MATUMIZIYALUGHA Kiimbo  Jinsisautiinavyopandanakushukamtuanapoongea.  Huibuamaanahalisiyamanenoyanayosemwakamaifuatavyo:  Sentensizataarifa  Mtotoanaandikabarua.  Sentensizamaswali  Mtotoanaandikabarua?  Sentensizamshangao  Mtotoanaandikabarua!  Sentensizaamri  Kachezeeninje!  Sentensizarai/ombi  Nisaidie/eni.

Zoezi

a)Elezamaanayakiimbokwakutoamifano. b)Tambuasentensizifuatazonizaainaganikutokananakiimbo. i) Watuwanakulanyoka? ii) Watuwanakulanyoka. iii)Watuwanakulanyoka. iv)Tafadhalinisaidie. Silabi  Tamkomojakatikaneno/herufimojaauzaidiambazohutamkwapamoja. MiundoMiwiliyaSilabizaKiswahili

 Silabiwazi  Huishiakwairabuk.m.o-a,(I)i-ga(KI),mbu-zi(KKI)nau-ngwa(KKKI)  Silabifunge

 Huishiakwakonsonantik.m.m-tu(K) Zoezi

a)Ukitoamifano,fafanuamiundomiwiliyasilabizaKiswahili. b)Tenganishasilabikatikamanenoyafuatayo:

i) inkisari ii)baiskeli. Shadda/Mkazo  Mkazounaowekwakwenyesilabifulaniyanenoikiwaimetamkwakwamsisitizo.  Alamayaritifaahutumiwakutambulishashadda.  Huwekwakwenyesilabiyapilikutokayamwisho,kwenyevitenzivishirikishivyasilabimoja aukubadilishamaanayaneno.  kalamu,Imba,thumni,leta,n.k.  Kitabukimezani.  Barabara(njia),barabara(sawasawa),walakini(lakini),walakini(kasoro/dosari/ila) Zoezi a)Wekashadakatikamanenohaya: i) imba ii) baba b)Onyeshakwakupigamstariilikoshadakatikamanenoyafuatayo: i) malaika ii) nge SautizaKiswahili  Kunamakundimawiliyasautizakiswahili: a)Irabu  Sautiambazohutamkwakwaulainibilahewakuzuiliwakatikaalazasauti. b)Konsonanti  Sautiambazowakatiwakutamkwahewahuzuiliwakatikaalazasauti.  AinazaAlazaSauti a)Alatuli  Ambazohazisogeimtuakitamkak.m.meno,ufizi,kaakaagumu,kaakaalainina

koo/koromeo.

b)Alasogezi  Ambazohusogeamtuakitamkak.m.midomonaulimi. Matamshi/UainishajiwaIrabu

 a)

b)aniyakatikatinachinikinywaninamidomoikiwaimeviringa. c)eniyambelenakatikinywaninamidomoikiwaimetandazwa. d)iniyambelenajuukinywaninamidomoikiwaimetandazwa. e)oniyanyumanakatikinywaninamidomoikiwaimeviringa. f) uniyanyumanajuukinywaninamidomoikiwaimeviringa.

Zoezi

a)TajamakundimawiliyasautizaKiswahili. b)YatofautishemakundiyasautizaKiswahiliuliyotajakatika(a) c)Toamifanomiwilimiwiliyairabuambazohutamkwa:

i) midomoikiwaimeviringa ii)midomoikiwaimetandazwa d)Elezajinsiirabu/e/inavyotamkwa. e)Tajaainambilizaalazakutamkianautoemfanomfanommojammoja.

Matamshi/UainishajiwaKonsonanti MIDOMO MDOMO MAHALI MENO UFIZI KAAKAA

KAAKAA LAINI k g

KOROMEO

AINA VIPASUO

MENO GUMU

(H) (GH) VIPASUO (GH) (H) KWAMIZO (GH) NAZALI (VINGONGO) VIKWAMIZO (H) (VIKWARUZO)(GH) KITAMBAZA KIMADENDE NUSUIRABU VIYEYUSHO  Huainishwakulingananainapotamkiwa,kuwepoaukutokuwepokwamtetemekokatika nyuzizasautinajinsihewainavyozuiliwakatikaalak.m./p/niyamidomo,kipasuona sighuna.  Vipasuo  Konsonantiambazowakatiwakutamkwahewahusukumwa,huzuiliwakabisana

p b t d

ch j ny m n ng'

f v th dh

s z l r

sh gh h

w y

kuachiliwakwaghaflanampasukomdogokutokea.

 Vikwamizo/Vikwaruzo  Konsonantiambazowakatiwakutamkwahewahupitishwakatikatiyaalakwakukwamizwa.  Vipasuokwamizo/kwaruzo  Konsonantiambayowakatiwakutamkwahewahusukumwanjekwanguvu,huzuiliwa

kabisahalafumwanyamdogohuachwahewaipitekwakukwamizwa.

 Nazali/Vingongo  Konsonantiambazowakatiwakutamkwakunakiasichahewahuachiliwanakupitiapuani  Kitambaza

 Konsonantiambayowakatiwakutamkwahewahusukumwakwanguvu,kuzuiliwana kuachiliwaipitekandoyaulimi

 Kimadende  Konsonantiambayowakatiwakutamkwahewahusukumwa,kuzuiliwanakuachiliwana

kusababishanchayaulimikupigapigaufizimfululizo.

 Nusuirabu/Viyeyusho

 Konsonantiambazowakatiwakutamkwahewahupitishwakatikatiyaalakwaulainikama  milimak.m.Kilimanjaro  Mitok.m.Tana  maziwak.m.Victoria  baharik.m.Hindi  Mabarak.m.Africa katikautamkajiwairabu. Zoezi

a)Tambuakikwamizochakaakaalaininakiyeyushochamidomo. b)Tambuakonsonantiambazosizaorodhahiinauelezekwanini:/m/,/n/,/ny/,/ng/,/f/,/b/ c)Tofautishakonsonanti/p/na/dh/. d)Tajakonsonantimbilimbiliambazohujulikanakama:

i)viyeyusho ii)vikwaruzo AinazaManeno Nomino(N)  Nenolinalotajakiumbe,kitu,hali,mahali,tendo,dhana,n.k.

Aina

 NominozaPekee  Ambazohutajakitukwakutumiajinalake/ambazohutambulishaupekeewakituhicho.  Mwanzonihuandikwakwaherufikubwa.  majinayawatuk.m.Kamau  mahalik.m.Mombasa  sikuk.m.Alhamisi  miezik.m.Disemba  miakak.m.1930  NomonozaKawaida/Jumla  Majinayajumlayaviumbe/vituvinavyoonyeshaumbilelajinsimojak.m.mtu,gari,kalamu, n.k.

 NominozaJamii  Majinayamakundiyaviumbeauvituk.m.bunge,jamii,halaiki,bundan.k.  NominozaWingi  Majinayavituvitokeavyokwawingijapokimsingihazinaumojaauwingik.m.maji,mate,

maziwa,mahubiri,marashi,mchanga,ngeu,poda,unga,n.k.

 NominozaDhahania  Majinayaviumbeaumamboyakudhani/yasiyowezakugusikak.m.k.m ujinga,werevu,

malaika,shetani,amani,imani,roho,wazo,dhana,n.k.

 NominozaVitenziJina  Vitenzivyenyekiambishiawalikuambavyohuwezapiakutumikakamanominok.m.

Kuchezakwakekunaudhi. Zoezi

1.Sahihishajedwalilifuatalo

nomin o

aina Juma kisu maziw a bunda amani kuomb a

wingi dhahania pekee kitenzijina kawaida/jum la wingi

2.Bainishanominokatikasentensiifuatayo a)KuendeshabaiskelikwakasikulimfanyaHasaniaangushebundalanotialilokuwaanaenda

kununuliamchanga.

SentensiyaKiswahili Sentensinifungulamanenolinalojitoshelezakimaanalinalotumiwakatikamawasiliano.

Sifa

a)Huwanaujumbeuliokamilika. b)Huwanampangiliomaalum wamaneno. c)Huwanamuundowakiimanakiarifu.

Aina

 SentensiSahili Sentensirahisiaunyepesi.

Sifa a)Huwafupi. b)Huwanakitenzikimojapekee. c)Huwasilishadhanamoja. d)Yawezakuwayanenomojaauzaidi. e)Yawezakuwanakiimakilichododoshwa.  Wataenda.  Watotowawiliwanaelekeauwanjani.  Gachikunimsichanamtiifu.  SentensiAmbatano Inayoundwakwakuunganishasentensisahilimbili. Sifa

a)Huwanavishazihuruviwili. b)Huwanakiunganishi. c)Huwanavitenziviwiliauzaidi. d)Hutoazaidiyawazomoja. e)Yawezakuwanaviimavilivyododoshwa.  Mwanafunzialipitamtihaniingawahakuwaanasomakwabidii.  Mariaaliendeleakupikakwautaratibuhukuakiimbawimbo.  SentensiChangamano  Ambayohuwanakishazitegemezikilichochopekwandani.

Sifa

a)Huwanakishazitegemezichenyekitenzikinachovumishanominokwakuirejelea. b)Huwanakishazihurukimojaauzaidi. c)Huwanavirejeshi(ambanaO)auenye.  Tundaalilonunuajanalimeoza.  Mwizialiibapesazilizokuwakabatini. KundiNomino(KN)naKundiTenzi(KT)  KundiNominonisehemukatikasentensiinayoarifukuhusunominonahutokeamwanzoni sentensi.

Virai  Vikundivyamanenovitumiwavyonabinadamuvisivyonamaanakamili.  Tungozinayoundwakwamanenoaghalabumawiliauzaidiyanayoashiriakitukimojana

inayojengwajuuyanenokuu.

Aina  KiraiNomino(Kn) g)t+V+E

 KiraiKivumishi(Kv)

a)V+E b)V+U+V+E c)V+V+U+V+E d)V+N+V+E

 Kiraikielezi(Ke)/Chagizo

a)E b)E+E c)E+E+E

 KiraiKitenzi

a)T b)T+E c)T+N d)T+N+T e)TS+T f) t+N Zoezi Bainishaviraikatikasentensiifuatayo

 KiraiKihusishi(Kh)

a)H+N b)H+N+V c)H+N+V+E

a)Mzazinawatotowawiliwerevusanawaliwasilishulenileoasubuhikablayamwalimu. Vishazi  Kundilamanenolenyekiimanakiarifulikiwandaniyasentensikuu.

Aina

 VishaziHuru  Vifunguvyamanenokatikasentensiambavyohutoamaanakamili.  VishaziTegemezi  Vifunguvyamanenokatikasentensiambavyohavitoimaanakamili. Aina a)Vishazitegemezivyaviunganishik.m.Alimwadhibuingawahakuwanamakosa. b)Vishazitegemezivyavirejeshik.m.Polisiwalimpatamtotoaliyekuwaamepotea.  VishaziViambatani  Vinavyoundwakwavishazihuruviwilivikiwavimeunganishwak.m.Babaanalalanamama

anapika.

Zoezi

BainishaVishaziKatikaSentensiZifuatazo

a)Mwalimuamewasili. b)Aminaambayenidaktariatakuja. c)Ametajirikajapohakupataelimu. d)Mwalimuanafundishanawanafunziwanaandika. e)Tumeanzishashirikailitunyanyuehalizetu. f) Unawezakuamuakunyamazaaukujitetea. Shamirisho/Yambwa Aina  ShamirishoKipozi/YambwaTendwa  Nominoinayoathiriwanakitenzi.  ShamirishoKitondo/YambwaTendewa  Nominoinayotendewakitendo.  ShamirishoAla/YambwaKitumizi  Mamaalimpikiababachakulakwasufuria.  Babaalipikiwachakulanamamakwasufuria.  Sufuriailitumiwanamamakumpikiababachakula. a)Chakula(ShamirishoKipozi/YambwaTendwa) b)Baba(ShamirishoKitondo/Yambwaatendewa) c)Sufuria(ShamirishoAla/YambwaKitumizi) NgelizaNomino  MakundiyanominokatikalughayaKiswahiliyenyesifazinazofananakisarufi.  A-WA  Huwanamajinayawatu,vilema,viumbe,vyeonaviumbevyakiroho,n.k.  HuchukuamiundokamavileM-WA,M-MI,KI-VI,n.k.  mtu-watu,  mkulima-wakulima  mtume-mitume  mkizi-mikizi  kiwete-viwete  U-I  Huwanamajinayamimea,sehemuzamwili,vifaa,matendo,maumbile,n.k.  HuchukuamuundowaM-MI.  Mchungwa-michungwa  Mkoko-mikoko  mkono-mikono  mfupa-mifupa  msumari-misumari  U-YA  Huwanamajinayahali,matendo,n.k.  HuchukuamuundowaU-MA.  Ugonjwa-magonjwa  upana-mapana  uasi-maasi  uchungu-machungu  YA-YA  HuchukuamuundowaMA-MA.  Huwananominozipatikanazokwawingi.  Hazibadilikikatikaumojanawingi.  manukato  mauti  maziwa  marashi  mahubiri  KI-VI  Nimajinayavifaa,sehemuzamwili,vitu,udogo,lugha,n.k.  HuchukuamiundoKI-VInaCH-VY.  kisu-visu  kitabu-vitabu  chakula-vyakula  chanda-vyanda  LI-YA  Huwanamajinayasehemuzamwili,dhana,vifaa,ukubwa,n.k.

 kibyongo-vibyongo  nabii-manabii  kuku-kuku  Waziri-Mawaziri  jeneza-majeneza  wazo-mawazo  tunda-matunda  jua-majua  ziwa-maziwa  ua-maua  wembe-nyembe  uwanja-nyanja  ujumbe-jumbe  ukoo-koo  waraka-nyaraka  waya-nyaya  HuchukuamuundowaJI-MA,JI-ME,JA-MA,JE-MAn.k.  jicho-macho  jina-majina  jitu-majitu  goma-magoma  jambo-mambo  janga-majanga  jembe-majembe  I-I  Huwananominodhahanianavituvisivyowezakuhesabika.  Hazibadilikikatikaumojanawingi.  sukari  amani  chai  mvua  Imani  I-ZI  Huhusishanominodhahanianavitu.  Hazibadilikikatikaumojanawingi.  nyumba  baiskeli  karatasi  redio  meza  U-ZI  HuchukuamiundoW-NY,U-NY,U-F,n.k.  wayo-nyayo  wakati-nyakati  uso-nyuso  ufa-nyufa  ufunguo-funguo  ufagio-fagio  U-U  Huwananominozadhahanianavituvisivyowezakuhesabika.  Hazibadilikikimaumbo.  HuchukuaUauW.  Ujinga  Ulafi  Ulaji  Werevu  KU  Nominozinazoundwakutokananavitenzik.m.kuombakwakekumemsaidia.  PAKUMU  Ngeliyamahali.  Huwananominomojamahali. a)PA(mahalikaribuaupanapodhihirika)k.m.Kitabukipopale. b)KU(mahalimbaliaukusikodhihirika)k.m.Mahalikulekunafaa. c)MU(ndaniya)k.m.Mahalimlemnasiafu.

 chumvi  subira  imani  amani  furaha Zoezi

a)TungasentensiukitumianominokutokakatikangeliyaU-ZI. b)Andikakwawingi.Makaribishoaliyopewayalimfurahisha. c)Andikakatikaukubwawingi:Pakamweupeamenaswamguuni. d)Andikakatikawingiwahaliyaudogo:Mtualiumwanambwa. e)Hukuukitoamifano,fafanuamiundomitatuyamajinakatikangeliyaLI-YA. f) Tambuangeli/viwakilishingelivyanominozifuatazo:

i)chakula ii)shairi iii)mtwana Uundajiwamaneno  Nominokutokananamziziwakitenzi a)danganya-kudanganya,

c)unda-kuunda,muundaji,uundaji,muundo d)funika-kufunika,kifuniko,mfunikaji,

ufunikaji

mdanganyifu,udanganyifu  Kitenzikutokananamziziwanomino

b)soma-kusoma,masomo,msomi,usomaji a)mlo-kula b)mlevi-kulewa,kulevuka c)mwimbaji-kuimba  Nominokutokananamziziwanomino a)mwimbaji-kuimba,wimbo,uimbaji, kiimbo

b)mchezo-kucheza,uchezaji,mchezaji c)ulaghai-kulaghai,mlaghai d)hesabu-kuhesabu,uhesabu e)mdhalimu-kudhulumu,dhuluma,

udhalimu f) sahihi-kusahihisha,kusahihika g)-sikivu-kusikia h)-danganyifu-kudanganya  Kivumishikutokananamziziwakitenzi a)dunisha-duni b)Haramisha-haramu c)fupisha-fupi d)sahilisha-sahili e)tukuka-tukufu f) fahamu-fahamivu g)teua-teule h)nyamaza-nyamavu i) ongoka-ongofu j) sahihisha-sahihi k)danganya-danganyifu  Kitenzikutokananakielezi a)haraka-harakisha b)zaidi-zidisha c)bidii-bidiisha d)hima-himiza  Nominokutokananamziziwa

kivumishi

a)-refu-mrefu,urefu,urefushaji b)-baya-mbaya,ubaya c)-zuri-mzuri,uzuri d)-kali-mkali,ukali e)-eupe-mweupe,weupe  Kivumishikutokananamziziwa

nomino a)ujinga-jinga b)werevu-erevu c)mzuri-zuri d)mpumbavu-pumbavu e)mpyoro-pyoro  Kitenzikutokananamziziwakivumishi a)haramu-kuharamisha,kuharamika b)halali-kuhalalisha,kuhalalika c)-fupi-kufupisha,kufupika d)bora-kuboresha,kuboreka e)-refu-kurefusha,kurefuka

Zoezi

a)Undanenoulilopewakatikamabanokutokananamanenoyafuatayo: i) zingatia(kivumishi) ii) sahili(kitenzi) iii)taliki(nomino)

b)Undanominokutokananamiziziyamanenoyafuatayokishautungesentensi. i)-kali ii)lia Vitenzi  Kitenzininenolinaloelezakuhusujambolinalofanywa. AinazaVitenzi  Kitenzihalisi  Kinachofahamishatendohalisi.  Hutokeapekeyakek.m.Bokeanachezampira.  Kitenzikikuu(T)  Kinachoelezatendokuukatikasentensi.  Hutokeapamojanakitenzikisaidizik.m.Babaanatakakulala.  KitenziKisaidizi(Ts)  Kinachosaidiakitenzikikuu Manenoyanayowezakutumiwakamavitenzivisaidizi  ngali  kuwa  taka  pasa  bidi  huenda  VitenziSambamba  Vinavyofuatanamojakwamoja/vinavyotokeakwamfululizo.  Hutumikakutoamaelezokuhusutendomojamaalum kwauwazizaidi.  Wachezajihuendawanawezakushindamchezowaleo.  VitenziVishirikishi(t)

 kuja  weza  kwisha  stahili  wahi  maliza  Vinavyoshirikishavitukihali,kitabiaaukimazingira.

Aina

a)VitenziVishirikishiVikamilifu  Ambavyohuchukuaviambishi.  Mamaalikuwamgonjwa/jikoni/muuguzi.  Aishaangalikitandani/mkaidi/mwanafunzi. b)VitenziVishirikishiVipunguvu  Ambavyohavichukuiviambishi kukanusha si/siko siko hayuko hali/haliko kuyakinisha ni/niko ndiko yuko li/liko

Viwakilishi(W)naVivumishi(V)  Viwakilishiniviambishiaumanenoyanayotumiwabadalayanomino.  Vivumishinimanenoyanayotoahabarizaidikuhusunomino. VIVUMISHI Viulizi VIWAKILISHI Viulizi

 Kipikimepotea?(W.  Manenoyakuulizia.  Mizizinipi,-ngapinagani. Kiulizi)

 Amechukuakitabukipi?(V.kiulizi)

 Amenunuliwamangapi?  Ganiimefungwa? a-unganifu a-unganifu

 Manenoyanayoundwakwaviwakilishi  WaJumaanalia.(W.a-

ngelinakiishioa. unganifu)

 Hutoamaanayaumilikaji  Mtotowashangaziamelala.(V.a-

 Chamlevihuliwana

mgema.

unganifu)

Vimilikishi Vimilikishi

 Hutoamaanayaumilikaji. Mizizi

 Usichukuechake.(W.

kimilikishi)

naf si 1 2 3 kuyakinish a -angu -ako -ake kukanus ha -etu -enu -ao

 Kiatuchangukimepotea.(V.kimilikishi). Sifa Sifa

 Manenoyakusifuaukuelezajinsi  Alichukuacheupe.(W.Sifa)

nominoilivyok.m.-fupi,-baya,-kali,- dogo,n.k.

 Mtimrefuumeanguka.(V.sifa)

Vionyeshi/viashiria

 Manenoyakuonyeshanominoilipo.  Huwazakaribu,wastaninambalik.m.

hili,hilo,lile.

 Kiatuhikikimechafuka.(V.

kionyeshi/kiashiria)

Viashiriavisisitizi Viashiriavisisitizi  Manenoyakutiliamkazonomino  Kukuhukundiko

yakizingatiailipo. kulinyesha.(W.kisisitizi)

 Huwayakaribu,wastaninambali.  Huundwakwakutumiakiwakilishingeli

katikakionyeshichakwanzak.m.kikihiki -vivi-hivi,lilihili-yayahaya,n.k.

 Chumviiihiiilimwagika.(V.kisisitizi) Virejeshi Virejeshi

 Hurejeleanominoaukukumbusha

 Ambayealiniibianinamjua.  Aliyeniibianinamjua.  Ambayehulanyasini

kuihusu.

 Huwaamba-na-o-rejeshi.  Mtotoambayeanalalaniwake.  Watotowanaolalaniwao.(V.kirejeshi)  Mnyamaambayehuwindwaninguruwe.  Mnyamaawindwayeninguruwe.

ngombe.

 Alayenyasiningombe. Idadi idadi

 Hutajaidadiyanomino Aina a)Idadihalisi(iliyodhahiri)k.m.-moja,sita,

 Nipekuminakimoja.(V.

idadihalisi).

 Amechukuamachachetu.

n.k. (V.idadiyajumla)

b)Idadiyajumla(isiyodhahiri)k.m.-

chache,-kadhaingi,n.k.

 Mwalimummojanawanafunzisita

wameenda.(V-idadihalisi)

 Vitabuvichachevimechukuliwana watotokadha.(V.idadiyajumla) Pekee  Hutoataarifazaidikuhusunominokwa Pekee  Mwenyemachohaambiwi

njiayapekee. a)enye(umilikaji)  Msichanamwenyemaringoniyule.(V.

tazama.(W.pekee)  Yenyeweyaliivajana.  Kiliharibikachote.  Popotepaliposafishwa Pekee)

b)enyewe(halisiaukusisitiza)  Baruayenyeweniliipelekaposta. c) ote(bilakubakisha)  Chakulachotekimeliwa. d)-o-ote(bilakubagua)

pamechafuka.

 Ametorokeakwingine.  Nyingineyoniliwekakatika

chakula.

Mtuyeyoteanawezakuugua. e) -ingine(sehemuyabaadhiyavitu)  Mikufumingineimeibwa. f) -ingine-o(mbalina/zaidiya)  Nyuzinyinginezozilikatika. Nomino/majina

 Nomino/majinaambayohutumikakama

vivumishi

 Mtumzeehutembeakwamkongojo.(V.

jina/nomino)

 Ngeli Viwakilishingeliambavyo huwakilishanominok.m.Liliiva jana-Yaliivajana. Nafsi

 Manenoauviambishi vinavyotajianafsi.

Aina a)Nafsihuru

 Manenoyakutajianafsi. naf si 1 2 3

umoj a Mimi Wew e yeye

Sisi Nyinyi wao

 Yeyenimtiifu.(W.nafsi

huru)

b)Nafsitegemezi/viambata

 Viambishiambavyo

hutajanafsi. umoj a ni u a naf si 1 2 3 wing i tu m wa

 Walisahaukumwambia. (W.nafsitegemezi)

Vielezi(E)  Viambishiaumanenoyanayoelezazaidikuhusukivumishi,kitenziaukielezikingine.  Yeyenimweupesana/ajabu/kwelikweli/kupindukia/pepepe.  Alikulapolepolesana.

Aina a)VielezivyaNamna/Jinsi  Ambavyohuelezavilejambolilifanyika. Aina  Vielezinamnamfanano  Vinavyoelezavilejambolilifanyikakwakufananishananominoauvivumishi.  HuchukuaviambishiKInaVI.  Anakulakifisi.  Tulifanyakazivizuri.  Vielezinamnaviigizi  Manenoambayokiasilinivielezik.m.sana,haraka,ghafla,mno,kabisa,pole,barabaran.k.  Mwendapolehajikwai.  Vielezinamnahali  Huelezahaliyatendo.  Alilelewakwashida.  Alilewachakari  Vielezinamnavikariri  Huelezeavilejambolilifanyikakwakurudiwarudiwa  Alinijibukimzahamzaha.  Tembeapolepole.  Yeyehufanyakaziyakehivihivi/ovyoovyo  Mbwaalibwekabwe!Bwe!Bwe!  Vielezinamnaala  WalimpigaStephanomawe/kwamawe.  VieleziNamnaViigizi  Huelezavilekitendokilitendekakwakutumiatanakali.  Mbunialiangukamajinichubwi! b)VielezivyaIdadi/Kiasi  Manenoambayohutajakitendokimetendekamarangapi. Aina  Vielezivyaidadihalisi  Tulivamiwamaramoja.  Vielezivyaidadiyajumla  Alitorokamarakadha/nyingi/chache. c)Vielezivyamahali  Hutajamahalikitendokilitendekea. Aina  Vielezivyamahalivyamanenokamili  NdegeilipofikaNairobi,ilituachini.  Vielezivyamahalivyaainayaviambishi  Niviambishipo,ko,monani.  Alipolalapalikuwanasiafu.  Wanachezauwanjani. d)Vielezivyawakati  Hutajakitendokililifanyikawakatigani. Aina  Vielezivyawakativyamanenokamili  Raisatawasilikesho/mwakaujao.  Kielezichawakatichakiambishi(poyawakati)

 Nililalanilipofikanyumbani Viunganishi(U)

 Nenoaufungulamanenolakuunganishia. Aina  Vyakujumuishapamoja  na  aidha(pia)  isitoshe  kadhalika(pia))  tena  mbalina  faukaya(zaidiya)  Vyakukatizailikupambanua  walakini(lakini)  bali(lakini)  ijapokuwa(hatakama)  ingawa(hatakama)  Vyakuonyeshakinyumechamambo  ilhali  lichaya  Kuonyeshamasharti  budi(lazima)  lazima  sharti  ikiwa(kama)  bidi  Vyasababu  kwa  kwasababu  maadamu(kwakuwa)  madhali(kwakuwa)  kwavile/maana  kwaajili/minajiliya  mintaarafu(kutokanana)  VyakuonyeshaChaguo  au  ama  wala  bighairi(bilayakujali)k.m.Minghairivitu

vilivyokwenyekabativinginevyo unawezakuvichukua.

 seuze/sembuse(kulinganishaili

kuonyeshatofauti)

 labda(pengine)  Viunganishivinginenamaanazake  ila(isipokuwa)  laiti(kama)  lau(kama)  mradi(bora)  angalau(borazaidi) Vihusishi(H)  Manenoyanayoonyeshauhusiano. Aina  Mahali  juuya,miongonimwa,katika,mpaka,  Simuyarununuinalia.  Jumbalamikutanolimeandaliwa.  Kiatuchangozihudumu.  Kikomechaplastikiniduni.  Ulinganisho  Zaidiya,kuliko,kuzidi,kushinda.  Kiwango  Zaidiya,katiya,takriban,karibu  Vyahali  Mithiliya,kwaniabaya f) mshangao/mshtuko  Eti!Salaale!Ajabu!Msaliamtume!

Lahaula!

g)kubeza  Mawe!Ngo!Mmm!Mwangalie! h)kusisitiza  Hata i) kutakiaheri  inshallah hadi  Wakati  kablaya,baadaya,tangu,hadi,mpaka  Sababu  kwa,kwani,kwasababu,mintaarafuya  Ala  Alimkatakwakisu.  A-unganifu Vihisishi(I)  Manenoyanayotoahisiazamoyoni. a)furaha  Hoyee!Haleluya!Alhamdulilahi! b)hasira  Kefle!Ah!He! c)majuto  Kumbe!Jamani!Olewangu!Laiti d)huzuni/huruma  Pole!Ole!Maskini! e)kuitikia  Bee!Labela!Naam!Ehee!Ahaa! MwingilianowaManeno  Haliyamanenokuwanamatumizitofautimifano:  W kuwaV  Huyuanalia.  Mtotohuyuanalia.  VkuwaW  Vikombevizurivitavunjika.  Vizurivitaliwa.  VkuwaN  Mtimrefuhaupandiki.  Mrefualikufajanajioni.  VkuwaE  Viatuvibayavitachomwa.  Uliifanyakazivibaya.  Mtumjinganihuyu. Anaongeakijinga.  NkuwaV  TajirialimdharauRazaro.  Mtutajirihuheshimiwa.  NkuwaE  Nairobinimjimkuu.  AmewasiliNairobi.  Kitotokinalia.  Unaongeakitoto.  Harakahainabaraka.  Fanyaharakatuondokehapa.  Sindanoyababuimepotea  Alidungwasindano/kwasindanona

daktari.  EkuwaN  Niliwasilijana.  Janayanguhaikuwanzuri.  TkuwaN  Natakakulalasasa.  Kulalakwakekunaudhi.  NkuwaU  Ilayakeimemwathirisana.  Watuwoteilayeyewalikwenda.  Kichwachangukinawalakini.  Nimekulawalakinisijashiba.  EkuwaI  Mwendapolehajikwai.  Pole!Usijaliutapona.  Amepakarangisawasawa.  Sawasawa!Sikumojatutakutana.  HkuwaE Mofimu  Kipashiokidogozaidikatikalughakisichowezakuvunjwavunjwazaidibilakupotezamaana

 Pakaamepandajuuyamti.  Ameingiakatikachoo.  TkuwaE  Mtotoakiliaatatapika.  Aliingiaakilia.  NkuwaI  Gegeanachezaalayakeyamuziki.  Ala!Waniwekeauchafukatikachakula?

yake.

Aina  Mofimuhuru  Nenolisilowezakugawanywakatikavipandembalimbalinalinalojisimamianakuwana maanakamili.

 Kuku,baba,mama,sana,labda,janan.k.  Mofimutegemezi  Isiyowezakujisimamianakujitoshelezakisarufi,mifano:  Mzizi(Sehemuyanenoinayobeba

 Mahali  Alipoingia. Alikoingia. Alimoingia.  Virejeshi  Lililonunuliwa.  Alijikata.  Mtendwa/watendwa/kitendwa/vitendw

maanakuunaisiyowezakubadilishwa)

a/shamirisho  Alichikichukua.  Kilichowaua.  Mnyambuliko/kauli  Alimpigia.  Alimlilia  Alinikosea.  Alimtolea.  Kiishio  a,e,i,u  m-tu,samahe-k-a,n.k.  Nafsi Tumesahau  Ngeli  Lilianguka.  Yalianguka.  Kikanushi  Sikumpiga  Halijaoza.  Huli.  Njeo/wakati  Liliiva.  Analia.  Tutaimba.  Alipoenda.  Hali  Me,nge,ngali,hu,ki,ka,n.k. Viambishi  Viungovyenyemaanavinavyofungamanishwanamziziwanenoilikulipamaanambalimbali.

Aina

 ViambishiAwali Ambavyohutokeakablayamzizi. A-li-ye-ku-kata-a  ViambishiTamati Ambavyohutokeabaadayamzizik.m.ki-pig-ishw-a-cho MnyambulikowaVitenzi  Kunyambuakitenzinikukiongezaviambishitamatiilikukipamaanatofauti. Ainazaminyambuliko/kaulizavitenzi  Kutenda  Haliyakawaidayakitenzi.  Kutendatenda  Haliyakitenzikurudiwa.  Kutendea  Kwaniabaya  Badalaya  Sababu  Kuonyeshakitumizi  Mwendowakitukuelekeakingine  Kutendwa  Huonyeshanominoiliyoathiriwanakitenzi.  Kutendewa  Humaanishakitendokimetendwanamtubadalaaukwaniabayamtumwingine.  Kutendana  Unamtendamtujambonayeanakutendajambolilohilo.  Kutendeana  Unamtendeamtujambonayeanakutendeajambolilohilo.  Kutendeka  Uwezekanowakitendokufanyika  Kutendesha  Mtuaukitukusababishakufanyikakwakitendo.  Kutendeshea  Kusababishakitendokitendekekwaniabayamwingine.  Kutendeshwa  Kusababishwakufanyajambo.  Kutendeshewa  Mtukusababishwakitendokitendekekwaniabayake.  Kutendeshana  Kusababishakitendokitendekekwamtunayeanasababishakitendokichohichokitendeke kwako.

 Kutendesheana  Kusababishakitendokitendekekwaniabayamtunayeanasababishakitendokichohicho

kitendekekwaniabayako.

 Kutendesheka  Kitendofulanikinawezakusaababishwa.  Kutendama  Kuwakatikahalifulanibilayamabadiliko.  lala-lalama  ficha-fichama  shika-shikama  ganda-gandama  chuta-chutama  Kutendata Haliyamgusanoaukushikanishavituviwili.  paka-pakata  fumba-fumbata  kokoa-kokota  okoa-okota  kama-kamata  Kutendua  Haliyakiyume  choma-chomoa

 funga-fungama  kwaa-kwama  unga-ungama  andaa-andama  saki-sakama  funga-fungua  Kutenduka  Kuwezakufanyikakwahaliyakinyume.  chomoka  funguka Vinyumevyavitenzi  komea-komoa  bariki-laani  patana-kosana  angika-angua  mwaga-zoa  ziba-zibua  tatiza-tatua  funika-funua  tega-tegua  tawanya-kusanya  ugua-pona  nasa-nasua  kwamiza-kwamua  kosa-kosoa  pakia-pakua  twika-tua  paa-tua  cheka-lia  anika-anua  simama-keti  fukia-fukua  inama-inuka  funga-fungua  furahi-huzunika kitenzi  kumbuka-sahau  oa-taliki  choka-pumzika  uliza-jibu  jenga-bomoa  ishi-kufa/hama  kufa-kufufuka/ishi  lewa-levuka  anza-maliza/isha  saza/bakiza-maliza  meza-tapika/tema  ingia-toka  dharau-heshimu  kweya-teremka  panda-shuka  sifu-kashifu  chimba-fukia  chafua-safisha  cheka-lia  panda-shuka  babaika-tulia  pokea-aga  zama-elea  vaa-vua tendea na tende wa tenda na tend eka

tendesha tendeshea tendeshek

a tende a

te nd wa chia ch wa chea 0 chew

cha  ogopa cha  pambazuk

chiwa chian

chik a 0 0

chiana chisha chishia chishika

a 0 chesha cheshea chesheka

a

a chwa  jua chwe ka wa

kuanza kutua

fa  tokwana uhai

fia 0 fiwa fika 0 fiana fisha

gwa  anguka ja  sogea karibu

gwia 0 gwiw 0 0 gwiana gwisha gwishia

a

jia 0 jiwa jika 0 jiana jisha jishia

la lia liw liwa lika lana liana lisha lishia lishika  tia

chakula kinywani na kumeza

nya  endahaja kubwa  anguka matone

nyea ny ew a

nyew a

nyeka 0 nyeana nyesha nyeshea nyesheka

nywa  tiakitu

nywea ny we wa

nywe wa nywe ka 0 nywean a

majimaji kinywani na kukimeza

pa  kabidhi pwa  majitoka ufuoni hadimbali yabahari

pea 0 pewa peka pan peana pesha

a 0 0

pwek a

pwesha pweshea pwesheka

a

ta  taga wa  tokea MatumiziyaManenonaViambishiMaalum ManenoMaalum  ila a)isipokuwa  Watuwoteilayeyewameenda. b)kasoro  Hakunakizurikisichonaila.  labda(pengine/shaka)  Haonekanisikuhizilabdaamepata

tia o tiwa tika 0 0 tisha tishia tishika uhamisho.

 ikiwa a)(kama/shaka)  Tutamkutanyumbaniikiwaamepewa

likizo. b)masharti  Mgonjwaataponaikiwaatakunywa

dawaipasavyo.

 walakini a)dosari  Ghorofalimebomolewakwasababu

lilikuwanawalakini.

b)lakini/bali  Nimekulawalakinisijashiba.  ingawa/ingawaje(hatakama)  Nilijilazakitandaniingawasikuwana

usingizi.

 ijapokuwa/japo(hatakama)  Usichezenanyokaijapokuwanimdogo.  jinsi a)njia/utaratibuwakufanyiajambo  Sijuijinsiugaliunavyopikwa. b)aina/namna/sampuli  Siwezikulachakulajinsihii. c)kulinganana/kama  Alikujajinsialivyoniahidi.  kwa a)mahali  AmeendakwaJuma. b)jinsi  Alisomakwabidii. c)sehemuyakitukisima/akisami  Amepataalamamojakwatanokatika

mtihani. d)pamojana  Harusiilihudhuliwanawazeekwavijana

natulikulawalikwanyama.  na a)kiunganishi  Mamanababawanalima. b)umilikaji  Kamauanakitabukizuri. c)wakatiuliopo  Anaandikabarua. d)kauli/mnyambuliko  KamaunaJumawanapigana. e)kuonyeshatofauti  Kiatuhikinitofautinakile. f) mtenzi  Alipigwanamwalimu. g)kuonyeshaufupishowanafsi  Alisaidiwanao. e)kuonyeshakitukilitumiwakamakifaa  Alikatamkatekwakisu. f) sababu  Aliuguakwakunywamajimachafu. g)kuunganishavipashioviwili  Leondiweutapikakwahivyotayarisha

viazi.

h)muda/kipindi  Aliliakwanususana. i) kufanyajambobilakupotezawakati  Baadayakula,tuliendamojakwamoja

kulala.

j) kivumishichaa-unganifuchangeliyaKU  KuchekakwaMariakunaudhi. k)umilikiwamahali  Twendenyumbanikwangu. Zoezi a)Elezamatumiziyanakatikasentensizifuatazo: i) Babanamamawanapiganakwanianatabiayakulewa. ii)Mtotoaliteswanamamayakekwakuwatofautinawenginenamikikamkanya.  wala(kukanusha)  Sikumtusiwalakumpiga. ViambishiMaalum  me/ja(halitimilifu/kitendokutendekana  Mamaamewasili.  Mamahajawasili.  hu a)mazoea/jambohutokeakilawakati  Yeyehulalamapema. b)kikanushi  Hukutibiwavizuri.  li a)wakatiuliopita  Alitupatiazawadi. b)ngeli  Tundalimeiva. c)kitenzikishirikishikipungufu  Jembelighalani.  ni a)nafsiyakwanzaumoja  Niliwasilijana. b)mahali  Twendekanisani. c)kitenzikishirikishikipungufu  Yeyenidaktari. d)wingi  Tokeninje.  ndi-(kitenzikishirikishikipungufu)  Yeyendiyealiniibiapesa.  ji a)udogo  Kijitukimeanguka. b)ukubwa  Jibwalimebweka. c)kirejeshi  Alijipaliamakaa. d)nafsiyapili  Jichukulieupendacho. e)kiambishitamatichakuundanomino.  Mwimbajialituzwa.  Ki a)kitendokikatikahaliyakuendelea  Tulikuwatukilaalipoingia. b)masharti/kitendokinategemeakingine  Utapitamtihaniukijitahidi. c)udogo  Kitotokinalia. d)ngeli  Kitabukimechukuliwa. e)kitenzikishirikishikipungufu  chakulakimezani. f) kielezinamnamfanano.  Yeyehulakifisi. g)kitendohakifanyikikamwe  Chaihiihainyweki.  ku a)kikanushichawakatiuliopita  Hakumpigakwajiwe. b)nafsiyapiliumoja.  Alikupigiasimujana.  Twaendasokoni. d)nafsiyatatuumoja  Yeyealiudhikasana. e)ngeli  Mbuziyuleatachinjwakesho. f) kiishio  Mtotoamekulavizuri.  nge/ngali(mashartiyanayowezekanaau

yasiyowezekana)

 Ningekuwanapesa,ningenunuakiatu.  Laitiningalijuanisingaliingiakatikahilo

basi.

 po a)wakati i) maalum  Yeyeanapolalahukoroma. ii)Wowote/mazoea  Mwalimuaingiapowanafunzihusimama. b)mahali  Paliposafishwapamechafuka. c)masharti  Mtotoaamkapo,mpeuji. d)kikanushichakiyamasharti  Akila.-asipokula. c)mahali  Hukukumesafishwa. d)ngeli  Kuuguakumemnyenyekesha. e)mwanzowakitenzi  Ameendakusafishanyumba.  ka a)mfuatanowamatukio  Tulikulachakula,tukanywachaikisha

tukalala.

b)vichwavyahabari  Mwizikapigwamawe c)kutoaamri  Kachezeeninje! d)kitendofulaninitokeolakingine  Tulisomakwabidiitukapitamtihani. e)kutoanasaha/shauri  Kamwombebabakomsamaha.  a a)Haliisiyodhihirikayawakatiuliopo  Watotowachezauwanjani. b)vichwavyahabari  Waziriaaibishwanawananchi. c)kitendokinaendelea Viakifishi  Alamazausemi() a)Usemihalisi  Njookesho,mamaakamwambia. b)Lughangeni  NinunuliejaridalaParents,babake c)kuonyeshamwanzoaumwishowa

usemihalisi

 Njookesho,mamaakamwambia. d)kuandikaanwani  ShuleyaupiliGatwe,S.L.P160,

Kerugoya.

e)baadayakutajajinalamtuanayepewa

habari

 Daktari,ningependakukuona. f) kutenganishasentensizenyemasharti  Usipofanyakazi,usile. g)kuandikatarehe  AlizaliwamweziwaJulai,tarehe18,

1999.

h)kuandikatarakimuzinazozidielfu  1,000,13,000,n.k.  Ritifaa/kibainishi() a)herufiimeachwa  walotutuma b)shadda/mkazo  `iba,ka`lamu c)katikasautiyakingongo  Ng`ombeamekufa. d)Kufupisha  Tushasafishanguo. e)katikakuandikamiakayenyenamba akamwambia.

c)Vipindi,filamu,makala  ViojaMahakamani d)Semi  kumwagazigo  Dukuduku() a)manenoyameachwayakutangulia,kati auyamwisho.Yawezakuachwakwa kuwamakali  Nyanihaoni b)kukatizwausemi/kauli AMINA:Mamani MAMA:Kwanzawatokawapiusikuhuu?

c)manenoyanaendelea  Alimwambiaajihadharianapovuka

barabara

 Koma/mkato/kipumuo(,) a)pumzikofupikatikasenyensi  Tulipofikasokoni,tulinunuamboga. b)kuorodhesha  Alinunuamboga,samaki,nyanyana

viazi.  4.5,86.27,n.k. e)kutengashilinginasenti  6.50-shilingisitanasentihamsini f) juuyaherufijnaI  Nusu/semikoloni/nuktanakituo(:) a)kugawasentensimbilizinazoweza kujisimamiabilayaviunganishi

 Wasichanawalifuatamaagizo

waliyopewa;wafulanawaliyagomea. b)kamakipumzikokatikasentensindefu  Alipochunguzailehatialiyokabidhiwana walewafanyabiasharaalionakuwasi nzuri;akaamuakujitenganayo.

 Vifungo/mabano/paradesi() a)kuzingiranambariauherufikatika

orodha

 (i),(a) b)kuonyeshamaelezoyavitendovya msemajikatikamazungumzo, mahojianoautamthilia  `73-`99.  Mshazari/mkwaju(/) a)Tarehe  Alizaliwatarehe5/. b)kuonyeshakumbukumbu  KUMB1/2009 c)kuonyeshavisawe  Nendakatikashule/skuli. d)Kuonyeshaau  Wanawake/wanaumewataajiriwa.  Kistarikifupi(-) a)kuandikatarehe  /2006 b)kuonyeshasilabi,viambishiaumofimu  sa-la-munaimb-a. c)kuonyeshanenolinaendeleakatika

mstariunaofuata.

 Usitenganishesautizasilabi. d)Kuonyeshamziziwaneno  -ma,-bwa e)kuonyeshakudumishwakwasauti  Lo-o-o-o! f) Hadi/kipindichatukiofulani  1999-2008. g)Kutenganishauseminamsemaji  Huoniupumbavu-Kibaki  Kistarikirefu( ) a)kutenganishauseminamsemaji b)kuonyeshamabadilikoyaghafla  Wanafaunziniwajinga-samahani,  MAMA:(Akiinama.)Hebunjooharaka. c)kutoamaelezozaidi  Ema(kifunguamimbachangu)chajaleo

kutokamarekani. d)kuonyeshavisawe  Mamba(ngwena)huliwa.  Herufikubwa(H) a)mwanzonimwasentensi. b)kuandikaanwani  S.L.P1000,Bura. c)mwanzonimwausemihalisi  Twendenizetu,akatwambia. d)baadayakiulizi(?)nahisi(!)  Lo!Ulienda?Hebuniambieyaliyojiri. e)mwanzonimwanominozapekee  Musa f) ufupishowamaneno  C.C.M (ChamachaMapinduzi) g)mwanzonimwamajinayavitabu,

majarida,magazeti,vipindi,filamu,n.k. simaanishiwote.

c)kutanguliamaelezoyaziada  WalisaidianchizaAfrikaMashariki- Kenya,UgandanaTanzaniakwa msaada  Mstari( a)kusisitiza  Jibumaswalimawilipekee. b)kuonyeshaainazamaneno  Mtotowanguanalala(V.kimilikishi). c)kuonyeshavitabu,majaridanamagazeti  ChemchemizaKiswahili,TrueLove,

)

n.k.

d)kuandikaanwani/kichwa  MwanafunziAdhibiwa/KaadhibiwaVikali  Kikomo/kitone/nukta(.) a)mwishonimwasentensi. b)kuandikatarehe  2.3.2013 c)kuonyeshaufupishowamaneno  Dkt.,Bw.,Bi.,C.C.M d)kuonyeshatakwimu h)kuandikasifainayotokananajinala

pekee

 Kiganda,Kikristu.  Koloni/Nuktambili(:) a)kuorodhesha  Ukitakakuandaasamosa,unahitajivitu hivi:unga,nyama,chumvi,mafutana kitunguu

b)kutanguliausemihalisi  Alimwangaliakishaakamtupia:

mshenzi.

c)kuandikamazungumo,mahojianoau tamthilia

 MAMA:(Akiinuka.)Umechelewawapi? d)kutenganishadakikanasekunde  9.25:05 e)kutanguliamaelezofulani  Alipofunguamlangoalishtuka:mizoga yapundailikuwaimetapakaanje.

 Hisi/mshangao(!) a)kuamrisha  Kachezeeninje!  Kamau!Unafanyanini? b)baadayavihisishi  Masalaale!Pesazanguzotezimeibwa. c)baadayasentensiiliyomshangao  Garilangulimeibwa! d)kusisitiza  Keshomsichelewekuwasilishuleni! e)kudharau/kubeza  Mwangalie!Kichwakamajiwe. f) baadayatanakali  Mateyalimdondokando!Ndo!Ndo!  Kiulizo(?) a)mwishonimwasentensiiliyoswali b)mwishonimwamethalizenyemuudowa  Jibumaswalimannepekee. b)kuonyeshawakati/njeoauhali  Nilicheza,Nimelima c)kuonyeshaumojanawingi  mtoto-watoto d)kuonyeshaainayanenokatikasentensi  Mtotowakeamelala(kivumishi) Herufizamlazo/italiki(h) a)kuonyeshaainayakiambishiaumofimu  Ki-li-cho-ib-w-a(kirejeshi). b)kusisitiza  Jibumaswalimawili. c)kuonyeshajinalakitabu  NyotayaRehema d)kuonyeshamanenoyakigeni  Napendamukimo. e)kuonyeshamaelezoyavitendovya mhusikakatikamazungumzo, mahojianonatamthilia

 AMINA:(Akiinuka)Mamaameendakwa

Farashuu.  Kinyota(*) a)kuonyeshanenolimeendelezwavibaya *kitaabu b)kuonyeshasentensihainampangilio sahihiwamaneno *Kisuchahikininani? c)kuonyeshatanbihi(maelezoyaneno yanapatikanachinimwaukurasa)

 idhibati* d)kuonyeshasentensiinamakosakisarufi *Kukuhiiniyanani? swali

 Pilipiliusiyoilayakuwashiani? c)kuonyeshashaka  Kenyattaalizaliwamwakawa1945(?) d)kuonyeshamwakawakuchapishwakwa

kitabuhaujulikani

 MlachaJ(?)TujijueIpasavyo  Herufinzito(h) a)kusisitiza UsemiHalisi  Manenohalisikamayanavyotamkwanamsemaji. a)Huandikwabilakugeuzachochote. b)Huanziakwaherufikubwa. c)Hunukuliwakwaalamazausemiambazohuandikwazikiwambilimbilinamojamojakatika

dondoondogok.m.Mwambieuguapoleukimuona,babaaliniambia.

d)Komahutumiwamwanzoniaumwishonimwake. e)Msemajimpyaanapoanzakusema,unapaswakufunguaayampyak.m. Alimuuliza,Huendikwanini?

Sikupewaruhusa,alijibuZahara.

f) Baadaya(?)na(!)na(.)manenohuanziakwaherufikubwak.m.Lo!Unatokawapisaahii?

Aliniuliza. UsemiwaTaarifa  Ripotikuhusumamboyaliyosemwanamtumwingine. a)Silazimamanenoyatokeeyalivyosemwa.Yanawezakubadilishwamradiujumbeubakieule

ule.

a)Alamazamtajo,kiulizinahisihazitumiki. b)Manenokwambanakuwahutumiwa. c)Baadhiyamanenonaviambishihubadilikak.m. usemihalisi usemiwa

taarifa -ake -ao -ao -ake wikiiliyofuata sikuiliyofuata sikuhiyo wakatihuo huyo hiyo nge a li siku iliyotangulia alishangaa alitakakujua

-angu -etu -enu -ako wikiijayo kesho leo sasa huyu hii ta/ki ni na jana Lo! ?

VITATE T/D Tata a)haliyakutoeleweka  sentensihiinitata. b)fundokatikauzi  uziumeingiatata/umetata. Dada a)nduguwakike

Tua b)shukakutokaangani  ndegeilituauwanjani. c)wekachinik.v.mzigo Dua a)maombikwaMungu  ombadua  pigaduaapiza/laani Toa a)ondoakitundaniyakinginea b)kinyumechajumlisha Doa a)alamayenyerangitofautinamwiliwa

kitu

b)dosari/ila/walakini Ndoa a)arusi/makubalianorasmiyamwanamke namwanamumekuishipamojakama mkenamume/chuo

Tundu b)uwazimdogowamviringokwenyekitu k.v.sindano

c)kitumaalum chakuwekeandege

kilichotengenezwakwamabati,matete n.k. Dundu a)mduduanayebebauchafu b)rundolavitu/mtumba

Tuma a)pelekakituk.v.baruakwanjiayaposta b)agizamtukufanyajambo Duma a)mnyamamkubwamwenyeumbokama

lapaka

b)kamata,hasakatikavita

K/G Kuku a)ainayandegeanayefugwanyumbani Gugu a)mmeaunaootamahaliusipotakiwa b)mmeawamwitunimfanowaunyasi

Kuni a)vipandevyamtivyakukokeamoto Guni a)shairilaarudhilililokosakutosheleza kanunimojaauzaidiyauandishi

Kuna b)kwaruzakwakucha/kituchenye

menomeno

Guna a)habari,tukioshughuli

Kucha a)elekeaasubuhi b)ogopa Kuja a)haliyakusogeakaribu

Chuma a)patamali b)madini magumu yanayotumiwa

kujengeanakuundiavitu

c)tunguamatundaaumauakutokamtini Juma a)wiki b)jinalamtu

Chenga a)hepakwahila b)mchele uliovunjikavunjika(mchele wa

chenga)

Jenga a)akanyumba b)fanyamadhubuti/imarisha

Mchi a)mtiwakupondeakwenyekinu Mji a)makaziya watu wengikulikojengwa

nyumbanyingi

b)mahalikaburinianapowekwamauti c)sehemuyakatiyachupayamwanamke mja mzito inayounganisha mtoto na mwiliwamama

Kichana a)kituchakuchanianywele Kijana b)mtuwamakamomwenyenguvu/mtoto

wakiumekablayakubaleghe a)toasautiyakuonyeshakukataa, kutoridhika,aukuchukiajambo.

Kenge a)mnyamakamamjusimdogo Genge a)kundilawatu b)pango/shimo

Kesi a)daawa/mashtakayanayosikilizwa

mahakamani

Gesi a)hewainayotumiwakupikiaaukutiwa

katikavinywaji

b)hewaambayohaigeukinakuwa majimajikatikajotolakawaida

CH/J Changa a)toakituilikukusanyakwakusudifulani b)siokomaa c)chanja/pasuavipandevipandevidogo

vidogok.v.kuni

Janga a)hatari/balaa

Chema a)kizuri Jema a)zuri

Chini a)kwenyeardhi/sakafu Jini a)shetani/mtumuovu

Choka a)pungukiwananguvubaadayakufanya

kazi

Joka a)nyokamkubwasana Chungu a)chombokinachofinyangwachakupikia b)kinyumechatamu c)idadikubwa(chungunzima) d)mdudumdogowajamiiyasiafu

Chambo a)kinachowekwa kwenye mtego kunasia

wanyama,samakin.k.

Jambo F/V Faa c)kusaidia d)kuwavizuri Vaa a)eneza kitu katika mwiliilikufunika

sehemufulani

Fua a)safishanguo b)tengenezakitukutokananamadini c)toamajikatikachombo  fuamaji d)Hakufuadafu.(hakufaulu) Vua a)patasamakikwakutumiawavu,mshipi,

ndoanan.k.

b)ondoanguomwilini c)nusuru,okoa,ponya d)vuamacho(tazama)

Fika a)wasilimahali b)bilashaka/kabisa Vika a)valisha

Fuka a)toamoshibilakuwaka b)ujiwowotemwepesi(ujifuka) Vuka a)endaupandewapili

Fuma a)pigakwamkuki b)ona kwa ghafla bila kutazamia mtu

anayetendajamboovu

c)tengeneza kitu kwa kusokota

nyuzi,ukindun.k

Vuma a)julikanakwawatuwengik.v.habari,mtu

n.k.

b)toa sauti nzito k.v. simba,.upepo

mkali,.ngoman.k. a)fanyakitukigumukuwavipandevipande b)badilishapesaziwendogondogo c)endakinyumenakanuni

Futa a)pangusa b)chomoakisu c)toamajinjeyachombo/fuamaji Vuta a)fanyakufuata/burura b)ingizahewaaumoshimapafuni

Wafu a)waliokufa Wavu b)utando wa nyuzi wa kufulia wanyama,kuweka

samaki,kutegea golini/kimianin.k

CH/SH Chaka a)mahalipenyemitiiliyosongamana b)msimu wa kaskasi/joto na ukavu wa

ardhi

Shaka a)wasiwasi b)tuhumuma

Chali a)lalamgongojuukichwachini b)mtu anayechekesha watu kwa

kuwatoleamkasa

Shali a)kitambaachabeganichashehe Shari b)balaa(patashari) Afya a)halinzuriyamwili/siha Avya b)toamamba c)tumiaovyoovyomali,pesa,n.k.

Fito a)vipandevyamitiauchumavyakujengea

nyumba

Vito b)maweyathamani

Fuja a)tumiavibaya b)haribumali,nguo,chakulan.k. Vuja a)pitakwakitumahalipenyeupenyo  Guniahililinavuja. Vunja Chati a)mchorounaotoamaelezoFulani Shati a)vazilajuulamwililenyemikono Sharti a)lazima

Choka a)pungukiwananguvubaadayakufanya

jambokwamudamrefu

Shoka a)kifaachakukatianakupasuliamiti

Chombo a)alayakufanyiakazi Shombo b)harufumbayayasamaki

Chokoa a)tiakituchenyenchakwenyetunduau shimoilikutoakituk.m chokoameno

Shokoa b)kaziyakulazimishwa(fanyishwashokoa) c)shambalililolimwanakuachwakumea

nyasi

TH/DH Thamini a)tiamaanani,heshimu Dhamini a)toa pesa maakamani ili mshtakiwa

asitiwekorokoroni

Thamani a)kima Dhamana a)malipoyakortini

Thibiti a)kuwayakweli/kuaminika b)Habariimethibiti. Dhibiti a)tiamkononi b)Nikidhibitipesa zangu kutoka kwake

nitanunuabaiskeli. c)wekachiniyamamlaka

Ridhi a)kubali b)pendezwanajambo Rithi a)milikikitukutokakwamtualiyekufaama

uliyenauhusianonaye

b)pata jambo au ujuzikutoka kwa mtu

mwingine Adimu a)-ashidakupatikana,nadra Hadimu a)-mtumishi(mahadimu)

Ajali jambolamadharaauhatari Hajali a)kinyumechajali

Auni a)saidia Launi a)rangi

L/R Lahani a)tuni Rahani a)chumba maalum katika nyumba au

chombochakuwekeavitu

Lea a)tunzamtoto Rea a)ghadhibika

Lemba a)nyanganyakwahila,punja Remba a)pamba,rembesha Fahali a)ng`ombedume Fahari a)-akujivuniwakwawatu

Mahali a)sehemu ambapo mtu au kitu huweza

kukaa

Mahari a)mali au fedha inayotolewa na mwanamme kupewa wazazi wa mwanamkeanayetakakumuoa

S/SH Saba a)nambainayoonyeshaidadi Shaba a)madiniyenyerangiyamanjano A/H Apa a)tamka jina aghalabu la Mungu

kuthibitishajamboFulani

Hapa a)mahalikaribu

Ama a)au Hama

toka mahalifulaniilikwenda mahali penginekuishi(gura) a)wasiwasi b)tuhuma c)kutokuwanahakika

Suka a)tikisakitu b)pitisha kitu kama nywele baina ya

zenyewekupatamfumofulani

Shuka a)endachinikutokajuuyakitu b)kitambaachakujifungakiunoni

Soga a)mazungumzoyakupitishawakati Shoga a)jinawaitanalowanawakemarafiki b)msenge

Sababu a)kinachofanyajambokutokea,chanzo Shababu a)kijana c)buulanyuki-kamakiluwiwichanzi Njana-samakimwenyeranginyekundu

D/ND Dege a)eroplenikubwa b)ndegemkubwa c)ugonjwawawatotounaosababishwana

homakali

Ndege a)mnyama aghalabu anayeruka kwa

mabawa

b)eropleniinayosafiriangani mbaya/mzuri c)ndege (bahati

nzuri/mbaya)

Duni a)kituchenyethamaniyachini Nduni b)ajabu/lisilolakawaida

B/MB Basi c)garilaabiria d)kisha Mbasi rafiki

Buni a)gundua b)unda c)tunga Mbuni a)ndegeasiyewezakurukalakinihuenda

mbiosana

b)mkahawaaumtiuzaaokahawa

Bali a)lakini b)sijaliwalasibali(kusisitizakutojali) Mbali a)sikaribu b)tofauti Mbari a)ukoo J/NJ Jaa a)tosha b)tapakaakilamahali c)mahalipakutupiataka Njaa a)haliyatumbokutakakupatachakula b)ukosefumkubwawachakula

Chema a)kizuri Jema a)zuri Njema a)nzuri

Jia a)sogeleakaribu Njia a)barabara b)namnaaujinsiyakufanyajambo

Jozi a)vituviwilivinavyofananavilivyopamoja Njozi a)maonoyatokeayousingizini;ruia

Jana b)sikukablayaleo,mwakakablayahuu Bega a)sehemuyamwilijuuyamkononachini

yashingo

Mbega a)nyani b)manyoya ya ndege wanayojifunga

wachezajingoma(jifungambega) Bango

uwaziulioardhini,mtiniaujabalini

Bango

kipandechakaratasingumukamakadi b)batilinalozuiamatopejuuyagurudumu

lagariaubaiskeli

Pacha a)watoto wanaozaliwa kutokana na

mambamoja

Bacha b)tundukwenyeukuta;shubaka(closet) Paja a)sehemuyamguukatiyagotinanyonga

Pania a)kazanailikufanyajambolililokusudiwa Bania a)zuiakitubilayakutakakukitumia(bania

pesa)

Pima a)tafutaurefu,uziton.k. Bima a)mkatabanashirikawakulipapesaili kupatafidiamtuanapofikwanahasara

Punda a)mnyama Bunda a)fungulakaratasi,noti,ngozin.k

Panda a)endajuu b)kifaachakurushiavijiwe;manati c)baragumu d)tiambeguardhiniilizimee Banda jengokubwalakuwekeavituauwanyama Iba a)chukua kitu cha mtu mwingine bila

ruhusa

Imba b)tamkamanenokwasautiyamziki

G/NG Gawa a)tengakatikasehemumbalimbali b)ainayandegewausiku;kirukanjia Ngawa a)mnyamaafananayenapaka

Guu a)mguumkubwasana Nguu a)kilelechamlima b)nguru_ainayasamaki

Goma a)kataa kufanya jambo mpaka masharti

fulaniyatimizwe b)ngomakubwasana c)duwi(ainayasamaki) Ngoma a)ala ya mziki inayotengenezwa kwa kuwambwangozikwenyemzinga(piga ngoma)

b)mchezowakufuatamdundowangoma

(chezangoma)

Koma a)alamayakituo b)achakufanyajambo

P/B Pata a)kuwanajambo,haliaukitu b)kuwakali  Kinolewachohupata. Bata

ndege mwenye vidole vilivyotandwa aghalabuakaayemajini Pasi a)fuzu/faulu b)hatiinayomruhusumtukusafirinjeya

nchi/pasipoti

c)chombochakunyoosheanguo Basi a)garikubwalaabiria Mbasi b)rafiki

T/D Tamu a)enyeladhayakuridhishamdomo Damu a)majimekunduyanayozungukamwilini b)ukoo

Taka a)kuwanahajayajambofulani b)uchafu Daka a)pokeakwamikonokilichorushwa b)tundabichi(nazidaka/danga)

Tokeza a)fanyakuonekana Dokeza a)toahabarizasirikwauchache

Tai a)ndege mkubwa mwenye makucha

marefualayemizoga(vulture)

b)kitambaa kinachovaliwa kwenye ukosi

washati

Dai a)takakupewakilichochako b)habariinayosemwanahaijathibitishwa

K/G Kamba a)uzimnene b)samakimdogo c)mnyama wa baharinimwenye miguu

mingiambayehuliwa d)katakamba(kimbia) Gamba a)ngozikama pembe ya kasa,samaki

,kasaaukobe(scales) Goti

kiungo cha mguu kinachounganisha pajanamuundi

Mfugo

mnyamaanayefugwanyumbanikwaajili yakuliwaaubiashara

Mfuko

kituchakitambaachakutiliavitu

Tegua a)fanyamtegousifanyekazi b)ondoachombokamachungumekoni c)fanyakiungochamwilikifyatuke Tekua a)angushakwakusukuma b)ng`oakwanguvuk.v.mmea

Mkuu

kiongozi wenyehadhikubwa

Mguu

kiungochabinadamuaumnyamacha kusimamiaaukutembelea

Oka

tiandaniyatanuukituilikiiveaukikauke k.vungauliokandwaaumatofali

Oga a)safishamwili b)enyehofu

Pika a)wekakituk.v.chakulasufurianijuuya

motoilikiive

Piga a)kutanishavitukwanguvu b)pigachafya,maji,hodin.k. Ukali a)haliyakutokuwampole b)haliyauchungu(ladha) Ugali a)chakula kinachopikwa kwa unga wa mahindinakusongwanamajimotohadi yakauke Konga a)kuwamzee b)kusanya vitu au watu mahalipamoja

(kongamano)

c)meza majikidogo ilikupunguza kiu

(kongaroho)

Gonga

kutanisha kitu kimoja na kingine kwa kuvipiganisha

Koti

vazizitolivaliwalojuuyanguo

Korti

mahakama


1 MATUMIZIYALUGHA Kiimbo  Jinsisautiinavyopandanakushukamtuanapoongea.  Huibuamaanahalisiyamanenoyanayosemwakamaifuatavyo: - Sentensizataarifa  Mtotoanaandikabarua!  Mtotoanaandikabarua. - Sentensizaamri - Sentensizamaswali  Kachezeeninje!  Mtotoanaandikabarua? - Sentensizarai/ombi - Sentensizamshangao  Nisaidie/eni. Zoezi a)Elezamaanayakiimbokwakutoamifano. b)Tambuasentensizifuatazonizaainaganikutokananakiimbo. i) Watuwanakulanyoka? ii) Watuwanakulanyoka. iii)Watuwanakulanyoka. iv)Tafadhalinisaidie. Silabi  Tamkomojakatikaneno/herufimojaauzaidiambazohutamkwapamoja. MiundoMiwiliyaSilabizaKiswahili - Silabiwazi  Huishiakwairabuk.m.o-a,(I)i-ga(KI),mbu-zi(KKI)nau-ngwa(KKKI) Silabifunge  Huishiakwakonsonantik.m.m-tu(K) Zoezi a)Ukitoamifano,fafanuamiundomiwiliyasilabizaKiswahili. b)Tenganishasilabikatikamanenoyafuatayo: i)inkisari ii)baiskeli. Shadda/Mkazo  Mkazounaowekwakwenyesilabifulaniyanenoikiwaimetamkwakwamsisitizo.  Alamayaritifaahutumiwakutambulishashadda.  Huwekwakwenyesilabiyapilikutokayamwisho,kwenyevitenzivishirikishivyasilabimoja aukubadilishamaanayaneno.  kalamu,Imba,thumni,leta,n.k.  Kitabukimezani.  Barabara(njia),barabara(sawasawa),walakini(lakini),walakini(kasoro/dosari/ila) Zoezi a)Wekashadakatikamanenohaya: i) imba ii) baba b)Onyeshakwakupigamstariilikoshadakatikamanenoyafuatayo: i) malaika ii) nge SautizaKiswahili  Kunamakundimawiliyasautizakiswahili: a)Irabu  Sautiambazohutamkwakwaulainibilahewakuzuiliwakatikaalazasauti. b)Konsonanti  Sautiambazowakatiwakutamkwahewahuzuiliwakatikaalazasauti. - AinazaAlazaSauti a)Alatuli ----- 2  Ambazohazisogeimtuakitamkak.m.meno,ufizi,kaakaagumu,kaakaalainina koo/koromeo. b)Alasogezi  Ambazohusogeamtuakitamkak.m.midomonaulimi. Matamshi/UainishajiwaIrabu a) b)aniyakatikatinachinikinywaninamidomoikiwaimeviringa. c)eniyambelenakatikinywaninamidomoikiwaimetandazwa. d)iniyambelenajuukinywaninamidomoikiwaimetandazwa. e)oniyanyumanakatikinywaninamidomoikiwaimeviringa. f)uniyanyumanajuukinywaninamidomoikiwaimeviringa. Zoezi a)TajamakundimawiliyasautizaKiswahili. b)YatofautishemakundiyasautizaKiswahiliuliyotajakatika(a) c)Toamifanomiwilimiwiliyairabuambazohutamkwa: i) midomoikiwaimeviringa ii)midomoikiwaimetandazwa d)Elezajinsiirabu/e/inavyotamkwa. e)Tajaainambilizaalazakutamkianautoemfanomfanommojammoja. Matamshi / Uainisha j iwaKonsonanti |Col1|Col2|Col3|Col4|Col5|Col6|Col7|Col8| |---|---|---|---|---|---|---|---| ||||||||| ||||||||| ||||||||| ||||||||| ||||||||| ||||||||| |||||||||  Huainishwakulingananainapotamkiwa,kuwepoaukutokuwepokwamtetemekokatika nyuzizasautinajinsihewainavyozuiliwakatikaalak.m./p/niyamidomo,kipasuona sighuna. - Vipasuo  Konsonantiambazowakatiwakutamkwahewahusukumwa,huzuiliwakabisana kuachiliwakwaghaflanampasukomdogokutokea. - Vikwamizo/Vikwaruzo  Konsonantiambazowakatiwakutamkwahewahupitishwakatikatiyaalakwakukwamizwa. ----- 3 - Vipasuokwamizo/kwaruzo  Konsonantiambayowakatiwakutamkwahewahusukumwanjekwanguvu,huzuiliwa kabisahalafumwanyamdogohuachwahewaipitekwakukwamizwa. - Nazali/Vingongo  Konsonantiambazowakatiwakutamkwakunakiasichahewahuachiliwanakupitiapuani - Kitambaza  Konsonantiambayowakatiwakutamkwahewahusukumwakwanguvu,kuzuiliwana kuachiliwaipitekandoyaulimi - Kimadende  Konsonantiambayowakatiwakutamkwahewahusukumwa,kuzuiliwanakuachiliwana kusababishanchayaulimikupigapigaufizimfululizo. - Nusuirabu/Viyeyusho  Konsonantiambazowakatiwakutamkwahewahupitishwakatikatiyaalakwaulainikama katikautamkajiwairabu. Zoezi a)Tambuakikwamizochakaakaalaininakiyeyushochamidomo. b)Tambuakonsonantiambazosizaorodhahiinauelezekwanini:/m/,/n/,/ny/,/ng/,/f/,/b/ c)Tofautishakonsonanti/p/na/dh/. d)Tajakonsonantimbilimbiliambazohujulikanakama: i)viyeyusho ii)vikwaruzo AinazaManeno Nomino(N)  Nenolinalotajakiumbe,kitu,hali,mahali,tendo,dhana,n.k. Aina - NominozaPekee  Ambazohutajakitukwakutumiajinalake/ambazohutambulishaupekeewakituhicho.  Mwanzonihuandikwakwaherufikubwa.  majinayawatuk.m.Kamau  milimak.m.Kilimanjaro  mahalik.m.Mombasa  Mitok.m.Tana  sikuk.m.Alhamisi  maziwak.m.Victoria  miezik.m.Disemba  baharik.m.Hindi  miakak.m.1930  Mabarak.m.Africa - NomonozaKawaida/Jumla  Majinayajumlayaviumbe/vituvinavyoonyeshaumbilelajinsimojak.m.mtu,gari,kalamu, n.k. - NominozaJamii  Majinayamakundiyaviumbeauvituk.m.bunge,jamii,halaiki,bundan.k. - NominozaWingi  Majinayavituvitokeavyokwawingijapokimsingihazinaumojaauwingik.m.maji,mate, maziwa,mahubiri,marashi,mchanga,ngeu,poda,unga,n.k. - NominozaDhahania  Majinayaviumbeaumamboyakudhani/yasiyowezakugusikak.m.k.mujinga,werevu, malaika,shetani,amani,imani,roho,wazo,dhana,n.k. - NominozaVitenziJina  Vitenzivyenyekiambishiawalikuambavyohuwezapiakutumikakamanominok.m. Kuchezakwakekunaudhi. Zoezi 1.Sahihisha j edwalilifuatalo ----- 4 2.Bainishanominokatikasentensiifuatayo a)KuendeshabaiskelikwakasikulimfanyaHasaniaangushebundalanotialilokuwaanaenda kununuliamchanga. SentensiyaKiswahili  Sentensinifungulamanenolinalojitoshelezakimaanalinalotumiwakatikamawasiliano. Sifa a)Huwanaujumbeuliokamilika. b)Huwanampangiliomaalumwamaneno. c)Huwanamuundowakiimanakiarifu. Aina - SentensiSahili  Sentensirahisiaunyepesi. Sifa a)Huwafupi. b)Huwanakitenzikimojapekee. c)Huwasilishadhanamoja. d)Yawezakuwayanenomojaauzaidi. e)Yawezakuwanakiimakilichododoshwa.  Wataenda.  Watotowawiliwanaelekeauwanjani.  Gachikunimsichanamtiifu. - SentensiAmbatano  Inayoundwakwakuunganishasentensisahilimbili. Sifa a)Huwanavishazihuruviwili. b)Huwanakiunganishi. c)Huwanavitenziviwiliauzaidi. d)Hutoazaidiyawazomoja. e)Yawezakuwanaviimavilivyododoshwa.  Mwanafunzialipitamtihaniingawahakuwaanasomakwabidii.  Mariaaliendeleakupikakwautaratibuhukuakiimbawimbo. - SentensiChangamano  Ambayohuwanakishazitegemezikilichochopekwandani. Sifa a)Huwanakishazitegemezichenyekitenzikinachovumishanominokwakuirejelea. b)Huwanakishazihurukimojaauzaidi. c)Huwanavirejeshi(ambanaO)auenye.  Tundaalilonunuajanalimeoza.  Mwizialiibapesazilizokuwakabatini. KundiNomino(KN)naKundiTenzi(KT) KundiNominonisehemukatikasentensiinayoarifukuhusunominonahutokeamwanzoni mwasentensi. Kunditenzinisehemukatikasentensiinayoarifukuhusukitenzinahutokeamwishonimwa ----- 5 sentensi. Virai  Vikundivyamanenovitumiwavyonabinadamuvisivyonamaanakamili.  Tungozinayoundwakwamanenoaghalabumawiliauzaidiyanayoashiriakitukimojana inayojengwajuuyanenokuu. Aina KiraiNomino(Kn) - KiraiKitenzi a)T b)T+E c)T+N d)T+N+T e)TS+T f)t+N g)t+V+E KiraiKivumishi(Kv) a)V+E b)V+U+V+E c)V+V+U+V+E d)V+N+V+E Kiraikielezi(Ke)/Chagizo a)E b)E+E c)E+E+E KiraiKihusishi(Kh) a)H+N b)H+N+V c)H+N+V+E Zoezi Bainishaviraikatikasentensiifuatayo a)Mzazinawatotowawiliwerevusanawaliwasilishulenileoasubuhikablayamwalimu. Vishazi  Kundilamanenolenyekiimanakiarifulikiwandaniyasentensikuu. Aina - VishaziHuru  Vifunguvyamanenokatikasentensiambavyohutoamaanakamili. - VishaziTegemezi  Vifunguvyamanenokatikasentensiambavyohavitoimaanakamili. Aina a)Vishazitegemezivyaviunganishik.m.Alimwadhibuingawahakuwanamakosa. b)Vishazitegemezivyavirejeshik.m.Polisiwalimpatamtotoaliyekuwaamepotea. - VishaziViambatani  Vinavyoundwakwavishazihuruviwilivikiwavimeunganishwak.m.Babaanalalanamama anapika. Zoezi BainishaVishaziKatikaSentensiZifuatazo a)Mwalimuamewasili. b)Aminaambayenidaktariatakuja. c)Ametajirikajapohakupataelimu. d)Mwalimuanafundishanawanafunziwanaandika. e)Tumeanzishashirikailitunyanyuehalizetu. f)Unawezakuamuakunyamazaaukujitetea. Shamirisho/Yambwa Aina - ShamirishoKipozi/YambwaTendwa  Nominoinayoathiriwanakitenzi. - ShamirishoKitondo/YambwaTendewa  Nominoinayotendewakitendo. - ShamirishoAla/YambwaKitumizi ----- 6  Chombokinatumiwakufanyiakitendofulani. Mifano  Mamaalimpikiababachakulakwasufuria.  Babaalipikiwachakulanamamakwasufuria.  Sufuriailitumiwanamamakumpikiababachakula. a)Chakula(ShamirishoKipozi/YambwaTendwa) b)Baba(ShamirishoKitondo/Yambwaatendewa) c)Sufuria(ShamirishoAla/YambwaKitumizi) NgelizaNomino  MakundiyanominokatikalughayaKiswahiliyenyesifazinazofananakisarufi. - A-WA  Huwanamajinayawatu,vilema,viumbe,vyeonaviumbevyakiroho,n.k.  HuchukuamiundokamavileM-WA,M-MI,KI-VI,n.k.  mtu-watu,  kibyongo-vibyongo  mkulima-wakulima  nabii-manabii  mtume-mitume  kuku-kuku  mkizi-mikizi  Waziri-Mawaziri  kiwete-viwete - U-I  Huwanamajinayamimea,sehemuzamwili,vifaa,matendo,maumbile,n.k.  HuchukuamuundowaM-MI.  Mchungwa-michungwa  mgomo-migomo  Mkoko-mikoko  mwendo-myendo  mkono-mikono  msukosuko-misukosuko  mfupa-mifupa  mlima-milima  msumari-misumari  mwamba-myamba  Mchungwa-michungwa  mgomo-migomo  Mkoko-mikoko  mwendo-myendo  mkono-mikono  msukosuko-misukosuko  mfupa-mifupa  mlima-milima  msumari-misumari  mwamba-myamba - U-YA  Huwanamajinayahali,matendo,n.k.  HuchukuamuundowaU-MA.  Ugonjwa-magonjwa  ulezi-malezi  upana-mapana  uovu-maovu  uasi-maasi  uhusiano-mahusiano  uchungu-machungu  ulezi-malezi  uovu-maovu  uhusiano-mahusiano - YA-YA  HuchukuamuundowaMA-MA.  Huwananominozipatikanazokwawingi.  Hazibadilikikatikaumojanawingi.  manukato  mauti  maziwa  marashi  mahubiri  majira  maradhi  maafa  mazingira - KI-VI  Nimajinayavifaa,sehemuzamwili,vitu,udogo,lugha,n.k.  HuchukuamiundoKI-VInaCH-VY.  kisu-visu  kijitu-vijitu  kitabu-vitabu  kigombe-vigombe  chakula-vyakula  kiguu-viguu  chanda-vyanda  kidovu-vidovu - LI-YA  Huwanamajinayasehemuzamwili,dhana,vifaa,ukubwa,n.k. ----- 7  HuchukuamuundowaJI-MA,JI-ME,JA-MA,JE-MAn.k.  jicho-macho  jeneza-majeneza  jina-majina  wazo-mawazo  jitu-majitu  tunda-matunda  goma-magoma  jua-majua  jambo-mambo  ziwa-maziwa  janga-majanga  ua-maua  jembe-majembe - I-I  Huwananominodhahanianavituvisivyowezakuhesabika.  Hazibadilikikatikaumojanawingi.  sukari  chumvi  amani  subira  chai  imani  mvua  amani  Imani  furaha  sukari  chumvi  amani  subira  chai  imani  mvua  amani  Imani  furaha - I-ZI  Huhusishanominodhahanianavitu.  Hazibadilikikatikaumojanawingi.  nyumba  baiskeli  dini  karatasi  dawa  redio  ndizi  meza  jozi  baiskeli  dini  karatasi  dawa  redio  ndizi  meza  jozi - U-ZI  HuchukuamiundoW-NY,U-NY,U-F,n.k.  wayo-nyayo   wakati-nyakati   uso-nyuso   ufa-nyufa  ukoo-koo  ufunguo-funguo   ufagio-fagio  waya-nyaya  wayo-nyayo  wembe-nyembe  wakati-nyakati  uwanja-nyanja  uso-nyuso  ujumbe-jumbe  ufa-nyufa  ukoo-koo  ufunguo-funguo  waraka-nyaraka  ufagio-fagio  waya-nyaya - U-U  Huwananominozadhahanianavituvisivyowezakuhesabika.  Hazibadilikikimaumbo.  HuchukuaUauW.  Unga  Ujinga  Uji  Ulafi  Ugali  Ulaji  udongo  Werevu  Unga  Uji  Ugali  udongo - KU  Nominozinazoundwakutokananavitenzik.m.kuombakwakekumemsaidia. - PAKUMU  Ngeliyamahali.  Huwananominomojamahali. a)PA(mahalikaribuaupanapodhihirika)k.m.Kitabukipopale. b)KU(mahalimbaliaukusikodhihirika)k.m.Mahalikulekunafaa. c)MU(ndaniya)k.m.Mahalimlemnasiafu. Zoezi a)TungasentensiukitumianominokutokakatikangeliyaU-ZI. b)Andikakwawingi.Makaribishoaliyopewayalimfurahisha. ----- 8 c)Andikakatikaukubwawingi:Pakamweupeamenaswamguuni. d)Andikakatikawingiwahaliyaudogo:Mtualiumwanambwa. e)Hukuukitoamifano,fafanuamiundomitatuyamajinakatikangeliyaLI-YA. f)Tambuangeli/viwakilishingelivyanominozifuatazo: i)chakula ii)shairi iii)mtwana Uundajiwamaneno - Nominokutokananamziziwakitenzi a)danganya-kudanganya, mdanganyifu,udanganyifu b)soma-kusoma,masomo,msomi,usomaji c)unda-kuunda,muundaji,uundaji,muundo d)funika-kufunika,kifuniko,mfunikaji, ufunikaji - Kitenzikutokananamziziwanomino a)mlo-kula d)fikra-kufikiri b)mlevi-kulewa,kulevuka e)malezi-kulea c)mwimbaji-kuimba f)fumbo-kufumba,kufumbua - Nominokutokananamziziwanomino a)mwimbaji-kuimba,wimbo,uimbaji, kiimbo b)mchezo-kucheza,uchezaji,mchezaji c)ulaghai-kulaghai,mlaghai d)hesabu-kuhesabu,uhesabu e)mdhalimu-kudhulumu,dhuluma, udhalimu ----- 9 - Nominokutokananamziziwa f)sahihi-kusahihisha,kusahihika kivumishi g)-sikivu-kusikia a)-refu-mrefu,urefu,urefushaji h)-danganyifu-kudanganya b)-baya-mbaya,ubaya - Kivumishikutokananamziziwakitenzi c)-zuri-mzuri,uzuri a)dunisha-duni d)-kali-mkali,ukali b)Haramisha-haramu e)-eupe-mweupe,weupe c)fupisha-fupi - Kivumishikutokananamziziwa d)sahilisha-sahili nomino e)tukuka-tukufu a)ujinga-jinga f)fahamu-fahamivu b)werevu-erevu g)teua-teule c)mzuri-zuri h)nyamaza-nyamavu d)mpumbavu-pumbavu i) ongoka-ongofu e)mpyoro-pyoro j) sahihisha-sahihi - Kitenzikutokananamziziwakivumishi k)danganya-danganyifu a)haramu-kuharamisha,kuharamika - Kitenzikutokananakielezi b)halali-kuhalalisha,kuhalalika a)haraka-harakisha c)-fupi-kufupisha,kufupika b)zaidi-zidisha d)bora-kuboresha,kuboreka c)bidii-bidiisha e)-refu-kurefusha,kurefuka d)hima-himiza Zoezi a)Undanenoulilopewakatikamabanokutokananamanenoyafuatayo: - Nominokutokananamziziwa kivumishi a)-refu-mrefu,urefu,urefushaji b)-baya-mbaya,ubaya c)-zuri-mzuri,uzuri d)-kali-mkali,ukali e)-eupe-mweupe,weupe - Kivumishikutokananamziziwa nomino a)ujinga-jinga b)werevu-erevu c)mzuri-zuri d)mpumbavu-pumbavu e)mpyoro-pyoro - Kitenzikutokananamziziwakivumishi a)haramu-kuharamisha,kuharamika b)halali-kuhalalisha,kuhalalika c)-fupi-kufupisha,kufupika d)bora-kuboresha,kuboreka e)-refu-kurefusha,kurefuka i) zingatia(kivumishi) ii) sahili(kitenzi) iii)taliki(nomino) b)Undanominokutokananamiziziyamanenoyafuatayokishautungesentensi. i)-kali ii)lia Vitenzi  Kitenzininenolinaloelezakuhusujambolinalofanywa. AinazaVitenzi - Kitenzihalisi  Kinachofahamishatendohalisi.  Hutokeapekeyakek.m.Bokeanachezampira. Kitenzikikuu(T)  Kinachoelezatendokuukatikasentensi.  Hutokeapamojanakitenzikisaidizik.m.Babaanatakakulala. KitenziKisaidizi(Ts)  Kinachosaidiakitenzikikuu Manenoyanayowezakutumiwakamavitenzivisaidizi  ngali  kuja  kuwa  weza  taka  kwisha  pasa  stahili  bidi  wahi  huenda  maliza - VitenziSambamba  Vinavyofuatanamojakwamoja/vinavyotokeakwamfululizo.  Hutumikakutoamaelezokuhusutendomojamaalumkwauwazizaidi.  Wachezajihuendawanawezakushindamchezowaleo. VitenziVishirikishi(t) ----- 10  Vinavyoshirikishavitukihali,kitabiaaukimazingira. Aina a)VitenziVishirikishiVikamilifu  Ambavyohuchukuaviambishi.  Mamaalikuwamgonjwa/jikoni/muuguzi.  Aishaangalikitandani/mkaidi/mwanafunzi. b)VitenziVishirikishiVipunguvu  Ambav y ohavichukuiviambishi |Col1|Col2| |---|---| ||| Viwakilishi(W)naVivumishi(V)  Viwakilishiniviambishiaumanenoyanayotumiwabadalayanomino.  Vivumishinimaneno y ana y otoahabarizaidikuhusunomino. |Col1|Col2|Col3| |---|---|---| |||| |Col1|Col2| |---|---| ||| ||| ||| ||| ||| ||| ||| ||| ||| ||| ||| ----- 11 |Col1|Col2| |---|---| ||| ||| ||| ||| ||| ||| ||| ||| ||| ----- 12 |Col1|Col2|Col3| |---|---|---| |||| |Col1|Col2|Col3| |---|---|---| |||| |Col1|Col2| |---|---| ||| ||| Vielezi(E)  Viambishiaumanenoyanayoelezazaidikuhusukivumishi,kitenziaukielezikingine.  Yeyenimweupesana/ajabu/kwelikweli/kupindukia/pepepe.  Alikulapolepolesana. Aina a)VielezivyaNamna/Jinsi  Ambavyohuelezavilejambolilifanyika. Aina - Vielezinamnamfanano  Vinavyoelezavilejambolilifanyikakwakufananishananominoauvivumishi.  HuchukuaviambishiKInaVI.  Anakulakifisi.  Tulifanyakazivizuri. - Vielezinamnaviigizi  Manenoambayokiasilinivielezik.m.sana,haraka,ghafla,mno,kabisa,pole,barabaran.k.  Mwendapolehajikwai. - Vielezinamnahali  Huelezahaliyatendo.  Alilelewakwashida.  Alilewachakari - Vielezinamnavikariri  Huelezeavilejambolilifanyikakwakurudiwarudiwa  Alinijibukimzahamzaha. ----- 13  Tembeapolepole.  Yeyehufanyakaziyakehivihivi/ovyoovyo  Mbwaalibwekabwe!Bwe!Bwe! - Vielezinamnaala  WalimpigaStephanomawe/kwamawe. - VieleziNamnaViigizi  Huelezavilekitendokilitendekakwakutumiatanakali.  Mbunialiangukamajinichubwi! b)VielezivyaIdadi/Kiasi  Manenoambayohutajakitendokimetendekamarangapi. Aina - Vielezivyaidadihalisi  Tulivamiwamaramoja. - Vielezivyaidadiyajumla  Alitorokamarakadha/nyingi/chache. c)Vielezivyamahali  Hutajamahalikitendokilitendekea. Aina - Vielezivyamahalivyamanenokamili  NdegeilipofikaNairobi,ilituachini. - Vielezivyamahalivyaainayaviambishi  Niviambishipo,ko,monani.  Alipolalapalikuwanasiafu.  Wanachezauwanjani. d)Vielezivyawakati  Hutajakitendokililifanyikawakatigani. Aina - Vielezivyawakativyamanenokamili  Raisatawasilikesho/mwakaujao. Kielezichawakatichakiambishi(poyawakati)  Nililalanilipofikanyumbani Viunganishi(U)  Nenoaufungulamanenolakuunganishia. Aina - Vyakujumuishapamoja  na  aidha(pia)  isitoshe  kadhalika(pia))  tena  mbalina  faukaya(zaidiya) - Vyakukatizailikupambanua  walakini(lakini)  bali(lakini)  ijapokuwa(hatakama)  ingawa(hatakama) - Vyakuonyeshakinyumechamambo  ilhali  lichaya - Kuonyeshamasharti  budi(lazima)  lazima  sharti  ikiwa(kama)  bidi - Vyasababu  kwa  kwasababu  maadamu(kwakuwa)  madhali(kwakuwa)  kwavile/maana  kwaajili/minajiliya  mintaarafu(kutokanana) - VyakuonyeshaChaguo  au  ama  wala ----- 14 - Viunganishivinginenamaanazake  ila(isipokuwa)  laiti(kama)  lau(kama)  mradi(bora)  angalau(borazaidi)  bighairi(bilayakujali)k.m.Minghairivitu vilivyokwenyekabativinginevyo unawezakuvichukua.  seuze/sembuse(kulinganishaili  mradi(bora) kuonyeshatofauti)  angalau(borazaidi)  labda(pengine) Vihusishi(H)  Manenoyanayoonyeshauhusiano. Aina - Mahali  Simuyarununuinalia.  juuya,miongonimwa,katika,mpaka,  Jumbalamikutanolimeandaliwa. - Mahali  Simuyarununuinalia.  juuya,miongonimwa,katika,mpaka,  Jumbalamikutanolimeandaliwa. hadi  Kiatuchangozihudumu. - Wakati  Kikomechaplastikiniduni.  kablaya,baadaya,tangu,hadi,mpaka - Ulinganisho - Sababu  Zaidiya,kuliko,kuzidi,kushinda.  kwa,kwani,kwasababu,mintaarafuya - Kiwango - Ala  Zaidiya,katiya,takriban,karibu  Alimkatakwakisu. - Vyahali - A-unganifu  Mithiliya,kwaniabaya Vihisishi(I)  Manenoyanayotoahisiazamoyoni. a)furaha f)mshangao/mshtuko  Hoyee!Haleluya!Alhamdulilahi!  Eti!Salaale!Ajabu!Msaliamtume! b)hasira Lahaula!  Kefle!Ah!He! g)kubeza c)majuto  Mawe!Ngo!Mmm!Mwangalie!  Kumbe!Jamani!Olewangu!Laiti h)kusisitiza d)huzuni/huruma  Hata  Pole!Ole!Maskini! i) kutakiaheri e)kuitikia  inshallah  Bee!Labela!Naam!Ehee!Ahaa! hadi - Wakati  kablaya,baadaya,tangu,hadi,mpaka - Sababu  kwa,kwani,kwasababu,mintaarafuya - Ala  Alimkatakwakisu. A-unganifu f)mshangao/mshtuko  Eti!Salaale!Ajabu!Msaliamtume! Lahaula! g)kubeza  Mawe!Ngo!Mmm!Mwangalie! h)kusisitiza  Hata i) kutakiaheri  inshallah MwingilianowaManeno  Haliyamanenokuwanamatumizitofautimifano: - WkuwaV   Huyuanalia.   Mtotohuyuanalia.  - VkuwaW   Vikombevizurivitavunjika.   Vizurivitaliwa.  - VkuwaN   Mtimrefuhaupandiki.   Mrefualikufajanajioni. - VkuwaE  Viatuvibayavitachomwa.   Uliifanyakazivibaya.   Mtumjinganihuyu.  Anaongeakijinga.  - NkuwaV   TajirialimdharauRazaro.  Mtutajirihuheshimiwa.  - NkuwaE   Nairobinimjimkuu.  AmewasiliNairobi.  Kitotokinalia.  Unaongeakitoto.  Harakahainabaraka.  Fanyaharakatuondokehapa.  Sindanoyababuimepotea  Alidungwasindano/kwasindanona daktari. - EkuwaN  Niliwasilijana.  Janayanguhaikuwanzuri. - TkuwaN  Natakakulalasasa.  Kulalakwakekunaudhi. - NkuwaU  Ilayakeimemwathirisana.  Watuwoteilayeyewalikwenda. ----- 15  Kichwachangukinawalakini.  Pakaamepandajuuyamti.  Nimekulawalakinisijashiba.  Ameingiakatikachoo. - EkuwaI - TkuwaE  Mwendapolehajikwai.  Mtotoakiliaatatapika.  Pole!Usijaliutapona.  Aliingiaakilia.  Amepakarangisawasawa. - NkuwaI  Sawasawa!Sikumojatutakutana.  Gegeanachezaalayakeyamuziki. - HkuwaE  Ala!Waniwekeauchafukatikachakula? Mofimu  Kipashiokidogozaidikatikalughakisichowezakuvunjwavunjwazaidibilakupotezamaana yake. Aina - Mofimuhuru  Nenolisilowezakugawanywakatikavipandembalimbalinalinalojisimamianakuwana maanakamili.  Kuku,baba,mama,sana,labda,janan.k. Mofimutegemezi  Isiyowezakujisimamianakujitoshelezakisarufi,mifano: - Mzizi(Sehemuyanenoinayobeba - Mahali maanakuunaisiyowezakubadilishwa)  m-tu,samahe-k-a,n.k. - Nafsi  Tumesahau - Ngeli  Lilianguka.  Yalianguka. - Kikanushi  Sikumpiga  Halijaoza.  Huli. - Njeo/wakati  Liliiva.  Analia.  Tutaimba.  Alipoenda. - Hali  Me,nge,ngali,hu,ki,ka,n.k. - Mahali  Alipoingia.  Alikoingia.  Alimoingia. - Virejeshi  Lililonunuliwa.  Alijikata. - Mtendwa/watendwa/kitendwa/vitendw a/shamirisho  Alichikichukua.  Kilichowaua. - Mnyambuliko/kauli  Alimpigia.  Alimlilia  Alinikosea.  Alimtolea. - Kiishio  a,e,i,u Viambishi  Viungovyenyemaanavinavyofungamanishwanamziziwanenoilikulipamaanambalimbali. Aina - ViambishiAwali  Ambavyohutokeakablayamzizi.  A-li-ye-ku-kata-a - ViambishiTamati  Ambavyohutokeabaadayamzizik.m.ki-pig-ishw-a-cho MnyambulikowaVitenzi  Kunyambuakitenzinikukiongezaviambishitamatiilikukipamaanatofauti. Ainazaminyambuliko/kaulizavitenzi - Kutenda  Haliyakawaidayakitenzi. ----- 16 - Kutendatenda  Haliyakitenzikurudiwa. - Kutendea  Kwaniabaya  Badalaya  Sababu  Kuonyeshakitumizi  Mwendowakitukuelekeakingine - Kutendwa  Huonyeshanominoiliyoathiriwanakitenzi. - Kutendewa  Humaanishakitendokimetendwanamtubadalaaukwaniabayamtumwingine. - Kutendana  Unamtendamtujambonayeanakutendajambolilohilo. - Kutendeana  Unamtendeamtujambonayeanakutendeajambolilohilo. - Kutendeka  Uwezekanowakitendokufanyika - Kutendesha  Mtuaukitukusababishakufanyikakwakitendo. - Kutendeshea  Kusababishakitendokitendekekwaniabayamwingine. - Kutendeshwa  Kusababishwakufanyajambo. - Kutendeshewa  Mtukusababishwakitendokitendekekwaniabayake. - Kutendeshana  Kusababishakitendokitendekekwamtunayeanasababishakitendokichohichokitendeke kwako. - Kutendesheana  Kusababishakitendokitendekekwaniabayamtunayeanasababishakitendokichohicho kitendekekwaniabayako. - Kutendesheka  Kitendofulanikinawezakusaababishwa. - Kutendama  Kuwakatikahalifulanibilayamabadiliko.  lala-lalama  funga-fungama  ficha-fichama  kwaa-kwama  shika-shikama  unga-ungama  ganda-gandama  andaa-andama  chuta-chutama  saki-sakama - Kutendata  Haliyamgusanoaukushikanishavituviwili.  paka-pakata  fumba-fumbata  kokoa-kokota  okoa-okota  kama-kamata - Kutendua  Haliyakiyume  choma-chomoa ----- 17  funga-fungua - Kutenduka  Kuwezakufanyikakwahaliyakinyume.  chomoka  funguka Vinyumevyavitenzi  komea-komoa  bariki-laani  patana-kosana  angika-angua  mwaga-zoa  ziba-zibua  tatiza-tatua  funika-funua  tega-tegua  tawanya-kusanya  ugua-pona  nasa-nasua  kwamiza-kwamua  kosa-kosoa  pakia-pakua  twika-tua  paa-tua  cheka-lia  anika-anua  simama-keti  fukia-fukua  inama-inuka  funga-fungua  furahi-huzunika  komea-komoa  kumbuka-sahau  bariki-laani  oa-taliki  patana-kosana  choka-pumzika  angika-angua  uliza-jibu  mwaga-zoa  jenga-bomoa  ziba-zibua  ishi-kufa/hama  tatiza-tatua  kufa-kufufuka/ishi  funika-funua  lewa-levuka  tega-tegua  anza-maliza/isha  tawanya-kusanya  saza/bakiza-maliza  ugua-pona  meza-tapika/tema  nasa-nasua  ingia-toka  kwamiza-kwamua  dharau-heshimu  kosa-kosoa  kweya-teremka  pakia-pakua  panda-shuka  twika-tua  sifu-kashifu  paa-tua  chimba-fukia  cheka-lia  chafua-safisha  anika-anua  cheka-lia  simama-keti  panda-shuka  fukia-fukua  babaika-tulia  inama-inuka  pokea-aga  funga-fungua  zama-elea  furahi-huzunika  vaa-vua |Col1|Col2|Col3|Col4|Col5|Col6|Col7|Col8|Col9|Col10| |---|---|---|---|---|---|---|---|---|---| ||||||||||| ||||||||||| ||||||||||| ||||||||||| ||||||||||| ||||||||||| ||||||||||| ----- 18 |Col1|Col2|Col3|Col4|Col5|Col6|Col7|Col8|Col9|Col10| |---|---|---|---|---|---|---|---|---|---| ||||||||||| ||||||||||| ||||||||||| ||||||||||| ||||||||||| ||||||||||| MatumiziyaManenonaViambishiMaalum ManenoMaalum - ila a)isipokuwa  Watuwoteilayeyewameenda. b)kasoro  Hakunakizurikisichonaila. labda(pengine/shaka)  Haonekanisikuhizilabdaamepata uhamisho. - ikiwa a)(kama/shaka)  Tutamkutanyumbaniikiwaamepewa likizo. b)masharti  Mgonjwaataponaikiwaatakunywa dawaipasavyo. - walakini a)dosari  Ghorofalimebomolewakwasababu lilikuwanawalakini. b)lakini/bali  Nimekulawalakinisijashiba. ingawa/ingawaje(hatakama)  Nilijilazakitandaniingawasikuwana usingizi. ijapokuwa/japo(hatakama)  Usichezenanyokaijapokuwanimdogo. - jinsi a)njia/utaratibuwakufanyiajambo  Sijuijinsiugaliunavyopikwa. b)aina/namna/sampuli  Siwezikulachakulajinsihii. c)kulinganana/kama  Alikujajinsialivyoniahidi. - kwa a)mahali  AmeendakwaJuma. b)jinsi  Alisomakwabidii. c)sehemuyakitukisima/akisami  Amepataalamamojakwatanokatika mtihani. d)pamojana  Harusiilihudhuliwanawazeekwavijana natulikulawalikwanyama. ----- 19 e)kuonyeshakitukilitumiwakamakifaa  Alikatamkatekwakisu. f)sababu  Aliuguakwakunywamajimachafu. g)kuunganishavipashioviwili  Leondiweutapikakwahivyotayarisha viazi. h)muda/kipindi  Aliliakwanususana. i) kufanyajambobilakupotezawakati  Baadayakula,tuliendamojakwamoja kulala. j) kivumishichaa-unganifuchangeliyaKU  KuchekakwaMariakunaudhi. k)umilikiwamahali  Twendenyumbanikwangu. - na a)kiunganishi  Mamanababawanalima. b)umilikaji  Kamauanakitabukizuri. c)wakatiuliopo  Anaandikabarua. d)kauli/mnyambuliko  KamaunaJumawanapigana. e)kuonyeshatofauti  Kiatuhikinitofautinakile. f)mtenzi  Alipigwanamwalimu. g)kuonyeshaufupishowanafsi  Alisaidiwanao. Zoezi a)Elezamatumiziyanakatikasentensizifuatazo: i)Babanamamawanapiganakwanianatabiayakulewa. ii)Mtotoaliteswanamamayakekwakuwatofautinawenginenamikikamkanya. wala(kukanusha)  Sikumtusiwalakumpiga. ViambishiMaalum - me/ja(halitimilifu/kitendokutendekana  Kijitukimeanguka. simudamrefuuliopia)  Mamaamewasili.  Mamahajawasili. - hu a)mazoea/jambohutokeakilawakati  Yeyehulalamapema. b)kikanushi  Hukutibiwavizuri. - li a)wakatiuliopita  Alitupatiazawadi. b)ngeli  Tundalimeiva. c)kitenzikishirikishikipungufu  Jembelighalani. - ni a)nafsiyakwanzaumoja  Niliwasilijana. b)mahali  Twendekanisani. c)kitenzikishirikishikipungufu  Yeyenidaktari. d)wingi  Tokeninje. ndi-(kitenzikishirikishikipungufu)  Yeyendiyealiniibiapesa. - ji a)udogo  Kijitukimeanguka. b)ukubwa  Jibwalimebweka. c)kirejeshi  Alijipaliamakaa. d)nafsiyapili  Jichukulieupendacho. e)kiambishitamatichakuundanomino.  Mwimbajialituzwa. - Ki a)kitendokikatikahaliyakuendelea  Tulikuwatukilaalipoingia. b)masharti/kitendokinategemeakingine  Utapitamtihaniukijitahidi. c)udogo  Kitotokinalia. d)ngeli  Kitabukimechukuliwa. e)kitenzikishirikishikipungufu  chakulakimezani. f)kielezinamnamfanano.  Yeyehulakifisi. g)kitendohakifanyikikamwe  Chaihiihainyweki. - ku a)kikanushichawakatiuliopita  Hakumpigakwajiwe. b)nafsiyapiliumoja.  Alikupigiasimujana. ----- 20 c)mahali  Hukukumesafishwa. d)ngeli  Kuuguakumemnyenyekesha. e)mwanzowakitenzi  Ameendakusafishanyumba. - ka a)mfuatanowamatukio  Tulikulachakula,tukanywachaikisha  Twaendasokoni. d)nafsiyatatuumoja  Yeyealiudhikasana. e)ngeli  Mbuziyuleatachinjwakesho. f)kiishio  Mtotoamekulavizuri. nge/ngali(mashartiyanayowezekanaau yasiyowezekana)  Ningekuwanapesa,ningenunuakiatu.  Laitiningalijuanisingaliingiakatikahilo tukalala. b)vichwavyahabari  Mwizikapigwamawe c)kutoaamri  Kachezeeninje! d)kitendofulaninitokeolakingine  Tulisomakwabidiitukapitamtihani. e)kutoanasaha/shauri  Kamwombebabakomsamaha. - a a)Haliisiyodhihirikayawakatiuliopo  Watotowachezauwanjani. b)vichwavyahabari  Waziriaaibishwanawananchi. c)kitendokinaendelea  Mwizikapigwamawe basi. c)kutoaamri - po  Kachezeeninje! a)wakati d)kitendofulaninitokeolakingine i)maalum  Tulisomakwabidiitukapitamtihani.  Yeyeanapolalahukoroma. e)kutoanasaha/shauri ii)Wowote/mazoea  Kamwombebabakomsamaha.  Mwalimuaingiapowanafunzihusimama. - a b)mahali a)Haliisiyodhihirikayawakatiuliopo  Paliposafishwapamechafuka.  Watotowachezauwanjani. c)masharti b)vichwavyahabari  Mtotoaamkapo,mpeuji.  Waziriaaibishwanawananchi. d)kikanushichakiyamasharti c)kitendokinaendelea  Akila.-asipokula. Viakifishi Alamazausemi() c)kuonyeshamwanzoaumwishowa a)Usemihalisi usemihalisi  Njookesho,mamaakamwambia.  Njookesho,mamaakamwambia. b)Lughangeni d)kuandikaanwani  NinunuliejaridalaParents,babake  ShuleyaupiliGatwe,S.L.P160, akamwambia. Kerugoya. c)Vipindi,filamu,makala e)baadayakutajajinalamtuanayepewa  ViojaMahakamani habari d)Semi  Daktari,ningependakukuona.  kumwagazigo f)kutenganishasentensizenyemasharti - Dukuduku()  Usipofanyakazi,usile. a)manenoyameachwayakutangulia,kati g)kuandikatarehe c)kuonyeshamwanzoaumwishowa usemihalisi  Njookesho,mamaakamwambia. d)kuandikaanwani  ShuleyaupiliGatwe,S.L.P160, auyamwisho.Yawezakuachwakwa kuwamakali  Nyanihaoni b)kukatizwausemi/kauli AMINA:Mamani MAMA:Kwanzawatokawapiusikuhuu? c)manenoyanaendelea  Alimwambiaajihadharianapovuka barabara Koma/mkato/kipumuo(,) a)pumzikofupikatikasenyensi  Tulipofikasokoni,tulinunuamboga. b)kuorodhesha  Alinunuamboga,samaki,nyanyana viazi. Kerugoya. e)baadayakutajajinalamtuanayepewa habari  Daktari,ningependakukuona. f)kutenganishasentensizenyemasharti  Usipofanyakazi,usile. g)kuandikatarehe  AlizaliwamweziwaJulai,tarehe18, 1999. h)kuandikatarakimuzinazozidielfu  1,000,13,000,n.k. Ritifaa/kibainishi() a)herufiimeachwa  walotutuma b)shadda/mkazo  `iba,ka`lamu c)katikasautiyakingongo  Ng`ombeamekufa. d)Kufupisha  Tushasafishanguo. e)katikakuandikamiakayenyenamba izilizoachwa ----- 21  `73-`99. Mshazari/mkwaju(/) a)Tarehe  Alizaliwatarehe5/. b)kuonyeshakumbukumbu  KUMB1/2009 c)kuonyeshavisawe  Nendakatikashule/skuli. d)Kuonyeshaau  Wanawake/wanaumewataajiriwa. Kistarikifupi(-) a)kuandikatarehe  /2006 b)kuonyeshasilabi,viambishiaumofimu  sa-la-munaimb-a. c)kuonyeshanenolinaendeleakatika mstariunaofuata.  Usitenganishesautizasilabi. d)Kuonyeshamziziwaneno  -ma,-bwa e)kuonyeshakudumishwakwasauti  Lo-o-o-o! f)Hadi/kipindichatukiofulani  1999-2008. g)Kutenganishauseminamsemaji  Huoniupumbavu-Kibaki - Kistarikiref u( ) a)kutenganishauseminamsemaji b)kuonyeshamabadilikoyaghafla  Wanafaunziniwajinga-samahani, simaanishiwote. c)kutanguliamaelezoyaziada  WalisaidianchizaAfrikaMashariki Kenya,UgandanaTanzaniakwa msaada Mstari( ) a)kusisitiza  Jibumaswa limawili pekee. b)kuonyeshaainazamaneno  Mtot owangu analala(V.kimilikishi). c)kuonyeshavitabu,majaridanamagazeti  ChemchemizaKiswahili,  TrueLov e, n.k. d)kuandikaanwani/kichwa  MwanafunziAdhibiwa/KaadhibiwaVikali Kikomo/kitone/nukta(.) a)mwishonimwasentensi. b)kuandikatarehe  2.3.2013 c)kuonyeshaufupishowamaneno  Dkt.,Bw.,Bi.,C.C.M d)kuonyeshatakwimu  4.5,86.27,n.k. e)kutengashilinginasenti  6.50-shilingisitanasentihamsini f)juuyaherufijnaI Nusu/semikoloni/nuktanakituo(:) a)kugawasentensimbilizinazoweza kujisimamiabilayaviunganishi  Wasichanawalifuatamaagizo waliyopewa;wafulanawaliyagomea. b)kamakipumzikokatikasentensindefu  Alipochunguzailehatialiyokabidhiwana walewafanyabiasharaalionakuwasi nzuri;akaamuakujitenganayo. Vifungo/mabano/paradesi() a)kuzingiranambariauherufikatika orodha  (i),(a) b)kuonyeshamaelezoyavitendovya msemajikatikamazungumzo, mahojianoautamthilia  MAMA:(Akiinama.)Hebunjooharaka. c)kutoamaelezozaidi  Ema(kifunguamimbachangu)chajaleo kutokamarekani. d)kuonyeshavisawe  Mamba(ngwena)huliwa. Herufikubwa(H) a)mwanzonimwasentensi. b)kuandikaanwani  S.L.P1000,Bura. c)mwanzonimwausemihalisi  Twendenizetu,akatwambia. d)baadayakiulizi(?)nahisi(!)  Lo!Ulienda?Hebuniambieyaliyojiri. e)mwanzonimwanominozapekee  Musa f)ufupishowamaneno  C.C.M(ChamachaMapinduzi) g)mwanzonimwamajinayavitabu, majarida,magazeti,vipindi,filamu,n.k. h)kuandikasifainayotokananajinala pekee  Kiganda,Kikristu. Koloni/Nuktambili(:) a)kuorodhesha  Ukitakakuandaasamosa,unahitajivitu hivi:unga,nyama,chumvi,mafutana kitunguu b)kutanguliausemihalisi  Alimwangaliakishaakamtupia: mshenzi. c)kuandikamazungumo,mahojianoau ----- 22 tamthilia  MAMA:(Akiinuka.)Umechelewawapi? d)kutenganishadakikanasekunde  9.25:05 e)kutanguliamaelezofulani  Alipofunguamlangoalishtuka:mizoga yapundailikuwaimetapakaanje. Hisi/mshangao(!) a)kuamrisha  Kachezeeninje!  Kamau!Unafanyanini? b)baadayavihisishi  Masalaale!Pesazanguzotezimeibwa. c)baadayasentensiiliyomshangao  Garilangulimeibwa! d)kusisitiza  Keshomsichelewekuwasilishuleni! e)kudharau/kubeza  Mwangalie!Kichwakamajiwe. f)baadayatanakali  Mateyalimdondokando!Ndo!Ndo! Kiulizo(?) a)mwishonimwasentensiiliyoswali b)mwishonimwamethalizenyemuudowa swali  Pilipiliusiyoilayakuwashiani? c)kuonyeshashaka  Kenyattaalizaliwamwakawa1945(?) d)kuonyeshamwakawakuchapishwakwa kitabuhaujulikani  MlachaJ(?)TujijueIpasavyo Herufinzito(h) a)kusisitiza  Jibumaswalimannepekee. b)kuonyeshawakati/njeoauhali  Nilicheza,Nimelima c)kuonyeshaumojanawingi  mtoto-watoto d)kuonyeshaainayanenokatikasentensi  Mtotowakeamelala(kivumishi) Herufizamlazo/italiki(h) a)kuonyeshaainayakiambishiaumofimu  Ki-li-cho-ib-w-a(kirejeshi). b)kusisitiza  Jibumaswalimawili. c)kuonyeshajinalakitabu  NyotayaRehema d)kuonyeshamanenoyakigeni  Napendamukimo. e)kuonyeshamaelezoyavitendovya mhusikakatikamazungumzo, mahojianonatamthilia  AMINA:(Akiinuka)Mamaameendakwa Farashuu. Kinyota(*) a)kuonyeshanenolimeendelezwavibaya  *kitaabu b)kuonyeshasentensihainampangilio sahihiwamaneno  *Kisuchahikininani? c)kuonyeshatanbihi(maelezoyaneno yanapatikanachinimwaukurasa)  idhibati* d)kuonyeshasentensiinamakosakisarufi  *Kukuhiiniyanani? UsemiHalisi  Manenohalisikamayanavyotamkwanamsemaji. a)Huandikwabilakugeuzachochote. b)Huanziakwaherufikubwa. c)Hunukuliwakwaalamazausemiambazohuandikwazikiwambilimbilinamojamojakatika dondoondogok.m.Mwambieuguapoleukimuona,babaaliniambia. d)Komahutumiwamwanzoniaumwishonimwake. e)Msemajimpyaanapoanzakusema,unapaswakufunguaayampyak.m. Alimuuliza,Huendikwanini? Sikupewaruhusa,alijibuZahara. f)Baadaya(?)na(!)na(.)manenohuanziakwaherufikubwak.m.Lo!Unatokawapisaahii? Aliniuliza. UsemiwaTaarifa  Ripotikuhusumamboyaliyosemwanamtumwingine. a)Silazimamanenoyatokeeyalivyosemwa.Yanawezakubadilishwamradiujumbeubakieule ule. a)Alamazamtajo,kiulizinahisihazitumiki. b)Manenokwambanakuwahutumiwa. c)Baadhiyamanenonaviambishihubadilikak.m. ----- 23 |Col1|Col2| |---|---| ||| VITATE T/D Tata a)haliyakutoeleweka  sentensihiinitata. b)fundokatikauzi  uziumeingiatata/umetata. Dada a)nduguwakike Tua b)shukakutokaangani  ndegeilituauwanjani. c)wekachinik.v.mzigo Dua a)maombikwaMungu  ombadua  pigaduaapiza/laani Toa a)ondoakitundaniyakinginea b)kinyumechajumlisha Doa a)alamayenyerangitofautinamwiliwa kitu b)dosari/ila/walakini Ndoa a)arusi/makubalianorasmiyamwanamke namwanamumekuishipamojakama mkenamume/chuo Tundu b)uwazimdogowamviringokwenyekitu k.v.sindano c)kitumaalumchakuwekeandege kilichotengenezwakwamabati,matete n.k. Dundu a)mduduanayebebauchafu b)rundolavitu/mtumba Tuma a)pelekakituk.v.baruakwanjiayaposta b)agizamtukufanyajambo Duma a)mnyamamkubwamwenyeumbokama lapaka b)kamata,hasakatikavita K/G Kuku a)ainayandegeanayefugwanyumbani Gugu a)mmeaunaootamahaliusipotakiwa b)mmeawamwitunimfanowaunyasi Kuni a)vipandevyamtivyakukokeamoto Guni a)shairilaarudhilililokosakutosheleza kanunimojaauzaidiyauandishi Kuna b)kwaruzakwakucha/kituchenye menomeno Guna ----- 24 a)toasautiyakuonyeshakukataa, kutoridhika,aukuchukiajambo. Kenge a)mnyamakamamjusimdogo Genge a)kundilawatu b)pango/shimo Kesi a)daawa/mashtakayanayosikilizwa mahakamani Gesi a)hewainayotumiwakupikiaaukutiwa katikavinywaji b)hewaambayohaigeukinakuwa majimajikatikajotolakawaida CH/J Changa a)toakituilikukusanyakwakusudifulani b)siokomaa c)chanja/pasuavipandevipandevidogo vidogok.v.kuni Janga a)hatari/balaa Chema a)kizuri Jema a)zuri Chini a)kwenyeardhi/sakafu Jini a)shetani/mtumuovu Choka a)pungukiwananguvubaadayakufanya kazi Joka a)nyokamkubwasana Chungu a)chombokinachofinyangwachakupikia b)kinyumechatamu c)idadikubwa(chungunzima) d)mdudumdogowajamiiyasiafu Chambo a)kinachowekwa kwenyemtego kunasia wanyama,samakin.k. Jambo a)habari,tukioshughuli Kucha a)elekeaasubuhi b)ogopa Kuja a)haliyakusogeakaribu Chuma a)patamali b)madini magumu yanayotumiwa kujengeanakuundiavitu c)tunguamatundaaumauakutokamtini Juma a)wiki b)jinalamtu Chenga a)hepakwahila b)mchele uliovunjikavunjika(mchele wa chenga) Jenga a)akanyumba b)fanyamadhubuti/imarisha Mchi a)mtiwakupondeakwenyekinu Mji a)makaziya watu wengikulikojengwa nyumbanyingi b)mahalikaburinianapowekwamauti c)sehemuyakatiyachupayamwanamke mja mzito inayounganisha mtoto na mwiliwamama Kichana a)kituchakuchanianywele Kijana b)mtuwamakamomwenyenguvu/mtoto wakiumekablayakubaleghe F/V Faa c)kusaidia d)kuwavizuri Vaa a)eneza kitu katika mwiliilikufunika sehemufulani Fua a)safishanguo b)tengenezakitukutokananamadini ----- 25 c)toamajikatikachombo  fuamaji d)Hakufuadafu.(hakufaulu) Vua a)patasamakikwakutumiawavu,mshipi, ndoanan.k. b)ondoanguomwilini c)nusuru,okoa,ponya d)vuamacho(tazama) Fika a)wasilimahali b)bilashaka/kabisa Vika a)valisha Fuka a)toamoshibilakuwaka b)ujiwowotemwepesi(ujifuka) Vuka a)endaupandewapili Fuma a)pigakwamkuki b)ona kwa ghafla bila kutazamia mtu anayetendajamboovu c)tengeneza kitu kwa kusokota nyuzi,ukindun.k Vuma a)julikanakwawatuwengik.v.habari,mtu n.k. b)toa sauti nzito k.v. simba,.upepo mkali,.ngoman.k. Afya a)halinzuriyamwili/siha Avya b)toamamba c)tumiaovyoovyomali,pesa,n.k. Fito a)vipandevyamitiauchumavyakujengea nyumba Vito b)maweyathamani Fuja a)tumiavibaya b)haribumali,nguo,chakulan.k. Vuja a)pitakwakitumahalipenyeupenyo  Guniahililinavuja. Vunja a)fanyakitukigumukuwavipandevipande b)badilishapesaziwendogondogo c)endakinyumenakanuni Futa a)pangusa b)chomoakisu c)toamajinjeyachombo/fuamaji Vuta a)fanyakufuata/burura b)ingizahewaaumoshimapafuni Wafu a)waliokufa Wavu b)utando wa nyuzi wa kufulia samaki,kutegea wanyama,kuweka golini/kimianin.k CH/SH Chaka a)mahalipenyemitiiliyosongamana b)msimu wa kaskasi/joto na ukavu wa ardhi Shaka a)wasiwasi b)tuhumuma Chali a)lalamgongojuukichwachini b)mtu anayechekesha watu kwa kuwatoleamkasa Shali a)kitambaachabeganichashehe Shari b)balaa(patashari) Chati a)mchorounaotoamaelezoFulani Shati a)vazilajuulamwililenyemikono Sharti a)lazima Choka a)pungukiwananguvubaadayakufanya jambokwamudamrefu Shoka a)kifaachakukatianakupasuliamiti Chombo a)alayakufanyiakazi Shombo ----- 26 b)harufumbayayasamaki Chokoa a)tiakituchenyenchakwenyetunduau shimoilikutoakituk.mchokoameno Shokoa b)kaziyakulazimishwa(fanyishwashokoa) c)shambalililolimwanakuachwakumea nyasi TH/DH Thamini a)tiamaanani,heshimu Dhamini a)toa pesa maakamani ili mshtakiwa asitiwekorokoroni Thamani a)kima Dhamana a)malipoyakortini Thibiti a)kuwayakweli/kuaminika b)Habariimethibiti. Dhibiti a)tiamkononi b)Nikidhibitipesa zangu kutoka kwake nitanunuabaiskeli. c)wekachiniyamamlaka Ridhi a)kubali b)pendezwanajambo Rithi a)milikikitukutokakwamtualiyekufaama uliyenauhusianonaye b)patajambo auujuzikutokakwamtu mwingine A/H Apa a)tamka jina aghalabu la Mungu kuthibitishajamboFulani Hapa a)mahalikaribu Ama a)au Hama toka mahalifulaniilikwenda mahali penginekuishi(gura) Adimu a)-ashidakupatikana,nadra Hadimu a)-mtumishi(mahadimu) Ajali jambolamadharaauhatari Hajali a)kinyumechajali Auni a)saidia Launi a)rangi L/R Lahani a)tuni Rahani a)chumba maalum katika nyumba au chombochakuwekeavitu Lea a)tunzamtoto Rea a)ghadhibika Lemba a)nyanganyakwahila,punja Remba a)pamba,rembesha Fahali a)ng`ombedume Fahari a)-akujivuniwakwawatu Mahali a)sehemuambapo mtuaukituhuweza kukaa Mahari a)mali au fedha inayotolewa na mwanamme kupewa wazazi wa mwanamkeanayetakakumuoa S/SH Saba a)nambainayoonyeshaidadi Shaba a)madiniyenyerangiyamanjano Saka a)tafuta,winda Shaka ----- 27 a)wasiwasi b)tuhuma c)kutokuwanahakika Suka a)tikisakitu b)pitisha kitu kama nywele baina ya zenyewekupatamfumofulani Shuka a)endachinikutokajuuyakitu b)kitambaachakujifungakiunoni Soga a)mazungumzoyakupitishawakati Shoga a)jinawaitanalowanawakemarafiki b)msenge Sababu a)kinachofanyajambokutokea,chanzo Shababu a)kijana J/NJ Jaa a)tosha b)tapakaakilamahali c)mahalipakutupiataka Njaa a)haliyatumbokutakakupatachakula b)ukosefumkubwawachakula Chema a)kizuri Jema a)zuri Njema a)nzuri Jia a)sogeleakaribu Njia a)barabara b)namnaaujinsiyakufanyajambo Jozi a)vituviwilivinavyofananavilivyopamoja Njozi a)maonoyatokeayousingizini;ruia Jana b)sikukablayaleo,mwakakablayahuu c)buulanyuki-kamakiluwiwichanzi Njana-samakimwenyeranginyekundu D/ND Dege a)eroplenikubwa b)ndegemkubwa c)ugonjwawawatotounaosababishwana homakali Ndege a)mnyama aghalabu anayeruka kwa mabawa b)eropleniinayosafiriangani c)ndege mbaya/mzuri (bahati nzuri/mbaya) Duni a)kituchenyethamaniyachini Nduni b)ajabu/lisilolakawaida B/MB Basi c)garilaabiria d)kisha Mbasi rafiki Buni a)gundua b)unda c)tunga Mbuni a)ndegeasiyewezakurukalakinihuenda mbiosana b)mkahawaaumtiuzaaokahawa Bali a)lakini b)sijaliwalasibali(kusisitizakutojali) Mbali a)sikaribu b)tofauti Mbari a)ukoo Bega a)sehemuyamwilijuuyamkononachini yashingo Mbega a)nyani b)manyoya ya ndege wanayojifunga wachezajingoma(jifungambega) ----- 28 Iba a)chukua kitu cha mtu mwingine bila ruhusa Imba b)tamkamanenokwasautiyamziki G/NG Gawa a)tengakatikasehemumbalimbali b)ainayandegewausiku;kirukanjia Ngawa a)mnyamaafananayenapaka Guu a)mguumkubwasana Nguu a)kilelechamlima b)nguru_ainayasamaki Goma a)kataakufanyajambo mpakamasharti fulaniyatimizwe b)ngomakubwasana c)duwi(ainayasamaki) Ngoma a)ala ya mziki inayotengenezwa kwa kuwambwangozikwenyemzinga(piga ngoma) b)mchezowakufuatamdundowangoma (chezangoma) Koma a)alamayakituo b)achakufanyajambo P/B Pata a)kuwanajambo,haliaukitu b)kuwakali  Kinolewachohupata. Bata ndege mwenye vidole vilivyotandwa aghalabuakaayemajini Papa samakimkubwa Baba mzaziwakiume Pana a)kinyumechaembamba Bana finya Bango uwaziulioardhini,mtiniaujabalini Bango kipandechakaratasingumukamakadi b)batilinalozuiamatopejuuyagurudumu lagariaubaiskeli Pacha a)watoto wanaozaliwa kutokana na mambamoja Bacha b)tundukwenyeukuta;shubaka(closet) Paja a)sehemuyamguukatiyagotinanyonga Pania a)kazanailikufanyajambolililokusudiwa Bania a)zuiakitubilayakutakakukitumia(bania pesa) Pima a)tafutaurefu,uziton.k. Bima a)mkatabanashirikawakulipapesaili kupatafidiamtuanapofikwanahasara Punda a)mnyama Bunda a)fungulakaratasi,noti,ngozin.k Panda a)endajuu b)kifaachakurushiavijiwe;manati c)baragumu d)tiambeguardhiniilizimee Banda jengokubwalakuwekeavituauwanyama Pasi a)fuzu/faulu b)hatiinayomruhusumtukusafirinjeya nchi/pasipoti c)chombochakunyoosheanguo Basi a)garikubwalaabiria Mbasi b)rafiki T/D Tamu ----- 29 a)enyeladhayakuridhishamdomo Damu a)majimekunduyanayozungukamwilini b)ukoo Taka a)kuwanahajayajambofulani b)uchafu Daka a)pokeakwamikonokilichorushwa b)tundabichi(nazidaka/danga) Tokeza a)fanyakuonekana Dokeza a)toahabarizasirikwauchache Tai a)ndege mkubwa mwenye makucha marefualayemizoga(vulture) b)kitambaa kinachovaliwa kwenye ukosi washati Dai a)takakupewakilichochako b)habariinayosemwanahaijathibitishwa K/G Kamba a)uzimnene b)samakimdogo c)mnyama wa baharinimwenye miguu mingiambayehuliwa d)katakamba(kimbia) Gamba a)ngozikama pembe ya kasa,samaki ,kasaaukobe(scales) Konga a)kuwamzee b)kusanya vitu au watu mahalipamoja (kongamano) c)meza majikidogo ilikupunguza kiu (kongaroho) Gonga kutanishakitu kimojanakinginekwa kuvipiganisha Koti vazizitolivaliwalojuuyanguo Korti mahakama Goti kiungo cha mguu kinachounganisha pajanamuundi Mfugo mnyamaanayefugwanyumbanikwaajili yakuliwaaubiashara Mfuko kituchakitambaachakutiliavitu Tegua a)fanyamtegousifanyekazi b)ondoachombokamachungumekoni c)fanyakiungochamwilikifyatuke Tekua a)angushakwakusukuma b)ng`oakwanguvuk.v.mmea Mkuu kiongozi wenyehadhikubwa Mguu kiungochabinadamuaumnyamacha kusimamiaaukutembelea Oka tiandaniyatanuukituilikiiveaukikauke k.vungauliokandwaaumatofali Oga a)safishamwili b)enyehofu Pika a)wekakituk.v.chakulasufurianijuuya motoilikiive Piga a)kutanishavitukwanguvu b)pigachafya,maji,hodin.k. Ukali a)haliyakutokuwampole b)haliyauchungu(ladha) Ugali a)chakula kinachopikwa kwa unga wa mahindinakusongwanamajimotohadi yakauke ----- 30 -----