warshaa kana yeroo waggaa tokkoofi walakkaa hin caalle keessatti ijaarsasaa xumuruuf haaldureen xumuramaa jiraachuu dubbatan. Warshichi naannoo omishni maangoofi timaatimaa baay'inaan itti argamu keessatti kan ijaaramu waan ta'eef hawaasa naannootiifis bu'aa guddaa kan fidu ta'uu himan. \"Oromiyaa gara lixaa kana Naqamteedhaa kaasee hanga daangaa Sudaanittuu oomishni kun baay'inaan jira. Qonnaan bulaan lafa babal'aa irraa maangoo qaba. Dabalaataanis sanyii filatamaan maangoos akka bal'inaan omishamu taha,\" jedhan Pirezedaantiin Yunvarsiitii Wallagga. Qorannoo waggoota dura taasifame warshaa kana ijaaruuf birrii miiliyoona 200 qabamee turus amma garuu bajatni isaa hanga birrii biiliyoona walakkaa akka gahuu malus himan Dr Hasan. Seeronni, qorannoon bu'a qabeessummaa fi haaldureewwan biroo xumuramaa jiraachuufi yeroo dhihoottis gurgurtaan aksiyoonaa ni jalqabama akka Dr. Hasan BBCtti himanitti. Warshichi yeroo hojii jalqabuttis cuunfaa maangoofi timaatimaa bal'inaan gabaadhaaf akka dhiheessus himan.","len":735}
{"id":"oduu-49705913","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49705913","title":"Ameerikaan haleellaa boba'aa Sa'uudii irra ga'eef Iraan komatte","summary":"Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Maayik Pompewo haleellaa dirooniidhaan buufata boba'aa Sa'uudii Arabiyaa irra ga'eef Iraan komatan.","text":"Haleellaa kana kan raawwatan hidhattoota Houthi ta'uu ragaan agarsiisu hin jiru jedhan qondaalli kun. Kaleessa buufati boba'aa mootummaa Sa'uudii Arabiyaa ,Aramco, jedhamu qilleensarraan dirooniidhaan kan haleelame yoo ta'u haleellaa kana hidhattoota Houthitu raawwatan jedhamaa ture. Ministirri Inarjii Sa'uudii Arabiyaa akka jedhanitti haleellaan kun boba'aa biyyattiin guyyaatti oomishtu irraa baarmeelii miiliyoona 5.7n hir'iseera, kunimmoo walakkaa qabeenya boba'aa biyyattiiti. Kisaaraan Sa'uudii Arabiyaa irra ga'e kun akka addunyaatti gatii boba'aarratti dhiibbaa guddaa uuma jedhu xiinxaltoonni diinagdee. Guyyaa kaleessaa buufati Oomisha boba'aa Sa'uudii iddoowwan Aramco fi Khurasis jedhamanitti argaman erga gubatanii booda biyyoota dhihaa fi Iraan gidduutti walqoollifannaan uumameera. Giddu galeessa Sa'uudii Arabiyaa iddoowwan oomisha boba'aa haleelaman Hidhattoonni Houthi itti gaafatamuu qabu yoo ta'e dirooniin haleellaa qaqqabsiise sun daandii dheeraa deemee Yaman irraa kan dhufe ta'uu qaba kan jedhan ogeeyyiin ka'umsa balichaa qorachaa turan, haleellaan kun kallattiidhaan Iraan yookiin michuu Iraan 'Shia' Iraaq keessa jiran irraa kan dhufeedha jedhu. Bara kana erga Pirezidaanti Doonaaldi Tiraampi qoqqobbii bifa haaraan Iraan irra kaa'anii wolqoollifannaan Ameerkaa fi Iraan gidduutti daranuu hammaateera. Haalellaawwan akkanaa baatii darbe warshaa boba'aa Shayibaahitti ta'eefi kan Caamsaa buufataalee boba'aa birootti ta'eef kan itti gaafatamee ture loltoota Houthi Iraaniin deeggaraman turani. Haa ta'uu malee, haleellaa isa kana duuba eenyu akka jiru Sa'udiin ammatti ifa hin goone. Bara 2006'tti humnootni nageenya Sa'udii haleellaa badee balleessuutin iddoo boba'aa Abiqayiq irratti haleellaan al- Qayiidaan yaalamee ture qolatanii turan.","len":735}
{"id":"oduu-53635260","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53635260","title":"Yadni 'Piraamidoonni uumama hawaarra jiraataniin ijaarame' jedhu Masrii mufachiise","summary":"Dureessi beekamaafi abbaan qabeenyaa Ispees Eeksi \"Piiraamidoota kan ijaare eeliyeenota\" jechuun isaanii Masriin mifachiise.","text":"Eliyaanota jechuun, nama osoo hin taane uumama hin beekamne hawaarra jiraatan jechuu isaati. Abbaan qabeenyaa kun fuula Tiwiitaraa irratti yaada isaa erga ibsee booda ture Masriin kan dheekkamte. ‘‘Piiraamidoota kan ijaare eeliyeenota\/uumama hawaarra jiraatan akka ta’e omaa shakkii hin qabu’’ jedha yaadni Maaski Tiwiitara gubbaa kaa’an. Ministirri Hariiroo Idil-addunyaa Masrii garuu dhimmi kun soba adiidha jedhan. Hambaa namoota piiraamidoota kunneen ijaaranii ilaaluun qofti raga ga’aadha jedhu ministirittiin. Akka qorattootaatti, bakkeen awwaalchaa 1990 keessa argaman, piiraamidoonni lammiilee Masriin ijaaramuu isaaniif ragaadha jedhu. Yaadni dureessa kanaan Tiwiitar irratti maxxanfame yoo xiqqaate namoota kuma 84n qoodamee jira. Ministirri Hariiroo Idil-addunyaa Masrii Raaniyaa Al-Maashaat tiwiitar irratti nama kana akka hordofan ibsuun, yaadnisaa sirrii waan hin taaneef, raga piiraamidoota Fara’oonota. Masriin ijaaramuu agarsiisan sirriitti qoradhu jechuun akeekkachiisa wayii kennani. Qorataaan seenaa ‘seen-duree’ Zaahii Hawaas, yaada nama kanaaf deebii akka ta’uuf, suuraa maxxanserratti Arabiffaan, ‘‘Yaada gonkumaa hin amanamne’’ jechuun dubbicha busheesseera. ‘‘Ani haftee warra waan kana ijaaree argeera, warra Masriiti, garbootas miti’’ jedha qorataan kun. ‘‘Ergaa lammiilee Masrii mufachiise kana booda yaada kenneen, ‘‘Gabaasni BBC kun piiraamidiin akkamitti akka ijaarame ibsa gaarii kenna’’ jedheera. Masriin piraamidoota 100’n lakkaa’aman yoo qabaattellee, kan akka Piiraamidii Giizaa guddatu hin jiru. Hojjaansaa meetire 136 dheerata. Piiraamidoonni mootiiwwan yeroo sana turaniif bakka awwaalchaa akka ta’aniif yaadamanii akka ijaaraman seenaan ni hima. Biiliyeenarichi Iilaan Maaski yeroo hedduu yaada mormisiisoo ta’an akkasii kennuun beekama.","len":735}
{"id":"oduu-42148025","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42148025","title":"Filannoo Keeniyaa: Sirni waadaa galuu Keeniyaattaa haala nageenyaa cimaan","summary":"Sirna waadaa galuu Pirezidaanti Keeniyaataa kan bara taayitaa saa yerooo lammaffaatiin dura haalli nageenyaa magaalaa gudditti, Naayiroobii baayyee cimee ture.","text":"Mr Kenyatta will be serving his second term as president Ogganooti biyyootaa 20 fi ministiroonni angafooti sirnacha irratti ni argamu jedhamee eegama. Ogganaa paartii mormituu, poolisiin dhorkuulleen Raayilaa Odiingaa kan filannoo pirezidaantummaa keessatti qooda fudhachuuf didee hiriira mormiitiif waameera. Filannoon Pirezidaantummaa baatii Hagayyaa mana murtii Olaanaaatiin rakkinna qaba jechuun haqamuunsaa ni yaadatama. Filannoon irra deebiin Onkoolooleessa 26 gaggeefameen Mr Keeniyaataan persantaa 98 mo'achusaanii barameera. Sirna garaagarummaa guddaa irratti xiyyeefate Sirni Kibxataa kunis istaadiyeemii Naayiroobiitti sa'aatii 4 (10:00 am) irratti eegale. Qophisitoonnis keessummoonni gara kuma 60 ta'anii bakkichatti ni argamu jechuu kan eegan yoo ta'u, warra hindandeenyeef alatti haalli sirnicha itti argu danda'an iskiriinii guuddaan qophaa'eera. Mr Keeniyaataan biyyattii tokko gochuuf qabsoo guddaatu isaan eega Sirni kakuu kan irratti agarsiiftoonni gosa Maasaayi irraa dhufan irratti qooda fudhatu Itti aanaan Pirezidaantii Keeniyaataa, Wiiliyaam Rutoos kakuu raawwataniiru. Garee loltootaa sirni waadaa galuutiif wayita qophii taasisan jiddu gala ispoortiiwwan Biyyoolessaa Mo'iitti Oggantoota biyyoota sirnicha irratti ni argamu jedhamanii eegaman keessaa, Minisitirri mumichaa Issiraa'eel Benjaameen Netaanyaahu, Pirezidaantii Yugaandaa Yooweerii Museveni, Ministra mummicha Itoopiyaa obbo Haayila maariam Dasaalanyi fi prezidaaantii Ruwaandaa Pool Kaagaame ni argamu. Gamtaan paartii mormiituu Keeniyaa akka sirna waadaa galiinsaa irratti hinargamneef waamicha taasisuun, bakka isaa hiriira mormii akka gaggeesaniif gaafateera. Poolisiin ammoo gamtichi hiriisa akka hingaggeesineef akeekachiseera. Deegartoota paartii mormituu erga Mr Keeniyaataan filannoo irra deebiin mo'atanii boodas pooliisiin walitti bu'aa jiru.","len":736}
{"id":"oduu-45289069","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45289069","title":"Hogganaan duraanii tika biyyaalessaa Itoophiyaa Obbo Getaachaw Asaffaa eessa jiru?","summary":"Hogganaan duraanii Tajaajila Tikaa fi Nageenya Biyyaalessaa Itoophiyaa Obbo Getaachaw Asaffaa walgahii Koree Hojii Raawwachiiftuu tibbanaa irratti hin hirmaanne.","text":"Obboo Geetachewu Asaffaa suuraa kan isaanii ta'uun mirkanaa'e hin jiru Kan kana jedhan hoggantuu waajjira dhaaba siyaasaa biyya bulchu, ADWUI, Aadde Fatlawarq G\/Igzaaberidha. ''Walgahii ADWUI irratti hin hirmaanne. Kana jechuun hunduu ni hirmaata jechuu miti, dhimma dhuunfaa irraan kan ka'e namni hirmaachuu dhaba,'' jedhaniiru. Koreen hojii raawwachiiftuu dhaabichaa Wiixata dabree eegalee hanga kaleessaatti marii taasisaa ture. Dhiheenya miidiyaa hawaasummaa fi miidiyaaleen tokko tokko hogganaan tika biyyaalessaa biyyaa bahaniiru akkasumas ajajni hidhaa irratti baheera jedhanis qondaalli mirkaneessu hin argamne. Adde Fatlawarq akka jedhanitti yeroo muraasa dura Obbo Getaachaw Tigraayitti arganii turan. ''Yeroo dheeraa miti. Yeroo darbe Maqalee dhaqeen ture achitti isa argeera. Torban lama ta'a,'' jedhan. Isa ajajni hidhaa itti bahe jedhuufi biyyaa bahuu isaanii isa namni haasa'u ani quba hin qabu jechuun dubbatu. ''Tigraay akka jiraniin beeka. Wantin beekullee hin jiru jedhu,'' Aadde Fatlawarq. Yoo ajajni hidhaa bahellee dhimmichi kan dhaabaa osoo hin taane kan mootummaati jechuun himu. ''Akka dhaabaatti dhimma kana irratti wanti beeku hin jiru. Hin gamaggamne. '' Qondaalli motummaa olaanaa waa'ee dhimma kanaa gaafanne immoo dhuma torban dhufu irratti qoratamee ibsa akka kennamu himu. Obbo Getaachaw Asaffaa hanga yeroo dhihoo aangoo irraa kaafamanitti waggoota 17 darbanif Hogganaa tikaa biyyaalessaa Itoophiyaa ta'uun tajaajilaniiru. Pirezidantiin duraanii naannoo Somaalee, Abdi Mohaammad Omar, hogganaan kuni dhiibbaa guddaa irraan gahu himu. Himannaan akkasii waan hin baramne ture. Dhimmichas dhaabni ADWUI quba akka hin qabne himuun ni yaadatama. Obbo Getaachaw Asaffaa nama miidiyaa irratti dhihaachuu hin feenedha. Hanga ammaattis ifatti miidiyaatti as bahanii hin beekani.","len":737}
{"id":"oduu-48659598","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48659598","title":"Haati warraa Benjaamin Netaanyaahuu maallaqa mootummaa qisaasessuu amanan","summary":"Haati warraa ministira mummee Israa'el Benjaamin Netaanyaahuu, maallaqa mootummaa qisaaseessuu amanan. Kanaafimmoo, doolaara 15,000 kaffaluu qabu.","text":"Saaraa Netaanyaahuu Saaraa Netaanyaahuu lafa jireenayaa Ministira Mummee namni nyaata bilcheessu hin jiru jechuun, nyaata alaa bichisiisuun qarshii doolaara 99,300 baasuun himatamanii turan. Bara darbe immoo maallaqa waliin dhahuufi amanamummaa hanqisuun himannaan irratti dhiyaatee ture. 'Dubbichi waan ishee ilaallatu mitii, abbaa warraa ishee aangoorraa buusuuf yaalii godhamaa jiru dha,''jedhaniiru abukaatoon isaanii. Netaanaayaahuun waliIgaltee mana murtiitti taasisaniin, qarshii doolaara 12,4900 mootummaaf kaffalu, herrega qarshii 2,777 ammoo ofirraa buusu. Himannaan irraa haa hir'atuyyyuu malee yakka dalaguun ishee irratti galmeefama jedheera gaazexaan biyyattii Jeruusaaleem Poost. Beenyaa kaffaluun waliigalamuunsaa dhaddacha ragaa baatoota 80 waamurraa oolcheera jedhan abukaatoo Ereez Paadaan. Bara darbe, adde Saaraan akkatti nyaata alaa ajajan hubannoo hin qaban ture, warra masaraa mootummaa hogganutu nyaata fichisiisee keessummaa ittiin gaggeessaa ture jedhaniiru abukaatonni. Himannaa kanarratti ministirri mummee Netaanaayaahuu, ''Saaraan dubartii cimtuufi kabajamtuu dha, waan dalagde keessaa balleessaan tokkoyyuu hin jiru, jedhaniiru.'' Bara 2106, manni murtii af-yaa'ii Ministirri Mummee iddoo hojiitti miidhaa narra geessisu jedhanii himataniif beenyaa qarshii doolaara 47,000 kennisiiseera. Dhaddachichi himannaa af-yaa'iin ministirri mummee na arrabsaniiru jedhaniis fudhate ture. Kana malees, ministirri mummeen kuni himannaa gara biraa qabu. Abbaan alangaa biyyattii qarshii waliin dhauun,matta'aafi amanamumaa hanqisuun akka isaan himachuuf jiran gurra buusaniiru. Onkololeessa dhufuus ministirri mummee Netaanyaahuu abukaatoo isaanii wajjiin himannaa irratti dhiyaate ni falmatu jedhame eegama. Netaanyaahuun duula bu'aa siyaasaaf narratti baname dha malee ''badii hin dalaganee'' jechuun haalaniiru.","len":738}
{"id":"oduu-47465763","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47465763","title":"Kaayilii Jeener biiliyenera addunyaa dargaggeettii ishee jalqabaa tahuu dandeesseetti","summary":"Kaayilii Jeener addunyaa irraa shamarree jalqabaa umurii xiqqaan biiliyeenera tahuu dandeessedha jedhe barruun Foorbes.","text":"Kaayilii Jeene shamarree ofumaa ka'uun sadarkaa biiliyeneroota adunyaa keessa galuu dandeessedha. Kaayilii Jeener adunyaa irraa shamarree ofii isheen yeroo jalqabaaf umurii dargaggummaan biiliyenera tahuu dandeessedha jedhe barruu Foorbes. Shamarreen miseensa maatii Kaardishaan taate kun gurgurtaa dibataa ykn kosmooteksiidhaan yeroo gabaabaatti sooromuu dandeesse. Umuriin ishee ganna 21 yoo taatu kaampaanii kosmetiksii dhuunfaa ishee erga hundeesitee waggaa sadii qofa. Haa tahu malee gurgurtaa bara darbeen qofa $360m kan tahutti gurguramera. Abbaa qabeenyaa kaampaanii Feesbuuk Maarki Zuukenbergi biiliyenera kan tahuu danda'e umurii waggaa 23 yoo tahu isa fooyyessuun umurii ishee waggaa 21'n sadarkaa biiliyeeneroota keessa galuu dandeesseetti. Gatiin aksiyoonaa Feesbuukii gadi bu'uun isaa qabeenya Maarki Zuukenbergi hir'iseera \"Homaa waanan eegu tokko iyyuu hin jiru. Fuulduratti waan tahu hin tilmaamne\" jeette. Beekamtii akkasii argachuun garuu akka ishee gammachiise barruu Foorbesitti himteetti. Hundeessaan kaampaanii Amaazon Jeef Beezos ammas kaappitaala $131bn qabaachuun adunyaa irraa 1ffaan dursaa jira. Haa tahu malee qabeenyi isaa waliigalaa doolaara tiriliyoona 9.1 irraa gara $8.7 tiriliyenatti gadi bu'eera. Biilgeet $96.5bn dhaan sadarkaa lammaffaan itti aana. Waaren Buufet $82.5bn dhaan sadaffaa yoo tahu adunyaa irraa biiliyeneroota hanga kudhaniitti jiran keessaa namootni torba tahan lammiilee Ameerikaati. Dubartootni sadarkaa biiliyeneraa keessa galan walumaagalatti 252 yoo tahan isaan keessaa ofii isheen kaampaani hundeesitee kan sooromte lammii Chaayinaa ijaarsa manneen riil isteetii irratti bobbaate Wu Yajun ka jedhamtu yoo tahu kaappitaalli ishee $9.4bn dha. Dubartootni ofiin qabeenya horachuun sadarkaa sooressota adnuyaa kanneen keessa galuu danda'an 72 gahaniiru.","len":739}
{"id":"oduu-51610476","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51610476","title":"Koronaavaayiras: Koriyaan Kaabaa lammiilee biyya alaa qofaatti tursiifte","summary":"Koriyaan Kaabaa tatamsa'ina Koronaavaayirasii sodaachuun lammiilee biyya biraa 380 qofaattii baasuun tursisaa jirti.","text":"Koriyaan Kaabaa vaayirasicha ittiisuuf hojjataa jirti Lammiileen biyyaa biraa kunneenis irra jirreessi isaanii dipilomaatota magaalaa guddoo biyyattii Piyoongiyaangi ta'uu isaanii ejansiin oduu Yonhaap himeera. Lammiileen biyya alaa 200 ta'an ammoo guyyoota 30 darbaniif dallaasaanii keessatti akka turan taasifamaniiru. Turtiin kun xumuramulleen amma adda baasuun tursiisuun itti fufeera. Lammiilee biyya biraa qofaatti baasuun tursisuun kunis hangamiif kan turu akka ta'e wanti barame hin jiru. Koriyaa Kibbaa keessatti namoonni 763 vaayirasii kanaan du'aniiru. Erga miseensonni waraanaa 11 vaayirasichaan faalamanii boodas, looltoota 7,700 ta'an adda baasuun tursisaa jirti. Vaayirasiin biyya Chaayinaatii ka'ee kunis wayita ammaatti yoo xinnaate biyyoota 29 keessatti tatamsa'eera. Biyyoota Awuroppaa keessaa Xaaliyaaniin namoota 152'n lakkoofsa namoota faalamanii heedduu galmeesifte. Namoonni gara kuma 50 ta'an ammoo bakkeewwan gurguddaa -Veenetoo fi Loombaardii keessaatti torban lamaaf qofaatti baasamaniiru. Iraanis namoonni 43 vaayirasichaan faalamanii saddeet ammo du'uu beeksifte jirti. Oduu addaatiin ammoo guyyaa Wiixataa aanga'oonni Chaayinaa namoonni jiraattoota hin taaneefi fayya qabeeyyiin mallattoon homaa irratti hin argamne Wuhaanii akka bahaniif kan hayyamtu ta'u beeksiifte. Namoonni biyyattii gadhiisuuf sababii addaa qaban kanneen dhukkubaaf wallaansa barbaadan dabalatee, akka bahaniif ni hayyamamaaf. Haa ta'u malee namoonni kunneenis osoo biyyaa hin bahiin dura hayyamaaf iyyachuun sadarkaan fayyaasaanii guyyoota 14'f qoratamu qabaata. Magaalaan Wuhaan erga baatii Amajii 23'tii kaasee aanga'oonni tajaajilawwan geejibaa waan kutaniif cufamte turte. Jidduugala Chaayinaa keessattis namoonni 2,500 ta'an sababii vaayirasii kanaan du'aniiru.","len":739}
{"id":"oduu-44531418","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44531418","title":"'Haasaan Ministirichi paarlaamaatti taasisan kan warra gaafate qaanesseedha'","summary":"Haasaan kaleessa ministirri mummee Itoophiyaa paarlaamaa biyyattiif yeroo lammaffaaf taasisan kan hedduu uumata bal'aa gammachise qofa osoo hintaane kan warra gaaffii dhiyyeessan illeen qaaneesse ture jedhu jiraattoonni magaalaa Naqamte BBC'n dubbise.","text":"Ministirri Mummee Itoophiyaa Dr Abiyi Ahimad Wiixata taree gaaffiiwwan miseensoota mana maree bakka bu'oota ummataatiin ka'aniif deeebii kennaniiru. Haasaa deeebii taasisanii irratti yaadniwwan garaagaraa kannamaa oleera. Riipportarri keenyas dhimma kanarratti jiraattoota magaalaa Naqamtee dubbisseen, haasawichi kan ummata gammachisee qofa osoo hintaane kan warra gaafficha dhiyeessan afaan qabachise ture jedhaniiru. Abidii Ittafaa Ayaanaa jiraataa magaalaa Naqamtee yoo ta'an, deebii Ministirichi gaaffii miseensoota paarlaamaatiin ka'eef kannaniin baayyeen dinqiisiifadha jedhaniiru. itti dabaluunis dhaabba isaanii yoo deegaruu baadheyyu, beekumsa fi kennaa Dr Abiyi garuu nan dinqisiifadha jedhaniiru. Sababii attamiin akka haasaan Dr Abiy akka qalbii isaanii harkisee yoo himaniis, ''hawaasni bara dheeraaf waan Dr Abiyi dubbatan kan gaafachaa ture. Kanaafu, akkan dhokatanii malee namoonni akkasii baayyeetu jiraa jedhee yaadu nataasiseera haasaan Mummee kun,'' jedhaniiru. Jiraattun magaalaa kanaa kan biraa Moneeti Badhaasaa gama isheetiin, hunda caalaa jechi mootummaatuu shororkeessaadha jedhutu qalbii kiyya harkisee jetteeti. Akka Moneeti himtuutti, Oromoon waggoottan 27n darbaniif sirbama miraa kana hinjedhamne keessa darbuun hedduunis lubbuusaanii wareeganiiru. Ammas taanaane wantoonni gutuummaatti hinhiikamneef ni jiru. Haa ta'u malee ministirri mummichaa dhugaa jiru waan dubbataniif baayyee natti tolee jira jetterti. Akkasumas waljalaan dhimmoonn hiikaman jiraatu malee waan ta'eef, ammaaf jechi shororkeessa jedhu sun eenyuun akka ilaalatu himusaanitti gammadeera jetti. Haaluma walfakkaatuunis, Obbo Amaanu'el Bantii haasaan ministirri mummee taasisan kan ummata hunda kakaaseedha jedhaniiru. ''Deebiin isaanii ummatatti tolu qofa osoo hintaane warruma gaaffiicha dhiyyeesse illeen kan hafaan qabachisee ture'' jedhaniiru.","len":739}
{"id":"49765554","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/49765554","title":"Itoophiyaan niwukilara irraa aannisaa maddisiisuuf waliigaltee haaraa mallatteessite","summary":"Itoophiyaan niwukileera irraa aannisaa maddisiisuuf walgahii Veenaatti gaggeeffame irratti waliigaltee haaraa mallatteessite.","text":"Dr Geetahun Makuriyaa yeroo waliigaltee haaraa niwukilera Itiyoophiyaan akka fayyadamtuuf mallatteesan. Oostiriyaa Veenaatti walgahii Ejensii Aannisaa Atoomawaa Idila Adunyaa 63ffaa gaggeeffamaa ture irratti Itoophiyaan hirmaachaa turteetti. Walgahii kana irrattis Itoophiyaan karaa nagaa taheen aannisaa elektirikaa maddisiisuuf teeknoloojii niwukileraa fayyadamuufi karaa ifa taheenis hawwaasa adunyaaf beeksisuuf kan ishee dandeessisu waliigaltee ykn pirootokoolii haaraa mallatteessite. Karaa nagaa taheen dhimmoota kaaniifis fayyadamuu akka danda'an ibsameera. Waliigalticha mallatteessunis Itiyoophiyaan biyya 135ffaa taateetti. Waliigalteen kun Kanaan dura ejensicha waliin waliigalteewwan Itiyoophiyaan mallatteessite cimsuuf dirqamoota jiran ibseera. Ministirri Teeknolijii fi Inoveeshinii Dr Geetahun Makuriyaa eeggataa Daariktera ol-aanaa kan tahan Feruutaa Koornel waliin waliigalticha mallatteessan. Ministirichi teeknoloojii niwukileeraa tajaajila fayyaaf, qonnaaf, indaastirii fi aannisaa elektirikaa maddisiisuuf waliigaltee dandeesisudha ejensicha waliin kan mallatteessan. Mootummaan Itoophiyaas fedha akka qabu ibsaniiru. Ministirichi biyyi isaanii Itoophiyaan biyyoota Afrikaa guddina dinagdee saffisaa galmeessisaa jiran keessaa tokko tahuu ibsuun bara 2025tti biyyoota galiigidduugaleessaa qaban keessaa tokko tahuuf cimsitee hojjechaa akka jirtu himaniiru. Haaromsa siyaasaa biyyoota gaanfa Afrikaa gidduutti bulchinsa Abiy jalatti dhufeefi yeroo kamiyyuu caalaa wal amantaan akka uumamuuf hojii hojjetamaa jirus ibsaniiru. Karaa kamiyyuu adunyaa kana soda balaa niwukileeraa irraa ittisuuf biiyyi isaanii Itiyoophiyaan cimsitee akka hojjettu himaniiru. Dr Makuriyaan du'a Daariktera Ol-aanaa ejensichaa duraanii Yuukiyaa Amaanoof ergaa gaddaa MM Abiy Ahimedis walgahicha irratti ibsaniiru.","len":740}
{"id":"oduu-50192017","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50192017","title":"Hiriira mormii tibbanaan lakkoofsi namoota du'anii 67 gahe","summary":"Hiriira mormii fi boodarra waldhabdee magaalota Oromiyaa tokko tokkootti dhalatee tureen lakkoofsi namoota du'anii 67 gahuu midiyaaleen gabaasaniiru.","text":"Hospitaala Adaamaati qofa guyyoota 3'n darbanitti reeffi 16 bahu ogeessi BBC'tti himaniiru Hiriirri mormii kuni kan eegale erga rogeessi beekamaa Jawaar Mohaammad eegdonni mootummaan ramadeef halkan qixxee kafamuuf akka ta'e ibseen booda ture. Komishinarri Komishinii Poolisii Oromiyaa Kaffiyaalaw Tafarraa Rooyitarsiitti akka himanitti, kanneen du'an 67 yoo ta'an isaan keessaa 5 miseensota poolisiiti. Poolisiiwwan du'an kunneen poolisii magaalotaa haa ta'an yookiin immoo poolisii Oromiyaa haa ta'an gabaasa kana keessatti hin eeramne. Kanaan alatti, namoota du'an keessaa 13 humnoota nageenyaan yeroo ajjeefaman kanneen hafan walitti bu'iinsa gareedhaan raawwaten lubbuu akka dhaban gabaafameera. Kunneenis dhagaa akkasumas uleedhaan kan ajjeefaman akka jiran maddeen garaa garaa BBC'n gabaasaa ture. Ajjeechaa kana booda Raayyaan Ittisa Biyyaa magaalota rakkoon dhalatetti nagaa kabachiisuuf akka sosso'e ibseera. Qondaaltonni magaalota garaa garaa BBC'n dubbise akka himanitti yeroo hiriirri mormii taasifame gareen biraa hiriira gara hookkaraatti maqsaa ture jechuun walitti bu'iinsi uumame jechuun himatu. Kanneen du'an alatti kaan hedduu kan ta'an akka madaa'an akkasumas kanneen rakkoo uumuu keessatti qooda qaban jedhaman akka to'atamaa jiran qondaaltonni miidiyaalee biyya keessaaf ibsaniiru. Naannoo Oromiyaa keessa magaalota akka Adaamaa, Amboo, Dodolaa, Kofalee, Baroodaafi kaanitti ajjeechaan raawwateera. Maddeen hospitaala Adaamaa irraa BBC'n akka odeeffatetti guyyoota sadan darban keessatti qofa reeffi 16 Hospitaala Adaamaa keessaa baheera. Wanti kuni hundi yeroo ta'u Ministirri Muummee Abiy Ahimad walgahiif gara Raashiyaa kan imalan yoo ta'u achiiti deebi'anis hanga yoonaa waan dubbatan hin qabani. Waldhabdeen sabaa erga MM Abiy aangootti dhufan as hammaate riiformii isaan gaggeessanif qormaata guddaa itti ta'eera.","len":740}
{"id":"oduu-55472496","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55472496","title":"Covid-19: Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Kibbaa Raamaapoosaan uggura haaraa labsan","summary":"Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Siiril Raamaaposaa boromtaa namoonni biyyattiitti vaayirasichaan qabaman miliyoonaan ol darbeetti uggura Covid-19 cimaa labsan.","text":"Haaluma kanaanis manaafi manaan alatti walitti qabamuun kan dhorkame yoo ta'u, galgala sa'aatii sadii hanga barii 12'tti socho'uun akkasumas gurgurtaan dhugaatii alkoolii kanneen dhorkaman keessaayi. Raamaaposaan akka jedhaniitti sababii biyyattiin balaa weerarichaan sadarkaa baay'ee yaachisaarratti waan argamtuuf tarkaanfiin kun fudhatame. Dhiheenya kanas aanga'oonni akaakuu vaayirasii baayyee tatamsa'u biyyattii keessatti mudachu beeksiisanii ture. Hospitaaloonnifi jiddugalli wal'aansaa tokko tokkos baayyinni namoota ciisanii wallaanamanii garmalee dabaluusaa himan. Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Raamaaposaan haasaa karaa TVn taasisaniin, amma akaakuun vaayirasii 501.V2 biyyattii keessa galuun sirriitti mirkanaa'eera, baay'inni namoota dhiheenya vaayirasichaan qabamanii 'akeekkachiisa olaanaadha,' jedhan. Itti dabaluunis, uggurri haaraan kaa'amees walakkaa halkan Wiixataa irraa kaasee yoo xinnaate hanga Amajjii 15'tti kan turu ta'a jedhan. Yoo awwaalchaaf ta'een alatti galgala sa'aatii sadii hanga barii 12'tti hayyama malee eenyumtuu manaa bahu hindanda'u jedhan. Akkasumas, suuqiiwwan, manneen dhugaatii fi bakkeewwan biraas sa'aatii lamatti cufamu jedhame. Gurgurtaan dhugaatii alkoolii hundi kan dhorkame yoo ta'u namoonni bakkeewwan ummanni argamutti maaskii hinkaawwannees adabbii ykn hidhaatu eeggata jedhan. Afriikaa Kibbaatti erga vaayirasichi mudateen as guyyaa Dilbata darbee namoonni miliyoona tokkoo oli vaayirasichaan qabamuun, Afriikaa keessaa kan jalqabaa taate. Walumaagalattis namoonni 1,004,413 yoo qabaman 26,735 du'aniiru. Torban darbee keessaa namoonni 11,700 haaraa vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u kunis kan torban duraarra %39 caala jedhame. Akkasumas, Roobii hanga Jimaatatti namoonni guyyaatti vaayirasichaan qabaman 14,000 ol gahuutu himame. Akaakuun vaayirasii haalaa kanaaf sababa ta'uu akka hinoolle shakkama.","len":741}
{"id":"oduu-53627570","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53627570","title":"Indiyaatti alkooliin summaa'e lubbuu namoota hedduu galaafate","summary":"Indiyatti summaa’uu alkooliitiin lubbuun namoota 86 darbuusaa qondaltonni motumma biyyattii ibsaniiru.","text":"Namoonni miidhaman kunneen dhugaatii alkoolii karaa seeraan alaatiin hojjatame dhuguusaaniitiin lubbuunsaanii akka darbe himameera. Guyyaa kaleessaa poolisiin dhugaatii seeraan ala jedhame kan to’annaa jala oolche yoo ta’u, namoota dhugaatii kana oomishan jedhaman 25 to’annaa jala oolchuusaa ibseera. Lakkoofsi namoota du’anii yeroodhaa gara yerootti dabalaa jira. Indiyatti summaa’uu alkooliitiin namoonni hamma kanaa du’uunsaanii haaraa miti; rakkoo irra deddeebiidhaan dhalatudha jedhameera. Waggaa waggatti lammiileen Indiyaa dhibbaatamatti laaka’aman sababa dhugaatii karaa seeraan alaatiin oomishame dhuganiin lubbuusaanii dhabu. Keessamuaayyuu baadiyyaa Indiyaa keessatti namoonni dhugaatii beekaman bituu manna dhugaatii karaa seeraan ala oomishamee fi gatii rakasaa bitatuu filatu jedha gabaasni Rooyitasri. Namoonni alkoolii oomishan kunneen meetaanoolii itti dabalu. Meetaanooliin kunis summii kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis jabina alkoolichaa dabaluuf itti dabalu jedhameera. Meetaanoolii hamma xiqqoodhaanis yoo fudhatame rakkoolee akka ija jaamuu, dhukkuba tiruu darbes immoo du’aaf akka nama saaxilu ogeeyyiin ni dubbatu. Bulchaa Punjaab kan ta’an minister Amiriilandar Siing namoota du’an irratti qorannoon akka taasifamu ajajaniiru. Gabaasaaleen adda addaa akka ibsanitti dhugaatiin alkoolii kun hamma guddaa ta’een akka oomishamee fi abbootii\/haadholii qabeenyaa kaaffee hedduutiif akka gurgaramee fi hawaasni dhugaaticha argachuusaa ibsaniiru. Dhiheenya kanatti Indiyatti sababa uggura koronaavaayiras manneen dhugaatii cufamuusaaniitiif namoonni araadaa alkoolii qaban saanitaayizar alkoolii of keessaa qabu dhuguusaaniitiif namoonni 10 du’aniiru. Qondaaltonni poolisii naannichaa akka jedhanitti lubbuun namoota darbuu kan danda’eef sababa namoonni sunneen saanitaayizaricha bishaanii fi dhugaatii lallaafaa waliin walitti makanii dhuganiif akka ta’e dubbataniiru.","len":742}
{"id":"oduu-52904463","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52904463","title":"Hidha Laga Abbayyaa: Sudaan Kibbaa daangaa Itoophiyaarratti buufata waraanaa Masriif kennuuf walii hin galle jette","summary":"Gabaasaaleen Sudaan Kibbaa daangaa Itoophiyaarratti bakka waraanni Masirii buufatu kenniteettiif jedhu dhara tahuu biyyattiin ganama kana (Roobii) beeksisteetti.","text":"Gabaasaaleen miidiyaalee biyyattii keessa jiraniin kaleessa (Kibxata) bahan akka jedhanitti, biyyattiin gaaffii Masriirraa dhiyaatef hordofuun baha biyyattiitti iddoo Pagak jedhamutti heyyamuushee gabaasaa turan. ''Otoo waliigalteen jiraatee silaa nuyi warri as waajjira olaanaa Bilpaam jirru dursinee barra ture,'' jechuun qondaalli waraanaa maqaan isaanii hin eeramne tokko miidiyaa National Courier'tti himaniiru. ''Waanti Juba TVn gabaasan oduu sobaati. Masrii waliin waliigalteen gahame tokkoyyuu hinjiru,'' jedhan qondaalli waraanaa olaanaan kun. Akka miidiyaleenJuba TV fi SSnewsnow jedhaman kaleessa gabaasanitti, buufatni waraanaa ijaaramu kun loltoota waraanaa Masrii 250f dawoo kan tahu yogguu tahu, magaalaa Pagaak jedhamtu kan dhiyeenya daangaa Itoophiyaarratti argamtudha. Kaawuntiin Maayiwuut jedhamu ammoo naannolee Itoophiyaa Beenishangul Gumuz, Gaambellaafi Oromiyaa daangeessiti. Miidiyaaleen kunniin qondaala waraanaa maqaan isaanii hin dhawamne waabeeffachuun gabaasaa turan. ''Mootummaan Sudaan Kibaafi Raayyaan Ittisaa Sudaan Kibbaa (SSPDF), gaaffii obboleewwan keenya Masriirraa dhiyaate hordofuun, gama baha biyyattiitti waraana isaanii akka qubsisaniifi biyyattis misoomaan akka gargaaraniif jecha lafa kennineerraaf,'' jedhan qondaalli maqaan isaanii hin dhawamne kun. Buufatni waraanaa kun hidhaa Itoophiyaan laga Abbayyaarratti ijaaraa jirtuurratti tarii rakkoon ni mudata taanaan, isaaf qophii barbaachisu gochuuf itti gargaaramu jedhan qondaalli kun. 'Itoophiyaa waliin waliigaltee qabna' Gabaasa har'a ganama baheen ammoo qondaalli waraanaa biraa ''Itoophiyaa wajjin waliigaltee ittisaa qabna, isa cabsuu hin dandeenyu,'' jedhaniiru. ''Itoophiyaan sadarkaa biyyi keenya irra geesseef gumaachiteetti.'' Magaalaan Paagaak Warraaqsa Bilisummaa Uummata Sudaan, kan Reek Machaariin durfamaa tureef giddugala kan turtedha.","len":743}
{"id":"oduu-53957180","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53957180","title":"Civd-19: Daa'imman koronaavaayirasii ni daddabarsuu?","summary":"Qorannoon Kooriyaa Kibbaatti qoratame akka mul'isutti daa'imman koronaavaayirasii hanga torban sadiitti afaansaaniirratti baatanii turuu danda'u.","text":"Qorannoon asiin dura hojjetame daa'imman mallattoo koronaavaayirasii sasalphaa yookiin ammoo gonkumaa mallattoo vaayirasichaa hin agarsiisan jedha. Argannoowwan kunneen, daa'imman hagam koronaavaayirasii daddabarsu? kan jedhuuf haga ammaatti waan deebii hin arganneef agarsiistuu tokko ta'aniiru. Addunyaarratti manneen barnootaa sababa weerara koronaavaayirasiin cufamanii turan deebi'anii banamaa jiru. Kanaaf ammoo walirraa hiiquu fi qulqullina eeggachuun dirqama akka ta'e gorsu qorattoonni kunneen. Koronaavaayirasii fi daa'imman ilaalchisee gaaffiiwwan sadi deebi'uu qabu jedhu Pirofeesar Kolleejjii Rooyaal kan ta'an Raasal Viinar. Daa'imman akka vaayirasichaan qabaman qorannoon mirkaneesseera. Akka Pirofeesar Raasel jedhanitti, akkaataa qorannoo dandeettii dhibee ofirraa loluu qaamaa(antibody) irratti gaggeeffameen daa'imman umriinsaanii waggaa 12 gadi jiran carraan saaxilamuusaanii kan nama guddaarra xiqqaadha. Daa'imman yoo vaayirasichaan qabamanillee akka nama guddaa akka hin miidhamne saayintistoonni ni amanu. Inumaa daa'imman hedduun mallattoo dhibechaa hin agarsiisan. Kan ammallee deebii hin arganne garuu daa'imman vaayirasicha ni daddabarsuu kan jedhuudha. Qoarnnoo Kooriyaa Kibbaa kanarratti xiyeeffata. Qorannoon Kooriyaa Kibbaa maal jedha? Qorannoon kun daa'imman 91 irratti hojjetame. Daa'imman mallattoo vaayirasichaa salphaa agarsiisan yookiin gonkumaa kan hin agarsiifne vaayirasicha torban sadiif afaansaaniirratti baatanii turuu danda'u jedha qorannoon kun. Afaansaaniirratti mallattoon vaayirasichaa yoo jiraate ammoo karaa kanaan gara nama biraatti dabarsuu danda'u jedha qorannoon kun. Garuu afaan daa'immaniirratti vaayirasichi argamuu jechuun akka nama guddaatti vaayirasicha daddabarsu jechuu miti. Kutaa wal'aansa daa'immanii keessa kan hojjetan Dr Roobertaa Diibaasii daa'imman vaayirasicha hin daddabarsan jechuun hin danda'amu jedhu.","len":744}
{"id":"oduu-52286909","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52286909","title":"'Lammiilee keenya kana lakki hin simannu jechuu hin dandeenyu'-Ministeera Haajaa Alaa","summary":"Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa godaantootni amma Saawdii Arabiyaatii galaa jiran kan sababa Koronaavaayirasiin ari'ataman mitii jedhe.","text":"Ministeerichatti daayireekatrii dhimmooa Qoonistilaa Obbo Yohaannis Shoodee kanaan duras mootummaaan Itoophiyaa hariiroo dippiloomasii Saawdii waliin qabuun godaantota biyyattii deebisaa turuu yaadachiisuun kun haaraa akka hin taane akeekaniiru. Weerara Koroonaavaayiras to'achuuf biyyootni hedduun tarkaanfiiwwan garaagaraa fudhachaa wayita jiran kanatti Saawdiin godaantota seeraan ala biyya koo keessa jiru jettu biyyaa baasuun ishee qeeqa kaasisaa jira. Lammiileen Itoophiyaa hojiif jecha karaa seeraan alaa biyyaa bahanii Saawdii turan kun biyyatti deebi'uun duula to'annoo Ministeerri Fayyaa gaggeessuttis qormaata dabalataa ta'aa jedhamee sodaatamaa jira. Sababa Vaayirsii kanarraa sodaa qabduuf Saawdiin lammiilee biyya ormaa biyyaa ari'achaa jirti haa jedhamuyyuu malee Obbo Yohaannis lammiileen Itoophiyaa biyya saaniitti deebi'aa jiran kun sababa Koronaavaayirsiin shakkamani mitii jedhan. Torbeewwan lamaan darban keessa ammiileen Itoophiyaa 2,000 gara Itoophiyaa kana galan ta'uufi mootummaan Saawudii baasii isaanii danda'ee balalii addaa Itoophiyaatti deebisaa akka jiru himan. Dabalataanis qorannon fayyaa barbaachisu imala eegaluu isaanii dura gaggeefamuufi biyya yeroo galaniis gara bakka adda bahanii turanitti geeffamaa akka jiran himaniiru. Lammiilee kana adda baasanii guyyoota 14 tursuuf mootumman idoo qopheesse keessa Yuniivarsiitiin Finfinnee isa tokko yoo ta'u hoteellonni qophaa'aniis jiraachuu mirkaneessaniiru. Lammilee kana amma biyyatti deebisuun dhibbaa uumu ilaalchisee kan gaafataman obbo Yohaanis akka biyya walubummaa qabdu tokkootti Itoophiyaan wayita biyya biraan godaantotni kee seeraan alaa biyatti haa deebi'an jedhamtu lakkii hin simadhu jechuu hn dandeenyu jedhan. Lammiilee Itoophiyaa achitti hafan biroofis mootummaan Saawudii deeggrsa humni danda'e gochaa jiras jedhan","len":744}
{"id":"oduu-55482644","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55482644","title":"Tamir Raayis: Poolisoota mucaa ganna 12 ajjeesan irratti himatni hin banamu jedhame","summary":"Dippaartimantiin Haqaa Ameerikaa qorannoo bara 2014 mucaa dhiiraa gurracha ganna 12 Tamir Raayis ashaangullitii ykn intalashee qawwee fakkaatu baaturratti raawwate cufuu beeksise.","text":"Ajjeefamuun Tamir Kiliivlaandi fi magaalota birootti mormii cimaa kaase ture Diippaartimentii Haqaa US Ohaaayoo, Kiliivlaanditti poolisoota adii lama daa'ima rasaasaan dhahanii ajjeessan irratti akka himata hin banne beeksiseera. Ajjeechaan kun garuu qalbii namoota kan harkiiseefi mormii jibba sanyummaa Ameerikaa keessatti tureen walqabata. Waggoota shanan kana gartuun abbootii murtii (grand jury) himannaan poolisota kanarratti dhiyeessurra of qusatan. Ibsa Kibxata DIppaartimeentiin Haqaa biyyattii baaseerratti abbaan alangaa ‘'ragaa quubsaa himannaa yakkaa kanatti hundeessu barabaachisu hin argannee’’ jedhe. Galmeen himannaa kunis cufameera. Ajjeechaan Tamir Raayis gaddisiisaa ta’ullee gartuun mirgaa sivilii fi waajjirri abbaa alangaa US dhimmichi tumaa seeraa federaalaa hin cabsinee’’ jechuun Dippaartimantiin Haqaa biyyattii ibseera. Poolisoonni lamaan; Timootii Lohimaan fi Firaank Jarmabaak giddugaleessa bashannanaa tokko cinatti mucaan dhiira qawwee waan fakkaatu qabate argamuu gama toora bilbilan kan itti himame hordofuun deebii kennan jedhameera. Kaameeraan wayita dhukaasni baname sana sirriitti agarsiisuuf akka hin dandeenye ibsa kana keessatti eerameera. Poolisoonni kun lamaan Raayiz meeshaa harkaatti baatu akka gatu itti himneerra jedhu- garuu, meeshicha gatuu dideetu nutti qabe jedhan. Raayiz erga ajjeefamee booda poolisoonni kan harkaatti baatu intalashee ykn ashaangullitii qawwee fakkaatu ta’uu mirkaneessaniiru. Poolisiin dhukaasa bane Timootii Lohimaan, waggaa sadiin booda foormii hojii ittiin seenerratti waan dharaa barreessuun waggaa sadiin booda hojiirraa ariyatameera. Ajjeechaa raawwateef himannii kan irratti hin dhiyaannee ta’us, magaalaan Kiliivlaand dolaara miliyoona jaha maatii mucaa ajjeefameef kaffaluuf bara 2016 waliigaluun isaanii ni yaadatama. Abuukaatoonni maatii akka himanitti, haati Raayis murtoo kennametti gadduu himaniiru.","len":745}
{"id":"oduu-47945935","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47945935","title":"Doktora Nezarlaandi isparmii ofiisaatiin dubartoota 49 ulfeesse","summary":"Biyya Neezarlaands keessatti ogeessi fayyaa sirna walhormaataa tokko sanyii kormaa (sperm) kanuma ofiisaatti fayyadamuun dubartoota 49 ulfeessuun ijoollee irraa horachuun isaa mirkaneeffameera.","text":"Haadhotiin ulfaa'an kuneen isparmii nama isaaniif kennu irra fudhachuuf akka walii galan ta'ullee, ogeessi fayyaa sirna walhormaataa kun garuu osoo isaan hin beekiin dhoksaatti isparmii kan ofiisaa fayyadameera jedhame. Doktarrichi osoo waggaa lamaan dura du'aan hin boqotiin dura kilinika biyya Neezerlaands keessatti argamu keessa waggoota 30 oliif tajaajilaa tureera. Akka qorannoon qeccee sanyii (DNA) mirkaneessetti ogeessi fayyaa maqaan isaa Jaan Kaarbaat jedhamu kun abbaa ijoollee 49 ta'eera. Ijoollee isaa 49 keessa tokko kan taate Jooy, \"Ammaan booda abbaan koo eenyudha jedhee yaadda'uu koo dhaabuu nan danda'a. Abbaan koo waggaa lamaan dura boqoteera, \" jechuun haala sana ibsiteetti. \"Barbaacha waggoota 11n booda amma nagaadhaan jireenya koo gaggeefachuu nan danda'a. Amma nagaa argadheera.\" Ijoollee 49 bakka bu'uudhaan ogeessi seeraa dhimmicha hordofaa ture Tiim Buwtersimmoo dhimmichi seeratti dhiyaatee waggoota dheeraatiif waan tureef bu'aan qorannoo kan ammaa kuniifi mana murtiin mirkanaa'uun isaa na gammachiiseera jechuudhaan miira isaa ibse. Ijoolleen gari caalan kan dhalatan baroota 1980n keessa ture Yeroo ammaa kana kan lubbuun hin jirre Dr. Karabaat bara 2017 dhimma kana waliin walqabatee himanni irratti banamee kan ture yommuu ta'u, yeroo sanatti mucaan bifaan himatamaa kana fakkaatu tokko akka ragaatti dhiyeeffamee ture. Doktorichi kunis dhimma kanaan walqabatanii yeroo umuriin isaanii 89 ta'u ture kan to'atamanii turan. Yeroo sanattis manni murtii qorannoon DNA akka taasifamuu qabu ajaja kan dabarse yommuu ta'u, hanga adeemsi mana murtii xumuramutti garuu bu'aan qorannoo isaa uummataafis ta'e ijoollee 49 hundaaf ibsamuu akka hin qabne murteessee ture. Guraandhala darbe keessa akka ibsamu haaluma beelamni qabameefiin bu'aa qorannoo DNA kanas yeroosaatti ibsameera.","len":745}
{"id":"oduu-52989627","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52989627","title":"Hogganaan 'CrossFit' ajjeechaa Joorji Filooyiditti qoose hojii gadhiise","summary":"Hogganaa Olaanaa 'CrossFit' waa'ee ajjeechaa Joorji Filooyidifi mormii ajjeechaan sun dhale irratti erga qooseen duuba mufannaa uumameen hojii gadi dhiise.","text":"'CrossFit' jiddugala gabbifannaa gahuumsa qaamaati Gireeg Gilaasman hojii kan gadi dhiise atileetonni, manneen ispoortii fi warshaaleen wayyaa ispoortii omishan itti mufatanii hariiroo dhaabbata isaa waliin qaban erga adda kutaniin duuba. Obbo Gilaasmaan jechoonni isaa maatii 'CrossFit' jidduutti qoodamiinsa uumuu amane. Kan inni hojii gadi dhiisees guyyaa sirni awwaalchaa Filooyid Teeksaas keessatti raawwatedha. Joorji Filooyid, namni gurraachi lammii Ameerikaa ta'e baati darbe poolisiin adiin mormarra ejjetee ajjeese. Aanga'oonni Fayyaa Hawaasaa loogin sanyummaa dhimma fayyaa hawaasaati jechuu isaanii hordofuun Gilaasmaan FLOYID-19 jedhee tiwiitarii irratti barreesse. Itti dabaluunis akkas jedhe: \"moodeeliin keessan kufee adda of baasuu nutti fide, amma ammoo jibba sanyummaaf furmaata ykn moodeelii haaraa fiduufi? Ajjeecha gara jabinaa Joorji Filooyid guutuu biyyaatti okkora kaase.\" Nama maaliif dhaabbati isaa ajjeechaa Joorji Filooyid irratti akka cal jedhe isa gaafate tokkoonis 'waan yaaduu fi dubbatu kan hin beekne' ittiin jedhe. Akka 'Buzzfeed' jedhutti ammoo sana dura abbootii qabeenyaa mana ispoortii waliin wayita haasa'u \"Nuyi Joorji Filooyidiif gadda hin teenyu, anis ta'e hojjettoonni kamiyyuu waan kana goonu natti hin fakkaatu\" jechuun dubbatee ture. Maaf hojii gadi dhiise? Ibsa Kibxata kenneen Obbo Gilaasmaan hogganummaa olaanaa 'CrossFit' irraa bu'ee soorama akka bahu hime. \"Sambata darbe wantin jedhe maatii 'CrossFit' jidduutti qoodamuu uumee, nama hedduus miidheera\" jedhe. FLOYID-19 jedhee COVID-19 waliin wal qabsiisee qoosuun isaan namoota hedduu mufachiise. Kanneen waliin hojjetanis hariiroo dhaabbata kana waliin qaban adda kutan. Namni bakka isaa bu'e 'CrossFit' maatii heddumminaan beekamudha. Wanti inni dubbate maatii keenya miidheeraa jedhe.","len":745}
{"id":"oduu-56263197","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56263197","title":"Gaazexeessaan BBC Maqaleetti hidhame Girmaay Gabruu himata malee gadhiifame","summary":"Gaazexeessaan BBC naannoo Tigraay keessaa gabaasu Girmaay Gabruu hidhaa guyyoota lamaa booda himata malee gadhiifame.","text":"Girmaay Gabruu maaliif akka hidhame wanti beekame hin jiru Rippoortara BBC Afaan Tigree kan ta'e Girmaay Gabruu Wiixata darbe ture loltoota mootummaan Maqaleetti kaaffee keessaa qabamee kan hidhame. Isa dura hidhamanii kan turan gaazexeessitoonni haala mijeessuu fi afaan hiikuun AFP fi 'Financial Times' waliin hojjetaa turan Fitsuum Biraanee fi Aluulaa Akaaluus gadi dhiifamanii jiru. Akkasumas gaazexeessaan miidiyaa biyya keessaaf hojjetu Taammiraat Yamaane gadhiifamuun mirkanaa'ee jira. Hidhamuu gaazexeessitoota kanaatiin dhaabbileen mirga gaazexeessitootaaf falman akka CPJ yaaddoo qaban ibsanii akka gadi dhiifamanis gaafataa turan. BBCn gaazexeessaa Girmaay Gabruu maaliif akka hidhame hin beeku. Hidhamuu isaa ilaalchisee aanga'oota mootummaa Itoophiyaaf yaaddoo qabu ibsuun, akka gadi dhiifamus gaafatee ture. Naannoon Tigraay erga Sadaasa darbe gara dhumaatti MM Itoophiyaa Abiy Ahimad humni waraanaa federaalaa Tigraay to'achuu labsanii as ajaja humna waraanaa jala jirti. Lolli naannoo Tigraay kun erga humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa kaaba jiru to'atee booda eegale. Waraana kanaan namoonni dhibbaan lakkaa'aman du'aniiru, kumaatamaan kan lakkaa'aman ammoo baqaaf saaxilaman. Balaa waraanaa kanaan gochoonni suukanneessaan raawwachuu akka hin hafnee gabaasaalee bahaa jiran hordofee yaaddoon dabalaa jira. Rakkoon namoomaas hammaachaa jira sodaan jedhu jira. Mootummaan Itoophiyaa ji'oota hedduuf Naannoo Tigraay irraa miidiyaa idil-addunyaa erga kutee booda, torbee darbe eeyyameera. Hidhaan gaazexeessitootaa fi hojjettoota miidiyaa gaazexeessitootaaf haala mijeessanii kun hayyama torbee darbee booda dhagaahame. Qondaalli paartii biyya bulchaa jiruu tokko torbee darbe mootummaan \"kanneen miidiyaa idil-addunyaa odeeffannoon sirrii hin taane kennuun dogoggorsan irratti tarkaanfii akka fudhatu\" akeekkachiisanii turan.","len":745}
{"id":"51642597","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/51642597","title":"Dureen mana amantaa Kaatolikii Itoophiyaa Eertiraa seenuu dhorkaman","summary":"Mootummaan Eertiraa jila Pirezedaantii Waldaa Kaatolikii Itoophiyaa Kaardinaal Abuuna Birhaane-Yesuusiin durfamu akka biyyattii hin seenneef buufata xiyyaaraa Asmaraatti deebise.","text":"Akka ibsa Waldaa Kaatolikii Itoophiyaatti, Walitti-qabaa Komishinii Araraa Biyyaalessaa Itoophiyaa Kaardinaal Abuuna Birhaane-Yesuus afeerraa Waldaan Kaatolikii Eertiraa kabaja waggaa shantamaffaa isaaniirratti akka argamaniif dhiyeesseen gara Asmaraatti imalan. Haata'u malee, jilli kun akkuma buufata xiyyaaraa Asmaraa gahaniin gara magaalaa Asmaraatti seenuudhaaf ulaagaalee barbaachisan hunda erga guutanii booda viizaan ji'a tokkoof turu kennamuufillee haala hin beekamneen dhorkamuu ibsi Waldichaa kun ni mul'isa. Aanga'oota Immigireeshinii Ertiraatiin \"ajaja olii dhufedha\" jedhamuun Eertiraa seenuu akka hin dandeenye itti himame. Sababii kanaanis, Sanbata waaree booda saatii 11:15 irratti buufata xiyyaaraa Asmaraa gahanii saatii 16'f erga buufata kana keessa turanii booda Dilbata gara finfinneetti deebi'uuf akka dirqaman agarsiisa ibsichi. Dabalataan ibsi Waldaa Kaatolikii kun akka jedhutti nagaan waggoota dheeraatiifi hawwaa turreefi itti dhama'aa ture hariiroon Itoophiyaafi Ertiraa gidduu jiru jijjiiramee, saboonni biyyoota lamaanii bilisaan yeroo wal keessa deemuu danda'anitti kun uumamuun Waldaa Kaatolikii Itoophiyaafi Ertiraa hedduu kan gaddisiisedha. Waldaan Kaatolikii Itoophiyaas wanti ta'e kun qaama mootummaa dhimmi isaa ilaallatuun qulqullaa'ee akka ifa ta'u carraaqqii gama ishee taasisaa jirti jedha ibsi kun. Kana malees ibsi kun buufanni TV garee mormitoota mootummaa Eertiraa Asennaa jedhamu Kaardinaal Abuuna Birhaane-Yesuus Guraandahala 16, 2012 kabaja waggaa Waldaa Kaatolikii Kidaana Mihiratii Qabannaa irratti \"araarri Itoophiyaafi Ertiraa gidduutti uumameera jedhame soba ta'uu mirkaneeffannee deebineerra\" jechuun dubbatan oduun jedhu sobadha jedheera. Waldaan Kaatolikii Itoophiyaa nagaan biyyoota lamaan gidduu akka itti fufu cimtee akka hojjettus ibsi kun ni agarsiisa.","len":745}
{"id":"oduu-53428365","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53428365","title":"Manni Maree Naannoo Tigraay muudama aanga'oota Komishinii filannoo shan raggaasise","summary":"Manni Maree bakka bu'oota Ummataa Tigraayi walgahiisaa addaa har'a (Kamisa) taa'een filmaata sadarkaa naannootti gaggeessuuf jiruuf muudama hojii raawwachiftoota Komishinii filannoo raggaasise.","text":"Komishinara tahuun kan filaman Obbo Muluwarqi Kidaana Maariyaam Naannichi dhuma baatii Hagayyaatti sadarkaa naannootti filannoon akka gaggeeffamu hojjataa jiraachuu ibsuun isaa ni yaadatama. Komishinii Filannoo hundeeffameefis miseensota filachuuf guyyoota dabraniif uummatarraa eeruu sassaabbachaa tureera. Haaluma kanaanis Obbo Muluwarqi Kidaana Maariyaam Komishinara Komishinii Filannoo Naannoo Tigraayii ta'uun kan mudaman yoo ta'u, Aaddee Tsigeradaa Dibakulluu ammoo itti aantuu ta'uun filatamaniiru. Obbo Marasaa Tsahaaya, Obboo Mahaamad Sa'iidi Hagoosii fi Dr Tsagaa Birhaan hojii raawwachiftoota ta'uun filatamaniiru. Filannoo sadarkaa naannootti gaggeefamuuf jiru kanarrattis paartii naannicha bulchaa jiru TPLF dabalatee paartiileen mormiituu akka irratti hirmaatan eegama. Sababa weerara koronaavaayirasiirraa kan ka'een filannoon biyyaalessaa erga yeroo hin beekamnetti dabarfameen booda naannoon Tigiraay filannoo naannoo isaa gaggeessuudhaaf murteeffachuun isaa ni yaadatama. 'Haga haalli mijataa uumamutti bordichi naannoo kamittuu filannoo hin gaggeessu' Boordiin Filannoo Biyyaaleessaa naannichaarraa gaaffiin dhiyaatuufillee keessummeessuu akka hin dandeenye ibsee ture. Boordichi gaaffii naannicharraa dhiyaateef wayita deebii kennutti ''Haga haalli weerara Covid-19 irra deebiin ilaalamee, haalli filannoo gaggeessuuf dandeessisu mijataan uumamutti bordichi naannoo kamittuu filannoo hin gaggeessu,'' jedhee deebise. Bordichi, filannoo sadarkaa federaalaa fi naannootti taasifaman hunda taasisuuf aangoo guutuu kan qabu Boordii Filannoo Biyyaalessaa akka ta'es irra deddeebiin ibsaa ture. TPLF kanaan dura hooggantoota paartileen siyaasaa kan akka Saalsaay Wayyaanee, Baayitoonaafi Walabummaa Tigiraay waliin seera filannoo irratti mariyatanii turan. Hanga ammaatti paartileen siyaasaa naannoo Tigiraay keessa socho'an keessaa Arenaa Tigiraayiifi Dhaabbanni Warraaqsa Dimokiraatawaa Tigiraay marii irratti hin hirmaanne.","len":746}
{"id":"oduu-45028022","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45028022","title":"'Rakkoo daangaa Oromiyaafi Somaaleen waggaatti namoonni 700 ol ajjeefaman'","summary":"Gumiin Mirga Namoomaa kan waldhabdee Oromoofi Somaalee gidduu turerratti baaseen, humnoonni nageenyaa badii raawwatamaa ture keessatti kallattiin hirmaachaa turan jedheera.","text":"Keessumaa, raayyaa ittisa biyyaa, poolisii addaa Mootummaa Naannoo Somaale kan Liyyuu Hayil jedhaniifi qaamonni nageenyaa kaan qooda keessaa qabu jedha gabaasichi. Kunis ajjeechaa raawwachuu, gudeeduu, saamichaafi hiraarsuu dabalata jedha gaabsichi. Akka fakkenyaattis, barattuun Yunivarsitii Jigjigaa loltuu Liyyuu Hayil jedhamun akka gudeedamteefi reebamte, akkasumas cuubeedhaan akka waraanamte lafa kaa'eera. Egeree lammiilee naannoo Somaalee irraa buqqa'anii Walitti bu'iinsa Oromiyaa fi Somaalee duuba maaltu jira? Mooyaalee: \"Niitiin tokko dhirsa lamaan hin bultu\" Gabaasni Gumii Mirga Namoomaa jedhamu har'a akka baasetti, namoota miidhaan akkanaa irratti raawwataem yeroo dubbisan gaggabanii lafatti kufaa akka turan hima. Dabalataanis, dubartii nama shaniin gudeedamteefi guyyoota 28'f tulluu Fiiqitti hidhamte quba qaba jedha. Wanta qara qabuun kan ajjeefaman, ibiddaan kan gubatanii du'aniifi miidhaawwan kaan hedduu sukkaneessaa ta'e lammiilee irratti raawwachuu isaa gabaasichi ni tarreessa. Sochiin Ministirri Muumme Dr. Abiy hoggantoota naannolee waliin hiikuuf taasisan harkifatus fala ni fida jennee abdanna jedheera dhaabbatichatti Daarektara Eeggataa kan ta'an, Obbo Biiniyaam Abaata. Godinaalee Harargee Lixaa, Gujii Bahaa, Baalee fi Booranaa aanaalee garagaraa keessatti haleellaa poolisii addaa Mootummaa Naannoo Somaale kan Liyyuu Hayil jedhamaniin lubbuun namootaa 282 darbuu gabaasni kun ni eera. Eenyummaa namoota kanneenis gabaasa kana keessatti eerameera. Kana malees gabaasni kun, dhalattoonni naannoo Somaalee 451 tahan aanaalee Oromiyaa garagaraa keessatti waldhabdeewwaniifi haleellaan lubbuu dhabuulee hima. Dhaabbanni Gumii Mirga Namoomaa jedhamu dhaabbata dhimma mirga namoomaa irratti hojjetuufi kan mootummaatiin ala hpojjetudha. Gabaasichis turtii Amajjii bara 2009 hanga 2010 of keessatti hammata.","len":747}
{"id":"oduu-53678083","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53678083","title":"Dhohinsa Beerut: Jiraattonni balaa hamaa mudate kanaaf mootummatu itti gaafatama jedhan","summary":"Beerutiitti jiraattoonni mudannoo tibbana biyya raaseef hanqina of eeggannoo dhabuutiin uumame jechuun balaa qaqabeef mootummaa komatan.","text":"Pirezidaantiin biyyattii Mikaa'eel Awuun akka himaniitti, sababii dhohinsa mudatee keemikaala Amoniyeem Naayitireeti jedhamu toonii 2,750 mana-kuusaaa keessa of eeggannoo malee olkaa'ameen jedhanii ture. Jiraattonni hedduunis aanga'oota malaamaltummaa, of eeggannoo gochuu dhabuufi bulchinsa irratti rakkina qabaachuu himatu. Dhohinsa qaqabeenis yoo xinnaate namoonni 137 ta'an ajjeefamuun kanneen 5,000 ta'ana ammoo miidhamaaf saaxilamaniiru. Kan eessa buteensaanii hin beekamnes akkasuma hedduudha. Haala uumame kanaan walqabatee biyyattiin labsii yeroo mudaamaa torban lamaaf turu labsites eegaleera. \"Beerut boo'aa jirti. Beeruti iyyaa jirti, ummanni naasuufi dadhabii keessa jira,'' jedhan oggeessi filmii beekamaa Jud Chehaab yeroo BBCtti taatee biyyattii dhalate dubbatu. Qaamolee taatee kanaaf itti gaafatamoo ta'anis seeratti dhiyaachuu qabu jedheera. Jiraattuu Beerutiifi ammaan tana hospitaalatti kan argamtu Chaadiyaa Elmewchii Noon, ''Yeroo hunda namootaafi mootummaa gahumsa hin qabneen hogganamaa akka jirru nan beeka ture. Garuu waan tokkon sitti hima, wanti isaan amma raawwatan gutummaatti yakka.'' Guyyaa Roobii, mootummaan biyyattii qoondaaltoonni buufata doonii Beeruti hedduun mana keessa jiran keessatti to'annoo jala oolfamuusaanii himuun, sababiin dhohinsiichaa qoratamuu eegaluu dubbatanii turan. Manni Maree Ittisa Raayyaa Olaanaa biyyattiis kanneen badiinsaaf itti gaafatamoo ta'an akka 'addabbii cimaan' irratti murtaa'uuf gaafateera. Haaluma walfakkaatunis dhaabbileen idil-addunyaa akka Amanastii Intarnaashinaal fi Humaan Raayitis Waach dhohinsichi qaama walabaatiin akka qoratamuuf gaafataniiru. Dhaabbanni Humaan Raayitis Waach ibsa baase keessatti, ''Taatee Libaanositti uumame kanasSirni haqaa walabaa qorannoo fudhatamaafi iftooma qabu gaggeessuu isaa irratti yaaddoo cimaan qaba,'' jedheera.","len":747}
{"id":"44545200","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/44545200","title":"Sudaan Kibbaa: Hoggantooti wal waraanaa turan Finfinneetti wal arguufi","summary":"Hoggantootni lolatti jiran Sudaan Kibbaa lamman , wal waraansa biyya isaani dhiiga hedduu dhangalaase dhaabuuf, wagga lamaan boda kallattiin wal arganii mari'achuuf Finfinnee galanii jiru.","text":"Riyeek Machaarfi Saalva Kiir maree nagaaf finfinneetti argamu. Marii hoggantoota nannoo Afriikaa Bahaan qopheefameef, Piresedaant Saalva Kiirifi hogganaan mormituu Riik Machaar Itoophiyaatti argamu. Hoggantoonni nannoo adeemsa gara fulduraaf, motumman qindoominaa kan Obbo Machaar iddoo isaa durii pireezidantii itti anaatti deebi'ee, dhabbileen mit-motummaa, dubartootifi dhabileen amantaas qooda keessatti qabaatan akka dhaabatu yaada dhiyeesaniiru. Morkatoonni lamman Hagayya 2015 tti waligaltee nagaa mallatteesanii turan , garuu lollii biyyiitti keessatti ka'e namoota kumaatama ajjesuun namoota kitilaan lakkaa'aman qe'ee isaani irraa buqqaasera Yeroo dhumaa morkaatonnii kun kan wal argan Adooleessa 2016'tti ture, mariin isaaniis looltoota isaani jidduutti lolaa haareessuun xumurame. Hogganaan mormituu Riik Machaar hanga torbee kanaatti Afrikaa Kibbaatti baqatee, addabbii mana ofiitti hidhamuu jala ture. Hasaan haraan kun waligaltee nagaa Hagayya 2015 mallatteessan hin milkaa'iin hanga har'aa ture haaressuu irratti xiyyeefatta. \"IGAD carraaqqii irra deddeebiin taasiseen, hanga tokko waraana biyyattii keessa jiru xiqqeessuun danda'ameera. Walitti bu'iinsiifi qe'ee irraa buqqa'uun xiqqaachaa jira. Ammammoo hoggantoonni lamaan Finfinnee galaniiru. Kun nagaa buusuuf carraa guddaa uuma,\" jedhu dubbi himaan ministeera haaja alaa Itoophiyaa Obbo Mallas Alam. Ministirri Muummee Itoophiyaa Dr. Abiy Ahimad hoggantoota lamaaniif waamicha nagaa buusuu akka taasisanis Obbo Mallas himaniiru. Jalqaba ji'a kanaatti manni maree nageenya biyyoota gamtoomanii, yoo waraanni kun itti fufee, qoqobbii mootummaa Sudaan Kibbaa irratti fiduuf akeekkachiisee ture. Wal waraansi Mudde 2013 jalqabe kun rakkoo godaansaa hammaataa ardii Afrikaatti fideera. Dhaabileen gargaarsaa hongeen ammas Sudaan Kibba mudatuu akka danda'u akeekkachiisaniiru.","len":747}
{"id":"oduu-46726908","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46726908","title":"Kiim Jong-un gabbisa niwukileeraarratt yaada jijjirra jechuun Ameerikaa akeekkachiisan","summary":"Dureen Kooriyaa Kaabaa Kiim Joong Uun gabbisa niwukileesa isaanii akka dhabamsiisuu itti fufan himanii Ameerikaan qoqqobbii nurra keesse kan itti fuftu yoo tahe haalicha jijjiru dandeenya jedhan.","text":"Kiim yeroo waggaa haaraa sababeeffachuun bakkicha daawwatan ergaa kana dabarsan. Dubbii isaan bara darbe waggaa haaraa irratti dubbatan Kooriyaan gama hariiroo dippilomaasiin Ameerikaa fi Kooriyaa Kibbaa waliin ce'umsa guddaa keessa galtee ture. Kiim Waxabajji 2018 keessa dhimma gabbisa niwukileeraa dhabamsiisuu irratti Tiraampi waliin wal arguun mariyatanis isaan as bu'aa guddaan galmaa'e hin jiru. Waliigalteen bara 2018 kan dhufe yaalii misaa'elaa hanga dachee Ameerikaa Waashingitan gahuu danda'u Kooriyaan kaabaa erga taasiftee yoo tahu biyyootni lameen doorsisa hedduus dabarsaniiru. Ergaa baga geessanii waggaa waggaan dabarsuu, Kiim akaakayyuu isaa hundeessaa sirna Kominizimii tahan Kim Il Sungi irraa fudhatan jedhama. Dubbii isaan taasisan dhimma dinagdee ilaalchisuun ergaa dabarsuu yoo tahu, hawwaasni idila adunyaa garuu maal dubbatu jechuun waan eeganiif ergaan isaanii adunyaatti darba. Ergaa isaanii bara kanaanis yoo Ameerikaan waadaa uummata adunyaa guutuu irratti galte dhiistee qoqqobii keesseen itti fufte ol'aantummaa keenya kabachiisuuf filannoo qabnu hundaa fayyadamna jedhan. Kooriyaan Kaabaa yaaliiwwan misaa'elaa gurguddoo seera idila adunyaa cabsan gaggeessuun Ameerikaa fi Dhaabbata Mootummota Gamtoomanii dabalatee qoqqoobbii jala jirti. Kooriyaan Kaabaa yaalii misaa'elaa fi niwukileeraa dhaabdeetti Kiim biiyi isaanii Kooriyaan niwukilera ishee fayyadamuus tahe gabbisuu dhistee tarkaanfiiwwan murtessoo fudhatteetti jedhan. Ammas yeroo kamitti iyyuu Tiraampi waliin wal arguuf qophii akka tahan himaniiru. Kooriyaan bakka gabbisa niwukileeraashee gariin akka barbadeesite himamus shakkiinis jira jedhama. Tiraampi Kiim waliin ji'a Guraandhalaa keessa wal arguu akka barbaadu himeera. Ta'us haalichi kan mirkanaa'e miti. Kiim gaggeessaa Kooriyaa Kibbaa waliinis wal arguun mari'achuu barbaada.","len":747}
{"id":"oduu-47536703","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47536703","title":"Balaa Xayyaaraa ET302: Sanduuqni odeeffannoo balaliinsaa 'Black box' maali?","summary":"Lakkoofsi balaliinsaa ET302 Dilbata dabre kufee caccabuun lubbuu hedduu erga galaafatee booda, ka'umsi balaa kanaa maal kan jedhu gaaffii namoota hedduu taheera.","text":"Balaa kanaan namni lubbuun hafee wanta achi keessa ture nutti himuu danda'u hinjiru. Deebii kana kan argannu guutummaan guutuutti saanduqa haalluu burtukaanaa qabdu tokko keessaayi - Black box jedhamti. Black box (saanduqni gurraachi) kun akka maqaasaa gurraacha miti, sirumayyuu akkuma suuraa kanarraa mullatutti haalluu burtukaanaa kan qabudha. Sababiin haalluun kun itti filatameefis, yeroo balaatti salphumatti akka argachuun danda'amuuf. Sababiin 'black box' xayyaara keessa kaa'aniif, tarii yoo xayyaarri tokko balaan isa mudate, qorannoo gaggeessuuf kan gargaaruudha. Wayita meeshaa kan tolchanis balaa garmalee akka dandamatu gochuuni. Kanumaanis saanduqni kun haga teempireechara 1,000 °C 'tti dandamachuu danda'a. Sanduuqni Odeeffannoo balalii galmeessu (Black Box) kutaalee ijoo lama qaba. Flight Data Recorder fi Cockpit Voice Recorder jedhama. Inni jalqabaa odeeffannoo balalii, saffisa, fageenya kamiin xiyyaari akka balali'aa ture galmeessa. Cockpit voice recorder immoo sagalee waraaba. Balaliisaafi gargaaraan isaa kanneen Booleerraa balalii to'atan waliin waan haasa'an ni galmeessa. Waan dubbatan mara ni waraaba. Akka adeemsa Dhaabata Sivil Aviyeshinii idil-addunyaatti biyya balaan kuni itit dhaqqabedha balaa kana kan qoratuufi adeemsa qorannichaa kan to'atu. Balaan kunii Itoophiyaa keessa waan mudatef Abbaa Taayitaa Sivil Aviyeeshinii Itoophiyaatu to'ata jechuudha. Yeroo darbe xiyyaarri Itoophiyaa Beeriyuut yeroo kufetti kan qorannoo sana gaggeesse Sivil Aviyeeshinii Libaanos ture. Sababa kanaan rakkoon mudate ture. Amma garuu balaan kuni Itoophiyaatti waan mudatef sanduuqa kana gara Yunaayitid Isteetitti ergani qorachiisu danda'u jedheen yaada. Kanaanis daataafi sagaleen odeeffannoo argachuu danda'u. Qorannoon isaa garuu walxaxaa waan ta'ef gabaasni duraa ji'a sadiif afur gidduutti ifa ta'a. Yoo ture hanga waggaa tokko turuu danda'a.","len":747}
{"id":"oduu-54529838","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54529838","title":"Jijjiirama Qilleensaa: Sirni akeekkachisa haala qilleensa hamaa foyya’uu qaba jedhe UN","summary":"Gabaasni haaraan Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii (UN) baase akka agarsiisutti, addunyaan sirna balaan otoo hin umamiin dursa akeekkachiisu irratti hojjachuu cimsuu qabdi jedhe.","text":"Waggoota 50 darbanitti balana jijjirama qilleensaan walqabatu dachaa shaniin dabaleera. Qorannoon kun akka akeeketti, addunyaarratti namoota sadii keessa tokko wayita balaan haala qilleensaa hamaan walqabatu uumamu akeekkachisa sirnaa gahaa hin argatan. Waggoota kurnan dhufanitti namoonni balaa uumamaan miidhamanii deeggarsa barbaadan harka 50’n dabaluuf jiru. Waggoota 50 darban keessatti balaan 11,000 haala qilleensa, qilleensa baramaa fi balaa bishaaniin uumame lubbuu namoota miliyoona lamaa dabarsee. Kana malee qabeenya doolara tiriliyoona 3.5 mancaasera. Waggoota 50 darban balaan haala qilleensaan wal qabatu 11,000 mudateera jedha UN Bara 2018 keessa namoonni miliyoona 108 balaarraa dandamachuun dhaabbilee idila addunyaarra deggarsa eeggata turan. Bara 2030tti lakkoofsi kun harka walakkaan dabaluuf deema. Kanaafuu sirni akeekkachisaa bu’a qabeessi jiraachuu qaba jedhe UN. Biyyoota guddataa jiran fi biyyoota odolootarra jiran keessatti sirni akeekkachisa balaan duraa fooyyeen jiraachuu qabaata. Biyyooonni kun sababa balaa qilleensa baramaatti hidhata qabuun waggoota shanan darban qabeenya doolara biliyoonatti lakka’amu dhaban jedha gabaasichi. Duuti lubbuu namaa balaa umamuun darbu harki 70 biyyoota guddacha jiran\/hiyyeeyyii keessatti qaqqaba. Akka dhaabbanii meetiwooroolojii addunyaa(WMO) jedhuutti, Afrikaatti neetiworkii haala qilleensa itti ilaalamu ga’umsa qabu kan jiru keessaa harka 26 qofa. Weerarri koronaavaayirasii sirumayyuu akeekkachisa balaan duraa ittuu rakkoo keessa buuse. Dhaabbata meetiwooroolojii addunyaa barreessa kan ta’an pirofeesar Pitarii Taalas akka jedhanitti, balaa uumamu dursa qophaa’un fi yeroo ummameettis deebii si’ayinaan kennuun lubbuu namoota eeguu akka gargaaru dubbataniiru. Jjijjiramni haala qilleensa balaa lubbuu namaa, sirnakkoo, dinagdee fi hawaasummaan miidhuu ittuma fufaa jedhaniiru.","len":748}
{"id":"oduu-44462535","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44462535","title":"Fiichee Cambalaalaa: bara haaraa saba Sidaamaa 2011","summary":"Fiiichee Cambalaalaan ayyaana bara haaraa saba sidaamaati. Har'a irraa kaasee bara 2011tti ceehama jechuudha.","text":"Guyyaa isaa kan murteessu ayyaantota wayita ta'an guyyicha kan murteessan addeessaafi urjii ilaalaniiti jedhu dhalataa saba Sidaamaa kan ta'an gaazexeessaa Alamuu Ammayyee Gaachanoo. Hanga ayyaantonni murteessaniitti namni biraa yoom akka ta'e hin beeku jedhu. Ayyaanichi yeroo dheeraaf itti qophaa'amaa erga turee booda jala bultii guyyaa ayyaantonni beeksisan irraa kaasee kabajama. \"Guyyaa jala bultii ollaafi firri waal waamee akkuma ayyaanota kan biroo waliin kabaju.\" \"Kan kabajamus nyaata Boorshaamee jedhamu kan warqee yookaan qooccoo irraa tolfamuufi aannaniini,\" jedhu. Guyyaa kana foon hin nyaatamu, kan dura qalames yoo jiraate mana hin bulu. Sababni isaas ayyaanichi kan namaa qofa osoo hin taane kan uumama maraati jedhu Obbo Alamuun. \"Bineensotaafi naannoof xiyyeeffannaa guddaatu kennama, muktis hin muramu,\" jedhu. Ayyaanichi ayyaana jaalalaafi Araaraati jedhama, kan wal lolan kan irratti araramanidha. Dubartiin abbaa warraan wal loltee mana gadhiiftee baatellee yoo jiraatte galgala kana manatti deebiti jechuun dubbatu Obbo Alamuun. Gaafa Ayyaanaa dubartoonnis shamarranis uffata aadaa ayyaana kanarratti uffatamuun faayamanii ardaatti bahu. Shamarran uffata aadaan faayamanii ardaatti bahu \"Dubartoonni heeruman akka itti mataa dhahatan adda ta'e qabu,\" jedhu Obbo Alamuun. Dhalatoonni Sidaamaa bakka gara garaa jiraatan walitti dhufanii, uffata aadaa uffatanii ayyaanicha sirbaan kabaju. Shaafetaa kan jedhamu nyaati borshaamee gabatee guddaa irratti qophaa'ee ayyaanicharratti dhiyaata. Sirbootni aadaa qeexala, nyafaaroo fi kkf gara garaa ni sirbamu. 'Qeexala' sirba gamtaan sirbamu. Qeexala kan jedhamu gamtaan kan sirbamu wayita ta'u, biyyaafi bara, jaarsolee, aanga'ootaafi namoota bebbeekamoo faarsaa sirbu. Ayyaanichi aanaalee godina sidaamaa 23'n keessatti sirnoota aadaa gara garaan kabajamuu itti fufas jedhu Obbo Alamuun.","len":748}
{"id":"oduu-52074338","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52074338","title":"Koronaavaayirasii: Xaaliyaaniin guyyaa tokkichatti lammiilee 900 ol dhabde","summary":"Xaaliyaaniitti guyyaa kaleessaa qofa namoonni 919 koronaavaayirasiin lubbuusaanii dhabani. Kunis erga dhukkubichi eegalee kaasee baay'ina namoota du'aniin isa olaanaadha jedhameera.","text":"Magaalaa Lombaardii keessatti duutii garmalee dabale Biyyattii keessatti walumaagalatti namoonni 9,134 dhukkubuma haaraa kanaan lubbuusaanii dhabaniiru. Jalqabarrattis dureen Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adihaanoom ''hanqinni meeshaalee ittisaa cimaan addunyaa'' rakkoo baay'ee arifachiisaa keessa galcheera jedheera. Xaaliyaaniin ammoo biyyoota Awurooppaa keessaa garmalee kan miidhamteedha. Wanti hundi cufamuun namoonni mana keessa akka turaniif itti himameera. Guyyaa Jimaataas tarii dhorkaan mana turaa kun hanga Ebla 3'tti akka dheereffamu malu akeekkachiisaniiru. Bulchiinsa kaabaa Loombaardiitti taatee cimaa addunyaa kanaatu mudate. Baayyinni namoota vaayirasii Covid-19'n du'an garmalee dabale. Guyyaa Kamisaa haalichi kan gadi bu'e fakkaatee abdiin mul'atulleen, Jimaata deebisee ka'un namoota hedduu galaafate. Addunyaa gutuuttis namoota haaraa 5,959'tu vaayirasichaan qabame. Kun mataansaa kan guyyaa Kamisaarraa xiqqoo dabaleera. Biyyattii keessattis walumaagalatti namoota 85,500 ta'uutu vaayirasichaan qabamuunsaa mirkanaa'e. Haala kanaan walqabatees tarii dhimmichi naannoo Kibba biyyatti bakka hiyyeeyyiin jiraataniitti caalaa babal'achuu malaa laata sodaan jedhu cimeera. Guyyaa Kamisaas Pirezidaatiin Naannoo Kaampaaniyaa bakkeewwan 'Neeples, Vincenzo De Luca', mootummaan jiddugalaa afarsituuwwan (ventilators) fi meeshaalee lubbuu barbaaruuf oolan kan biraa waadaa nuuf gale hanga ammaatti hin ergine jedhee ture. \"Ammaan tanatti taatee sukkaneessaan Lombaardii keessatti uumamee Kibbattis ta'uuf jira,'' jedheera. Guyyaadhuma walfakkaataa ammoo Ministirri Mummee Juseeppee Koonte akka jedhanitti, biyyoonni Awuroppaa hundi haala hamaan rukutamu danda'u. Akkasumas meshaalee doolaara biliyoona 27 ta'u biyyattiif waadaa galaniiru. Lubni Firaansis Adabaabaayi Qulqulluu Pheexiroos duwwaa keessatti kadhannaa taasisan","len":749}
{"id":"oduu-49109318","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49109318","title":"Boeing omisha xiyyaara 737 Max dhaabu akka danda'u akeekkachiise","summary":"Boeing xiyyaroota akka hinhojjannee taasisuun yeroo dheeraaf kan itti fufu yoo ta'ee omisha 737 Max dhaabu akka danda'u akeekkachiise.","text":"Kaampaanichis gabaasa Roobii darbe dhiyeesseen sababii balaa xiyyaarotaan wal qabatee kurmaana keessatti kasaaraan dolaara biliyoona 3.4 irra gaheera. Kunis, kasaaraa guddicha dhabbatichi kurmaana tokko keessa dhabedha. Dhiibbaan to'attota balallii kan itti fufu yoo ta'e Boeing omisha 737 Max hir'isuuf ykn gutummaatti dhaabuuf akka yaadu himeera. Haa ta'u malee, itti gaafatamaan Boeing Denis Mulenbarg xiyyaarichi Onkololeessatti gara qilleensaatti akka deebii'u abdatu. Boeing ammoo xiyyaaroota 737 Max hunda baatii Bitoteessaatii erga balaan xiyyaara daandii qilleensa Itoophiyaa qaqqabuun namoota 157 galaafatee booda akka dhaabbatu taasifameera. Baatii shaniin dura, Boeing 737 Max kan Daandii qilleensa 'Lion' tiin gaggeefamu kufee caccabuun namoonni 189 lubbuusaanii dhabaniiru. Qorannoon balaa xiyyaarota lamaanuu gaggeeffamaa kan jiru yoo ta'u, Boeing ammoo rakkina softi weerii to'annoo balaliinsaa fi dhimmoota biraa Bulchiinsa Aviyeeshinii Federaala US dabalatee to'attootaan adda baafame sirreessuuf hojjataa jira. Dhaabbanni Boeing kan hanga ammaatti mirkanneesse qaama to'attootaa eeggataa jiruus, warra 737 Max tti fayyadaman waliin torbaniif haasawa bilbilaa taasisaa jiraachuufi softi weeriin fooyyeeffamees balaliinsawwan 225 irratti yaalamu himeera. Baasii dabale Balaa xiyyaarotaa lamaatiin booda, baay'inni omisha 737 Max ji'atti xiyyaara 52 irraa 42 gadi bu'eera, akka Obbo Mulanbarg dubbataniitti. Wayita ammaattis Boeing kan duraa caalaa qaama xiyyaaraatiif baasii hedduu baasuuf dirqameera haaluma gatii omishtoota xiyyaaraatiin baafameen. Kana malees xiyyaarota haaraa 737 Max daandiiwwan qilleensaatiif dhiyeessaa waan hinjirreef galiifi bu'aan dhaabbata Boeing garmalee miidhameera. Kanaafuu, kana booda oomisha xiyyaarichaa hir'isuun oomisha 737 Max gutummaatti dhaabuuf geessuuf qaqqabsiisuu danda'a jedhameera.","len":749}
{"id":"oduu-42503091","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42503091","title":"Appil saffisa bilbila 'iPhone' moodeelota durii xiqqeessuu isaaf dhiifama gaafate","summary":"Kaampaaniin Appil saffisa Aayifoonii (iphone) moodeelota durii xiqqeesuu isaatiin komii irratti kaa'aa tureef dhiifama gaafateera.","text":"Kaampaanichi 'amantaa maamilaa deebifachuuf' hojiilee garaagaraa hojjechaa jira Kaampaanichi amma gatii baatirii haaraa bakka buusuuf kanfaltii gaafatamu hir'isuun bara 2018tti ammoo soofti weerii maamiltoonni fayyummaa baatirii isaanii itti hordofan baasuuf akka ta'e beksiseera. Maamiltoonni tokko tokko Kaampaanichi saffisa Aayifoonii moodeelota durii kan xiqqeesseef gurgurtaa moodeelota haaraa dabaluu barbaadeeti shakkii jedhu qabu. Bilbili Aappil tokko tokko baatiriin isaanii dulloomaa waan ta'eef, gabaan ala gochuu amanuun kaayyoon isaa tajaajila yeroo dheeraa akka kennan gochuu ta'uu ibseera. Dhaabbatichi ergaa marsariitii isaa irratti maxxanseen bilbiloota Aayifoon 6 (iPhone 6 ) wabummaan isaanii darbeef baatirii haaraa bakka buusuuf kanfaltii gaafatamu $79 gara $29 gad buusuu hubachiiseera. Kaampaanichi ''rakkoole maamilaa furaa, amanamummaa isaan waliin qabu cimsaa, fedhe Aappil irraa warreen shakkii qaban waliin wal amantaa jiru cimsuuf ejjenoowwan fudhachaa akka deemu'' beksiseera, ''Appil keessatti amantaa maamiilli keenya nurraa qabu jechuun nuuf waan hunda jechuu. Amantaa isaanii argachuu fi cimsuuf tattaafiin goonu hin dhaabatu. Hojii jaallannu kana kan hojechaa jirruuf deeggarsaa fi amantaa isin nurraa qabdan irraa kan ka'e dha. Kana yoomiyyuu hin dagannu, akka salphaattis hin laallus'' jedha dhaabatichi. Appil bilbiloota isaa tokko tokko irratti rakkoo mudateen wal qabatee Ameerikaa keessatti qaamota garaagaraa saddeetiin himanni irratti banameera. Israa'eelii fi Faraansaayittis dhimmi seeraan qabame jira. Appil sooftiweerii haaraa maamiltootaaf odeefannoo waayee haalaa baatirii bilbila isaanii kennuufii omishuufi Sirna raawwii iOS irratti fooyya'iinsa gochuun baatirii liitiyeem Aayoonii bilbiloota irra jiru cimsuuf hojjechuu isaas beeksiseera.","len":749}
{"id":"oduu-52995475","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52995475","title":"Poolisoonni Keeniyaa yeroo weerara Covid-19 yakka ajjeechaa raawwatan himatamuuf","summary":"Keeniyaa keessatti weerara koronaa qolachuuf jecha erga yeroon uummanni ala turu daangeffamee as seera kana kabachiisuuf jecha poolisoonni biyyattii, yoo xiqqaate namoota nagaa 15 ajjeesuu Dhaabbati Walaba ta’ee Hojii Poolisii to’atu(IPOA) ibse.","text":"Poolisoonni yakka kana keessatti hirmaatan ja’a yakka uummata dararuu fi ajjeesuutiin himatamuufi, akka raga dhaabbata kanaatti. Waajjirri Dhimma Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii kan Keeniyaa jirus, poolisoonni seera kana kabachiisuuf jecha reebicha, rasaasaan ajjeesuu, gaazii imimmaanessuun nama dararuu, yakka saalquunnamtiin walqabatu raawwachuu fi qabeenya barbadeessaa turaniiru jedhe. Namoota rasaasaan rukutamanii ajjeefaman keessaa tokko kan ta’e jiraataan magaalaa Naayiroobii daa’imn umrii waggaa 13 Yassin Hussein jedhama. Namni kun osoo man jala dhaabbatee jiruu , poolisoota nama seera cabse barbaadan waan ilaaleef qofa garaasaarra rukutamee ajjeefame jedha dhaabbati IPOA. Poolisiin ajjeechaa kana raawwate barameera waan ta’eef himachuuf akka jiru Daarektarri Abbaa Alangaa magaalichaa ibsaniiru. Dubbi himaan Poolisii Charles Owino himati dhiyaataa jiru komiidha malee waan mirkanaa’e waan hin taaneef dhimmoota akka himataatti hawaasarraa dhiyaatan ilaallee tarkaanfii seeraa fudhachuuf sakatta’iinsa guddaa gaafata jedhan. Dhimma rasaasaan rukutamuu Yaasin irratti ammoo wayita yaada kennan, ‘’waan tasa raawwateedha. Poolisii hawaasa bittimsuuf jedhee meeshaa gara samiitti qabee wayita dhukaasu tasa rukute’’ jedhan. Garuu wayita poolisoonni of kennanii duula ittisa koronaavaayirasii keessatti adda durummaan hirmaataa jiranitti ‘’ajjeestota’’ jedhanii maqaa xureessuun ammoo sirrii miti jedhan. Mootummaan Keeniyaa erga filannoo bara 2007\/8 kan dhumaatii lammiilee 1000 olii fi buqqa’uu lammiilee 300,000 caalaniif sababa ta’e gaggeessee as tajaajila eegumsa poolisii fooyyessuuf jecha doolaara miiliyoona hedduu ramadee hojjechaa jiraachuu dubbata. Filannoo sanarratti poolisoonni namoota 400 akka ajjeesantu himama. Garuu hanga yoonaa waanti jijjiirame muraasa ta’uu fi ammallee haqa barbaanna jechuun kan falmatan jiru.","len":749}
{"id":"oduu-48306026","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48306026","title":"Feesbuukiin namoota eenyummaaa sobaatiin akkaawuntii banatan uggure","summary":"Feesbuukiin namoota maqaa isaanii isa sirrii hin taanee fi fakkeeffameen banatan fuulasaarraa haqeera.","text":"Asxaa feesbuukii bilbilarratti Feesbuukiin haala kanaan banamu biyyoota Afriikaarratti kan xiyyeeffateedha kan jedhu Dhaabbati Feesbuukii keessattuu wayita filannoon ga'u haalaan mul'ata jedheera. Akkaawuntii sobaa kana qindeessuu duuba jira jedhee kan shakke dhaabbata biyya Israa'eel ofirraa uggureera. Namoonni akkaawuntii sobaatiin feesbuukii banatan yeroo baayyee ilaalcha siyaasaarratti xiyyeeffachuun barreessu kan jedhu Feesbuukiin keessaahuu wayita filannoofaa ni hammaata jedha. Feesbuukiin odeeffannoo sobaa kanneen nama dogoggorsan fuula isaarraa balleessuu dhabuusaatiin yeroo baayyee ni qeeqama. Bara 2016 akkuma Doonaaldi Tiraampi pirezidaantii US ta'aniin Feesbuukiin mala ittiin dhugummaa odeeffannoo adda baasu labsee ture. Feesbuukiin hanga ammaatti akkaawuntii sobaa namoota 265 haquusaa beeksiseera. Akkaawuntiin feesbuukii kunneen biyya Israa'elitti banaman kan jedhu Feesbuukiin kan argamanis biyyoota akka Naayijeeriyaa, Senegaal, Toogoo, Angoolaa,Niijeer fi Tuunisiyaa akkasumas biyyoota Laatiin Ameerkaa fi Kibba Baha Eeshiyaa keessatti ta'uu ibseera. Dhaabbata Feesbuukitti Hoogganaan Damee Nageenya Saayibarii(cybersecurity) Nathaniel Gleicher namoonni toora kana keessa jiran fuula feesbuukii sobaa banachuun odeeffannoo barbaadan tamsaasanii hordoftoota hedduu horatu jedhan. ''Al tokko tokkommoo akka miidiyaa naannootti of ilaaluun odeeffannoo dhoksaadhaan ba'e jedhanii waa'ee siyaasaa barreessu.'' Akka qorannoo feesbuukiin geggeesseetti gochoonni akkanaa kampanii biyya Israa'eel 'Archimedes Group' jedhamuun hidhata qaba jedhu Obbo Gleicher. Namoonnii kunneen hojii kanaaf jecha Muddee bara 2012 fi Ebla bara 2019 maallaqa Doolaara Ameerkaa kuma 812 ramadanii hojjechaa turan jedha Feesbuukiin. Biyyoota Afriikaa akkaawuntii sobaan irratti fuulleffataman ja'an keessaa shanan isaanii erga bara 2016 as filannoo geggeessaniiru, Tuuniziyaan ammoo bara kana gara dhumaarra geggeessiti.","len":750}
{"id":"oduu-54786615","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54786615","title":"Koronaavaayiras: Qufaan nama koronaavaayirasiin qabamee sagalee hin qabu jedhe qorannoon","summary":"Adeemsi ittiin namni tokko koronaavaayirasii qabamuu fi dhiisuusaa adda baasan (Articial Intelligence Algorithm) haaraan kalaqame, namni vaayirasichaan qabame qufaansaa gurra namaatti hin dhagahamu jedhe.","text":"Algoorizimii qufa’uu qofaan Covid-19 qabamuu adda baasu Algorizimiin Ameerikaatti kalaqame kun sagalee qufaa qofaa irratti hundaa'uun koronaavaayirasiin qabamuu fi dhiisuu adda baasa jedhame. Yaaliin wayita gaggeeffamu namoota qoratamanii vaayirasiin qabamuu firii argatan %98.5 vaayirasiin qabamuusaanii adda baaseera. Namoota mallattoo homaa hin agarsiifneerrattimmoo %100 milka’aadha. Qorattoonni algorizimii kana gara applikeeshiniitti guddisuudhaaf qaamolee dhimma kana to’atan irraa eeyyama argachuu barbaadaa jiru. Algorizimiin kun laabiraatorii Istitiyuutii Teeknoloojii Masaachuseet keessatti kalaqame. Qorattoonni akka jedhanitti, qufaan namoota Covid-19 qabamanii, mallattoo hin agarsiifne gurra namaatti hin dhaga’amu. Inistitiyuutii Teeknoloojii Masaachuseetitti saayintistii Bireen Subaranaa, barruu dhimma fayyaafi injinariingii irratti waa’ee algorizimii kanaa barreessaniiru. Akka saayintisitiin kun jedhanitti, yoo mallattoo vaayirasichaallee hin qabaanne, namni tokko wayita koronaavaayirasiin qabamu akka itti sagalee uumutu jijjirama jedhan. Gabaasichi akka jedhutti, wayita barattoonni barnootaasaanitti deebi’an, iddoo hojiifi geejjibarratti saffisaan vaayirasichi akka hin tamsaane akeekkachisuuf algorizimiin kun fayidaa qaba. Yuunvarsiitii Kaambirijiifi Kaarniji Melloon dabalatee dhaabbileen hedduun sagantaa walfakkaaturratti hojjataa jiru. Samuda sagalee Adooleessa, bara 2020 tti Kaambirijitti sagantaan Covid-19 irratti hojjatu akka ibsetti, hargansuufi sagalee qufaatiin namoota vaayirasichaan qabaman %80 adda baasuuf akka danda’amu ibsamee ture. Ji’a Hagayyaa keessa samuda sagaleefi qufaa qaamolee hawaasa 378 tu sassaabamee ture. Haata’u malee, Istitiyuutiin Teeknoloojii Masaachuseet saamuda sagalee 70,000 qufaas of keessaa qabu sassaabe ture. Isaan keessaa namoota 2,500 vaayirasichaan qabamuun isaanii adda baafamera.","len":750}
{"id":"44707703","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/44707703","title":"Lammiin Keeniyaa 'kondomii tarsa'aaf' mootummaa himate","summary":"Keeniyaatti namichi maqaan isaa akka heeramu hin barbaanne tokko kondomii zuum jedhamu kan \"sobaa\" yeroo saalqunnamtii taasisaa turetti tarsa'ee jedhuuf dhaabbileen 'Beta Healthcare'fi Kenya Bureau of Standard (KEBS) jedhaman himate.","text":"Kondomii sadarkaa isaa hin eegganne kana gabaarraa bitee yeroo saalqunnamtii namni kun ittiin taasisu tarsa'uu isaatiinis dhukkuboota saalqunnamtiin daddarbaniifi saaxilamee haadha warraa isaallee dhukkuba kanaan akka qabamtu taasisuu dubbata himataan kun. Lammiin Keeniyaa himannaa bane kun miidhaa isarra ga'eef qaamota sadarkaa qulqullina omishaa biyyattii to'atan kan akka abbaa taayitaa, galiiwwaniifi kubbaaniyaa daawaa 'Beta Healthcare' irraa beenyaa barbaadaa jira. Beenyaan kun kondomii sadarkaa qulqullina isaa hin eeggannee fayyadamuu isaarraa kan ka'een dhukkuba saal-qunnamtiin daddarbaniif waan saaxilameef akka ta'e miidiyaaleen biyyattii gabaasaniiru. Himataan kun akka jedhutti dhaabbileen kun kondomii zuum jedhamu osoo kan sadarkaa qulqullinaa barbaachisu hin guunne mallattoo mirkaneeffannaa qulqullinaa kennuufiin dabarsuun fayyadamtootaaf eegumsa taasisuu hin dandeenye. Gabaasni jiru yaada dhaabbilee himannaan irratti banamee hin qabanne. Namichi akka jedhutti osoo kondomii sadarkaa qulqullina isaa eeggate fayyadameera ta'ee kan uumamuu hin malleedha garuu boodarra dhukkuba kana haadha warraa isaatti dabarseera. Namichi kondomii kana guyyoota gara garaa Amajjiifi Onkoloolessa bara 2014 gidduutti kutaa biyyattii gara garaa irraa bitatee itti fayyadame. Ragaa himannaa dhiyaateen akka jedhutti, gaafa Onkoloolessa 13, 2014 mallattoo qaama hormaataa isaa ooksisuufi dhukkubbii yeroo fincaanii isa mudatee ture. \"Yeroo sanatti baayyee dhiphuun na qabee akkan guyyoota sagal dura kondomii tarsa'aa fayyadamen yaadadhe. Yeroodhuma sana gara wallaansa aadaa deemuun daawaa naaf kennameen dhukkubiin natti salphate,\" jedhe namichi kun akka Gaazexaan Istaar gabaasetti. Miidhaa sammuun irra ga'uufi boodarraa dhugduu alkoolii ta'uus dubbata namichi kun. Haalli isaa kun boodarra sadarkaa hojiifi maatii isaa dhabuurraan isa ga'eera.","len":751}
{"id":"oduu-50285456","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50285456","title":"Hogganaan 'McDonald' McDonald Steve Easterbrook hojiirraa ari'atame","summary":"Hogganaan dhaabbata nyaataa 'McDonald' kanfaltii olaanaa argataa ture Istiiv Iistarbiruuk seera kaampanichaa cabsuun hojjattuusaa waliin hariiroo jaalalaa uummate jedhamuun hojiirraa arii'atame.","text":"Dhaabbati Ameerikaa nyaata dhiyeessuun beekamu kun hariiroon jaalalaa kun kan fedharratti hundaa'eedha, garuu ammoo Obbo Iistarbiruuk kana raawwachusaatiin seera kaampaanichaa cabseera, ''murtee sirri' miti jedheera. Ergaa Imeelii hojjattootaaf ergeen, lammiin Biritishi kuni hariiroon uumame jedhame dhugaa ta'u amanuun dogongora raawwateef dhiifama gaafateera. ''Kabaja kaampaanichaa xiyyeefannaa keessa galchuunis murtee boordiitti waliin gala. Amma anaaf yeroon bahuu qabuudha,'' jedheera. Seerri kaampaanichaa hoggantoonni hojjattoota isaan jalaa jiran waliin hariiroo qunnamtii saalaa akka hin qabaannee dhorka. Obbo Iistarbiruuk nama umurii waggaa 52 yoo ta'an, haadha warraatiin gargar bahanii jiru. Yeroo jalqabaatiif akka bulchaatti dhaabbata 'McDonald' tiif kan hojjate bara 1993 Landan keessatti ture. Bara 2011'tti ammoo hogganaa 'Pizaa Express' ta'uuf kan gadhiisee yoo ta'u, booda keessa ammoo dhaabbata nyaataa Ashiyaa Wagamama jedhamuuf hojjateera. Isaan booda ture bara 2013'tti hogganaa dhaabbata 'McDonald' kan Uk fi Kaaba Awwurooppaa kan ta'e. Bara 2015'tti ammoo hogganaa muummee dhaabbatichaa ta'un muudame. Obbo Iistarbiruuk bara hoggansa isaa keessatti ture 'McDonald' dhiyeessii isaa babal'isuun filmaata kafaltii karaa mobaayilaa kan baay'ee mijataa ta'unsaa himame kan eegale. Boordiin dhaabbata kanaa Jimaata darbe erga marii taasiseen booda murte kana kan dabarse. Pirezidaantummaa dhaabbatichaa fi miseensummaa boordii keessaas haqameera. Dhaabbatichi baay'ina kanfaltii hojjatootasaatiin qeeqamaa kan ture yoo ta'u, Obbo Iistarbiruuk ammoo kanfaltii doolaara miliyoona 15.9 bara 2018'tti argateen komatamaa ture. Kunis mindaa hojjattoonni jiddu galaa argatan dachaa 2,124 jedhameera. Kirist Kempezinskii namni jedhamuu fi kan dhiheenya kana kaampaanicha damee USA'tti pirezidaantii ta'un mudame bakka akka isa bu'u himameera.","len":751}
{"id":"45807530","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/45807530","title":"Mootummaa Itoophiyaa: \"Hiidhannoo hiikkachuun dhimma mariif dhiyaatu miti\"","summary":"Addi Bilisummaa Oromoo gara biyyaatti kan gale hidhannoo hiikkateeti, ammas kan hafe hiikkachuu qaba jedhan dubbi himaa itti aanaan mootummaa Itoophiyaa Obbo Kaasaahun Gofee.","text":"'Waa'een hidhannoo hiikkachuu sarara diimaa mariif dhiyaatu miti' \"Dhaabichi hidhannoo hiikkachuuf fedha hin qabu yoo ta'e garuu mootummaan nageenya lammilee eegsisuufi sirna heera mootummaa tiksuuf jecha hojii hidhannoo hiikkachiisuu ni hojjeta\" jedhan. Hayyu dureen ABO obbo Daawud Ibsaa af-gaaffii tibbana miidiyaa Waaltaa waliin taasisan irratti mootummaa waliin hidhannoo hiikkachuu irratti walii hin galle jechuu isaaniin walqabatee ibsa gaazexeessitootaf kennan irratti Obbo Kaasaahun kan kana jedhan. \"Wanti hayyu dureen ABO jedhan ejjennoo dhaabicha osoo hin taane dogoggora jechootaa natti fakkaata\" kan jedhan Obbo Kaasahun \"yoo dogoggora jechootaa ta'es akka sirratu, yoo ejjennoo dhaabichaa ta'es irra deebi'ani ejjennoo isaanii akka sakatta'an waamicha dhiyeessinaaf\" jedhan. ABO wayita gara biyyaa galu loltoota isaa 1300 hidhannoo hiikkachiisee akka galeefi loltoonni kunneen wayita ammaa jiddu-gala leenjii Aardaayitaa keessatti leenjii fudhataa akka jiranis Obbo Kaasahuun himaniiru. Loltoonni ABO kunneen wayita ammaa harka mootummaa jiru jedhan Obbo Kaasaahun. \"Mootummaan wayita ABO waliin mari'ate wa'een hidhannoo hiikkachuu kan hin kaaneef waan mariif dhiyaatu waan hin taaneefi\" jedhan. Dhaabichi kara nagaan qabsaa'uuf waliigalee gara biyyaa dhufe kan jedhan Obbo Kaasaahun, \"qabsoon karaa nagaa yaadaan malee qawween miti, waa'een hidhannoo hiikkachuu sarara diimaadha, mariif kan dhiyaatu miti\" jedhan. Kanaafis ABO'n irra deebiin ejjennoo isaa sakatta'ee hidhannoo akka hiikkatu mootummaan waamicha dhiyeessaaf jedhan. Kun ta'uu baannaan garuu \"nageenya lammilee eegsisuufi sirna heera mootummaa tiksuuf jecha humni mootummaa Federaalaa hojii hidhannoo hiikkachiisuu ni hojjeta\" jedhan. Mootummaan hojii seera kabachiisuu waan hojjetuuf uummanni rakkoo nagaa na mudata jedhee akka hin yaaddofnes dhaamaniiru Obbo Kaasaahun.","len":751}
{"id":"oduu-46779451","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46779451","title":"Yaalii mootummaa fonqolchuu Gaabon: Loltoonni yaalii fonqolcha mootummaatti hirmaatan lama 'ajjeefaman'","summary":"Yaalii mootummaa fonqolchuuf har'a Gaabonitti taasifameen miseensonni raayyaa mootumaa mormuun yaalii kana keessatti hirmaatan lama 'ajjeefamuu' waajirri pirezedaantii biyyattii gabaaseera.","text":"Loltoonni kunneen lamaan kan ajjeefamanis qondaaltonni nageenyaa yeroo gamoo buufata raadiyoo biyyaalessaa warreen fonqolcha mootummaa yaalan to'atan jedhametti cabsanii seenuun dhukaasa irratti banan ture. Namoonni sadii ammoo to'annaa jala oolaniiru. Dubbi Himaan Mootummaa Gaabon yaalii mootummaa fonqolchuu taasifamee ture fashalaa'uun 'haalli jiru to'atamuu' himan. Guy-Bertrand Mapangou BBCtti akka himanitti miseensonni raayyaa ittisa biyyaa mootummaa fonqolchuuf yaalan afur to'annaa jala oolfamanii tokko baqateera jedhan. Qondaalonni miseensota ittisa biyyaa dargaggeeyyii akka aangoon harka isaanii galetti dubbachuun, biyya zayita umamaan badhaatuu taate Gaabon kan maatiin tokkichaan waggoota 50f gaggeeffamte keessatti\"kan kana taasifne dimokiraasiin akka jiraatuuf\" jedhan. Taankiwwaniifi konkolaatonni humna ittisaa magaalaa guddoo Libireviil keessatti hedduuu mullatu. \"Haalli jiru amma tasgabbaa'eera. Loltoonnni yeroo hedduu naannoo sana buufatanii jiran guutummaatti naannoo buufata raadiyoofi TV to'ataniiru. Amma waanti hunduu bakkatti deebiyeera.\" Pireezadaant Alii Boongoo bara 2009 aangootti kan ba'an yoo tahu, sababii dhukkubaan baatii lama dura biyyaa bahan. Taankiiwwaniifi Konkolaataawwan waraanaa daandiiwwan magaala guddoo biyyattii Liibriiviilitti mul'atu. Pireezidaantichi dhiigni sammuu isaanii keessatti dhangala'uun, Morookootti wal'aanamaa jiru. Pireezidaantii Gaboon biyya alaatti yaalamaa jiran Waa'ee fayyaasaaniis foddaa telvizyiiniin dhiyaachuun ergaa bara haaraan wal qabachiisuun nagaa akka tahan dubbataniiru. Loltoonni, ergaa isaan dabarsaniin gadduufi ''aangoorra turuuf yaalii dhuma hin qabne taasisuu'' jedhaniiru. Finciltoonni loltoota tajaajila geejibaa, kuusaa qalahaafi buufata xiyyaraa biyyattiif waan gaarii gochuuf akka qabataniif waamuu raadiyoon biyyaalessaa Firaans gabaaseera.","len":751}
{"id":"oduu-50966548","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50966548","title":"Finfinneen manneen seeraan alaa diiguun dura jiraattotaan mari'achuufi","summary":"Manneen seeraan alaa bulchiinsa magaalaa Finfinnee aanaalee 116 keessatti ijaaraman diiguun dura jiraattotan mariisisa jedhe bulchiinsi magaalatti.","text":"Waajjirri kantiibaa bulchiinsa magaala Finfinnee weerara lafaa magaalatti keessatti raawwatamaa jiru hambisuuf Amajjii 02 irraa eegalee manneen seeraan alaa akka diiguu eegalu himee ture. Haa ta'u malee komishinarri komishinii poolisii magaala Finfinnee Geetu Argaaw miidiyaalef ibsa kennaniin dursa hawaasa walin mariin erga taasifamee booda gara tarkaanfiitti seenama jedhan. Komiishinar Geetuun ibsa miidiyaaleef kan kennan marii kantiibaan magaalaa Finfinnee injinar Taakkalaa Uummaa dhimma kanarratti qaamolee nageenyaa federaalaa, naannoo Oromiyaa, magaala Finfinnee fi hooggantoota waajjiraalee dhimma lafaa naannoo Oromiyaafi kan magaala Finfinnee waliin mari'ataniin booda. \"Kutaalee hawaasaa garagaraa waliin ni mari'atama. Marii taasifamuun boodas kan diigamuu qaban ni diigamu\" jedhan komiishinar Geetuun. Komishinara komishinii poolisii magaala Finfinnee Geetu Argaaw \"Magaalattiin pilaaniin kan hogganamtu ta'us kutaalee magaalatti 10 keessatti manneen pilaastikaa irraa eegalee ijaarsawwan seeraan alaa gaaragaraa babbal'achaa jiru\" jedhu. Weerarri lafaa fi ijaarsa manneen seeraan alaa kun babal'achuun dabalataan yakkawwan garaagaraas kan itti raawwataman ta'uu odeeffannoo qabna jedhan. Kantiibaan magaalaa Finfinnee qaamolee nageenyaa fi hogganoota dhimma lafaa Oromiyaa waliin mari'atan Poolisiin magaalatti aangoo seeraan kennameefitti fayyadamuun hojii seera kabachiisuu akka hojjetu komishinarichi himan. Seeraa fi heeraa kabachiisu akkasumas yakka magaalattii balaaf saaxilu ni ittisna jedhan. \"Qaamni ijaarsise fi ijaare seeraan ni gaafatamu\" kan jedhan Komishinar Geetuun, dallaalota dabalatee qaamoleen weerara lafaa irratti hirmaatan seeratti dhiyeessun tarkaanfin akka irratti fudhatamu himan. Bulchiinsi magaalaa Finfinnee weerara lafaa seeraan alaa irratti qorannoo bal'aa taasisaa akka tureefi hojiin mannen seeraan ala aanaalee hundatti ijaaraman adda baasuus hojjatamaa turuu himeera.","len":754}
{"id":"oduu-52030562","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52030562","title":"Koronaavaayirasii: Hindiin lammiileeshee biliyoona 1.3 akka manaa hin baane dhorkite","summary":"Ministirri Mummee Hindii Naarendiraa Moodii tatamsa'ina koronaavaayirasii ittisuuf biyyattii guutuutti sochii kamuu dhorkuun namoonni mana akka turaniif ajajan.","text":"Magaalaa Mombaayiitti akkuma MM biyyattii haasaa taasisaniin namoonni waa bitachuuf hiriiranii Ajaji kunis hojiirra olfamuu kan eegale yoo ta'u, guyyoota itti aanan 21'f hojiirra oolfama jedhame. Ministirri Muummee biyyattii dhorkaa kanaan lammiileen akka hin sodaaneef ergaa karaa TV dabarsaniin gaafatanilleen, namoonni hedduun waan isaan barbaachisu bitachuuf suuqiiwwan magaalaa guddittiifi bakkeewwan birootti argaman dhiphisaa jiru. Dhorkaa dabarfameenis waan akka nyaataa bitachuuf bahuun kan danda'amu ta'uufi dhiisuun ifatti waan hin eeramneef namootatti bitaa itti galeera. Mootummaan Hindii tarkaanfii kana fudhachuun kan dirqamees erga lakkoofsi namoota dhukkubichaan qabamanii garmalee dabalee asii jedhameera. Hindiitti hanga ammaatti namoonni 519 vaayirasichaan qabamunsaanii kan mirkanaa'e yoo ta'u, 10 du'unis himameera. Hindiin biyyi baay'ina ummata biiliyoona 1.3 ta'u kan qabdu yoo taatu, murtee tibbanaan tarree biyyoota lammiilee manaa akka hin baafneef dhorkanii keessa galte jirti. Addunyaa gutuuttis namoonni 400,000 ol ta'an vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, kanneen kuma 17 ta'an du'aniiru. Ministirri Muummee biyyatti akka jedhaniittis \"biyyattii guutuun gutummaatti karra cufata.'' Itti dabaluunis, ''Hindii baraaruuf, maatii keessan, mataa keessan fi lammiilee hunda baraaruuf... daandii hundi fi naannoo hundi cufamee tura,'' jechuun himan. Akkasumas, ''Hindiin guyyoota 21 dhufan haalaa kana kan hinto'annee yoo ta'e, isaan booda biyyi teenya waggoota 21 booddeetti deebiti,'' jechuun akeekkachiisaniiru. ''Kunis dhorkaa sa'aatiiti. Kanaaf aarsaa diinagdee kanfalu qabna. Innis itti gaafatamummaa hundaati,'' jedhaniiru. Boodas ariitiifi naasuudhaan shaqaxa bitachuuf wal dhiibuun mataansaa tatamsa'ina dhukkubichaaf karaa bana jechuun ummata yaadachisan. Mootummaan dhiheessitii kan mirkanneessu jedheera.","len":754}
{"id":"oduu-57265875","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-57265875","title":"Filannoo Itoophiyaa: Boordiin Filannoo Iskindir Naggaafaa kaadhimummaan galmeessuuf nan rakkadha jedhe","summary":"Murtee Manni Murtii Waliigala Federaalaa Dhaddacha Ijibbaataa lammaaffaa Obbo Iskindir Naggaafaa kaadhimummaan galmaa'uun filannooorratti dorgomuu akka danda'an ilaalchisuun murteesse raawwachiisuuf kan rakkatu ta'uu Boordiin Filannoo Biyyaaleessaa Itoophiyaa beeksiise.","text":"Manni murtichaa Pirezidaantii Baaldaraas Obbo Iskindir Naggaa dabalatee Sintaayoo Chakkool, Asteer Siyuum fi Askaalaa Damiseefaa filannoo dhufuuf kaadhimummaan galmaa'uu ni danda'u jechuun Caamsaa 24, 2021 murteessuun isaa ni yaadatama. Kana malees, boordichi hanga Caamsaa 27tti aanaalee filannootti ajaja barbaachisu dabarsuun haaluma murtee sanaatiin akka raawwatamu akka ajajuus manni murtichaa ajaja dabarsuu ragaan Boordii Filannoo irraa argame ni mul'isa. Boordiin Filannoo gama isaatiin xalayaa Paartiin Baaldiraas Dimokraasii Haqaatiif guyyaa kaleessaa barraa'een murte dabarfame raawwachisuuf kan rakkatu ta'u ibseera. Kanaafis dhimmoota akka sababaatti eeree keessaa galmeen kaadhimamtootaa ALI Guraandhala 30, 2013 xumuramu, lootariin waraqaa bakka kenniinsa sagaleerra jiraatu murteessu baafamuu, maxxansuun waraqaa sagalee xumuramuun hojii gara buufataalee filannootti erguu yeroo dhihoo keessatti kan xumuramu ta'uu beeksiisera. Kanaan dura paartiichi aanga'ooni hiidhaarratti argaman kaadhimummaan akka galmaa'aniif Boordii Filannoo gaafatee dhorkamunsaa seeraan ala jechuun himatee ture. Dhimmoota paartichi akka dhimma falmiitti kaasu keesssa tokko labsii filannoon Itoophiyaa, galmeen paartiiwwan siyaasaafi maanusa filannooti. ''Namni kamiyyuu mana murtiitiin mirgi filachuu ykn filatamuu isaa hanga hin mulqamneetti kaadhimummaan galmaa'uun dorgomuu dhorakuu hin danda'aman,'' jedha. Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa murtee kaadhimummaan galmaa'uun dorgomuu ni danda'u jedhu hordofunis miseensoonni hooggnasa paartii Baaldaraas kunneen bakkuma jira ta'uun duula na filadhaa akka gaggeeffataniif mana murti gaafatanii ture. Haata'u malee, murtee Boodrii Filannoo hordofuun Paartii Baaldaraas barreeffama miidiyaa hawaasaa irratti baaseen, ''Boordiin Filannoo ajaja mana murtii waliigalaa hin fudhadhu jedheera,'' jechuun, walgahii atattamaa waamulleen beeksiiseera.","len":755}
{"id":"oduu-51039345","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51039345","title":"Luba Balaay Mokonnin: Manni Lubummaa Oromiyaa kutaalee lallabaa Oromiyaa keessaan waliin hojjechuuf walii galan","summary":"Kutaalee lallabaa naannoo Oromiyaa keessa jiran 16 keessaa, kutaaleen lallabaa jaha koree qindeessituu Waajjira Mana Lubummaa Ortodoksii Tawaahidoo Oromiyaa walin hojjechuuf waliigaluu isaanii walitti qabaan korichaa Luba Balaay Mokonnin BBCtti himan.","text":"Kutaaleen lallabaa itti-gaafatamummaa isaanii Waajjira Mana Lubummaa Ortodoksii Tawaahidoo Oromiyaaf gochuuf waliigalan jahan kunneen kutaalee lallabaa godinaalee Shawaa Kibba Lixaa, Baalee, Iluu Abbaa Booraa, Buunnoo Beddellee, Boorana, Qeellam Wallaggaa, Wallagga Lixaa, Gujiifi Gujii Lixaa of keessati qabatan ta'uu dubbatan. Waliigalteen kun kan xalayaadhaan wal harkaa fuudhiinsi itti taasifame osoo hin taane \"wanti kun sirriidha jedhanii nu walin hojjechaa warra jiranidha,\" jechuun himan. Odeessaalee walitti dhiyaatan kanneenillee dubbisuu maltan: \"Kutaalee lallabaa hafan kudhan amansiisuuf hojjechaa jirra,\" kan jedhan Luba Balaay Mokonnin \"kutaalee lallabaa hooggansi fedhii hin qabne irratti koree hundeesineerra,\" jedhan. Kutaalee lallabaa koreen itti hundeeffame keessaa kutaaleen lallabaa Harargee Lixaa, Shawaa Kaabaa, Shawaa Lixaafi Jimma akka fakkeenyaatti himan. \"Koreewwan sadarkaa godinaatti hundeeffaman kunneen sadarkaa aanaatti koree hundeessuun hojii ummatni waa'ee Mana Lubummaa Oromiyaa hubannoo akka qabaatu gochuu hojjetu,\" jedhan. Namootni hundeeffama Waajjira Mana Lubummaa Oromiyaa morman xiqqaachaa akka jiran kan dubbatan Luba Balaay Mokonnin \"hunda amansiisaa waan jirruuf osoo hin labsin turre,\" jedhan. Walitti dhufeenya Sinodosii waliin jiru Sinodosiin mana amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa muudama kenneefi erga didanii as Sinodosii walin mari'atanii akka hin beekne Luba Balaay Mokonnin himaniiru. \"Namootni dhuunfaa tokko tokko garuu dubbin lolaan adda cituu hin qabu jedhanii kan na mariisisan jiru,\" jedhan. Ejennoo hundeeffama Waajjira Mana Lubummaa Oromiyaa irratti qaban akka hin jijjiirre kan dubbatan walitti qabaan koree qindeessituu hundeeffama Waajjira Mana Lubummaa Ortodoksii Tawaahidoo Oromiyaa Luba Balaay Mokonnin \"nuyi waan karaa isaaniitin dhufu eegaa jirra,\" jechuunis himaniiru.","len":755}
{"id":"oduu-51037871","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51037871","title":"Balaa Ibiddaa Awustiraaliyaa: Kaartaan Awustiraaliyaa barbadaa ibiddaa agarsiisu kan dhugaatii?","summary":"Kaartaafi suuraaleen balaa ibidda bosonaa Awustiraaliyaa mudate agarsiisaan midiyaalee hawaasaarratti bal'inaan qoodamaa turan.","text":"Namoonni midiyaalee hawaasaa fayyadaman hubannoo balaa ibiddaa kana ilaalchisee jiru guddisuuf jecha suurawwaan dogoggoraafi nama kaan burjajeessuu danda'an fayyadamaa turan. Ibiddi ji'oota sadan darban walitti fufinsaan boba'aa ture kun lubbuu namoota 25 dabarseera. Kana malees bineeldota miliyoonatti lakka'aman ajjeese, manneen 2,000 barbadeesse. Haalli qilleensaa qabbanaa'aa haala ibiddaa kana qabbaneessuu danda'ee ture garuu, ho'iinsi deebiyee dabala jiru balaa kana hammeessuu danda'a jedhamee sodatama. Keeessattuu suuraan tokko weelistuu Riyaanaafi maamiltota tiwitaraa biroon qoodame ture. Suuraan kun akka waan balaa ibiddaa tamsa'e agarsiisuutti fudhatamee ture. Suuricharratti qarqarri Awustiraaliyaa barbadaa ibiddaatiin kan diimattee fakkeeffamte. Garuu dhugaan jirtu akkas miti. Artistiin Antooniiy Hiirsey jedhamu ji'a tokkoof odeeffannoo balaa ibiddaa kanaa iddoo itti mudate agarsiisuuf ture. Lubbu bararsaaf odeeffannoo fayyadu dhaabbanni qorannoo hawaa Ameerikaa (NASAn) walitti kan funaane ture. Artistiin kun hanag ibidda suura kanarra ifurraa ka'uun afarfamuusaa qeeqa irratti dhiyaate booda ibseera. Akka ragaatti waanti marsariitii NASA irraa argame dhugummaa akka qabu garuu himeera. Kaartaan biraa baayinaan qoodame ibidda kutaa Awustiraaliyaa hundarraa boba'u kan agarsiisuudha. Suuraan kunimmoo marsariitii mootummaa Awustiraaliyaa MyFireWatch jedhamurraa argame. Ragaa saatalayiitii fayyadamu. Haata'u malee, ragaan walitti qindaa'e ibiddaa boba'aa jiru agarsiisuuf wabii hin qabu jedhame. Mallattooleen kunis hanga ibiddaafi balaa qaqqabe agarsiisuu hin danda'u yaadni jedhus jira. Kaartaan jalqaba kaafame miidiyaa hawaasaarratti odeeffannoo dabalata hafeera. Keessattuu, sadarkaa balaaf saaxilamuufi to'atamusaa odeeffannoo hin kennu. Akkuma namoonni tiwitaratti fayyadaman qeeqanitti kaartaan kun amma iddoo balaa ibiddaa kanaan miidhame hin agarsiisu.","len":756}
{"id":"oduu-44363104","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44363104","title":"Duulli narratti baname itti yaadamee kan raawwatame - Baqqala Garbaa","summary":"Dhiyeenya kana hogganaan paartii mormituu KFO fi falmaa mirgaa namoomaa kan ta'an obbo Baqqala Garbaan gaaffiifi deebiin sab-himaa biyya alaa jiru Oromiyaa Miidiyaa Netwoork waliin taasisan dubbii ijoo miidiyaa hawaasummaa ta'eera.","text":"Obbo Baqqalaan dubbii dubbatan keessaa 'wareegama ijoolleen Oromoo kaffalaniin ormi caalaatti fayyadamaa jira' jedhaniiru. Kanas yoo ibsan namoonni waraana bobbaasanii mootummaa waraanaa turan gadhiifamanii masaraa mootummaatti yoo simataman, ijoolleen Oromoo har'allee mana hidhaatti dararamaa jiru jedhan. Wantin ani jechuu barbaade sirriitti hin hubatamne jedhu Obbo Baqqalaan. Hiikamuu namoota biroo Waggaa afur darban keessa namootni 5000 tahan wareegamuufi namooti 40,000 tahan hidhaa irraa hiikamanis, namoonni ammas hin hiikamne jiraachuu dubbatu. \"Sirna biyyatti rakkoo keessa galche diimookiraateessuuf wareegama ol-aanaa kan kaffale Oromoo dha, ta'us kan caalaatti fayyadamaa jiru warra kaani,\" jedhu. ''Kaleessa haqa-dhabiinsiifi loogin ture har'as itti fufee jira. Namootni yakkaa wal-fakkaatuun himatamanii kan hiikaman jiruu kan hin hiikamne jiru,\" jedhu. Namoota hiikaman irraa mormii akka hin qabneefi seerri tokko hundumaaf hojjechuu akka qabu, kuni yoo tahuu baate waan mormii kanaan dura mootummaa irratti kaa'aa tureen adda akka hin taane dubbatu. 'Orma' Qeeqa isaan irratti dhiyaateef deebii keennaniinis ''Orma jechuun namoota biroo, Oromoo kan hin taane paartii keenyaan ala jiran malee, nama biyya alaatii dhufe yookiin immoo lammii biyyaa kan hin taane jechuu mitis' jedhaniiru.'' Paartiin isaanii fedhiifi mirga Oromoo kabachiisuuf kan dhaabbate tahuu himuun kunimmoo paartii biraa jibbuu akka hin taaneefi warra fedhii wal-fakkaataa qaban waliin akka hojjetan dubbatan. \"Waan ani hin jenne dogoggoran hubatanii, akka hin malletti dhaadhessuunis dogoggora osoo hin taane 'duula maqa balleessi ta'e jedhamee raawwatedha,\" jedhu. Haasaa isaanii keessaa jecha tokko fudhachuun maqaa balleessuu yaaluun dogoggora guddaa akka tahe fi balaa siyaasaa akka fidu himuun namootni gaaffii deebii taasifame irra deebi'anii akka dhaggeefatan gaafataniiru.","len":756}
{"id":"oduu-55922026","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55922026","title":"Lola Tigraay: Motummaan garee miidhaa saalaa Tigraayiitti raawwatameera jedhame qoratu hundeesse","summary":"Lola naannoo Tigraayitti gaggeeffame hordofee miidhaawwan saalaa naannicha keessatti raawwatamaniiru jedhaman akka qoratuuf garee(task force) hundeeessuu mootummaan beeksiise.","text":"Gareen qorannoo mootummaa federaalaatiin hundeeffame kun kan ministeera fayyaa, ministeera Dubartoota, daa'immaniifi dargaggoo, Ministeera Raayyaa Ittisa biyyaa fi Abbaa alangaa Waliigalaa irraa walitti babbahan jedhame. Ministeera Dubartoota, Daa'immaniifi Dargaggootti ittigaafatamaa Sabaa Himaa kan ta'an Obbo Adinawu Abarraa Ejansii Pireesii Itoophiyaatti akka himanitti, gareen qorannoo hundeeffame Maqalee galuun hojii qorannoo eegaleera jedhan. Lola humnootii federaalaafi TPLF jidduutti gaggeeffame hordofuun, miidhaan saala bu'uureffate raawwatamaa jiraachuu ilaalchisee Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii dabalatee dhaabbileen deeggarsa namoomaa idil-addunyaa hedduun gabaasni nu qaqqabaa jira jechuun ibsuun isaanii ni yaadatama. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti kutaan hordoffii miidhaa saalaa tibba waraanaa hordofus akkasumas namoonni miseensoota maatiisaanii akka gudeedaniif dirqiisiifamaa jiraachuu ilaalchisee gabaasaaleen nama jeeqan nu qaqabaniiru jechuun ALI Amajjii 14, 2013 ibsa baaseen himee ture. Akkasumas dhaabbatichi dubartoonni meeshaalee bu'uuraa argachuuf jecha loltoota waliin quunnamtii saalaa raawwachuuf dirqisiifaman jiraachuu, lakkoofsi dubartoota kiniinii ulfa tasaa ittisu barbaadanii dabaluuf akkasumas gabaasaaleen miidhaa buufataalee dahoo keessatti dubartootaafi daa'imman irra gahan dabalaa jiru jechuun ni yaadatama. Lolli naannoo Tigraay Sadaasa 4, 2020 erga humnootiin TPLF raayyaa waraanaa naannicha keessa buufate irratti haleellaa raawwachunsaa himameen booda ture kan eegalame. Isaan boodas nammoonni 50,000 ol ta'an daangaa qaxxaamuruun Sudaaniitti kan baqatan yoo ta'u, kanneen miliyoonaan lakkaa'aman ammoo bakka jireenyaa isaanii buqa'uun himame. Kanaan walqabatees taateewwan miidhaa saalaa naannicha keessatti mudatan baayyachaa jiraachuu dhaabbilee idil-addunyaa dabalatee irra deddebiin komatamaa jira.","len":759}
{"id":"oduu-52984949","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52984949","title":"Pirezidantii Burundii: 'Dhukkuba onneen' lubbuun isaanii darbe","summary":"Pirezidantiin Burundii Piyerree Nikurunziizaa dhukkuba onneen du'u isaanii mootummaan biyyattii ibsa baasen beeksiseera.","text":"Pirezidant Piyerree Nikurunziizaan silaa baatii Hagayyaa keessa aangoorra ka'u ture Umriin pirezidantii kanaa 55 ture. Duuni pirezidantichaa erga dhagahamee booda biyyattiin guyyoota gaddaa torba labsiteetti. Akka ibsi mootummaan biyyattii baase agarsiisutti gaafa Sanbataa dhukkubsatani jennaan hospitaala seenani. Achiis itti wayyaa'ee ture. Gaafa Wiixataa garuu dhukkubni onnee tasaa isaan muddee lubbuu oolchuun osoo hin danda'amin hafuu ibsi mootummaan Burundii baase ibseera. Nikurunziizaan baatii Hagayya dhufu aangoorraa nu bu'u jedhamee eegamaa ture. Bara 2015, yeroo 3ffaaf filannoo irratti nan dorgoma jechuun isaanii biyyatti hokkara hamaatti galchee ture. Nikurunziizaan waggoota 15 darbaniif pirezidantii biyyattii ta'un tajaajilaniiru. Erga heerri jijjiirame as marsaa biraaf filannoo baatii darbe irratti dorgomuu danda'anis soorama bahu murteessan. Sababa kanaas yoo ibsan, ''jaalala biyyaarraa kan madde'' akka ta'e eeran. Biyyoota booda kana koronaavaayirasii itti seene keessaa tokko kan taate Burundiin filannoo baatii darbe taasifame irratti miidiyaaleen hawaasummaa cufamanii turan. Gorsaan pirezidanticha du'anii labsii guyyaa gaddaa ibsan irratti du'a Nikurunziizaan ''baay'ee gadduu'' isaanii ibsanii duuni kuni ''yeroo malee ta'e'' jedhan. Duuni Nikirinziizaa maaliif mormisiisaa ta'e? Haati warraa Piyerree Nikurunziizaa koronaavaayirasiin akka qabaman gabaafameera. Nikurunziizaan immoo dhukkuba kana akka gad qabanii ilaalamanitti hubatamaa ture. Inumaa yeroo weerara vaayirasichaa filannoo gaggeessuun alatti bakka buutota Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) biyyaa ari'anii turan. Du'a isaanii booda gareen mirga namoomaaf falmu Humaan Raayitis Waach (HRW) ibsa baasen turtiin aangoo Nikurunziizaa sarbama mirga namoomaa hamaa ta'en yaadatama jedheera. Hoggantoonni biyyoota gara garaa Ministira Muummee Abiy Ahimad dabalatee gadda isaanii ibsaa jiru.","len":759}
{"id":"oduu-48538534","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48538534","title":"Gamtaan Afriikaa Sudaan sochii gamtichaa keessaa uggure","summary":"Gamtaan Afrikaa hanga Mootummaan ce'umsaa sivilii hundaa'utti Sudaan sochii gamtichaa kamiyyu keessaa dhorkuu isaa beeksiseera.","text":"Murteen kunis atattamaan akka hojiirra oolullee ibseera. Manni Maree Nagaafi Tasgabbii Gamtaa Afrikaa akka jedhetti falli Sudaan rakkoo amma keessa jirtu keessaa ittiin baatus kanuma jedheera. Guyyoota muraasa darban mormitoonni hedduun rasaasa loltoota mootummaan galaafaamaniiru. Namoota 100 ta'an ajjeefamaniiru, reeffi namoota 40 ammoo laga Naayilitti darbatameera jedhu rogeeyyiin Sudaan. Aanga'oonnii Sudaan ammoo namoonni 100 milishootaan ajjeefamaniiru dubbiin jedhu sirrii miti, lakkoofsi namoota du'anii 46 hin caaluu jedhan. Mormii leellistootni Dimookrasii gaggeesaa turaniin walqabate dhukaasa banameen namoonni 100 ajjeefamaniiru jedhu, hakiimonni mormitootaa waliin hidhata qaban. Kibxata reeffii namoota 40 laga Naayil keessaa baafamuus dubbattu. Angawoonni dhimma kanarratti callisuu kan filatan ta'uus, booda aangawaan Ministeera Fayyaa tokko lakkoofsi namoota ajjeefamanii 46 ta'uu dubbateera. Rogeessi mootummaa qeequ waamicha marii manni maree waraanaa biyyattii dhiyeesse haala amma ta'aa jiruun waan amanamuu mitii jedhu. Magaala guddoo biyyattii keessatti jiraattotni BBC'n dubbisee sodaa guddoo keessa jiraachuu himu. Hoogganaa ittaanaan mana maree waaraanaa biyyattii waayee tarkaanfii mormitoota irratti fudhatamee ilaalchisee mormitoota gidduu namoonni baala sammuu hadoochu daddabarsaniifi jeeqxotni waan turaniifi jechuun tarkaanfii fudhatameef dhaabataniiru. ''Jeequmsi akka dhalatu hin hayyamnu, waan dhaabbeneef irraas boodatti hin deebinu. boodatti deebi'uun hin jiru. Kabaja biyyaaf qabnu seeraan mirkaneessina'' jedhan Mohaammad Hamadaan. Gabaasaalee hedduun Kaartuumii bahan milishoonnii fi gareen addaa hedduu sodaataman Rapid Support Forces (RSF), daandiilee magaalitti qullaa jiran irratti namoota nagaa adamsuutti akka jiran ibsu. Maqaa isaa duraanii Janjaweed jedhamuun gareen beekamu RSF, lola Daarfuur bara 2003'tti dhumaatii qaqqabe duuba jiraa jedhama.","len":761}
{"id":"oduu-45125033","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45125033","title":"Jigjigaa: Jiraattoonni nyaataa fi bishaan dhabuu himan","summary":"Rakkoon nageenyaa magaalaa Jigjigaa keessatti guyyoota muraasa darbaniif umammee ture xiqqoo tasgabbaa'ulleen jiraattoonni beelaaf saaxilamaa jiraachuu BBC'tti himan.","text":"Raayyaan ittisa biyyaafi poolisiin hojii tasgabbeessuu hojachuun alatti deeggarsi mootummaan ummataaf kennaa jiru akka hinjirre dubbatu jiraattoonni naannichaa. Jiraataan magaalaa jigjigaa tokko bilbilaan BBC'tti akka himaniitti, ''Ammaan tana Jigjigaan jiran. Magaalaa gutuun saamamee jira. Suuqiin hotelli wanti hunti hinsaamamiin hinjiru. Kanaafuu ummanni beelaaf saaxilameera,'' jedhaniiru. Akka jiraataa kanaatti keessattu bishaan gahaan durumaanu magaalattii keessa hinturre. Amma ammoo bishaan summeefameera waan jedhameef namni dhuguu didee rakkoon bishaniis hamaadha jedhaniiru. Akkasumas namoonni guyyoota lamaafi sadiif osoo nyaata hinnyaatin turan akka argamanillee ni dubbatu. Mootummaanis gara qee'ee keessaniitti deebii'aa jechuun alatti wanti taasisee akka hinjirre dubbataniiru. Jiraattuun magaaladhuma Jigjigaa kan taate kan bira ammoo, halli kaleessa ture gaman nageenyaatiin gaari ta'u himtee, polisiifi raayyaanis hojii tasgabbeessu hojjataa jiraa jettee jirti. Namni hedduun akka gara qee'ee isaaniitti hindacha'iiniifi hedduunis beela'aa akka jiru jiraattuun tunis himte jirti. Fakkenyaafis yoo himtu, wanti duraan magaala keessa ture dhumaa jira. ergasiin booda kan alaa galee omtu waan hinjirreefu waanuma duraan qabnu waliif qoodnee ittiin bulaa jirra jetti. Haa ta'u malee sun yoo dhume, akkam akka taanu hinbeeknu. Fakkenyaaf bishaan ujjummeen sommaa'ee waan jedhaniif namni dhugaa hinjirus jette jirti. Karaa gama biraatiinis Ministrri fayyaa Itoophiyaa garee oggeessotaa gara sanatti eergu himeera. Garichis namoota walitti bu'iinsaan miidhaman 53 adda baasuufi kanneen keessaa 30 kan ta'an kan waldhaansa baqaqsanii hodhu barbaadaniidha jedhaniiru. Kannen keessayis hanga ammaatti garichi namoota sagaliif waldhaansa baqaqsanii hodhhuu taasisuu isaanii ergaa tiwiitaraan kan ibsan Ministtirichi Dr Amiir Amaan. hojiin wallaansaa kunis itti fufa jedhaniiru.","len":761}
{"id":"oduu-55556212","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55556212","title":"Koronaavaayiras: Qorattootni WHO ka'umsa Covid qoratan Chaayinaa akka hin galle dhorkaman","summary":"Gareen Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) ka'umsa weerara Covid-19 magaala Chaayinaa Wuhaan qorachuuf jedhu Chaayinaa akka hin galle dhorkame.","text":"Miseensonni lama imala kan eegalan ta'uus tokko akka ofirra deebi'u, inni biroon ammoo biyya sadaffaa akka turu ta'eera. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa rakkoon Viizaa argachuudha jedhe. Dhaabbatichi Beejiing waliin yeroo dheeraaf erga mariyachaa turee booda ji'a darbe qorannoo gaggeessuuf hayyama kan argate. Vaayirasiin kun dhuma bara 2019'tti Chaayinaa bulchiinsa Wuuhaan keessatti jalqaba mul'ate. Daayireektarri Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr. Teediroos Adihaanoom Chaayinaan qorattoota isaaniif hanga ammaatti hayyama kennuu dhabuuttii ''hedduu aaruu'' ibsaniiru. Ibsa Jeneevaarraa Kibxata kennaniin ''adeemsa keessoo hojii kanaaf hayyama keennuu yeroo gabaaba keessatti akka xumuramu Chaayinaarraa wabii argachuu'' himaniiru. Qondaalota olaanoo Chaayinaa waliin haasa'aa akka jiraniifi ''Ergamni kun WHO fi gareen idila-addunyaa kan dursa kennuufi'' akka ta'e ibsuu himan. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa Vaayirasii jalqaba Chaayinaa keessatti bineensota irraa ka'uun namatti ce'e jedhamu kana akkamiin akka eegaleefi akka namatti ce'e qorachuuf garee ogeeyyii 10 qabu kan ji'ootaaf Chaayinaa turan ergaa jira. Ji'a darbe qorannoon kun ji'a jalqabaa bara faranajootaa 2021'tti akka eegalamu gabaafamee ture. Ogeeyyii lama dhaabbatichi Chaayinaatti erge keessa tokko deebi'uufi inni biroon biyya sadaffaa akka turu godhamuu hoogganaan yeroo balaa dhaabbatichaa Maayiik Riyaan ibsuu Rooyitarsi gabaseera. Vaayirsiin kun jalqaba Chaayinaa bulchiinsa Huubee Wuhaan keessatti bakka gurgurtaa bineensoota nyaatamaniitti dhalatee jedhamee yaadama. Vaayirasichi Wuhaan keessatti bineensotarraa namatti ce'es jedhama. Haata'u malee dhufaatiin vaayirasichaa falmisiisaadha. Ogeeyyiin gariin gabaan bineensotaa madda vaayirasichaa miti jedhu. Qorattootni tokko tokko hin beekamne malee simbirroo halkaniitu vaayirasicha waggoota kurna hedduuf baatee deema jedhu.","len":762}
{"id":"oduu-45166800","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45166800","title":"Keeniyaatti Roobiin turistii lammii Taayiwaan ciniinee ajjeese","summary":"Keeniyaatti turistiin lammii Taayiwaan tokko roobii itti dhiyaachuun suura kaasaa ture tokkoon lapheesaarra ciniinamee lubbuun isaa darbe.","text":"Roobiin bineensa ilkaan qara ta'e qabuufi yoo dheekkamullee miidhaa cimaa geessisudha Namichi ganna 66 ta'e maqaan isaa Chaangii Miingii Chuwaangii jedhamu kun osoo bineensa kana rizoortii Hara Naayivaashaa kaaba-lixa magaalaa guddittii, Naayiroobi irraa km90 fagaattee argamtutti faana bu'aa jiruu ture. Turistiin biraan lammiima Taayiwaan ta'es madaa'uun isaa beekameera. Waggaa kana qofa naannoo sanatti namoonni ja'a roobiidhaan ajjeefamaniiru. Roobiin addunyaarratti bineensa guddaa miidhaa geessisuun beekamu marga dheedu barbaachaaf kan gara rizoortichaatti gadi ba'e. Tajaajilli Qabeenya Bineensota Keeniyaa jalqaba turistoota kanneen lamaan akka lammileen Chaayinaa ta'an himee ture. Boodarra garuu Ministeerri Dhimma Alaa Taayiwaan lammilee Taayiwaan ta'uu beeksiseera. Akka namoonni ijaan argan jedhanitti turistoonni kun lamaan naannoo Hoteela Sooppaa jedhamutti bineensa kanatti baayyee dhiyaatanii turan. Namichi ciniiname kun hatattamaan gara hospitaalaatti geeffamullee hedduu waan dhiigeef lubbuun isaa ooluu hin dandeenye. Turistiin kan biraan maqaan isaa Wuu Peengii Tee jedhamu ammoo miidhaa xiqqaa irra ga'een Hospitaalaa Naa'ivaashaatti argamutti wallaansa argateera. Dura Ta'aan Abbootii Qabeenyaa Bidiruu Hara Naa'ivaashaa Daaviid Kiloo akka gaazexaa Keeniyaa Istaar jedhamutti himetti, bishaan hara sanaa guutee bakka dheedinsaa roobiif malu waan haguugeef akka isaan gara oyiruufi naannoo hoteelichaatti gadi yaa'an dirqisiiseera. Kun ammoo carraa bineensonni kuniifi namoonni itti walitti dhiyeenyaan wal argan dabaleera. Roobiin ilkaan qara kan qabuu, baay'ee yeroo dheekkamu hamaa kan ta'eefi hanga kg 2, 750 kan ulfaatudha. Afirikaa keessatti roobiin tilmaamaan waggatti namoota 500 ajjeesa. Keeniyaan bara darbe turizimiirraaa galii doolaara biliyoona 1.2 kan argatte yommuu ta'u namoonni miliyoona 1.4 ta'an biyya gara garaa irraa biyya kana daawwataniiru.","len":763}
{"id":"oduu-46344303","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46344303","title":"Magaalaa Dabramaarqositti namichi muka koree bu'uu dide saatii 24 booda nagaan bu'eera","summary":"Magaalaa Dabramaarqos ganda 03tti namichi muka koree, kadhatamus hin bu'u jedhe saatii 24 booda nagaan bu'uu isaa, hoji gaggeessaan gandichaa Obbo Awwaqa Azzaazhi BBCtti himaniiru.","text":"Muka namtichi yaabbate fagootti yommuu ilaalamu Jiraattonni naannichaa namichi kun wayita muka kana koru arguu baatanis, kalee sa'aa 4 irraa qabee muka kana koree arguusaaniis Obbo Awwaqaan dubbataniiru. Kana malees, iddoo mukti kun itti argamu boolli wahii akka jiruufi lagni Gimci jedhamu dhiyeenyatti iddoo itti argamudha. Kunis nama kana achirraa buusuuf tattaaffii taasifamu rakkisaa taasisee ture. Namni muka yaabbate kun umriinsaa tilmaamaan 35 hanga 45 kan tahudha. Uffata xuraa'e akka uffateefi kiraanchiinis muka kana jalatti argamuusaas hojii gaggeessaan kun dabalanii himaniiru. Qaama miidhamaa tahuusaas argeera jedhu. Mukni kun muka guddaa akka tahe eeruun, namicha buusuuf wayita yaalamu, gara fiixeetti koruun rakkisaanii akka ture kan dubbatan ammoo, ogeettii oduufi maxxansaa Komunikeeshinii Magaalaa Dabramaarqos kan taate Addee Haaraguwaa Abbabaati. Hojjettoonni Komunikeeshinii har'a deemanii akka ilaalaniifi akka bu'uuf yaalii taasisaniis, deebii akka hin kennineef dubbatanii turan. Namichi kunis gara damee mukaa gara fiixeetti argamurra koruusaas ilaaleerra jetti. Poolisoonnis gara naannichaa kan deeman wayita tahu, isaanis gamasaaniin akka bu'u tattaaffii garagaraa godhaniiru. Namtichi muka yaabbate fagootti yommuu ilaalamu Hojii gaggeessaan Gandichaa gamasaaniin, konkolaataa kireeniinillee buusuuf hedduu rakkisaa tahuu himuun, amma garuu nagaan bu'eera jedhan. Namichi naannoo kamirraa akka dhufe akka hin beekamne kan himame yommuu ta'e namni namicha kana nan beeka jedhes hin jiru. Namoonni naannoo sanaa kaleessarraa eegalanii eegaa kan turaniifi hanga ammaattillee eegaa akka jiran addeessaniiru. Akkuma gabaasni kun qindaa'een garuu namichi kaleessa irraa eegalee muka irraa hin bu'u jedhee ture nagaan bu'uun isaa dhaga'ameera. Namichi muka koree saatii 24 booda bu'e kun magaalaa Dabramaarqos keessatti hojii kophee bareechuutti bobba'ee akka ture himameera.","len":764}
{"id":"oduu-51748273","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51748273","title":"Pirezidantiin OIB Obbo Aabbe Saanoon Pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'an","summary":"Waggoota 10 oliif Pirezidantii Baankii Intarnaashinaala Oromiyaa ta'uun kan tajaajilaa turan Obbo Aabbe Saanoon Pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'uun muudaman.","text":"Waggoota 10 dura pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa kan turan Obbo Aabben kan dhihoo ambaasaaddara ta'un muudaman, Obbo Baacaa Giinaa, bakka bu'u. Obbo Baacaan bara 2010 Obbo Baqaaluu Zallaqaa bakka bu'un Pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'un waggaa 1 fi ji'a torbaaf hoggantummaan baankicha tajaajilan. Osoo achi hin seenin dura immoo Baankii Hoji Gamtaafi Baankii Awaashitti pirezidantii Itti - aanaa ta'un hojjetaniiru. Turtii Baankii Daldalaatti taasisaniin kanneen hojii cimaa akka hojjetan kaasan ni jiru. Gama kaaniin, sababni yeroo gabaabaa keessatti akka ka'an isaan taasise ifa miti. Hojii baankii irratti muuxannoo waggaa dheeraa kan qaban Obbo Aabben, Baankiin Intarnaashinaala Oromiyaa akka guddatu taasisuun dabalatee baankiin isaan hoogganan akka biyyaatti tajaajilli dhalarraa bilisa ta'e akka eegalu taasisaniiru. Obbo Aabben guyyaa kaleessaa eegalee baankicha akka hoggantummaan tajaajilan kan muudaman yoo ta'u har'a ganama hojjettoota waliin walbaraniiru. Dhihoo Baankiin Daldala Itoophiyaa hanqina qarshii gabaa keessa socho'un rakkataa turuun isaa ni yaadatama. Obbo Aabben eenyu? Obbo Aabben Yunivarsiitii Finfinneedhaa digirii jalqabaa akkaawuntingidhaan digirii lammataa immoo 'Business Administration' dhaan Yunivarsiitii of Landan irraa eebbifamaniiru jedha gaazexaan Addis Forchuun. Hojiis Baankii Daldalaatti akka eegalan amanama. Boodarras waggaa tokkoof pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'un waggaa tokkof erga tajaajilanii booda bakkicha Obbo Baqaaluu Zallaqaaf dhiisanii Baankii Oromiyaa hoogganuu eegalan. Yeroo Baankii Daldalaa turanis hooggansa cimaa kennuun maqaan isaanii akka ka'u kanneen damee baankiirra hojjetan ni himu. Hanga har'a bakka duriitti deebi'anittis waggoota kudhan olif Baankii Intarnaashinaala Oromiyaa gaggeessaa turan. Dabalataanis, Pirezidantii Waldaa hojjettoota Baankii Itoophiyaa ta'un tajaajilaa jiru.","len":764}
{"id":"oduu-45908795","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45908795","title":"Wallagga Bahaatti dhukaasa banameen poolisiin federaalaa tokko ajjeefame","summary":"Dhukaasa har'a naannoo daangaa Benishaangul gumuz Godina Kamashii fi Oromiyaa Wallaga Bahaatti uumameen miseensi poolisii federaalaa tokko ajjeefame.","text":"Xiyya poolisoonni federaalaa namoota Benishaangul Gumuz irraa qabame Wal dhabdee yeroo dhiyoo naannoo Benishaangul Godina Kamaashii fi daangaa Oromiyaa Godina Wallaga Bahaatti uumameen namootni 20 ol yoo ajjeefaman kuma 75 ol qe'eerraa buqqa'aniiru. Kana hordofee mootummaan warri qe'ee irraa buqqa'an akka gara qe'ee isaanitti deebi'an taasisuu fi nageenya naannichaa tasgabbeesuuf humnoota nageenyaa nannichatti bobbaasuu namootni BBC'n dubbise himaniiru. Har'a garuu naannoo daangaa aanaa Saassiggaa jedhamtutti poolisoota federaalaa nageenya eegan irratti dhukaasni qaama hin beekamneen banamuun lubbuun poolisii federaala tokko du'uun kan biraas madaa'eera. Miseensi poolisii bakkicha tureefi hiriyaansaa biraa rukutame yaalsisuuf hospitaala naqamte ture Ababaayyo Boggaalee, osoo nuyi quba hin qabaatiin daheeffatanii dhukaasa nurratti banan gama Benishaanguliin jedhe. Qaama akkamii akka tahan adda baasnee beekuu baannus dhukaasa nurratti banameen namni tokko du'eera jedhe. Poolisiin federaalaa tokko achumatti rasaasaan rukutamee erga du'eeti kan hospitaala keenya fidanii jedhu, hospitaala riferaalaa Naqamteetti ispeeshalistii tajaajila baqaqsanii yaaluu Dr Haayilayesuus Tasfaayee. Kan biraan ammoo qoma jala rasaasan rukutamuun yaalii cimaan taasifamaafi akka ture BBCtti himan. Dabalataan xiyyi baay'een akka eebootti qara miidhaa hamaa namarraan geesisuu danda'uu to'atamuu namootni ijaan arganii fi poolisiin federaalaa dubbisne Ababayyon BBC'tti himaniiru. Xiyya poolisoonni federaalaa namoota Benishaangul Gumuz irraa qabame Xiyyi qabames summii hamaa akka dibamee jiru namni ijaan argee suuraa kaase jiraataan magaalaa Naqamtee Yeeyyis Birruu himeera. Ababaayyoon akka jedhetti ammoo xiyya qabame ijoollee fi dubartoota dabalatee namootni hedduun naannoo Benishaangul baatanii deemaa akka turan BBC'tti hime. Poolisii federaalaas xiyya kana to'achuun dhabamsiiseera jedha Ababaayyoon.","len":766}
{"id":"oduu-55243203","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55243203","title":"Tesla: Manni murtii Jarman ijaarsa warshaa konkolaataa sababa bofaafi lootuun adda akka citu ajaje","summary":"Warshaan konkolaataa Jarman, Tesla, sababa bofaafi lootuun oomisha akka dhaabu manni murtii ajaje.","text":"Kanneen naannoof quuqamna jedhan ijaarsi warshaa konkolaataa Teslaan 'Grünheide'tti gaggeessu bakka jireenyaa bofaafi lootuf gaarii miti jedhu Kunis kan ta'e quuqamtoonni naannoo dhimmicha mana murtii erga geessanii boodadha. Warshaan oomisha konkolaataa elektirikaa oomishu kuni dhihoo magaalaa guddoo biyyattii Berliinitti warshaa elektirikaa Awuroppaati isa jalqabaa ta'eefi kan baatirii konkolaataa ijaaruuf bosona ciraa ture. Haa ta'u malee, quuqamtoonni naannoo bofaafi lootuuwwan bosona keessa jiranif gaarii miti jechuun mormuu eegalan. Sababa kanaaf manni murtii Fraankifart bosona ciruun akka dhaabatu ajajeera. Ajajni mana murtii kuni kaampaanii Teslaa irratti waggaa darbes achuma biyya Jarman bulchinsa Biraandenbargitti itti bahee ture. Ajajni duraan itti bahe yaaddoo bineensota bosonaafi dhiheessii bishaaniin walqabateeti. Ajaja booda kana itti bahe irratti Teslaan waan dubbate hin qabu. Murtiin dhumaas hin murtoofne. Kanneen himata kana dhiheessan Waldaa naannoof quuqamu Nature and Biodiversity Conservation Union (NABU) fi Green League jedhamanidha. Beeksisi modeela konkolaataa Teslaa 3 Jarmanitti akka isaan fedhan hin taane Akka kanneen naannoof quuqaman jedhanitti bosonni Teslaan ciru bakka jireenyaa bofaafi lootuu cirracha gubbaa jiraatanii ni dhabamsiisa. Lamaanuummoo sanyii eegumsi taasifamufidha. Dabalataan, ijaarsi warshaa kanaa mataan isaa reppitaayiloota yeroo ammaa ganna keessa riphanii jiran ni jeeqa jedhu. Hogganaan Tesla Elon Mask Sadaasa waggaa dabre ture ijaarsa warshaa kanaa kan ifa godhan. Adoolessa 1 2021'ttii hojii akka eegalu abdatanii ture. Waggaattis konkolaataa 500,000 oomishuuf karoorfame. Quuqamtoota naannoon ala paartileen Jarman lama biroollee ijaarsa warshaa kanaa mormaniiru Kana dura ministeerri naannoo Jarman 'itti gaafatama ofiin' Teslaan ijaarsa warshaa akka eegalu eeyyameefi ture. Kanaafis, bosona hektaara 91 ciruun irraa eegama. Ijaarsa eegaluun garuu murtee qondaaltota irratti hundaa'a.","len":767}
{"id":"oduu-54213531","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54213531","title":"Jawaar Mohaammad fa’iirratti himannaan waan hin banamiinif abukaatonni ‘qaama bilisa baasu’ gaafachuufi","summary":"Abbaan alangee guyyaa har'aa [Fulbaana 08, 2013] guyyaa xumuraa Obbo Jawaar Mohaammad, Obbo Baqqala Garbaafi shakkamtoota 11 biroorratti himata ni bana jedhame eeyyamamef ta'us har'a shakkamtoonni mana murtiitti osoo hin dhihaati hafaniiru.","text":"Sababa kanaan, abukaatonni shakkamtootaa torban dhufu gaafa Wiixata iyyannoo 'qaama bilisa baasu (habeas corpus) akka mana murtiitti dhiheessan BBC'tti himaniiru. Abukaatota dhimmi Obbo Jawaariifi kaan galmee isaanii jala jiran hordofan keessaa tokko kan ta'an Obbo Tuuliin akka jedhanitti guyyaan eeyyamame yoo darbe iyyannoo dhiheessuun bu'uura seeraa qaba. ''Kanaa booda hayyamaafi beekumsa mana murtii malee hidhamani jiru waan ta'ef gaafa Wiixataarraa qabne qaama isaanii bilisa akka bahu mana murtiitti dhiheeffachuudhaaf karoorfachaa jirra'' jedhan. ''Obbo Jawaar fa'i har'a Jimaata sa'aatii 11:30 eegalee eeyyama mana murtii malee hidhamanii jiru,'' jechuun BBC'tti himan. Qondaaltonni olaanoo siyaasaa kuni ajjeechaa Artist Hacaaluu Hundeessaa booda kan to'ataman yoo ta'u erga to'annoo poolisii jala oolan ji'a lama darbeera. Haa ta'u malee, hanga yoonaa himannaan irratti hin banamne. Poolisiin yakkawwan afurin shakkee akka to'ate ibseera. Kunis, reeffa Hacaaluu deebisuun, ajjeechaa qondaala poolisii, hookkara uumuufi qondaaltota mootummaa ajjeesuuf yaaluuni. Shakkamtoonni garuu himannaa kana balaaleeffatu. Mana murtiitti irra - deddeebbiin hidhaan keenya 'dhimma siyaasaati' jechuun dubbataa turan. Obbo Tuulii Baay'isaan akka jedhanitti Mallasa Dirribsaa, Hamzaa Booranaa, Shamsaddiin Xahaa dabalatee namoota 4 hanga qaam'ee 4, bara 2012'tti manni murtii abbaan alangee himata akka dhiyeessu hayyama kenneefi ture. Ta'us, kunis hin taane jedhan. Kanaaf, walitti qabanii torban dhufu iyyannoo 'qaama isaanii bilisa baasuu' jedhu mana murtiif akka dhiheessan himan. Kana dura, manni murtii mirga wabii Obbo Jawaar, Baqqalaa fa'i kuffisuun isaa ni yaadatama. Qondaaltota siyaasaa ajjeechaa Hacaaluu booda hookkara kaasuufi kaaniin shakkamanii to'ataman keessaa Obbo Dajanee Xaafaa, Obbo Iskindir Naggaafi Obbo Lidatu Ayyaaloorratti himanni banameera.","len":767}
{"id":"oduu-46902398","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46902398","title":"Godina Wallagga Bahaattii balaa konkolaataa kaleessa mudateen namoonni 18 du'an","summary":"Kaleessa konkolaataan deddebisa uummataa namoota fe'ee deemaa ture aanaa Giddaa Ayyaanaa bakka labuu jedhamtutti galagaluun lubbuun namoota 18 battalumatti darbuu Itti Gaafatamaan Diviziyoona Nageenya Tiraafikaa Qajeelcha Poolisii Godina Wallagga Bahaa himaniiru.","text":"Konkolataa Naqamtee gara Aanaa Eebantuu osoo deemuu aanaa Giddaa Ayyaanaatti galagale Konkolaataan deedebisa uummataa koodii 3 oro taheefi lakkoofsi gabatee isaa 26296 tahe magaalaa Naqamtee irraa gara aanaa Eebantuu magaalaa Qeelloo deemaa akka ture itti aanaan Inispeektera Firoomsaa Solomoon BBCtti himaniiru. Balaan kun kan dhaqqabe guyyaa keessaa sa'a shanitti yoo tahu mariin konkolaatichaa konkolaachisaaf ajajamuu diduun balaan kun dhaqabuu himaniiru. Konkolaatichi akkuma namoota fe'ee jirutti hallayyaa ykn qilee keessa bu'uun miidhaa suukaneessaa kana dhaqqabsiise. Lubbuun namoota 18 dhiira 12 fi dubartoota jahaa yeruma sana yoo darbu namoota namoota 10 dhiira shanii fi dhalaa shan irra ammoo miidhaan qaamaa cimaan dhaqqabuu himaniiru. Akkasumas namoota 23 irra ammoo miidhaan qaamaa salphaan yoo gahu kanneen lubbuun oolan konkolaataa lafa qotuuf ooltu Iskaavateriidhaan gargaaramuun akka bahan Inispeekter Firoomsaan himaniiru. Namootni miidhamanii lubbuun oolanis yaalii argataa jiraachuu himaniiru. Konkolaachisaa fi gargaaraan walumaan lubbuun isaanii waan darbeef namoota meeqa fe'ee deemaa ture kan jedhuuf ragaa guutuu hin argannes jedhaN Inispeekter Firoomsaan. Inispeektar Firoomsaan bakki konkolaatichi itti galagale irraan gadee hamaa tahuu himuun daandichis caccabaa fi boodatti hafaa tahuu himaniiru. Konkolaataan kun Naqamteedhaa namoota fe'atee yommuu bahu rakkoo teeknikaa akka hin qabne mirkaneeffannera jedhan. Haaluma wal faakatuun torban darbe konkolaataan deddebisa uummataa rakkoo teeknikaa qaba jedhame magaalaa Shaambuu irraa gara Naqamtee osoo deemaa jiruu iddoo laga Jimaa jedhamu Haratoo fi Baakkoo gidduutti galagaluun lubbuun namoota 17 darbuu Itti Gaafatamaan Waajjira Dhimmoota Komunikeeshinii Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Obbo Dassaleny Tarrafaa himaniiru. Konkolaatichi humnaan ol fe'ee deemaa turuu fi yeroo tajaajila isaa kan fixatee ture tahuus himaniiru.","len":768}
{"id":"oduu-48412420","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48412420","title":"Yihuudotni Jarman koofiyyaa akka hin keewwanne dhorkaman","summary":"Koomishiniin farra sanyii Seem, warra Jiwiishiin koofiyyaa addabaabayiitti akka hin keewwanne akeekkachiisan.","text":"Koofiyyaa aadaa dhiirota Yihudootaan keewwatamu Fileeksii Kileen koofiyyaa akka hin keewwanne kan dhorkan iddoowwan biyyattii tokko tokko keessatti ilaalchi farra sanyii Seem babal'achuu isaatiini. ''Warri Yihuudotaa Jarman keessa iddoo kamittiyyuu koofiyyaa akka hin keewwanne nan gorsa'' jechuun gaazexaa Funke jedhamutti himan. Bara darbe yakki farra sanyii warra Seem haalaan dabaluusaa mootummaan galmeesseera. Bara 2018tti yakki jibbaa 1,646 galmaa'uusaa qondaaloti beeksisaniiru, kunimmoo isa bara darberraa harka 10 dabaleera. Haleellaan qaamaa 62 bara 2017tti qaqqabeera. Kunimmoo bara wal-fakkaataatti 37 irraati dabale. Ministirri Haqaa biyyatti Kaatriinaa Baarlii yakkii farra Seem biyya keenyaaf ''waan qaanessaa dha'' jedhaniiru. Kileen, dhimma yakka farra Seem irratti dalagaan 'saalfachiisaa' sabaa akka malee tahuu himan. Miidiyaan hawaasummaa irratti ''haleellaan aadaa yaadannoo kabajuu irratti taasifamu'' kanarratti shoora qaba jedhan. Poolisooti, barsiisotiifi ogeessoti seeraa dhimmi farra Seem gaafa isaan mudatu ''maaltu hayyamamaa dhaa, maaltu miti'' isa jedhu adda baafachuuf leenjii argachuu qabu jedhan. ''Ilaachi farra Seem duriyyuu jira. Amma garuu,baayyee dhagahamaafi jabaachaa dhufe jechuun ogeessi seeraa dhimma farra Seem dubbataniiru. Ilaalchi farra-Seemii maaliif ka'e? Gareen Yihuudotaa ilaalchi fiinxaalessitootaa farra Seemfi jibbi gareewwan hawaasa xiqqoo qaban, Awurooppaa keessatti baay'achaa waan dhufeef akeekkachiifni kennameeraafi. Paartiin Alternative for Germany (AfD) mormituu ijoo biyyattii dha. Godaantotas ifatti morma, ilaalcha farra Seem qabaachuu garuu haalera. Haa tahu malee yaadni namooti siyaasaa biyyattii Holokoost irrattille kennan garee warra Yihudoota irraa qeeqni irra gahaa jira. Qo'annoon bara darbe taasifameen Yihuudotni Awurooppaa keessa jiraatan dhimma ilaalcha farra Seemiin yaaddoo akka qaban agarsiisa.","len":768}
{"id":"oduu-45132537","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45132537","title":"Barattootni Itoophiyaa Hindii: rakkoo kaffaltii hamaaf saaxilamne jedhan","summary":"Lammiileen Itoophiyaa Yuunvarsiitiiwwan Hindiitti barachaa jiran kaffaltiin ji'a sadi sadiin isaaniif kennamu ji'a tokkoo oliif turuusaarraa kan ka'e rakkina keessa jiraachuu himan.","text":"Galma yuunvarsiitichaa Barattotni kunneen ji'atti Doolaarri 350 herregameefii ji'a sadi sadiin doolaarri 1050 akka isaaniif kaffalamu himaniiru. Haa tahu malee kaffaltichiyyuu wagga shan dura haala tureen kan hojjetame waan taheef tilmaama yeroo isaa eeggate akka hin taane yaadachiisuun innumtiyyuu yeroodhaan nu gahaa hin jiru jedhan. Barattota kannen keessa tokko kan tahe Yohaannis, barattotni digirii lammaffaafi sadaffaa 50 tahan weerara dhukkubaa naannoosaniitti uumame irraa kan ka'e dhukkubsataa jiraachuusaanii himeera. Barattotni kunneen kaffaltiin waan isaaniif hin raawwanneef yaalamuullee hin dandeenye jedhe. Barataan Yuunvarsiitii Aandiraa Muummee Injiineringii digirii lammaffaa, gara biraan barattotni sadii dhukkubsatanii maallaqa ittiin yaalaman waan dhabaniif kadhannaa akka furmaataatti fudhataniiru jedhe. Akka wal hin gargaarref illee hundi keenyayyuu haala wal fakkataa keessatti argamna jedhe. Dabalataan waktii gannaa keessa waan jirruuf dhibeen busaa naannichatti hammachusaarraa kan ka'e fayyaa keenyaaf yaaddoo biraa keessa jirra jechuun BBCti himeera. Yuunvarsiitii Teeknolojii Delhiitti barataa PhD waggaa lammaffaa kan tahe Shaanqoo Ayyalee, osoo turellee guyyota kudhan kessatti akka kaffalamuu qabu qajeelfamni ibsuyyuu, Imbaasiin garuu hanga guyyoota 20 dabarsuun akka kaffalaaf ture hima. Hinditti Ambaasadarri Itoophiyaa Ambaasadar Asfawu Dingaamoo Imbaasichi sirna kaffaltii kanaan duraa jijjiruun karaa baankii akka raawwatu gochuusaa hubachiisaniiru. Guyyoota dhufan keessattis baratoota kanneeniif ni kaffalama jechuun kana booda haalli itti harkifatu hin jiraatu jedhan. Birrichis kaleessa Ministeera Barnootaa irraa bahee akka jiru dhagaheera, akkuma herrega keenyarra galeen kaffallaf jedhu. Baasii yaalii fayyaaf baasanis ragaalee barbaachisan yoo dhiyeessan ni kaffalamaaf jedhan. Yuunvarsiitota Hindii 27 keessatti baratoonni baasii mootummaa Itoophiyaa fi deeggarsa mootummaa Hindiin barataa jiran 1000 ol ta'u.","len":770}
{"id":"oduu-45751747","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45751747","title":"Yaa'ii ADWUI: Hoggansi haaraan wal amantaan uummata gidduutti akka uumamu taasiseera","summary":"Yaa'ii ADWUI 11ffaa magaala Hawaasaatti taasifamaa jiruun har'a mariiwwan garee fi mariin waliigalaa adeemsifamaa ooleera.","text":"Mariin har'a taasifamaa ture fi jiru gabaasawwan dhiyaatan lama irratti kan xiyyeefatu yemmuu ta'u inni tokko haala waqtaawaa biyyattii irratti kan xiyyeefate dha. Jijjiiramoota erga hooggansi haaraan gara aangootti dhufee booda argaman keessaa tokko tasgabbii siyaasaa fi abdii uummata biratti uummame ta'uunsaa yaa'ichaan gamaggamamee jira jedhan, waajjira ADWUI'tti qindeessaan dame paartiilee siyaasaa, dhaabbilee michuu fi waldaalee siiviilii Obbo Fiqaaduu Tasamma. Kunis uummata gidduutti wal amantaan akka jiraatu fi biyyattii diigumsa irraa kan hanbise akka ta'e yaa'ichi gamaggameera jedhan. Gama dirree siyaasaa bal'isuutinis ji'oottan jahan darbanitti hojiin jajjabeessaan hojjetamuusaa kan himan Obbo Fiqaadun, dhaabbileen siyaasaa shororkeessummaan galmaa'anii turan galmicha irraa haqamun, karaa nagaan akka qabsaa'an taasifamuu fi hidhamtootni siyaasaa kumaatamaan lakka'aman hiikkamuunis yaa'ichaan irratti mari'atamuusaa himan. Miidiyaaleen toora intarneetii 250 ol ugguramanii turan uummata bira akka gahan godhamuun isaa, lammiileen biyyattii biyyyoota ollaa keessatti hidhamanii turan akka hiikkaman gama gochuutin fi walshakkii Gibxii walin laga Abbayyaa irratti ture, gama furuutinis hojiin jajjabeessaa akka hojjetame irratti mari'atamuusaa Obbo Fiqaadun dubbatan. Gama biraatiin rifoormiin siyaasaa, bulchiinsaa fi seeraa akka barbaachisu yaa'ichi marii bal'aa taasisee jira. Kana malees ADWUI'n kanaan booda hanna fi saamicha gurmaa'e akkasumas ser-malummaaf obsa akka hin qabaanne yaa'icharratti waliigalameera kan jedhan Obbo Fiqaadun mariin taasifame bilisa, hirmaachisaa fi ifa akka ta'e miidiyaalef himan. Kallattiileen yaa'ii dhaabbatummaa ADWUI 11ffaa irratti mari'atamaa jirus guyyaa boruu raggaasifamanii hojiirra akka oolan ni taasifamas jedhaniiru. Yaa'iin dhaabbattumaa ADWUI 11ffaan kun kaleessaa jalqabuun magaalaa Hawwaasaatti gaggeefamaa jira.","len":773}
{"id":"oduu-41357749","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41357749","title":"'Anti-body' yookan farra qaama alagaa haaraan Vaayirasii HIV %99 ajjeesa","summary":"Saayintistoonni farra qaama alagaa yookan 'anti-body' vaayirasii HIV dhibbeentaa 99 waraanuu fi mudannoo faalamaa ittisuu danda'u uumanii.","text":"Qorattoonni farra qaama alagaa\/'anti body' cimaa argatan Vaayirasichi dandeettii qaamni keenya uumamaan dhukkuba ofirraa ittisuuf qabu ni dadhabsiisa. Farri qaama alagaa yookan 'Anti-body'n kun garuu kan qaamni namaa maddisiisu caalaa humna qaba. Hojiin kun wal ta'iinsa Inistitiyuutii Fayyaa Biyyaalessaa Ameerikaa fi kaampaanii meeshaalee fayyaa omishu Saanoofiin kan hojjetame dha. Waldaan Gargaarsaa Adduunyaas, kun ''injifannoo baayyee nama jabeessudha'' jedheera. Dandeettii fayyisuu fi ittisa faalamaa isaa hubachuufis, bara 2018 tti yaaliin namoota irratti ni eegala. Vaayirasiin HIV dandamannaa cimaa waan qabuu fi waan gegeeddaramuuf, qaamni keenya ofirraa ittisuuf ni rakkata. Farra qaama alagaa olaanoo Miidhama waggoota hedduun booda, dhukkubsattoonni muraasni farreen qaama alagaa\/anti bodies\/ vaayirasii HIV dadhabsiisuun ajjeesuu danda'an horatu. Qorattoonni ''anti body''wwan HIV dadhabsiisuun wal'aanuuf yookaan ammoo faalama hambisuuf itti fayyadamaa turan. Alana ammoo 'anti boody' ykn farreen qaama alaagaa sadii waliiti fiduun, ''anti body'' cimaa tokko kalaquu danda'aniiru. Qondaalli olaanaa saayinsii dhaabbata Saanoofii Dr Gireey Naabel, BBCtti akka himetti, ''Hanga yoonaatti kalaqawwan uumama irratti hundaa'uun argaman hunda caalaa humna guddaa fi bal'ina qaba.'' Yaaliin qamaloota 24 irratti taasifame akka mul'isutti, kanneen dursa wal'aansi argame keennameef hundinuu vaayirasichaan waraanaman illeen tokkoon isaaniiyyuu hin faalamne. ''Sadarkaa eegumsa fayyaa baay'ee nama ajaa'ibsiisudha,'' jedhan Dr Naabel. ''Baay'ee namatti tola'' Piroofeesar Liindaa-Geeyil Beekker, pireezidaantiin Waldaa gargaarsa Adduunyaa BBC'tti akka himanitti, ''Waraqaan kun argannoo namatti tolu qabatee jira.'' ''Akka dooktara Afriikaa keessaatti, argannoon kun yeroo dhihoo keessatti namoota irratti yaalamee akka mirkanaa'uuf muddamnee jirra.''","len":773}
{"id":"oduu-44517072","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44517072","title":"Meelaaniyaan godaansa daa'imaniirratti abbaa manaashee qeeqxe","summary":"Giifti-dureen Yuunaayitid Isteeti Meelaaniyaan Tiraamp imaammata walmormisiisaadha jedhame kan maatii godaantota seeraan ala biyyattii seenan gargar baasurratti yaaddoo qabdu ibsite.","text":"Suura yeroo daa'imman maatii isaaniirraa adda ba'an \"Ani daa'imman yeroo isaan maatii isaaniirraa adda ba'an arguun baayee na jibbisiisa,\" kan jettu Maleeniyaan \"imaammata godaantotaa fooyyaa'e arguun barbaada\" jette. Yaadni giiftittiiin kun kaaste, imaammata godaantotaa irratti \"obsa isa dhumaa\" baayyee walmormiisiisaa jiru Tiraampi fudhachaa jiruun walqabateeti. Giiftidureen duraanii Laawuraa Bushilleen imaammaticha \"aad-male\" jechuun mormaniiru. Godaantota seeraan ala daangaa ce'anirratti, tarkaanfii Tiraampi torban ja'an darbani fudhateen yoo xiqqate maatiin 2,000 ta'an adda ba'aniiru. Namoonni ga'eessota ta'an seeraan ala daangaa Ameerikaa seenanii kolu galtummaa gaafatan qabamanii seeratti dhiyaatu. Sababii kanaatiif daa'imman dabalatee namoonni of hin dandeenye buufata to'annaa keessa akka tursiifamaniif dirqamaniiru. Maaltu jedhame? Giifti Maleeniyaan akka yaade ishee kennitetti, \"daa'imman maatii isaaniirraa yeroo adda ba'an arguun na jibbisiisa; kanaaf gareen lamaanuu [Rippabilikaanonniifi Dimokiraatonni] dhumarratti waliif galanii fooyyaa'insa seeraan alaa milkeessu\" jedheen abdadha. \"Nuti biyya seera kabaju ta'uu qabna, garuu biyya qajeelummaa yaadus ta'uu qabna\" jette Giiftittiin. Giiftii Ameerikaa Maleeniyaa Tiraamp Amma maaltu ta'aa jira? Manneen hidhaa biroon daa'iman keessa tursiifaman - ijoollee xixiqqoo warra reefuu daa'imanillee ni dabalata - kun ammoo dhaabbileen daa'imman guddisan bakka ga'aa akka hin qabne akka isaan taasise dubbataa jiru. Imaammanni kun ni hojjetaa? Lakkoofsi godaantota seeraan ala ragaa malee Ameerikaa seenan dabalaa jira. Akka aanga'oota Ameerikaa warra daangaa eeganiitti, erga imaammni dhimma godaantotaa \"obsa dhumaa\" jedhu ba'ee yeroo torban tokko keessatti, ijoollee warra daa'iman dabalatee 658 ta'an maatii isaaniirraa adda ba'aniiru.","len":773}
{"id":"oduu-54910438","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54910438","title":"Covid-19: Gamtaan Awurooppaa talaallii koronaavaayirasii doozii miliyoona 300 bitachuufi","summary":"Talaalliin koronaavaayirasii yaalame milkaa’uu hordofuun Gamtaan Awuurooppaa kaampanoota BioNTech-Pfizer irraa dawaa hanga doozii miliyoona 300 bitachuuf waliigalan.","text":"Dhiyeessiin talaallii kanaas xumura bara 2020tti akka jalqabamu kaampaanonni kunneen ibsaniiru. Gamtaan Awurooppaa akkamitti akka dhiyaaturratti ibsa bal’aa kennurraa garuu of qusateera. Dhiyeessuu dura tarkaanfiiwwan dursanii fudhatan jiraachuullee ibseera. Ragaan talaallichaa jalqaba bahe akka agarsiisutti, talaallichi mallattoon vaayirasiichaa akka namarratti hin mul’anne ittisuurratti %90 milkaa’aadha. Kaampaanoonni talaallicha hojjattan BioNTech-Pfizer namoota 43,500 irratti yaaluudhaan, miidhaa nama yaaddessu akka hin qaqqabsiifne mirkaneessaniiru. Talaallichi wal’aansa yeroo muddamaafis akka oolu kampaanoonni kan karoorsan wayita ta’u, namoonni muraasni xumura bara kanaatti talaalamuuf jiru. Komishinarrii fayyaa Awurooppaa Istilla Kiriyakidis, dhimma talaallirratti waliigalteen ‘’baay’ee barbaachisaadha’’ jedhan. Itti dabaluun, talaalliin kun kan raabsamu yoo nageenyummaan isaa mirkanaa’e qofa jedhaniiru. Ms Kiriyakidis yeroo akkamiitti biyyoota miseensota gamtichaaf talaallichi akka dhiyeeffamu ibsuurraa of qusatan. ''Talaalliin kun halkan tokkotti vaayirasicha kan dhabamsiisu miti,'' jedhan. Hogganaan ejensii fayyaa Gamtaa Awurooppaa, talaalliin jalqabaa bara haaraatti akka kennamuu eegalu himaniiru. Biyyoonni Awuurooppaa weerara vaayirasichaa marroo lammaffaa mudate to’achuuf qabsoorra kan jiran wayita ta’u, biyyoonni akka Ispeenii fi Xaaliyaan immoo lakkkoofsa namoota torban tokko keessatti du’anii olaanaa galmeessaniru. Kanaafuu, Ispeenii fi Xaaliyaan biyyoota jalqaba bara haaraa irraa qabee talaallichatti fayyadaman ta’uuf jiru. BioNTech-Pfizer kaampanoota dawaa oomishan keessaa yaalii sadarkaa sadaffaa qaqqabuu ifoomsuun kaampaanii jalqabaati. Talaallii saayintistoonni Raashiyaa hojjatan Ispuutinik V jedhamuus %92 milka’aa ta’uusaa ragaaleen jajjabina namatti horan ibsamaniiru. Haata’u malee, qorattoota walaba ta’aniin hin ilaallamne jedhameera.","len":773}
{"id":"oduu-52201246","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52201246","title":"Koronaavaayirasii: Qonnaaan bultoonni Kaanaadaa aannan litirii miiliyoonaan lakkaa'amu dhangalaasaa jiru","summary":"Omishtoonni Aannanii Kaanaadaa sababii koronaavaayirasiitiif aannan litiroo miiliyoonaan lakkaa'amu gad-naqaa jiru.","text":"Oomishtoonni Aannanii Ontaariyoo, qonnaan bultoota aannan dheedhii dhiyeessaniin gatii tasgabbeessuufi dhiyeessi gara malee tahe hiri'suuf jecha aannan akka dhangalaasan gaafatan. Gareen indastirii oomisha aannanii, reestoraantii fi tajaajiloti biroo sababa Koovid-19'n waan cufamaniif fedhiin gabaa aannanii gadi-bu'ee jedhan. Oomishtoonni aannanii 500 tahan torbeetti aannan liitiroo miiliyoona shan akka gad-naqan gaafatamaniiru jedha gabaasni gabaa biyyattii. Waanti amma qonnaan bultoonni akka raawwatan gaafataman kun faallaa torban darbeeti. Torbee darbe, Omishtoonni Aannanii Ontaariyoo qonnaan bultootaan hanqinni mudachuu danda'a jechuun oomisha akka dabalan gaafataa turan. Hoggantuun Omishtoota Aannanii Ontaariyoo Chaarlii Ismiiz, dhaabbati isaanii oomisha aannanii Kaanaadaa harka sadii tahu to'atu waggaa 55 keessatti aannan dheedhii dhangalaasaa yoo jedhu kun kan jalqabaati jedhan. Omishtoonni Aannanii Ontaariyoo aannan akka malee oomishame kana dhangalaasuun gatiin gabaarra jiru akka wal madaalu godha jedhanii amanu. Naannoon qonnaan bultoonni aannan akka dhangalaasan gaafataman waggaatti aannan liitiroo biiliyoona sadii oomishu. Qonnaan bultoonni Niiwfaawundlaand fi Laabraador illee aannan litiroo 170,00 akka dhangalaasan gaafatamaniiru. Qonnaan bultoonni kunneen waggaatti aannan litiroo miiliyoona 50 oomishu. Omishtoonni Aannanii Ameerikaa illee akkasuma aannan akka gad-naqaniif gaafatamaniiru. Oomishtoota aannanii qofa miti fedhiifi dhiyeessiin isaanii koronaa vaayrasiitiin kan dhiibbaan irra gahe. Warshaaleen, geejibni qilleensaafi lafoo dhaabachuurraan kan ka'e gatiin boba'aallee dhiibbaan irra gahaa jira. Haa tahu malee, oomishtoonni boba'aa madaala gatii eeguuf oomisha isaanii hin dhangalaafne inumaayyuu ni dabalan malee. Wal morkiin oomishaa Raashiyaa fi Saa'udii gidduu taasifamu gatii boba'aa gadi buusee jira.","len":773}
{"id":"oduu-43243326","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43243326","title":"Obbo Gabruu Asraat: Dr. Abiyyii fi obbo Dammaqaa morkattoota cimoodha","summary":"Ministira muummee biyyattii walgahii mana maree ADWUI torban dhufutti karoorfameen morkattoonni ciccimoon lama jiraachuu, hoogganaan gameessi ABBUT(TPLF) duraanii fi hoogganaan dhaaba mormituu Madrak ammaa Obbo Gabruu Asraat himan.","text":"Akka Obbo Gabruun jedhanitti filannoon ministira mummee bu'aa hariiroo dhaabbilee afran ADWUI hundeessaniiti. ''Hariiroo dhaaba sana keessa amma jiru hin beeku. Haala amma jiruun garuu morkattoonni lama ni jiraatu. Inni duraa obbo Dammaqaa Mokonniin ta'uu, kan lammataa ammoo Dr. Abiyyi Ahimadi'' jedhan. ''Obbo Dammaqaan itti aanaa Ministira muummee turan. Qeeqni hamaan irratti ka'ee, hojii gaarii hin hojjenne yoo jedhamuu baatan, itti aanaatu bakka ministira muummichaa qabata'' jedhan adeemsa filannoo dhaaba ADWUI yoo himan. Kaadhimamaan inni lammataa ammoo haala siyaasaa amma jiru keessatti ADWUI keessatti dhaaba caalee mul'achaa jiru DHDUO irraa ta'a jedhan. ''Sirna hooggansaa isaan sirna ADWUI baratameen adda of godhee bahe fi gaaffii uummata Itoophiyaas ni deebisna dhaadannoo jedhu, akka dhaabaatti kan qabatanii bahanirraa Dr Abiyyi dorgomaa isa biro ta'u'' jedhaniiru. Hojimaata ADWUI'n mana maree dhaabichaatti dhaabbileen afranuu mata mataan miseensa 45 qabaatu. ''Guddaa xiqqaa kan jedhu hin jiru, hunduu sagalee walqixa qabu. Filatamaan dhaaba isaan dabalatatti dhaaba biroo irraa sagalee deeggarsaa nama tokkoo argate, kaadhimamaa isa biraa caale ni filatama,'' akka Obbo Gabruutti. Kaadhimatoonni dhaaba DHDUOs ta'e DHDUA sagalee deeggarsaa dhaabota biroo lamaan yoo hin argatiin rakkisaa ta'as jedhan. Kaadhimamtoonni sagalee walqixaa yoo argatan, adeemsi filannoon adda baasuu itti fufa. Akka dhaabaattis marii biraa taasisuun dirqisiisaa akka ta'us obbo Gabruun ibsaniiru. ''Sirni ADWUI biyyattii hidhee qabe gidduu galummaa dimookraasummaa jedhudha. Adeemsi miseensi mana maree tokko dirqiidhaan bakka bu'aa dhaaba isaaf qofa sagalee kennuu qaba jedhu hin jiru. Miseensa dhaaba isaan ala kaadhimamaa dhiyaateef sagalee kennuu danda'a. Sagaleen kan kennamu icciitiidhaan waan ta'eef hojimaataan wanti dhorkame hin jirus'' jechuun Obbo Gabruun BBC'f himaniiru.","len":774}
{"id":"oduu-53803969","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53803969","title":"Kalaqa: Naannoon Naannoon Tigraay kara tekinooloojiin filattoota galmeessuuf","summary":"Naannoon Tigraay filannoo sadarkaa naannootti gaggeessuuf jiru irratti galmee filattootaa haala tekinooloojii haaraatiin deegarameen gaggeessuuf yaalii galmee dijitaalaa eegale.","text":"Adeemsa kana hojiirra oolchuuf appii mobaayilii irratti fe'ameen yaaliin galmee gaggeeffamaa jiraachuu riippoortarri BBC Tigrinyaa Maqaleerraa gabaase. Appiin kalaqa teknooloojii haaraa ta'e kunis yeroo jalqabaatiif kaleessa Magaalaa Maqalee, buufata Hayyaalom kan kutaa magaalaa Haawaltiitti argamuutti yaalameera jedhame. Filattoonni applikeeshinii bilbila harkaarratti fe'amuun kan galmaa'an yoo ta'u, nama tokko galmeessuufis sakandiiwwan 30 hanga 50 qofa kan fudhatu ta'uu, bakka bu'aan dhaabbanni appiicha kalaqe 'Haaraa Siri'aata Hidaarri' kan ta'an Obbo Haayilasilaassee Liilaay ni himu. Appii kanatti fayyadamuuf tajaajilli intarneetii kan hin barbaachifne ta'ulleen himameera. Appiin kunis galmee gaggeessuuf qofaas osoo hin taane, sagalee kennuuf illeen akka tajaajilu taasifamee kan hojjatame waan ta'eef Dilbata dhufu kana ammoo haala ittiin sagalee kennamurratti yaaliin kan taasifamu ta'un himameera. Haaluma kanaanis guyyaa filannootti namoonni filatan qofaasaanii gara kutaa sagaleen icciittiin itti keennamuu keessa galuun 'korojoo dijitaaliitiin' sagalee kennu jedhameera. Weerara koronaavaayirasitiin wal qabatees, tokkoon tokkoo namoota sagalee kennanii waan argii (screen) taableetii tuqaniifuu alkoolii ykn saanitaayizaratti fayyadamuun diriqama ta'a jedhameera. Naannoon Tigraay filannoo marsaa 6ffaa sadarkaa naannoo Qaammee 4 gaggeessuuf karoorafachuu Komishinii Filannoo naannichaa waabeefachuun gabaasuun keenya ni yaadatama. Haaluma karoora filannoo baheetiinis galmeen filattootaa Hagayya ALI 15-24, 2012tti gaggeefama. Kanneen sababii garaa garaatiin guyyoota jedhaman kenneen keessatti galmaa'uu hin dandeenye ammoo Hagayyaa 23-24 kan galmaa'an ta'uu komishinichi BBCtti himeera. Dullii na filadhaa paartiilee siyaasa naannicha keessa socha'anis torban darbe kan eegale yoo ta'u, Hagayya 29 xumuramuun guyyoota afuriin booda gaafa Qaammee 4 filannoon ni gaggeefama jedhamee eegama.","len":774}
{"id":"oduu-53126142","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53126142","title":"Sodaa Covid-19 irraa kan ka'e namoonni hedduun duula na filadhaa Tirmaap osoo hin hirmaatin hafan","summary":"Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp wayita weerara koronaavaayirasiitti duula na filadhaa gaggeessuunsaanii namoota baay'ee biratti komii kaase.","text":"Doonaald Tiraamp duula na filadhaa gaggeessan Duula na filadhaa Tiraamp Bitootessa darbe booda yeroo jalqabaaf gaggeessan kanarratti sodaa koronaavaayirasiirraa kan ka'e namoota muraasatu argame. Torbee kana Doonaaldi Tiraamp, sagantaa giddu gala Baankii Tulsaa Oklaahomaa argamu keessatti qopheesuuf jedhanirratti argamuuf namoonni miiliyoona tokkottti siqan tikeetii gaafataa akka turan ibsachaa turan. Garuu akka yaadan osoo hin taane nama muraasatu argameef. Teessoon galma nama 19,000 qabatuu duwwaa ture jechuun ni danda'ama. Alatti, dirreerratti nama walitti qabuun ammoo dhowwameera. Duula na filadhaa Tiraamp kana namoota hedduutu morman, pirezidaantichi garuu bakka hin laanneef. Kanneen argamanillee Tiraamp duula kana akka dhaaban gaafachaa turan. Yoo namni dhibee kanaan qabame Tiraamp itti gaafatamummaa akka fudhatan akeekkachiisaa turan. Sirni duula na filadhaa Tiraamp osoo hin eegaliin sa'atii tokko dura namoota sirnicha qindeessaa turan keessaa ja'a irratti koronaavaayirasiin argamuu aanga'oonni ibsanii turan. Sa'aatii lamaaf dhimmoota garaagaraa irratti haasawa taasisaa kan turan Tiraamp namoonni hedduun argamuu dhabuuf miidiyaa fi mormitootatti quba qaban. Iddoo walga'iin itti gaggeeffameen ala namoonni marsanii jiran mormii kaasuuf yaalanis garuu miidhaan hamaan hin uumamne. Deggertoonni Tiraamp heduunsaanii maaskii hin uffanne Kan yaaddoo uumemmoo deggertoonni Tiraamp hedduunsaanii osoo maaskii hin uffatin duula na filadhaarratti hirmaachuusaaniiti. Erga weerarri koronaavaayirasii addunyaa mudatee as Ameerikaa keessatti ummata walitti qabuun duulli na filadhaa Tiraamp kun isa jalqabaati. Bakka Tiraamp duula na filadhaa itti gaggeessan Oklaahomaa keessatti ammoo yeroo ammaa lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii haalaan dabalaa jira. Ragaan Joohns Hopkiins Yuunivarsitii akka mul'isutti US keessatti hanga ammaatti namoonni miiliyoona 2.2 koronaavaayirasiin kan qabaman yoo ta'u kanneen keessaa namoonni 119,000 ta'an du'aniiru.","len":775}
{"id":"44313587","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/44313587","title":"Amanasitii Intarnaashinaal: ''Motumaaan garee Liyu poolisii seeraan ala ajjeechaa rawwataa jiru bittinsu qaba''","summary":"Dhaabbanni quuqamaa mirga namoomaa ta'a Aministii Intarnaashinaal Motummaa Itoophiyaa atatamaan garee Liyu polisii naannoo Somaalee kan miseensoonni isaanii seeraan ala naannoo Oromiyaa ollaatti namoota ajjeessaa jiran basuufi bittinsu qaba jechuun har'a ibsa baaseera.","text":"Dhaabbatichi ibsa isaa anaanis garee humna poolisii addaa naanichatti shororkeessitoota ittisuuf jecha hundeefame kunis, torban kana keessa nammeen jirattotaa Oromootaa 48 kan naannoo Somaalee keessa jiraatan gubuun naannicha gadhiisanii akka bahaniif taasisaniiru jedheera. Itti dabalunis ''moummaan Itoophiyaa atattamaan garee liyu polisii kana diiguun polisiin seera mirga namoomaa addunyaatiin bitamaniin bakka busuu qabas jedheera. Akkasumsa garee polisii gara jabbiiyyii ta'an kunneen aka barbaadanitti ummata akka hindararree hayyamamu hinqabaatu'' jedhaniiru dhaabbatichatti direktarri Afrikaa Bahaa, Gaanfaafi biyyota Gireet Lakii, Joon Nyaanyukii. Garee kunis Caamsaa 23 fi 24 gandoota ollaa naannoo Oromiyaa kan ta'ee Cinaaksan keessatti namoota shan ajjeessuun nammeen jireenyaa 50 gubaniiru. Haalli kunis jiraattoonni mana isaanii dhiisanii lubbuuf akka baqatan taasiseera jedheera, ibsichi. Aanga'oonnis lola sadarkaa naannootiin deegarmee fakkaatu kana dhaabisuu qaba kan jedhe ibsichi, tarkaanfiin jalqabaa polisoonni naannicha keessatti argaman hundi kan seera kabajan ta'uu mirkanneessuudha jedheera. ''Tarkaanfiin itti aanuu ammoo kanneen yakkaa kana raawwatan karaa bilisaa fi walaba ta'een haala gadhii fageenya qabuu qoratee seeratti dhiyeessudha.'' Bara 2017tti garee kun Naannoo Oromiyaa keessa galuun du'aatii dhibba hedduufi buqqa'insa miliyoonootaaf madda ta'u, gabaasa Komishinii To'annoo Balaa Tasaa biyyaaleessaa Itoophiyaafi Waajjira Mootummoota gamtoomaniitti qindeessaa Dhimmoota namoomaa eere jira. Akkasumas Amanastiin Intarnaashinaal aangooti Itooophiyaa aka rifarandamii bara 2004, kan daangaa naannoolee Oromiyaafi Somaalee ifatti akka sararamu gaafatu hojiirra olachuun rakkina kana hundeesaatii hiikaa akka kenanniif waamicha taasiseera. Dhimma kanarratti yaada motummaa naannoo Somaalee dhaga'uuf yaaliin yeroo garaa garaa taasifne nuuf milkaa'u hindandeenye. Ammas yoo kan nutti dubbatu arganne keessummeessuuf qophaa'oodha.","len":776}
{"id":"oduu-48242817","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48242817","title":"Waraana Yaman: Gareen finciltootaa Yaman Hawutiin lafa qubannaa isaanii gadhiisuun faayidaa mataasaaniifi jedhame","summary":"Waliigalteen waraana dhaabuu baatii Muddeetti erga mallattaa'ee, gareen finciltootaa Yeman Hawutii buufata qubannaa isaanii ijoo irraa bahuu jalqabuun tarkaanfii isa guddaa dha.","text":"Mootummaan Yaman finciltoota garee Hooti himate Mootummaafi gareen finciltootaa Hudaayidaah gadhiisuuf kan waliigalan gargaarsi warreen miidhamaniif akka qaqqabu hayyamuufi. Viidiyoon BBCn argate akka agarsiisutti gareen finciltootaa kuni konkolaataa yaabanii karaa jalqabuu agarsiisa. Adeemsi isaanii Kuni waliigalatti guyyaa afur akka fudhatu eegama. Haa tahu malee mootummaan finciltoota kana achii bahuu kana, bu'aa mataa isaaniif itti fayyadamaa jiru jechuun isaan qeeqa. Waraana Yaman waggaa afuriin yoo xiqqaate namooti qulqulluu 6,800 tahan ajjeefamaniiru. Akka Mootummoonni Gamtoomanii jedhutti 10,000 kan caalan immoo waraana kana keessatti madaa'aniiru. Namooti kumaatamaan lakkaawwaman biroo immoo dhukkuboota ittifamuu danda'an kanneen akka hanqina nyaataafi kunuunsa fayyaa bu'uuraa gahaa argachuu dhabuun du'aniiru. Dubbii himaan Mootummota Gamtoomanii Faarhaan Haaq finciltooti achii bahuu jalqabuu isaanii mirkaneessuu AFPn gabaaseera. Yamanitti bakka bu'aan dhaabbatichaa ''tarkaanfii jalqabaa'' jechuun iddicha gadhiisuu finciltoota kunneenii ibsaniiru. Mootummaan biyyattii tarkaanfii kanaan gammadaa tahuusaa mirkaneessuuf ammas hojii hojjennu qabna jedhaniiru. Warreen waraanicha hirmaatan gidduutti ammas wal-amanteen hin jiru. Qondaalli mootummaa gameessi Al-Hasan Xaahir gareen finciltoota kana, garee milishoota biraa uffata poolisiifi eegdotaa uffataniin bakka buusaniiru jechuun himatu. Hawaasa addunyaa gowwomsuuf waan raawwataniidhas jedhaniiru. Gareen finciltootaa Hootii garuu waliigaltee Hudaayidaah qubannaa isaanii irraa bahuuf raawwatame kana raawwachaa jiru isaan qofa akka taheef Mootumootni Gamtoomanii mootummaas waliigaltee akka raawwatuuf itti jabaachuu qaba jedhaniiru. Buuftni Hudaayidaah lafa jiruufi jireenyaa uummata Yaman lama sadaffaati. Cuufamuun buuftata kanaa miidhaa guddaa beelli biyyattiitti hanga uumamuu geessiseera.","len":776}
{"id":"oduu-51468118","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51468118","title":"Raashiyaa: Namtichi koronaavayirasiin qoose hidhaa seene","summary":"Poolisiin Raashiyaa magaalaa Mooskoo namticha dhukkubsataa koronaavaayisiin qabame akkeessuuf buufata baaburaatti qoosaaf kufe qabee hidhuu qondaaltonni biyyatti himan.","text":"Ta'iin Mooskoo kun qoosaaf ture Viidiyoon toora intarneetiirratti maxxanfame, namni golgaa(mask) funyaanitti haguuggatee dhaabachuu akka waan dadhabeetti iddoo buufata baaburaa imaltootni itti heddumatan keessatti kufee tokko agarsiisa. Wayita akka waan dhaabbachuu dadhabeetti dadarbatamee kufu namni muddamaan biraa baqatan. Boodarra pooliisiin beekamu seeran ala jeequmsa uumuudhaan shakkee qorachuu eegale. Namni kun balleessaa raawwachuun irratti raggaasifamnaan waggaa shaniif hidhama. Ministirri Dhimma biyyaa keessaa biyyatti Wixata kana hidhamuusaa mirkaneessaniiru. Vidiyoo waraabame kanarratti namoonni shakkamaan kun vaayiraasiin qabamuusaa iyyaanii dubbatanis barbaadamaa jiraachuus himaniiru. 'Namni shakkamaa kana deeggaru vaayirasii hamaatu keessa jira jedhee imaltoota wareersaa ture' jedhan dubbi himtuun Ministira dhimma biyya keessaa Raashiyaa Iriinaa Voolk himteetti. Marsariitiin oduu Raashiyaa Vest jedhamu toora tiwitaraa gubbaatti ''Qoosaa garmalee to'annaan ol ta'e' jedhee barreesse. Viidiyoon jalqaba marsariitii Kara.prank jedhamurratti Guraandhala 2 maxxanfame tooricharraas haqameera. Ogeessi seeraa akka abukaatootti shakkamaa kanaaf dhaabbate, 'naasuu hamtuu keessa jira. Namni kun kanatu dhufa jedhees akka hin eegne' dubbate. Qondaalli dhimmicha qorataa ture galmeen himannaa kun tarii adda cituu mala jedhee gaazexaa Raashiyaa tokkotti himeera. Weerarri koroonaavayirasii Chaayinaatti lubbuu namoota 1,000 olii galaafateera. Vaayirasiin kun biyyoota 20 olittis tamsa'eera- isaan keessaa lama Raashiyaatti mul'ate. Qondaaltonni Raashiyaa namoota 144 Saayibeeriyaatti sakatta'aniiru. Bakki kuni iddoo namoonni dhibichaan qabaman itti yaalamanitti dhiyootti argama. Fuulatti golgaan keewwatamu vaayirasichaan akka hin qabamne daangeessuuf fayyada, ogeeyyin garuu shakkii qabu. Dhibee kanaan namni qabamee hoo'i qaamaa olaanaa qabaata, ni qufaasisa, harganuu dadhabuu fa'aatu irratti mul'ata.","len":777}
{"id":"oduu-56459361","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56459361","title":"Yaaliin rookkeettii addunyaarratti isa cimaadha jedhame irratti gaggeeffame milkaa’e","summary":"Dhaabbati Qorannoo Hawaa 'Nasa' yaalii qaama rookkeettii isa cimaa addunyaa 'Space Launch System (SLS)' jedhamu irratti taasiseen milkaa’eera.","text":"Yeroo itti rokkeetiin SLS lafaa ka’ee hawaa ga’uu mul’isuuf injiniin rookkeetichaa daqiiqaa saddeetiif akka hojjatu taasifameera. Yaaliin inni jalqabaa Amajjii keessa taasifamee ture erga milkaa'uu dhabee booda kun yaalii cimaan yeroo taasifamu kun kun kan lammaataadha. Rookkeettiin SLS erga 1972 as yeroo jalqabaaf dhala namaa gara addeessaatti erguuf kan qophaa’eedha. Imalli kun piroojektii Nasa Artemis jedhamu keessa tokko yoo ta’u, bara 2017ti bulchiinsa Tiraampiin hundeeffame. Rokkeetiin kun wiirtuu bifa bildiimaa, injiinii cimaa RS-25 afurii fi bukkee isaatti buusteerii lama itti qabsiifame qaba. Yaaliin kun Wiirtuu Hawaa Isteenis, Misisippiitti jirutti gaggeeffame. Yeroo injiniin kun kaafametti aarrii guddaan ka’ee ture. Hurriin aaraa kanaa guddaa kan ture yoo ta’u, hawaa irraa satelaayitii Goes-16’tiin ni argama ture. Kaayyoon ture injinichii daqiiqaa saddeetiif akka boba’uu gochuuf kan ture ta’us, gartuun Nasa fi kontiraaktarii isa ijoo Boeing irraa ta’an garuu odeeffannoo injinariingii barbaadan argachuuf, daqiiqaa afuriif qofa akka boba’u godhaniiru. Hogganaan Mana Maree US damee Saayinsii, Hawaa fi Teeknoolojii yaalii milkaa’aa ta’e gaggeessuu isaaf Nasa jajaniiru. Dimookraatii Teeksaas Edii Berniis Joonsan “yaalii milkaa’aa har’aa astiroonaatota US gara addeessatti deebisuufi qorannoo Maarsiif qopheessuu irratti tarkaanfii tokko itti kan siqsedha,” jedhaniiru. Injiniiwwaan Kamisa yaalaman kun seenaa hojii rokkeettii waggaa 30 keessatti balaliiwwan milkaa’aa 21 keessatti ga’ee qabu. Injiniin lama imala hawaa isa dhumaa STS-135 bara 2011 taasifamee irratti fayyadamamaniiru. Injinootni kun imala kanaan dura taasisan booda deebisani kan haareffaman ta’us, imala wagga kana SLS’n taasisan booda garuu ni gatamu. Imalli Artemis-1 jedhamu kun , konkolaataa hawaa Nasa haaraa Oriyoon jedhamu gara Addeessaatti geessuun hojii isaa kan yaalu ta’a.","len":778}
{"id":"oduu-56990996","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56990996","title":"Maaliitti dubartiin waggaa 25 al-takkaatti daa'imman sagal deesse","summary":"Daa'imman saglan dubartiin biyya Maalii umurii ganna 25 taate Halimaan dheengadda deesse haala gaariirra jiraachuu hakiimonni himan.","text":"Haata'u malee, daa'imman kunneen meeshaa ho'a kennu (incubators) keessa ji'a lamaa hanga sadii turuu qabu jedha daarektarri kilinikii bakka isaan itti dhalatanii. Daa'imman kanneen keessaa shan dubara, afur ammoo dhiira yoo ta'an, yeroo dhalatan giraama 500 hanga kiiloogiraama 1 ulfaatu. Halimaan daa'imman saglan kana yeroo takkaatti deessu kanatti doktoroonni kudhaniifi hakiimonni gargaarsaa 25 irratti hirmaataniiru. Maaliitti dubartiin waggaa 25 altakkaatti daa'imman sagal deesse, haalli akkanaa addunyaarratti mudachuun carraansaa baay'ee xiqqoodha. Ministirri Fayyaa Maalii Dr Faantaa Sibii akka jedhanitti dubartiin kun wal'aansa baqaqsanii yaaluu(Caesarean section) jedhamuun deesse. Haliimaa Siisee wayita ulfa turtetti altiraasaawundiin akka ilaalamtee turtetti daa'imman garaashee keessa turan torba. Hospitaalota Maalii fi Morookoo keessatti wayita ilaalamaa turtetti daa'imman torba irraan kan hafe daa'imman lamaan biroon jiraachuun tasumaa hin baramne ture. Dr Faantaa Sibii akka jedhanitti daa'immanii fi haati isaanii haala fayyummaa gaariirra jiru. Torbeewwan muraasa erga hospitaala turanii booda manatti deebi'u jedhan. Qondaalli fayyaa kun garee ogeeyyii fayyaa Maalii fi Morookoo akkaan ajaayibsiifataniiru. Garee wal'aansa fayyaa haadha kanaaf taasisaniin baga gammaddan kan jedhan Dr Faantaa Sibii, ''ogummaan dhala namaa wayita madda gammachuu ta'u arguu caalaa wanti nama gammachiisu hin jiru,'' jedhan. Haalli Haliimaa Siisee wayituma ulfaa irraa eegalee qalbii biyya Lixa Afriikaa ( Maalii) hawwate, hooggantoonni biyyattii baay'ee itti dhimmamaa turan. Kanaaf bakka kunuunsaaf isheef mijatu Morookootti akka yaalamtu haala mijeessan. Maaliitti haalli mijateefii wal'aanamaa kan turte yoo ta'u wayita doktarri addaa(ispeeshaalistii ta'e) barbaadamutti ammoo Morookootti ergamaa turte. Dubbi Himaan Ministeera Fayyaa Morookoo Raashiid Koudhari, dubartiin kun daa'ima haga kanaa deessi jedhee eegee hin beeku jechuun AFP'tti himan.","len":778}
{"id":"oduu-55885278","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55885278","title":"Covid: Maanguddoon waggaa 100 Covid ittisuuf paawundii mil. 33 walitti qaban Covid-19n du'an","summary":"Tibba koronaavaayirasiin jalqabetti kabaja hojjattoota fayyaa Ingliziif qaban mul'isuuf jecha paawundii miliyoona 33 walitti qabuun maqaa olaanaa argatanii kan turan Kaapteen Toom Muur umurii waggaa 100tti Covid-19n kan boqatan.","text":"Maanguddoon kunis dhuma torban darbeerra rakkina argansuun walqabatee mudateen Hospitaala Beedford jedhamu galanii turan. Toom Muur sochii mallaqa walitti qabuun tajaajila fayyaa biyyattiin kan ta'e NHS'f paawundii miliyoona 33 deeggaranis Ministira Mummee biyyattiin 'Goota dhugaa'' jedhamanii ture. Intalli isaanii Haanaa Ingiraam Muur abbaan ishee torban darbe keessaa sombasaanii dhukkubsataa akka turaniifi torban kana ammoo koronaavaayirasiin qabamu dubbattee turte. Sababa dhibee biraatiif wallaanamaa turaniif koronaan miidhamus maatiin beeksiisan. Maanguddoon kun sooramaa waraana addunyaa lammaaffaa yoo ta'an, dirree garduubee manasaaniitti argamuutti marsaa 100 imaluun ture maallaqa gargaasa dhaabbata fayyaa biyyattiif arjooman kan walitti qabanii turan. Kanas kan raawwatan osoo guyyaa dhalootasaanii 100 hinguuiin dura ture. Waa'ee boqachuu abbaa isaanii ilaalchisees Haanaa Ingiraam Muuriifi Liisii Tiiyakseeraa akka jedhaniitti ''Waa'ee du'a du'a abbaa keenyaa Kaapiteen Toom Muur yoo himnu gadda olaanaatu nutti dhagahama'' jedhan. Kaapteen Toom Muur haala akkassiin ture garduubee isaanii keessaa marsaa 100 imaluun maallaqa gargaarsaa waliitti qabuun qalbii ummataa kan hawwatanii turan Sa'aatii dhumaatti abbaa isaanii waliin ta'usaaniittis kabajni olaanaan kan itti dhagahamu ta'us ibsan ijoolleen isaa kunneen. ''Saa'iiwwan muraasaaf waa'ee ijoolluummaa keenyaa, waa'ee haadha keenya jaalatamtu turtee fa'i isa waliin haasa'aa turre. Sa'aatii dheeraaf kofallee, boonyees turre. Bara darbees abbaan keenyeen yaadee kan hinbeeknetu fiixaan baheefii ture'' jedhan. Itti dabaluunis ''Yeroo gabaabaaf ta'ulleen abbaan keenya waan hindagatamne sammuu namoota baayyee keessa kaa'eera. Nuuf ammoo abbaa fi akaakkayyuu ajaa'ibaa ture. Yeroo hundumaa sammuu keenya keessa jiraata'' jechuun gaddasaanii himan ijoolleensaa kunneen. Tajaajlli fayyaa biyyaalessaas kunuunsa abbaa isaaniitiif taasisan illeen dinqisiifataniiru.","len":778}
{"id":"oduu-48878902","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48878902","title":"Sudaan: Waraanni fi mormitoonni ce'umsa irratti waliigalan","summary":"Hogganoonni waraanaa Sudaan fi mormitoonni hanga filannoon taasifamuutti aangoo qooddatanii biyyattii bulchuuf waliigalaniiru jedhu warri jaarsummaa garee lamaaniitti jiran.","text":"Mana maree walabaa yeroo ce'umsaa waggaa sadii keessatti olaantummaan biyyatti bulchu dabareen hogganuuf waliigalan. Qaama mootummaa walabaa fi gahumsa qabu kan hokkarawwan torban muraasa darbanii qoratu dhaabuufis waliigalaniiru jedhe Gamtaan Afriikaa. Waliigalteerra gahuun isaanii wayita dhagaahamu lammileen biyyattii daandiitti bahuun gammachuu isaanii ibsataniiru. Erga Eebla darbe pireezidantiin biyyatii Omar al-Bashir mormii uummataan aangoorra darbatamanii as biyyattiin tasgabbii dabdee turte. Osoo waliigalteen kun hin dhagaahamiin guyyoota muraasa dura lammileen biyyattii humni waraanaa aangoo bulchiinsa siiviilii ykn namoota waraana hin taanetti akka dabarsu hiriira guddaatu ture. Hiriira kanarratti namoonni torba yoo ajjeefaman 181 kan ta'an madaa'uu miidiyaan biyyattii gabaaseera. Mariin jalqaba torbee kana magaalaa Kaartuum keessatti kan taa'ame yoo ta'u jaarsummaa MM Abiy Ahimad fi Gamtaa Afriikaan taa'ame. Maal irratti waliigalame? \"Gamni lamaanuu mana maree walabaa ijaaramuu dabareen [pireezidantummaan] hogganuuf waliigalaniiru. Manni maree kun yeroo ce'umsaa waggaa sadii ykn sanarra xiqqoo caaluuf biyyattii bulcha\" jedhan jaarsi gamtaa Afriikaa Mohaammad Hasan Lebat. Akkuma yeroon ce'umsaa kun xumurameen filannootu taasifama. \"Hokkarawwan lubbuu namoota hedduu gaalafatan torbanoota darban raawwatan gadi fageenyaan, iftoominaa fi bifa walaba ta'een sadarkaa biyyaatti akka qoratamuus waliigalaniiru.\" Mana maree seera tumu ijaaruuf yeroon qabamee ture akka dheeratus waliigalan. Mormii Sudaan dursuu keessatti dubartoonni adda duree turan \"Kuni jalqabbii haaraadha jennee abdanna\" jedhan Omar al-Deigar, hogganaan Humnoota Bilisummaa fi Jijjiiramaa (FFC) waliigaltichaan booda. \"Waliigaltichi kan hunda hammatu fi eenyuyyuu bakkeetti kan gatu miti\" kan jedhan ammoo hogganaa itti aanaa Mana Maree Ce'umsaa Humna Waraanaa biyyattiiti. \"Jaarsolii Afriikaa fi Itoophiyaa obsaa fi carraaqqii isaaniif ni galateeffanna\" jedhan.","len":780}
{"id":"oduu-53329983","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53329983","title":"Fayyaa: Weerarri gifiraa baatii afran darban keessa naannolee biyyattii hunda waliin gahe","summary":"Weearari dhukkuba gifiraa baatiiwwan afur darban keessa guutuu biyyattii keessatti mullachuu Ministeerri Fayyaa Itoophyaa beeksiise.","text":"Ibsa kaleessa midiyaalee biyya keessaatiif kenanniin Minitirri Ministeerichaa Dr Liyaa Taaddassaa, weerarri gifiraa sababiiwwan adda addaatiin walqabtee biyyattii keessatti bal'inaan mudateera jedhan. Dr Liyaan weerarri gifiraa kunis rakkina 'waajira ministeerichaaf qormaata ta'e' ture jechuun ibsanii, baatiiwwan darban afraniif ammoo sababiiwwan adda addaatiin wal qabatee talaallii kennuun qabbanaa'ee akka ture himan. Kanneen weerara gifiraa kanaan garmalee miidhamanis daa'imman umuriin isaanii waggaa shanii gadi ta'eedha kan jedhan Dr Liyaan, isaan keessaas walakkaa ol kan ta'an daa'imman talaallii hin fudhatiin ta'uu himaniiru. Babal'achuu weerara gifiraa naannoolee hunda keessatti mudatee kanaafis sababiin hanqina hubannoofi hanqina tajaajilaatiin wal qabtee talaallii idilee osoo hin fudhatiin hafuu akka adda duraatti himan. Lakkoofsi daa'imman talaallii fudhachuu eegalanii jidduun dhaabanii hedduu ta'usaa himnii, akkasumas talaaliiwwan marsaa lammaffaa dabalataa daa'imman baatii sagaliifi waggaafi baatii sadi irratti fudhachuu qaban dhiisuun weerarri gifiraa kun akka babalu gumaacheera jedhan. Keessattuu wayita ammaa kanatti, weerara koronaavaayirasiitiin walqabatee lakkoofsi namoonni tajaajila wallaansa fayyaa idilee barbaachuuf gara dhaabbilee fayyaa deemanii gadii bu'eera jedhan Dr Liyaa. Haalli kunsi weerarri gifiraa kun akka babalatuuf gumaacha taasiseera jedhu. Talaalliin gifiraas torban darbeerraa kaasee haala dulaatiin naannoolee hunda keessatti kennamuu eegalusaas Ministirri fayyaa dabaluun himaniiru. Hanga ammaatti daa'imman miliyoona 5.1 talaalamusaanii kan dubbatan Dr Liyaan, haata'u malee tasgabbii dhabiinsa torban darbee keessa tureen walqabatee naannoon talaalliin itti kennamu hin eegalamiin jiraachuu himu. Kanaafuu, bakkeewwan akkanaattis dhiheenyatti talaallicha kennuun ni eegalama jedhan. Kana malees. daa'imman umuriinsaanii baatii sagalii kaasee argamu, talaalicha kana dura fudhataniis fudhachuu baatanis amma kan talaalaman ta'uus himan.","len":781}
{"id":"oduu-50078897","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50078897","title":"Paartileen mormituu Eertiraa dubbii MM Abiyyiitti mufanne jechuun xalayaa barreessan","summary":"Haasaa MM Abiy Ahimad eebba Paarkii Tokkummaa Masaraa Biyyaalessaa keessatti ijaarame irratti dubbataniin paartileen mormituu Eertiraa mufanne jedhan.","text":"Paarkiin tokkummaa kuni torban darbe Kamisa A.L.I Fulbaana 29, 2012 bakka hoggantoonni biyyoota Baha Afrikaa argamanitti eebbifamuunsaa ni yaadatama. Sagantaa kana irratti Pirezidantiin Eertiraa Isaayyaas Afawarqii kan hin argamne ta'us, Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad 'Eertiraan ana bakka buufatteetti' jechuun qoosaa fakkeessanii isa dubbatanitu nu mufachise jechuun kan dubbatan. Kanaanis, paartileen mormituu Eertiraa afur dubbichi walabummaa biyya keenyaa sarba jechuun MM Abiy Ahimadiif xalayaa barreessuu isaanii ibsaniiru. Paartilee afur xalayaa waloo barreessan keessaa paartiin Kaawunsilii biyyaalessaa Eertiraa Dimookiraasiifi Jijjiiramaaf jedhu tokkodha. Dura taa'aan paartii kanaa Obbo Nagaash Usmaan '' Ertiraan biyya walaba taatedha. Qaamni kamiyyuu dhimma keessoo ishee irratti dubbachuu akka hin dandeenye ibsina,'' jedhan. Hoggantoota biyyoota Afrikaa eebba Paarkii Tokkummaa irratti argaman ''Itoophiyaan akkuma kanaan dura nu bitaa turteetti ibsa akkasii yoo kennitu waan yaaddessudha,'' jechuun xalayaa kana akka barreessan ibsan. Dabalataanis, bulchiinsa mootummaa Ertiraatinis akka mufatan himan. ''Nama bakka buusan irratti qabsaa'aa jirra. Ofii isaaniyyuu qaama seera qabeessa qaban miti. Karaa dimookiraatawaan kan gara aangootti dhufan miti,'' jedhan. Paarkiin Tokkummaa Masaraa Mootummaa Guddicha keessatti ijaarame maal qaba? ''Garuu akka biyya ollaa tokkootti gaggeessitoonni biyyoota ollaa bakka jiranitti akkas jedhanii dubbachuun fudhatama hin qabu. Karaa seera qabeessaafi dimookiraatawaa ta'en biyya bulchaa kan jiran MM Abiy akkas jedhanii dubbachuun waan isaanirraa eegamu miti,'' jechuun BBC'tti dubbatan. Kanaafis, mormii qabna jedhan ummata Itoophiyaa, MM Abiyyiifi addunyaatif ibsuufi beeksisuu waan barbaanneefidha kan xalayicha barreessine jechuun ibsaniiru. Itoophiyaafi Ertiraan waldhabdee waggoota 20 booda waliigaltee araaraa mallatteessuun araaraa buusuun isaanii ni yaadatama.","len":782}
{"id":"oduu-49161287","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49161287","title":"'Har'a xiiqiin biqiltuu dhalootaaf dabarsina jedheen dhaabuuf bahe'","summary":"Kaleessa sagantaa biqiltuu dhaabu akka biyyatti turerratti namoonni hirmaataa turan maaltu hojiichaaf akka isaan dammaqsee BBC tti himan.","text":"Obbo Abaraa Dhagabaas bara bosonni Booranaa fi Baalee gubate dhaamsuuf falminaan tarkaanfii humnootni tika fudhataniin miillasaanii tokko dhabu dubbatu. 'Bara 1992 A.L.I hiriira baane bosona gubataa jiru dhaamsina '' jennee gaafannaan 'ABO tu keessa jira maaf dhaamsitu? nun jedhanii jedhu obbo Abarraan. Har'a xiiqiin biqiltuu dhaabnee dhalootaaf dabarsina jechuun dhaabuuf bahu dubbatu . ''Biqiltuu kana yeroon dhaabuu seena yeroo sanatu natti dhaga'ameen yaadannoo barattoota wareegamaniif firii tokkoo dhaaba jedhee bahe'' jedhu. Jiraataan magaalaa Sabbaata BBC'n haala dhaabbii biqiltuu naannicha turerratti haasofsise kan biraas yaadasaa nuuf qoodera. Bosona deebisanii dhaabuun yaada qajeelaadha jechuudhaan garuu, iddoon dhaabame sirriitti hin qoratamne karaa gubbaa dhaabamuu hin qabu gaara fi tulluurraa dhaabamutu irra ture jedhe. Maanguddoon godina Hararge Bahaa aanaa Jaarsoo jiraatan obbo Nagahoo Magarsaa kutaalee biyyattiirra marsanii biqiltuu dhaabaa akka turan dubbatu. Kaleessa ganamarraa qabee amma sa'aatii 8tti qaroo dhabeeyyii lama deeggaruun biqiltuu 120'n dhabe jedhani. Haaluma walfakkaatuun biqiltuu Odaa kuma 30 kunuunsuun dhaabbiif kan qopheessan obbo Zinaabuu Taakkalaa kan kunuunsaa turan keessaa kuma 28 bulchiinsi magaalaa Finfinnee harkaa fuudhe akka paarkii Odaa keessa dhaabe nutti himan. Nama biqiltuu Odaa kuma 30 kunuunsan Maatii koo waliinan dhaqe dhaabe kan jedhan obboo Zinaabuun akka ijoollee koottin ilaalaa amma danda'ame akka guddatus nan hordofa jedhan. Kaka'umsa isaanitiin sagantaa biqiltuu dhaabu akka biyyatti kan labsan MM Dr.Abiy Ahimadi, kaleessa Naannoo Kibbaa magaalaa Arbaa miinchitti biqiltuu dhaabinii turan. MM Abiy Ahmad nama cinaa isaanii tureen'' kunuunsi sin gaafadha'' jedhanitu himanii gara Walayittaa Sooddootti qajeelan. Uummata kumaatamaan lakkaa'amu isaan simachuuf bahetti'' dhaabuu qofaan hin dhiisiinaa kunuunsaas ''jedhanii dhaaman.","len":783}
{"id":"oduu-51956882","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51956882","title":"Koronaavaayiras: Xaaliyaanitti guyyaa tokkotti namootni 475 COVID-19'n du'an","summary":"Xaaliyaanitti guyyaa Roobii qofa namootni 475 COVID-19'n du'uun, erga vaayirasichi eegalee guyyaatti duuti guddaan itti galmaahe ta'era.","text":"Lakkoofsi namoota COVID-19'n Itaaliitti du'aanii guyyaa tokkotti 475 gahee, waliigalli namoota hanga ammaatti lubbuu dhabanii 3,000 ol ta'eera. Erga dhibeen kun biyyattiitti mudatee as namootni 35,713 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u namootni 4,000 ta'an dhibee kanarraa bayyanataniiru. Namoota Itaalitti du'an keessa hanga ammaa lammiileen Itoophiyaa lama keessatti kan argaman ta'uu Ministeerri haajaa Alaa Itoophiyaa mirkaneesseera. Kutaan biyyaa gara Kaabaa biyyattiitti argamu Lombaardiin, guyyaa tokkoorri namootni 319 ta'an irraa du'uun naannoolee daran miidhamaniiru jedhaman keessaa kan jalqabaati. Weerara COVID-19 addunyaa mara goolaa jiruun biyya jalqaba dhibeen kun itti eegale Chaayinaatti aantee Itaaliin biyya lammataa dhibeen gaaga'ama guddoo irraan gahaa jiru dha. Yeroo ammaa namoota Vaayirasii kanaan addunyaa guutuutti faalamanii argaman 200,000 ol keessaa 80% kan ta'an biyyoota Awrooppaa fi Kibba Paacifikii keessa akka jiraatan Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa beeksiseera. Biyyootni addunya tamsa'ina vaayirasichaa ittisuuf tarkaanfiiwwan garaagaraa hedduu fudhata jiru. Haata'u malee Vaayirasicha ittisuuf biyyootni adda baasuun, qorachuu, yaaluufi hordofuun irra jiraa jedhan hoogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr. Teewdiroos Adhaanom. Itaaliin yeroo ammaa guutummaan guutuutti sochiin idilee dhorkamee namni mana mana isaa akka taa'u erga labsitee torbee lama darbeera. Haata'u malee lakkoofsi namoota vaayirasichaan du'anii dabalaa jira. Hangi du'aa Itaalitti ol ka'eef lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabaluufi uummatiicha keessa lakkoofsi namoota bubbulanii guddoo ta'uun sababa ta'uu akka malan dubbatama. Dr. Teewdiroos talaalliin jalqabaa Vaayirasii kanaa erga vaayirasichi dhalatee yeroo xiqqoo keessatti argamuu dinqisiifataniiru. COVIS-19 Itaaliin alatti biyyoota Awrooppaa akka Ispeen, Fraans, UK, Jarmaniifi Beeljiyeem keessattis lubbuu namoota hedduu gaaga'aa jira.","len":785}
{"id":"oduu-43665308","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43665308","title":"Pirezidaantiin Afrikaa Kibbaa duraanii Zumaan har'a mana murtiitti dhiyaachuuf","summary":"Pirezidaantiin duraanii Afrikaa Kibbaa jaakob Zumaan bittaa meshaalee loltummaa dolaara biiliyoona 2.5n bara 1990 taasifameen waqabatee malaamatummaan himannaan isaanii mana murtii gaheera.","text":"Himannaan malaamaltummaa Jaakob Zumaa har'a eegala Isaanis malaamaltummaan, sobaafi haqaan ala maallaqa argachuu walqabatee himannaawwan 16f mana murtii Olaanaa Durbaaniitti argamutti dhiyaatu. Mr Zumaa kan Guraandhala darbe akka waajjirasaanii gadhiisaniif dhiibbaan irratti taasifamees balleessaa hinqabu jechuun mormaa jiru. Adeemisi himannaa waa'ee kanfaltiii seeraan kaa'ame motummaan Zumaaf kanfalu qabaa jedhuun walqabatee dheeraa ta'u akka hinollu himamaa jira. Akkasumas polisoonni deeggartoota pirezidaantii duraanii kumaatama gara mana murtii olaanaatti taasifamuuf karoorame ittisuuf qophaa'aa jiru. Gabaasaan BBC Andriiw Haardingi akka jedhettis, pirezidaantiin duraan biyyattii kunis dargaggoota Afriikaa Kibbaatiif fakkeenya olaanoodha. baay'eenis akka waan jaarraan calisuu dhumarra gaheetti fudhatu. Wayita bittaan meeshaale loltotaa waggoota heduun dura taasifamutti Mr Zumaa pirezidaantii ittaanaa turan. Gorsaan maallaqaa isaanii duraa balleessaa irratti argamuufi bara 2005 keessa pirezidaantii ittaanaa dhaabbata loltu Faransaay kan ture maallaqa gaafachusaatiin hidhameera. Deegartoommi Zumaa himannaan isaa kan siyaasaan kiyyeefameedha jedhu Dhimmi kunis waggoota dheeraf siyaasaa biyyaatti rakkisaa turu illeen garuu, himannaan Mr Zumaa irratti saaqamee ture osoo inni filannoo pirezidaantummaa bara 2009 keessaa hin eegaliin dura abbootii seeraa biyyattiin dhiifameera. Dorgomtoonni isaa akka himannichi irra deebuun yaalu erga eegalanii kaasee ture akka paartii biyya bulchu (ANC) irratti akka hammaatu kan ta'e. Akkasumas dhiibbaa cimaa ANCn taasifameen aangoo saanii akka gadhiisan taasifama baatii lamaan dura. Wayita sanattis akka ofiin gadhiisu yookiin paarlaamaan sagaleen akka irratti kennamu itti himamee ture. Deegartoonni Mr Zumaafi maatiiwaan isaa muraasnis himannaan kun kan siyaasaa ofi keessa qabu ta'u amanu. Waan ajandaa riiformii dinagdee cimaa deegareef xiyyeefannaa keessa galfame jechuun mormu.","len":785}
{"id":"oduu-55340007","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55340007","title":"Covid: WHO vaayirasichi Chaayinaa Wuhaanitti akkamitti akka eegale qorachuufi","summary":"Saayintistoonni idil-addunyaa 10 Covid19 maalirraa akka ka’e qorachuuf gara magaalaa Chaayinaa Wuhaanitti ji’a dhufu imaluuf akka jiran Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa beeksise.","text":"Vaayirasichi gabaa ''wet market'' jedhamuufi magaalaa Wuhaan argamutti akka jalqaba mul'ate amaname Chaayinaan qorannoon walabaa gaggeeffamusaa hin mormine, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa garuu biyyattiin magaalicha dhaquu akka eeyyamtuu ji’oota darban gaafataa ture. Koronaavaayirasiin jalqaba gabaa Chaayinaa bineensonni itti gurguraman Wuhaan irraa ka’uu hin oolle jedhameetu yaadama ture. Madda vaayirasichaa barbaaduun garuu, Ameerikaa fi Chaayinaa gidduutti muddama uumees ture. Bulchiinsi pireezidantii Ameerikaa Doonaald Tiraamp kanaan dura Chaayinaan madda vaayirasichaa dhoksuuf yaalti jechuun himataa turani. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa qorannicha kan gaggeessuuf biyya tokko ittin balaaleffachuuf otoo hin taane, weerarri vaayirasii fuulduratti akka hin uumamne ittisuufi jedhu ogeeyyii qorannoo garas imaluuf jiran keessaa tokko APtti yoo dubbatan. ‘’Dhugaan jiru, biyya balleessaa raawwate barbaadu miti,’’ jedhan Faabiyaan Liindirtiz ogeessii jaarmiyaa Roobert Kooch. Dr Liindirtiz ‘’waan ture hubannee, ragaarratti hundaa’uun sodaa fuulduratti jiru akka hin uumamne hir’isuufi’’ jedhan. Ogeessi kun kaayyoon qorannoon kun barbaachiseef yoom vaayirasichi tamsa’uu akka eegalee fi Wuhaanitti jalqabuufi dhiisuu isaa qorachuuf akka ta’ellee himaniiru. Itti dabaluun, ergamni qorannoo kun torban afur ykn shaniif tura jedhaniiru. Guyyoota gara jalqabaarratti vaayirasichi gabaa Wuhaan \"wet market\" jedhamee beekamutti argamutu amanamaa ture. Bakka kanatti bineensarraa gara namaatti darbuu hin oolle jedhame yaadni dhiyaataa ture. Ogeeyyiin garuu, achitti tamsa’uu vaayirasichaa qofa amanu. Gabaasni miidiyaaleen Chaayinaa tibbana qabatanii bahan sirumayyuu Covid-19’n jalqaba Chaayinaa alatti eegale jedhu. Xiinxaltoonni garuu gabaasichi bu’uura hin qabu jechuun maddiitti, hooggansi Chaayinaa weerarri vaayirasichaa maqaa biyyattin addunyaarratti qabdu akka hin balleessineef ykn hin xureessine duuluu isaanii agarsiisa jedhanii qeequ.","len":786}
{"id":"oduu-50739173","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50739173","title":"Badhaasa Noobeelii: Itoophiyaan MM Abiy Ahimad 'simannaa gootaan' simatte","summary":"Looreetiin Noobelii Nagaa MM Abiy Ahimad badhaasa Nobeelii Nagaa fudhatanii yeroo biyyatti deebi'an 'simannaan gootaa taasifamef.","text":"Bulchaan Itoophiyaa gaafa Kibxataa biyya Noorway magaalaa Oslootti argamun badhaasa Nobeelii Nagaa 100ffaa kan fudhatan yoo ta'u boru ganama [Kamisa] biyyatti deebi'u jedhamee eegama. Badhaasa kana MM Abiy yeroo duraaf kaadhimamani kan injifatan yoo ta'u lammiin Itoophiyaa badhaasa kana yeroo fudhatus kun yeroo jalqabaatiifi. Simannaa kanaaf koreen gama mootummaa federaalaan akka hundaa'e Hogganaan Itti - aanaa Biiroo Komunikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Dheeressaa Tarrafee BBC'tti himaniiru. ''Buufata xiyyaaraa Booleetii kaase hanga masaraa mootumaatti kan simannaan gaggeeffamu,'' kan jedhan Obbo Dheeressaan ''simannaa gootaatu taasifamaafi,'' jedhaniiru. ''Badhaasa guddaa biyyi keenya yeroo jalqabaaf argatte waan ta'ef '' jechuunis sababa simannaan gootaa taasifamef ibsaniiru. ''Ummanni Oromoo, ummanni magaalaa Finfinnee jiraniifi bakka garaa garaatti walitti baheti kan simatu,'' jechunis ibsan. Baankiin Daldala Itoophiyaa barjaa baga gammaddan jedhu waajjira isaa muummee dura dhaabe Miseensa koree hunda'e kanaa kan ta'an Obbo Taayyee Danda'aa sababa simannaan gootummaa barbaachisef akkanatti ni dubbatu. ''Gootummaan kana calau hin jiru. Goota jechuun maqaa biyyaa sadarkaa sanitti addunyaa irratti ol bahe akka dubbatamu, seenaan biyyaa akka yaadatamu, aadaan akka mul'atu godhanii waan kana gootummaan malee waan biraa waan itti ibsamu maaltu jira?'' jedhan. Ummati kaan garuu qe'eedhumatti akka gammachuu isaa ibsatu Obbo Taayyee Danda'an dhaaman. ''Gammachuun keenya gara hin taanetti akka hin jallanne eeggannodhaan gochun waan barbaachisuf namuu ollaa ofii bakkuma jiru gammachuu isaa akka ibsatu'' jechuun himan. Kanaafis, Bulchiinsi magaalaa Finfinnee qophii gahaa akka taasise Hoggantuun Pireesi Seekiratarii Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee Aadde Feevan Tashooma ibsa har'a kennanin ibsaniiru. Simannaan gootaa maal akka ta'eefi MM Abiy akkamiin akka simataman garuu aanga'oonni kunneen waan jedhan hin qaban.","len":787}
{"id":"oduu-54255912","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-54255912","title":"Barnoonni Afaan Amaaraa Chaayinaatti sadarkaa digiriii jalqabaatti kennamuufi","summary":"Yuunivarsiitiin Qorannoo Alaa Beejingii biyya Chaayinaa argamu barnoota Afaan Amaaraa sadarkaa digirii jalqabaatti barsiisuufi.","text":"Imbaasii Itoophiyaa Beejing argamutti hoogganaa dippiloomaasii ummataa kan ta’an Obbo Saamu’eel Fistuum Birhaan BBC’tti akka himanitti yuunivarsiiticha keessa wiirtuu qorannoo Afrikatti bara kanarraa jalqabee barnoonni Afaan Amaaraa ni kennama. Waamicha namoota afaanicha barachuuf fedhii qaban akka galmaa’aniif dhiyaateen lammiileen Chaayinaa 30 galmaa’anii barnoota kutaa jalqabaa hordofuusaanii ibsaniiru. Barnootichis kan kennamu barsiistuu Yuunivarsiitii Finfinnee kanta’an Dr Sinqinash Attaalee fi lammiilee Chaayinaa Afaan Amaaraan digirii lammaffaasaanii qabaniini. Asiin dura barattoonni hariiroo idil addunyaa fi gosa barnoota biroo barnoota Afaan Amaaraa dabalataan ni baratu. Waggaa waggaadhaan barattoonni 20-30 ta’an barnoota Afaan Amaaraa akka barnoota dabalataatti kan fudhatan yoo ta’u; yeroo ammaa kanatti gara digiriitti ol guddachuusaa Obbo Saamu’eel dubbataniiru. Fedhiin Afaan Amaaraa barachuu dabaluu fi hariiroon biyyoota lamaanii cimaa dhufuusaatiin barnoonni sadarkaa digirii jalqabaatti akka kennamuuf murtaa’uusaa himaniiru. “Chaayinaan Afrikaa waliin hariiroo ummataa cimsaa jirti. Hariiroon aadaas taasifamaa jira. Itoophiyaan ammo teessoo Gamtaa Afriikaati. Afaanichi seenaa barreeffamaa dheeraa waan qabuuf afaanicha beekuun aadaa biyyattii beekuuf nigargaara,” jedhu. Hariiroon diinagdee Itoophiyaafi Chaayinaa cimaadha Dippiloomaattonni, daldaltoonni akkasumas namoonni ogummaa biraarratti bobba’an biroos afaan Amaaraa barachuuf fedhii akka qaban Obbo Saamu’eel himaniiru. Namoota sadarkaa biyyaalessaatti qorannoo taasisuuf barbaadaniifis akka gargaaru eeraniiru. “Lammiileen Chaayinaa Itoophiyaa yeroo deemanitti nama afaanicha isaanii hiiku barbaadu. ''Gara fulduratti dippiloomaatii ta’anii kan hojjatanni jiru. Barnootichi hojii fi hawaasa waliin walii galuuf isaan fayyada,” jedhan. Kana dura Yunivarsiitii Finfinneetti Inistitiyuutiin Konfishiyasii Chaayinaa hundaa'ee barnoonni Afaan Chaayinaa eegalamuun ni yaadatama.","len":788}
{"id":"oduu-56714227","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56714227","title":"Kitaabni qorannoo 'Saddoo Gadaafi Mirgoota Dubartootaa' jedhu eebbifame","summary":"Kitaabni qorannoo Afaan Ingiliziitiin dabalatee afaanota sadiitiin qophaa'e 'Saddoo Gadaa' jedhu eebbifame. Kitaaba kana dhaabbata miti-mootummaa 'CARD Ethiopia' jedhamu waliin ta'uun kan qopheessan Gargaaraa Piroofeesaraa Muluqan Kaasahun.","text":"Jaarmiyaaleen aadaa hawaasa keessatti raawwataman mirgoota dubartootaa kabachiisuu keessatti gahee isaan bahaa jiran kitaaba kana keessatti bal'inaan qoratameera. Barreessaan kitaabichaa Gargaaraa Proofeesaraa Muluqan, kitaaba kana barreessuuf gosoota Oromoo 10 Godinaalee 12 keessatti qorannoo gaggeessuu himan. \"Kitaaba kana barreessuuf qorannoo kanin jalqabe Adoolessa bara 2012. Kanarratti maanguddoota, Abbootii Gadaa, Haadholii Siiqqee, barreessitootafi gaazexeessitoota irraa bifa af-gaaffiifi mariidhaan ragaan funaanameeti,\" jedhan. Kitaabichi mata-duree ''Saddoo Gadaa'' jedhu kan qabaates sirni, dimokitaartawaas abbaa irrees ta'uu dandaha kanaaf 'Sirna Gadaa' jechuurra 'Saddoo Gadaa' jechuun filatames jedhan. Kitaabni kun jaarmiyaaleefi ta'iiwwan aadaa dhimma dubartootaa irratti xiyyeefatan 50 tahan akka hammates dubbatan. Kitaabni Afaanota Sadiin qophaa'e kun Oromoon osoo sirni dimikiraasii ammayyaa hin dhufin irraa kaasee hangam akka mirga dubartootaaf xiyyeefannoo kennaa dhufe kan mul'isuudhas jedhan. Seeronni aadaa kunneen gara caalu mirga dubartootaa kan kabachiisan tahanis, dhimmoota akka fuudha irratti fuudha heeyyamuu, dubrummaa, dhaalaafi kanneen biroo irratti garuu seerota ammayyaa waliin walitti bu'us jedhan. Itoophiyaan 'Feestivaala Dubartoota Itoophiyaa' UNESCO irratti galmeessisuuf hojjechaa jirti kan jedhan barreessaan kun, piroppoozaala UNSCO'f ergame irratti garuu aadaa dubartoota kaaba Itoophiyaa qofatu eerame jedhan. Kanaaf, aadaan hawaasa bal'aa hanga ammaatti hojiirra jiru kunis xiyyeefannoo argachuu male jedhu. Jaarmiyaaleen aadaafi ta'iiwwan aadaa mirga dubartootaa kabachiisuuf gargaaran kunneen gara seera ammayyaatiin akka deegaramaniif hojjetamuu akka qabus dhaaman Gargaaraa Piroofeesaraa Muluqan. Naannoon Oromiyaa dhimmoota aadaa wajjin walqabatan kan itti ilaalamu mana murtii aadaa hundeessuuf sochiin jalqabamuunsaa manni murtii waliigala Oromiyaa ibsee ture. Shamarreen waa'ee Irreechaa kitaaba barreessite maal jettii?","len":788}
{"id":"oduu-50163876","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50163876","title":"Hindii keessatti adamsituun qaama hormaata bineensa 'bear' muree nyaate hidhame","summary":"Poolisiin IHindii adamsituu qeerransaa kan bineensa 'bear' jedhamu ajjeesee qaama hormaataa isaa irraa muree nyaate to'annoo jala oolche.","text":"Hadhooftuun bineensa 'Bear' gabaa addunaarratti gatii guddaa baasa Maqaa Yarlen jedhamuun kan beekamu adamsituun kun waggoota hedduuf adamoorra ture. Aanga'oonni hojii eegumsa bineensotaa hojjetan wayita reenfa bineensa gosa 'Sloth Bear' kan Indiyaa qofa keessatti beekamuu Paarkii Biyyaalessaa keessatti argan qorannoo eegalan. Wayita reenfa bineensa kanaa qoratan qaamni hormaataa irraa muramaa ta'uusaa adda baasan. Akka aadaa warra tikfattee bultoota gosa 'Pardhi-Behelia' jedhamaniitti qaamni hormaataa bineensa kanaa fedhii saalquunnamtii si'eessa jedhamee amanama. Onkoloolessa 19 Kutaa biyyaa Gujaraat keessatti kan hidhame Yarlen hojii adamootiin Giddu galeessa Indiyaa keessatti nama beekamaadha. Garuu bineensota adamsamuu hin qabne ajjeesuun daldala seeraan alaa keessatti hirmaachuu isaatiin yeroo hedduu himatamaa ture. Bineensota bosonaa daawwatamanii madda galii tuurizimii ta'an keessattuu qeerransa ajjeesuudhaan baay'ee komatamaa ture. Garuu eenyummaasaa jijjiiruudhaan seera jalaa miliqaa yoona ga'eera. \"Caasaa keenya diriirsinee ,itti marsinee dhumarratti to'anneerra. Yeroo dheeraaf adamsaa turre. Waggoota ja'a booda amma to'anne.'' jedhan qondaalli eegumsa bosonaa fi bineensota bosonaa Sirothia. Kutaa biyyaa Madhya Pradesh gara kibbaa buufatanii kan jiran horsiisee bultoonni 'Pardhi-Behelia' bineensa adamsanii jiruu fi jireenya isaanii gaggeeffatu. Yarlen bineensota akka sloth bearsfi qeerransa adamseera jedhamuun yakkameera Adamoon Indiyaa keessatti seeraan ala. Garuu namoonni amantii fi aadaaf jedhanii bosona keessatti waan raawwatan qabu. Adamsitoonni ammoo kana keessa seenuun haajaa isaanii bakkaan ga'atu. Kanaaf mootummaan biyyattii akkaataan namoonni bosona keessa jiraatan ba'anii iddoo biraa jiraatan irratti mala dhawaa jiraachuu hima. Adamsituu Yarlen bineensa bear jedhamurraa qaama hormaataa fi hadhooftuu muree ajjeesuudhaan yeroo jalqabaaf bara 2013 keessa qabame. Garuu wabiidhaan ba'ee ture, ergasiis inni hojiisaa itti fufe.","len":788}
{"id":"oduu-56009944","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56009944","title":"Koronaavaayiras: Saayintistonni qorannoo haaraa ka'umsi koronaa simbira halkanii ta'uu akeeku ifoomsan","summary":"Koronaavaayirasiin Sars-CoV-2 wajjin walfakkeenya qabu Eeshiyaa keessa tamsa’uu mala jedhan saayintistoonni.","text":"Simbirroonni halkanii baattoo vaayirasiiti Vaayirasiin Sars-CoV-2 wajjin walfakkeenya qabuufi Covid-19 nama qabsiisu simbira halkanii daggala Baha Taayilaand keessa jiraattuurratti argameera. Qorattoonni vaayirasiin koronaa waliin walfakkeenya qabu kun simbirroota halkanii biyyoota Eeshiyaa hedduufi naannichatti argaman irratti akka argamuu danda’u raagan ni agarsiisa. Naannoon vaayirasiin koronaavaayirasii wajjin hidhata qabu keessatti argame lafa bali’na km 4,800 qabu dhuunfata. Iddoo vaayirasichi itti argame kun Jaappaan, Chaayinaafi Taayiland akka of keessatti hammatu bu'aa qorannoo ‘Nature Communications’irratti maxxanfame kan agarsiisu. Qorattoonni iddoon saamudni qorannoo kun fudhatame Taayilaad qofa ta’uu ibsuun, vaayirasiin qaccee Sars-CoV-2tti hidhata qabu garuu biyyoota Eeshiyaafi naannichatti argamanitti tamsa’uu eeran. Qorannoowwan duraanii Sars-CoV-2 bineensarraa ka’uu eeru, sirumayyuu otoo namatti hin darbiin simbira halkaniirraa ka’uu akeeku. Iddoon vaayirasichichi ka’e sirnaan adda bahee beekamu dhabus, gartuun qorannoo Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti hidhata qabu qorataa tureera. Qorannoon yunvarsiitii Singaappoor Lin-Fa jedhamuun durfamu Sars-CoV-2 simbirroota halkanii holqa Taayilaanditti argamu keessa jiraataniirratti tibbana vaayirasicha arguu ibse. Vaayirasichi caaseffama qaccee SARS-CoV-2 wajjin 91.5% wal fakkaata. Kana malees, koronvaayirasii maqaa RmYN02 jedhamu simbirroota halkanii Chaayinarratti argame Sars-CoV-2 wajjin caseeffamni qacceesaatii 93.6% wal fakkaata. Qorattoonni biyyoota Taayilaand, Singaappoor, Chaayinaa, Awustiraaliyaafi Ameerikaa farreen qaamota alagaa Simbirroota halkaniifi Pengoliini Kibba Taayilaand keessatti argamuu sakatta’aniiru. Qorattoonni kun farreen qaama alagaa weerara vaayirasichaa qolachuu akka danda’an kan akeekan wayita ta’u, vaayirasiin SARS-CoV-2 wajjin hidhata qabu biyyoota Kibba Baha Eeshiyaa keessa tamsa’uuf ragaan dabalata argamuu eera.","len":789}
{"id":"oduu-56052075","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56052075","title":"Covid-19: 'Nammoota duraan Covid-19n qabamaniif talaallii tokkichi ni gaha'","summary":"Abbaan Taayitaa Fayyaa Faransaay namni duraan Covid-19n qabame talaalli idilee si’a lamaaf fudhachuu irra, tokkicha qofaa fudhachuun gahaa ta’u jedhe.","text":"Talaalli Covid doozii miliyoona 2.8 caaluu Firaansi hawaasaaf dhiyeessiteetti Namoonni Covid-19 qabamanii irraa bayyanatan madinummaa hanga tokko waan horataniifi turtii ji’oota sadii booda talaalamu qabu jedhe. Faransaayis gorsa akkasiin wayita labsitu biya jalqabaa yoo taa'u, talaallii doozii miliyoona 2.8 dhiyeessuus Ministirri fayyaa biyyattii ibseera. Kanaafuu ‘’talaalliin al tokkichaaf kennamu kunis namoota duraan dhukkubichaan qabamaniif qooda madinummaa qaamaa saanii olaanaa cimsuu baha’’ jedhe Abbaan Taayitichaa (HAS). Gorsi kunis wayita mootummoonni biyyoota addunyaa uummatasaanii talaaluun jiruu idileettii deebisuuf wayita dhama’aa jiraniitti kan dhufedha. Amma yoonaatti Faransaayitti yoo xiqqaate namoonni miliyoona 3.4 ta'an koronaavaayirasiin qabamuun kan mirkanaa’e wayita ta’u, lakkoofsa namoota qabamanii kanaan ol ta’a jedhamee yaadama. Namoonni 81,000 ammoo sababii vaayirasichaan biyyattii keessatti du’uun, addunyaarratti biyya namoota hedduun jalaa du’e ishee 7ffaa taatetti Ffaransaay. Biyyattiin sagantaa madinummaa qaamaa cimsuu Muddee keessa kan eegalte ta’ulle, biyyoota akka Israa’el, UAE fi UK wajjin wayita wal bira madaalamtu duubatti harkifattetti. Talaalliiwwan addunyaarratti kennama jiran isaan ijoo ta’an sadan marroo lamaaf garaagarummaa torbaniitiin kennamaa jira. Haata’u malee, Ministeerri Fayyaa Faransaay qorannoowwan afur gaggeeffamuun, talaalliin marroo tokkichaa namoota koronaavaayirasiirra bayyanataniif madinummaa qaamaa dammaqsuun vaayirasichaan akka hin qabamne irraa ittisa jedheera. ‘’Namoonni vaayirasichaan qaban madinummaan isaanii vaayirasicha ni yaadata’’ jedhe qoranniichi ifa ta'e kun. Haa ta’u malee, namoota Covid-19 qabamanii turan akkaata adda baasuun danda’amu fi yoom akka ta’e adda baasu ilaalchise waan ibse hin qabu. Namoonni madinummaan qaamasaanii gadi xiqqaatu marroo lamaaf talaalamuu akka qaban jaarmiyaan fayyaa Firaans gorseera.","len":790}
{"id":"oduu-57140115","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-57140115","title":"Sa'aatii dheeraaf hojjachuun waggaatti 'namoota 745,000 ajjeesaa jira' jedhe qorannoon","summary":"Akka qorannoo Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)tti, sa'aatii dheeraadhaaf hojjachuun waggaatti namoota kuma dhibba hedduu ajjeesaa jira.","text":"Qorannoon sadarkaa addunyaarratti kan jalqabaa ta'e kun akka mul'isetti, bara 2016tti namoonni 745,000 sababii sa'aatii dheeraa hojjachuutiin dhibee onneefi dhiibbaa dhiigaatiin du'an. Gabaasichi keessattuu namoonni biyyoota Eeshiyaa Baha Kibbaa fi Paasifikii Lixaa keessa jiraatan caalaa midhamoodha jedha. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedhetti, haalli kunis sababii weerarichaan tarii itti caaluu danda'a. Qorannoon kunis torbanitti sa'aatii 55 ykn isaan ol hojjachuun dhiibbaa dhigaatiif saaxilamuuf %35 hidhata qaba jedha. Akkasumas torbaniitti sa'aatii 35-40 hojjachuun wal biratti yoo ilaalamu dhibee onneetiin du'uuf %17 balaa olaanaa qaba. Qorannoon Dhaabbata Hojjattoota Idil-addunyaa (ILO)n hojjatame tokkoo ammoo, namoota sababii sa'aatii dheeraa hojjachuun du'an harka afur keessaa harki sadi kan ta'an kan umuriin jidduugalaa ykn dhiiroota gaheessa jedheera. Qorannichii kan tibba weerara keessaa kan hinibsine ta'ulleen, qondaltoonni WHO akka jedhaniitti halaala irraa hojjachuun dhiheenya kana dabaleefi haalli dinagdee gadi bu'uun balaa sa'aatii dheeraaf hojjachuun mudatu dabaleera. ''Biyyoonni wayita uggura biyyaaleessaa taasisaniitti, sa'aatii itti hojjatamu %10n guddachuu kan argasiisan ragaalee muraasa qabna,'' jedhan Qondaallii teeknikaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Firaank Peegaa. Gabaasichi akka jedhetti, sa'aatii dheeraaf hojjachuun dhukkuba hojiin walqabatan hunda keessaa kan gara harka sadii ta'u haguuga. Kunis haalicha sababii dhibee hojiin walqabatee isa olaanaa taasiseera jedhan. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas amma mindeessitoonni wayita haala balaa fayyaa hojii xiinxalaniitti haala kana xiyyeeffannoo keessa akka galchaniif yaada kenneera. Akkasumas mindeessitoonni yeroo hojiin hojjatamu daangeessuun omishtummaa kan guddiisu ta'uu kanarraa fayyadamuu qabaatu jedhan Mr Peegaan. \"Rakkina diinagdee amma jiruutti sa'aatii hojii dheeraa dabaluu dhiisuun dhugaatti filmaata gaariidhas'' jedhan.","len":790}
{"id":"oduu-49807474","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49807474","title":"Boorana aanaa Areerootti maaltu uumame?","summary":"Sanbata darbe Godina Booranaa aanaa Areerootti konkolaataan qaamoleen nageenyaa ittiin imalaa turan haleelamuun namoonni shan ajjeefaman.","text":"Bulchaan aanaa Areeroo Obbo Kiyyaa Diidoo guyyaa sana namoota haga ja'aatu konkolaataa sanaan imalaa ture jechuun BBCtti himaniiru. \"Konkolaataa sanarra barataa tokko, poolisii Oromiyaa kan konkaachisaa tureefi miseensota raayyaa ittisa afurtu keessa ture,\" jechuun namoota konkolaata hidhattootaan haleelame keessa turan ibsaniiru. Gareen haleellaa kana raawwates karaa irratti bakka daandiin hamtuu ta'etti eeguun tarkaanfii sukkanneessaa kana fudhatanis jedhaniiru. Qaama tarkaanfii kana fudhachuun shakkaman yeroo ibsanis \"shiftaa yookan kanneen ABO ofiin jedhu, humnootii shanee jedhamtutu raawwate\" jedhu. Tarkaanfii kana kan fudhate garee kana ta'uu maalin mirkaneeffattan jechuun gaaffii Obbo Kiyyaaf dhiyaateen ''Akki itti shanee ta'uu beekne, jalqaba Liibanirraa yeroo kaatu aanaa keenya ganda Alluu iddoo Ludditti jedhaniin garas jiraachuu ummanni eeruu nuuf kenne. Kanumarraan qaamni nageenyaa duuka bu'e. Fuula ummanni qubate Luudditi jedhamu kanatti ummata saamani,\" jechuun ibsaniiru. Saamicha kanaan boodas jiraattonni naannoo sanaa waa'ee namoota saamicha raawwatan kanaa bilbilanii nutti himani jedhu. Namoonni saamichi irratti raawwatame kunneenis bilbilanii qaama hidhate kan lakkoofsi isaanii 40 hanga 60 ta'u nu saamanii garas oldarbaniiru jedhanii himaa akka turuus ni dubbatu. Gama biraatiin, aanaa Dubulluqitti namni to'annoo jala oole tokkoos haleellaan kun qaama shanee jedhamuun kan fudhatame ta'uu ragaa agarsiisu eereeras jedhu. \"Aanaa Dubulluqitti namni qabame wayii jira. Namni qabame kunis 'humna sana keessaa Areerootti tarkaanfii fudhanne, nama haga 20 ta'utuu tarkaanfii fudhate, kudhan kudhaniin fuula lamaan gargar baanee baqanne' yaada jedhu kennuus himaniiru. Namoota haleellaa kanaan du'an shan keessaa tokko barataa yoo ta'u, konkolaataa karaa imalaa ture kana karaarratti kadhatee yaabbate jedhaniiru. Halleellaa kanaan walqabatees namoonni shakkaman 11 to'annoo jala oolfamusaanii Obbo Kiyyana BBC'tti himan.","len":792}
{"id":"oduu-56335115","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56335115","title":"Maajor fi Chaamp: Saroonni Pirezedaant Joo Baayidan Waayit Hawus keessaa 'ari'aman'","summary":"Saroonni Pirezedaant Joo Baayidaniifi haadha warraa isaa Jiilii Baayidan nama ciniinuu isaaniitiin Waayit Hawus kessaa baafaman.","text":"Maajor fi Chaamp waggaa afur keessatti bineeldota Waayit Hawus keessa jiraachuu danda'anidha Maqaan saroota kanneenii Maajor fi Chaamp yommuu ta'an gosa sarootaa 'Jarman Sheeferd' jedhaman qaamaan gurguddoo ta'aniifi akka eegdotaatti gargaaranidha. Isaan keessaa kan umuriin xiqqaa ta'e, Maajor, hojjetaa dhimma nageenyaa tokko ciniinuu isaatiin ture kan Waayit Hawus keessa akka baafaman ta'e. Kana malees, amala hamaa Maajor hojjetoota Waayit Hawus irratti agarsiise hordofeeti tarkaanfiin Waayit Hawus keessaa akka baafamaniif fudhatame. Akka miidiyaan US jedhutti, saroonni kunneen, gara qe'ee maatii Joo Baayidan Wilmiingitan Delawaaree jiruutti geeffaman. Baayidaniifi maatiin isaa Maajor kan umuriin isaa waggaa sadii ta'e bara 2018 ture kan guddifatan. Sareen kun da'oo bineeldonni keesdsa jiraatan keessaa bahee Waayit Hawus keessa jiraachuuf kan jalqabaati. Sareen isaanii inni kan biroon Chaamp jedhamu ammoo umuriin isaa waggaa 13 ta'eera. Akka madeen CNNtti himanitti Maajor hojjetoota Waayit Hawus, akkasumas hojjetoota nageenyaatti utaaluu, dutuufi itti fiiguun rakkiseera. Saroonni lamaanuu Waayit Hawus kan galan erga Joo Baayidan pirezedaantii ta'anii guyyoota afur boodadha. Haati warraa Pirezidant Joo Baayidan, Jiilii Baayidan ji'a darbe yeroo 'Ze Keelii Kilaarksan Showu'tti dubbatte saroonni kunneen akka targabbaa'an irratti xiyyeefadheen hojjedha jettee turte. Mudde darbe yeroo Ayyaana Qillee keessa saroonni kunneen waltajjii ifaan faayame irratti yeroo giifti-duree akka lammileen Ameerikaa maaskii godhatan beeksisanitti waliin mul'atanii turan. Waayit Hawus bineeldota manaa waliin walqabatee seenaa dheeraa qaba. Haata'u malee, Doonaald Tiraamp garuu waggoota 100 keessatti pirezedaantii saree malee Waayit Hawus seene isa jalqabaati. Hiriira Teksaas keessatti bara 2019 taasifamerratti Tiraamp Waayit Hawus keessa bakke yeroo hedduu saroota waliin miila diriirfatanitti dabarsuu, \"kun akka balifannaatti natti dhaga'ama,\" jechuun darbees ammoo akka yerooo hin qabneetti dubbatee ture.","len":793}
{"id":"oduu-42631870","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42631870","title":"Godaantonni Israa’eel keessaa baafaman gara Awurooppaatti imalaa jiru - Biyyoota Gamtoomanii(UN)","summary":"Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Komishiniin olaanaa Baqattootaa (UNHCR) kaffaltii Israa'el laattu fayyadamuun godaantonni tokko tokko karaa Afrikaa fi Meditiraaniyaa gara Awuroppaattii imalaa akka jiran hime.","text":"UNHCR kaffaltii Israa'el laattu fayyadamuun godaantonni tokko tokko karaa Afrikaa fi Meditiraaniyaanii gara kaabaatti deemaa akka jiran dubbateera Godaantonni Israa'el keessaa ari'aman kun Awurooppaa gahuuf jecha lubbuu isaanii balaaf saaxilaa akka jiran, Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Komishiniin olaanaa Baqattootaa (UNHCR) akkekkachiiseera. Godaantoota lammii Ertiraa 80 dhaabbanni UNHCR Room keessatti haasofsiise keessaa irra caalaan isaanii Israa'eel keessaa akka bahanii maallaqni kennameefi akka tureef, isa booda immoo karaa Kaaba Afrikaan gara Awurooppa galuuf imala balaa guddaa qabu keessa akka darban amananiiru jechuun saaxileera. Godantoota kanaaf maallaqa doolaara 3,500 kennaman - kunis fedhii isaaniitiin biyya isaaniitti akka deebi'an yookaan gara biyya sadaffaa(kaanitti) fudhachuuf waligalteetti deemuun akka of-dhaabaniif kennama. Haa ta'u malee, hedduun isaanii gara jedhametti deemuu dhiisanii gara kaabaatti fuulleffachuun karaa Liibiyaan Miditeraaniyaa cehuun imalu. Baay'een isaanii rakkoo guddaa, dararamnii fi saamichi karaa sana gubbaatti irra gaheera, jedha ibsi UNHCR kenne. Israa'eel akka karoora isheetti koolu galtoota 30,000 ol ta'an humnaan biyya ishee keessaa baasuu yoo itti fufte, namoonni hedduun balaaf akka saaxilamuu malan UNHCR akeekkachiiseera. Baay'een koolu galtoota kanaa kan biyya Eritraa fi Sudaan irraa dhaqaniidha. Torban darbe keessa Israa'eel koolu galtoota baatiin Caamsaa utuu hinxumuramin dura biyya ishee keessa hin bahin hafan akka hiitu beeksisuun ishee ni yaadatama. Dhaabbani Baqattoota kunis Israa'eel ''baqattoota Ertiraa fi Sudaan gara Afrikaa gammoojjii Sahaaraa gadii qubachiisuuf imaammata qabdu akka dhaabdu,'' gaafatee ture. Dubbii himaan UNHCR Wiiliyaam Ispiindileer Jeneevaa Siwiizeerlaand keessa gaazexeessitotatti akka himanitti, Karoorichi kan itti hinyaadaminii fi iftooma kan hinqabnedha jechuun wayita qeeqan, Israa'eel furmaata biraa akka barbaadduuf waamicha godhaniiru.","len":794}
{"id":"oduu-44882416","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-44882416","title":"Amoolee: Itoophiyaatti tajaajilli kanfaltii dijitaalaa haaraan eegale","summary":"Dhaabbatni Moneta Teknoolojiis Baankii Daashin waliin ta'uun sirna daldala dijitaalaa mobaayilaan deeggaramu maqaa 'Amoolee moobaayil waaleet' jedhu itti moggaasuun kaleessa ifatti eebbiseera.","text":"Keeniyaatti Hundeessaan tajaajila daddabarsa maallaqaa M-PESA jedhamuu fi biyyatti keessatti walitti daldala namootaa salphisee, obbo Mikaa'el Jooseef sagantaa eebbaa kaleessa Hoteela Sharaatan irratti affeeramanii turan. Sirni daddabarsa maallaqaa digitaalawaa Amoolee kun dhaabbilee biroo waliin hojjetu akka manneen daldalaa, baankiilee fi dhaabbilee tajaajila kennan biroo filachuun waliin hojjeta. Warraaqsa M-PESA Abdii daldala bilisaa Afriikaa duuba maaltu jiru? Galmee bilbila harkaa tibbanaa dudduuba maaltu jira? Pirezidantii itti aanaan Monet teknoolojiis obbo Saamsoon Geetuu, dhaabbatichi maamiltootaaf ''bakka jiranii appilikeeshinii Amoolee kanaan fayyadamanii waan fedhan bitanii akka kaffalan, maallaqa nama dhuunfaatti fi dhabbata tajaajila kennuuf akka dabarsan carraa kennaaf'' jedhu. Tajaajilli Amoolee 'mPOS' daddabarsa maallaqaaf, hariiroo miidiyaa hawaasummaafi maallaqa nama dhuunfaaf dabarsuuf'meedaa', kaffaltii tajaajila teelekoomiif 'Hidasie Telecom', tajaajila bittaa meeshaalef 'zMall' tajaajila bittaa kitaabota onlaayiniif 'Loomii', taaksii waammatanii kaffaltii raawwachuuf ETTA fi kanneen biroos qaba. Tajaajilli dijitaala akka kanaa Itoophiyaa keessatti waggoota muraasa as dhaabbilee akka mbirr fi Hello cash hojiirra oolaa kan jiran yoo ta'u, Amoolee kan adda godhu 'dhaabbilee daldalaa fi tajaajilaa kennan waliin hojjechuu isaanii' akka ta'e obbo Saamsoon himaniiru. Kaardii mobaayilaa dabalatee bittaafi gurgurtaa, kaffaltii tajaajiloota akka ibsaa, teeleefi bishaanii dijitaalessuun jiruuf jireenya uummataa salphisuun yaada ka'umsaa kaampaanii isaanii akka ta'es obbo Saamsoon himaniiru. Hanga hawaasa waliin wal baranitti tajaajila Amooleebaankiing Waalet irraa argataniif dhaabbatichi maamiltootarraa kaffaltiin gaafatu hin jirus jedhaniiru. Yeroo muraasa booda tajaajilli tolaan kennan kun xumuramee Baankii Daashin waliin ta'uun bu'aa isaan tajaajiloota kennan irra argatan akka murtaa'us dabalanii ibsaniiru.","len":796}
{"id":"oduu-45054695","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-45054695","title":"Nagaasoo Gidaadaa: ABO'n galu malee nagaan hin bu'u","summary":"Lixa Oromiyaa keessatti nageenyi erga boora'ee bubbuleera. Bahaaf galma uummataa danqameefi rakkoo nageenyaa mudateef qaamolee nageenyaa mootummaa fi miseeensota WBO naannicha jiran gidduutti quba walitti qabuutu jira.","text":"Dr. Nagaasoo Gidaadaan ABO'n galu malee nagaan hin bu'u jedhu Pireezidantii Itoophiyaa duraanii boodas dhaaba isaanii, DHDUO, keessaa bahuun dhuunfaan dorgomuun miseensa Paarlaamaa kan turan Dr. Nagaasoo Gidaadaa nageenya mirkaneessuuf ABO'n biyyatti galuu qabaa jedhan. ''Dhaabbileen siyaasa Oromoo adda addaa biyyatti galuun gaarii dha. Isaan duwwaan galuun hin gahuu alatti hafuun kan isarra hin jiraanne kan ABO jira'' kan jedhan Dr. Nagaasoon, ''inni yoo gale malee nagaan biyyatti keessatti hin b'uu'' jedhan. Nageenyi jiraatee hojiin misoomaa akka hojjetamu yoo barbaachise dhaaabni siyaasaa kun biyyatti galuu qaba jedhan. ABO'n galu malee nagaan hin bu'u sababa itti jedhanis ibsaniiru. ''ABO'n erga hundaa'ee waggaa dheeraa lakkoofsiseera. Kana qofa osoo hin taane biyya keessaa fi biyya alaatti deeggartoota, miseensotaa fi homaa waraanaa hedduu qaba.'' Kanaafis mootummaa fi ABO'n waliin taa'anii mariyachuun haala ABO'n itti deebi'uu mijaahuu qaba jedhan. Marii araaraa mootummaan Itoophiyaa dhiyeesse fudhachuun mariif fedha qabaachuu kan beeksise, ABO'n mariin araaraa bakka qaamni walabaa sadaffaan jirutti akka raawwatu kan fedhu ta'uu ibsee ture. ''Qaamni sadaffaan gidduu saanii taa'uu qaba. Qamni kuni ammoo mootummoota biyya alaa osoo hin taane Oromoodhuma ta'uu qaba,\" jedhu. Oromoo keessaa ammoo abbootii Gadaa, jaarsolii biyyaa, haawwan, qarree fi qeerroo keessaa kan filataman ta'uu qabu jedhu. Qaamoleen kun marii araaraa kana taa'anii hordofuufi taajjabuu qabuu akka yaada Dr. Nagaasootti. Hojiin ABO biyyaatti deebisuu kun saffisaan raawwatamuu akka qabus amanu. Marii ABO biyyatti deebisuuf taasifamu keessatti jaarsummaan qooda fudhachuuf yoo gaafataman gahee isaanii bahuuf ''yeroo hundumaa qophii'' ta'uus Dr. Nagaasoon himaniiru. MM Abiy Ahimad wayita Ameerikaa daawwatanitti dhimma kanarratti gaafatamanii jilli marii ABO waliin taasifamuuf dhiyeenya gara Asmaraatti akka imalu dubbataniiru.","len":796}
{"id":"oduu-52241341","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52241341","title":"Koroonaavaayiras: Niiw Yoork namoota koroonaavayirasiin irratti argameen biyyoota hunda caalte","summary":"Ragaan reefu bahan akka agarsiisanitti Ameerikaatti kutaan biyyaa Niw Yoork biyyoota kamiyyuu caalaa namoota koroonaavaayirasiin qabaman hedduu qabaachuun dursummaa fudhatte.","text":"Niwuyork namoota koroonaavayirasii qabaachun biyyoota hunda caalte Kamisa kaleessaa namoonni haaraa qabaman 10,000’n dabalamuun waliigalatti namootni qabaman gara 159,937 guddachuun biyyoota akka Ispeen (153,000) fi Xaaliyaanii (143,000) dursite. Ta’us, lakkoofsa namoota vaayirasichaan du’anii biyyoota lamaanu gadi ta’e galmeessifte. Vaayirasichi kan jalqaba keessatti argame Chaayinaatti namoota vaayirasichaan qabaman 82,000 turan. Guutummaa Ameerikaatti namoonni vaayirasichaan qabaman 462,000 yoo ta’an, lakkoofsi namoota du’anii 16,500 tti dhiyaaatera. Addunyaarratti lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan qabamaniis saffisaan dabalaa bula. Ammaa addunyaarratti namoonni mil 1.6 koronaavaayirasiin qabamuun, namoonni 95,000 ta’an vaayirasichaan du’an. Niwuyorkitti namoonni 7,000 koroonaavaayirasii du’an. Biyyoota weerarri kun gaaga’ama lubbuu qaqqabsiise Ispeenitti namoota 15,500 tu lubbuu dhabe, Xaaliyaanittimmoo lubbuu namoota 18,000 galaafate. Chaayinaan lubbuu namoota 3,300 vaayirasii kanaan dhabuu ibsitus, lakkoofsi namoota du’anii dachaa kanaa guuta jedhameera. Odola Hart jedhamutti waggoota 150 darbaniif iddoo namoonni jumlaan itti awwalaman, namoota firaafi aantii of biraa hin qabnetu achitti awwaalama. Weerara dhibee kanaatiin walqabatee iddoo namoonni jumlaan itti awwaalaman kanatti boolli awwaalchaa guddaan wayita qotamutu xiyyaara rimootiin to’atamtuun suuraan kaafame. Dur torbanitti yeroo tokko sirni awwaalchaa iddoo kanatti gaggeefama ture. Amma gara guyyoota shanitti guddateera jedhame. Namoonni sababii weerara dhibee kanaan du’an dabaluu wajjin wal qabate akka ta’etu ibsame. Iddoo sirni awwaalcha itti raawwatamu kana duraan hidhamtoota odola Rikers jedhamurraa achii geeffamanitu hojjata ture, amma hojiin itti heddummannaan kontiraaktara biraaf dabarfame. Roobii darbe qofayyuu Niwuyoorkitti namoota 799 du’uutu ibsame. Guyyoota sadan darban keessatti lakkoofsa namoota du’anii gudda ta’ee galmaa’e.","len":797}
{"id":"oduu-55141434","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55141434","title":"Saayinsii fi Teknooloojii: Saayintistoonni teleskooppii haaraa fayyadamuun 'kaartaa hawaa haaraa' qopheessan","summary":"Saayintistoonni Awustiraaliyaa teeleskooppii foyya’aafi haaraa gammoojji keessa jiru fayyadamuun gaalaaksiiwwan haaraa miiliyoona argachuusaanii dubbatan.","text":"Teleskooppiin haarayaan kun haga ammaa gaalaaksiiwwan miiliyoona tahan danaa keessa galcheera Dhaabbati saayinsii biyyaalessa CSIRO, teleskooppin haaraa kun yeroo gabaabaa keessatti odeeffannoowwan hedduun ''kaartaan hawaa haaraa akka uumamu,'' taasiseera jedha. Hanga ammaatti galaksiiwwan miiliyoona sadii kaartaatti kan dabale yoo ta’u, suuraaleen argamaniis kan isa durii irra dachaa lama qulqullina kan qabu ta’uu qorannichi ni ibsa. Ogeessonni qorannoo hawaa (astiroonoomii) suuraleen kun waa’ee hawaa irratti argannoo haaraatti nu geessa abdii jedhu qabu. Dhaabbati CSIRO akka jedhutti kaartaa kana qopheessuuf sa’aatii 300 kan itti fudhate yoo ta’u, kana dura qorannoon hawaa akka kanaa waggoota fudhata ture. Argannoon qorannoo kana uummataaf ifa waan ta’eef, saayintistoonni addunyaa irra jiran marti ''akkamiin urjiin uumame kan jedhu hanga galaaksiwwaan akkamiin guddatu kan jedhu,'' qorachuu danda’u jedha qorannoo kana kan durse Dr Deevid Makoneel. ''Gara fuulduraatti gaalaaksiiwwan haaraa miiliyoonaan ni arganna jennee yaadna,'' jedha. Argannoon qorannoo kanaa jalqaba kan maxxanfame, Maxxansa Hawaasa Qorannoo Hawaa Awustiraaliyaa irrattidha. Teleskooppiin haaraa kun maali? Teleskooppin Askap jedhamu kun anteenaa diishii 36 waliin ta’uun suuraa samii kaasuuf hojjatan kan of keessatti qabatudha. Teleskooppin kun kan argamu Lixa Awustraaliyatti yoo ta’u Buufata qorannoo CSIRO Murchison keessatti lafa km6 bal’atu irra jira. Argannoowwan diishota xixiqqoo irraa argatu walitti qabuun, teleskooppin kun suuraa qulqullina qaban kan kaasu, gatii diishii guddaa irratti ba’u keessa xiqqoo qofa baasisuuni jedha CSIRO. Hanga ammaatti maal argate? Teleskooppiin Askap bara kana qorannoo samii hunda gochuun, samii mul’atu %83 qorachuun walummatti gaalaksiiwwan miiliyoona sadii argateera. Kaartaan kun suuralee qulqullina guddaa qaban 903 irraa uumame. Qorannoowwan kanaa dura suuraa samii xumurame baasuuf suuraalee kumaatamaan lakkaa’aman fayyadamu.","len":797}
{"id":"oduu-49570195","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-49570195","title":"Naayijeeriyaan lammiilee ishee tiksuuf poolisoota ishee Afrikaa Kibbaatti erguuf gaafatte","summary":"Haleellaan jibbinsa lammiilee biyyoota ambaa irratti Afrikaa kibbaatti gaggeeffamaa jiru biyyoota garaagaraan balaleffatamaa jira.","text":"Qabeenya lammiilee boyyota abmaa Afrikaa Kibbaatti gubatanii fi saamamaa turan Qabeenyi lammiilee biyyoota biroo Afrikaa Kibbaa magaalaa Johaanisbargi keessa jiraatanii hedduun saamamuun kaan ammoo gubataa akka ture qaamni poolisii magaalichaa fi jiraattotni himaa turan. Kana hordofee Naayijeeriyaan lammiilee ishee Afrikaa Kibbaatti miidhamaa jiran jette akka tiksaniif poolisii mataa ishee gara biyyichaatti erguuf karaa ministira dhimma alaa ishee qondaaltota Afrikaa kibbaa gafattee ture. Pirezidaantiin Naayijeriya Mamadu Buhaarii bakka bu'oota addaa dhimmicha irratti qondaaltota Afrikaa Kibbaa waliin mari'atan garasitti erganiiru. Ambasadarri Itiyophiyaa Afrikaa Kibbaa Johanisbargi jiran Dr Shifaraw Takilemariyamis eegumsi poolisiin biyyichaa gochaa jiru fi tarkaanfiin fudhataa jiran gahaa akka hin taane BBCtti himaniiru. Lammiileen Itiyophiyaa lama hookaricha gidduutti balaa konkolaata isaan mudateen lubbuun darbuunis dhagahameera. Lammiileen Naayijeeriyaa Dhaabbilee daldalaa Afrikaa Kibbaa hundaa irraa bituu fi gurguruus dhaabuuf akka jedhan karaa miidiyaalee hawwasaa ibsaa turan. Ministerri Dhimma alaa Naayijeeriyaa komishinera Afrikaa Kibbaa biyyasaanii jiran waamuun erga mari'atanii lammiileen biyya ambaa Afrikaa kibbaatti qabeenyi isaanii saamamee fi gubate beenyaa argachuu qabu jedhan. Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Siiriyaal Ramafoosaa haleellaan lammilee ambaa irratti xiyyeeffate hatatamaan dhaabbachuu qaba jedhan. Jeequmsichi babal'achuun bifa bira qabachaa waan jirruuf Afrikaa Kibbaaf gaarii akka hin taanes himan. Johaanisbargi naannoo Aleksandiraatti Poolisootni saamicha dhaabsisuuf yaalaa turan saamtota waliin walitti bu'aa turan. Yakka Kanaan namootni hirmatanis adabamaa akka jiran poolisiin beeksiseera. Haleellaan jibbinsa laammilee biyyota biro Afrikaa Kibbaa jiraatan irratti xiyyeeffate irra deddebiin mudachaa kan ture yoo tahu lubbuu namoota hedduus galaafachuun isaa ni yadatama. Kunis carraa hojii nurraa fudhatan jechuun akka sababaatti akka ibsamutu himam.","len":798}
{"id":"oduu-51030712","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51030712","title":"Naayijeeriyaa: Gareen doktorootaa lakkuu walitti maxxananii dhalatan adda baasan","summary":"Gareen doktoroota Naayijeeriyaa 78 ta'an lakkuu walitti maxxananii dhalatan wallaansa baqaqsanii yaaluutiin gargar baasan.","text":"Doktorri duree wallaansa baqaqsaniin yaaluu Dr. Imaanu'eel Ameeh BBC'tti akka himanitti, wallaansi Lapheefi garaa daa'imman lakkuu kanneen gargar baasuuf ji'a Sadaasa keessa raawwate. Obbolaan lamaanis amma nagaan gara manasaanii deemuuf fayyummaa guutuurratti argamu jedhu. Dr. Imaanu'eel akka jedhanitti yaaliin isaanii kanattis baasiin birrii miiliyoonaa 1,650,000 kan itti baheefi wallaansicha xumuruufis sa'aatii 12 fudhateera jedhu. Wallaansichis doktaroota garee lamaa kan miseensoota 78 qabu hirmaachise ture. Ta'us malees, sababii maatiin daa'imman keanneen Miikaa'eel Edeeh fi Maariyaa Onyaa Maartiin kanfalticha raawwachuuf hindandeenyeefu, Hospitaalli Biyyaalessaa Abujaa baasii wallaansa obbolaawwaanii kanneenii maatiisaanii hin kaffalchiifne. Madda galii jireenyaasaanii mindaa obbo Onyaa Maartiinis hojii halluu dibuun argatuudha. Obbo Maartiinis fi Edeeh'n ijoolleesaanii akkuma dhalataniin ji'a Hagayya keessa gara hospitaalaa Abujaa geessaniin. Ta'us garuu doktoroonni yeroo sanatti ijoollee haala gaariirraa waan hin turreef wallaansa baqaqsanii yaaluu hin taasifneef. Obboleewwan kunneenis hospitaalaa mootummaa keessatti ji'oota 15 eega dursiifamanii booda wallaansa argachuuf abdii akka qaban itti himame. Hospitaalichi waggoota 20 darbaniif lakkuuwwan walitti maxxaniin dhalatan 11 gargar baaseera. Lakkuuwwaan hundisanii ammoo kan garaa isaanii walitti waxxaneedha. Daarektarri Meedikaala hospitaalichaa kan ta'an Jaff Momoh akka jedhanitti, yaaliin wallaansa kanaas wallaansa isa jalqabaa kan tiruu, lapheefi qaama lafee cinaachaafi foon isa gadii walitti qabu (diaphragm) irratti taasifameedha jedhu. Obbo Maartiinis ijoolleesaa lubbuun jiraachuufi fayyaa ta'uusaanii akka isa gammachiise dubbata. Haati ijoollee hojjattoota hospitaalichaa isaan gargaaran galateeffachuudhaaf jecha hin qabu jette. Ministirri Fayyaa biyyatti doktoroota wallaansa taasisaniifi maatii jajjabeessuuf hospitaalaa deemaniiru. Ministirri dhimmi dubartootaas haadha ijoolleetiif hojii kennuuf waadaa galaniiru.","len":798}
{"id":"oduu-52375440","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52375440","title":"Koronaavaayiras: Ameerikaan ‘Giriin kaardii’ guyyoota 60'f kennuu dhaabdeetti jedhan Tiraampi","summary":"Iyyaannoo lammiileen biyyoota alaa Ameerikaa keessa dhaabbataadhaan jiraachuuf dhiyeessan sababa koroonaavaayirasiin fudhachuu dhaabuu Doonaaldi Tiraampi beeksisan.","text":"Ergaa tiwiitara irratti maxxanseefi ifaa hin taane baasanii tarkaanfiin amma fudhanne carraawwan hojii lammiilee Ameerikaaf eega jedhaniiru Tiraampi. Tajaajiloonni viisaa hedduun sababa weerara kanaan erga cufamanii bubbulanii jiru, akkamiin tarkaanfiin kun hojiirra oola kan jedhu ammas gaaffiidha. Tiraampi ta'e jedhanii qeeqa irratti dhiyaatu ofirraa maqsuuf akkas godhu kan jedhan ammoo qeeqxota isaaniiti. Warri Dimookraatotaas mootummaan vaayirasicha sababa godhachuun baqattoonni akka hin seenne dhorkaa jiru jedhanii himatu. Dhimmi baqattummaa kun ammoo Tiraampiif mata-duree duula filadhaa filannoo Sadaasa dhufuu kan tureefi sababa weerara kanaatiin kan dhaabbatee turedha. Ibsa koroonaavaayiras ilaalchisee Waayitaawusitti kennaa turan irratti ajajni kun Roobii kan dabarfamu akka ta'eefii haala dinagdee biyyattii irratti hundaa'uun kardii kennuu dhiisuun yeroo sana caaluufillee dheereffamuu kan danda'udha jedhan. Wiixatarra ''baqattoota hunda dhorkina'' jedhanii ibsanii kan turan, erga abbootiin qabeenyaa muraasni itti dheekkamanii booda yaada isaanii jijjiiranii jiru. Tarkaanfiin ammaa kunis hojjattoota hayyama yerootiin seektaroota kan akka qonnaafi teeknooloojii keessa hojjatan nimiidha jedhameera. Giriin kaardiin maalidha? Doonaaldi Tiraampi maal jedhani? Sababa koroonaavaayirasiitiin lammiileen Ameerikaa ,iiliyoona 20 ta'an hojii isaanii dhabaniiru. Mootummaanis hojiisaaniitti akka deebi'an gochuuf dirqama qaba jedhaniiru pirezidantichi. ''Ameerikaanonni osoo hojii dhabanii jiranii lammiileen biyyoota biro nutti yaa'anii hojiisaanii fudhachuun waan dabaati'' jechuun haalicha ibsani. Hojjattoota lammii US ta'an eeguu feena, gara fuulduraattis daran eegumsa isaaniif goonu cimsaa kan deemnu ta'a. Ajajni Tiraampi kun qaamolee seeraa irraa mormii kaasuu mala. Akka 'Johns Hopkins University' hordofuun ragaa baasaa jirutti, Ameerikaan namoota 820,000 ol vaayirasichaan duraa qabamuun addunyaarraa dursaa jirti.","len":798}
{"id":"oduu-52196495","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52196495","title":"Koronaavaayiras: Afriikaan bakka shaakala talaallii koronaavaayiras hin taatu-Dhaabbata Fayyaa Addunyaa","summary":"Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) yaada haakimoonni Faransaay yaaliin talaallii COVID-19 taasifamu Afriikaa keessatti jalqaabuu qaba jedhan qeeqan.","text":"“Afriikaa keessatti yaalii talaallii hin taasifamu,” jedhan Daarektarri WHO Dr. Teediroos Adhaanoom. Haakimoonni lamaan TV irratti yaada kennaniin “dhala namaa akka hantuutaatti” ilaaltan jechuun qeeqamaniiru. Haakimoota lamaan keessaa inni tokko boodarra dhiifama gaafateera. Dr Teediroos yeroo ibsa koronaavaayirasirratti kennanitti waa’ee haakimootarratti yaada qaban yeroo gaafatamanitti dallansuusaanii ifatti mul’ata ture. Isaanis “gabrummaa sammuuti” jedhaniiru. “Jaarraa 21ffaa keessatti saayintistootarraa waan akkanaa dhagahuun gurraafuu hin tolu, baay’ee nama aarsa. Yaadota akkanaa baay’ee balaaleffanna. Wanti akkanaa deebi’ee akka hin mudanne waadaa isiiniif gala,” jedhan. Akkuma lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabalaa deemaa jiruun mootummoonni tatamsa’ina vaayirasichaa daangessuuf tarkaanfiwwaan adda addaa fudhataa jiru. Pireezidaant Uhuuruu Keeniyaataan imala gara Naayiroobiittiifi Naayiroobiin alatti taasifamu akkasuma magaalota gurguddoo saditti taasifamu hunda dhoorkaniiru. Haakimoonni maal jedhan? Yeroo mariisaanii TV Faransaa LCI jedhamu irratti Obbo Camillee Locht yaaliin talaallii Awuroppaa fi Awustiraaliyaa keessatti akka taasifamuuf yaada dhiyeessaa turan. Dr Jeen-Paawul Miiraan ammoo akkas jedhan: “Yaada kiyya kenna yoo ta’e, qorannoo kana bakka maaskiin, yaalli gahaan hin jirreefi nama baraaruun hin jirre Afriikaa keessatti taasisuu qabna. “Wantoonni akkanaa gargaarsaan qorannoodhaaf bakka ta’etti taasifamuu qabu. Dubartoota daldala saal-qunnamtiirratti hirmaatan irratti, saaxilamummaansaanii ol aanaadha. Akkasumas of eeggannoo hin taasisan.” Obbo Locht yaada kanaan walkii galuun akkas jedhan: “Dhugaa jette. Nuti qorannoo akkanaa Afriikaa keessatti taasisuuf yaada qabna.” Dr Miiraan qorannoon kun akkuma karoorfametti Awuroppaafi Awustiraaliyaa keessatti taasifamuun kan danda’amu yoo ta’e gaafataniiru. Sababni isaas ogeeyyiin fayyaa yeroo hojii hojjatan of eeggannoodhaan waan ta’eef.","len":800}
{"id":"oduu-41776975","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41776975","title":"Suuraawwan Afriikaa ciccimoo torbee kanaa : Onkoloolessa 20-26, 2017","summary":"Filannoo suuraalee ciccimoo Afriikaa guutuu fi lammiilee Afriikaa biyyoota addunyaa biroo kessa jiraatanii.","text":"Nagaan ergaa namoota kabaja guyyaa goototaa Keeniyaa 'Mashujaa Day' irratti suuraa ofee ka'an kanaati. Ayyaanichi jimaata darbe Naayiroobiitti kabajame. Istaadiyeemii Mohaammad 6ffaa Kaasaabilaankaa keessatti Sambata darbe wayita kilabiin Morookoo Wiidaa Kaasaabilaankaa, tapha chaampiyoonsi liigii Afriikaa irratti kilabii Aljer USM mo'ate, deeggartoonni akkanatti gammachuu isaanii ibsatan. Hojiiwwan lammii Nayijeeriyaa kan ta'e Amedee, Roobii darbe torbee agarsiisa Faashinii fi Diizaayinii Leegoos irratti dhiyaatan, yaadni isaa faashinii naayijeeriyaa fi Afriikaa beeksisuu dha. Filannoo irraa deebii Keeniyaa irratti deeggartoonni mormitootaa mormii cimaa gaggeessan. Namichi kun Roobii darbe mukukkula qabatee mormii isaa dhageessisaa ture, naannoo Kibeeraa jedhamutti. Namichi kun ammoo achuma Kibeeraa keessatti dawoo keessaa wal-falmii poolisootaa fi mormitootaa ilaala. Kuni gaafa filannichaa kamisa ture. Miseensonni waldaa Leegoo Maariyaa Keeniyaa kunneen ammoo gaazii imimmaaniin miidhamanii jiru, Naayiroobii naannoo Mataaree jedhamutti. Godaantonni Afriikaa hojii barbaadan kunneen Liibiyaa naannoo magaalaa Misraataa daandii qarqara taa'anii hojii eeggataa jiru. Shamarreen Sudaan kibbaa kun kaampii baqattootaa Niguunyiyeel keessatti kibxata darbe wayita Ambaasaaddarri mootummoota gamtoomanii naannoo Gaambeellaa Itoophiyaa daawwatan kaafamte. Haadha warraa Neelsan Maandellaa duraanii Girasha Machel fi barreessaan mootummoota gamtoomanii duraanii Kofii Aanaan, taatee 'Mandela Walk' jedhamu Landan, Weestmiinistar keessatti qophaa'e irratti argamanii turan. Namichi lammii Biriteen Toom Moorgaan jedhamu kun Afriikaa Kibbaatti afuuffeewwan walitti hidhaman 100 oliin kiiloomeetira 25 lafarraa samii keessa ol fagaatee yoo balali'u. Kun Jimaata darbe ture. Kun ammoo lammiin Afriikaa Kibbaa Maayik Sheelebach, taatee bishaanirra sigigaachuu wiixata darbe magaalaa Keeptaawonitti ta'e irratti dambalii galaanaa meetira shan dheeraturra wayita imalu agarsiisa Suuraaleen AFP, EPA, PA fi Rooyitars irraa argaman","len":801}
{"id":"oduu-51224460","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51224460","title":"Abbaafi intalli Facebook hiriyaa tahaa erga isaaniin jedhee booda wal argan","summary":"Dubartiin erga Facebook abbaashee dhalche waliin hiriyaa akka taatu ishee affeere booda, yeroo jalqabaaf walargite.","text":"Kaaran Haris, ganna 56, Ingiliiz kutaa biyyaa Korniwol jedhamu keessa kan jiraattu yogguu tahu, jalqaba baroota 1960'oota keessa guddifachaaf kennamte. Erga abbaashee ganna 72, Tirevar Sindan waliin Facebook gubbaatti walbaran booda, yeroo ajaa'ibaa keessa akka turan dubbatti. Aadde Haaris fi Aabba Sindan, yeroo jalqabaaf torban kanatti wayita walarganitti guddisanii ''wal hammataniiru.'' Maqaasaa Facebook gubbaatti wayita agartu oggasuu eenyummaa nama kanaa barte jechuun Falmouth Packet gabaaseera. ''Waanuma tahe ilaalaan ture. Achis maqaasaan arge,'' jechuun BBCtti himte. Trevor Sinden, baroota 1960'oota keessatti ''Guyyaa tokko guutuu isuma yaadaan oole. Irra deebiin isa argachuuf qophiidhaa kan jedhu. Tarii inni na baruuf hin barbaadu ta'a.'' Haa tahu malee, Aabba Sinden gaaffii hiriyaa tahuu (Friend request) ergiteef battalumatti deebise. Akka inni jedhutti wayita suuraa isheen ergiteef ilaaluu, oggasuu eenyummaashee bare. Ijoollee dubraa qabu sadi waliin, wanti isaan walfakkeessu qaba. ''Suuraan ishee hin dogongorsiisu,'' jedhe. Walarguun isaanis ajaa'iba jedheera. Akka Aabba Sindan jedhutti, jalqaba bara 1960'oota keessa isaa fi haati Aadde Haaris naannoo 'Croydon' jedhamutti jiraataa turan. Isheenis gannishee 16 wayita ture ulfoofte - baroota sana keessa gaa'elaan alatti daa'ima godhachuun akka safuutti ilaalama ture. Baroota keessatti waa'ee daa'ima kanaa yaadaa akka ture dubbachuun, daa'imni kun dhiira yookaan dubra ta'uusaa garuu hin beekun ture jedheera. Aadde Haris fi abbaanshee wayita walargan guddisanii wal hammatan Guyya guyyaan Facebook gubbaatti ergaawwan waliif barreessaa erga turaniin booda, magaalaa biyyoota lamaan gidduutti argamtu 'Lyme Regis' jedhamtutti walarguuf murteeysan. ''Guddisnee wal hammachuun, yeroo dheeraaf turre,'' jette Kaaran. ''Namni daandiirra nu bira darbe tokko 'walbeektu mitii?' jedhe. Anis 'Lakkii amma dura wal hin beeknu,' jedheen. Kaaran akka jettutti abbaashee ishee dhalootaa kana waliin ammaan boodas yeroo yeroon akka walargan dubbatti.","len":801}
{"id":"oduu-51986367","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-51986367","title":"Koronaavaayiras: Dargagoonnis dhibee kanaan akkuma nama kaanii miidhamu","summary":"Dargaggoonni koronaavaayirasii hindandamatan kanaaf walitti qabamuufi kanneen dulloomanitti dhihaachuurraa of eeggachuu qabu jechuun Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akeekkachiise.","text":"Filannoon dargaggootaa kuni ''yookiin jireenya yookiin du'a,'' jedhan Daarektarri Olaanaa dhaabbichaa Dr Tedroos Adihaanom. Rakkoo hargansuu vaayirasiin Covid - 19 qaqqabsiisuun akka addunyaatti hanga ammaa dhukkubsattoonni 11,000 ol du'aniiru. Dhukkubsattoonni 250,000 ol ta'an immoo dhukkuba kanaan qabamaniiru. Qondaalli olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa yaada kana kan kennan biyyoota garaa garaatti dhukkubichi ga'eessota malee dargaggota hin hubu jechuun of dagachuun mul'ataa gabaasni jedhu erga dhagaahamee boodadha. Koronaavaayirasiin jalqaba baatii Muddee keessa Chaayinaatti mul'ate. Amma garuu bakki dhukkubni kuni itti hammaate Awurooppaa dha. Dhukkubni kuni biyya kamuu caalaa biyya Xaaliyaaniittti namoota baay'ee ajjeese. Kaleessa, gaafa Jimaataa, qofa namoonni 627 du'uun isaanii kan gabaafame yoo ta'u walumaagala biyyattiitti 4,032 ajjeeseera. Biyya tokko keessa namni hammanaa guyyaa tokkotti yeroo du'u kuni kan duraati. Dr Teedroos maal jedhan? Ibsa onlaayiniin waajjira muummee Dhaabbata Fayyaa Addunyaa biyya Siwiitzarlaand Jenevaa argamurraa kennaniin ''kanneen dullooman haalaan hubamanis, dargaggoonni hin du'an jechuu miti,'' jedhaniiru. ''Dargaggootaaf ergaan qaba. Isin dandamattu jechuu miti. Vaayirasichi hospitaala isin galchuu mala, isin ajjeesullee mala. Osoollee dhukkubsachuu baatte filannoon kee du'aafi jireenya gidduudha,'' jechuun akeekkachiisan. Qorannoon akka agarsiisutti namoonni umrii kamirrayyuu jiran vaayirasichaan hubamuu malu. Garuu, kanneen umriin dulloomaniifi dhukkuba qaban irratti hammaata. Umriin gidudgaleessaa namoota Xaaliyaanitti du'anii 78.5 dha. Akka Niwork Taayims gabaasetti kan dhukkubsatan keessaa kanneen umriin isaanii 50 gadi ta'eefi %1 ta'an dhukkuba kanaan Chaayinaatti du'aniiru. Kanneen umriin isaanii 80 ol ta'an keessaa garuu 15% du'an. Sababa kanaan Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka hawaasatti walirraa siquurra namuu walirraa siquu qaba jechuu isaa Rooyitarsitu gabaase.","len":801}
{"id":"oduu-53117305","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-53117305","title":"Koronaavaayirasi: Ministirri Zimbaabwee malaamaltummaa koronaavaayirasiitiin himataman","summary":"Ministirri Fayyaa Zimbaabwee himannaa waldhahiinsa bittaa meeshaalee fi qorannoo koronaavaayirasitiin malaammaltummaan himatamanii Haaraareetti mana murtiitti dhiyaachuuf.","text":"Ministiriichi Obaadi'ah Moyoo erga dhaabbileen siyaasaa mormitootaafi miidiyaalee hawaasummaa motummaarratti dhiibbaa taasisaniin booda Jimaata darbe to'annaa jala oolfaman. Osoo haala adeemsa barbaadamu keessa hin darbiin dhaabbata biyya Haangaariitti galmaa'e tokkoof kontraanni bittaa doolaara miliyoona 20 kennameef. Haa ta'u malee to'atamu Mr Moyaa kana ilaalchisees motummaan yaada homaatu hin kennine. Erga Emersan Maaniinguwaan gara aangootti dhufanii asi aanga'aan sadarkaa minisitiraa wayita malaamaltummaan himatamu kan ammaa kun nama lammaffaati. Haala waliigaltichaattis osoo Abbaa taayitaa Galmeewwan Bittaa Biyyattii irraa hayyama hin argatiin dhaabbata erga galmaa'ee baatii lama qofaa galmeesisee waliin raawwatame jedhameera. Dhaabbilee paartii mormiitootaas kanfaltii Doolaara miiliyoona lama dhaabbata 'Drax Consult' jedhamuuf raawwatameerratti yaaddoo qaban ibsaniiru. Kanfaltichis aanga'oota Haangaariitiin baatii Bitooteessaa keessa kaafamee ture. Torban darbe keessa ammoo Zimbaabweetti daladalaa fi bakka bu'aan dhaabbatichaa akka ta'an amaname Delish Nyuwaayaa sababiidhuma kanaan walqabatee torban darbee keessaa to'annoo jala oolfamaniiru. Dhimmi kunis jalqaba midiyaalee hawaasaa irratti ifa taasifamusaa gabaasaan BBC Haraareetti argamu Shingaayi Nyokaa ni dubbata. Namoonnis namni daldalaa kun attamiin kaampaanii haaraa hundeessuun kontiraata dolaara miliyoonata baasuu fudhachuun qorichootaafi meeshaalee dhiyyeessuu danda'e jechuun gaaffii kaasaa turan. Sanaaafuu gatii baayyee ol ka'aa ta'een jedhamaa ture. Motummaanis kontraata dhaabbaticha waliin ture hunda haquusaa gaazexaan biyyattii 'Herald' jedhamu gabaaseera. Zimbaabweetti namoonni gara 500 ta'an vaayirasichaan qabamuun kan mirkanaa'ee yoo ta'u, lakkoofsi dhugaa kana akka caalu malu himama. Kana malees biyyattii waggoota kudhanii oliif kufaatiin dinagdee cimaan mudateera. Akkasumas tajaajila dadhabaafi malaamaltuummaa mul'ataa jiruun walqabatees uummata jidduutti aarii olaanaan umameera.","len":801}
{"id":"oduu-42025995","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42025995","title":"Waa'ee Zimbaabwee waan haaraa: Mugaabeen yeroo duraaf erga waraanni biyyattii to'ate as ummatatti mul'atan","summary":"Pirezidantiin Zimbaabwee Roobart Mugaabee erga gaafa Roobii waraanni biyyatti to'ate as har'a yeroo duraaf ummatatti mul'atan.","text":"Dura taa'aa Yunvarsiitii Oppani Zimbaabwee kan ta'an Mugaabeen keessummaa kabajaa sagantichaa turan Sagantaa eebbaa magaalaa guddoo biyyattii Haraaree qophaa'e irratti argamaniiru. Obbo Mugaabeen guyyoota muraasaaf mana keessaa akka hin baane dhorkamani ture. Nama isaan bakka bu'u irratti falmiin taasifamu isaa hordofe waraanni biyyatti gidduu seene. Waraanni biyyattii Mugaabee waliin ''mari'ataa'' akka jiruu gaafa Jimaataa kan beeksise yoo ta'u, akkuma xumurameen ummataaf akka ifa godhu ibseera. Namni Rooytarsiif haasa'e akka dubbatetti Obbo Mugaabeen erga dubbatani booda ummanni harka walitti rukuteeraaf. Mugaabeenis namoota sagantaa sana irratti hirmaatanitti dabalamuun faaruu alaabaa biyyatti faarsuun afaa diimaa irratti suuta deemani turan. Akkuma waggaa waggaatti taasisan Mugaabeen sagantaa eebbaa waggaa kanaa irratti argamaniiru Sagantaa kana irratti haati warraa isaanii Girees Mugaabee, ministirri barnootaa Jonaataan Mooyoo hin argamne. Sagantaa ebbaa irratti hirmaachuun waan waggaa waggaattii taasifamu ta'uus erga mana keessa hidhamani booda isa baranaa irratti hin hirmaatu jedhamani akka hin eegamne gaazexessaan BBC Andiriiw Hardiing Zimbaabwee irraa gabaaseera. Obbo Mugaabeen torban darbe haadha warraa isaanii Girees Mugaabee dura teessuu dhaaba siyaasaa 'Zanu-PF' akka ta'an caalsifatani pirazidaantii itti-aanaa Emarsan Minaangiwaa aangoo irraa buusani erga buusani booda waraanni biyyatti to'achuun isaa ni yaadatama. Waan ifa hin taane Xiinxala Meerii Haarpar, Editara 'BBC World Service Africa' Obbo Mugaabeen sagantaa Mugaabee irratti hirmaachuun isaanii wanti hunduu akka nagaa ta'e fakkeessa, garuu miti. Waa'ee hiree fuulduraa isaanii irratti waan ifa hin taane dabala. Waraanni guyyoota sadiif biyyatti to'ataa jira. Gargaarsa jila Afrikaa Kibbaa irraa dhufaniinis obbo Mugaabee waliin mari'acha ajiru. Bulchaan muuxannoo waggaa dheeraa qaban kuni akka aangoo gad-lakkisan dhiibbaan itti cimuus waggoota 37 boodas hin bu'u jedhani aangootti cichaa jiru.","len":802}
{"id":"oduu-56466797","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-56466797","title":"Biyyoota hiyyeeyyii keessatti talaalliin Covid oomishamu biyyoonni dureeyyiin morman","summary":"Biyyoonni dureeyyiin kanneen akka UK, karoora biyyoota hiyyeyyiif talaallii koronaavaayirasii dhiyeessuuf dhiyaate dura dhababatan.","text":"Odeeffannoon iccitiidhaan lootee baate kun jalqaba saganataa BBC 'Newsnight' jedhamu bira ga'e. Talaallii Covid-19 ilaalchisuun biyyoonni hiyyeeyyiin hedduun Dhaabbata Fayyaa Addunyaa deggersa gaafataa jiru. Biyyoonni dureeyyiin garuu wiixinee karooraa biyyoota hiyyeeyyii gargaaruuf qophaa'e mormuutti ka'an. Diddaan biyyoota hiyyeeyyii kun waraqaa marii Dhaabbati Fayyaa Addunyaa qaaccesse, kan dhoksaan BBC harka gale irratti eerameera. UK, US fi Gamtaan Awurooppaa biyyoota adda durummaan didaniidha. Jaarmiyaa dawaa qixa sirrii fi haqa qabuun dhukkubsattootaan ga'u, Just Treatment jedhamu keessa kan hojjetu Diarmaid McDonald, karoorri kun biyyoonni hiyyeeyyiin of-danda'anii talaallicha biyyasaanii keessatti akka oomishan deggeruudha jedhan. UK'n ammoo karoorri kun akka ka'u dhiibbaa gochaa jirti jedhan. Dubbi himaan mootummaa UK garuu,''Weerarri addunyaa kun furmaata idil-addunyaa feesisa. Isa kana keessatti UK'n dursaa jirti. Talaalliin haqaan akka addunyaa walga'uuf hojjechaa jirti,'' jedhan. Talaalliin koronaavaayirasii biyyoota dureeyyii keessatti hojjetamuurraa kan ka'e kan baay'inaan argatan akkasumas dursa argatanis isaani. Biyyoonni harka qalleeyyiin ammoo talaallii kana qixa haqa qabeessa ta'een qooddachuu qabna jedhu. Darbees talaallii oomishamu argachuu qofa osoo hin taane biyyasaanii keessattillee akka oomishamuuf gaaffii dhiyeessaa jiru. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa mirga abbeentaa nama jalqaba talaallicha argatee kaaniif dabarsuu hin danda'u, garuummoo biyyoonni walitti dhufuun akkaataa beekumsa walirraa qooddatanirratti haala mijeessaa jira. Mariin dhaabbatichi dhimma kanarratti gaggeesse, kan biyyoonni dureeyyiin akka UK morman kun garuu, abbeentummaan talaallichaa hafee, biyyoonni kaanis dandettii talaallicha oomishuu horatanii, talaallichi hunda akka wal ga'u gochuurratti kan xiyyeeffate ture. Oomishtoonni qorichaa ammoo abbeentummaa hambisuun gara fuulduraatti talaallicha bifa sirrii fi ga'aa ta'een oomishuurratti rakkoo uuma jedhan.","len":802}
{"id":"oduu-41316855","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-41316855","title":"Filannoo Keenyaa: Meeshaan sirni sagalee kenniinsaa filannoo lammataaf 'hin qaqqabu'","summary":"Filannoo pireezidaantummaa irra deebii Keenyaatiif dhaabbanni meeshaa sirna sagalee kenninsaa dhiyeessu, meeshichi yeroo jedhametti akka hin geenye himeera. Kunis yeroo karoorfameetti filannichi akka hin gaggeeffamne gochuu mala.","text":"Dursaan mormitootaa Raayilaa Odiingaa Hagayya darbe mana murtiitti milkaa'anii turan Manni Murtii Olaanaa Keenyaa filannoo ji'a darbe rakkoo irraa bilisa hin turre jechuun haqee ture. Filannoo sana Pireezidantii biyyattii kan turan Uhuuruu Keeniyaataatu injifate ture. Dhaabbanni Firaans OT-Moorfoo, filannoo Onkololeessaa irra deebiin gaggeefamuuf meeshaa sirna sagalee kenninsaa baay'ee wal-xaxaa ta'e irra deebi'ee diriirsuun barbaachisaa dha jedhe. Haa ta'u malee hojii ijoo barbaachisu yeroo jedhame keessatti raawwachuun hin danda'amu jedheera. Falannoon irra deebii Onkolooleessaa duubatti harkifachuu mala odeeffannoon jedhu kan dhufe, ega Ejansiin oduu Royitaris xalayaa dhaabbanni OT-Morfoon komishinii filannoo biyattiif barreessee argatee booda. Akkasumas duubatti harkifannaan jiraachu akka danda'u qondaalli filannoo biyyattii BBC'f mirkanesse jira. Xalayaan Fulbaana 18tti barreefame akka jedhutti sirnooti elektironikaa kenniinsa sagaleetiif itti fayyadamame lama filannoo irra deebitiif irra deebi'amee diriiruu qaba. Koompitaroonni taabileetii 45,000 ol filannoon dura, filattoota barruu qubaa yookin ashaaraa fi suuraatti fayyadamuun akka ittiin adda baasaniif qondaaltoota filannoo keenyaatiif kennamanii turan. Taabileetonni kunneenis qabxii filannoo amansiisaa dabarsuuf murteessoo ta'usaanii, kaampaanichi ibsa Eebla darbe kenneen himee ture. Rakkoolee irraa bilisa ta'uu dhabuun qabxii filannoo dabarfamee sababoota Manni Murtii Olaanaa ji'a darbe filannicha ittiin haqe keessaa tokko ture. Gabaasni guutuun mana murtichaa garuu kamisa dhufu ifa taasifama jedhamee eegama. Rakkina teknoolojiitiin maddiittis, Pireezidantii biyyatti aangoo irra turan Uhuuruu Keniyaataa waliin kan dorgoman dursaa paartii mormitootaa Raayilaa Odiingaan, qondaalonni komishinii filannoo biyyattii yoo jijjiiraman malee filannoo dhufu irratti hin hirmaadhu jedheera. Komishinichis rakkoolee jiran irratti filannichaan dura kaadhimamtoota lamaan waliin marii'achuuf sagantaa qopheesse akka jiru gabaafameera.","len":802}
{"id":"oduu-46694596","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46694596","title":"'Ji'oota ja'an darban lammileen 44,500 Sawud Arabiyaa irraa deebiyaniiru'","summary":"Ji'oota jahan darbanitti lammiilee Itoophiyaa sanada imalaa osoo hin qabaatin galaana qaxxaamuranii gara Saawudi Arabiyaa imalan 44,500 biyyaatti akka deebi'an taasifamuu Ministeerri Dhimma Alaa beeksise.","text":"Dhimmoota waqtaawaa irratti ibsa yeroo kennan ture Dubbi Himaan Ministeera Dhimma Alaa Obbo Mallas Alam kan kana dubbatan. Torbee lamaan darbanittis lammiilee 4,000 ol biyyaalee akka Taanzaaniyaa, Liibiyaafi Yunaayitid Arab Imireets keessa turan gara biyyaa deebi'uu isaaniis Obbo Mallas dubbataniiru. Rakkoo baqqattummaafi dararaa lammiileerra gahu furuuf biyyoota garaagaraa waliin waliigaltee boobba'iinsa hojii mallatteessaaa jirra kan jedhan Dubbi Himaan Ministeerichaa daddabarsa namootaa seeraan alaa ittisuuf hojjetamaa akka jiru dubbatan. Gama biraatin waggoonni lamaan Itoophiyaan miseensa Mana Maree Tasgabbii Biyyoota Gamtoomanii itti turte faayidaa biyyattii gama eegsisuufi ejjannoo Afriikaa gama beeksisuutiin milkaa'aa akka ture Obbo Mallas himan. Itoophiyaan yeroo miseensummaa Mana Maree Tasgabbii Biyyoota Gamtoomanii Mudde 22 bara 2011 xumurti. Ittigaafataumuummaa kana yeroo fudhannuu imaammatawaan afuriif dursa kenninee hojjechaa turres jedhan Dubbi Himaan ministerrichaa kun. Murteewwan mana marichaan darban irratti faayidaa biyyaalessaa mirkaneessuu, nageenyi biyyoota ollaa akka mirkanaa'u gochuufi duulawwan nagaa eegsisuu sadarkaa addunyaatti taasifamaniif gumaachuun dhimmoota xiyyeeffannoon irratti hojjetamaa turan akka ta'es kaasaniiru aanga'aan kun. Dabalataanis dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniifi Gamtaa Afriikaa gidduutti hojimaanni si'ataan akka diriiru gochuufi mankaraaristummaafi shororkeessummaa gama ittisuutiinis biyyatiin yeroo miseensummaa isheetti xiyyeeffannoon hojjetaa turte jedhan. Hojiilee hojjetamaniinis fudhatamni biyyattii guddateera, nageenyi biyyoota ollaas akka mirkanaa'uufi walitti dhufeenyi biyyoota ollaa akka fooyya'u gochuun bu'aan argameera jedhan. Eertiraan erga biyyaaleen lamaan waldhabanii as ambaasaadarashee Itoophiyaa keessaa isaan jalqabaa gara Itoophiyaatti ergiteerti. Preezidaant Saahlawarq Zawdee ambaasaadara Eertiraa dabalatee xalayaa muudama ambaasaadaroota biyyaalee afurii fudhataniiru.","len":803}
{"id":"oduu-46398249","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-46398249","title":"Rakkoon tekinikaa xiyyaara Merkel mudate akka Jarmanitti deebitu taasise","summary":"Chaansilarri Jarman Angeelaa Merkel sababii rakkoo tekinikaa xiyyaara ishee mudateen erga Barliiniin ka'ee karaa walakkaatti of duuba deebiyuu waan dirqameef kora G20 Arjentiinaatti gaggeeffamu sirna baniinsa isaa qaqqabuu dhiisuu malti.","text":"Injinaroonni ibiddaa yeroo daandii xiyyaarri bilinjaatu gidduutti xiyyaara rakkoon mudate kanatti fiiganii simatan, buufata Xiyyaaraa Koleen Jarman keessatti argamu Konrad Adenauer jedhamu Xiyyaarri Aadde Merkeliifi jila ishee qabatee balali'aa ture kun wayita Neezerlaandirra balali'aa jirutti ture sababii komunikeeshiniin addaan citeef kan akka of duuba deebiyuuf dirqame. Xiyyaarri Airbus kun nagaan ofirra deebiyeera garuu magaalaa Kolen keessa osoo itti hin yaadamiin karooraan ala qubachuudhaaf dirqameera. Aadee Merkel Jimaata darbe Maadiriiditti balaliitee turte osoo daandii Xiyyaaraa Iberia kan ittiin gara Buenos Airesitti ittiin balaliitu osoo hin saganteeffatiin dura. Kaapiteeniin xiyaarichaa Kamisa galgala sababii \"rakkoo siistema elektirooniksii hedduu irraan kan ka'een\" akka of duuba deebiyuuf jiru imaltootatti hime. Siistemni komunikeeshinii xiyyaarichaa hojjechuu waan dhaabee hojjetoonni\/tekinishaanonni bilibila satelaayitii fayyadamuun warra tiraafika to'atan qunnamuudhaaf dirqamaniiru jechuudhaan marsariitiin Germany Spiegel gabaasaniiru. Rakkoon uumame jedhames saanduuqa rabsaa elektirooniksii kan raadiyoofi kan boba'aa rabsu irratti ture jedhameera. Humni qilleensaa Jarman elektirooniksiin xiyyaarichaa butamuu mala yaada jedhu dhiyaate haaleera. \"Gonkumaa waanti yakka waliin walqabatu hin jiru,\" jedhan dubbi himaan. Aadde Merkel hoteel Boon keessatti argamu keessa alkan tokko karoora malee turuuf dirqamteetti Akka yaa'icha qaqqabattuuf jecha xiyyaarri biraan kan bakka bu'ee balali'u jiraatus, gareen tajaajila kan qophaa'an hin jiran jechuun miidiyaaleen Jarman gabaasaniiru. Chaansilarittiin \"suura maatii\" kan biyyoota garee G20 qaqqabuu hin dandeessu jedhameera. Mariin gam-lamee biyyoota gara garaa waliin qabame garuu isheef jecha akka guyyaan achi butamee qabamu taasifameera. Osoo Jimaata har'a nagaan balali'amee achi geesseetti ta'eetii, Pirezedaant Doonaald Tiraampiifi kan Chaayinaa Shii Jiinpiingi waliin marii gam-lamee taasifti ture. Chaansiler Angellaa Merkel yeroo xiyyaara irraa bu'aa jirtutti","len":804}
{"id":"oduu-43283588","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-43283588","title":"Afriikaa Kibbaa: Maddi dhukkubba daddarbaa cimaa addunyaa (Listeeriyaa) beekame.","summary":"Akka Afriikaan Kibba jettutti maddi dhukkuba daddarbaa (Listeeriyaa) kan waggaa darbe keessa namoota 180 galaafatee kana akka adda baafachuun danda'ame kan beeksiftee wayita ta'u - kun seenaa keessatti isa hamaadha jeteetti.","text":"Gosa Listeeriyaa warshaa Polookwaaneetti argame iratti qorannoon geggeefame akka miidhaa kana qaqqabsiisu beekame. Maddi dhukkuba kanaas warshaa dhaabbata Nyaata hoomishuu kan Polookwaane, Limpoopoo keessatti argamu ta'uunis beekameera. Dhibee daddarbaa gara namoota 1,000 faale kana fiduu keessatti qooda qabaachuu isaanii baruuf jecha dhaabbilee biroo hedduu irrattis qorannoon geggeefameera. Balaan faalamuu kun foon warshaatti qophaawanii suuqii keessattis gurguraman irras qaqabuu ni mala ture jechuun ministirri fayyaa akkekkachiisaniiru. ''Foon warshaatti qindaa'uun nyaataaf qophii ta'e dhihaatu irraa of eegadhaa,'' jechuuniis Ministirri Fayyaa Aaroon Mootso'aleedi Dilbata irra gaazexesitootatti himaniiru. Dubartoota ulfaanis nyaata foonii warshaan qophaa'ee gurguramu kannen irra akka of faggeessan himusaaniis, Taaymees liive gabaaseera. Dhibeen kun namoota muraasa irratti ho'iinsa qaamaa cimaa fi balaqama kan fidu wayita ta'u, namoota umuriin guddoo ta'an (jaarrolee), garaa keessa kan jiran dabalatee daa'iman dhihoo dhalataniis irra caalaa kan hubuu danda'uudha. Saamuudawwan (samples) 16 ol ta'an fi naannoo dhaabbata warshaa Polookwaanee irraa fudhatamanii qoratamanis Listeeriyaa monosaytoojeens akaaku baakteeriyaa ST 6 jedhamanii fi keessattu dhibe kana fiduu kan danda'an keessatti argamaniiru. Poloony jehdamuun kan beekaman fi dhaabbata kanaan foonirra kan hojjetaman ''sausage'' gabaa irraa akka gara warshichaatti deebi'an waamichi ni godhamaa jechuunis Obbo Mootso'aleediin dubbataniiru. Akkasumas warshaan kunnis ni cufama kan jedhu amantaan jira. Baakteeriyaa Listeeriyaa jedhamu kun yeroo baay'ee dandeetti dhokkachuu fi haala itti baruun rakkisuun babala'achuu waan danda'uuf qarannoof heddu rakkisaadha. Fayyadamtoonni hoomishaalee amma deebi'aniif waamichi godhameef kanneen bituun firiijii isaanii keessa kaa'aanii kan jiran firiijii isaanii waan akka barakinaan qulqulleefachuun akka isaanrra jirus himameera. Dhukkubi Listeeriyaan fidu kun maali?","len":805}
{"id":"oduu-47718117","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-47718117","title":"Gaambellaatti piroojektoonni qonnaa 36 'eessa buuteen isaanii dhabame'","summary":"Itoophiyaa keessa yeroo garagaraatti oduuwwan 'kondominiyemiin bade, ijaarsi gamoo yunivarsiitii keessaa bade.'' jedhan darbee darbee ni dhaga'amu. Oduun har'a dhagayamte ammoo, 'lafti qonnaa bade,' nuun jetti.","text":"'Abbootiin qabeenyaa laficha fudhatanii erga ciranii qulqulleesanii booda dhiisanii badu' Kunis kan tahe Naannoo Gaambellaatti wayita tahu, piroojektoonni qonnaa 36 bakki lixan hin beekamu jechuun Paarlaamaan Itoophiyaa beeksiseera. Baankiin Misoomaa Itoophiyaa investimantii qonnaa jajjabeesuuf jecha investarootaaf liqii godhaa tureera. Kanneen keessaa naannoo Gaambeellaatti qofa ALA bara 2010 irraa eegalee pirojektoota 189 ta'aniif Birrii biiliyoona 3.7 tahuu liqeessuusaa, Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataatti, koreen dhaabbii galiiwwanii, bajataa fi faayinaansii beeksiseera. Koreen kunis naannichatti argamuun iddoowwan (saayitoota) jahatti daawwannaa taasiseen, piroojektoota liqiifi lafa qonnaa fudhatanii hojii hin hojjenne jedhaman daawwateera. Saayitoota kanneen keessaa lama hojiisaanii haala gaariin hojjechaa kan jiran yoo tahu, kan hafan afur garuu haala barbaadamuun hin hojjenne jedhaniiru. Keessattuu abbaan qabeenyaa Gabrahiwoot Tasfaayee jedhaman, maqaa ofiin, haadha warraa, akkasumas maqaa ijoollee isaaniin lafa hektaara 1600 fudhatanii kan hin misoomsine tahuu argineerra jedhu. Abbootiin qabeenyaa kunniin laficha fudhatanii erga ciranii qulqulleesanii booda dhiisanii kan badan tahuu, angawoonni naannichaa dubbataniiru. Kunis qabeenya uumamaa naannichaa mancaasaa akka jiru angawoonni naannichaa himuunsaanii barameera. Gabaasni kun dabalataanis, angawoonni naannichaa namoonni liqii qonnaaf jecha fudhachuun ijaarsa manneenii fi hoteela irratti bobba'aniiru jechuun komachaa jiraachuu eereera. Akka gabaasa kanaatti, pirojektoonni waan liqeeffatan haala gaariin itti fayyadamaa jiran, 20 yemmuu tahan, kanneen biroon 133 tahan ammoo haala gaariin kan hojjetaa hinjirre tahuun barameera. Kanneen haala gaariin hin hojjenne kunis liqiin birrii biiliyoona 2.9 irra jiraachuu gabaasameera. Kanneen keessaa 36 kan tahan lafa qonnaa fudhatan gatanii sokkaniiru. Isaan kunniin Birrii miiliyoona 650 ol kan liqeeffataniidha.","len":805}
{"id":"oduu-42451935","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-42451935","title":"Jerusaalem: UN ejjennoo Tiraampi Jerusaalem irratti qaban kuffise","summary":"Yaa'iin walii galaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii wiixinee Ameerikaan dhimma Jerusaalem keessaa akka baatu ajaju deggere.","text":"Wiixinechi akka jedhutti murteen waa'ee magaalichaa kamiyyuu fudhatama waan hin qabneef ni haqama. Itoophiaanis biyyoota kana morman keessatti argamti. Murtee darbe kana miseensota keessaa biyyootni 128 kan mirkaneessan yoo ta'u biyyoonni 35 sagalee hin kennine, sagal ammoo ni morman. Salgan mormitootaa kunneen US, Israa'eel, Guwaatemaalaa, Honduraas, Oddoola Maarshaal, Micronesia, Nauru, Palau fi Toogoo fa'a. Kanaadaa fi Meeksikoon warra Sagalee hin kennine 35nan keessa jiru. Miseensonni dhaabbii jajjaboon Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii kanneen akka Chaayinaa, Firaansi, Raashiyaa fi UK akkasumas biyyoonni arabaa michuuwwan Ameerkaa ta'anillee warra murtee darbe kana deggeraniidha. Magaalaan Jerusaalem baroota hedduuf ijoo dubbii waldhabdee Paalastaayinii fi Israa'eel ture, ammas hireen kun isaan mudachaa jira. Israa'eel Jerusaalemiin guutummaatti qabattee akka magaalaasheetti ilaaluu kan eegalte bara 1967 wayita waraana Baha Giddu Galeessaa ture. Warri Paalastaayin ammoo akka magaalaa isaanii egereetti ilaalu,kunis addunyaadhaaf ajandaa marii isa guddaa akka ta'utu himame. Birmadummaan Israa'eel Jerusaalem irratti qabdu sadarkaa Idil-addunyaatti waan beekame miti, kanaaf biyyoonni baayyeen Imaabaasii isaanii Teelaviivii qabu. Ameerkaan garuu Imbaasii ishee gara Jerusaalemitti jijjiiruuf ifaajaa jiraachuushee fedhii Pirezidaanti Doonaaldi Tiraampi tibbana agarsiisaa jiran irraa hubachuun ni danda'ama. Ibsi Tarkii fi Yaman baasan beekamtii Ameerkaan Jerusaalemiin Magaalaa Israa'eel gochuuf kennite kan mormuudha. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti bakka buutuun Ameerkaa Niikii Heelii ''Ameerkaan guyyaa har'aa kan Yaa'ii Jenevaarratti qoollifatamte kana yoomuu hin dagattu, akka biyya birmadummaa qabu tokkootti mirga keenya dubbannee jibbamne, ammas taanaan US imbaasii isaa Jerusaalemitti ni jijjiira, kun waan ummatni Ameerkaa nurraa eeguudha''jedhan. UN gaaffii biyoota Arabaa fi Islaamaatiin walgahii yeroo ariifachiisaa gaggeesse","len":806}
{"id":"oduu-48686966","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-48686966","title":"Traamp bara 2020'tti irradeebiin filatamuuf duula eegalan","summary":"Preezidantiin US Doonaald Traamp irra deebiin filatamuuf duula na filadhaa eegalan. Deeggartoonni waggoota afran dhufus garee isaanii akka tumsan gaafatan.","text":"Deeggartoota kumaatamaan lakka'ama duratti duula filannoo wayita eegalan Floorida' mana koo lammataa' jedhan. Traamp Dimookiraatonni biyya keenya addaan qooduuf yaalu jechuun himatan. Sagaleen tilmaama duraa sassaabame akka agarsiisutti,Traamp morkaattoota Dimookiraatootan durfamaa jiru. Traamp haadha warraasaanii Meelaniyaa wajjin gara waltajjiitti akka bahaniin ''Waggoota 6'n dhufus giifti- duree taate waan itti fuftuuf gammaddeetti ''jedhan. ''Har'a duula filannoo Pirezedantummaa US marsaa lammaffaa isin duratti eegaleera, akkan isin hin daganneemmoo waadaa isiniif seena'' jechuun deeggarootatti dubbatan. Dorgommii Preezidantummmaa marroo duraan bulchiinsa Flooridaatti Traamp garagarummaa sagalee muraasaatiin filannicha injifatani. Traaamp maaal jedhan? Haasaa daqiiqaa 80 keeessatti ijoo dubbii wayita duula filannoo bara 2016 dubbatan irra deddebi'aa turan. Godaansa seeraan alaarratti tarkaanfii fudhachuun ittuma fufa jedhan. ''Biyyi keenya kan lammilee seera biyyattiin eeganiiti, kan yakkamtoota alagaa seera hin kabajne mitii ''jechuun deeggartooota Filooridaattii himan. Dimookiraatonni godaantota seeran alaa irraa deeggarsa argachuu fedhu' biyya keenya balleessuu barbaadu akkuma nuti beeknu.'' Traamp Morkattoota isaanitiin\"radical left-wing mob\" warra Soshaalizimii Ameerikaatti fiduuf dhama'u jedhan. ''Bara 2020tti Dimookiraatota filachuun leellistoota Soshaalizimii Ameerikaa balleessan filachuudha' jechuun namoota walitti qabamanitti himan. Dinagdeen biyyatti kallatti gaarii qabachuu kaasuun,qo'annoo Muular filannoon bara 2016 Raashiyaatti hidhata qabachuu irratti xiyyeeffate 'warra dubbii dharaa gabaasu jaalatantu ta'ii sana booda kan turee' jedhan. Gartuun filannoorratti kaadhimamuu Pirezedanticha morman waltajjiichaan alatti mormaa turan. Morkataan Paartii Dimookiraatotaa Bernand Saanders toora twitaraasaarratti duula filannoo Traamp eegalaniif ''samii wal cina jirtu keessuma jirra''jechuun deebisaniif. ''Hojiin keenyaa ijoon Preezidantii seena biyyattin ammaa qabdu keessatti hamaa kana injifachuudha''jedhe Saanders.","len":807}
{"id":"oduu-50716383","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-50716383","title":"Finfinnee: \"Dhimmi Maastar pilaani yeroo ammatti ajandaa keenya miti\"","summary":"Maastar pilaanii magaala Finfinnee irratti dokumantiin qophaa'es ta'e leenjiin kenname hin jiru jedhan komishinarri komishinii pilanii fi misooma magaala Finfinnee Obbo Darajjee Fiqaadu.","text":"Maastar pilaanii fi chaartara magaala Finfinnee irratti odeeffannoo tibbana adeemaa jiru ilaalchisun Komishiniin Pilaani fi Misoomaa Magaala Finfinnee fi Manni Murtii Oliyannoo Magaala Finfinnee Ibsa laataniiru. \"Dhimmi Maastar pilaani yeroo ammaatti ajandaa keenya miti\" jedhan. Dokumantiin maastar pilaani bara 2008 mormii uummataan erga hafee booda hin deebine ammas hin ka'u jechuun dubbatan Obbo Darajjeen. \"Maastar pilaanii uummatni uummatni naaf hin taane jedhe irratti fe'uuf kaka'umsa hin qabnu\" jechuunis dubbatan. Dhimma daangaa magaala Finfinnee fi Naannoo Oromiyaa kan gaafataman Komishinarri Komishinii Pilanii fi Misooma Magaalaa Finfinnee Obbo Darajjee Fiqaadu koreen hundeeffame qorannoo taasisaa turuu himan. \"Qorinnichas yeroo dhiyootti akka beeksisu abdiin qaba\" jedhan. Hawaasni odeeffannoo burjaajjesurraa akka of eegu fi waajjiri isaanis odeeffannoo yeroon yeroon akka laatu kan dhaaman Obbo Darajjeen \"saba qaanessuf hin hojjennu\" jechuunis dubbatan. Dhimma Chaartaraa… Maastar pilaaniin wal qabsiisun odeeffannoon chaartarri magaali Finfinnee ittin hoogganamtu jijjiiramuufiu oduun jedhus oduu sobaati kan jedhan immoo pireezidaantii Manni Murtii Oliyannoo Magaala Finfinnee kan ta'an Obbo Tasfaaye Mallasaati. Isaanis \"akka biyyaatti sirna haqaa fooyyessuf hojjetamaa jira. Akka magaala Finfinneettis sirni haqaa bifa kamin yoo kenname gaaridha yaada jedhurraa ka'uun aangoo abbaa seerummaa manneen murtii magaalatti irratti fooyya'iinsa gochuuf wixineen qophaa'era\" jedhan. Wixineen kun falmii jiraattota magaala Finfinnee gidduutti ka'u furuuf malee faayidaa naannoon Oromiyaa magaala Finfinneerraa qabun hidhata kan hin qabne ta'uu dubbatan. Wixineen keeyyata aangoo abbaa seerummaa magaalichaa qofa irratti xiyyeefate jedhame kunis maastar pilaani walin hidhata akka hin qabne preezidaantin Manni Murtii Oliyannoo Magaala Finfinnee Obbo Tasfaaye Mallasaa himaniiru. Odeeffannoon miidiyaa hawwaasummaa irratti maastar pilaanin deebi'ee dhufuufi jechuun deemaa jiru odeeffannoo bu'uura hin qabnedha jedhan.","len":810}
{"id":"oduu-52087235","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-52087235","title":"Koronaavaayiras፡ Itoophiyaatti namoonni lama COVID-19 irraa bayyanatan","summary":"Itoophiyaatti namoota koronaavaayirasiin qabamuun isaanii mirkanaa'e 21 keessaa lama dhibee kanarraa bayyanachuu isaanii Ministeerri Fayyaa beeksisee jira.","text":"Ministira Fayyaa, Dr. Liyaa Taaddasaa Namoonni lamaan wal'aansa fayyaa isaaniif kennamaa ture sirriitti hordofuun dhukkubicharraa guutummaan guutuutti bayyanataniiru jedha Ministeerichi. Haa ta'u malee, of-eeggannoof jecha bakka itti adda baafamanii tursiifaman keessatti hordoffiin ammallee taasifamaaf akka jiru Dr. Liyaa Taaddasaa himaniiru. Ogeeyyiin fayyaa Hospitaala Eekkaa Kotobee kan wiirtuu wal'aansa dhibee COVID-19 ta'uun yeroo ammaa tajaajilaa jiru keessa hojjetan, bayyanachuun namoota lamaan kanaa jajjabina akka kenneef dubbatu. Erga vaayirasiin kun Itoophiyaa keessatti argamee kaasee torbanooti darban dadhabbii hedduu kan qabaan ture jedhu ogeeyyiin kunneen. Yoo xiqqaate namoonni lama bayyanatanii arguun kan abdii isaanitti hore ta'uu himuun, \"yeroo kamiyyu caalaa jabaannee hojjechuudhaaf kaka'umsa nu keessatti uumeera,\" jedhan akka fuula Feesbuukii 'Hakim' irratti barraa'etti. Akka ibsa Ministeerri Fayyaa baasetti yeroo ammaa kana namoonni vaayirasiin irratti argamee wiirtuu wal'aansi itti kennamaaf keessa jiran 17. Isaan keessaa tokko kutaa namootii haalaan dhukubsatan keessatti yaalaman keessatti hordoffiin taasifamaafi akka jirus ibsameera. Namoota hanga har'aatti Itoophiyaa keessatti Covid-19n qabamuun isaanii mirkanaa'e keessaa 14 lammilee Itoophiyaa, afur lammilee Jappaan, tokko lammii Ingiliiz, tokko Ostiriyaa, kan biraan tokko ammoo lammii Moriisheesidha. Lammileen Jappaan Itoophiyaa keessatti qoratamanii akka vaayirasichaan qabaman mirkanaa'e keessaa lama gara biyya isaanii kan deeman yoo ta'u, lammileen Itoophiyaa lama ammoo guutummaan guutuutti dhibee kanarraa bayyanataniiru. Namoonni Itoophiyaa keessatti koronaavaayirasiin qabamuun isaanii mirkanaa'ee lakkoofsaan 21 ta'anillee yeroo ammaa kana namoonni vaayirasicha qaban (active cases) 17 qofa. Hanga ammaatti Itoophiyaa keessatti namoota koronaavaayirasiin qabaman keessaa nama jabaa dhukubsatan tokkorraa kan hafe sababii Covid-19 namni du'e tokkollee akka hin jirre Ministerri Fayyaa beeksiseera.","len":811}
{"id":"oduu-55129649","url":"https:\/\/www.bbc.com\/afaanoromoo\/oduu-55129649","title":"Seenaa Oromoo: Namni tibbana siidaan dhaabbatef Abbaa Boor - Caalii Shoonoo eenyu?","summary":"Oromoo Iluu bara 1842-1874 tti akka bulchan kan himamuuf Caalii Shoonoo yookaan Abbaa Boor siidaan isaanii, Godina Iluu Abbaa Boor magaalaa Yaayyootti hojjetamee dhiyeenya kana eebbifameera.","text":"Moggaasni maqaa Godina Iluu Abbaa Boor nama Gadaa afuriif Saglan Iluu bulchan, Abbaa Boor (Caalii Shoonoo) irraayi kan argate. Siidaa kana kan midhaasse ogeessa Birhaanuu Taaddasa jedhamu yogguu tahu, Birriin miiliyoona sadii ol akka itti bahes himameera. Caalii Shoonoo eenyu? Caalii Shonoo bara 1796'tti Aanaa Yaayyootti dhalatan. Ijoollummaa isaaniitti maqaa Ginnoo jedhamuun waamamaa turanis, dandeettii isaanii ilaaluun abbaan isaanii maqaa isaanii gara Caaliitti akka jijjirantu himama. Naannoo Saglan Iluutti ammoo namni maqaa Caalii jedhamu qabu maqaa masoo Abbaa Boor jedhamutu mogga'aafi. Aadaan maqaa moggaasuu akkasii naannichatti hardhallee jiraachutu himama. Kanumarraa ka'uuni gootni Sagalan Iluu kuni maqaa lamaan kan waamaman. Caalii Shoonoo qomoo saglan Iluu keessaa qomoo warra Hadheessoo keessaa dhalate. Guutummaa Saglan Iluuttis gootummaadhaan fakkeeffamanii waamamu. 'Gadaa afur bulchan' Ogeessa waajjira Komunikeeshinii aanaa Yaayyoo kan tahanii fi seenaa Abbaa Boor qorachuu kan himan Obbo Lalisaa BBC'tti akka himanitti, Caalii Shoonoo bara 1842 hanga bara 1874tti Abbaa Gadaa Saglan Iluu ta'uun bulchaniiru. ''Caalii Shoonoo yeroo Abbaa Gadaa Saglan Iluu tahanii bulchan Gadaa afur bulchan. Sababni daangaa Gadaatiin ala bulchaniifis; bara isaan aangorra turan diinota hedduu waliin lolarra waan turaniif, lolarrattis gootummaa isaanii uummanni waan jaalateef akka itti fufee bulche,\" dubbatan. Daangaan bulchiinsaa Caalii Shoonoo bulchaa turan bulchiinsa amma Godina Iluu Abbaa Boor fi Buunnoo Beddellee jedhamanii moggaafaman akkasumas amma Jimma jalatti kan hammataman aanaalee muraasa akka dabalatus himan. Yaayyoon ammoo wiirtuu bulchiinsa Caalii Shoonoo waan turteef jecha siidaan isaanii kunis Yaayyootti ijaarame. \"Ijaarsi siidaa kanaa gaaffii ijoo hawaasa Saglan Iluuti ture. Namni maqaan Godinaa ittiin waamamu kanaaf akkamitti siiidaan hin ijaaramne kan jedhutu gaafatamaa ture. Amma hirmaannaa uummataa bajata mootummaatin birrii miiliyoona 3.2n ijaaramee eebbifame,\" jedhan.","len":811}