Popyt globalny w modelu keynesowskim Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić pojęcia luki inflacyjnej i luki deflacyjnej (recesyjnej) W pełni zrozumieć, w jaki sposób ekonomiści podzielający keynesowskie poglądy na gospodarkę interpretują model AD-AS Wskazać i wyjaśnić sposób działania najważniejszych czynników determinujących poziom konsumpcji, inwestycji, wydatków państwa na dobra i usługi oraz eksportu netto Analizując gospodarkę z keynesowskiego punktu widzenia, koncentrujemy się przede wszystkim na popycie globalnym. Dlaczego? Ponieważ przedsiębiorstwa produkują tylko wtedy, gdy są przekonane, że ich towary znajdą nabywców. O ile więc zasób oraz produktywność czynników wytwórczych wpływają na wielkość potencjalnego PKB (ang. potential GDP ), o tyle faktyczny wolumen produkcji, czyli realny PKB (ang. real GDP ), zależy od tego, jakie są rozmiary zagregowanego (globalnego) popytu. Obrazuje to . Keynesowska interpretacja modelu AD-AS Keynesowski sposób interpretacji modelu AD-AS zakłada, że krzywa podaży globalnej (SAS) jest płaska (pozioma) przy produkcji poniżej poziomu potencjalnego i pionowa dla produkcji potencjalnej. Zatem gdy produkcja kształtuje się na dowolnym poziomie poniżej potencjalnego, dowolny spadek popytu globalnego (AD) prowadzi tylko do zmniejszenia produkcji, a poziom cen się nie zmienia. Z kolei wzrost popytu globalnego prowadzi do wzrostu produkcji przy stałym poziomie cen (do momentu, w którym gospodarka nie osiągnie potencjalnego PKB). Keynes argumentował, że – z powodów, które za chwilę wyjaśnimy – popyt globalny ( AD ) nie utrzymuje się na stałym poziomie, lecz wykazuje nieoczekiwane wahania. Załóżmy, że gospodarka znajduje się w punkcie, w którym krzywa AD przecina krzywą SAS przy poziomie cen P 0 i produkcji Y p . Skoro Y p jest produkcją potencjalną, w gospodarce występuje pełne zatrudnienie. Ponieważ popyt globalny nie jest stały w czasie, może łatwo spaść. Jeśli AD spadnie, to gospodarka – nawet gdy startuje z poziomu potencjalnego – znajdzie się w stanie określanym przez Keynesa jako luka deflacyjna ( (luka recesyjna) (ang. recessionary gap ). Jest to nadal punkt równowagi, ale poniżej poziomu pełnego zatrudnienia, co odpowiada np. produkcji Y 1 na . Keynes uważał, że nawet w średnim i długim okresie gospodarkę może charakteryzować luka deflacyjna, z towarzyszącym jej przymusowym bezrobociem. W analogiczny sposób (chociaż nie zostało to zilustrowane na wykresie) gospodarka może wpaść w lukę inflacyjną (ang. inflationary gap ), gdy AD wzrośnie do poziomu przekraczającego produkcję potencjalną. W konsekwencji pojawi się inflacja, ponieważ gospodarka nie może w trwały sposób przekroczyć poziomu potencjalnego tylko na skutek wzrostu popytu, bez powiększenia wolumenu czynników wytwórczych lub wzrostu ich produktywności. Niezależnie od tego, która ze wskazanych wyżej sytuacji wystąpi, polityka gospodarcza powinna być ukierunkowana na likwidację luki deflacyjnej lub inflacyjnej, w zależności od tego, która z nich pojawi się w gospodarce. Państwo winno zatem zwiększyć wydatki podczas recesji i zmniejszyć je w okresach przyspieszającej inflacji (ożywienia gospodarczego), tak aby popyt globalny powrócił do poziomu odpowiadającego produkcji potencjalnej. Zgodnie z informacjami przedstawionymi w poprzednich rozdziałach popyt globalny (zagregowany) to łączne wydatki na dobra i usługi wyprodukowane w danym kraju. Popyt globalny [AD] jest w rzeczywistości tym, co ekonomiści nazywają całkowitymi planowanymi wydatkami. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w dodatku opisującym sposób interpretacji modelu wydatki-produkcja, w . Wiemy jednocześnie, że popyt globalny jest sumą czterech składników: wydatków konsumpcyjnych, wydatków inwestycyjnych, wydatków państwa na dobra i usługi (zakupów państwa) oraz wydatków netto zagranicy (tj. eksportu netto, czyli eksportu pomniejszonego o import). W kolejnej części podrozdziału przeanalizujemy dokładnie poszczególne składniki popytu globalnego z perspektywy keynesowskiej. Czynniki determinujące konsumpcję Konsumpcja to wydatki gospodarstw domowych na dobra i usługi, w tym na dobra trwałego użytku. Te ostatnie to przedmioty, które służą nam w średnim i długim okresie (w perspektywie lat lub nawet dekad), utrzymując pewną wartość. Będą to więc samochody, artykuły RTV AGD, meble, biżuteria, dzieła sztuki itd. Wszystkie inne dobra, takie jak artykuły spożywcze, po skonsumowaniu przestają istnieć. Z kolei usługi to towary, które nie mają materialnej postaci – porada lekarska, wizyta w kinie lub płatne konto w banku itp. Keynes zidentyfikował trzy główne czynniki, które wpływają na poziom konsumpcji: Dochód rozporządzalny. Konsumpcja większości z nas jest określana przez dochód uzyskiwany z pracy oraz wynajmu lub sprzedaży innych czynników produkcji (kapitału, ziemi), nazywany również dochodem rozporządzalnym (ang. disposable income ). Jest to więc dochód czynników produkcji po uwzględnieniu transferów (np. stypendium studenckiego, środków z programu „Rodzina 500 Plus” i innych zasiłków) i odliczeniu podatków. Oczekiwany przyszły dochód. Przewidywania konsumentów dotyczące przyszłości są ważne przy określaniu wielkości konsumpcji. Jeśli z optymizmem patrzą oni w przyszłość, chętniej wydają pieniądze, zwiększając tym samym popyt globalny. Natomiast doniesienia medialne wieszczące nadchodzącą recesję i kłopoty gospodarcze będą ich raczej skłaniać do ograniczenia konsumpcji. Majątek. Gdy majątek gospodarstw domowych rośnie, są one skłonne konsumować większą część swoich dochodów i oszczędzać mniej. Na przykład kiedy pod koniec lat 90. XX w. amerykańska giełda zanotowała silne wzrosty, stopa oszczędności w USA zmalała. Prawdopodobnie stało się tak dlatego, że ludzie, widząc, iż ich majątek utrzymywany w akcjach się zwiększył, łatwiej decydowali się na wydatkowanie większej części swego bieżącego dochodu. W jaki sposób ludzie wydają na konsumpcję więcej, niż zarabiają? Poprzez zaciąganie kredytów i pożyczek. Z drugiej strony, kiedy giełda w USA od marca 2008 r. do marca 2009 r. zanotowała spadek o blisko 40%, majątek gospodarstw domowych utrzymywany w papierach wartościowych gwałtownie się zmniejszył, co doprowadziło do wzrostu stopy oszczędności i spadku konsumpcji. Zdaniem Keynesa istnieje także wiele innych, mniej istotnych czynników wpływających na to, jaką część rozporządzalnego dochodu gospodarstwa domowe konsumują, a jaką oszczędzają (wielkość oszczędności i konsumpcji). Jeśli preferencje gospodarstw domowych zmienią się tak, że zwiększą one swoją konsumpcję oraz zmniejszą oszczędności, krzywa popytu globalnego przesunie się w prawo. Odwiedź poniższą stronę internetową , aby uzyskać więcej informacji o tym, jak recesja wpłynęła na różne grupy ludzi. Czynniki determinujące inwestycje Wydatki na nowe dobra kapitałowe nazywamy wydatkami inwestycyjnymi (ang. investment expenditure ). Inwestycje dzielą się na cztery kategorie: środki trwałe przedsiębiorstw (w tym oprogramowanie), obiekty niemieszkalne (np. fabryki, biura i centra handlowe), zmiany stanu zapasów oraz obiekty mieszkalne (domy jednorodzinne, kamienice itp.). Przedsiębiorstwa dokonują pierwszych trzech rodzajów inwestycji, a gospodarstwa domowe – ostatniego. Keynesowskie podejście do inwestycji koncentruje się na kluczowej roli oczekiwań w kształtowaniu decyzji biznesowych. Kiedy przedsiębiorstwo decyduje się zakup środków trwałych, np. maszyn, całej linii produkcyjnej czy wręcz wybudowanie nowej fabryki, ale też dokonanie inwestycji w aktywa niematerialne, np. prowadzenie prac badawczo-rozwojowych lub szkolenia zwiększające kompetencje pracowników, bierze pod uwagę zarówno oczekiwane przyszłe korzyści z inwestycji (zyski), jak i jej spodziewane koszty (koszt alternatywny kapitału zaangażowanego w inwestycje mierzony stopą procentową). Oczekiwania dotyczące przyszłych zysków są najważniejszym czynnikiem wpływającym na skłonność do inwestycji. W sytuacji, w której w gospodarce panuje konsensus dotyczący przewidywanego przyspieszenia tempa wzrostu gospodarczego, przedsiębiorstwa spodziewają się zwiększonego popytu na swoje produkty. Lepsze nastroje producentów zachęcają ich do nowych inwestycji. Na przykład w drugiej połowie lat 90. XX w. poziom inwestycji w USA wzrósł z 18% PKB w 1994 r. do 21% PKB w roku 2000. Jednak gdy w 2001 r. rozpoczęła się recesja, w roku 2002 inwestycje w USA ponownie spadły, do poziomu 18% PKB. Wysokość stóp procentowych jest kolejnym ważnym czynnikiem wpływającym na rozmiary inwestycji przedsiębiorstw. Tak jak gospodarstwa domowe muszą zazwyczaj pożyczać pieniądze na zakup domów i mieszkań, tak firmy potrzebują finansowania, gdy dokonują dużych wydatków. Kosztem inwestycji jest stopa procentowa. Nawet jeśli przedsiębiorstwo posiada środki finansowe, stopa procentowa mierzy koszt alternatywny wykorzystywanego kapitału (przecież zamiast inwestować, można by wpłacić pieniądze do banku lub kupić za nie obligacje skarbowe i otrzymywać dochód w postaci odsetek). Niższe stopy procentowe stymulują wydatki inwestycyjne, a wyższe je ograniczają. Oczekiwana rentowność inwestycji zależy od wielu czynników. Jeśli ceny energii maleją, energochłonne inwestycje (np. związane z produkcją nawozów sztucznych) przyniosą większe zyski. Jeśli państwo oferuje specjalne zachęty do inwestowania (np. ulgi podatkowe), inwestycje będą bardziej atrakcyjne. I odwrotnie, jeśli państwo zlikwiduje ulgi podatkowe lub podniesie podatki dla przedsiębiorstw, atrakcyjność inwestycji spadnie. Zdaniem Keynesa inwestycje firm są najbardziej zmiennym składnikiem popytu globalnego. Czynniki determinujące poziom wydatków państwa na dobra i usługi Trzecim składnikiem popytu globalnego są wydatki państwa na dobra i usługi (obejmujące zarówno wydatki rządu centralnego, jak i jednostek samorządu terytorialnego). Chociaż zarówno Stany Zjednoczone, jak i Polskę zwykle postrzegamy (i słusznie!) jako gospodarki rynkowe, państwo nadal odgrywa znaczącą rolę w tworzeniu ich popytu globalnego. Na zajęciach z mikroekonomii omawiane było zaangażowanie państwa w zakupy dóbr publicznych i finansowanych ze środków publicznych dóbr prywatnych, takich jak odpowiednio: obrona narodowa, bezpieczeństwo publiczne i infrastruktura transportowa (drogi i linie kolejowe), a także edukacja i opieka zdrowotna. Zdaniem Keynesa państwo za pomocą polityki fiskalnej (budżetowej) może z ogromną siłą wpływać na popyt globalny. Z jednej strony zwiększanie wydatków państwa stymuluje popyt globalny, a zmniejszanie wydatków go obniża. Z drugiej zaś obniżanie lub podnoszenie stawek podatkowych (zwiększanie lub zmniejszanie transferów) wpływa na konsumpcję i inwestycje (pomyśl w tym kontekście o wpływie wypłaty tzw. trzynastej emerytury na konsumpcję w Polsce). Keynes doszedł do wniosku, że w skrajnych sytuacjach, takich jak głęboka recesja, tylko państwo ma siłę i środki, aby podtrzymać poziom popytu globalnego. Na przykład podczas recesji wywołanej pandemią w 2020 r. zarówno rząd federalny w USA, jak i rząd Polski przekazały bardzo poważne środki przedsiębiorstwom i gospodarstwom domowym (w ramach tzw. tarcz antykryzysowych), aby wesprzeć gospodarkę, gdy wiele przedsiębiorstw musiało wstrzymać działalność lub doświadczyło dużego spadku dochodów i musiało zwolnić pracowników. Czynniki wpływające na eksport netto Przypomnijmy, że eksport (ang. exports ) o sprzedaż za granicę produktów wytworzonych w kraju, a import (ang. imports ) to zakup produktów wytworzonych za granicą. Ponieważ popyt globalny definiujemy jako wielkość wydatków na dobra i usługi wyprodukowane w kraju, eksport zwiększa popyt globalny, zaś import należy od tego parametru odjąć. Wahania eksportu i importu zależą przede wszystkim od dwóch grup czynników: zmian względnych stóp wzrostu gospodarczego oraz zmian względnych cen pomiędzy krajami prowadzącymi wymianę handlową. Sytuacja gospodarcza u partnerów handlowych silnie wpływa na wielkość eksportu danego kraju. Na przykład, jeśli główni importerzy polskich produktów, m.in. Niemcy, Czechy i pozostałe kraje UE, doświadczają recesji (tak jak to miało miejsce po roku 2008), eksport polskich produktów do tych państw najprawdopodobniej spadnie. Analogicznie poziom dochodu w danym kraju wpływa bezpośrednio na wielkość importu: wzrost dochodu powoduje wzrost importu, zaś spadek dochodu lub gwałtowne spowolnienie tempa wzrostu (co wystąpiło w Polsce w 2023 r.) będzie ograniczał wolumen importu. Względne ceny towarów na rynkach międzynarodowych również wpływają na wartość eksportu i importu. Jeśli polskie towary są relatywnie tańsze niż produkty wytwarzane w innych państwach, np. w wyniku postępu technicznego powodującego wzrost wydajności pracy, polski eksport prawdopodobnie wzrośnie. Jeśli polskie towary staną się relatywnie droższe, np. z powodu wzrostu cen czynników wytwórczych (kosztów pracy) lub w wyniku niekorzystnej z punktu widzenia przedsiębiorstw zmiany kursu walutowego polskiego złotego (dokładniej – umocnienia kursu złotego w stosunku do dolara i/lub euro), eksport Polski najprawdopodobniej spadnie. przedstawia listę czynników wpływających na cztery składniki popytu globalnego. Determinanty popytu globalnego Czynniki wpływające na spadek popytu globalnego Czynniki wpływające na wzrost popytu globalnego Konsumpcja Podwyżka podatków / zmniejszenie kwoty transferów Obniżka podatków / zwiększenie kwoty transferów Spadek dochodu Wzrost dochodu Podwyżka stóp procentowych Obniżka stóp procentowych Zwiększenie skłonności do oszczędzania Zmniejszenie skłonności do oszczędzania Zmniejszenie wartości majątku Zwiększenie wartości majątku Pogorszenie nastrojów dotyczących przyszłego dochodu Poprawa nastrojów dotyczących przyszłego dochodu Inwestycje Pesymistyczne przewidywania dotyczące popytu w przyszłości Optymistyczne przewidywania dotyczące popytu w przyszłości Podwyżka stóp procentowych Obniżka stóp procentowych Pogorszenie klimatu inwestycyjnego Poprawa klimatu inwestycyjnego Państwo Spadek wydatków sektora publicznego Wzrost wydatków sektora publicznego Wzrost wysokości podatków Spadek wysokości podatków Eksport netto Spadek dochodu u głównych partnerów handlowych Wzrost dochodu u głównych partnerów handlowych Relatywny wzrost cen w danym kraju Relatywny spadek cen w danym kraju Podsumowanie Popyt globalny jest sumą czterech składników: konsumpcji, inwestycji, wydatków państwa na dobra i usługi oraz eksportu netto. Konsumpcja zależy od wielu czynników, w tym dochodu rozporządzalnego gospodarstw domowych, podatków i transferów, oczekiwań dotyczących przyszłości oraz wartości majątku. Kluczową determinantą inwestycji jest opłacalność danego przedsięwzięcia, uzależniona od przewidywanej dynamiki wzrostu gospodarczego, tempa wdrażania nowych technologii, cen czynników wytwórczych i polityki podatkowej państwa. Inwestycje zmieniają się również wraz z wahaniami stóp procentowych. Czynniki polityczne wpływają z kolei na poziom wydatków państwa i wysokość obciążeń podatkowych. Eksport i import zależą od relacji względnych stóp wzrostu gospodarczego i względnych cen między krajami prowadzącymi wymianę handlową. Pytania sprawdzające Które z poniższych zdarzeń mogą doprowadzić – zgodnie z założeniami modelu keynesowskiego – do recesji, a które do inflacji? W odpowiedzi wykorzystaj wykres modelu AD-AS. Znaczny wzrost wartości nieruchomości będących w posiadaniu gospodarstw domowych Przyspieszenie tempa wzrostu gospodarczego w kraju będącym kluczowym partnerem handlowym Postęp techniczny powodujący wzrost opłacalności przedsięwzięć inwestycyjnych Wzrost stóp procentowych Znaczny spadek cen towarów importowanych do danego kraju Wzrost wartości nieruchomości zwiększy konsumpcję ze względu na wzrost wartości majątku. Krzywa AD przesunie się w prawo i może pojawić się inflacja – jeśli produkcja będzie zbliżona do poziomu potencjalnego. Przyspieszenie tempa wzrostu gospodarczego w kraju, który jest kluczowym partnerem handlowym, zwiększy popyt na eksport. Krzywa AD przesunie się w prawo i może pojawić się inflacja – jeśli produkcja będzie zbliżona do poziomu potencjalnego. Wzrost opłacalności przedsięwzięć inwestycyjnych spowoduje wzrost wydatków inwestycyjnych przedsiębiorstw. Krzywa AD przesunie się w prawo i może pojawić się inflacja, jeśli produkcja będzie zbliżona do poziomu potencjalnego. Wyższe stopy procentowe zmniejszają wydatki inwestycyjne. Krzywa AD przesunie się w lewo i może pojawić się recesja – jeśli produkcja spadnie poniżej poziomu potencjalnego. Zwiększa się popyt na tańszy import, a popyt na produkty wyprodukowane w kraju maleje. Krzywa AD przesunie się w lewo i może pojawić się recesja. Które z poniższych działań w ramach polityki gospodarczej są – zgodnie z modelem keynesowskim – remedium na wystąpienie recesji, a które właściwym narzędziem obniżania presji inflacyjnej? Wykorzystaj model AD-AS. Podwyżka podatku dochodowego od osób fizycznych Gwałtowny wzrost wydatków na zbrojenia Ulgi inwestycyjne dla przedsiębiorstw Znaczący wzrost wydatków państwa na ochronę zdrowia Podwyżka podatku dochodowego od osób fizycznych, przesuwając krzywą AD w lewo, spowoduje spadek konsumpcji. Jest to dobre narzędzie polityki antyinflacyjnej. Gwałtowny wzrost wydatków na zbrojenia to przykład wzrostu wydatków państwa na dobra i usługi. Efektem jest przesunięcie krzywej AD w prawo. Jeśli realny PKB jest niższy od potencjalnego, działanie takie zapobiegnie dalszemu występowaniu recesji. Jeśli realny PKB przekracza poziom potencjalny, krzywa AD przesunie się jeszcze bardziej w prawo i wzrośnie inflacja. Ulgi inwestycyjne dla przedsiębiorstw przesuną krzywą AD w prawo. Jeśli początkowa równowaga makroekonomiczna znajduje się poniżej potencjalnego PKB, takie działanie może pomóc wyprowadzić gospodarkę z recesji (lub jej zapobiec). Wyższe wydatki państwa na ochronę zdrowia powodują przesunięcie krzywej AD w prawo. Jeśli realny PKB jest niższy od potencjalnego, gospodarka zostanie wyciągnięta z recesji. Jeśli realny PKB przekracza poziom potencjalny, krzywa AD przesunie się jeszcze bardziej w prawo i wzrośnie inflacja. Sprawdź wiedzę Wymień kilka zdarzeń, które mimo że nie są bezpośrednio związane z polityką państwa, mogą spowodować zmianę popytu globalnego. Wymień kilka możliwych posunięć państwa, które przełożą się na zmianę popytu globalnego. Ćwicz myślenie krytyczne W raporcie The Conference Board pt. Global Economic Outlook (http://www.conference-board.org/data/globaloutlook.cfm) prognozowana stopa wzrostu gospodarczego Chin na lata 2015–2019 wynosi ok. 5,5% średniorocznie. International Business Times (http://www.ibtimes.com/us-exports-china-have-grown-294-over-past-decade-1338693) donosi, że Chiny są trzecim co do wielkości rynkiem eksportowym Stanów Zjednoczonych, a eksport z USA do Chin w latach 2003–2012 wzrósł o 294%. Wyjaśnij, jaki wpływ mają Chiny na gospodarkę USA. Jakie konsekwencje dla gospodarki amerykańskiej będzie miało osłabienie tempa wzrostu gospodarczego w Chinach? A co się stanie, jeśli dynamika wzrostu będzie się utrzymywać na niezmienionym poziomie? Bibliografia Mahapatra, Lisa. “US Exports To China Have Grown 294% Over The Past Decade.” International Business Times . Last modified July 09, 2013. http://www.ibtimes.com/us-exports-china-have-grown-294-over-past-decade-1338693. The Conference Board, Inc. “Global Economic Outlook 2014, November 2013.” http://www.conference-board.org/data/globaloutlook.cfm. Thomas, G. Scott. “Recession claimed 170,000 small businesses in two years.” The Business Journals . Last modified July 24, 2012. http://www.bizjournals.com/bizjournals/on-numbers/scott-thomas/2012/07/recession-claimed-170000-small.html. United States Department of Labor: Bureau of Labor Statistics. “Top Picks.” http://data.bls.gov/cgi-bin/surveymost?bls. dochód do dyspozycji zob. dochód rozporządzalny dochód rozporządzalny (ang. disposable income ) dochód uzyskany dzięki sprzedaży lub wynajmowi czynników produkcji (wynagrodzenia, zyski i renta gruntowa) powiększony o kwoty transferów publicznych i prywatnych, a pomniejszony o wartość podatków luka inflacyjna (ang. inflationary gap ) równowaga przy produkcji wyższej od potencjalnego PKB realny PKB (ang. real GDP ) wolumen dóbr i usług wytworzonych na terenie danego kraju luka recesyjna zob. luka deflacyjna luka deflacyjna (ang. recessionary gap ) równowaga przy produkcji niższej od potencjalnego PKB

Business


Najważniejsze elementy modelu keynesowskiego Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wytłumaczyć, jak keynesiści postrzegają zjawisko recesji, zakładając sztywność (lepkość) cen i płac oraz kluczową rolę popytu globalnego Wyjaśnić znaczenie trzech zjawisk: problemu koordynacji związanej z obniżaniem płac, kosztów zmienianych jadłospisów oraz makroekonomicznych efektów zewnętrznych Zrozumieć działanie mnożnika wydatków autonomicznych Wiedząc, jakie są składniki popytu globalnego, wracamy do keynesowskiej analizy gospodarki z wykorzystaniem modelu popytu globalnego i podaży globalnej (AD-AS). Gospodarkę w ujęciu keynesowskim można także analizować za pomocą modelu wydatki-produkcja (ang. the expenditure-output model), czyli tzw. krzyża keynesowskiego (ang. Keynesian cross ). W tym celu zobacz ). Keynesowska interpretacja modelu AD-AS identyfikuje czynniki, z powodu których w gospodarce pojawiają się kryzysy i recesje, a także wskazuje narzędzia z zakresu polityki gospodarczej pozwalające na minimalizację niekorzystnych następstw tych zjawisk. Keynesowskie spojrzenie na recesję (ang. recession ) opiera się na dwóch kluczowych założeniach. Po pierwsze, popyt globalny nie zawsze w automatyczny sposób dostosowuje swoją wysokość w taki sposób, aby zachęcić przedsiębiorstwa do zwiększania zatrudniania aż do momentu, w którym bezrobocie przymusowe spadnie do zera. Po drugie, w konsekwencji wahań popytu globalnego gospodarka wraca do stanu równowagi długookresowej (tj. do stanu pełnego zatrudnienia osiąganego przy potencjalnym poziomie PKB) w relatywnie wolnym tempie, z uwagi na sztywne płace i ceny ( lepkie ) (ang. sticky wages and prices ). Sztywność (lepkość) płac i cen oznacza, że nie zmieniają się one pod wpływem zmian popytu globalnego. Przeanalizujemy po kolei te dwa założenia, a następnie zobaczymy, w jaki sposób są one uwzględnione w modelu AD-AS. Zgodnie z pierwszym założeniem szkoły keynesowskiej recesje występują wtedy, gdy popyt na dobra i usługi znajduje się poniżej poziomu odpowiadającemu pełnemu wykorzystaniu czynników wytwórczych. Innymi słowy, przecięcie krzywych popytu globalnego i podaży globalnej następuje przy poziomie PKB niższym niż w stanie pełnego zatrudnienia. Załóżmy, że mamy do czynienia z załamaniem się giełdy (jak w 1929 r.) lub rynku mieszkaniowego (jak w roku 2008). W obu przypadkach wartość majątku gospodarstw domowych zmniejsza się, a w ślad za tym maleją wydatki konsumpcyjne. Gdy przedsiębiorstwa dostrzegają spadek konsumpcji lub napotykają ograniczenia wynikające np. z pandemii, które redukują skalę działalności gospodarczej, pogarszają się ich oceny opłacalności inwestycji, co skutkuje spadkiem wydatków inwestycyjnych. Powyższa sytuacja wystąpiła podczas Wielkiego Kryzysu, gdy zdolności wytwórcze dotkniętych tym zjawiskiem gospodarek właściwie się nie zmieniły. W latach 1929–1930 nie było powodzi, trzęsienia ziemi czy innych klęsk żywiołowych rujnujących fabryki. Nie wybuchła epidemia, która zdziesiątkowałaby szeregi pracowników. Ceny kluczowych nakładów, np. ropy naftowej, nie wzrosły gwałtownie na rynkach światowych. Gospodarka Stanów Zjednoczonych w 1933 r. miała prawie taki sam stan fabryk, zasób pracowników i poziom technologii jak cztery lata wcześniej, w 1929 r. – a mimo to, biorąc pod uwagę wolumen produkcji, dramatycznie się skurczyła. Tak samo było w roku 2008. Jak zauważył Keynes, scenariusz zdarzeń obserwowanych podczas Wielkiego Kryzysu był sprzeczny z prawem Saya, zgodnie z którym „podaż kreuje popyt na samą siebie”. Chociaż gospodarka posiadała odpowiedni zasób czynników produkcji, ta – ze względu na niedobór popytu – była dużo niższa od poziomu potencjalnego. Odwiedź poniższą stronę internetową , aby zapoznać się z danymi umożliwiającymi samodzielne obliczenie wartości PKB. Sztywność (lepkość) cen i płac Zdaniem Keynesa ceny i płace nie reagują na wahania popytu globalnego natychmiast. Uważał on, że ceny i płace są „lepkie” (ang. sticky), co utrudnia powrót gospodarki do stanu pełnego zatrudnienia i potencjalnego PKB. Keynes podkreślał jeden szczególny powód, dla którego płace są lepkie: problem koordynacji (ang. coordination argument ). Problem koordynacji oznacza, że nawet jeśli większość ludzi byłaby skłonna – przynajmniej hipotetycznie – obniżyć swoje wynagrodzenia w czasach gorszej koniunktury, szczególnie gdyby wszyscy inni zatrudnieni również doświadczyli spadku wynagrodzeń, to jednak gospodarka rynkowa nie dysponuje metodą na wdrożenie planu skoordynowanych obniżek płac. W wskazany został szereg czynników ograniczających elastyczność płac przy próbie ich obniżenia. Większość z nich odnosi się do potencjalnego spadku zaangażowania pracowników i w konsekwencji ich produktywności, które miałyby być następstwem spadku wynagrodzeń. Niektórzy współcześni ekonomiści argumentują w duchu keynesowskim, że ceny produktów – podobnie jak płace – także mogą być lepkie. Wiele przedsiębiorstw, o ile nie wszystkie, nie zmienia cen codziennie ani nawet co miesiąc. Kiedy przedsiębiorstwo rozważa zmianę cen, musi wziąć pod uwagę dwa rodzaje kosztów. Po pierwsze, zmiana cen wymaga pewnych nakładów: menedżerowie muszą przeanalizować popyt rynkowy i zachowania konkurentów oraz odpowiednio ustalić nowe ceny, muszą zaktualizować broszury i ulotki reklamowe, zmienić zapisy w księgach rachunkowych oraz wymienić etykiety z cenami na półkach sklepowych lub produktach. Po drugie, częste zmiany cen mogą dezorientować i denerwować klientów, zwłaszcza jeśli odkryją oni, że produkt kosztuje teraz więcej, niż się spodziewali. Takie koszty zmiany cen nazywane są kosztami zmienianych jadłospisów (ang. menu costs ) (nazwa pochodzi od drukowania nowych kart dań z nowymi cenami w restauracjach). Ceny oczywiście reagują na wahania popytu i podaży, ale z perspektywy makroekonomicznej proces ich zmiany w całej gospodarce jest rozciągnięty w czasie. Aby zrozumieć wpływ sztywnych cen i płac na gospodarkę, przeanalizujmy . Panel (a) wykresu przedstawia rynek pracy, zaś panel (b) – rynek produktów. Początkowa równowaga (E 0 ) na każdym rynku występuje w punkcie przecięcia krzywej popytu (D 0 ) i krzywej podaży (S 0 ). Kiedy popyt globalny spada, krzywa popytu na pracę przesuwa się w lewo, do położenia D 1 na panelu (a), a krzywa popytu na produkt przesuwa się w lewo, do położenia D 1 na panelu (b). Jednak ze względu na lepkość płac i cen wynagrodzenia pozostają przez jakiś czas na swoim pierwotnym poziomie W 0 , a ceny – na poziomie P 0 . W rezultacie na rynku pracy oraz na rynku produktów pojawia się nadwyżka podaży, która oznacza, że oferowana ilość pracy lub produktów jest większa od zapotrzebowania przy danej płacy lub cenie. Ilość Q 1 jest mniejsza od Q 0 na panelach (a) i (b) . Jeśli sytuacja taka występuje na wielu rynkach, gospodarka znajduje się w recesji. Oznacza to, że przedsiębiorstwa nie mogą sprzedać takiej ilości, jaką chciałyby wyprodukować przy istniejącej cenie rynkowej, i nie chcą zatrudnić wszystkich pracowników, którzy chcieliby pracować przy istniejącej płacy. dokładniej omawia ten problem. Spadek popytu na rynku pracy i rynku produktów przy lepkich płacach i cenach Na panelach (a) i (b) wykresu krzywa popytu przesuwa się w lewo, z położenia D 0 do D 1 . Jednak płace na panelu (a) i ceny na panelu (b) nie spadają natychmiast. Na rynku pracy wielkość popytu na pracę przy początkowym poziomie wynagrodzenia (W 0 ) wynosi Q 0 , ale dla nowej krzywej popytu na pracę (D 1 ) jest to już tylko Q 1 . Na rynku produktów wielkość popytu przy początkowej cenie (P 0 ) wynosi Q 0 , ale dla nowej krzywej popytu (D 1 ) już tylko Q 1 . Na rynku pracy wystąpi nadwyżka podaży pracy, czyli bezrobocie. Na rynku produktów również pojawi się nadwyżka podaży, ponieważ wielkość zapotrzebowania jest znacznie mniejsza niż ilość oferowana. A zatem lepkie ceny i płace w połączeniu ze spadkiem popytu globalnego powodują bezrobocie i recesję. Dlaczego dostosowanie płac następowało w USA tak powoli? W Stanach Zjednoczonych ożywienie po globalnym kryzysie finansowym było stosunkowo powolne. Wielu relatywnie nisko opłacanych pracowników sektora usług, w przedsiębiorstwach takich jak McDonalds, Dominos i Walmart, zagroziło strajkiem w celu uzyskania wyższych wynagrodzeń. Ich trudna sytuacja była częścią szerszego trendu charakteryzującego wzrost zatrudnienia i płac w okresie ożywienia gospodarczego po głębokiej recesji. Miejsca pracy utracone i utworzone w okresie recesji lub ożywienia W wyniku globalnego kryzysu finansowego zlikwidowano przede wszystkim miejsca pracy osób o średnim poziomie wynagrodzeń, zaś w okresie następującym bezpośrednio po tej recesji utworzono głównie stanowiska niskopłatne. Dane dla Stanów Zjednoczonych wskazują, że podczas globalnego kryzysu finansowego 60% utraconych miejsc pracy dotyczyło stanowisk o średnim poziomie wynagrodzeń. Większość z nich została zastąpiona w okresie ożywienia gospodarczego niskopłatnymi miejscami pracy w usługach, handlu detalicznym oraz branży spożywczej. Wynagrodzenia w tych sektorach są równe lub zbliżone do płacy minimalnej i „lepkie” zarówno przy próbach ich obniżki, jak i podwyżki. Płace są lepkie przy próbach obniżki ze względu na przepisy dotyczące płacy minimalnej (nie można ich już zgodnie z prawem zmniejszyć). Są także lepkie przy próbach podwyżki, ponieważ niewielka konkurencja na rynku pracy dla osób o niskich kwalifikacjach pozwala pracodawcom unikać podnoszenia wynagrodzeń, co czynią chętnie, maksymalizując swoje zyski. Jednocześnie wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych w latach 2007–2012 wzrósł o 11%, obniżając płace realne tych pracowników. Dwa keynesowskie założenia w modelu AD-AS przedstawia sposób funkcjonowania modelu AD-AS, w który wbudowane zostały dwa fundamentalne keynesowskie założenia. Pierwszym z nich jest kluczowa rola popytu globalnego jako czynnika wywołującego recesję, drugim – sztywność cen i płac. Ze względu na lepkość cen i płac makroekonomiczna krzywa podaży globalnej jest bardziej płaska niż mikroekonomiczne krzywe podaży pracy lub konkretnego dobra. Gdy ceny i płace są na tyle lepkie, że w ogóle się nie zmieniają w odpowiedzi na przesunięcia krzywej popytu, krzywa podaży globalnej jest całkowicie płaska (pozioma) dla wszystkich rozmiarów produkcji niższych od potencjalnego poziomu PKB, jak pokazano to na . Konkluzja ta jest jednym z najważniejszych przykładów tzw. makroekonomicznego efektu zewnętrznego (ang. macroeconomic externality ), Polega on na tym, że ścieżka dostosowań parametrów makroekonomicznych do różnego rodzaju szoków (zmian) jest nie tylko odmienna, ale z punktu widzenia gospodarki również mniej korzystna od dostosowań na poziomie mikroekonomicznym. Jeśli popyt na dobra lub usługi produkowane przez konkretne przedsiębiorstwo spada, zazwyczaj nie ma ono żadnych problemów, aby obniżyć ceny i tym samym zwiększyć sprzedaż. Jednak jeśli wszystkie przedsiębiorstwa doświadczają spadku popytu na swoje produkty (popyt globalny się zmniejsza), lepkie ceny w całej gospodarce uniemożliwiają dostosowanie się popytu globalnego (co pokazalibyśmy jako ruch wzdłuż krzywej AD w kierunku niższych cen). Początkowa równowaga w gospodarce znajduje się w punkcie przecięcia krzywej popytu globalnego (AD 0 ) i krzywej podaży globalnej (AS). Ponieważ punkt przecięcia znajduje się na poziomie potencjalnego PKB (Y p ), w gospodarce występuje pełne zatrudnienie. Jednak kiedy popyt globalny przesuwa się w lewo, sztywne ceny i płace sprawiają, że realny PKB spada, zaś ceny w ogóle się nie zmieniają. Ponieważ nowa równowaga występuje przy produkcji równej Y 1 , pojawia się wysokie bezrobocie przymusowe. Keynesowski sposób postrzegania recesji Rysunek przedstawia sposób funkcjonowania modelu AD-AS, w który wbudowane zostały dwa kluczowe założenia ekonomii keynesowskiej. Recesja w gospodarce pojawia się, gdy popyt globalny spada z AD 0 do AD 1 . Spadek poziomu realnego PKB jest trwały, ze względu na założenie stałości cen i płac, co przekłada się na płaską krzywą SAS dla wszystkich rozmiarów produkcji poniżej poziomu potencjalnego. Uchylenie tego założenia umożliwiłoby obniżenie cen (i płac), czego skutkiem byłoby ograniczenie skali spadku PKB (recesji). Jeśli krzywa podaży globalnej jest pozioma, nowym punktem równowagi staje się E 1 , przy znacznie niższej od poziomu potencjalnego wartości PKB. Mnożnik wydatków autonomicznych Kluczową koncepcją w ekonomii keynesowskiej jest mnożnik wydatków autonomicznych ( mnożnik wydatków ) (ang. expenditure multiplier ). Nie chodzi tu jednak o proste stwierdzenie, że poziom wydatków wpływa na wartość PKB. Mnożnik pokazuje, że zmiana wydatków powoduje większą niż proporcjonalna zmianę PKB (wzrost wydatków o jednostkę pieniężną – dolara lub złotego – zwiększa wartość PKB o więcej niż jednego dolara lub złotego). A zatem: ΔY ΔWydatki > 1 Zgodnie z mechanizmem mnożnikowym wydatki jednej osoby stają się dochodem innych osób, co prowadzi do wzrostu wydatków tych osób, które przekładają się na kolejny wzrost dochodów, co przekłada się na kolejny wzrost wydatków itd. W konsekwencji skumulowany wpływ pierwotnego impulsu na PKB jest większy niż wartość tego impulsu. Dodatek dotyczący modelu wydatki-produkcja ( ) zawiera szczegółowe informacje na temat mechanizmu mnożnikowego, ale koncepcja ta jest na tyle ważna, że wspominamy o niej już teraz. Z mechanizmem mnożnikowym mamy do czynienia zawsze wtedy, gdy następuje zmiana wydatków autonomicznych, czyli takich, które są niezależne od bieżącego dochodu (przede wszystkich inwestycji i wydatków państwa). Dlatego też znajomość koncepcji mnożnika jest kluczowa dla zrozumienia skuteczności polityki fiskalnej. Mechanizm mnożnikowy działa oczywiście zarówno wtedy, gdy wydatki rosną (zwiększając ponadproporcjonalnie wartość PKB), jak i wtedy, gdy maleją (ponadproporcjonalnie zmniejszając wartość PKB). Na przykład załamanie wydatków inwestycyjnych podczas Wielkiego Kryzysu spowodowało spadek realnego PKB znacznie większy niż kwota, o którą te inwestycje się zmniejszyły. W analizie skutków polityki gospodarczej istotna jest wartość mnożnika. Była ona ważnym elementem dyskusji na temat skuteczności fiskalnego pakietu stymulacyjnego wprowadzonego w USA za prezydentury Baracka Obamy. Podsumowanie Ekonomia keynesowska opiera się na dwóch głównych założeniach. Po pierwsze, krótkookresowe wahania produkcji są przede wszystkim konsekwencją zmian popytu globalnego, co oznacza, że główną przyczyną recesji jest właśnie spadek popytu. Po drugie, płace i ceny są lepkie (sztywne), co prowadzi do wzrostu bezrobocia w okresach spowolnienia gospodarczego. Ten wzrost bezrobocia jest przykładem makroekonomicznego efektu zewnętrznego. O ile nadwyżka podaży powoduje zwykle spadek cen na poziomie mikroekonomicznym, o tyle w skali makro efekt taki nie musi wystąpić. Zgodnie z założeniami modelu keynesowskiego rezultatem spadku popytu globalnego na poziomie makroekonomicznym jest zmniejszenie produkcji, a nie obniżenie poziomu cen. Jednym z powodów, dla których ceny mogą być lepkie, są koszty zmienianych jadłospisów. Obejmują one koszty wewnętrzne ponoszone przez przedsiębiorstwo w związku ze zmianą etykiet, nową dokumentacją księgową, a także koniecznością poinformowania (prawdopodobnie niezadowolonych) konsumentów o nowych cenach. Keynesiści są również przekonani, że w gospodarce działa mechanizm mnożnika wydatków, czyli koncepcja, zgodnie z którą zmiana wydatków autonomicznych powoduje ponadproporcjonalną zmianę wartości PKB. Pytania sprawdzające Wykorzystując model AD-AS, wyjaśnij, jak powstaje luka inflacyjna, jeśli gospodarka w punkcie startu analizy znajduje się w równowadze takiej jak na . Luka inflacyjna jest wynikiem wzrostu popytu globalnego w sytuacji, gdy produkcja znajduje się na poziomie potencjalnym. Ponieważ krzywa podaży globalnej (AS) jest pionowa przy potencjalnym PKB, każdy wzrost AD doprowadzi do wyższego poziomu cen (tj. inflacji) przy niezmienionym poziomie realnego PKB. Łatwo to dostrzec, jeśli narysujesz nową krzywą AD 1 na prawo od AD 0 . Załóżmy, że państwo obniża wydatki, aby zlikwidować deficyt budżetowy. Użyj modelu AD-AS, aby pokazać prawdopodobne konsekwencje takiego posunięcia dla poziomu produkcji i zatrudnienia. Wskazówka: wykorzystaj . Spadek wydatków państwa przesuwa krzywą AD w lewo. Sprawdź wiedzę Jaka jest – zgodnie z założeniami modelu keynesowskiego – główna przyczyna recesji: spadek popytu globalnego czy spadek podaży globalnej? Uzasadnij swoją odpowiedź. Dlaczego lepkie ceny i płace wzmacniają negatywny wpływ spadku popytu globalnego na poziom bezrobocia i skalę recesji? Wyjaśnij, co ekonomiści rozumieją przez termin „koszty zmienianych jadłospisów”. Ćwicz myślenie krytyczne Czy założenie, zgodnie z którym płace są lepkie wyłącznie przy próbie ich obniżki, ma sens? Uzasadnij swoją odpowiedź. Załóżmy, że w gospodarce znajdującej się na poziomie potencjalnego PKB rośnie eksport. W jaki sposób produkcja przeznaczona na eksport może wzrosnąć w odpowiedzi na powiększający się popyt, biorąc pod uwagę to, że gospodarka jest już w stanie pełnego zatrudnienia? Bibliografia Harford, Tim. “What Price Supply and Demand?” http://timharford.com/2014/01/what-price-supply-and-demand/?utm_source=dlvr.it&utm_medium=twitter. National Employment Law Project. “Job Creation and Economic Recovery.” http://www.nelp.org/index.php/content/content_issues/category/job_creation_and_economic_recovery/. problem koordynacji (ang. coordination argument ) niemożliwa do osiągnięcia doskonała informacja o skali obniżki cen i wynagrodzeń akceptowalnej dla innych pracowników i uczestników rynku w sytuacji, w której taka obniżka jest niezbędna i uzasadniona kondycją gospodarki mnożnik wydatków autonomicznych (mnożnik wydatków) (ang. expenditure multiplier ) keynesowska koncepcja, zgodnie z którą zmiana wydatków autonomicznych powoduje więcej niż proporcjonalną zmianę realnego PKB mnożnik keynesowski zob. mnożnik wydatków autonomicznych makroekonomiczny efekt zewnętrzny (ang. macroeconomic externality ) występuje, gdy ścieżka dostosowań na poziomie makroekonomicznym jest inna i prowadzi do negatywnych – w porównaniu z dostosowaniami na poziomie mikro – konsekwencji; przykładem mogą być dodatnio nachylone krzywe podaży przedsiębiorstw, przekształcające się w wyniku agregacji (połączenia) w płaską krzywą podaży globalnej, co sprawia, że ceny w gospodarce nie spadają w okresach recesji i nie stymulują popytu globalnego koszty zmienianych jadłospisów (ang. menu costs ) koszty ponoszone przez przedsiębiorstwa w związku ze zmianami cen koszty menu zob. koszty zmienianych jadłospisów lepkie (sztywne) ceny i płace (ang. sticky wages and prices ) sytuacja, w której ceny i płace pozostają stałe niezależnie od zmian popytu, czyli nie rosną w odpowiedzi na jego wzrost i nie maleją na skutek jego spadku

Business


Krzywa Phillipsa Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić mechanizm krzywej Phillipsa i jej znaczenie dla ekonomii keynesowskiej Narysować krzywą Phillipsa Zidentyfikować czynniki, które przekładają się na brak stabilności krzywej Phillipsa Opisać metody ograniczania bezrobocia i inflacji zgodne z założeniami ekonomii keynesowskiej Uproszczona wersja modelu AD-AS, którą wykorzystywaliśmy do tej pory, jest w pełni zgodna z oryginalnym podejściem Keynesa. Przeprowadzone w drugiej połowie XX w. badania wykazały jednak, że w rzeczywistości krzywa podaży globalnej nie łamie się pod kątem prostym, jak zostało to przedstawione w dotychczasowej części niniejszego rozdziału, lecz jest łagodnie zakrzywiona. W realnie istniejących gospodarkach krzywa AS jest faktycznie niemal płaska przy poziomach produkcji znacznie odbiegających in minus od poziomu potencjalnego („obszar keynesowski”), niemal pionowa przy wolumenie produkcji powyżej poziomu potencjalnego („obszar neoklasyczny”) i nachylona dodatnio (zakrzywiona) pomiędzy nimi („obszar pośredni”), spójrz na . Taki właśnie kształt (określany często jako typowy) krzywej podaży globalnej prowadzi nas do koncepcji krzywej Phillipsa. Obszary: keynesowski, neoklasyczny i pośredni na wykresie krzywej podaży globalnej Obszar keynesowski znajduje się najbliżej początku układu współrzędnych, obszar pośredni leży na środku wykresu, zaś obszar neoklasyczny jest położony po prawej stronie. W pobliżu punktu równowagi E k , tj. na obszarze keynesowskim znajdującym się po lewej stronie krzywej SAS, niewielkie przesunięcia krzywej AD w prawo lub w lewo doprowadzą do dużych zmian wielkości produkcji Y k , ale nie wpłyną znacząco na poziom cen. Na obszarze keynesowskim wielkość produkcji jest determinowana przede wszystkim przez popyt globalny. Z kolei w pobliżu punktu równowagi E n , tj. na obszarze neoklasycznym, występującym po prawej stronie krzywej SAS, niewielkie przesunięcia krzywej AD w prawo lub w lewo wywierają stosunkowo niewielki wpływ na wielkość produkcji Y n , ale silnie oddziałują na poziom cen. Na obszarze neoklasycznym prawie pionowa krzywa SAS, której przebieg niemal pokrywa się z poziomem potencjalnego PKB (reprezentowanego przez linię LAS), w dużej mierze determinuje wielkość produkcji. Wreszcie w strefie pośredniej, wokół punktu równowagi E i , przesunięcia krzywej AD w prawo powodują wzrost zarówno produkcji, jak i cen, zaś ruchy AD w lewo prowadzą do jednoczesnego spadku produkcji i cen. Odkrycie krzywej Phillipsa W latach 50. XX w. A.W. Phillips , ekonomista z London School of Economics, analizował keynesowski model funkcjonowania gospodarki. Wnioski wypływające z tego podejścia sugerowały, że podczas recesji presja inflacyjna jest niska, ale kiedy poziom produkcji jest równy lub nawet wyższy od potencjalnego, gospodarka staje się bardziej narażona na inflację. Phillips, wiedziony genialną intuicją, prześledził dane obrazujące stopy inflacji i bezrobocia w Wielkiej Brytanii z poprzednich 60 lat i odkrył relację wymienną pomiędzy tymi parametrami. To właśnie ta relacja wymienna (czasami nazywana wyborem typu „coś za coś”) jest znana jako krzywa Phillipsa (ang. Phillips curve ). Krzywą Phillipsa w teoretycznym ujęciu przedstawia . Poniższa ramka „Krok po kroku” pokazuje sposób wyznaczenia krzywej Phillipsa dla gospodarki Stanów Zjednoczonych. Krzywa Phillipsa ukazująca keynesowską relację wymienną pomiędzy bezrobociem a inflacją Krzywa Phillipsa pokazuje relację wymienną pomiędzy stopą bezrobocia a stopą inflacji. Oznacza ona, że jeśli jeden parametr rośnie, drugi maleje. Na przykład w punkcie A stopa inflacji wynosi 5%, a stopa bezrobocia 4%. Jeśli państwo spróbuje obniżyć inflację do 2%, nastąpi wzrost bezrobocia do 7%, co ilustruje punkt B. Krzywa Phillipsa dla Stanów Zjednoczonych Krok 1. Odwiedź poniższą tę stronę internetową , aby zapoznać się z „Raportem ekonomicznym Prezydenta Stanów Zjednoczonych z 2005 r.”. Krok 2. Przewiń stronę w dół i znajdź Tabelę B-63 w Dodatku. Tabela nosi tytuł „Zmiany wskaźników cen konsumpcyjnych w latach 1960–2004” (Changes in special consumer price indexes, 1960–2004). Krok 3. Pobierz tabelę w formacie Excel, wybierając opcję XLS, a następnie wskazując na lokalizację, w której plik ma zostać zapisany. Krok 4. Otwórz pobrany plik Excel. Krok 5. Wyświetl trzecią kolumnę, zatytułowaną „Rok do roku” (Year to year). Jest w niej zawarta informacja o rocznych stopach inflacji mierzonych procentową zmianą wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI). Krok 6. Wróć do strony głównej i przewiń ją w dół, aby znaleźć Tabelę B-42 „Stopa bezrobocia w latach 1959–2004” (Civilian unemployment rate, 1959–2004) w Dodatku. Krok 7. Pobierz tabelę w formacie Excel. Krok 8. Otwórz pobrany plik Excela i spójrz na drugą kolumnę. Zawiera ona informacje o stopie bezrobocia. Krok 9. Na podstawie danych z tych dwóch tabel wykreśl krzywą Phillipsa dla lat 1960–1969, umieszczając stopę bezrobocia na osi poziomej (x), a stopę inflacji na osi pionowej (y). Twój wykres powinien wyglądać tak jak . Krzywa Phillipsa w gospodarce amerykańskiej w latach 1960–1969 Wykres pokazuje ujemną zależność pomiędzy bezrobociem a inflacją. Krok 10. Narysuj krzywą Phillipsa dla lat 1960–1979. Jak teraz wygląda wykres? Czy nadal widzisz relację wymienną pomiędzy inflacją a bezrobociem? Twój wykres powinien wyglądać tak jak . Krzywa Phillipsa w USA w latach 1960–1979 Relacja wymienna pomiędzy inflacją a bezrobociem przestała istnieć, gdyż przy danym poziomie bezrobocia inflacja przyjmowała różne wartości, zaś krzywa Phillipsa przesunęła się w prawą stronę. Wydaje się, że w długim okresie krzywa Phillipsa się przesunęła. Relacja wymienna pomiędzy bezrobociem a inflacją zanikła. Brak stabilności krzywej Phillipsa W latach 60. XX w. ekonomiści postrzegali krzywą Phillipsa jako element teorii uzasadniający wybór określonej kombinacji polityki gospodarczej (swoistą kartę menu w polityce gospodarczej). Społeczeństwo mogło wybierać między niską inflacją i wysokim bezrobociem, wysoką inflacją i niskim bezrobociem lub wariantami pośrednimi. Państwo mogło wykorzystywać politykę fiskalną i pieniężną, aby przesuwać się w górę lub w dół wzdłuż krzywej Phillipsa, zgodnie z preferencjami obywateli. Jednak na początku lat 70. zdarzyło się coś nieoczekiwanego. Pomimo zastosowania zestawu narzędzi polityki gospodarczej analogicznego do wykorzystywanych wcześniej doszło do zwiększenia zarówno stopy inflacji, jak i bezrobocia (zdarzyło się zatem coś, co było całkowicie sprzeczne z założeniami wbudowanymi w krzywą Phillipsa, czyli wyborem typu „coś za coś”). Jak to się stało? Otóż krzywa Phillipsa przesunęła się w prawo. Gospodarka USA doświadczyła wzrostu inflacji i bezrobocia, gdy wpadła w głęboką recesję w latach 1973–1975 oraz ponownie w czasie wtórnych recesji w okresie 1980–1982. Wiele krajów na całym świecie odnotowało podobny wzrost bezrobocia i inflacji. Taki schemat określono mianem stagflacji (ang. stagflation ). (Przypomnij sobie z rozdziału, w którym wprowadziliśmy model AD-AS ( ). że stagflacja jest groźną kombinacją wysokiego bezrobocia i wysokiej inflacji). Być może najważniejsze jest jednak to, że stagflacja okazała się zjawiskiem, którego tradycyjna ekonomia keynesowska nie potrafiła wyjaśnić. Ostatecznie ekonomiści doszli do wniosku, że przesunięcie krzywej Phillipsa jest konsekwencją działania dwóch czynników. Pierwszym z nich są szoki podażowe, takie jak kryzys naftowy z pierwszej połowy lat 70. XX w., który po raz pierwszy wprowadził do słownika ekonomicznego termin „stagflacja”. Drugim – zmiany w oczekiwaniach inflacyjnych społeczeństwa. Innymi słowy, relacja wymienna między bezrobociem a inflacją może się utrzymywać, dopóty społeczeństwo nie spodziewa się inflacji. Kiedy jednak ludzie zorientują się, że inflacja występuje, relacja wymienna zanika. Oba czynniki (szoki podażowe i zmiany oczekiwań inflacyjnych) powodują przesunięcie krzywej podaży globalnej, a tym samym krzywej Phillipsa. Krótko mówiąc, krzywa Phillipsa o klasycznym, ujemnym nachyleniu dobrze opisuje zachowanie gospodarki w krótkich, kilkuletnich okresach. W dłuższej perspektywie czasowej, gdy podaż globalna ulega istotnym wahaniom, opadająca krzywa Phillipsa może się przesunąć tak, że zarówno bezrobocie, jak i inflacja będą wyższe (np. w latach 70. i na początku lat 80. XX w.) lub niższe (jak na początku lat 90. ub. stulecia lub w pierwszej dekadzie XXI w.). Keynesowskie sposoby ograniczania bezrobocia i inflacji Ekonomia keynesowska dowodzi, że receptą na wyjście z recesji jest ekspansywna polityka fiskalna (ang. expansionary fiscal policy ), czyli obniżenie podatków w celu pobudzenia konsumpcji i inwestycji lub bezpośredni wzrost wydatków państwa, co przesunie krzywą popytu globalnego w prawo. Na przykład, jeśli początkową krzywą popytu globalnego jest AD r na , to gospodarka znajduje się w recesji, a właściwą polityką państwa będzie przesunięcie krzywej popytu globalnego w prawo, z położenia AD r do AD f , co umożliwi gospodarce osiągnięcie poziomu potencjalnego PKB i pełne zatrudnienie. Zdaniem Keynesa najlepiej byłoby wydawać dodatkowe środki na budowę mieszkań, dróg i inne ważne potrzeby społeczne. Jednocześnie twierdził jednak, że jeśli rząd nie może dojść do porozumienia w sprawie praktycznego sposobu wydawania pieniędzy, może je również przeznaczyć na niepotrzebne rzeczy. Keynes sugerował np. budowanie pomników, m.in. współczesnych odpowiedników egipskich piramid. Proponował także, aby rząd zakopał pieniądze pod ziemią i pozwolił przedsiębiorstwom górniczym je wydobywać. Te żartobliwe sugestie miały podkreślać, że Wielki Kryzys to nie czas na spieranie się o szczegóły rządowych programów wzrostu wydatków i obniżki podatków. Nadrzędnym celem w tym okresie powinno być zwiększenie popytu globalnego, aby gospodarka osiągnęła potencjalny PKB (ang. potential GDP ). Ograniczanie skali recesji i inflacji za pomocą narzędzi polityki keynesowskiej Jeśli gospodarka pogrążona jest w recesji i równowaga występuje w punkcie E r , wówczas zgodnie z podejściem keynesowskim państwo powinno zastosować politykę skutkującą przesunięciem krzywej popytu globalnego w prawo, z położenia AD r do AD f . Jeśli gospodarka doświadcza inflacji z równowagą w punkcie E i , polityka zgodna z założeniami modelu keynesowskiego powinna objąć przesunięcie krzywej popytu globalnego w lewo, z położenia AD i do AD f . W analogiczny sposób podejście keynesowskie można zastosować, gdy gospodarka znajduje się powyżej poziomu potencjalnego PKB. W takiej sytuacji bezrobocie jest niskie, a zagrożeniem jest inflacja. Zgodnie z założeniami modelu keynesowskiego państwo powinno wówczas prowadzić restrykcyjną politykę fiskalną (ang. contractionary fiscal policy ), polegającą na podwyższeniu podatków lub obniżeniu wydatków w celu przesunięcia krzywej popytu globalnego w lewo. Rezultatem będzie obniżenie poziomu cen przy nieznacznym spadku produkcji i niewielkim wzroście bezrobocia. Jeśli popyt globalny znajduje się początkowo w położeniu AD i na , czyli gospodarka doświadcza inflacji, właściwą polityką państwa jest przesunięcie krzywej popytu globalnego w lewo, z położenia AD i do położenia AD f , co prowadzi do obniżenia cen przy utrzymaniu pełnego zatrudnienia. W keynesowskim modelu gospodarki zbyt mały popyt globalny powoduje bezrobocie, a zbyt duży – inflację. Można więc myśleć o ekonomii keynesowskiej w kategoriach poszukiwania optymalnego poziomu popytu globalnego, który nie będzie ani za niski, ani za wysoki, pozwalając na osiągnięcie pożądanych wyników makroekonomicznych. Podsumowanie Krzywa Phillipsa ilustruje relację wymienną pomiędzy bezrobociem a inflacją. Założenia modelu keynesowskiego determinują ujemne nachylenie krzywej Phillipsa, tak aby wyższe bezrobocie oznaczało niższą inflację i odwrotnie. Jednak taki kształt krzywej Phillipsa, chociaż w krótkim okresie prawdziwy, w perspektywie długookresowej, kiedy krzywa Phillipsa przesuwa się w prawo i/lub w lewo, najczęściej nie występuje. Zgodnie z modelem keynesowskim remedium na recesję jest ekspansywna polityka fiskalna, czyli obniżka podatków pobudzająca konsumpcję i inwestycje oraz/lub wzrost wydatków państwa. Taka polityka przesuwa krzywą popytu globalnego w prawo. Analogicznie jeśli gospodarka znajduje się powyżej poziomu potencjalnego PKB, czyli gdy bezrobocie jest niskie, a zagrożenie stanowi inflacja, również można zastosować rozwiązania wynikające z założeń modelu keynesowskiego. W takiej sytuacji państwo powinno prowadzić restrykcyjną politykę fiskalną polegającą na zwiększeniu podatków lub obniżeniu wydatków w celu przesunięcia krzywej AD w lewo. Pytania sprawdzające Jak na krzywą Phillipsa wpłynąłby spadek cen energii? Spadek cen energii, czyli pozytywny szok podażowy, spowodowałby przesunięcie krzywej AS w prawo, co oznacza uzyskanie wyższego realnego PKB przy niższym poziomie cen. To przesunęłoby krzywą Phillipsa w dół, w kierunku początku układu współrzędnych. W efekcie w gospodarce zmniejszyłoby się zarówno bezrobocie, jak i inflacja. Sprawdź wiedzę Jaką relację wymienną ilustruje krzywa Phillipsa? Czy spodziewasz się, że dane dotyczące długiego okresu potwierdzą istnienie trwałej, nachylonej ujemnie (w dół) krzywej Phillipsa? Jaki jest keynesowski sposób na wyjście z recesji? A jaki na inflację? Ćwicz myślenie krytyczne Czy uważasz, że krzywa Phillipsa również dziś jest użytecznym narzędziem analizy gospodarki? Uzasadnij swoją odpowiedź. Bibliografia Hoover, Kevin. “Phillips Curve.” The Concise Encyclopedia of Economics . http://www.econlib.org/library/Enc/PhillipsCurve.html. U.S. Government Printing Office. “Economic Report of the President.” http://1.usa.gov/1c3psdL. restrykcyjna polityka fiskalna (ang. contractionary fiscal policy ) podwyżka podatków i/lub cięcia wydatków państwa mające na celu zmniejszenie popytu globalnego i spadek poziomu cen (obniżenie inflacji) ekspansywna polityka fiskalna (ang. expansionary fiscal policy ) obniżka podatków lub wzrost wydatków państwa mające na celu pobudzenie popytu globalnego i wyprowadzenie gospodarki z recesji krzywa Phillipsa (ang. Phillips curve ) odwrotna zależność pomiędzy wielkością bezrobocia i inflacji

Business


Funkcjonowanie rynku z perspektywy keynesowskiej Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić, jak mechanizm rynkowy działa w ramach keynesowskiego modelu gospodarki Analizować rolę polityki makroekonomicznej państwa w gospodarce Od narodzin ekonomii keynesowskiej w latach 30. XX w. narastały kontrowersje dotyczące zakresu interwencji państwa w gospodarce. Po Wielkim Kryzysie, który przyniósł bardzo wysoką stopę bezrobocia i wywołaną nim nędzę, wielu ludzi – w tym liczni ekonomiści – stało się bardziej świadomych słabości rynkowego mechanizmu koordynacji gospodarczej. Niektórzy zwolennicy ekonomii keynesowskiej opowiadali się w związku z tym za bardzo daleko idącą ingerencją państwa we wszystkie obszary gospodarki. Sam Keynes uważał jednak, że należy oddzielić kwestię wpływu zagregowanego popytu na wielkość produkcji globalnej od wątpliwości dotyczących efektywności funkcjonowania konkretnych mikroekonomicznych rynków. Twierdził on, że poszczególne rynki dóbr i usług mogą z zasady funkcjonować w sposób efektywny, co nie zmienia tego, że czasem poziom popytu globalnego jest po prostu zbyt niski. Argumentował, że kiedy 10 mln ludzi chce i jest w stanie pracować, ale dla miliona z nich pracy nie ma, poszczególne rynki mogą sobie doskonale radzić z alokacją 9 mln pracowników. Problem polega jednak na tym, że istnieje niewystarczający popyt globalny, aby pracę znalazł ten dziesiąty milion. Dlatego Keynes uważał, że rząd powinien zapewnić taki poziom popytu globalnego, aby w gospodarce pojawiło się pełne zatrudnienie (które, jak wiemy, nie oznacza, że zjawisko bezrobocia nie występuje). Nie twierdził jednak, że rząd powinien ustalać ceny i płace w całej gospodarce czy też przejmować i bezpośrednio zarządzać dużymi korporacjami lub całymi branżami. Nawet jeśli zgadzamy się z ekonomią keynesowską, wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Czy w prawdziwym świecie ekonomiści mogą dokładnie określić poziom potencjalnego PKB? Czy lepszą metodą osiągnięcia pożądanego wzrostu popytu globalnego jest obniżka podatków, czy zwiększenie wydatków państwa? Czy rozsądne jest oczekiwanie, że rząd będzie w stanie wdrożyć we właściwym momencie działania zalecane przez ekonomię keynesowską? Zwłaszcza że nieuniknione są niepewność i opóźnienia, związane choćby z czasem, jaki musi minąć pomiędzy pojawieniem się w gospodarce niekorzystnych zjawisk a momentem, w którym efekt przyniosą zastosowane przez rząd narzędzia. Czy zakończenie recesji naprawdę jest takie proste, jak opisują to zwolennicy keynesowskich rozwiązań? Kwestie te zostaną omówione w . Podejście keynesowskie, skupiające się na popycie globalnym i lepkich cenach, okazało się przydatne w zrozumieniu wahań gospodarczych w krótkim okresie oraz przyczyn występowania recesji i bezrobocia cyklicznego. W kolejnym rozdziale przeanalizujemy niektóre ograniczenia keynesowskiego sposobu interpretacji modelu AD-AS i wyjaśnimy, dlaczego jest on nieodpowiedni do analizy zjawisk makroekonomicznych w długim okresie. Keynesowska perspektywa recesji wywołanej globalną pandemią Spowodowana przez globalną pandemię recesja z roku 2020 była niewątpliwie wyjątkowa. W przeciwieństwie do globalnego kryzysu finansowego z lat 2007–2009, wykorzystywanego jako empiryczne uzasadnienie teorii omawianej w niniejszym rozdziale, nie została ona zapoczątkowana przez pęknięcie bańki na rynku nieruchomości ani załamanie na giełdzie. Jej źródłem stał się wirus, który przyniósł śmierć milionom ludzi na całym świecie i wymagał wdrożenia absolutnie niestandardowych narzędzi polityki społecznej w celu kontroli i ograniczenia tempa rozprzestrzeniania się tego patogenu. W pewnym sensie na ostatnią recesję miały wpływ wahania zagregowanego popytu. W momencie jej największego nasilenia, w kwietniu 2020 r., ponad 20 mln ludzi w USA było bezrobotnych, co spowodowało ogromny spadek konsumpcji i tym samym zagregowanego popytu. Ponieważ przedsiębiorstwa zostały zmuszone do wstrzymania działalności lub jej przeniesienia do przestrzeni wirtualnej, wiele podmiotów całkowicie wstrzymało inwestycje, gdyż jakiekolwiek przewidywania przyszłości wydawały się niemożliwe. Rząd federalny próbował ograniczyć gigantyczną skalę załamania zagregowanego popytu poprzez pożyczki dla małych i średnich przedsiębiorstw, bezpośrednią pomoc dla stanów i samorządów, rozszerzone ubezpieczenie od bezrobocia i czeki stymulacyjne. W wyniku tych wszystkich działań gospodarka była w stanie nieco się odbić w drugiej połowie roku. Jednak jeszcze na początku roku 2022 miliony ludzi pozostawało w USA bez pracy, gdyż w gospodarce utrzymywała się niepewność dotycząca możliwej kolejnej fali epidemii wskutek pojawienia się nowych wariantów koronawirusa. Wykorzystywane narzędzia były zgodne z keynesowskim podejściem do gospodarki. Państwo próbowało wspierać popyt globalny, odbudowując aktywność gospodarczą i stymulując wzrost zatrudnienia. Niestety, wzrost napięcia międzynarodowego i zbrojna napaść Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. postawiły przed gospodarką światową kolejne trudne wyzwania. Podsumowanie Keynesowskie sposoby stabilizowania gospodarki wokół poziomu potencjalnego PKB zakładają aktywną interwencję państwa. Polega ona na zwiększaniu popytu globalnego (bezpośrednio, przez wyższe wydatki na zakup dóbr i usług, lub pośrednio, drogą stymulacji konsumpcji i inwestycji niższymi podatkami i wyższymi transferami), gdy maleją wydatki prywatne, i zmniejszaniu popytu globalnego, gdy wydatki prywatne rosną. Nie oznacza to, że rząd powinien regulować poziom cen i wielkość produkcji na poszczególnych rynkach. Pytania sprawdzające Czy ekonomia keynesowska wymaga, aby państwo kontrolowało poziom cen, płac lub stóp procentowych? Ekonomia keynesowska nie wymaga żadnej kontroli cen. Zgodnie z ekonomią keynesowską państwo powinno jedynie wpływać na wielkość popytu globalnego w gospodarce poprzez politykę fiskalną – poziom swoich wydatków i wysokość podatków. Wymień trzy praktyczne problemy związane z realizacją rekomendacji formułowanych przez zwolenników keynesowskiego podejścia do modelu AD-AS. Problemy dotyczą np.: (a) zdolności państwa do oszacowania poziomu potencjalnego PKB, (b) ustalenia kanałów oddziaływania państwa na popyt globalny (czy lepiej jest zmieniać wysokość podatków, czy rozmiary wydatków państwa), (c) opóźnień związanych z tym, że efektywne wdrożenie narzędzi polityki gospodarczej stymulujących popyt globalny wymaga czasu. Sprawdź wiedzę W jaki sposób ekonomia keynesowska odnosiła się do zawodności rynku podczas Wielkiego Kryzysu? Ćwicz myślenie krytyczne Zajrzyj jeszcze raz do Raportu ekonomicznego Prezydenta Stanów Zjednoczonych omówionego w Ramce „Krok po kroku” pt. „Krzywa Phillipsa dla Stanów Zjednoczonych” w poprzednim podrozdziale. Jak według ciebie w ciągu ostatnich kilkunastu lat zmieniły się wydatki publiczne w USA? Wyjaśnij, jakie działania może podjąć państwo w celu przywrócenia rozmiarów popytu globalnego do poziomu zapewniającego pełne zatrudnienie i jakie potencjalne przeszkody mogą napotkać politycy gospodarczy realizujący taką strategię. Bibliografia Blinder, Alan S., and Mark Zandi. “How the Great Recession Was Brought to an End.” Last modified July 27, 2010. http://www.princeton.edu/~blinder/End-of-Great-Recession.pdf.

Business


Wprowadzenie do rozdziału Skutki globalnego kryzysu finansowego Jedną z najbardziej widocznych konsekwencji kryzysu w USA było załamanie się rynku mieszkaniowego; wiele ludzi było zmuszonych do opuszczenia swoich domów lub do wstrzymania prac budowlanych. (Źródło: modyfikacja pracy A. McLin/Flickr Creative Commons). Żeglując po nieznanych wodach Według amerykańskiego Narodowego Biura Badań Ekonomicznych (ang. National Bureau of Economic Research (NBER) , kryzys finansowy trwał w Stanach Zjednoczonych 18 miesięcy i zakończył się w czerwcu 2009 r. Ogólny stan gospodarki Stanów Zjednoczonych NBER ocenia na podstawie analiz miar aktywności gospodarczej, m.in. dochodów realnych, sprzedaży hurtowej i detalicznej, zatrudnienia i produkcji przemysłowej. Po zakończeniu kryzysu stało się jasne, że główną jego przyczyną było załamanie rynku mieszkaniowego i upadek instytucji kredytowych systemu finansowego. Chociaż źródła kryzysu były charakterystyczne dla gospodarki amerykańskiej, rozszerzył się on na niemal całą światową gospodarkę, doprowadzając np. Grecję do praktycznego bankructwa. W Polsce nie doszło do recesji, natomiast tempo wzrostu gospodarczego obniżyło się do jednego procenta rocznie, co doprowadziło do szybkiego wzrostu stopy bezrobocia. Podczas gdy z nowojorskiej giełdy znikały kolejne biliony dolarów, konsumpcja gwałtownie spadała, a przedsiębiorstwa zaczęły zwalniać pracowników, politycy amerykańscy toczyli boje o to, w jaki sposób zapobiec rozszerzaniu kryzysu na kolejne obszary gospodarki, zaś ich decyzje wpływały na kondycję ekonomiczną niemal wszystkich krajów na świecie. Ostatecznie zastosowano szereg kontrowersyjnych działań z zakresu polityki pieniężnej i fiskalnej, aby wesprzeć rynek mieszkaniowy i przemysł krajowy, a także ustabilizować sektor finansowy. Do najważniejszych należały: Zakup przez bank centralny USA, czyli Bank Rezerwy Federalnej ( Federal Reserve System (FED) , różnych aktywów finansowych. W ten sposób FED zasilił system bankowy w środki finansowe i zwiększył liczbę funduszy przeznaczanych na kredyty dla konsumentów i przedsiębiorstw. FED obniżył również krótkookresowe stopy procentowe do zera, co doprowadziło do spadku wartości dolara amerykańskiego na rynkach światowych i zwiększyło amerykański eksport. Kongres i prezydent uchwalili akty prawne stabilizujące rynek finansowy. Program pomocowy TARP ( Troubled Asset Relief Program ), wprowadzony pod koniec 2008 r., umożliwił rządowi dofinansowanie banków i innych instytucji finansowych borykających się z problemami oraz pozwolił na wsparcie firm takich jak General Motors i Chrysler. Przedsiębiorstwa te znalazły się na granicy bankructwa, co groziło utratą tysięcy miejsc pracy zarówno w tych podmiotach, jak i u ich kooperantów. Celem innej ustawy, ( American Recovery and Reinvestment Act ) z początku 2009 r., było zwiększenie konsumpcji przez wprowadzenie ulgi podatkowej dla gospodarstw domowych o niskich i średnich dochodach. Cztery lata po zakończeniu globalnego kryzysu finansowego gospodarka USA wciąż nie zdołała powrócić do poziomu produkcji i tempa wzrostu gospodarczego sprzed recesji. W latach 2009–2012 produktywność rosła zaledwie o 1,9% rocznie w porównaniu z dynamiką na poziomie 2,7% w latach 2000–2007. Bezrobocie utrzymywało się powyżej naturalnej stopy, a realny PKB nadal był daleko od poziomu potencjalnego. Jednocześnie krytyce poddano publiczne sposoby ograniczania negatywnych konsekwencji kryzysu, zarówno w USA, jak i innych gospodarkach świata, kwestionując zarówno ich efektywność, jak i skuteczność. W niniejszym rozdziale omówimy model neoklasyczny (ekonomię podażową), a jego założenia, wypływające z niego wnioski i postulaty dla polityki gospodarczej porównamy z modelem keynesowskim. Jako przykłady empiryczne posłużą nam globalny kryzys finansowy i zakończona niedawno recesja wywołana globalną pandemią Covid-19. Wprowadzenie do modelu neoklasycznego Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Jakie są założenia modelu neoklasycznego Jakie implikacje dla polityki gospodarczej mają założenia modelu neoklasycznego W jaki sposób należy porównywać konkluzje formułowane przez model keynesowski i model neoklasyczny Jaka jest pogoda w Warszawie? Statystyki pokazują, że najwyższa zarejestrowana tam temperatura – w lipcu 1904 r. – wyniosła nieco ponad 37ºC w , a najniższą temperaturę równą prawie -31ºC zanotowano w styczniu 1987 r. kazać, że jednorazowe anomalie pogodowe niewiele mówią o typowej pogodzie w stolicy Polski. Żeby ją poznać, należy spojrzeć na długookresowe trendy. Podobnie jest z makroekonomią. Interesujące jest badanie sytuacji ekstremalnych, takich jak Wielki Kryzys (ang. Great Depression ) z lat 30. XX wieku, globalny kryzys finansowy (ang. Great Recession ) z lat 2008–2009 lub wywołana pandemią recesja z lat 2020–2021. Jeśli jednak chcesz zrozumieć, jak działa gospodarka, zastosuj analizę w długiej perspektywie czasowej. Weźmy choćby pod uwagę stopę bezrobocia. Jej wysokość wahała się w USA od zaledwie 3,5% w 1969 r. do 9,7% w 1982 r. i 8,1% w roku 2020. Nawet jeśli stopa bezrobocia w USA rosła podczas recesji i spadała podczas ekspansji, wciąż powracała do średniego poziomu 5%. Biuro Budżetowe Kongresu Stanów Zjednoczonych ( Congressional Budget Office ), niezwiązane z żadną partią polityczną, tworząc w 2010 r. długookresowe prognozy gospodarcze, zakładało, że w latach 2015–2020, po zakończeniu recesji, stopa bezrobocia wyniesie w gospodarce amerykańskiej 5%. W lutym 2020 r., tuż przed pandemią Covid-19, bezrobocie osiągnęło historycznie niski poziom 3,5% i na początku 2022 r. powróciło do poziomu nieco poniżej 5%. Z perspektywy długookresowej widzimy, że w gospodarce Stanów Zjednoczonych utrzymuje się względnie stała stopa bezrobocia. Jak sugeruje sama nazwa, model neoklasyczny, omówiony w niniejszym rozdziale, jest „nowym” spojrzeniem na „stary”, klasyczny model gospodarki. Klasyczny pogląd, będący dominującą doktryną ekonomiczną aż do Wielkiego Kryzysu (tj. do lat 30. XX w.), głosił, że krótkookresowe wahania produkcji – przy elastycznych cenach – dość szybko pozwalają gospodarce na powrót do stanu pełnego zatrudnienia. W efekcie krzywa podaży globalnej jest pionowa i odpowiada poziomowi PKB przy pełnym zatrudnieniu. Zgodnie z modelem klasycznym państwo nie powinno ingerować w gospodarkę. Na przykład gdyby gospodarka wpadła w recesję (na skutek przesunięcia krzywej popytu globalnego w lewo), wykazałaby przejściową nadwyżkę podaży. Spadek cen zlikwidowałby tę nadwyżkę, a gospodarka powróciłaby samoistnie (bez zewnętrznej ingerencji) do pełnego zatrudnienia. Nie jest potrzebna do tego żadna aktywna polityka fiskalna ani pieniężna. Klasyczny pogląd głosił, że ekspansywna polityka fiskalna lub pieniężna powodują jedynie inflację i nie prowadzą do wzrostu PKB. Wielki Kryzys zmienił to myślenie, a ekonomia keynesowska, która zalecała aktywną politykę fiskalną w celu wyeliminowania niekorzystnych skutków niskiego popytu globalnego, stała się dominującą doktryną makroekonomiczną.

Business


Podstawy podejścia neoklasycznego Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Ocenić kluczowe znaczenie poziomu potencjalnego PKB w długookresowej analizie gospodarki Zrozumieć rolę giętkich cen Zinterpretować neoklasyczną wersję modelu AD-AS Porównać różne sposoby pomiaru szybkości procesu dostosowań w gospodarce Zgodnie z modelem neoklasycznym (ang. neoclassical perspective ), gospodarka w długim okresie oscyluje wokół poziomu potencjalnego PKB i naturalnej stopy bezrobocia. Niniejszy rozdział rozpoczyna się od omówienia fundamentów ekonomii neoklasycznej, zakładającej, że: (1) w długim okresie to potencjalny PKB określa wielkość produkcji w gospodarce, a (2) ceny i płace dostosowują się w sposób elastyczny, tak że produkcja relatywnie szybko powraca do poziomu potencjalnego (ekonomiści nazywają tę cechę płac i cen giętkością). Kluczową implikację dla polityki gospodarczej wypływającą z modelu neoklasycznego można zatem streścić w sposób następujący: rząd powinien bardziej skupić się na dynamice długookresowego wzrostu gospodarczego i kontrolowaniu inflacji niż na obawach związanych z recesją lub pojawieniem się bezrobocia cyklicznego. Zdecydowane przesunięcie akcentów w kierunku tempa wzrostu w długim okresie i mniejsze znaczenie przykładane do krótkookresowych wahań poziomu produkcji oznacza, że ekonomia neoklasyczna jest bardziej przydatna do analizy gospodarki w długim okresie, zaś ekonomia keynesowska (ang. Keynesian economics ) ma zastosowanie przede wszystkim w analizie krótkookresowej. Przyjrzyjmy się dwóm przedstawionym powyżej neoklasycznym założeniom oraz sposobowi, w jaki są one uwzględnione w modelu popytu globalnego i podaży globalnej ( modelu AD-AS ) (ang. aggregate demand/aggregate supply model ). Znaczenie poziomu potencjalnego PKB w długim okresie W długim okresie wielkość produkcji jest równa potencjalnemu PKB. Termin „ potencjalny PKB ” oznacza poziom produkcji osiągnięty przy pełnym wykorzystaniu wszystkich dostępnych czynników wytwórczych (ziemi, pracy, kapitału, a także np. przedsiębiorczości obywateli). Chociaż stopa bezrobocia na makroekonomicznym rynku pracy nigdy nie będzie zerowa (jeśli nie potrafisz wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje, cofnij się do ), pełne zatrudnienie oznacza zerowe bezrobocie cykliczne. Pamiętając o tym, że pewien niewielki poziom bezrobocia frykcyjnego i strukturalnego w gospodarce rynkowej jest obecny zawsze, przyjmujemy, że naturalna stopa bezrobocia, czyli stan pełnego zatrudnienia, pojawia się w gospodarce wraz z likwidacją bezrobocia cyklicznego. Ekonomiści porównują rzeczywisty (realny) PKB z poziomem potencjalnym, aby określić, jak efektywnie funkcjonuje gospodarka. Jak wyjaśniono w , wzrost potencjalnego PKB może wynikać m.in. z inwestycji w kapitał rzeczowy i ludzki oraz z postępu technicznego. Kapitał rzeczowy (ang. physical capital ) to całkowity zasób maszyn i urządzeń umożliwiających pracownikom wykonywanie ich pracy. Porównaj swoją produktywność w trakcie pisania pracy zaliczeniowej na zabytkowej maszynie z sytuacją, w której dysponujesz laptopem z dostępem do internetu i wykupioną subskrypcją premium na stronie oferującej usługi sztucznej inteligencji. Dzięki wykorzystaniu komputera twoja produktywność będzie niewątpliwie większa. Technologia i zasób kapitału rzeczowego w postaci laptopa i stosownego oprogramowania zwiększyły twoją wydajność pracy. Spójrzmy szerzej: rozwój technologii GPS i uniwersalnych kodów produktów (kody kreskowe na wszystkich kupowanych towarach) znacznie ułatwił przedsiębiorstwom śledzenie przesyłek, zarządzenie zapasami oraz sprzedaż i dystrybucję towarów. Przywołane powyżej innowacje technologiczne (oraz oczywiście tysiące innych) zwiększyły zdolność gospodarek do produkcji dóbr i usług. Podobnie akumulacja kapitału ludzkiego wiąże się ze zwiększaniem poziomu wiedzy, wykształcenia i umiejętności obywateli poprzez szkolnictwo wyższe i kształcenie zawodowe. Wzrost zasobu kapitału rzeczowego i ludzkiego wraz z postępem technicznym zwiększa wydajność pracy, a tym samym wartość potencjalnego PKB. Aby zobaczyć, w jaki sposób powyższe innowacje wpłynęły na produktywność i poziom potencjalnego PKB w skali całego kraju, przeanalizujmy dane z USA. W XX w. dzięki olbrzymim zmianom w poziomie rozwoju infrastruktury, zasobie maszyn i urządzeń oraz postępowi technicznemu w obszarze akumulacji kapitału rzeczowego i ludzkiego Stany Zjednoczone doświadczyły znacznego rozwoju gospodarczego. Populacja kraju wzrosła czterokrotnie, z 76 mln w 1900 r. do ponad 300 mln w roku 2016. Jednocześnie kapitał ludzki (ang. human capital ) współczesnych pracowników jest o wiele wyższy, ponieważ poziom ich wykształcenia i zakres umiejętności znacznie wzrosły. W 1900 r. tylko jedna ósma populacji USA ukończyła szkołę średnią, a zaledwie jedna osoba na 40 miała za sobą czteroletnie studia. Z kolei do roku 2010 ok. 85% Amerykanów w wieku 25 lat lub starszych miało wykształcenie średnie, a ok. 28% legitymowało się dyplomem czteroletnich studiów. W 2019 r. już 33% Amerykanów w wieku powyżej 25 lat mogło się pochwalić wykształceniem uniwersyteckim. Średni zasób kapitału rzeczowego na pracownika także znacznie wzrósł. Technologia, z jakiej korzystają współcześni pracownicy, jest o wiele lepsza niż sto lat temu: samochody, samoloty, maszyny elektryczne, smartfony, komputery, postęp w dziedzinie chemii i biologii, dostępne materiały, opieka zdrowotna – lista pozytywnych zmian mogłaby się ciągnąć niemal w nieskończoność. W wyniku wzrostu liczby ludności, poprawy poziomu umiejętności i wiedzy pracowników, większego zasobu kapitału rzeczowego na pracownika i o wiele lepszej technologii potencjalny PKB Stanów Zjednoczonych w ciągu ostatnich 120 lat znacznie wzrósł. W niektórych okresach rzeczywisty PKB (a więc wartość, którą można znaleźć w zestawieniach statystycznych) przekraczał poziom potencjalny, w innych zaś był od niego niższy. Na przykład w latach 2008–2009 gospodarka USA wpadła w recesję i aż do roku 2018 notowała produkcję niższą od poziomu potencjalnego. Po wywołanej pandemią recesji w marcu i kwietniu 2020 r. gospodarka USA ponownie osunęła się poniżej potencjalnego PKB i pozostawała na tym poziomie do początku roku 2022. W innych okresach, np. pod koniec lat 90. XX w., a także w latach 2018–2020, produkcja zwiększała się w tempie wzrostu potencjalnego PKB, a nawet nieznacznie szybciej. prezentuje wartości rzeczywistego i potencjalnego PKB w Stanach Zjednoczonych od roku 1958 do 2020. Linia ciągła przedstawia wartości potencjalnego PKB od 1958 r., będące wynikiem szacunków Biura Budżetowego Kongresu (ang. Congressional Budget Office). W okresach recesji i ożywienia gospodarczego rzeczywisty PKB odchylał się o 1–3% od poziomu potencjalnego w danym roku. Krótkookresowe wahania produkcji wokół potencjalnego PKB rzecz jasna występują, ale – jak można bez problemu dostrzec na poniższym wykresie – w długim okresie to trend wzrostowy potencjalnego PKB określa rozmiary gospodarki. Potencjalny i rzeczywisty PKB w Stanach Zjednoczonych w latach 1958–2020 (w cenach stałych z 2012 r.) Rzeczywisty PKB spada poniżej poziomu potencjalnego w okresach recesji oraz po ich zakończeniu, np. podczas recesji w latach 1980 i 1981–1982, 1990–1991, 2001 oraz 2008–2009. Po tej ostatniej rzeczywisty PKB utrzymywał się poniżej poziomu potencjalnego aż do roku 2019. W innych okresach rzeczywisty PKB może kształtować się powyżej poziomu potencjalnego, co obserwowano np. pod koniec lat 90. i w drugiej połowie lat 60. XX w. W modelu AD-AS potencjalny PKB przedstawiamy jako linię pionową. Ekonomiści neoklasyczni, którzy koncentrują się na potencjalnym PKB jako głównym wyznaczniku rzeczywistego PKB, argumentują, że długookresowa krzywa podaży globalnej znajduje się na poziomie potencjalnego PKB. A zatem długookresową krzywą podaży globalnej wykreślamy jako pionową linię leżącą na wysokości potencjalnego PKB, tak jak na . Pionowa krzywa LAS oznacza, że poziom podaży globalnej (lub potencjalnego PKB ) determinuje rzeczywisty PKB, niezależnie od rozmiarów popytu globalnego . Wraz z upływem czasu wzrost ilości i jakości kapitału rzeczowego, kapitału ludzkiego oraz postęp techniczny zwiększają stopniowo potencjalny PKB i przesuwają pionową krzywą LAS w prawo. Ekonomiści często traktują ten stopniowy wzrost potencjalnego PKB jako długoterminowy wzrost gospodarczy. Pionowa krzywa AS W modelu neoklasycznym krzywą podaży globalnej wykreślamy jako linię pionową na wysokości potencjalnego PKB. Jeśli krzywa AS jest pionowa, wyznacza ona wielkość realnej produkcji niezależnie od położenia krzywej popytu globalnego. Z biegiem czasu krzywa LAS przesuwa się w prawo wraz ze wzrostem produktywności czynników wytwórczych i będącym konsekwencją tego procesu wzrostem potencjalnego PKB. Rola giętkich cen Jak wygląda proces dostosowań gospodarki do potencjalnego PKB w długim okresie? Co się dzieje, gdy popyt globalny rośnie lub maleje? Zdaniem ekonomistów nawet jeśli ceny i płace w krótkim okresie są „lepkie” lub zmieniają się relatywnie powoli, w długim okresie stają się giętkie. Aby lepiej to zrozumieć, prześledźmy związek między równowagą krótko- i długookresową. Na , przedstawiającej model AD-AS, zaznaczone są dwie krzywe podaży globalnej. Pierwotna krzywa podaży globalnej o nachyleniu dodatnim (SAS 0 ) jest krótkookresową lub keynesowską krzywą AS. Pionowa krzywa podaży globalnej (LAS n ) jest długookresową lub neoklasyczną krzywą AS znajdującą się na wysokości potencjalnego PKB. Pierwotną krzywą popytu globalnego jest AD 0 , co oznacza, że początkowa równowaga występuje w punkcie E 0 przy poziomie produkcji potencjalnej. Powrót gospodarki do poziomu produkcji potencjalnej po wzroście popytu globalnego Początkowa równowaga (E 0 ) znajduje się na przecięciu krzywej popytu globalnego AD 0 i krótkookresowej krzywej podaży globalnej SAS 0 . W punkcie E 0 poziom cen wynosi 120, a produkcja jest równa 500. Jest ona jednocześnie równa potencjalnemu PKB. Następnie krzywa popytu globalnego przesuwa się w prawo, z położenia AD 0 do AD 1 . Nowa równowaga występuje w punkcie E 1 przy wyższym poziomie produkcji wynoszącym 550 i wyższych cenach (na poziomie 125). Ponieważ stopa bezrobocia jest wyjątkowo niska i występuje niedobór pracowników, pracodawcy podnoszą płace, co powoduje przesunięcie krótkookresowej krzywej podaży globalnej w lewo, z położenia SAS 0 do SAS 1 . Nowa równowaga (E 2 ) występuje przy tej samej początkowej wielkości produkcji równej 500, ale wyższym poziomie cen wynoszącym 130. A zatem długookresowa krzywa podaży globalnej (LAS n ) jest pionowa i przebiega na poziomie potencjalnego PKB, wyznaczając wartość rzeczywistego PKB w tej gospodarce w długim okresie. A teraz wyobraź sobie, że jakieś wydarzenie gospodarcze zwiększa popyt globalny. Przyczyną może być np. wzrost eksportu, poprawa nastrojów producentów prowadząca do większych inwestycji, zwiększenie przez państwo wydatków lub obniżka podatków. Krótkookresowa analiza keynesowska zakłada, że w takiej sytuacji krzywa popytu globalnego przesunie się w prawo, z położenia AD 0 do AD 1 , prowadząc do nowej równowagi w punkcie E 1 , z wyższą produkcją, niższym bezrobociem i presją inflacyjną. Jednak w długookresowej analizie neoklasycznej proces dostosowań trwa dalej. Gdy produkcja wzrasta powyżej potencjalnego PKB, bezrobocie spada. Gospodarka znajduje się powyżej poziomu pełnego zatrudnienia i brakuje chętnych do pracy. Pracodawcy starają się pozyskać nowych pracowników od innych przedsiębiorstw i skłonić tych już zatrudnionych do większego wysiłku i pracy w weekendy lub brania nadgodzin. Wysoki popyt na pracę prowadzi do wzrostu płac. Większość pracodawców dokonuje korekty wynagrodzeń tylko raz lub dwa razy w roku (a niekiedy nawet jeszcze rzadziej), więc proces wzrostu płac w całej gospodarce zajmuje trochę czasu. Wzrost płac oznacza przesunięcie w lewo krótkookresowej keynesowskiej krzywej podaży globalnej do położenia SAS 1 , ponieważ wzrosła cena ważnego czynnika produkcji. Gospodarka przechodzi do nowego stanu równowagi E 2 . W nowej równowadze poziom rzeczywistego PKB jest taki sam jak w punkcie początkowym E 0 , ale przy wyższych cenach. Przesunięcia punktu równowagi z E 0 do E 1 w krótkim okresie i z E 1 do E 2 w długim okresie w prosty sposób pokazują, że gospodarka nie jest w stanie utrzymać produkcji powyżej potencjalnego PKB jedynie na skutek wzrostu popytu globalnego. Gospodarka może produkować powyżej potencjalnego PKB tylko w krótkim okresie, jeśli jedynym zmiennym czynnikiem jest popyt globalny. Jednak w długim okresie wzrost makroekonomicznego popytu prowadzi wyłącznie do wzrostu cen, a nie wzrostu produkcji. Gospodarka wraca do potencjalnego PKB również w odpowiedzi na przesunięcie popytu globalnego w lewo. Przedstawia to . Punkt początkowej równowagi znajduje się na krótkookresowej keynesowskiej krzywej podaży globalnej SAS 0 i długookresowej neoklasycznej krzywej podaży globalnej LAS n . Spadek popytu globalnego – np. z powodu pogorszenia nastrojów konsumentów prowadzącego do mniejszej konsumpcji i większych oszczędności – powoduje przesunięcie początkowej krzywej popytu globalnego AD 0 do położenia AD 1 . Przejście od pierwotnej równowagi (E 0 ) do nowej równowagi (E 1 ) skutkuje spadkiem produkcji. Gospodarka jest obecnie poniżej pełnego zatrudnienia i występuje w niej nadwyżka podaży pracy. Gdy produkcja spada poniżej potencjalnego PKB, rośnie bezrobocie. Mimo że spadek cen (tj. deflacja) w Stanach Zjednoczonych jest rzadkością, to jednak sporadycznie, w okresach bardzo głębokiej recesji (np. w okresie Wielkiego Kryzysu), występuje. Ze względów praktycznych możemy uznać, że niższy poziom cen w modelu AD-AS oznacza głęboką dezinflację, czyli gwałtowny spadek stopy inflacji. Tym samym pionowa długookresowa krzywa podaży globalnej LAS n , leżąca na wysokości potencjalnego PKB, wyznacza ostatecznie rzeczywistą wielkość produkcji w gospodarce w długim okresie. Powrót gospodarki do poziomu produkcji potencjalnej po spadku popytu globalnego Początkowa równowaga (E 0 ) przy produkcji 500 i poziomie cen 120 znajduje się na przecięciu krzywej popytu globalnego (AD 0 ) i krótkookresowej krzywej podaży globalnej (SAS 0 ). Wielkość produkcji w punkcie E 0 jest równa potencjalnemu PKB. Następnie krzywa popytu globalnego przesuwa się w lewo, z położenia AD 0 do AD 1 . Nowa krótkookresowa równowaga znajduje się w punkcie E 1 , przy niższym poziomie produkcji wynoszącym 450 i niższych cenach równych 115. Ponieważ bezrobocie wzrosło, istnieje presja na spadek płac. Niższe płace dotyczą całej gospodarki i oznaczają spadek cen ważnego czynnika produkcji, co przesuwa krótkookresową krzywą podaży globalnej w prawo, z położenia SAS 0 do SAS 1 . W nowym punkcie równowagi długookresowej (E 2 ) wielkość produkcji jest na początkowym poziomie (500), ale poziom cen jest niższy (110). Z perspektywy neoklasycznej ten krótkookresowy scenariusz to dopiero początek łańcucha wydarzeń. Wyższe bezrobocie oznacza, że więcej pracowników poszukuje pracy. W rezultacie pracodawcy mogą wstrzymać się z podwyżkami płac, a nawet zastępować niektórych lepiej opłacanych pracowników osobami bezrobotnymi, które są gotowe zaakceptować niższe wynagrodzenie. Gdy płace pozostają w stagnacji lub spadają, mamy do czynienia ze spadkiem cen kluczowego czynnika produkcji, a więc niższymi kosztami wytwarzania. W efekcie krótkookresowa keynesowska krzywa podaży globalnej przesuwa się w prawo, z początkowego położenia SAS 0 do SAS 1 . Oznacza to, że punkt równowagi makroekonomicznej przesuwa się z E 0 do E 1 , a następnie do E 2 . A zatem w długim okresie wielkość produkcji powraca do potencjalnego PKB, a poziom cen jest niższy. Tak więc, zgodnie z modelem neoklasycznym, zmiany popytu globalnego mogą mieć tylko krótkookresowy wpływ na produkcję i bezrobocie. W długim okresie, gdy ceny i płace są elastyczne, potencjalny PKB i podaż globalna określają wielkość rzeczywistego PKB. Jak szybkie jest tempo dostosowań w gospodarce? Ile czasu potrzeba, aby ceny i płace się dostosowały, a gospodarka powróciła do potencjalnego PKB? Kwestia ta budzi wśród ekonomistów niezwykle silne kontrowersje. Ekonomiści keynesowscy argumentują, że jeśli przejście gospodarki ze stanu recesji do poziomu potencjalnego PKB zajmuje bardzo dużo czasu, to teoria neoklasyczna w gruncie rzeczy nie ma żadnych praktycznych implikacji i tym samym nie nadaje się do tworzenia podstaw polityki gospodarczej. W odpowiedzi na pamiętne słowa Johna Maynarda Keynesa : „w długim okresie i tak wszyscy będziemy martwi” ekonomiści neoklasyczni dowodzą, że nawet jeśli dostosowanie potrwa, powiedzmy, dziesięć lat, model neoklasyczny i tak pozostaje kluczowy dla zrozumienia gospodarki. Istnieją też tacy zwolennicy modelu neoklasycznego, których zdaniem dostosowania cen i płac w gospodarce są dość szybkie. Teoria racjonalnych oczekiwań (ang. rational expectations ) mówi, że ludzie formułują możliwie najdokładniejsze oczekiwania dotyczące przyszłości, wykorzystując wszystkie dostępne im informacje. W gospodarce, w której większość ludzi ma racjonalne oczekiwania, dostosowania mogą być rzeczywiście bardzo szybkie. Aby zrozumieć, jak racjonalne oczekiwania mogą wpływać na szybkość dostosowań cen, pomyśl o sytuacji na rynku nieruchomości. Wyobraź sobie, że kilka wydarzeń najprawdopodobniej podniesie wartość domów w sąsiedztwie. Może lokalny pracodawca ogłosi, że planuje zatrudnić znacznie więcej osób, albo miasto zapowie, że wybuduje w tej okolicy osiedlowy park lub bibliotekę. Teoria racjonalnych oczekiwań wskazuje, że nawet jeśli żadne z tych zdarzeń nie nastąpi od razu, ceny mieszkań w sąsiedztwie natychmiast wzrosną, ponieważ oczekiwanie, że w przyszłości domy będą warte więcej, spowoduje, że kupujący będą skłonni już teraz zapłacić za nie więcej. Skala wzrostu cen domów będzie zależała od tego, jak prawdopodobne i odległe w czasie są powyższe zmiany. Kluczową kwestią pozostaje jednak to, że z powodu racjonalnych oczekiwań ceny dostosowują się natychmiast, a nie dopiero po materializacji czynników stymulujących ich wzrost. Na poziomie makroekonomicznym teoria racjonalnych oczekiwań wskazuje, że jeśli krzywa podaży globalnej jest pionowa, ludzie powinni oczekiwać właśnie takiego jej kształtu. Kiedy nastąpi zmiana popytu globalnego, mieszkańcy i firmy z racjonalnymi oczekiwaniami będą wiedzieć, że wpływ na produkcję i zatrudnienie będzie tymczasowy, zaś wpływ na poziom cen – trwały. Jeśli przedsiębiorstwa i pracownicy od razu oczekują, że gospodarka dąży do określonego docelowego punktu równowagi, a także jeśli wiedzą, że wszystkie inne przedsiębiorstwa i pracownicy spodziewają się tego samego, to nikt nie ma motywacji do pokonywania całej ścieżki krótkookresowych dostosowań, czyli np. zatrudniania większej liczby pracowników przy wzroście popytu i następnie ich zwalniania, gdy podaż zmaleje. Wszyscy bowiem rozumieją, że gospodarka zmierza do nowego punktu równowagi charakteryzującego się nowym, wyższym poziomem cen, i podejmą działania zgodnie z tymi oczekiwaniami. Według tego scenariusza oczekiwana długookresowa zmiana poziomu cen może nastąpić bardzo szybko, z pominięciem jakichkolwiek zmian wielkości produkcji i zatrudnienia. Hipoteza racjonalnych oczekiwań może być uproszczeniem użytecznym dla teorii ekonomii, ale do opisu faktycznych zachowań ludzi i przedsiębiorstw raczej się nie nadaje. W końcu nie wszyscy przedsiębiorcy, a tym bardziej zwykli ludzie, są dobrze poinformowani o tym, co dzieje się w gospodarce lub jakie mechanizmy nią sterują. Alternatywnym założeniem są oczekiwania adaptacyjne (ang. adaptive expectations ): ludzie i przedsiębiorstwa wyciągają doświadczenia z przeszłości i dostosowują swoje przekonania i zachowania stopniowo, w miarę zmieniających się okoliczności. Niemniej nie są doskonale poinformowani i nie potrafią w perfekcyjnie nakreślić przyszłego scenariusza zdarzeń w takim sensie, w jakim opisuje to teoria racjonalnych oczekiwań. Jeśli większość podmiotów wykazuje jakąś formę oczekiwań adaptacyjnych, to dostosowanie z krótkiego do długiego okresu będzie przebiegało stopniowo. Empiryczne szacunki tempa dostosowań cen i płac nie są jednoznaczne. Szybkość procesu dostosowań prawdopodobnie różni się w zależności od kraju i okresu. Można przypuszczać, że początkowy krótkookresowy efekt zmiany popytu globalnego może trwać od dwóch do pięciu lat, zanim dostosowania cen i płac spowodują powrót gospodarki do poziomu potencjalnego PKB. Tak więc krótkookresowy model keynesowski można stosować dla okresu krótszego niż dwa do pięciu lat, a długookresowy model neoklasyczny – dla okresu powyżej pięciu lat. Ze względów praktycznych taka wskazówka jest bardzo nieprecyzyjna, ale przy analizie niezwykle złożonego mechanizmu społecznego, jakim jest ewoluująca w czasie gospodarka, pewien brak precyzji wydaje się nieunikniony. Podsumowanie Zgodnie z modelem neoklasycznym w długim okresie gospodarka dąży do poziomu potencjalnego PKB poprzez elastyczne zmiany cen i płac. W tym modelu długookresowa krzywa podaży globalnej jest zatem pionowa. Teoria racjonalnych oczekiwań głosi, że ludzie mają doskonałe informacje o wydarzeniach gospodarczych i mechanizmach funkcjonowania gospodarki, dlatego dostosowania cen i płac następują niemal natychmiast. Z kolei zgodnie z teorią oczekiwań adaptacyjnych ludzie dysponują ograniczonymi informacjami na temat funkcjonowania gospodarki, więc dostosowania cen i płac przebiegają relatywnie powoli. Pytania sprawdzające Czy racjonalne oczekiwania oznaczają, że podmioty ekonomiczne kierują się swoimi doświadczeniami z przeszłości, podczas gdy oczekiwania adaptacyjne bazują na przewidywaniach formułowanych odnośnie przyszłości? Uzasadnij swoją odpowiedź. Nie, to stwierdzenie jest fałszywe. Bardziej trafna byłaby teza, że racjonalne oczekiwania dążą do jak najdokładniejszego przewidywania przyszłości, wykorzystując wszystkie przeszłe doświadczenia. Oczekiwania adaptacyjne w dużej mierze polegają na obserwacji przeszłości, tzn. dostosowują się w miarę powiększania zasobu informacji z przeszłości, ale bez próby patrzenia w przód. Sprawdź wiedzę Czy ekonomia neoklasyczna koncentruje się na krótkim, czy długim okresie? Uzasadnij swoją odpowiedź. Czy ekonomia neoklasyczna postrzega ceny i płace jako sztywne (lepkie), czy raczej giętkie? Uzasadnij swoją odpowiedź. Jaki kształt ma długookresowa krzywa podaży globalnej? Z czego wynika taki sposób jej wykreślania? Jaka jest różnica pomiędzy oczekiwaniami racjonalnymi a oczekiwaniami adaptacyjnymi? Ekonomista neoklasyczny i ekonomista keynesowski badają gospodarkę pewnego kraju. Wygląda na to, że wraz ze spadkiem popytu globalnego zaczyna on doświadczać łagodnej recesji. Który z tych dwóch badaczy prawdopodobnie opowie się za podjęciem przez rząd aktywnych działań w celu zwiększenia popytu globalnego? Dlaczego właśnie ten? Ćwicz myślenie krytyczne Jeśli większość ludzi ma racjonalne oczekiwania, jak długo potrwa recesja? Wyjaśnij, dlaczego ekonomiści neoklasyczni uważają, że rząd nie musi wiele robić w sprawie bezrobocia. Czy zgadzasz się z takim podejściem? Uzasadnij swoją odpowiedź. Problemy Wykorzystaj i odpowiedz na następujące pytania. Poziom cen Podaż globalna Popyt globalny 90 3000 3500 95 3000 3000 100 3000 2500 105 3000 2200 110 3000 2100 Narysuj wykres podaży globalnej i popytu globalnego. Jaki jest poziom produkcji i cen w równowadze? Ile wyniesie produkcja w równowadze, gdy krzywa popytu globalnego przesunie się w prawo? Ile wyniesie produkcja w równowadze, gdy krzywa popytu globalnego przesunie się w lewo? Czy w tym modelu za parametr umożliwiający zmiany poziomu produkcji uznasz popyt globalny, czy raczej kontrolę stopy inflacji? Bibliografia Lumina Foundation. 2014. "A Stronger Nation Through Higher Education." Accessed March 4, 2015. http://www.luminafoundation.org/publications/A_stronger_nation_through_higher_education-2014.pdf. The National Bureau of Economic Research. http://www.nber.org/. U.S. Department of Commerce: United States Census Bureau. “The 2012 Statistical Abstract.” http://www.census.gov/compendia/statab/cats/education.html. U.S. Department of the Treasury. “TARP Programs.” Last modified December 12, 2013. http://www.treasury.gov/initiatives/financial-stability/TARP-Programs/Pages/default.aspx. United States Government. “Recovery.gov: Track the Money.” Last modified October 30, 2013. http://www.recovery.gov/Pages/default.aspx. oczekiwania adaptacyjne (ang. adaptive expectations ) teoria, zgodnie z którą podmioty ekonomiczne, w oparciu o własne przeszłe doświadczenia, stopniowo dostosowują swoje przekonania i zachowania do zmieniających się okoliczności model neoklasyczny (ang. neoclassical perspective ) pogląd, zgodnie z którym produkcja (rzeczywisty PKB) w długim okresie dąży do poziomu potencjalnego (czyli PKB przy pełnym zatrudnieniu) i jest niezależna od zmian popytu globalnego kapitał rzeczowy per capita (ang. physical capital ) zasób maszyn i urządzeń, niezbędnych w ramach konkretnego procesu produkcyjnego, przypadający na jednego pracownika techniczne uzbrojenie pracy zob. kapitał rzeczowy per capita relacja kapitału do pracy zob. kapitał rzeczowy per capita kapitał fizyczny zob. kapitał rzeczowy per capita oczekiwania racjonalne (ang. rational expectations ) teoria, zgodnie z którą podmioty ekonomiczne potrafią w doskonały sposób przewidzieć scenariusz możliwych zmian w gospodarce

Business