NobleJackal GEO Framework

Temsil, Kanıt ve Sürdürülebilir Değer İçin Bir Standart Önerisi

# Yazarın Beyanı

Bu kitap GEO’yu icat ettiğini ileri sürmüyor. Generative Engine Optimization adıyla tanımlanan alan, akademik ve meslekî literatürde bu eserden önce ortaya çıktı.[1] Buradaki girişim başka bir yerde duruyor: Üretken yapay zekâ sistemlerinde bir kişi, işletme, ürün ya da kurum hakkında oluşan temsile ilişkin iddiaların hangi kanıtla kurulabileceğini; bu temsile ne zaman, hangi yetkiyle ve hangi sınırlar içinde müdahale edilebileceğini; elde edilen sonucun ne ölçüde ticari değer sayılabileceğini belirleyen tutarlı bir standart önermek.

Bu nedenle elinizdeki metin bir “GEO nasıl yapılır?” kılavuzu değildir. Size daha çok anılmanın, daha sık kaynak gösterilmenin ya da her koşulda tavsiye edilmenin reçetesini vermez. Bir tekniği öğretmekten önce o tekniğin nesnesini, meşru amacını ve duracağı yeri tarif eder. Ölçülebilir olanla önemli olanı, gözlenenle kanıtlananı, etkilenebilenle kontrol edilebileni birbirinden ayırır.

Çerçevenin düşünsel çekirdeği üç cümlede toplanır:

> **Nesne: Temsil.**
> **Amaç: Sürdürülebilir ticari değer.**
> **Sınır: Etik.**

Bu üçlü bir pazarlama vaadi değil, karar hiyerarşisidir. Temsil doğru değilse görünürlük anlamsızlaşır. Ticari değer gerçek değilse başarı iddiası boşalır. Yöntem etik değilse olumlu görünen sonuç dahi meşruiyetini kaybeder.

Kitap, kaynağa erişimi olan bir sistemin mutlaka doğru cevap vereceği varsayımını kabul etmez. Üretken arama ve cevap sistemleri, kaynak gösterebildikleri hâlde bir iddiayı eksik destekleyebilir, kaynakla cevap arasında yanlış bağ kurabilir veya var olmayan bir kesinlik üretebilir.[2] Aynı istemin farklı zaman, oturum, arayüz, hesap durumu, dil ya da bağlamda başka bir cevap doğurabilmesi de yöntemin çevresel koşullarını görünür kılmayı zorunlu kılar.[3] Bu gerçekler yenilgi sebebi değildir. İddianın sınırını doğru yerde çizme sebebidir.

Framework mutlak kontrol vaat etmez. Gözlem, kayıt, karşılaştırma, insan yargısı, düzeltme ve geri çekme mekanizmaları önerir; sorumluluğu insanda tutar. İstenen anlatı ile kanıtlanabilir gerçek çatıştığında kanıtı; ticari çıkar ile kullanıcı zararı çatıştığında kullanıcıyı; standardın itibarı ile yeni bulgu çatıştığında yeni bulguyu üstün sayar.

İlk sürümün sınırı açıktır: kavramsal tutarlılığı ve operasyonel kullanılabilirliği savunulabilir; ampirik etkinliği ise yalnızca gerçek vakalar, bağımsız uygulayıcılar, ön kayıtlı protokoller ve tekrarlanan ölçümler sınayabilir. Sentetik vakalar ilkeyi açıklar, dünyadaki etkisini kanıtlamaz. NobleJackal’ın yazarlığı kararlarını tarafsız kılmaz; çıkar çatışmasında bağımsız inceleme esastır.

Bu standart gücünü değişmez görünmekten değil, itiraza açıklıktan almalıdır. Çürütülemeyen yöntem standart değil, sadakat talebidir. Bu yüzden son bölüm hükümlerle birlikte itiraz, revizyon, askıya alma ve geri çekme yollarını da içerir. Çerçeve, kendisine uygulamadığı hesabı başkasından isteyemez.

— **Julian Gauss** *(Kaan Muraz)*

---

# Bu Kitap Nasıl Okunmalı?

Bu kitap; üretken sistemlerde kurumsal temsil hakkında karar veren işletme yöneticileri, GEO ve arama uzmanları, içerik ve marka ekipleri, kalite ve risk sorumluları, denetçiler, araştırmacılar ve yöntem tasarlayan uygulayıcılar için yazılmıştır. Okurun model geliştirme ya da istatistik uzmanı olması gerekmez; buna karşılık kolay bir görünürlük reçetesi arayan okur, kitabın asıl vaadini başka yerde bulacaktır. Buradaki vaat daha çok görünmek değil, hangi temsil ve sonuç iddiasının hangi koşulda meşru olduğunu ayırt edebilmektir.

Bir yönetici önce *Bir Sayfada Framework* ile karar akışını görebilir; uygulayıcı ilgili bölümle Ek C’deki kayıt ailesini birlikte kullanabilir; denetçi Anayasa, NJ-100 ve İtiraz bölümlerinden başlayabilir. Araştırmacı için en önemli sınır, sentetik örnekle ampirik etkinliğin ayrılmasıdır. Kitabın hiçbir okuma yolu, bölüm gerekçelerini yalnızca formlara veya tek bir eşiğe indirgeme hakkı vermez.

Kitap üç kısımdan oluşur. Her kısım, bir sonrakinin meşru zeminini kurar.

**Birinci Kısım — Temsili Görmek**, çalışmanın nesnesini tanımlar. *Merkez*, varlık ile onun sistemlerdeki temsili arasındaki mesafeyi gösterir. *Kanıt*, temsil hakkında kurulabilecek cümlenin sınırını çizer. *Ölçüm*, dağınık çıktıyı karşılaştırılabilir gözleme dönüştürür.

**İkinci Kısım — Temsile Dokunmak**, eylemin bedelini ve yetkisini ele alır. *Müdahale*, doğrulanmış bir çarpıklığa en küçük yeterli değişiklikle yaklaşır. *Yönetişim*, kimin gözlemleyebileceğini, kimin uygulayabileceğini ve kimin durdurabileceğini ayırır. *Zaman*, doğru doğmuş bir kararın nasıl yaşlandığını ve ne zaman geçersizleştiğini açıklar.

**Üçüncü Kısım — Hükme Varmak**, teknik çıktıyı işletme ve kamu sorumluluğuyla buluşturur. *Nihai Test*, temsilin müşteri uyumu ve sürdürülebilir ticari değerle bağını sınar. *Denetim*, iddiayı kayıtlı bir karara dönüştürür. *İtiraz*, framework’ü kendi hükümleri önünde sorgular. *Hüküm* ise değişmez çekirdeği, çatışma hiyerarşisini ve mutlak yasakları bir araya getirir.

Ana metin ilkenin gerekçesini taşır. Ayrıntılı kayıt alanları, karar şemaları ve denetim araçları eklerde toplanmıştır. Böylece kitap ne bir form yığınına dönüşür ne de uygulanamayacak kadar soyut kalır. Bir kararı uygulamak isteyen okur ana metni ilgili ekle birlikte kullanmalıdır; ekler, gerekçeden bağımsız bir kontrol listesi değildir.

Her sentetik vaka aynı işaretle başlar: **Öğretici simülasyon — sentetik veri.** Bu vakalardaki sayılar yalnızca akıl yürütmeyi görünür kılar. Gerçek performans, pazar ortalaması veya başarı olasılığı olarak aktarılamaz.

Kaynak işaretleri kitabın sonundaki *Notlar ve Kaynakça* bölümüne gider. Kaynak gösterilmesi, bir dış metnin NobleJackal GEO Framework’ü doğruladığı anlamına gelmez. Kaynaklar yalnızca komşu bilgi alanlarını, tarihsel arka planı veya kullanılan yöntemin dayanağını gösterir. Bu kitabın hükümlerinden yazar sorumludur.

---

# Bir Sayfada Framework

Framework’ün karar akışı on soruyla okunabilir:

1. **Merkez:** Hangi gerçek varlığın hangi temsili inceleniyor?
2. **Kanıt:** Kurulmak istenen cümleyi hangi kayıtlar taşıyor; hangi kayıtlar zayıflatıyor?
3. **Ölçüm:** Gözlem birimi, payda, bağlam ve karşılaştırma koşulları kilitlendi mi?
4. **Müdahale:** Maddi bir çarpıklık var mı; en küçük yeterli değişiklik hangisi?
5. **Yönetişim:** Gözlem, uygulama, onay, yayın ve durdurma hakları kimde?
6. **Zaman:** Karar hangi sürümde, hangi tarih aralığında ve hangi yeniden inceleme koşuluyla geçerli?
7. **Nihai Test:** Doğru müşteri, kârlı teslimat ve sürdürülebilir katkı arasında güvenilir bağ var mı?
8. **Denetim:** Kanıt, yöntem, çıkar çatışması ve görüş tek bir denetim dosyasında izlenebiliyor mu?
9. **İtiraz:** Bir kayıt, kodlama, çıkarım, yetki veya ilke kararı nasıl yeniden incelenecek?
10. **Hüküm:** Çatışma çıktığında hangi hak ve yükümlülük üstün gelecek; framework ne zaman kendini geri çekecek?

Bu sıra keyfî değildir. Temsil tanımlanmadan kanıt aranamaz. Kanıtın sınırı görülmeden ölçüm anlam kazanmaz. Ölçüm olmadan müdahale teşhissizdir. Yetki olmadan müdahale sahipsizdir. Zaman sınırı olmayan karar kalıcı hakka dönüşür. Ticari değerle bağ kurmayan çalışma işletme başarısı ilan edilemez. Denetimsiz hüküm, itirazsız denetim ve geri çekilemeyen standart güven üretmez.

Framework’ün kısa formülü bu nedenle bir kez daha aynıdır:

> **Temsili tanımla. İddiayı kanıtla. Ölçümü kilitle. En küçük yeterli müdahaleyi seç. Yetkiyi ayır. Zamanı yaz. Değeri sınayarak denetle. İtirazı açık tut.**

---

# Terim Notu

Bu kitapta **GEO**, *Generative Engine Optimization* teriminin kısaltmasıdır. Türkçe metinde genel kategori için **üretken yapay zekâ sistemi** veya bağlama göre **üretken cevap sistemi** kullanılır. Bir ürünün resmî adı, araştırma başlığı ya da teknik alıntı söz konusu olduğunda özgün terim korunabilir.

**Varlık**, hakkında temsil oluşan kişi, işletme, ürün veya kurumu; **temsil**, bu varlığa bağlanan kimlik, nitelik, bağlam ve yargıların belirli bir cevapta gözlenebilir birleşimini ifade eder. **Dünya kanıtı**, temsilin doğruluğunun karşılaştırıldığı gerçek-varlık kaydıdır. **Temsil kanıtı**, sistemin ne söylediğini gösteren kayıt; **sonuç kanıtı** ise bu temsilin kullanıcı veya işletme düzeyindeki izini gösteren kayıttır.

Kitapta **framework** sözcüğü özel adın ve kavramsal bütünlüğün parçası olarak korunur; genel anlatımda **çerçeve** kullanılır. **Standart önerisi**, bu metnin normatif hükümlerini ifade eder. Bağımsız kabul, akreditasyon veya uluslararası tanınma anlamına gelmez.


Merkez

Bölüm I — Merkez

Merkez

## Temsil Sorunu

Bir sistem adınızı söylediğinde sizi bulmuş olmaz; sizin hakkınızda bir temsil üretmiş olur. Adın geçmesi görünürlük, size doğru niteliklerin bağlanması temsil, doğru müşterinin yönelmesi ticari sonuçtur. Bu sonucun kârlı, dürüst ve devam ettirilebilir olmasıysa sürdürülebilir değerdir. GEO’nun ilk yanılgısı, bu basamaklar arasındaki mesafeyi silmektir.

Yanlış nesne seçildiğinde bütün çalışma bozulur. Görünürlük artarken temsil zayıflayabilir; trafik büyürken müşteri niteliği düşebilir; satış yükselirken işletme zarar görebilir. Bu nedenle GEO’nun merkezinde görünürlük değil, temsil vardır. Temsil nihai amaç değildir: üzerinde çalışılan nesnedir. İşletme açısından amaç, doğru müşteriyle kurulan sürdürülebilir ticari değerdir. Etik ise bu amaca giderken geçilemeyecek sınırdır.

Bu kitabın ilk hükmü budur.

## 1. Varlık ile Temsil Arasındaki Mesafe

Bir işletme gerçek dünyada bütündür. Çalışanları, ürünleri, kapasitesi, geçmişi, müşterileri, sınırları ve yükümlülükleri aynı varlığın parçalarıdır. Üretken bir sistemde görünen şey bu bütünün kendisi değil; ona erişebilen işaretlerden kurulmuş, eksilmiş ve yeniden bağlanmış bir temsildir. Getirme destekli üretim, dış bilgiyle model üretimini bir araya getirebilir; fakat getirilen parçanın bulunması, ondan kurulan bütünün doğru olacağını garanti etmez.[4]

Resmî site bu işaretlerden yalnızca biridir. Bağımsız yayınlar, eski sayfalar, veri tabanları, kullanıcı yorumları, başka dillerdeki anlatılar ve üçüncü tarafların yaptığı sınıflandırmalar da temsil havuzuna katılır. Parçalar birbirleriyle çelişebilir. Bir şirket ana sayfasında kendisini “stratejik teknoloji ortağı” diye tanımlarken hizmet sayfalarında yalnızca cihaz tamirini anlatabilir. Bir otel Türkçe sayfasında yetişkinlere yönelik, başka bir dildeyse aile tesisi gibi görünebilir. Eski bir sertifika güncel yetkinlik, tek bir uluslararası müşteri küresel operasyon kapasitesi sanılabilir.

Sistem bu çelişkileri bizim yerimize çözmek zorunda değildir. Bir sürümü seçebilir, birkaç sürümü birleştirebilir, kritik bir sınırı eksiltebilir veya eldeki parçalar arasında dünyada açıkça kurulmamış yeni bir bağ üretebilir. Bu yüzden işletmenin görevi istediği anlatıyı sisteme zorla kabul ettirmek değil, kanıtlanabilir gerçek ile kamusal temsil arasındaki mesafeyi azaltmaktır.

Bu sınır kaybolduğunda GEO, temsil disiplini olmaktan çıkar ve propagandaya yaklaşır. Propaganda güçlü tarafları büyütür; temsil disiplini ise güçlü taraflarla birlikte sınırları da görünür kılar. Ne olduğu bilinmeyen bir varlık optimize edilemez. Yalnızca çoğaltılır.

Temsil ile sonuç arasındaki ticari zincir şöyledir:

> **Temsil → müşteri uyumu → ticari sonuç → sürdürülebilir değer**

Birinci halka sonuncuyu kanıtlamaz. Bir sistem sizi doğru tanıyabilir ve hiçbir müşteri getirmeyebilir; yanlış müşteriyi getirebilir; zarar üreten bir satışa aracılık edebilir; hatta kâr yaratıp yine de operasyonu sürdürülemez hâle getirebilir. Teknik raporun cevaplaması gereken soru bu nedenle “Kaç kez göründük?” değil, “Üretken sistemlerden etkilenen temsil, gerçekten hizmet verebileceğimiz müşterilerle dürüst ve sürdürülebilir bir değer ilişkisine katkı sağladı mı?” sorusudur.

## 2. Temsilin Üç Katmanı

Temsil tek yüzey değildir. Birbirine bağlı, fakat birbirinin yerine geçmeyen üç katmanda incelenir: **varlık**, **nitelik** ve **yargı**.

### 2.1. Varlık: Sistem kimi tanıyor?

Bir isim, kimlik değildir. Aynı adı taşıyan şirketler bulunabilir; marka ile ürün, kurucu ile kurum, mahlas ile gerçek kişi birbirine karışabilir. Eski şirket adı yeni kimliğin önüne geçebilir. Faaliyet alanı ya da coğrafya yanlış bağlandığında varlık doğru anılsa bile yanlış dünyanın içine yerleştirilir.

Varlık katmanındaki hata temelin hatasıdır. Yanlış kişi tanındıysa doğru nitelikler yanlış kimliğe bağlanır. Yanlış kategori seçildiyse işletme ilgisiz rakiplerle karşılaştırılır. Yanlış coğrafya kullanıldıysa tavsiye uygulanamaz hâle gelir. Bu katmanda isim, resmî alan adı, ürünler, yöneticiler, eski-yeni ad ilişkileri, benzer isimler ve dil sürümleri birlikte sınanır. Kimlik doğrulanmadan görünürlük iddiası kurulamaz.

### 2.2. Nitelik: Sistem varlığı nasıl tarif ediyor?

Doğru tanınmak, doğru tarif edilmek değildir. Nitelik katmanı, varlığa bağlanan özelliklerin doğruluğunu, kapsamını ve güncelliğini inceler. Bir B2B şirketi tüketici markası gibi anlatılabilir; bölgesel bir işletme küresel hizmet veriyormuş gibi sunulabilir; geçmişte verilen bir hizmet bugünün ana faaliyeti olarak kalabilir. Gerçek bir özellik bağlamından koparılarak sınırsız bir üstünlük iddiasına dönüşebilir.

Olumlu yanlışlık da yanlışlıktır. Olumsuz hata itiraz doğurur; işletmenin lehine görünen hata ise çoğu zaman sessizce kabul edilir. Fakat o hata müşteriye ulaştığında teslimat borcuna dönüşür. Bu yüzden her nitelik için altı soru gerekir: Doğru mu, kanıtlanabilir mi, güncel mi, kapsamı belirtilmiş mi, istisnaları görünür mü ve işletme yarattığı beklentiyi karşılayabilir mi? Bir temsil, işletmenin teslim edebileceğinden fazlasını taşıyamaz.

### 2.3. Yargı: Sistem kimi, kime ve neden öneriyor?

Yargı katmanında sistem yalnızca tanımlamaz; seçer, karşılaştırır, dışarıda bırakır veya tavsiye eder. Bu, müşteri kararına en yakın ve dolayısıyla en kolay abartılan katmandır. Bir cevapta önerilmek genel olarak önerilebilir olmak değildir. Bir dilde, belirli bütçede ve belirli bir niyet için öne çıkmak başka koşullarda aynı konumu taşımaz.

Yargıyı incelerken tavsiyenin varlığından çok gerekçesine bakmak gerekir. Sistem hangi kullanıcı ihtiyacını çözmeye çalışıyor? Hangi alternatifler arasından seçim yapıyor? Varlığı hangi özelliği nedeniyle uygun buluyor? Bu gerekçe kanıtlanabilir mi; işletmenin fiyatı, kapasitesi, coğrafyası ve etik sınırlarıyla uyumlu mu? Tavsiye sonuca açılan kapıdır, sonucun kendisi değildir.

Katmanlar arasındaki geçişler de ayrı birer hata alanıdır. Doğru isim yanlış kategoriye, doğru kategori eksik niteliğe, doğru nitelik yanlış yargıya bağlanabilir. Bazen sistem doğru işletmeyi doğru kullanıcıya önerir ama gerekçeyi yanlış kurar; müşteri doğru yere yanlış beklentiyle gelir. Doğru sonuç, yanlış gerekçeyi doğrulamaz. Temsil zinciri en zayıf geçişi kadar güvenilirdir.

## 3. Temsil Bütünlüğü ve Bozulma Biçimleri

Doğru temsil, işletmenin hoşuna giden ya da kendi anlatısını aynen tekrar eden temsil değildir. Beş bütünlük koşulunu birlikte taşıyan temsildir.

**Kimlik bütünlüğü**, adın, markanın, kişinin, ürünün ve kurumun doğru varlıkta birleşmesini gerektirir. **Nitelik bütünlüğü**, atfedilen özelliğin yalnızca var olmasını değil, kanıtının taşıdığı kapsam içinde kalmasını ister. “Uluslararası müşterilerle çalıştı” cümlesi, tek başına “küresel operasyon yürütür” sonucunu vermez. **Bağlam bütünlüğü**, doğru bilginin doğru kullanıcı niyetinde kullanılmasını şart koşar; bağlamı olmayan doğruluk, doğru yargı üretmez. **Zaman bütünlüğü**, bir zamanlar doğru olan bilginin ne zaman eskidiğini görünür kılar. **Teslimat bütünlüğü** ise sistemin kurduğu beklentiyi işletmenin gerçekte karşılayıp karşılayamayacağını sorar. Teslim edilemeyen temsil doğru değil, yalnızca ikna edicidir.

Bu koşullar beş temel biçimde bozulur:

- **Çarpışma:** İki ayrı varlığın tek kimlik gibi ele alınmasıdır. Doğru bilgiler yanlış varlığa bağlanır.
- **Çarpıtma:** Gerçek bir özelliğin kapsamından çıkarılması; sınırlı yetkinliğin ana faaliyet, geçici başarının kalıcı üstünlük hâline getirilmesidir.
- **Eksiltme:** Fiyat, kapasite, uygun olmayan kullanıcı grubu veya zorunlu koşul gibi maddi bir sınırın görünmez kalmasıdır.
- **Taşma:** İddianın kanıt alanını aşmasıdır. “Bu projede başarılı oldu” cümlesinin “bu alanın lideridir” sonucuna dönüşmesi buna örnektir.
- **Fosilleşme:** Bir zamanlar doğru olan bilginin güncelliğini kaybetmesine rağmen temsil içinde yaşamaya devam etmesidir.

Aynı vakada birden fazla bozulma bulunabilir. Hata türü, ileride seçilecek müdahalenin türünü belirler: çarpışma kimlik düzeni, eksiltme sınır açıklığı, fosilleşme güncelleme, taşma ise çoğu zaman iddianın küçültülmesini ister. Bazı sorunların çözümü daha fazla içerik değil, daha az iddiadır. Çarpıklık tanımlanmadan yapılan optimizasyon teşhissiz tedavidir.

## 4. Temsil Borcu

Yanlış temsil yalnızca kaçırılmış bir fırsat değildir; işletmenin henüz bilançosunda görünmeyen aktif bir borçtur. Kullanıcı işletmeyle temas ettiğinde tahsil edilir.

Kimlik aşınması, işletmeyi yanlış kategoriye ve yanlış rakiplerin arasına iter. Beklenti borcu, sisteme işletmenin sahip olmadığı bir güç veya hizmet atfettirir; kullanıcı bu vaatle gelir, işletme vermediği sözün bedelini öder. Operasyonel sürtünme, olmayan hizmetleri soran ya da kapasiteyi aşan taleplerle satış ve destek ekiplerinin zamanını tüketir. Ticari yanlış eşleşme, daha fazla talebin daha az kârlı müşteri üretmesine yol açar. Stratejik yanılsama ise yönetimin artan görünürlüğü pazar doğrulaması sanmasına, personel ve yatırım kararını bozuk veriyle vermesine neden olur.

Borç ilk temasta temsil hatasını düzeltmek için harcanan zamanla; teklif aşamasında fiyat ve kapsam çatışmasıyla; teslimatta müşterinin sözleşme yerine zihnindeki vaadi ölçmesiyle; satış sonrasında şikâyet ve iadeyle; stratejik kararda yanlış alana taşınan kaynakla tahsil edilir. Görünürlük bugün artar, maliyet daha sonra belirir. Başarı raporu ise çoğu zaman çoktan sunulmuştur.

Bu nedenle yanlış görünürlük, görünmezlikten daha pahalı olabilir.

## 5. Öğretici Vaka: Asteron Systems

**Öğretici simülasyon — sentetik veri.** Bu vaka gerçek bir işletmeyi, sistemi veya GEO çalışmasını temsil etmez.

Asteron Systems, kurumsal şirketlere özel siber güvenlik denetimi veren kurgusal bir işletmedir. İncelenen üretken cevaplarda adı sık geçer; fakat işletme çoğunlukla bireysel kullanıcılara antivirüs yazılımı satan bir tüketici markası gibi anlatılır.

*Tablo 1.1 — Asteron Systems sentetik temsil profili*

| Gözlem | Sentetik sonuç |
|---|---:|
| Toplam bahsedilme | 42 |
| Doğru kurumsal denetim bağlamı | 8 |
| Yanlış tüketici yazılımı bağlamı | 29 |
| Belirsiz bağlam | 5 |
| Nitelikli kurumsal talep | 1 |
| Bireysel ürün talebi | 17 |
| Satışa dönüşen talep | 0 |
| Yanlış taleplere ayrılan satış süresi | 26 saat |

Yüzeysel rapor Asteron’un “AI görünürlüğünün güçlü” olduğunu söyleyebilir. Verinin verdiği hüküm farklıdır: Asteron görünmez değil, yanlış görünürdür. Bahsedilme sayısını artıran bir müdahale, doğru varlığı güçlendirmek yerine yanlış kategoriyi büyütecektir. Önce görünen varlığın Asteron olduğu, sonra Asteron’a bağlanan niteliklerin doğru olduğu kanıtlanmalıdır.

Vaka ayrıca daha genel bir yanılgıyı açığa çıkarır. Talep sayısı artabilir ve müşteri uyumu düşebilir; daha az bahsedilme daha yüksek değer üretebilir. Niş bir endüstriyel üretici için az sayıdaki doğru kurumsal alıcı, binlerce genel ziyaretçiden değerlidir. Başarılı GEO bazen görünürlüğü büyütmez; gürültüyü azaltır.

## 6. Merkezin Teşhisi

Bir GEO çalışması teknik işlemle değil, beş teşhis sorusuyla başlamalıdır:

1. **Hangi varlık temsil ediliyor?** İsim, kategori, coğrafya, alan adı ve dil sürümleri aynı gerçek varlıkta birleşiyor mu?
2. **Hangi nitelikler bağlanıyor?** Özellikler doğru, güncel, kanıtlanabilir ve teslim edilebilir mi; sınırları görünür mü?
3. **Hangi yargı üretiliyor?** Sistem kimi, hangi ihtiyaca ve hangi gerekçeyle öneriyor veya dışarıda bırakıyor?
4. **Hangi müşteri yaklaşıyor?** İhtiyaç, bütçe, kapsam, zaman ve karar yetkisi bakımından işletmeyle uyumlu mu?
5. **Hangi sürdürülebilir sonuç oluşuyor?** Temas satışa, satış kârlı teslimata, teslimat memnuniyet ve tekrara dönüşüyor mu?

Bu sorular tek bir skor üretmez; bir yargı zemini kurar. Skor tek cevap verir. Teşhis, doğru sorular arasındaki gerilimi korur.

Etik eşik bu zeminin dışında değil içindedir. Her işletme güçlendirilmeye uygun, her yöntem uygulanmaya meşru, her olumlu sayı başarı sayılabilir değildir. Aynı yöntem iki işletmede talebi artırabilir: Biri fiyatını ve kapasitesini açıklar, yapamayacağı işi reddeder; diğeri düşük fiyatla müşteri çekip sonradan ücret ekler ve sahip olmadığı yetkinlikleri öne sürer. Teknik sonuç benzese de ikinci uygulama keşfi değil zararı ölçekler. Bir yöntemin çalışması, uygulanmasını meşru kılmaz.

## 7. Merkezin Sınırı

Framework, işletmenin kendi anlatısını doğru ilan etme yetkisi değildir. Olumlu olmayan her temsili de hata saymaz. Bazen eleştirel temsil doğrudur; rakip daha uygundur; kapasite yetersizdir; sistemin işletmeyi tavsiye etmemesi kullanıcı açısından en doğru sonuçtur. En dürüst müdahale bazen hiçbir şeyi büyütmemektir.

Framework bütün üretken sistemleri kontrol etme vaadi de değildir. Sistem davranışı gözlenebilir, belirli koşullarda sınanabilir ve bazı yüzeylerden etkilenebilir; bütünüyle sahiplenilemez. Kontrol etmediği sonucu kontrol ediyormuş gibi sunan uygulayıcı uzmanlık değil, risk üretir.

Bir sistem sizi andığında henüz kazanmış değilsiniz. Sizi doğru tanıdığında, hatta belirli bir soruda tavsiye ettiğinde bile kazanmış olmayabilirsiniz. Gerçek sonuç, doğru temsilin doğru insanla buluşması; verilen sözün yerine getirilmesi; müşterinin değer görmesi; işletmenin kâr üretmesi ve bu ilişkinin dürüstçe tekrar edebilmesiyle başlar.

Bu bölümün hükmü değişmeyecektir:

> **GEO’nun üzerinde çalıştığı nesne temsildir. İşletme açısından amacı sürdürülebilir ticari değerdir. Bu amaca ulaşırken geçemeyeceği sınır etiktir.**

Temsil tanımlandı. Şimdi onun hakkında kurulacak her cümle şu soruya cevap vermelidir: **Bunu söylemek için elimizde ne var?**


Kanıt

Bölüm II — Kanıt

Kanıt

## İddianın Sınırı

Kanıt iddiayı büyütmez; onu sınırlar. Bir cevap görmek, bir davranışı bilmek değildir. Bir ekran görüntüsü bir anı kaydeder, sistemin genel tutumunu değil. Bir marka bir cevapta geçebilir, bir metin kaynak gösterilebilir, bir işletme tavsiye edilebilir, bir müşteri kararında yapay zekâ etkisi bulunduğunu söyleyebilir. Bunların her biri gözlemdir. Hiçbiri tek başına genel hüküm değildir.

“Göründük”, “önerildik”, “rakiplerimizi geçtik”, “GEO satışlarımızı artırdı” cümleleri aynı ağırlığı taşımaz. Her cümle bir öncekine yeni bir sonuç ekler; her yeni sonuç daha geniş ve daha nitelikli bir kanıt alanı ister. Tek bir model cevabı yalnızca o cevabın oluştuğunu gösterebilir. Bir müşterinin beyanı kararında yapay zekânın rol oynadığını gösterebilir, satışın yalnızca o sistem tarafından üretildiğini değil. Trafikteki artış belirli bir dönemde daha fazla ziyaret bulunduğunu gösterebilir, artışın belirli bir müdahaleden kaynaklandığını değil.

Bir iddia, taşıdığı kanıt kadar ilerleyebilir.

## 1. Kanıt Bir Süs Değil, Taşıma İlişkisidir

Hiçbir kayıt kendi başına güçlü değildir. Gücü, taşımaya çağrıldığı cümleye göre belirlenir. Tarihi, istemi ve tam cevabı korunmuş tek bir ekran görüntüsü şu iddiayı taşıyabilir: “Bu sistem, bu tarihte ve bu isteme verdiği cevapta markanın adını kullandı.” Aynı kayıt “Üretken yapay zekâ sistemleri markamızı güçlü biçimde tavsiye ediyor” cümlesini taşıyamaz. Gözlem aynı kalmış, iddia büyümüştür.

Gerçek bir gözlemden geçersiz bir hüküm üretmek için veriyi değiştirmek gerekmez; sınırı silmek yeterlidir. Kanıt disiplini bu yüzden önce veriyi değil, cümleyi yargılar. “Adımız geçti” gözlem; “doğru tanımlandık” temsil; “seçilen rakiplerden daha sık önerildik” karşılaştırma; “değişim müdahalemizden kaynaklandı” nedensellik; “bu temsil bize kârlı müşteri getirdi” ticari etki iddiasıdır. Aynı kayıt bu cümlelerin hepsini taşıyamaz.

Kanıt yükü taşımıyorsa cümle küçültülür. Belirsizlik gizlenmez, eksik alan başarı diliyle kapatılmaz. Kanıta uymayan iddia makyajlanmaz; reddedilir.

Bu tutum kuruntulu bir ihtiyat değildir. Üretken arama sistemleri üzerine erken dönem çalışmalar, bir cevabın kaynak içermesinin o cevaptaki bütün iddiaların kaynak tarafından desteklendiğini garanti etmediğini göstermiştir.[2] Önde gelen bir ürün sağlayıcısının kendi belgesi de üretken cevapların yanlış bilgi, uydurma atıf veya aşırı kesinlik üretebileceğini açıkça kabul eder.[6] Araştırmanın belirli tarihteki belirli sistemlere ait sonuçları bugünün bütün ürünlerine genellenemez; fakat ortaya koyduğu ayrım kalıcıdır: **atıfın varlığı ile desteğin yeterliliği aynı şey değildir.**

## 2. Üç Kanıt Alanı

GEO’da üç ayrı gerçeklik hakkında konuşulur: dünya, üretken temsil ve ticari sonuç. Bu alanlar birbirine bağlanabilir, fakat birbirinin yerine geçemez.

### 2.1. Dünya kanıtı

Dünya kanıtı, kişi veya işletme hakkındaki temel gerçeği taşır. Şirket gerçekten o sertifikaya sahip mi? Otel gerçekten yetişkinlere yönelik mi? Ürün belirtilen özelliği sağlıyor mu? İşletme iddia ettiği coğrafyalarda hizmet verebiliyor mu? Bu soruların cevabı üretken sistemden alınmaz. Sistem bir iddiayı tekrar edebilir; tekrar doğrulama değildir.

Dünya kanıtının niteliği iddiaya göre değişir. Yetkili kurum kayıtları, geçerli sertifikalar, sözleşmeler, denetlenebilir performans verileri, resmî kurumsal kayıtlar ve güvenilir bağımsız yayınlar taşıyıcı olabilir. İşletmenin kendi sayfası da bir kayıttır; fakat kendi üstünlük beyanını bağımsız gerçek hâline getirmez. Kaynağın bağımsızlığı, güncelliği, kapsamı ve iddiayla doğrudan ilişkisi ayrıca değerlendirilir.

### 2.2. Temsil kanıtı

Temsil kanıtı sistemin belirli koşullarda ne ürettiğini gösterir: hangi sistem ve arayüz, hangi istem, hangi tarih, hangi dil, hangi oturum koşulu, hangi tam cevap ve hangi kaynaklar? Bu kanıt dünyanın nasıl olduğunu değil, sistemin dünyayı nasıl yeniden kurduğunu gösterir.

Bir şirketin sertifikaya sahip olması, sistemin onu doğru bildiğini kanıtlamaz. Resmî hizmet sayfasının bulunması, sistemin işletmeyi o hizmetle ilişkilendirdiğini göstermez. Doğru bilgi yayımlanmış, temsil hâlâ yanlış olabilir. Dünya kanıtı ile temsil kanıtı karşılaştırılmadan temsil bütünlüğü yargılanamaz.

### 2.3. Sonuç kanıtı

Sonuç kanıtı, temsilin kullanıcı ve işletme üzerindeki izini taşır. Kullanıcı cevabı gördü mü; kararında rol oynadı mı; işletmeyle temas kurdu mu; talep nitelikli miydi; satış oluştu mu; teslimat kârlı ve başarılı mıydı; ilişki tekrar etti mi? Her basamak ayrı kayıt ister.

Bir fatura işlemin gerçekleştiğini kanıtlar, satışın yapay zekâ tarafından yaratıldığını değil. “Sizi ChatGPT’de gördüm” beyanı bir etki sinyalidir; kullanıcının başka temaslarını ortadan kaldırmaz. Yönlendirme kaydı bir trafik hareketini gösterebilir, bütün karar yolculuğunu değil. Sonuç kanıtı çoğu zaman olaylar arasında kısmi bir ilişki kurar. Kısmi ilişki tam nedensellik değildir.

*Tablo 2.1 — Üç kanıt alanının işlevi ve sınırı*

| Kanıt alanı | Taşıyabileceği temel soru | Yerine geçemeyeceği alan |
|---|---|---|
| Dünya kanıtı | Varlık hakkındaki temel gerçek nedir? | Sistemin bu gerçeği bilip bilmediği |
| Temsil kanıtı | Sistem belirli koşullarda ne söyledi? | Söylenenin dünyada doğru olup olmadığı |
| Sonuç kanıtı | Kullanıcı veya işletme düzeyinde ne oldu? | Sonucun yalnızca yapay zekâdan doğduğu |

Doğru belge yanlış kanıt alanında kullanıldığında geçersiz hüküm üretir.

## 3. Sinyalden İddiaya

“Elimizde veri var” cümlesi, verinin statüsünü söylemez. Framework beş basamağı ayırır: sinyal, gözlem, anekdot, kanıt ve iddia.

**Sinyal**, araştırılmaya değer izdir: markanın cevapta geçmesi, trafiğin yükselmesi, müşterinin bir yapay zekâ sisteminden söz etmesi veya rakibin belirli cevaplarda görünmemesi. Sinyal soru doğurur; hüküm kurmaz.

**Gözlem**, bağlamı kaydedilmiş sinyaldir. Sistem, istem, tarih, dil, tam çıktı ve gözlemci bellidir. Olayın ne olduğunu gösterir, genel davranışı değil.

**Anekdot**, tekil bir olayın sınırından geniş bir hikâyeye dönüştürülmesidir. Olay gerçek olabilir; taşıdığı genelleme yine de yetersizdir. Bir müşterinin yapay zekâdan söz etmesi “Yapay zekâ bize müşteri getiriyor”, bir cevaptaki tavsiye “Sistem bizi tavsiye ediyor” hükmünü kurmaz. Anekdot yalan olmak zorunda değildir; davranış kuralı olmak için yetersizdir.

**Kanıt**, belirli bir iddiayı taşıyacak biçimde düzenlenmiş kayıtlar bütünüdür. Ham malzemesi bulunur, bağlamı korunur, karşılaştırması yapılır, tersine sonuçları saklanır ve sınırı yazılır. Kanıt belirsizliği ortadan kaldırmaz; belirsizliğin başladığı yeri gösterir.

**İddia**, kanıtın taşımaya çağrıldığı kesin ve sınanabilir cümledir. “GEO çalışıyor” slogan olabilir, fakat sınanabilir bir iddia değildir. “Belirlenen otuz istemlik kümede, bu iki ölçüm dönemi arasında doğru nitelik temsili arttı” cümlesinin ise evreni, karşılaştırması ve sınırı görünürdür.

## 4. Bahsedilme, Kaynak Gösterilme ve Tavsiye

Bu üç gözlem sık sık tek bir başarı merdiveni gibi sunulur. Oysa aynı olay değildir ve aynı kanıt ağırlığını taşımaz.

**Bahsedilme**, varlığın adının cevapta yer almasıdır. Sistem varlığı doğru veya yanlış bağlamda anabilir, başka bir varlıkla karıştırabilir ya da eleştirel örnek olarak kullanabilir. Adın geçmesi dilsel varlığı gösterir, varlığın anlaşıldığını değil.

**Kaynak gösterilme**, sistemin belirli bir metni cevapla ilişkilendirmesidir. Bu ilişki iki ayrı kontrolden geçer. Atıf kontrolü, kaynağın hangi iddiaya bağlandığını; destek kontrolü, kaynağın o iddiayı gerçekten taşıyıp taşımadığını inceler. Kaynak doğru olabilir ama cümleyi desteklemeyebilir; başka varlığa ait, eski ya da kapsamı dar olabilir. Kaynak gösterilmek, kaynak tarafından desteklenmek değildir.

**Tavsiye**, sistemin varlığı belirli seçenekler arasında kullanıcı için uygun göstermesidir. Ticari sonuca yakındır, fakat ticari sonuç değildir. O istem, sistem, dil, zaman ve alternatif kümesi içinde oluşmuştur. Tavsiye karar etkisidir; satın alma kanıtı değildir.

Basamakların sınırı nettir: bahsedilme doğru temsili, doğru temsil tavsiyeyi, tavsiye teması, temas satışı, satış kârlılığı, kârlılık da sürdürülebilirliği kendiliğinden kanıtlamaz.

## 5. Kanıtın Beş Şartı

Bir gözlemin kamuya açık bir iddiayı taşıyabilmesi için beş koşul birlikte değerlendirilir.

### 5.1. Bağlam

Her gözlemde sistem ve erişim biçimi, tarih ve saat, tam istem, dil, tam çıktı, gösterilen kaynaklar ve gözlemci kaydedilir. Hesap türü, yeni ya da devam eden sohbet, bellek veya arama durumu gibi sonucu maddi biçimde etkileyebilecek koşullar biliniyorsa bunlar da eklenir. Sistem bilinmiyorsa kayıt karşılaştırılamaz; istem bilinmiyorsa yeniden sınanamaz; tarih bilinmiyorsa değişim izlenemez. Bağlamsız çıktı kanıt değil, hatıradır.

### 5.2. İzlenebilirlik

Kanıt bağımsız incelemeye elverişli olmalıdır. Tam istem ve çıktı korunur; kaynak bağlantıları, erişim tarihi ve gerektiğinde arşiv kopyası kaydedilir; ham veri ile insan yorumu ayrılır; sentetik örnek gerçek gözlem gibi sunulmaz. Kırpılmış ekran görüntüsü çoğu zaman yalnızca anlatıcının seçtiği alanı gösterir. İzlenemeyen kayıt denetlenemez; denetlenemeyen kayıt yüksek etkili kamu iddiası taşıyamaz.

### 5.3. Davranışsal yeniden üretilebilirlik

Üretken sistemlerde yeniden üretilebilirlik her seferinde aynı kelimeleri görmek değildir. Benzer koşullarda aynı temsil davranışının yeniden oluşmasıdır. Cümle değişebilir ama yanlış kategori korunabilir; sözcükler değişebilir ama aynı maddi sınır yine eksiltilebilir. Tek kayıt olaydır. Önceden belirlenmiş kontrollü tekrarlar, kapsamı yazılmış bir davranış deseni oluşturabilir. Aranan şey aynı cümle değil, aynı temsil davranışıdır.

### 5.4. Karşılaştırma ve tersine kanıt

Yalnızca olumlu sonucu arayan test doğrulama değil, seçim üretir. Marka aynı koşullarda ilgili alternatiflerle karşılaştırılmalı; marka adının verilmediği nötr istemler, rakibin ya da başka kategorinin daha uygun olabileceği karşıt istemler ve markanın görünmemesi gereken dışlama istemleri kullanılmalıdır. Tersine sonuç iddiayı küçültürse bu yöntemin zayıflığı değil, kanıt disiplininin çalıştığı anlamına gelir.

### 5.5. Sınır

Her kayıt “Bu gözlem neyi kanıtlamaz?” sorusuna açıkça cevap vermelidir. Bir sistemdeki davranış diğer sistemleri, bir dildeki sonuç diğer dilleri, bir haftalık gözlem kalıcılığı, tavsiye müşteri kazanımını, müşteri beyanı tam nedenselliği, satış sürdürülebilirliği kanıtlamaz. Neyi kanıtlamadığını söylemeyen kayıt, neyi kanıtladığını da yeterince bilmiyordur.

## 6. İddia Eşikleri

İddia büyüdükçe kanıt eşiği yükselir. Framework beş eşik kullanır:

1. **Gözlem iddiası:** “Bu sistem, bu istemde ve tarihte markanın adını kullandı.” Tam istem, tarih ve ham çıktı yeterli olabilir.
2. **Davranış deseni iddiası:** “Belirlenen istem kümesinde marka çoğunlukla doğru kategoriyle temsil edildi.” Kontrollü küme, tekrarlar, zaman aralığı, kodlama ölçütü ve sapma kayıtları gerekir.
3. **Karşılaştırmalı iddia:** “Aynı test kümesinde marka, belirlenen alternatiflerden daha sık doğru niteliklerle temsil edildi.” Taraflar aynı sistem, zaman, istem ve değerlendirme protokolünden geçmelidir.
4. **Müdahale veya nedensellik iddiası:** “Yapılan müdahale değişime katkıda bulundu.” Önce-sonra kaydı, müdahale günlüğü, yeterli gözlem penceresi ve alternatif açıklamalar gerekir. Sonra gerçekleşmek, ondan kaynaklanmak değildir.
5. **Ticari etki iddiası:** “Yapay zekâ aracılı keşif, belirlenen dönemde nitelikli taleplerle ve satışlarla ilişkilendirildi.” Müşteri beyanı veya yönlendirme, CRM eşleşmesi, talep niteliği, satış, kârlılık ve diğer temas kanalları birlikte incelenir.

Bu eşikler bir puan merdiveni değildir. Üst eşik daha “iyi” iş yapıldığı anlamına gelmez; daha geniş bir cümlenin daha ağır yük taşıdığı anlamına gelir. Kanıt yalnızca birinci eşiğe yetiyorsa doğru hüküm birinci eşikte durmaktır.

## 7. Tersine Kanıtın Dört Alanı

Sağlam bir test evreni dört alanı birlikte taşır. **Destekleyici alan**, varlığın doğru görünmesinin beklendiği istemleri; **nötr alan**, marka adı verilmeden ihtiyaç ve kategori üzerinden yapılan keşfi; **karşıt alan**, başka bir seçeneğin daha uygun olabileceği koşulları; **dışlama alanı** ise varlığın görünmemesi gereken bağlamları içerir.

Dışlama alanı özellikle önemlidir. Her yerde görünmek başarı değildir; ilgisiz bağlamlarda görünmek temsil taşmasıdır. Framework yalnızca varlığın ne zaman seçildiğini değil, ne zaman geri çekildiğini de ölçer. Tersine kanıt aramayan çalışma gerçeği sınamaz; kendisini doğrular.

## 8. Öğretici Vaka: Aurelis Packaging

**Öğretici simülasyon — sentetik veri.** Bu vaka gerçek bir işletmeyi, kaynak sayfasını veya sistem cevabını temsil etmez.

Aurelis Packaging, endüstriyel ambalaj üreten kurgusal bir şirkettir. Bir üretken cevap şirketi “yüzde yüz geri dönüştürülmüş malzeme kullanan, karbon nötr ve sektör lideri” diye tanımlar; kaynak olarak da şirketin sürdürülebilirlik sayfasını gösterir.

*Tablo 2.2 — Aurelis Packaging sentetik destek kontrolü*

| Üretilen iddia | Kaynakta bulunan bilgi | Destek durumu |
|---|---|---|
| Pilot üretimde geri dönüştürülmüş malzeme kullanılıyor | Belirli ürün hattında yüzde 40 oranı | Sınırlı destek |
| Bütün ürünler yüzde yüz geri dönüştürülmüş | Böyle bir ifade yok | Desteklenmiyor |
| Şirket karbon nötr | Emisyon azaltma hedefi var | Desteklenmiyor |
| Şirket sektör lideri | Karşılaştırmalı veri yok | Desteklenmiyor |
| Pilot proje iki tesiste yürütülüyor | Kaynakta açıkça yazılı | Destekleniyor |

Atıf gerçektir; hükmün büyük kısmı kaynak tarafından taşınmamaktadır. Sorun yalnızca sistemin genişletmesi değildir. İşletme bu olumlu anlatıyı kendi kampanyasında tekrar ederse üretken çıktıyı dünya kanıtı yerine kullanmış olur. Framework’ün kararı, kaynak bulunduğu için iddiayı onaylamak değil; her cümleyi kaynağın taşıdığı sınıra geri çekmektir.

Bu vakadan yayımlanabilecek en güçlü ifade şudur: “Aurelis Packaging, iki tesisteki belirli bir ürün hattında yüzde 40 geri dönüştürülmüş malzeme içeren bir pilot yürüttüğünü bildiriyor.” Karbon nötrlüğü ve liderlik için bağımsız, kapsamı uygun kanıt bulunmadığından bu iddialar reddedilir.

## 9. Kanıtın Kararı

Her maddi iddia, ayrıntıları Ek C’de verilen bir Kanıt Kaydı ile dört karardan birine bağlanır: **reddedildi**, **daha fazla gözlem gerekli**, **yalnızca iç hipotez olarak kullanılabilir** veya **sınırlı ifadeyle yayımlanabilir**. Kayıt iddiayı onaylamak için doldurulmaz; iddiaya izin verilip verilmeyeceğini belirlemek için doldurulur.

Dil bu kararın ayrılmaz parçasıdır. “Yapay zekâ bizi lider görüyor” yerine “Belirlenen üç istemde sistem markayı lider olarak tanımladı; bağımsız destek bulunamadı” denir. “GEO sayesinde satış arttı” yerine “Müdahale sonrasında satış artışı gözlendi; nedensellik kurulamadı” denir. Sınırlı dil daha az gösterişli görünebilir; fakat daha fazla ağırlık taşır.

Kanıt olmayan kaydı çöpe atmak gerekmez. Tekil çıktı, kırpılmış ekran görüntüsü, açıklanamayan skor, trafik artışı veya müşteri beyanı araştırmayı başlatan sinyal olabilir. Yapılmaması gereken, ona taşıyamayacağı yükü vermektir.

Bu bölümün hükmü şöyledir:

> **Kanıt yoksa iddia yoktur. Zayıf kanıt varsa yalnızca dar bir iddia vardır. Güçlü iddia, ancak güçlü, izlenebilir ve sınırları açıklanmış kanıtla kurulabilir.**

Merkez neyin temsil edildiğini belirledi; Kanıt o temsil hakkında ne söylenebileceğini sınırladı. Şimdi bu yükü taşıyacak gözlemlerin hangi koşullarda, hangi birimle ve neyle karşılaştırılarak kaydedileceği belirlenmelidir.


Ölçüm

Bölüm III — Ölçüm

Ölçüm

## Gözlemin Disiplini

Ölçüm gerçeği yaratmaz; gerçeğin görebildiğimiz parçasını sınırlar. Bir sayı görmek bir durumu bilmek değildir. Grafik değişimi gösterebilir, nedeni değil. Bahsedilme sıklığı sayılabilir, kaynak gösterilme izlenebilir, tavsiye oranı hesaplanabilir; trafik, talep ve satış karşılaştırılabilir. Bunların tamamı ölçülebilirdir. Hiçbiri tek başına başarı değildir.

GEO raporu çoğu zaman tersinden kurulur: önce sayı üretilir, sonra sayıya anlam verilir, anlam başarıya çevrilir ve başarı ticari sonuca bağlanır. Her geçiş yeni bir iddia eklerken ölçüm aynı kalır. Üretken bilgi erişimi literatürü de sıralama temelli yerleşik değerlendirmenin üretilmiş cevaplar için tek başına yeterli olmadığını tartışır.[5] Framework bu zinciri reddeder. Ölçüm, iddiayı süsleyen sayı değil, gözlemi karşılaştırılabilir hâle getiren protokoldür.

Ölçtüğünüz şey, iddia edebileceğiniz şeyin tavanıdır.

## 1. Ölçümün Nesnesi

Bir ölçüm sistemi beş soruya cevap vermelidir: Neyi ölçüyoruz? Ölçüm birimimiz nedir? Hangi koşullarda ölçüyoruz? Neyle karşılaştırıyoruz? Hangi zaman aralığını inceliyoruz? Bu soruların cevabı yoksa “Marka görünürlüğümüz yüzde 72” cümlesinin de anlamı yoktur. Yüzde 72 hangi sistem, istem, dil ve payda içinde; bahsedilme, doğru nitelik, kaynak desteği ya da tavsiye ölçütlerinden hangisine göre hesaplanmıştır? Eksik kayıtlar nasıl ele alınmıştır? Tanımsız sayı ölçüm değil, dekordur.

GEO’da tek bir şey değil, dört ayrı alan ölçülür:

### 1.1. Varlık temsili

Sistem doğru kişi, işletme, ürün veya kurumu ayırabiliyor mu? Benzer isimler çarpışıyor mu; kategori, coğrafya ve eski-yeni kimlik ilişkisi doğru mu; farklı diller aynı varlığı koruyor mu? Kayıtlar örneğin **doğru**, **kısmi**, **çarpışmış**, **yanlış kategoride**, **belirsiz** veya **yok** olarak kodlanabilir. “Varlık görünmedi” ile “yanlış varlık tanındı” aynı değildir: birincisi yokluk, ikincisi bozulmadır.

### 1.2. Nitelik temsili

Varlığa bağlanan her maddi özellik için doğruluk, dayanak, kapsam, güncellik, görünür sınırlar ve teslim edilebilirlik incelenir. Kodlar **tam destekli**, **kısmen destekli**, **desteksiz**, **çarpıtılmış** veya **eksik** olabilir. Doğru kelime tek başına doğru temsil değildir; kapsam da ölçülmelidir. Uluslararası müşterilerle çalışmış olmak, sınırsız küresel operasyon kapasitesi anlamına gelmez.

### 1.3. Yargı davranışı

Sistem yalnızca tanımlıyor mu, karşılaştırıyor mu, koşullu veya kesin tavsiye mi veriyor, doğru yerde dışarıda mı bırakıyor? **Uygun tavsiye**, **koşullu tavsiye**, **uygunsuz tavsiye**, **desteksiz gerekçe**, **doğru dışlama**, **yanlış dışlama** ve **yargı yok** gibi kodlar kullanılabilir. Tavsiye sayısı yeterli değildir; gerekçe, kullanıcı niyeti ve işletmenin sınırı aynı kayıtta değerlendirilir. Her istemde önerilen işletme güçlü temsil edilmiyor, temsil alanından taşıyor olabilir.

### 1.4. Ticari iz

Yapay zekâ etkisi beyanı, gözlenebilir yönlendirme, temas, nitelikli talep, teklif, satış, brüt kâr, iptal veya iade, memnuniyet ve tekrar satın alma ayrı ayrı izlenir. Trafik satış; satış kâr; kâr memnuniyet; memnuniyet süreklilik değildir. Analitik araçları zincirin bazı parçalarını gösterebilir, bütün karar yolculuğunu değil. Ticari iz, temsil ile sonuç arasında ilişki gösterebilir; tek başına nedensellik kurmaz.

Bu dört alan birbirine bağlanabilir, fakat tek bir sayıda eritilmez.

## 2. Ölçüm Birimi ve Payda

Framework’ün temel ölçüm birimi skor değil, **gözlem kaydıdır**. Bir kayıt şu birleşimden oluşur:

> **Bir varlık + bir sistem ve erişim biçimi + bir istem + bir dil + bir zaman + bir oturum koşulu + bir tam çıktı**

Bu unsurlardan biri değiştiğinde yeni kayıt oluşur. Aynı istemin başka sistemde, başka dilde veya başka tarihte sınanması önceki kaydın devamı değil, ayrı bir gözlemdir. Sonuç benzer olabilir; kayıt ayrıdır.

Her kayıt en az protokol sürümünü, varlığı, sistem ve arayüzü, zamanı, tam istemi, dili, tam cevabı ve kaynakları, istem ailesini, kodlama sonucunu, değerlendiriciyi, karşılaştırma durumunu ve kanıt sınırını taşır. “On cevap incelendi” hacim bilgisidir. “On cevabın yedisinde varlık, önceden tanımlanmış ölçüte göre doğru kategoride tanındı” ölçüm olabilir.

Her oran bir pay ve payda taşır. “Marka on yedi kez tavsiye edildi” cümlesi; toplam istem sayısı, sistemler, tekrarlar, marka adının istemde bulunup bulunmadığı, başarısız çıktılar ve dışlama testleri açıklanmadıkça eksiktir. “Kırk istem, üç tekrar ve iki sistemle üretilen 240 geçerli çıktının on yedisinde marka tavsiye edildi” cümlesi ise okura yargı alanını gösterir.

Eksik kayıt sıfır değildir. Sistem cevap üretmediyse sonuç “marka görünmedi” diye değil, “çıktı alınamadı” diye kaydedilir. Her oranda toplam kayıt, dâhil etme ve dışlama ölçütü, tekrar yapısı, eksik veri ve kodlama yöntemi açıklanır. Payda saklandığında sayı büyür, bilgi küçülür.

## 3. Tek GEO Skoru Neden Yasaktır?

Bu framework kararlarını tek bir birleşik GEO skoruna bağlamaz. Çünkü temsil tek boyutlu değildir. Bir marka kimlik düzeyinde tutarlı, nitelik düzeyinde çarpıtılmış, yargı düzeyinde sık tavsiye edilen ve ticari sonuç bakımından değersiz olabilir. Tek sayı bu gerilimleri düzleştirir. Düzleştirilen şey kolay karşılaştırılır, fakat anlaşılmaz.

Bahsedilme, kaynak gösterilme, tavsiye, olumlu dil, trafik ve dönüşüm ağırlıklandırılıp 78 gibi bir sonuç üretilebilir. Bu tür endeksler iç operasyonlarda özet sinyal olarak işe yarayabilir; fakat hangi bozulmanın bulunduğunu, hangi hakkın etkilendiğini veya bir kamu iddiasına izin verilip verilmeyeceğini tek başına belirleyemez. Framework bu nedenle **ölçüm profili** kullanır:

*Tablo 3.1 — GEO ölçüm profili*

| Alan | Gözlenen durum | Kapsam | Başlıca sınır |
|---|---|---|---|
| Varlık temsili | Kimlik çoğunlukla doğru | İki sistem, iki dil | Diğer sistemler ölçülmedi |
| Nitelik temsili | Kısmi ve çelişkili | Dört temel özellik | Fiyat ve kapasite dışarıda |
| Yargı davranışı | Koşula bağlı tavsiye | Nötr ve karşılaştırmalı istemler | Uzun dönem istikrarı bilinmiyor |
| Ticari iz | Sınırlı ilişki | On iki müşteri beyanı | Tam atıf kurulamadı |

Alt ölçümler oran veya sayı taşıyabilir. Yasaklanan sayı değil, birbirinden farklı gerçekliklerin karar yetkisi taşıyan tek bir puanda saklanmasıdır.

## 4. Nokta, Küme ve Yayılım

Ölçümün üç kapsam seviyesi vardır. **Nokta gözlem**, tek istem, tek sistem ve tek andır; olayın oluştuğunu gösterir, davranış desenini değil. “Sistem A, 12 Ağustos 2026 tarihinde bu istemde markayı ikinci seçenek olarak tavsiye etti” denebilir. “Marka Sistem A’da ikinci sıradadır” denemez.

**Küme gözlem**, aynı kullanıcı niyetini farklı ifadelerle sınayan kontrollü tekrarlardan oluşur. “Kırk istemlik satın alma niyeti kümesinde marka, geçerli kayıtların yüzde 62’sinde doğru kategoriyle temsil edildi” denebilir. Sonuç yalnızca o kümeye aittir; başka dil, sistem veya niyetlere taşınamaz.

**Yayılım gözlem**, birden fazla sistem, dil, istem ailesi ve zaman penceresini ortak kodlama kurallarıyla inceler. Kapsamı büyütür, kesinliği garanti etmez. Yayılım arttıkça çevresel farklılıkları saklamamak daha önemli hâle gelir. Dağılmış protokol, daha çok veriyle daha çok gürültü üretebilir.

Bu seviyelerin içinden zaman geçer. Tek ölçüm anlık kayıttır. “Durum” diyebilmek için önceden belirlenmiş aralıklarla tekrar eden davranış gerekir. Davranış **tekil**, **tekrarlayan**, **istikrarlı**, **dalgalı**, **zayıflayan**, **ortadan kalkan** veya **henüz sınıflandırılamayan** olarak raporlanabilir.

## 5. Protokol Kilidi

Ölçüm protokolü sonuç görülmeden yazılır. İncelenen varlık, ölçüm alanları, sistemler, diller, istem aileleri, tekrar sayısı, zaman penceresi, karşılaştırma grubu, kodlama kuralları ve eksik veri yaklaşımı önceden kilitlenir. Protokol değişebilir; değişiklik gizlenemez.

Yeni sistem, dil, istem kümesi ya da değerlendirme ölçütü yeni bir protokol sürümü oluşturur. Eski ve yeni sonuçlar doğrudan karşılaştırılacaksa ortak ve değişmemiş alt küme ayrıca gösterilir. “Önce yüzde 42, şimdi yüzde 68” cümlesi ancak iki dönemin aynı şeyi, aynı yöntemle ölçmesi hâlinde anlamlıdır. Protokol değiştiğinde seri kırılır; kırılan seri gelişim hikâyesiyle birleştirilemez.

Tamamen sabit test zaman içindeki yeni sorunları göremez; sürekli değişen test ise karşılaştırmayı bozar. Bu nedenle iki istem kümesi tutulur. **Çekirdek küme**, zaman karşılaştırması için sabit kalır. **Keşif kümesi**, yeni kullanıcı niyetlerini ve hata türlerini aramak için değişebilir. Keşif sonucu çekirdek seriye karıştırılmaz; önce hipotez üretir, yeterli gerekçeyle sonraki protokol sürümüne alınabilir.

## 6. İstem Evreni

Marka adı bulunan istemlerin tek başına kullanıldığı test keşfi değil, yönlendirilmiş geri çağırmayı ölçer. Dengeli istem evreni beş aile taşır:

- **Kimlik istemleri:** Ad, kategori, yönetici, ürün ve kurumsal ilişkileri sınar.
- **Nötr keşif istemleri:** Marka adını vermeden ihtiyaç, kategori, coğrafya ve kullanım koşulu üzerinden keşfi inceler.
- **Karşılaştırma istemleri:** Seçenekleri aynı koşullar altında karşılaştırır; sıralamadan çok gerekçeyi kaydeder.
- **Karşıt istemler:** Rakibin veya başka kategorinin daha uygun olabileceği bağlamlarda iddianın kırıldığı yeri arar.
- **Dışlama istemleri:** Markanın görünmemesi gereken sorularla temsil taşmasını sınar.

İstem evreni istenen sonucu değil, varlığın taşıyabileceği sınırı sınamalıdır. Kullanılan istemlerin gerçek kullanıcı niyetlerini ne ölçüde temsil ettiği açıklanır; araştırmacının kurduğu kontrollü istem ile doğal kullanıcı ifadesi aynı havuzda ayrım gösterilmeden birleştirilmez.

## 7. İnsan Yargısı, Kodlama ve Uyuşmazlık

Üretken çıktı kendi kendisini doğrulayamaz. Sisteme “Bu cevap doğru mu?” diye sormak bağımsız denetim değil, yeni bir model çıktısı üretmektir. Ölçüm, kodların ve karar örneklerinin sonuçtan önce tanımlanmasını ister.

Yüksek etkili iddialarda en az iki insan değerlendirici aynı kayıtları bağımsız kodlar. Önce ham uyum oranı, sonra şansla oluşabilecek uyumu hesaba katan Cohen’in kappa katsayısı gibi uygun bir ölçü raporlanabilir.[15] Kappa yüksek olsa bile kodların dünyada doğru olduğunu kanıtlamaz; yalnızca değerlendiricilerin tanımları benzer biçimde uyguladığını gösterir. Düşük uyum da gizlenecek kusur değildir: tanımın, eğitim örneklerinin veya kanıt tabanının yetersiz olduğunu gösteren veridir.

Metin benzerliği veya anlamsal yakınlık ölçen model tabanlı araçlar büyük kayıt kümelerinde yardımcı sinyal üretebilir.[19] Fakat iki cevabın birbirine benzemesi, ikisinin de doğru olduğu anlamına gelmez. Otomatik benzerlik ölçümü sınıflandırmayı destekleyebilir; dünya doğruluğu, kullanıcı uygunluğu ve etik hüküm için son karar insanda kalır.

## 8. Karşılaştırılabilirlik, Belirsizlik ve Eksik Veri

İki sayı ancak aynı şeyi ölçüyorsa karşılaştırılabilir. Sistem veya model, arayüz, dil, istem kümesi, tekrar sayısı, rakip seti, kodlama kuralı, zaman penceresi ve eksik veri yaklaşımı değiştiğinde sonuçlar geçersiz olmayabilir; fakat aynı seriye ait olmayabilir. Karşılaştırma simetri ister. Yan yana duran her sayı karşılaştırma değildir.

Ölçüm belirsizliği yok etmez, görünür kılar. Üç durum özellikle ayrılır:

- **Gözlenmedi:** İlgili test yapılmadı.
- **Bulunmadı:** Test yapıldı, davranış görülmedi.
- **Uygulanamaz:** Ölçüt bu kayıt için geçerli değildi.

Bu durumların hiçbiri otomatik olarak sıfır değildir. Sistem kaynak göstermiyorsa “kaynak desteği yok” değil, “kaynak desteği gözlenemedi”; müşteri yapay zekâ etkisinden söz etmediyse “etki yok” değil, “etki beyan edilmedi”; marka bir istemde görünmediyse “sistem markayı bilmiyor” değil, “bu istemde varlık gözlenmedi” denir.

Her rapor üç sınırı görünür tutar: **kapsam**—ne ölçüldü; **eksik alan**—ne ölçülmedi; **belirsizlik**—sonucu başka ne açıklayabilir? Bilinmeyeni sıfır yazmak belirsizliği ortadan kaldırmaz, yalnızca saklar.

## 9. Öğretici Vaka: Sable & Pine

**Öğretici simülasyon — sentetik veri.** Bu vaka gerçek bir işletmeyi veya ölçüm dönemini temsil etmez.

Kurumsal iç mekân tasarımı yapan Sable & Pine için iki dönemlik rapor sunulur: ilk ölçüm yüzde 42, ikinci ölçüm yüzde 68. İlk bakışta belirgin bir gelişim vardır. Protokoller açıldığında ise ölçülen şeylerin değiştiği görülür.

*Tablo 3.2 — Sable & Pine sentetik protokol karşılaştırması*

| Unsur | İlk dönem | İkinci dönem |
|---|---|---|
| Sistem sayısı | 1 | 3 |
| Dil | İngilizce | İngilizce, Almanca, Türkçe |
| İstem sayısı | 20 | 60 |
| Marka adı içeren istem oranı | %10 | %55 |
| Rakip ve dışlama istemleri | Var | Yok |
| Kodlama ölçütü | Doğru nitelik | Bahsedilme |
| Tekrar sayısı | 3 | 1 |

Yüzde 42 doğru nitelik oranı ile yüzde 68 bahsedilme oranı aynı değişken değildir. Üstelik ikinci dönemde marka adı daha sık verilmiş, karşıt alan çıkarılmış ve tekrar sayısı azaltılmıştır. İki dönemde ortak protokolden geçen on iki istem ayrı incelendiğinde değişim yüzde 42’den yüzde 44’e çıkar.

Framework ikinci dönemin verisini çöpe atmaz. Onu başka bir protokolün başlangıç kaydı olarak saklar. Fakat yüzde 26 puanlık “gelişim” iddiasını reddeder. Protokol değişikliği performans değişikliği değildir.

## 10. Ölçümün Kararı

Ayrıntılı alanları Ek C’de verilen Ölçüm Kaydı, neyin gözlendiğini gösterir. Kanıt Kaydı ise bu gözlemin hangi cümleyi taşıyabileceğine karar verir. Ölçüm kayıt üretir; kanıt kaydın konuşmasına izin verir.

Framework içinde şu pratikler ölçüm sayılmaz: tanımı açıklanmayan tek GEO skoru; sonuçtan sonra değiştirilen istem kümesi; yalnızca olumlu çıktıların saklanması; marka istemlerinin nötr keşif gibi sunulması; farklı sistem ve dillerin ayrım göstermeden birleştirilmesi; protokol değişikliğinin performans artışı olarak anlatılması; eksik verinin sıfır kabul edilmesi; paydasız yüzde; trafik, satış ve sürdürülebilir değerin birbirinin yerine kullanılması.

Bu uygulamalar sayı üretebilir. Ölçüm üretmez.

Bu bölümün hükmü şöyledir:

> **Ölçümün görevi ne kadar iyi olduğumuzu göstermek değil; ne bildiğimizi, neyi yalnızca gözlediğimizi ve neyi bilmediğimizi ayırmaktır.**

Bir çarpıklığı ölçmek onu düzeltmez. Değişimi görmek nedenini açıklamaz. Sorunu görünür kılmak, her sorunun müdahale gerektirdiğine hükmetmez. Bir sonraki bölüm bu nedenle ölçümden eyleme geçmeden önce soracaktır: **Bir temsile ne zaman dokunmalı, ne zaman yalnızca gözlemlemeliyiz?**


Müdahale

Bölüm IV — Müdahale

Müdahale

## Temsile Dokunmanın Bedeli

Müdahale düzeltme değildir; yeni bir temsil durumu yaratır. Bir çarpıklığı görmek, onu değiştirme hakkı vermez. Ölçüm sorunu görünür kılabilir, kanıt sorun hakkında ne söylenebileceğini belirleyebilir; hiçbiri müdahaleyi kendiliğinden zorunlu kılmaz.

Bazı çarpıklıklar tekil veya geçicidir. Bazıları işletmeye maddi zarar vermez. Bazıları işletmenin hoşuna gitmez, fakat doğrudur. Bazıları dokunulmadığında etkisini kaybeder; bazıları müdahale edildiğinde büyür. Daha fazla içerik, sayfa, yapılandırılmış veri, dış kaynak, tekrar veya görünürlük bu nedenle kendiliğinden “iyileştirme” değildir. Her biri temsil ortamına yeni bir unsur ekler; çelişkiyi azaltabileceği gibi yeni çelişkiler yaratabilir, doğru müşteriyi yaklaştırabileceği gibi yanlış müşteriyi ölçekleyebilir.

İyi niyet sonucu garanti etmez. Temsile dokunmak, eski durumun yerine yeni bir risk düzeni koymaktır.

## 1. Müdahalenin Statüsü

Müdahale, üretken sistemin cevabını doğrudan değiştirme yetkisi değildir. Bir varlığın temsil edildiği ortamda, **doğrulanmış ve maddi bir çarpıklığı azaltmak amacıyla yapılan sınırlı, ölçülebilir ve denetlenebilir değişikliktir**.

Bu tanım dört ayrımı korur.

**Çarpıklık rahatsızlık değildir.** İşletmenin tavsiye edilmemesi, rakibin öne çıkması, sistemin eleştirel konuşması veya şirketin kendi anlatısıyla sistem anlatısının farklı olması tek başına hata sayılmaz. Müdahale gerekçesi oluşması için kimlik, nitelik, bağlam, zaman, yargı, teslimat ya da ticari eşleşme bütünlüğünün bozulması gerekir.

**Değişiklik düzeltme değildir.** Bir sayfanın yenilenmesi, şema eklenmesi veya dış kaynak sayısının artması yalnızca yapılan işlemi gösterir. Temsilin düzeldiği, ancak aynı protokolle yapılan yeniden ölçüm ve sınırlandırılmış bir kanıt cümlesiyle söylenebilir.

**Etki başarı değildir.** Müdahale görünürlüğü veya trafiği artırabilir ve aynı anda yanlış temsili, uygunsuz talebi ya da zarar üreten satışı büyütebilir. Etki gözlenir; başarı ayrıca yargılanır.

**Gözlenen çıktı kontrol edilen sonuç değildir.** İşletme kendi sitesini değiştirebilir, dış bir kaynaktan düzeltme talep edebilir; fakat üretken sistemin cevabını doğrudan düzenlemez. Temsil ortamını etkileyebilir, sonucu sahiplenemez. “AI cevabını düzelttik” değil, “Belirlenen yüzeyler değiştirildi; tanımlı test kümesinde farklı temsil davranışı gözlendi” denebilir.

## 2. Müdahale Kapısı

Standart bir müdahale beş kapıdan geçer. Kapıların tümü açılmadan geniş uygulama başlatılmaz; eksik kapı kapsamı daraltır veya müdahaleyi durdurur.

### 2.1. Doğrulama

Çarpıklık kayıtlı ölçümle gösterilmelidir. Tek sistem, tek istem ve tek tarihteki bir cevap geniş müdahale izni vermez. Bozulmanın hangi temsil katmanında bulunduğu, hangi istemlerde tekrar ettiği, tersine test altında sürüp sürmediği ve dünya kanıtıyla temsil kaydı arasındaki fark yazılır. Doğrulanmamış çarpıklığın kararı “gözlemle, müdahale etme”dir.

### 2.2. Maddilik

Her hata eylem gerektirmez. Yanlış kişi veya kurum kimliği, yanlış kategori, fiyat ya da kapsam beklentisi, kanıtsız sağlık-hukuk-finans-güvenlik iddiası, yanlış müşteri yönlendirmesi, kapasiteyi aşan talep, iptal, iade, şikâyet, operasyonel zaman kaybı veya itibari zarar maddilik oluşturabilir. Üslup tercihi, kelime seçimi ya da işletmenin daha güçlü görünme arzusu maddi gerekçe değildir. Maddi sonuç yoksa kayıt tutulur ve durum izlenir.

### 2.3. Müdahale edilebilir yüzey

Sorunun dokunulabilir bir kaynağı bulunmalıdır: işletmenin sitesi, çelişkili bir dil sürümü, eski içerik, kimlik mimarisi, yapılandırılmış bilgi, yetkili dizin, iş ortağı sayfası, güncelliğini kaybetmiş dış kaynak veya erişim sorunu. Sorun yalnızca sistem çıktısında görülüyor ve hangi yüzeyden doğduğu bilinmiyorsa geniş değişiklik yapılmaz. Hipotez kurulur, kaynaklar karşılaştırılır ve teşhis genişletilir. Dokunulabilir yüzey bulunmadan yapılan değişiklik teşhise değil, umuda dayanır.

### 2.4. Ölçülebilir sonuç

Başlangıç durumu dondurulur; beklenen değişim, değişmemesi gereken alanlar, yasaklanan yan sonuç, gözlem penceresi, durdurma koşulu ve ticari göstergeler sonuçtan önce yazılır. “Daha iyi görünmek” ölçülebilir değildir. “Yanlış tüketici kategorisindeki temsil oranını sabit çekirdek kümede azaltmak” ölçülebilirdir. Sonucu önceden tanımlanmayan müdahalenin başarısı sonradan uydurulur.

### 2.5. Geri dönüş veya yükseltilmiş yetki

Müdahale geri alınabilir olmalıdır. Geri dönüş zorlaştıkça kanıt, onay ve gözlem eşiği yükselir. Değişikliğin nasıl durdurulacağı, hangi sonuçta geri çekileceği, dış kaynaklara yayılan bilginin nasıl düzeltileceği, bakım sahibinin kim olduğu ve yeniden inceleme tarihi belirlenir. Geri alınamayan değişiklik daha güçlü kanıt ve daha açık sorumluluk ister.

Kapının karar dili şöyledir: Çarpıklık doğrulanmadıysa **gözlemle**; var ama maddi değilse **kaydet ve izle**; maddi fakat kaynağı belirsizse **teşhisi genişlet**; sonuç ölçülemiyorsa **müdahale etme**; beş kapı açıksa **sınırlı müdahale yap**; geri dönüş zor veya etki genişse **yönetişime yükselt**; yöntem etik sınırı ihlal ediyorsa **reddet**. Müdahale etmeme kararı kararsızlık değil, kanıtın ve yetkinin sınırına uymaktır.

## 3. Risk ve Kontrol Yüzeyleri

Sağlık, hukuk, finans veya güvenlik iddiaları; rakip karşılaştırmaları; kamuya açık üstünlük beyanları; çok sayıda dış kaynağa, dile veya ülkeye yayılacak değişiklikler; marka, URL veya şirket kimliği değişiklikleri; fiyat, kapasite veya sonuç vaatleri ve yanlış uygulanırsa üçüncü kişiye zarar verecek işlemler yüksek risklidir. Yüksek risk müdahaleyi otomatik yasaklamaz; ispat, onay ve geri dönüş yükünü büyütür.

Müdahalenin alanı ile kontrol yüzeyi ayrı sınıflandırılır. **Yapısal müdahale**, isim, marka-ürün, kişi-şirket, eski-yeni kimlik, kategori, coğrafya ve dil sürümleri arasındaki ilişkiyi düzenler. Kimlik sorunu içerik hacmiyle çözülmez; üç farklı isim kullanan şirket kırk yeni makaleyle tek kimliğe dönüşmez.

**İçerik müdahalesi**, ana tanım, hizmet kapsamı, nitelik iddiası, kanıt bağlantısı, istisna, uygun olmayan müşteri grubu, fiyat, kapasite ve güncellik gibi alanlara dokunur. Varsayılan fiili “eklemek” değildir. Bazen silmek, daraltmak veya “lider” iddiasını “belirli koşullarda deneyimli” düzeyine indirmek gerekir. Amaç daha çok konuşmak değil, daha az yanlış anlaşılmaktır.

**Sinyal müdahalesi**, kanıtlanabilir bilginin erişim ve taşınma koşullarını düzenler: teknik okunabilirlik, yapılandırılmış bilgiler, yetkili dizinler, bağımsız doğrulamalar, kaynak güncelliği ve dış kimlik tutarlılığı. Sinyal gerçeğin yerine geçmez. Kanıtsız iddia yapılandırılmış veriye yazıldığında doğru olmaz; aynı yanlış cümlenin yirmi dizinde tekrarlanması bağımsız fikir birliği üretmez.

Bu alanlar üç kontrol yüzeyinde çalışır:

*Tablo 4.1 — Müdahale riskleri ve kontrol yüzeyleri*

| Yüzey | İşletmenin gerçek yetkisi | Kurulabilecek en güçlü cümle |
|---|---|---|
| Sahip olunan | Site, belge, profil ve veriyi doğrudan değiştirmek | “Bu yüzey değiştirildi.” |
| Etkilenebilen | Dış kaynaktan düzeltme veya güncelleme talep etmek | “Düzeltme talep edildi/yayımlandı.” |
| Gözlenen | Üretken sistem cevabını kaydetmek | “Bu koşullarda farklı davranış gözlendi.” |

Üretken cevap müdahale yüzeyi değil, sonuç yüzeyidir. Kontrol edilmeyen yerde kontrol iddiası kurulamaz.

## 4. En Küçük Yeterli Müdahale

Müdahalenin amacı mümkün olan en büyük değişikliği yapmak değil, gerekli olan en küçük değişikliği yapmaktır. **En Küçük Yeterli Müdahale** ilkesi beş basamak kullanır:

*Tablo 4.2 — En Küçük Yeterli Müdahale basamakları*

| Basamak | Eylem | Uygun koşul |
|---|---|---|
| 0 — Gözlem | Değişiklik yapılmaz | Çarpıklık doğrulanmamış veya maddi değil |
| 1 — Açıklık | Tanım, sınır, tarih veya küçük içerik düzeltmesi | Dar ve geri alınabilir sorun |
| 2 — Uyum | Sayfa, dil, kimlik ve hizmet anlatılarının eşitlenmesi | Tekrarlayan iç tutarsızlık |
| 3 — Dış düzeltme | Dizin, partner ve bağımsız kaynağa düzeltme süreci | Çarpıklık dış yüzeylerde sürüyor |
| 4 — Yapısal yeniden kurulum | Mimari, kategori, marka veya kimlik ilişkisi değişikliği | Alt basamaklar yetersiz, zarar maddi |

Bir üst basamağa geçiş gerekçelendirilir. Acil zarar dışında alt basamak değerlendirilmeden üst basamağa çıkılmaz. Müdahalenin kalitesi, yaptığı değişiklik kadar üretmediği gereksiz değişiklikle de ölçülür.

Bu ilke bozulma ile çözümün eşleşmesini gerektirir. Kimlik çarpışması yapısal ayrıştırma; nitelik çarpıtması iddiayı daraltma; kritik eksiltme destekli sınırı görünür kılma; fosilleşme eski bilgiyi güncelleme veya kaldırma; ticari yanlış eşleşme hedef müşteri ve teslimat sınırını düzeltme ister. Yanlış teşhis, doğru uygulanmış işlemi de yanlış müdahaleye dönüştürür.

## 5. Müdahale Protokolü

Denetlenebilir müdahale sekiz adımla ilerler:

1. **Başlangıç durumunu dondur.** Çekirdek ölçüm, istemler, tam çıktılar, kodlamalar ve ilgili ticari kayıtlar korunur.
2. **Çarpıklığı sınıflandır.** Çarpışma, çarpıtma, eksiltme, taşma, fosilleşme, yanlış yargı, yanlış dışlama veya ticari yanlış eşleşme açıkça adlandırılır.
3. **İstenen ve yasaklanan sonucu yaz.** Örneğin, kurumsal kimlik doğruluğu artarken tüketici taleplerindeki tavsiye sıklığının büyümemesi istenir.
4. **En küçük yeterli yüzeyi seç.** Tek sayfadaki sorun için bütün site yeniden yazılmaz; dış kaynaktaki sorun sahip olunan yüzeyi metinle şişirmez.
5. **Müdahale sınıflarını ayır.** Yapısal, içerik ve sinyal değişiklikleri mümkünse farklı aşamalarda uygulanır; ayrılamıyorsa her değişken kaydedilir.
6. **Gözlem penceresini kilitle.** İlk olumlu cevap başarı, ilk olumsuz cevap başarısızlık sayılmaz; önceden belirlenen dönem tamamlanır.
7. **Aynı protokolle yeniden ölç.** Çekirdek küme korunur; yeni istemler keşif kümesine alınır.
8. **Karar ver.** Devam et, gözlemle, daralt, kontrollü genişlet, durdur, geri çek veya yönetişime yükselt.

Müdahale ölçümle başlamıyorsa etkisi bilinemez; geri çekilmeyle bitebilmiyorsa kontrol edilemez.

Her müdahale ayrıca bir **bakım borcu** yaratır. Yeni sayfa güncel tutulmalı, yeni iddia yeniden doğrulanmalı, dil sürümleri eşitlenmeli, dış profiller izlenmeli ve yapılandırılmış bilgi görünen içerikle uyumlu kalmalıdır. Değişiklik hızı bakım kapasitesini aştığında temsil kırılganlaşır. Bakımı yapılamayan müdahale uygulanmamalıdır.

## 6. Acil Zarar İstisnası

Yanlış kişi ya da kurum kimliği aktif zarar üretiyor; sağlık, hukuk, finans veya güvenlik konusunda ciddi yanlış bilgi yayılıyor; yanlış fiyat veya hizmet vaadi devam eden kullanıcı zararına yol açıyor ya da kimlik hırsızlığı gibi açık bir çarpışma bulunuyorsa beklemek daha tehlikeli olabilir.

Acil müdahalenin amacı optimizasyon değil, zararı sınırlamaktır. En dar yüzeye dokunulur; en riskli yanlışlık düzeltilir veya kaldırılır; geniş görünürlük çalışması yapılmaz; geçici karar kaydedilir ve ardından tam ölçüm ile yönetişim incelemesi tamamlanır. Acil durum kanıt eşiğini ortadan kaldırmaz, ilk hedefi değiştirir.

## 7. Öğretici Vaka: Meridian Ledger

**Öğretici simülasyon — sentetik veri.** Bu vaka gerçek bir işletmeyi, sistemi veya kampanyayı temsil etmez.

Meridian Ledger, kurumsal mevzuat ve finansal uyum yazılımı sunan kurgusal bir şirkettir. Aynı adı taşıyan bir muhasebe bloguyla karıştırılır. İlk öneri, marka hakkında kırk yeni makale yayımlamaktır. Müdahale Kapısı bu öneriyi reddeder: sorun içerik eksikliği değil, kimlik çarpışmasıdır.

Uygulama şirket ile yayının kimliklerini ayrıştırma, şirket-ürün ilişkisini netleştirme, eski marka adını açıklama, dil sürümlerini eşitleme ve resmî profil kayıtlarını uyumlu hâle getirmeyle sınırlandırılır.

*Tablo 4.3 — Meridian Ledger sentetik sonuç profili*

| Gösterge | Önce | Sonra |
|---|---:|---:|
| Toplam marka bahsedilmesi | 42 | 36 |
| Doğru kurumsal kimlik | 25/60 | 53/60 |
| Blogla kimlik çarpışması | 21/60 | 4/60 |
| Yanlış tüketici talebi | 14 | 3 |
| Nitelikli kurumsal talep | 3 | 8 |
| Kimlik açıklamasına ayrılan satış süresi | 19 saat | 4 saat |

Toplam bahsedilme düşmüş, kimlik doğruluğu ve ticari uyum yükselmiştir. Yapısal müdahalenin başarısı daha çok görünmek değil, yanlış varlık olarak daha az görünmektir.

Vaka aynı zamanda müdahalenin nasıl raporlanacağını da gösterir. “Yapay zekâdaki yanlış bilgiyi düzelttik” denemez. Denebilecek cümle şudur: “Sahip olunan kimlik yüzeyleri ve belirli resmî profiller uyumlu hâle getirildi; aynı çekirdek kümede blogla kimlik çarpışması azaldı. Üretken sistem davranışı üzerindeki tam nedensellik kurulamadı.”

## 8. Müdahalenin Kararı

Temsil bütünlüğü, müşteri uyumu, işletme etkisi ve etik meşruiyet birlikte değerlendirilir. Bütünlük artmış ama ticari sonuç değişmemişse gözlem sürer. Bütünlük artarken yük veya zarar yükselmişse müdahale daraltılır ya da geri çekilir. Görünürlük artmış fakat bütünlük azalmışsa çalışma geçersizdir. Görünürlük düşerken yanlış talep ve operasyonel yük azalmışsa sonuç başarılı olabilir. Ticari kazanç etik sınır ihlaliyle elde edilmişse bütünüyle geçersizdir.

Ayrıntıları Ek C’de bulunan Müdahale Kaydı; bağlı kanıtı, beş kapının sonucunu, risk sınıfını, hedef ve yasaklanan sonucu, değişen yüzeyleri, gözlem penceresini, durdurma ve geri çekme koşullarını, bakım sahibini ve nihai kararı tek yerde tutar. Kayıt yapılan işi haklı çıkarmak için değil, işin sürdürülüp sürdürülemeyeceğini belirlemek için tutulur.

Bu bölümün hükmü şöyledir:

> **Dokunmadan önce bil. Bildikten sonra seç. Seçtikten sonra ölç. Ölçtükten sonra gerekirse geri çekil.**

Müdahale temsile ne zaman ve nasıl dokunulacağını belirledi. Şimdi dokunma kararını kimin vereceği, kamuya açık sonucu kimin onaylayacağı ve hata oluştuğunda sorumluluğun kimde kalacağı açıklanmalıdır.


Yönetişim

Bölüm V — Yönetişim

Yönetişim

## Gücün Sınırı

Yetki devredilebilir; sorumluluk devredilemez. Bir değişikliğin yapılabiliyor olması, yapılmasına izin verildiği anlamına gelmez. Bir sistemin etkilenebilmesi, onu etkilemenin meşru olduğunu; işletmenin görünürlük istemesi, güçlendirilmeye uygun olduğunu; uygulayıcının tekniği bilmesi de her kararı vermeye yetkin olduğunu göstermez.

Kanıt neyin söylenebileceğini, ölçüm neyin gözlendiğini, müdahale ne zaman ve nasıl dokunulabileceğini belirledi. Yönetişim daha sert bir soru sorar: Bu kararı kim verebilir? Kim gözlem yapar, değişiklik önerir, uygular, kamuya açık iddiayı onaylar, çalışmayı durdurur ve verilmiş bir onayı geri çeker? Hata oluştuğunda sorumluluk kimde kalır?

Bu soruların cevabı yazılmamışsa risk sahipsizdir. Sahipsiz risk ortadan kalkmaz; sonuç doğurana kadar görünmez kalır. NIST’in yapay zekâ risk yönetimi çerçevesi ve üretken yapay zekâ profili de yönetişim, ölçüm ve risk müdahalesini yaşam döngüsü boyunca ele alan komşu yaklaşımlar sunar.[7][8] Yönetişim yöntemi yavaşlatabilir. Bu bir kusur değil, işlevidir. Hız yanlış iddiayı doğru yapmaz; otomasyon sorumluluğu üstlenmez; ajans varlık sahibinin yerine geçmez; model çıktısı onay belgesi değildir.

Güç varsa sınır olmalıdır.

## 1. Beş Karar Hakkı

Yönetişim, operasyon listesi değil; neyin yapılabileceğine, kimin karar vereceğine ve sorumluluğun nerede kalacağına hükmeden düzendir. Tek bir “yetki” sözcüğü bu düzeni kuramaz. Beş ayrı karar hakkı vardır.

**Gözlemleme hakkı**, kayıt üretir; karar vermez. Analist çıktıları kodlayabilir, otomasyon tekrarları çalıştırabilir, bir model benzerlik veya çelişki işaretleyebilir. Bunların hiçbiri müdahale ya da yayın izni değildir.

**Önerme hakkı**, uygulayıcının dayanak kayıtları, amaç, beklenen ve yasaklanan sonuç, risk sınıfı ile geri çekme koşulunu içeren bir müdahale veya yayın önerisi sunabilmesidir. Öneri, yetki talebidir; yetkinin kendisi değildir.

**Uygulama hakkı**, yalnızca yazılı olarak onaylanan kapsamı kapsar. İçerik düzeltme yetkisi marka konumlandırmasını değiştirme; dil sürümünü eşitleme yetkisi yeni üstünlük iddiası yayımlama; dış dizine düzeltme gönderme yetkisi sahte bağımsız kaynak üretme hakkı vermez. Uygulama yetkisi, onaylanan sınırda biter.

**Onaylama hakkı**, formalite değil sorumluluk üstlenmektir. Onaylayan kişi kanıtın kapsamını, bilinmeyen alanları, riski, izin verilen dili ve durdurma koşullarını gördüğünü kayda geçirir. Kapsamı belli olmayan “tamam” mesajı veya toplantıdaki sessizlik onay değildir.

**Yayımlama ve durdurma hakkı**, bir bulgunun kamuya açıklanmasını ve risk doğduğunda yayının kesilmesini ayrı kararlar olarak düzenler. Bir iddianın kanıtlanabilir olması otomatik olarak yayımlanabilir olduğu anlamına gelmez. Kamuya çıkan her cümlenin bir sahibi; hatalı yayını durdurabilecek önceden belirlenmiş bir insan bulunmalıdır. Bir şeyi başlatabilen yapı onu durduramıyorsa yönetmiyordur.

Aynı kişi düşük riskli bir işte birkaç rolü üstlenebilir. Yüksek riskli durumda rollerin tamamını taşıyamaz. Kendi yöntemini seçen, kendi sonucunu ölçen, kendi başarısını onaylayan ve aynı iddiayı yayımlayan yapı denetim değil, kendini doğrulama üretir.

## 2. Sorumluluğun Üç Düzlemi

**Varlık sahibi** kişi, marka veya kurumdur. Ajansa uygulama, danışmana yöntem seçme, çalışana içerik yayımlama ve yazılıma kayıt toplama yetkisi verebilir. Kendi iddialarının doğruluğu, teslimat kapasitesi, müşteri etkisi, onaylanan kamu dili, verdiği yetkiler ve hata hâlinde düzeltme sorumluluğu yine kendisinde kalır. “Ajans yaptı” dış ilişkiyi açıklar; iç sorumluluğu kaldırmaz.

**Uygulayıcı** ajans, danışman, ekip veya kişidir. Görevi müşterinin istediği sonucu ne pahasına olursa olsun üretmek değil, bu sonucun kanıtla ve etik sınırla uyumlu olup olmadığını yargılamaktır. Zayıf kanıtı güçlü iddia gibi sunmayı, tekil çıktıyı genel başarıya çevirmeyi, sentetik veriyi gerçek performans gibi kullanmayı, rakibin temsilini bozmayı, sahte fikir birliği üretmeyi ve geri çekilmesi gereken müdahaleyi sürdürmeyi müşteri talebi meşru kılamaz. Uygulayıcının müşteriye sadakati gerçeğe sadakatinin önüne geçemez.

**Aracı sistem** model, arama katmanı, getirme altyapısı, otomasyon veya analiz aracıdır. Etki üretir, işlem yapar ve risk işaretleyebilir; kurum içi sorumluluğu kabul edemez. Bir modelin “Bu iddia güvenilir” demesi bağımsız onay değil, başka bir model çıktısıdır. “Yapay zekâ böyle karar verdi” açıklama değil, sorumluluktan kaçıştır.

Sorumluluk yalnızca ilke düzeyinde bırakılmaz. Her maddi kararda öneren, uygulayan, onaylayan, yayımlayan, durdurma yetkisine sahip kişi ve nihai hesap sahibi adlandırılır. İzlenebilirlik ve hesap verebilirlik, OECD yapay zekâ ilkelerinde de ayrı sorumluluk alanları olarak vurgulanır.[11] İsmi yazılmamış sorumluluk, üstlenilmemiş sorumluluktur.

## 3. Uygunluk Kapıları

### 3.1. İşletme uygunluğu

Her işletme GEO ile güçlendirilmeye uygun değildir. Çalışmaya kabulden önce altı alan incelenir.

1. **İddia uygunluğu:** Güçlendirilmek istenen temel cümleler kanıtlanabilir olmalıdır. “En iyi”, “lider”, “garantili” gibi ifadeler delilsizse küçültülür; işletme bunu reddederse çalışma da reddedilir.
2. **Teslimat uygunluğu:** Kapasite, coğrafya, fiyat, personel, teslim süresi, destek, iptal-iade ve vaat edilen sonuç gerçek beklentiyi karşılayabilmelidir. Teslim edilemeyen iddia güçlendirilemez.
3. **Müşteri zararı uygunluğu:** Gizli ücret, sahte kıtlık, yanıltıcı garanti, sahte yorum, gerçek dışı başarı oranı, zararın gizlenmesi veya uygun olmayan müşterinin bilerek dışlanmaması iş modelinin parçasıysa çalışma yapılmaz. Zararlı modeli görünür kılmak zararı ölçekler.
4. **Düzeltme uygunluğu:** İşletme kanıtsız iddiayı küçültmeyi, eski bilgiyi kaldırmayı, dil sürümlerini eşitlemeyi ve hatalı kamu cümlesini geri çekmeyi kabul etmelidir. Kendi çelişkisini koruyup sistemden doğru temsil beklemek uygunluk değildir.
5. **Şeffaflık uygunluğu:** Gerçek ve sentetik veri, ölçülen ve varsayılan sonuç, sponsorluk ve çıkar ilişkileri ayrılmalıdır.
6. **Sorumluluk uygunluğu:** İşletme nihai sorumluluğun kendisinde kaldığını kabul etmelidir. “Bütün sorumluluk ajansa aittir” şartıyla iş başlatılmaz.

Karar **kabul**, **koşullu kabul**, **önce gözlem ve doğrulama** veya **ret** olabilir. Ticari fırsat etik uygunluk yaratmaz.

### 3.2. Uygulayıcı uygunluğu

Teknik bilgi tek başına temsil gücünü kullanmaya yetmez. Uygulayıcı varlık, nitelik ve yargı katmanlarını; bahsedilme, atıf, tavsiye ve ticari sonucu; kanıt, ölçüm ve müdahaleyi ayırabilmelidir. Paydayı göstermeli, tersine kanıt aramalı, belirsizliği kaydetmeli ve kendi yöntemini kendi başarı kanıtı gibi sunmamalıdır.

Müşteri yalnızca olumlu çıktıları rapora almak, rakibi zayıflatmak veya kanıtsız üstünlük iddiası kurmak istediğinde uygulayıcının reddetme hakkı değil, reddetme görevi vardır. Rakiplere verilen hizmet, sonuca bağlı ücret, rozet satışından doğan gelir veya değerlendirici ile satış rolünün birleşmesi gibi çıkar çatışmaları açıklanır. Çatışma her işi otomatik geçersiz kılmaz; gizlenmesi güveni geçersiz kılar.

Uygulayıcı ayrıca kayıt ve geri çekme disiplinini, verilen yetkinin sınırını ve yüksek riskli alanlardaki yeterliliğini göstermelidir. Sonuç **uygun**, **sınırlı yetkiyle uygun**, **ek denetimle uygun**, **yüksek riskli işlemler için uygun değil** veya **uygun değil** olabilir. Yetkinlik yetki yaratmaz; yetki ayrıca verilir.

## 4. Risk Sınıfları ve İki Anahtar

Yönetişim kararları dört risk sınıfında ele alınır:

*Tablo 5.1 — Risk sınıfları ve asgari onay*

| Sınıf | Tipik örnek | Asgari onay |
|---|---|---|
| Düşük | Yazım, tarih, açık kimlik veya küçük sınır düzeltmesi | Tek sorumlu insan |
| Orta | Çok dilli anlatı, dış dizin düzeltmesi, hizmet kapsamı değişikliği | Uygulayıcı + varlık sahibi |
| Yüksek | Sağlık, hukuk, finans, güvenlik, rakip karşılaştırması, üstünlük iddiası, zor geri dönüş | Birbirinden ayrı iki insan |
| Yasak | Sahte fikir birliği, rakip bozma, sentetik veriyi gerçek sunma, gizli manipülasyon | Reddedilir |

Risk sınıfı sonuç görüldükten sonra düşürülemez; işlemden önce belirlenir. Yüksek riskli kararda en az iki ayrı insan gerekir: **öneren** ve **onaylayan**. Öneren yöntem ve gerekçeden; onaylayan kanıt, risk, dil ve geri çekme koşulundan sorumludur. Otomasyon veya model bu iki anahtardan biri sayılamaz.

Kamuya açık başarı iddiası, rakip karşılaştırması, “en iyi” veya “en güvenilir” dili, sağlık-hukuk-finans-güvenlik etkisi, model çıktısının kanıt olarak kullanılacağı yayın, geri dönüşü zor yapısal müdahale, geniş dış yayılım ve ilerideki herhangi bir uygunluk işareti bu kurala tabidir.

## 5. İddia Yönetişimi ve Şeffaflık

Her doğru gözlem kamuya açıklanmaz. İddia dört yayın durumundan birini taşır:

- **İç hipotez:** Araştırma ve müdahale planında kullanılabilir; sonuç diye yayımlanamaz.
- **Sınırlı gözlem:** Sistem, tarih, istem ve kapsam belirtilerek paylaşılabilir; genellenemez.
- **Kamuya açık sınırlı iddia:** Kanıt kaydı, insan onayı, izin verilen dil ve sınır açıklaması vardır.
- **Geri çekilmiş iddia:** Artık kullanılamaz; eski kaydı silinmez, geri çekildiği belirtilir.

Her kamu iddiasında sahip, bağlı kanıt kaydı, ölçüm kapsamı, izin verilen kesin cümle, yasaklanan genişletmeler, risk sınıfı, onaylayan, yayın ve yeniden inceleme tarihi ile geri çekme koşulu bulunur. Kamuya açık iddia bir yazım kararı değil, sorumluluk kararıdır.

Şeffaflık her şeyi yayımlamak değil, yargıyı değiştirecek maddi bilgiyi saklamamaktır. Yöntem, ölçülen ve ölçülmeyen sistemler, istem evreni, zaman aralığı, kanıt sınırı, eksik veri, tersine sonuçlar, sentetik örnekler, çıkar çatışmaları, protokol değişiklikleri ve yan etkiler görünür olmalıdır. Ticari sır, güvenlik bilgisi ve kişisel veri korunabilir; ayrıntı yayımlanamıyorsa sınırlamanın karar üzerindeki etkisi açıklanır.

Teşvik de yöntem kadar önemlidir. Görünürlük artışından prim alan ajans, daha çok görünürlüğü başarı saymaya; rozet gelirine bağımlı kuruluş, onay eşiğini düşürmeye; sözleşmenin devamına bağlı değerlendirici, olumsuz sonucu yumuşatmaya eğilim gösterebilir. Bu insan karakterine yönelik bir itham değil, sistem tasarımı sorunudur. Açık beyan, rol ayrımı, ikinci değerlendirme, sabit ölçüt, sonuçtan bağımsız ücret, satış ekibinin uygunluk kararından çıkarılması ve itiraz yolu bu riski azaltır.

## 6. Uygunluk İşareti: Yetki Öncesi Tasarım

Bir uygunluk işareti üstünlük, tavsiye veya sonuç garantisi değildir. Belirli bir kapsamın, tarihin ve framework sürümünün yazılı ölçütler altında değerlendirildiğini gösterir. Bu kitap, yayımlandığı anda aktif bir belgelendirme programı kurmuş sayılmaz. **Bağımsız karar, çıkar çatışması yönetimi, gözetim, itiraz, askıya alma ve geri çekme altyapısı işletilmeden hiçbir “NobleJackal GEO sertifikası” veya eşdeğer işaret verilemez.**

Bu sınır, uygunluk değerlendirmesinde tarafsızlık, ayrı karar, gözetim, askıya alma/geri çekme ve itiraz mekanizmalarının önemini vurgulayan uluslararası uygulama ilkeleriyle uyumludur; fakat bu kitap herhangi bir ISO akreditasyonu veya ISEAL üyeliği iddia etmez.[17][18]

İleride pilot bir işaret kullanılırsa en az şu anlamı taşıyabilir: “Bu varlığın belirtilen temsil alanı, NobleJackal GEO Framework’ün gösterilen sürümü altında, belirtilen tarihte ve kapsamda uygun bulunmuştur.” Şunları hiçbir zaman taşıyamaz: Yapay zekâ sistemleri işletmeyi tavsiye ediyor; işletme rakiplerinden üstündür; bütün iddiaları doğrudur; bütün dillerde tutarlıdır; gelecekte aynı kalacaktır; ticari sonuç garantilidir veya etik ihlal ihtimali yoktur.

İşaret kimliği, değerlendirilen varlık, framework sürümü, kapsam ve kapsam dışı alanlar, kanıt tarihi, yeniden inceleme tarihi, askıya alma ve geri çekme koşulları, kamu doğrulama kaydı ve kullanım kurallarıyla birlikte yaşar. Değerlendirme hizmeti satın alınabilir; sonuç satın alınamaz. İşaret “AI onaylı”, “AI tarafından önerilen”, “en iyi” veya “garantili” diye yeniden adlandırılamaz.

Kanıtın yaşlanması, ciddi yeni çelişki, kapsam dışı kullanım, sentetik verinin gerçek gösterilmesi, kamu iddiası ihlali, düzeltme talebine cevap verilmemesi, ciddi müşteri zararı sinyali, sürüm değişikliği veya yeniden incelemenin tamamlanmaması hâlinde işaret askıya alınır. Sahte kanıt, sahte fikir birliği, rakip temsilini kasten bozma, tekrarlanan kapsam ihlali, gizlenmiş ciddi çıkar çatışması, kullanıcıya maddi zarar veya yanıltıcı satış kullanımı geri çekme sebebidir. Geri alınamayan işaret yönetişim aracı değil, pazarlama süsüdür.

## 7. Olay ve Yaptırım Yönetimi

Yönetişim hata olmayacağını varsaymaz; hata oluştuğunda izlenecek yolu önceden kurar.

1. **Dondur:** Riskli iddia, müdahale veya işaret kullanımı geçici olarak durdurulur; yeni yayılım kesilir.
2. **Kaydı koru:** Ham çıktı, istem, zaman, içerik sürümü, onay ve değişiklik geçmişi saklanır; hata izleri silinmez.
3. **Zararı sınırla:** Sahip olunan yüzeyler düzeltilir, gerektiğinde dış kaynaklara düzeltme gönderilir ve yanlış müşteri vaadi durdurulur.
4. **Bildir:** Kararı etkileyen taraflara bilgi verilir. Kamuya açık maddi yanlışlık, kamuya açık düzeltme gerektirebilir.
5. **Yargıla:** Veri, ölçüm, onay, yetki, etik, kasıt veya sistem kontrolü hatası ayrıştırılır ve sonuç kayda bağlanır.

İhlalin ağırlığına göre düzeltme talebi, yazılı uyarı, iddianın geri çekilmesi, müdahalenin durdurulması, ek denetim, işaretin askıya alınması veya geri çekilmesi, uygulayıcı yetkisinin sınırlandırılması, çalışmanın sona erdirilmesi ve kamu durum kaydı uygulanabilir. Yaptırım intikam değil, standardın kendi cümlesine sadık kalmasıdır. Müşterinin büyüklüğü veya ticari değeri ölçütü değiştiremez.

## 8. Öğretici Vaka: AegisCare Diagnostics

**Öğretici simülasyon — sentetik veri.** Bu vaka gerçek bir sağlık kuruluşunu, klinik veriyi veya model testini temsil etmez.

AegisCare Diagnostics, kurumsal tarama ve laboratuvar hizmetleri sunan kurgusal bir şirkettir. “Yapay zekâ sistemleri AegisCare’i en güvenilir tanı merkezlerinden biri olarak öneriyor” cümlesini yayımlamak ister. Altı olumlu üretken çıktı ve bir pilot memnuniyet raporu sunar.

*Tablo 5.2 — AegisCare Diagnostics sentetik yönetişim kararı*

| Yönetişim alanı | Sentetik bulgu |
|---|---|
| Dünya kanıtı | Hizmet lisansları mevcut |
| Temsil kanıtı | Belirli istemlerde altı olumlu çıktı |
| Karşılaştırmalı güvenilirlik kanıtı | Yok |
| “En güvenilir” iddiası | Desteklenmiyor |
| Alan riski | Sağlık — yüksek |
| İki Anahtar kararı | İkinci onay reddedildi |
| İzin verilen dil | “Belirlenen altı test çıktısında AegisCare tavsiye edildi.” |
| Yasaklanan dil | “En güvenilir”, “AI onaylı”, “AI tarafından seçildi” |

Gözlemin bir bölümü gerçektir; talep edilen kamu dili yine de reddedilir. Çünkü lisans, karşılaştırmalı güvenilirliği; altı tavsiye de “en güvenilir” üstünlüğünü kanıtlamaz. Sağlık bağlamında yanlış kesinliğin kullanıcı kararına etkisi yüksektir. Bir cümlenin kısmen doğru olması yayımlanmaya uygun olduğu anlamına gelmez.

## 9. Yönetişimin Kararı

Ayrıntıları Ek C’deki Yönetişim Kaydı, karar konusunu, bağlı kanıtları, işletme ve uygulayıcı uygunluğunu, risk sınıfını, öneren ve onaylayanı, çıkar çatışmasını, izin verilen ve yasaklanan işlem ile dili, yeniden inceleme ve geri çekme koşullarını ve nihai hesap sahibini tek yerde toplar. Kayıt yoksa karar yoktur; yalnızca sonradan anlatılabilecek bir olay vardır.

Bu bölümün hükmü şöyledir:

> **Yetki devredilebilir. Sorumluluk devredilemez. Otomasyon işlem yapabilir; yargı ve hesap verme yükümlülüğü insanda kalır.**

Yönetişim bazı işlere hayır der, bazı iddiaları küçültür, bazı müşterileri reddeder ve gerektiğinde bir onayı geri çeker. Bu zayıflık değil, otoritenin çalıştığı andır.

Fakat hiçbir karar sonsuza kadar geçerli değildir. Kanıt yaşlanır, protokol eskir, müdahale bakım borcu üretir, bugün doğru olan yarın güncelliğini kaybedebilir. Bu nedenle dış halka zamandır.


Zaman

Bölüm VI — Zaman

Zaman

## Standardın Yaşlanma Biçimi

Geçerlilik kalıcı değildir; kayıt kalıcı olmalıdır. Bugün doğru olan bilgi yarın yalan olmak zorunda değildir, eski olabilir. Eski bilgi bazen açık bir yalandan daha tehlikelidir; çünkü doğru doğmuş, kaynağa dayanmış ve bir zamanlar denetlenmiştir. Bu geçmiş, ona bugünde taşımaması gereken bir meşruiyet verir.

Fiyat değişir, hizmet kapsamı daralır, yönetici ayrılır, sertifikanın süresi dolar, şirket başka bir markayla birleşir. Model ve arayüz değişir; kaynak gösterme davranışı dönüşür; ölçüm protokolü yeniden yazılır; doğru müdahale bakım borcuna döner. Belirli kapsamda verilmiş bir uygunluk kararı, artık aynı işletmeyi anlatmayan bir sayfada yaşamaya devam edebilir.

Hiçbir kayıt kendiliğinden güncel kalmaz. Güncellik bir özellik değil, yeniden kurulması gereken bir hükümdür. Bir iddianın ömrü, en erken yaşlanan dayanağının ömrünü aşamaz.

## 1. Zamanın Hükmü

Zaman yalnızca kaydın tarihini göstermez; iddianın hâlâ taşınıp taşınamayacağına karar verir. Her kamusal cümle beş soruya cevap vermelidir:

1. Dayandığı dünya gerçeği hâlâ geçerli mi?
2. Temsil davranışı hâlâ gözleniyor mu?
3. Ölçüm protokolü hâlâ çalışıyor ve karşılaştırma taşıyor mu?
4. Müdahale hâlâ gerekli, orantılı ve güvenli mi?
5. Onay ve yayın yetkisi hâlâ yürürlükte mi?

Birinci cevap hayırsa dünya kanıtı; ikinci hayırsa temsil iddiası; üçüncü hayırsa ölçüm serisi; dördüncü hayırsa müdahalenin gerekçesi; beşinci hayırsa kamu dili geçerliliğini kaybeder. Zincirin bir halkası sona erdiğinde bütün geçmiş otomatik olarak yanlış olmaz; fakat güncel hüküm yeniden incelemeye açılır.

Zaman disiplini dört ilkeye dayanır. **Güncellik kanıtlanmalıdır:** “Bu bilgi hâlâ doğrudur” yeni bir iddiadır. **Sürenin dolması başarısızlık değildir:** kararın zaman sınırını kabul ettiğini gösterir. **Revizyon ihanet değildir:** yeni gözlem karşısında değişmesi gereken yöntemi korumak zayıflıktır. **Arşiv yetki değildir:** eski kayıt geçmişi korur, güncel karar taşımaz.

Tarihi bulunmayan hüküm güncel değildir; yalnızca zamansız görünür.

## 2. Zamanın Beş Saati

Bir GEO çalışmasında aynı anda fakat farklı hızlarla çalışan beş saat vardır.

### 2.1. Varlığın saati

Şirket adı, sahiplik, yönetim, ürün, hizmet kapsamı, coğrafya, fiyat, kapasite, lisans, sertifika, ortaklık ve teslimat koşulu değişebilir. Bir işletmenin 2025’te on ülkede çalışmış olması 2027’de aynı kapsama sahip olduğunu kanıtlamaz. Varlığın saati değiştiğinde doğru temsilin içeriği de değişir. Dünya değiştiğinde eski temsil, doğru yazılmış bir yanlış hâline gelebilir.

### 2.2. Temsilin saati

Üretken sistem davranışı sabit değildir. Model, arayüz, bilgi erişimi, güvenlik kuralı, dil davranışı, oturum ve kullanıcı bağlamı değişebilir. Marka bugün tavsiye edilir, yarın görünmez; kaynak bugün açıkça gösterilir, başka arayüzde cevap içinde eritilir; çözülmüş bir kimlik çarpışması yeni bir veri yüzeyiyle geri döner. Temsil gözlemi kaydedildiği anı taşır; tekrar edilmeden bugüne getirilemez.

### 2.3. Kanıtın saati

Belgenin gerçek olması taşıdığı iddianın bugün geçerli olduğunu göstermez. Süresi dolmuş sertifika, değişen ürüne ait müşteri araştırması, eski fiyat listesi veya başka üretim hattına ait performans raporu tarihsel olarak gerçektir; güncel karar yetkisi sona ermiştir. Kanıt silinmez, statüsü değiştirilir.

### 2.4. Protokolün saati

Ölçüm protokolü de yaşlanır. Kullandığı arayüz ortadan kalkabilir; istem ailesi kullanıcı davranışını temsil etmeyebilir; kodlama kategorileri yeni hata biçimlerini taşıyamayabilir. Protokolün yaşlanması geçmiş ölçümü sahte yapmaz, yeni ölçüm için yetersiz yapar. Bir zamanlar çalışmış yöntem sonsuza kadar çalışan yöntem değildir.

### 2.5. Yetkinin saati

Onay ve yayın yetkisi, verildiği koşullar devam ettiği sürece geçerlidir. İşletme yeni hizmete, ülkeye veya sahipliğe geçebilir; kanıtlanmamış iddialar yayımlayabilir; uygunluk işaretini kapsam dışında kullanabilir; uygulayıcı kadrosu ya da framework sürümü değişebilir. Koşulu sona eren yetki, kayıtta adı durduğu için yaşamaz.

## 3. Zamansal Bütünlük

Bir iddia, şu zincir birbiriyle uyumluysa zamansal bütünlük taşır:

> **Dünya kanıtı → temsil gözlemi → ölçüm protokolü → müdahale sürümü → yönetişim kararı → kamuya açık iddia**

Her halka tarih ve sürüm taşır. Dünya kanıtı için “Gerçek hâlâ geçerli mi?”, temsil için “Davranış ne zaman ve hangi koşulda görüldü?”, protokol için “Hangi yöntem sürümü kullanıldı?”, müdahale için “Ne zaman hangi yüzey değişti?”, yönetişim için “Kim hangi kapsamı onayladı?”, kamu cümlesi için “Ne zamana ve hangi olaya kadar taşınabilir?” sorulur.

**En Erken Sona Eren Dayanak Kuralı** gereğince kamu iddiası, bu zincirdeki en kısa geçerlilik süresini aşamaz. Sertifika sona ermişse eski temsil ölçümü güncel nitelik iddiası taşıyamaz. Protokol değişmişse iki dönem doğrudan karşılaştırılamaz. Kapsam değişmişse eski uygunluk kararı yeni hizmetlere yayılamaz. Müdahale geri çekilmişse onun başarısına dayanan dil kullanılamaz.

Bir zincir en eski kaydı kadar değil, en erken geçerliliğini kaybeden halkası kadar yaşar.

## 4. Sabit İlke, Değişen Araç

Her şeyi değiştiren framework kimliğini kaybeder; hiçbir şeyi değiştirmeyen framework dogmaya dönüşür. Ayrım açık tutulmalıdır.

Varlık ile temsilin aynı olmaması; kanıtın iddiayı sınırlaması; ölçümün kanıt yerine geçmemesi; çok katmanlı temsilin tek puanda saklanmaması; müdahalenin yeni risk üretmesi; sorumluluğun insanda kalması; etik sınırın ticari sonuç uğruna kaldırılamaması; sentetik verinin gerçek gibi sunulamaması ve kontrol edilmeyen sonucun sahiplenilememesi çekirdek ilkelerdir. Bunlar belirli modele, arayüze veya taktiğe bağlı değildir. Değiştirilmeleri “araç güncellemesi” sayılamaz; temel sürümü yeniden açar.

Sistem listeleri, istem kümeleri, teknik erişim yöntemleri, kaynak sınıfları, yapılandırılmış veri biçimleri, ölçüm aralıkları, arayüz kayıt yöntemleri, CRM bağlantıları, rapor şablonları ve doğrulama yüzeyleri ise araçtır. Güncellenmeleri beklenir. Araç değiştiğinde ilke değişmiş gibi; ilke değiştiğinde de küçük araç düzeltmesi gibi davranılamaz.

## 5. Geçerlilik Sınıfları ve Tetikleyiciler

Her kayıt için evrensel bir “30 gün” ya da “bir yıl” süresi konamaz. Değişim hızı, risk ve dayanak farklıdır. Framework beş sınıf kullanır:

- **Anlık kayıt**, tek cevap, beyan veya yönlendirme olayıdır; yalnızca kaydedildiği anı taşır.
- **Değişken operasyonel kayıt**, fiyat, kapasite, ekip, teslimat süresi ve hizmet kapsamı gibi hızlı değişen bilgidir; takvim ve olayla yeniden incelenir.
- **Kurumsal kayıt**, lisans, sertifika, sahiplik, sözleşme ve resmî yetkidir; belge bitişi ya da kurumsal değişimle sona erer.
- **Davranış deseni**, sistem, zaman ve istemler içinde tekrar eden temsildir; sistem, arayüz veya protokol değiştiğinde yeniden sınanır.
- **İlke ve standart**, sabit takvimden çok karşı kanıt ve kullanılabilirlikle sınanır. Yeni gözlemleri açıklayamıyor, tutarlı karar üretmiyor, ihlali sınırlayamıyor, gereksiz zarar yaratıyor ya da kendi amacıyla çelişiyorsa yeniden açılır.

Takvim tek tetikleyici değildir. Dünya kanıtının değişmesi, lisansın sona ermesi, şirket veya hizmet kapsamının dönüşmesi, sistem ya da arayüzde önemli değişiklik, protokolün yeniden üretilememesi, güçlü tersine kanıt, ciddi müşteri zararı, beklenmeyen yan etki, kapsam dışı işaret kullanımı, çıkar çatışmasının ortaya çıkması, hukukî koşulun değişmesi, teslimat kapasitesinin düşmesi veya framework sürüm değişikliği derhâl inceleme başlatır. “Yıllık kontrol henüz gelmedi” savunması olayın değiştirdiği geçerliliği korumaz.

## 6. Sürüm Disiplini ve Seri Kırılması

Değişiklik kayda alınmadan revizyon değil, sessiz değişikliktir. Üç sürüm sınıfı bulunur.

**Düzeltme sürümü**, yazım, biçim, kırık bağlantı veya anlamı değiştirmeyen açıklık düzenlemesidir; karar eşiğini ve karşılaştırılabilirliği etkilemez. **Yöntem sürümü**, yeni sistem, dil, istem ailesi, kodlama sınıfı veya kayıt alanı gibi araç değişikliğidir; ilkeler korunur, eski-yeni kayıtların karşılaştırılabilirliği ayrıca yargılanır. **Temel sürüm**, ilke, karar hakkı, risk eşiği, uygunluk kapısı veya sorumluluk düzenini değiştirir; yeni yönetişim onayı ister ve önceki standardın sessiz devamı gibi sunulamaz.

Her sürüm kaydı neyin ve neden değiştiğini, hangi kayıtların etkilendiğini, hangi karşılaştırmaların artık yapılamadığını, hangi eski kararların yeniden inceleneceğini, yürürlük tarihini ve önceki sürümün durumunu gösterir. Eski metni sessizce değiştirmek geçmişi yeniden yazmaktır.

Sistem, model, arayüz, istem evreni, dil, kodlama tanımı, rakip seti, payda, tekrar sayısı, eksik veri veya ticari atıf yöntemi değiştiğinde ölçüm serisi kırılabilir. Yeni protokol daha iyi olabilir; yine de eski serinin devamı değildir. Sonuçlar yan yana gösterilebilir, fakat ortak alt küme yoksa doğrudan gelişim oranı üretilemez.

## 7. Durum Dili ve Arşiv

Her maddi kayıt güncel bir statü taşır:

*Tablo 6.1 — Kayıt durumları ve anlamları*

| Durum | Anlamı |
|---|---|
| Aktif | Kapsam ve dayanaklar hâlâ geçerli |
| İncelemede | Yeni olay veya karşı kanıt nedeniyle karar açık |
| Yenisiyle değiştirilmiş | Daha yeni kayıt ana referans olmuş |
| Kullanımdan kaldırılmış | Yeni iş için önerilmiyor; tarihsel değeri var |
| Süresi dolmuş | Geçerlilik koşulu veya inceleme süresi sona ermiş |
| Geri çekilmiş | Hata, ihlal veya yeni kanıt nedeniyle iddia taşıyamaz |
| Arşivlenmiş | Yalnızca tarihsel kayıt; güncel yetkisi yok |

Eski kayıt silinmez, durumu değiştirilir. Geri çekilmiş iddia arşivde bulunabilir ama güncel rapora dayanak olamaz. Kullanımdan kaldırılmış protokol araştırma tarihinde önemli olabilir, yeni ölçümde uygulanamaz. Arşiv geçmişi korur; yetkiyi değil.

## 8. Gelecek Dili

Zaman bölümü geleceği bilme yetkisi vermez; geleceğe ilişkin cümleyi sınırlar. **İlke dili**, koşullar değişse de korunması beklenen normatif hükmü taşır: “Kanıt iddiayı sınırlamalıdır.” **Senaryo dili**, olası durumu düşünür ve gerçekleşeceğini iddia etmez. **Tahmin dili** ise zaman ufku, varsayımlar, dayanak ve sona erme tarihi ister.

“Bütün aramalar yakında yapay zekâ üzerinden yapılacak”, “Bu yöntem gelecekte de çalışacak” veya “Bu işaret sistemler tarafından güven sinyali sayılacak” gibi cümleler ya açıkça senaryodur ya da kanıt ve zaman sınırı gerektiren iddiadır. Gelecek hakkında kesin konuşmak öngörü değil, belirsizliği saklamaktır.

## 9. Bir Standardın Ölüm İşaretleri

Framework değiştirildiği için değil, değiştirilemediği için ölür. Şu işaretler tekrar ediyorsa yeniden inceleme zorunludur:

- İlke karar üretmek yerine slogana dönüşür.
- Kanıt yerine “Framework böyle söylüyor” sadakati aranır.
- Karşı gözlem yöntem sorunu olarak incelenmeden dışlanır.
- Yeni veri eski modele zorlanır.
- Sürümler sessizce değiştirilir ve geçmiş görünmez olur.
- Büyük müşteri veya yüksek gelir için ticari istisna üretilir.
- Uygunluk işareti kalıcı üstünlük unvanına dönüşür.
- Olumsuz sonuçların tümü gürültü sayılır.
- Framework gerçeği sınamak yerine kendi markasını korumaya başlar.

Standardı öldüren revizyon değil, revizyondan korunmasıdır.

## 10. Öğretici Vaka: Solstice Mobility

**Öğretici simülasyon — sentetik veri.** Bu vaka gerçek bir işletmeyi, sistemi veya ticari sonucu temsil etmez.

Solstice Mobility, kurumsal elektrikli araç şarj ağı işleten kurgusal bir şirkettir. 2024 faaliyet raporunda on iki ülkede aktif olduğunu doğru biçimde belgeler. Şirket 2026’da beş pazardan çekilir; eski rapor, partner sayfaları ve dış dizinler yaşamaya devam eder.

*Tablo 6.2 — Solstice Mobility sentetik zaman karşılaştırması*

| Gözlem | 2024 | 2026 |
|---|---:|---:|
| Gerçek aktif ülke sayısı | 12 | 7 |
| “12 ülkede hizmet” diyen resmî sayfa | 4 | 2 |
| Aynı iddiayı taşıyan dış kaynak | 9 | 14 |
| Cevaplarda “12 ülke” temsili | 18/30 | 21/30 |
| Yanlış ülke kapsamıyla gelen talep | 3 | 17 |
| Başarısız satış görüşmesi | 1 | 11 |

2024 raporu sahte değildir. 2026’da aynı iddiayı taşımaya yetkili değildir. Üstelik yanlış bilgi, yeni dış kaynakların eski metni tekrar etmesiyle yayılmıştır. Varlığın saati değişmiş; dünya kanıtı, temsil ve kamu dili eş zamanlı güncellenmemiştir. Doğru kaydın yaşlanması yanlış temsilin en sessiz biçimidir.

Framework’ün kararı geçmiş raporu silmek değil; tarihsel statüsünü koruyup güncel kapsamı yeni kayıtla değiştirmek, sahip olunan yüzeyleri düzeltmek, dış kaynaklara bildirim göndermek ve çekirdek istem kümesini yeni dünya kanıtıyla yeniden ölçmektir.

## 11. Zamanın Kararı

Ek C’deki Zaman Kaydı, bağlı unsurun ilk geçerlilik ve dayanak tarihini, protokol ile framework sürümünü, son incelemeyi, takvim ve olay tetikleyicilerini, mevcut durumu, seri etkisini, yerine geçen kaydı, kapsamı ve güncellik sorumlusunu tutar. Sorduğu soru yalındır: **Bu hüküm hâlâ konuşabilir mi?**

Bu bölümün hükmü şöyledir:

> **Sabit tutulması gerekenler ilkelerdir; değiştirilmesi gerekenler araçlardır. Eski sürüm silinmez, fakat güncel yetkiyi kendiliğinden taşımaz.**

Merkez nesneyi tanımladı. Kanıt cümleyi sınırladı. Ölçüm gözlemi kayda bağladı. Müdahale doğrulanmış çarpıklığa dokundu. Yönetişim gücü ve sorumluluğu ayırdı. Zaman, bunların hiçbirinin sonsuza kadar geçerli olmadığını hükme bağladı.

Bu, kitabın ticari sorusunu yeniden açar. “Yapay zekâ bize müşteri getiriyor” cümlesi ancak belirli dönem, kapsam ve kanıt altında kurulabilir. Gelen müşterinin doğru, satışın kârlı, teslimatın başarılı ve ilişkinin tekrar edebilir olup olmadığı zaman içinde görülür. Sürdürülebilirlik bugünkü sonucu geleceğe izinsiz taşımak değil, değerin zaman içinde bozulmadan tekrar edebilmesidir.

Yaşlanmayı kabul etmeyen standart güçlü doğmaz; ölü doğar.