Popyt, podaż i efektywność Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Porównać nadwyżkę konsumenta, nadwyżkę producenta i nadwyżkę całkowitą (nazywaną również nadwyżką społeczną lub ekonomiczną) Objaśnić, dlaczego ceny minimalne i ceny maksymalne są źródłem nieefektywności Traktować popyt i podaż jako kluczowe elementy mechanizmu regulacji społecznych Model popytu i podaży (ang. demand and supply model ), który został przedstawiony w tym rozdziale, może zostać wykorzystany do objaśnienia pojęcia efektywności ekonomicznej. Jednym ze sposobów, w jaki ekonomiści definiują efektywność (ang. efficiency ), jest wskazanie, że efektywną jest sytuacja, w której nie można poprawić położenia ani jednego podmiotu bez pogorszenia sytuacji innego. I odwrotnie, sytuacja jest nieefektywna, jeśli możliwe jest poprawienie sytuacji choćby jednej osoby bez obciążania kosztami kogokolwiek innego. Jeśli popyt i podaż znajdują się w równowadze, sytuacja również jest efektywna: gospodarka (społeczeństwo) wykorzystuje w maksymalnym stopniu swoje ograniczone zasoby, a wszystkie możliwe korzyści z handlu zostają osiągnięte. Innymi słowy, przedmiotem transakcji jest optymalna ilość każdego dobra i usługi, którymi handluje się na rynku. Nadwyżka konsumenta, nadwyżka producenta, nadwyżka społeczna Pomyśl o rynku tabletów w pewnym mieście wojewódzkim, który został zilustrowany na . Cena równowagi to 800 zł, a ilość równowagi to 28 tys. Aby zorientować się, jakie są korzyści dla konsumentów, spójrz na fragment krzywej popytu, z lewej strony powyżej punktu równowagi . Ta część krzywej popytu wskazuje, że przynajmniej część nabywców byłaby skłonna zapłacić więcej niż 800 zł za tablet. Na przykład punkt J wskazuje, że gdyby cena wynosiła 900 zł, przedsiębiorstwa sprzedałyby 20 tys. tabletów. Konsumenci, którzy byliby gotowi zapłacić 900 zł za tablet, bo na taką właśnie kwotę oceniają użyteczność tego sprzętu, płacą cenę równowagi wynoszącą 800 zł. Skorzystali, bo zapłacili mniej, niż skłonni byliby uiścić. Pamiętaj, krzywa popytu pokazuje gotowość konsumentów do płacenia za różne ilości dobra. Kwota, którą ludzie byliby skłonni zapłacić, pomniejszona o kwotę, którą faktycznie zapłacili, nazywana jest nadwyżką konsumenta (ang. consumer surplus ). Nadwyżka konsumenta to obszar oznaczony na wykresie jako F, to znaczy obszar powyżej ceny rynkowej i poniżej krzywej popytu. Nadwyżka konsumenta i producenta Niemal trójkątny obszar oznaczony literą F pokazuje nadwyżkę konsumenta, która powstaje wówczas, gdy cena równowagi na rynku jest niższa niż ta, którą wielu konsumentów byłoby skłonnych zapłacić. Punkt J na krzywej popytu wskazuje, że nawet przy cenie 900 zł konsumenci kupiliby 20 tys. tabletów. Obszar oznaczony literą G reprezentuje nadwyżkę producenta. Nadwyżka producenta wskazuje, że cena równowagi jest wyższa niż cena, którą wielu producentów byłoby skłonnych zaakceptować za dostarczenie swoich produktów na rynek. Na przykład punkt K na krzywej podaży wskazuje, że przy cenie 450 zł przedsiębiorstwa byłyby skłonne zaoferować na rynku aż 14 tys. tabletów. Krzywa podaży pokazuje liczbę tabletów, jaką przedsiębiorstwa są skłonne zaoferować na rynku przy każdym poziomie ceny. Na przykład punkt K na reprezentuje 14 tys. tabletów, które przedsiębiorstwa byłyby w stanie dostarczyć na rynek po cenie 450 zł. Ci producenci, którzy byliby gotowi sprzedać tablety po 450 zł, ale otrzymują za nie cenę równowagi równą 800 zł, uzyskują dodatkowe korzyści mocno przewyższające to, co spodziewali się otrzymać, dostarczając dobro na rynek. Dodatkowa korzyść, jaką producenci uzyskują w związku ze sprzedażą dobra lub usługi, mierzona nadwyżką ceny, którą producent faktycznie otrzymał nad tą, którą byłby w stanie zaakceptować, nazywana jest nadwyżką producenta (ang. producer surplus ). Na nadwyżka producenta to obszar oznaczony jako G – czyli obszar między poziomem ceny rynkowej a odcinkiem krzywej podaży poniżej punktu równowagi rynkowej (E). Suma nadwyżki konsumenta i nadwyżki producenta to nadwyżka społeczna (ang. social surplus ), zwana także nadwyżką ekonomiczną (ang. economic surplus ) lub nadwyżką całkowitą (ang. total surplus ). Na nadwyżka społeczna to obszar będący sumą obszarów oznaczonych jako F i G. Nadwyżka społeczna dla ceny i ilości równoważących rynek jest większa, niż byłaby przy jakimkolwiek innym poziomie tych dwóch parametrów. Oznacza to, że równowaga rynkowa może być określona jako sytuacja efektywna ekonomicznie. Ponadto przy efektywnym poziomie produkcji (równoważącym na rynku popyt i podaż) niemożliwe jest uzyskanie większej nadwyżki konsumenta bez zmniejszenia nadwyżki producenta, a także niemożliwe jest osiągnięcie większej nadwyżki producenta bez zmniejszenia nadwyżki konsumenta. Ceny minimalne i maksymalne jako rozwiązania nieefektywne ekonomicznie Narzucenie ceny minimalnej lub maksymalnej uniemożliwi ustalenie na rynku ceny rynkowej i ilości, które zrównoważą popyt i podaż. Automatycznie oznaczać to będzie ukształtowanie się sytuacji nieefektywnej ekonomicznie. Co więcej, poza tym, że ceny minimalne i maksymalne oznaczają pojawienie się nieefektywnego rozwiązania (bo nadwyżka społeczna jest mniejsza, niż mogłaby być), to dodatkowo instrumenty te przenoszą część nadwyżki konsumenta na producentów lub część nadwyżki producenta na konsumentów. Wyobraź sobie, że kilka amerykańskich przedsiębiorstw pracuje nad nowym, skutecznym lekarstwem na ból pleców. Niestety, jak to bywa z nowymi medykamentami, zazwyczaj są one dość drogie. Jeśli rynek, na którym nowy środek będzie sprzedawany i kupowany, zostanie wyłączony spod ingerencji państwa, to cena równowagi wyniesie 600 dol. za miesięczną kurację, a leku będzie używać 20 tys. osób, tak jak zilustrowano to na panelu (a) . Pierwotny poziom nadwyżki konsumenta to obszar T + U, a nadwyżka producenta to obszar V + W + X. Jednak, biorąc pod uwagę naciski lobby pacjentów zainteresowanych nowym, obiecującym specyfikiem, rząd decyduje się na narzucenie ceny maksymalnej w wysokości 400 dol. za miesięczną kurację, aby uczynić lek bardziej przystępnym cenowo. Przy takiej cenie maksymalnej przedsiębiorstwa zaoferują na rynku ilość, która wystarcza tylko dla 15 tys. pacjentów. W rezultacie zachodzą dwie zmiany. Po pierwsze, pojawia się nieefektywność i zmniejsza się nadwyżka społeczna. Utrata nadwyżki społecznej, która następuje, gdy gospodarka produkuje nieefektywną ekonomicznie ilość dobra lub usługi, nazywana jest zbędną stratą społeczną (ang. deadweight loss ). Używając obrazowej analogii, to trochę tak, jak wyrzucanie przez okno pieniędzy, których nikt nie zdoła złapać i wykorzystać. Na (a) strata społeczna to obszar U + W. Oznacza to, że po wprowadzeniu ceny maksymalnej obszar reprezentujący nadwyżkę całkowitą zmniejszył się z poziomu T + U + V + W + X do poziomu T + V + X. W przypadku straty społecznej może się zdarzyć, że choć nadwyżka społeczna będzie mniejsza, to rozpatrywane oddzielnie nadwyżka konsumenta lub producenta będą wyższe. W tym przypadku jest to skutkiem wprowadzenia mechanizmu kontroli cen (ang. price control ), który powoduje zablokowanie możliwości zawarcia legalnej transakcji producentom i konsumentom. Drugą zmianą zachodzącą w efekcie wprowadzenia ceny maksymalnej (ang. price ceiling ) jest właśnie transfer części nadwyżki producenta na korzyść konsumentów. Po nałożeniu ceny maksymalnej nowa nadwyżka konsumenta wynosi T + V, natomiast nowa nadwyżka producenta to jedynie obszar X. Innymi słowy, cena maksymalna przenosi obszar nadwyżki (V) z producentów na konsumentów. Zauważ, że korzyść konsumentów jest mniejsza niż strata producentów, co jest tylko kolejnym sposobem zaprezentowania straty społecznej wynikającej ze zmniejszenia efektywności. Efektywność a cena minimalna i cena maksymalna Panel (a) Pierwotna cena równowagi wynosi 600 dol. przy ilości równowagi 20 tys. Nadwyżka konsumenta to T + U, a nadwyżka producenta to V + W + X. Po narzuceniu ceny maksymalnej na poziomie 400 dol. przedsiębiorstwa dostarczają ilość wystarczającą dla 15 tys. odbiorców. W rezultacie nowa nadwyżka konsumenta to T + V, podczas gdy nowa nadwyżka producenta to X. Panel (b) Pierwotnie równowaga zachodzi przy cenie 8 dol. i ilości 1800 biletów. Nadwyżka konsumenta to G + H + J, a nadwyżka producenta I + K. Przy cenie minimalnej równej 12 dol. zapotrzebowanie spada do 1400 biletów. W rezultacie nowa nadwyżka konsumenta to G, a nowa nadwyżka producenta H + I. (b) pokazuje działanie ceny minimalnej na przykładzie kin w pewnym mieście. Pierwotna cena równowagi wynosi 8 dol. za bilet, a zapotrzebowanie kształtuje się na poziomie 1800 biletów. Pierwotna nadwyżka konsumenta to G + H + J, a nadwyżka producenta I + K. Władze miasta obawiają się, że kina zbankrutują, co ograniczy ofertę rozrywki dostępnej dla obywateli i w dłuższym horyzoncie czasowym wywoła ich niezadowolenie, które zwróci się przeciw włodarzom. Postanawiają więc narzucić cenę minimalną na poziomie 12 dol. za bilet. W efekcie zapotrzebowanie na bilety do kin spada do poziomu 1400 biletów. Nowa nadwyżka konsumenta to G, a nowa nadwyżka producenta H + I. W efekcie cena minimalna powoduje przeniesienie obszaru H z nadwyżki konsumenta do nadwyżki producenta, ale jednocześnie prowadzi do zmniejszenia nadwyżki całkowitej o obszar J + K. Ta analiza pokazuje, że cena maksymalna, podobnie jak ustawa ustanawiająca kontrolę czynszów, przeniesie część nadwyżki producenta na konsumentów – co pomaga wyjaśnić, dlaczego konsumenci chętnie popierają takie regulacje. I odwrotnie, cena minimalna, taka jak gwarancja, że rolnicy otrzymają określoną cenę za swoje uprawy, przeniesie część nadwyżki konsumenta na producentów, co wyjaśnia, dlaczego sprzedawcy na tym rynku tak gwałtownie się jej domagają. Jednak zarówno ceny minimalne, jak i maksymalne blokują legalną możliwość zawarcia transakcji, które inaczej doszłyby do skutku, i powodują tym samym powstanie zbędnej straty społecznej. Usunięcie tych barier i przywrócenie swobody kształtowania się cen rynkowych wyznaczających ilość równowagi zwiększy nadwyżkę społeczną wypracowywaną przez gospodarkę. Popyt i podaż jako mechanizm regulacji społecznych Model popytu i podaży pozwala nam lepiej zrozumieć, że cena rynkowa nie jest zdeterminowana wyłącznie przez popyt albo tylko przez podaż, ale zostaje ukształtowana przez interakcję, w jaką wchodzą te dwa parametry. W 1890 r. słynny ekonomista Alfred Marshall napisał, że pytanie o to, czy cenę determinuje wyłącznie podaż, czy wyłącznie popyt, nie ma sensu. Byłoby bowiem równie sensowne, jak zastanawianie się: „czy to górne, czy dolne ostrze nożyczek przecina kawałek papieru”. Odpowiedź jest taka, że w proces cięcia (kształtowania cen) zawsze zaangażowane są oba „ostrza” – popytu i podaży. Dostosowania ceny i ilości równowagi na konkretnych rynkach w gospodarce rynkowej (kapitalistycznej) najczęściej rozgrywają się bez nacisków lub nadzoru ze strony państwa. Jeśli zbiory kawy w Brazylii są zmniejszone z powodu niespodziewanej w tym kraju fali mrozów, to krzywa podaży kawy przesuwa się w lewo i cena kawy rośnie. Niektórzy ludzie – nazwijmy ich „kawoszami” – nadal piją kawę i płacą wyższą cenę za każdą filiżankę. Inni zmieniają przyzwyczajenia i zaczynają pić więcej herbaty lub innych napojów bezalkoholowych. Żaden publiczny organ nie jest zaangażowany w ustalenie „optymalnej” ceny kawy ani podejmowanie decyzji, które przedsiębiorstwa będą mogły nabyć kawę od plantatorów, które supermarkety i w których miastach dostaną konkretne ilości kawy do sprzedania lub którym konsumentom ostatecznie wolno będzie pić ten napar. Takie dostosowania w odpowiedzi na zmiany cen zachodzą w gospodarce rynkowej cały czas, zwykle tak płynnie i szybko, że ledwo je zauważamy. Pomyśl o wszystkich sezonowych produktach spożywczych, które są szeroko dostępne i niedrogie w określonych porach roku (np. świeże truskawki na przełomie czerwca i lipca), ale droższe w pozostałych. Ludzie zmieniają swoją dietę, a restauracje menu w odpowiedzi na te wahania cen, bez zamieszania i fanfar. Zarówno dla gospodarki amerykańskiej, jak i dla polskiej, ale też dla gospodarki światowej jako całości rynki – to znaczy popyt i podaż – są fundamentalnym mechanizmem społecznym, który odpowiada na podstawowe pytania o to, co jest produkowane, jak jest produkowane i dla kogo jest produkowane. Dlaczego nie mamy wystarczająco dużo taniej żywności organicznej? Żywność ekologiczna (organiczna) jest uprawiana bez syntetycznych pestycydów, nawozów chemicznych czy genetycznie modyfikowanych nasion. W ostatnich dziesięcioleciach gwałtownie wzrosło zapotrzebowanie na produkty ekologiczne. Organic Trade Association poinformowało, że ich sprzedaż w Stanach Zjednoczonych wzrosła z 1 mld dol. w 1990 r. do 35,1 mld dol. w roku 2013, z czego ponad 90% stanowiły produkty spożywcze. Dlaczego zatem żywność ekologiczna jest droższa niż jej standardowe odpowiedniki? Odpowiedź na to pytanie jest dość łatwa, jeśli do jej udzielenia wykorzystamy model podaży i popytu. Ponieważ ludzie dowiedzieli się więcej o szkodliwym wpływie nawozów chemicznych, hormonów wzrostu, pestycydów i tym podobnych substancji stosowanych w uprawach przemysłowych, doszło do znaczącej zmiany preferencji konsumentów na korzyść bezpieczniejszej żywności ekologicznej. Ta zmiana gustów połączona ze wzrostem dochodów pozwoliła ludziom kupować droższe produkty i sprawiła, że żywność ekologiczna stała się bardziej popularna, a to doprowadziło do zwiększonego popytu. Ilustracją graficzną tych trendów byłoby przesunięcie krzywej popytu w prawo, co automatycznie oznacza przesunięcie w górę po krzywej podaży, ponieważ reakcją producentów na wzrost cen rynkowych byłoby zwiększenie ilości oferowanych na rynku. Oprócz ruchu po krzywej podaży doszło również do przesunięcia tej krzywej w prawo, bowiem z biegiem czasu liczba rolników zajmujących się uprawami ekologicznymi także wzrosła. Ponieważ zarówno popyt, jak i podaż przesunęły się w prawo, ilość żywności ekologicznej w równowadze jest zdecydowanie wyższa niż jeszcze 20–30 lat temu. Jednak cena warzyw i owoców ekologicznych spadłaby tylko wtedy, gdyby wzrost podaży był większy niż wzrost popytu. A to może potrwać, ponieważ dostosowanie po stronie podaży (wzrost areału upraw organicznych) następuje wolniej niż dostosowanie po stronie popytu. Koszt produkcji tej żywności może również w sposób trwały pozostać wyższy w porównaniu z uprawami przemysłowymi, ponieważ nawozy organiczne i naturalne metody zwalczania szkodników są droższe niż pestycydy i nawozy sztuczne. A więc ceny żywności ekologicznej mogą nigdy nie obniżyć się do poziomu jej standardowych odpowiedników. Na koniec konkretny przykład z rynku amerykańskiego: w kwietniu 2013 r. Environmental Working Group opublikowało zestawienie „parszywej dwunastki” owoców i warzyw, które zawierają szczególnie dużo pestycydów, nawet po umyciu. Wpisanie na tę listę truskawek doprowadziło do wzrostu popytu na truskawki ekologiczne, co skutkowało wzrostem zarówno ceny równowagi, jak i ilości truskawek organicznych będących przedmiotem transakcji rynkowych. Key Concepts and Summary Nadwyżka konsumenta to różnica między ceną, którą konsumenci są gotowi zapłacić w oparciu o swoje preferencje, a ceną równoważącą rynek. Nadwyżka producenta z kolei to różnica między ceną, przy której producenci są skłonni zaoferować swój produkt na rynku, biorąc pod uwagę koszty produkcji, a ceną równowagi rynkowej. Nadwyżka społeczna (całkowita, ekonomiczna) to suma nadwyżek konsumenta i producenta. Wartość całkowitej nadwyżki jest maksymalna, jeśli na rynku panuje równowaga. Przy każdym innym poziomie ceny i ilości nadwyżka ekonomiczna będzie mniejsza. Strata społeczna to zmniejszenie całkowitej nadwyżki, które jest konsekwencją zmniejszenia lub zwiększenia ilości będącej przedmiotem transakcji rynkowych w stosunku do poziomu równoważącego rynek. Self-Check Question Czy cena maksymalna zwiększa lub zmniejsza liczbę transakcji na rynku? Dlaczego? A co z ceną minimalną? Zakładając, że ludzie przestrzegają prawa i nie zawierają transakcji przy cenach wyższych od ceny maksymalnej, cena rynkowa będzie poniżej równowagi, co oznacza, że popyt (Q d ) będzie większy niż podaż (Q s ). W konsekwencji liczba transakcji spadnie do Q s . Analogicznie rozumując, przy cenie minimalnej cena rynkowa będzie wyższa od ceny równowagi, więc Q d będzie mniejsze niż Q s . Ponieważ limitem transakcji jest tutaj popyt, liczba transakcji spadnie do Q d . Należy zauważyć, że ponieważ zarówno ceny minimalne, jak i ceny maksymalne zmniejszają liczbę transakcji, nadwyżka społeczna także jest mniejsza. Jeśli cena minimalna przynosi korzyści producentom, to dlaczego zmniejsza nadwyżkę społeczną? Ponieważ straty dla konsumentów są większe niż korzyści dla producentów, efekt netto jest ujemny. Ponieważ utracona nadwyżka konsumenta jest większa niż dodatkowa nadwyżka producenta, nadwyżka społeczna spada. Review Questions Czym jest nadwyżka konsumenta? W jaki sposób można ją zilustrować, wykorzystując krzywe popytu i podaży? Co to jest nadwyżka producenta? W jaki sposób można ją zilustrować, wykorzystując krzywe popytu i podaży? Czym jest nadwyżka całkowita? W jaki sposób można ją zilustrować, wykorzystując krzywe popytu i podaży? Jaki jest związek między nadwyżką całkowitą a efektywnością ekonomiczną? Czym jest zbędna strata społeczna? Critical Thinking Questions Jakiego terminu użyłby ekonomista, aby zdefiniować sytuację, w której kupujący dostaje „dobrą ofertę” na jakiś produkt? Wyjaśnij, dlaczego dobrowolne transakcje poprawiają dobrobyt społeczny. Dlaczego na wolnym rynku nigdy nie dojdzie do transakcji w liczbie większej niż ta zapewniająca równowagę? Podpowiedź: Co byłoby potrzebne, aby transakcje zostały zawarte właśnie w tej liczbie? nadwyżka konsumenta (ang. consumer surplus ) dodatkowa korzyść, którą konsument otrzymuje dzięki zakupowi dobra lub usługi, mierzona różnicą między tym, ile byłby skłonny zapłacić, a ceną faktycznie przezeń zapłaconą zbędna strata społeczna (ang. deadweight loss ) strata nadwyżki społecznej, która pojawia się wówczas, gdy rynek produkuje nieefektywną ilość dóbr martwa renta (ang. deadweight loss ) patrz: zbędna strata społeczna nadwyżka ekonomiczna (ang. economic surplus ) patrz: nadwyżka społeczna nadwyżka producenta (ang. producer surplus ) dodatkowa korzyść, jaką otrzymuje producent, sprzedając dobro lub usługę, mierzona różnicą między ceną rzeczywiście uzyskaną przez producenta a ceną, którą byłby on gotowy zaakceptować nadwyżka całkowita (ang. total surplus ) patrz: nadwyżka społeczna

Business


Wprowadzenie do rozdziału Multimedia na żądanie Archiwalny zrzut witryny Netflix, Inc., amerykańskiego producenta filmowego oraz dostawcy internetowych usług streamingowych działającego w wielu krajach świata, w tym w Polsce. W USA serwis oferuje klientom również wysyłkę pocztą płyt DVD z filmami. Za usługę tę płaci się stałą opłatę abonamentową. (Źródło: modyfikacja pracy Traci Lawson/Flickr Creative Commons) Ile to będzie? Wyobraź sobie, że idziesz do ulubionej kawiarni, a kelner informuje cię o zmianie cen. Zamiast 6 zł za filiżankę kawy ze śmietanką i cukrem zapłacisz teraz 5 zł za kawę i ewentualnie po złotówce za śmietankę i wybrany słodzik, cukier lub miód. Jeśli nie chcesz zapłacić za kawę więcej niż dotychczasowe 6 zł, musisz wybrać pomiędzy śmietanką a czymś słodkim do kawy. Jeśli chcesz mieć jedno i drugie, musisz zapłacić o 1 zł więcej. Brzmi absurdalnie? Cóż, jest to sytuacja podobna do tej, w jakiej w 2011 r. znaleźli się klienci Netfliksa – platforma podniosła wówczas cenę za jeden ze swoich pakietów usług aż o 60%. Na początku 2011 r. klienci Netfliksa płacili ok. 10 dol. miesięcznie za pakiet składający się z usługi dostępu do streamingu treści wideo oraz możliwości korzystania z wypożyczalni DVD. W lipcu 2011 r. firma ogłosiła zmianę pakietu usług. Klienci, którzy chcieli zachować dostęp zarówno do streamingu, jak i wypożyczalni DVD, musieli zapłacić 15,98 dol. miesięcznie, co stanowiło wzrost ceny o niemal 60%. W 2014 r. przedsiębiorstwo podniosło również cenę subskrypcji usługi streamingu wideo z 7,99 do 8,99 dol. miesięcznie dla nowych klientów z USA. W tym samym roku Netflix zwiększył ponadto cenę korzystania z treści w standardzie 4K z 9 do 12 dol. miesięcznie. Jak na podwyżkę cen zareagowali klienci tego przedsiębiorstwa? Czy porzucili Netfliksa? Czy łatwość dostępu do innych dostawców treści wideo wpłynęła na sposób ich reakcji? Odpowiedzi na te pytania są przedmiotem analizy w niniejszym rozdziale. Skoncentrujemy się w nim na zmianie zapotrzebowania zgłaszanego przez konsumentów w reakcji na zmianę ceny rynkowej, czyli zjawisku, które ekonomiści nazywają elastycznością. Wprowadzenie do rozdziału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Czym jest elastyczność cenowa popytu i elastyczność cenowa podaży W jakich przypadkach elastyczność przyjmuje skrajne bądź stałe wartości Jakie są związki pomiędzy elastycznością a polityką cenową Względem jakich, poza ceną, parametrów można liczyć elastyczność popytu i podaży Każdy, kto zajmuje się ekonomią, zna prawo popytu: wyższa cena prowadzi do mniejszego zapotrzebowania, ceteris paribus . Jednak odpowiedź na pytanie o to, o ile niższa będzie wielkość zapotrzebowania w reakcji na wzrost ceny, nie jest już taka prosta. Podobnie prawo podaży mówi, że wyższa cena przynosi większą ilość oferowaną na rynku przez sprzedawców, ceteris paribus . Pytanie brzmi: o ile większą? W tym rozdziale wyjaśnimy, jak znaleźć odpowiedzi na te pytania i dlaczego są one niezwykle ważne w świecie realnych problemów ekonomicznych. Analizowanie tych zagadnień wymaga zrozumienia pojęcia elastyczności. Elastyczność (ang. elasticity ) to koncepcja ekonomiczna, która mierzy wrażliwość jednej zmiennej na zmiany innej zmiennej. Załóżmy, że zrzucasz dwa przedmioty z balkonu na drugim piętrze. Pierwszym jest piłka tenisowa, drugim – cegła. Który przedmiot odbije się wyżej? Oczywiście piłka tenisowa. Powiedzielibyśmy, że piłka tenisowa ma większą elastyczność. Rozważmy teraz przykład ekonomiczny. Podatek akcyzowy nałożony na papierosy jest przykładem instrumentu finansowego mającego zmniejszyć negatywne konsekwencje konsumpcji tego specyficznego dobra, które co prawda sprawia subiektywną przyjemność osobie uzależnionej od nikotyny, ale obiektywnie szkodzi zarówno samemu palaczowi, jak i całemu społeczeństwu. W 2021 r. w Polsce stawka podatku akcyzowego nałożonego przez ministra finansów na papierosy wyniosła 747,67 zł za 1 tys. sztuk. Zgodnie z planami rządu podatek akcyzowy miałby w 2022 r. wzrosnąć o 5%, co przełożyłoby się na średni wzrost ceny paczki papierosów o 30 gr. Kluczowe pytanie brzmi: jeśli taka propozycja zostanie ostatecznie wprowadzona w życie, o ile spadną zakupy papierosów? Podatki nakładane na wyroby tytoniowe służą dwóm celom: zwiększaniu dochodów podatkowych państwa i zniechęcaniu do konsumpcji papierosów. Jeżeli wyższy podatek skutecznie zmniejsza konsumpcję i powoduje duży spadek wielkości sprzedaży papierosów, wówczas wzrost podatku nie przyniesie państwu wyraźnie wyższych dochodów. Natomiast w sytuacji, w której wyższy podatek od papierosów nie doprowadzi do znacznego spadku popytu, państwo uzyska większe dochody. Tak więc gdy rząd próbuje określić skutki zmiany stawki podatku od papierosów, musi przeanalizować, w jakim stopniu podatek wpływa na liczbę kupowanych papierosów. To zagadnienie jest znacznie szersze i nie dotyczy jedynie państwa i zbieranych przez nie podatków. Każde przedsiębiorstwo boryka się bowiem z podobnymi problemami. Kiedy rozważa podniesienie ceny, musi określić, jak bardzo jej wzrost zmniejszy wielkość zapotrzebowania na to, co sprzedaje. I odwrotnie, gdy przedsiębiorstwo wystawia swoje produkty na sprzedaż, musi oczekiwać (lub mieć nadzieję), że niższa cena doprowadzi do znacznego wzrostu zapotrzebowania.

Business


Elastyczność cenowa popytu i podaży Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Obliczyć cenową elastyczność popytu Obliczyć cenową elastyczność podaży Zarówno krzywa popytu, jak i krzywa podaży pokazują zależność pomiędzy ceną rynkową a liczbą jednostek, na którą jest zapotrzebowanie lub która jest oferowana przez sprzedawców, ceteris paribus .. Elastyczność cenowa (ang. price elasticity ) to stosunek procentowej zmiany wielkości popytu (Q d ) lub podaży (Q s ) do wywołującej je procentowej zmiany ceny. Elastyczność cenowa popytu (ang. price elasticity of demand ) to procentowa zmiana wielkości zapotrzebowania na dane dobro lub usługę podzielona przez procentową zmianę ceny. Elastyczność cenowa podaży (ang. price elasticity of supply ) to procentowa zmiana ilości oferowanej podzielona przez procentową zmianę ceny. Aby w łatwy sposób wykorzystać kategorie elastyczności, możemy podzielić wartości, jakie przyjmuje ta zmienna, na trzy przedziały, klasyfikujące popyt lub podaż, dla których jest ona liczona, na elastyczne, nieelastyczne lub o elastyczności jednostkowej. Ponieważ w odniesieniu do większości dóbr i usług działa prawo popytu, tzn. że cena i wielkość zapotrzebowania zmieniają się w przeciwnych kierunkach, współczynnik elastyczności cenowej popytu jest zazwyczaj liczbą ujemną. Dlatego wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu podaje się zwykle jako wartość bezwzględną, bez znaku ujemnego. W zestawieniu zawartym w znajdują się wartości bezwzględne współczynnika elastyczności cenowej popytu. Elastyczny popyt (ang. elastic demand ) lub elastyczna podaż (ang. elastic supply ) występują, gdy wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu lub podaży jest większa niż 1, co oznacza, że reakcja zapotrzebowania lub ilości oferowanej na zmianę ceny jest silniejsza niż sama zmiana ceny. Elastyczności mniejsze niż 1 wskazują, że procentowa zmiana zapotrzebowania lub ilości oferowanej jest mniejsza niż wywołująca je zmiana ceny, co oznacza nieelastyczny popyt (ang. inelastic demand ) lub nieelastyczną podaż (ang. inelastic supply ). Elastyczności jednostkowe (ang. unitary elasticities ) wskazują na proporcjonalną (taką samą) zmianę zapotrzebowania lub ilości oferowanej w stosunku do wywołującej je zmiany ceny. Powyższe stwierdzenia podsumowuje . Trzy przypadki elastyczności Jeżeli... To... Zmienna jest klasyfikowana jako... % zmiana ilości > % zmiana ceny % zmiana ilości % zmiana ceny > 1 elastyczna % zmiana ilości = % zmiana ceny % zmiana ilości % zmiana ceny = 1 o elastyczności jednostkowej % zmiana ilości < % zmiana ceny % zmiana ilości % zmiana ceny < 1 nieelastyczna Zanim przeanalizujemy bardziej szczegółowo kwestie elastyczności, zapoznaj się z poniższym artykułem dotyczącym elastyczności popytu i cen biletów na finał rozgrywek futbolu amerykańskiego Super Bowl. Aby obliczyć elastyczność wzdłuż krzywej popytu lub podaży, ekonomiści używają średniej procentowej zmiany zarówno ilości, jak i ceny. Nazywa się to elastycznością łukową i jest reprezentowane następującymi równaniami: % zmiana ilości = Q 2 – Q 1 Q 2 + Q 1 /2 × 100 % zmiana ceny = P 2 – P 1 P 2 + P 1 /2 × 100 Zaletą metody łukowej pomiaru elastyczności (ang. midpoint method ) jest to, że uzyskuje się taką samą wartość elastyczności między dwoma punktami, niezależnie od tego, czy cena wzrasta, czy spada. Dzieje się tak, ponieważ do wzoru wchodzi w obu przypadkach ta sama podstawa (średnia ilość i średnia cena). Oczywiście, niekiedy liczy się również elastyczność punktową, wówczas zmiana wielkości zapotrzebowania (ilości oferowanej) jest odniesiona do wartości początkowej, a nie średniej z wartości początkowej i końcowej, tak jak w przypadku elastyczności łukowej. Obliczanie elastyczności cenowej popytu Obliczmy elastyczność cenową popytu między punktami A i B oraz między punktami G i H jak na . Obliczanie elastyczności cenowej popytu Elastyczność cenową popytu obliczamy jako procentową zmianę ilości podzieloną przez procentową zmianę ceny. Najpierw stosujemy wzór do obliczenia elastyczności, gdy cena spada z 70 jednostek pieniężnych w punkcie B do 60 w punkcie A: % zmiana ilości = 3000 – 2800 ( 3000 + 2800 ) /2 × 100 = 200 2900 × 100 = 6,9 % zmiana ceny = 60 – 70 ( 60 + 70 ) /2 × 100 = –10 65 × 100 = –15,4 elastyczność cenowa popytu = 6,9% –15,4% = –0,45 A zatem wartość bezwzględna elastyczności popytu między tymi dwoma punktami wynosi 0,45. Jest to wartość mniejsza od jedności, co oznacza, że popyt w tym przedziale jest nieelastyczny. Przypomnijmy, że elastyczność cenowa popytu jest zazwyczaj ujemna, ponieważ cena i wielkość zapotrzebowania z reguły zmieniają się w przeciwnych kierunkach (na krzywej popytu). Niemniej, zgodnie z konwencją przyjętą w tym podręczniku, będziemy traktować elastyczność jako wartość dodatnią. Z matematycznego punktu widzenia będziemy wykorzystywać wartość bezwzględną obliczonego wyniku. Od tej chwili ignorujemy ten szczegół, pamiętając o interpretowaniu elastyczności w kategoriach liczb dodatnich. Oznacza to, że wzdłuż krzywej popytu między punktem B i A zmiana ceny o 1% wywołuje zmianę zapotrzebowania o 0,45% (czyli o mniej niż 1%). Jednoprocentowa zmiana ceny wywołuje procentowo mniejszą zmianę zapotrzebowania. Na przykład wzrost ceny o 10% spowoduje spadek wielkości zapotrzebowania jedynie o 4,5%. Obniżenie ceny o 10% spowoduje wzrost wielkości zapotrzebowania jedynie o 4,5%. Poniższa przeprowadzi cię krok po kroku przez proces obliczania elastyczności cenowej popytu. Obliczanie elastyczności cenowej popytu Oblicz elastyczność cenową popytu na podstawie danych z dla wzrostu ceny z punktu G do H. Czy elastyczność wzrosła, czy spadła? Krok 1. Wiemy, że: elastyczność cenowa popytu = % zmiana ilości % zmiana ceny Krok 2. Na podstawie wzoru na elastyczność łukową wiemy, że: % zmiana ilości = Q 2 – Q 1 ( Q 2 + Q 1 )/2 × 100 % zmiana ceny = P 2 – P 1 ( P 2 + P 1 )/2 × 100 Krok 3. Możemy więc użyć wartości podanych na wykresie w obu równaniach: % zmiana ilości = 1600 – 1800 ( 1600 + 1800 )/2 × 100 = –200 1700 × 100 = –11,76 % zmiana ceny = 130 – 120 ( 130 + 120 )/2 × 100 = 10 125 × 100 = 8,0 Krok 4. Następnie możemy wykorzystać te wartości do obliczenia elastyczności cenowej popytu: elastyczność cenowa popytu = % zmiana ilości % zmiana ceny = –11,76 8 = –1,47 Wartość bezwzględna elastyczności popytu na odcinku między punktami G i H wynosi 1,47. Wartość elastyczności wyrażona w liczbach bezwzględnych wzrosła w miarę przesuwania się w górę wzdłuż krzywej popytu (ang. demand curve ) od punktów A i B do punktów G i H. Przypomnijmy, że elastyczność między punktami A i B wynosi 0,45. Popyt jest nieelastyczny między punktami A i B, a elastyczny między punktami G i H. To pokazuje nam, że elastyczność cenowa popytu zmienia się wzdłuż liniowej krzywej popytu. Obliczanie elastyczności cenowej podaży Załóżmy, że typowe mieszkanie jest wynajmowane za 2600 zł miesięcznie i po tej cenie właściciele wynajmują 10 tys. lokali, jak pokazano na . Kiedy cena wzrasta do 2800 zł miesięcznie, właściciele oferują na rynku 13 tys. lokali. O ile procent wzrasta liczba mieszkań oferowana na rynku? Jaka jest wrażliwość podaży na zmianę ceny? Elastyczność cenowa podaży Obliczamy elastyczność cenową podaży jako procentową zmianę ilości oferowanej na rynku przez sprzedawców podzieloną przez procentową zmianę ceny. Wykorzystując wzór na metodę łukową pomiaru elastyczności (ang. midpoint method ), mamy: % zmiana ilości = 13000 – 10000 ( 13000 + 10000 )/2 × 100 = 3000 11500 × 100 = 26,1 % zmiana ceny = 700 – 650 ( 700 + 650 )/2 × 100 = 50 675 × 100 = 7,4 elastyczność cenowa podaży = 26,1% 7,4% = 3,53 Podobnie jak elastyczność popytu, elastyczność podaży nie jest mierzona w żadnych jednostkach. Elastyczność to stosunek jednej zmiany procentowej do innej zmiany procentowej - nic więcej - i odczytujemy ją jako wartość bezwzględną. W tym przypadku wzrost ceny o 1% powoduje wzrost ilości oferowanej o 3,5%. Wartość współczynnika elastyczności cenowej podaży większa niż 1 oznacza, że procentowa zmiana ilości oferowanej jest większa niż procentowa zmiana ceny. Jeśli zaczynasz się zastanawiać, czy te obliczenia uwzględniają nachylenie krzywej, przeczytaj poniższą . Czy elastyczność jest nachyleniem krzywej? Częstym błędem jest mylenie nachylenia krzywej podaży lub popytu z jej elastycznością. Nachylenie to zmiana mierzona w jednostkach wzdłuż danej krzywej (zmiana y względem zmiany x). Na przykładna w każdym punkcie na krzywej popytu spadek ceny o 10 jednostek pieniężnych powoduje wzrost zapotrzebowania o 200 w porównaniu z punktem po lewej stronie. Nachylenie wynosi –10/200 wzdłuż całej krzywej popytu i nie zmienia się. Elastyczność cenowa zmienia się jednak wzdłuż krzywej. Elastyczność między punktami A i B wynosiła 0,45 i wzrosła do 1,47 między punktami G i H. Elastyczność to zmiana procentowa , która różni się sposobem obliczenia od nachylenia i ma inną interpretację. Kiedy znajdujemy się na górnym końcu krzywej popytu, gdzie cena jest wysoka, a wielkość zapotrzebowania – niska, niewielka zmiana wielkości zapotrzebowania (nawet o jednostkę) jest dość duża w ujęciu procentowym. Z kolei zmiana ceny (np. o 1 zł) będzie o wiele mniej istotna w ujęciu procentowym, niż byłaby na dolnym odcinku krzywej popytu. Natomiast na dolnej części krzywej popytu, gdzie wielkość zapotrzebowania jest wysoka, jej zmiana o jednostkę będzie niewielka w ujęciu procentowym. Tak więc na jednym końcu krzywej popytu, gdzie obserwujemy duże procentowe zmiany wielkości zapotrzebowania przy niewielkich procentowych zmianach ceny, wartość współczynnika elastyczności będzie wysoka, innymi słowy – popyt będzie względnie elastyczny. Natomiast na drugim krańcu krzywej popytu, nawet jeśli zmiana ceny jest analogiczna (czyli cena zmienia się o tyle samo jednostek pieniężnych) i wywołuje taką samą zmianę wielkości zapotrzebowania, to z uwagi na fakt, iż wartości zapotrzebowania są tu znacznie większe, a poziom cen niższy, procentowa zmiana wielkości zapotrzebowania jest mniejsza, a procentowa zmiana ceny – o wiele większa. Oznacza to, że na dole krzywej licznik ułamka będzie mały, a mianownik – duży, więc wartość współczynnika elastyczności będzie o wiele niższa, innymi słowy – popyt będzie nieelastyczny. Gdy poruszamy się wzdłuż krzywej popytu, ilość i cena rosną lub maleją w zależności od tego, czy przesuwamy się w górę, czy w dół. A zatem wartości procentowe np. dla zmiany ceny o jedną jednostkę pieniężną lub zmiany ilości o jednostkę będą się także zmieniać, co oznacza, że stosunek tych zmian procentowych, a co za tym idzie elastyczność, ulegną zmianie. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Elastyczność cenowa mierzy reakcję zapotrzebowania lub ilości danego dobra oferowanej na rynku na zmianę jego ceny. Obliczamy ją jako względną (procentową) zmianę zapotrzebowania (lub ilości oferowanej na rynku) podzieloną przez względną (procentową) zmianę ceny. Popyt lub podaż mogą być elastyczne (bardzo wrażliwe), o elastyczności jednostkowej lub nieelastyczne (mało wrażliwe). Elastyczny popyt lub podaż wskazują, że zapotrzebowanie lub ilość oferowana reagują na zmiany cen w sposób bardziej niż proporcjonalny. Nieelastyczne popyt lub podaży to takie, w wypadku których dana względna zmiana ceny powoduje mniejszą co do skali względną zmianę wielkości zapotrzebowania i ilości oferowanej. Elastyczność jednostkowa oznacza, że dana procentowa zmiana ceny prowadzi do takiej samej procentowej zmiany zapotrzebowania lub ilości oferowanej. Pytania Self-Check Na podstawie danych z , dotyczących zapotrzebowania na używane smartfony, oblicz elastyczność cenową popytu przy wzroście ceny: na obszarze pomiędzy punktami B i C, D i E oraz G i H. Za każdym razem oceń, czy popyt jest elastyczny, nieelastyczny, czy może ma elastyczność jednostkową. Punkt P Q A 60 3000 B 70 2 800 C 80 2600 D 90 2400 E 100 2200 F 110 2000 G 120 1800 H 130 1600 Przesuwając się z punktu B do punktu C, cena wzrasta z 70 do 80 jednostek pieniężnych, a zapotrzebowanie spada z 2800 do 2600. A zatem popyt jest nieelastyczny, gdyż wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu jest mniejsza niż 1. Przesuwając się z punktu D do punktu E - popyt jest nieelastyczny, gdyż wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu jest mniejsza niż 1. Przesuwając się z punktu G do punktu H - popyt jest elastyczny, gdyż wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu jest większa niż 1. Na podstawie danych z , odnoszących się do liczby budzików oferowanej na rynku, oblicz elastyczność cenową podaży przy wzroście ceny: na obszarze pomiędzy punktami J i K, L i M oraz N i P. Za każdym razem oceń, czy podaż jest elastyczna, nieelastyczna, czy może ma elastyczność jednostkową. Punkt P Q J 8 50 K 9 70 L 10 80 M 11 88 N 12 95 P 13 100 Przesuwając się z punktu J do punktu K, cena wzrasta z 8 do 9 jednostek pieniężnych, a ilość rośnie z 50 do 70. Czyli podaż jest elastyczna, tzn. jej elastyczność jest większa niż 1. Przesuwając się z punktu L do punktu M, cena wzrasta z 10 do 11 jednostek, podczas gdy liczba budzików oferowana na rynku rośnie z 80 do 88, co oznacza, że podaż ma elastyczność jednostkową. Przesuwając się z punktu N do punktu P, cena wzrasta z 12 do 13 jednostek, zaś liczba budzików oferowana na rynku rośnie z 95 do 100, podaż jest więc nieelastyczna - jej wartość jest mniejsza niż 1. Pytania Review Jaki jest wzór na elastyczność cenową popytu? Czym jest elastyczność cenowa popytu? Spróbuj to wyjaśnić własnymi słowami. Czym jest elastyczność cenowa podaży? Czy możesz to wyjaśnić własnymi słowami? Pytania Critical Thinking Transatlantyckie podróże lotnicze w klasie biznes mają szacunkową wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu na poziomie 0,62, podczas gdy transatlantyckie podróże lotnicze w klasie ekonomicznej mają szacowaną wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu na poziomie 0,12. Jak myślisz, dlaczego tak jest? Jaka jest zależność między wartością współczynnika elastyczności cenowej popytu a punktem na krzywej popytu? Na przykład gdy przesuwasz się w górę krzywej popytu, do wyższych cen i mniejszych ilości, co się dzieje z wartością współczynnika elastyczności cenowej popytu? Jak można to wytłumaczyć? Zadania Równanie krzywej popytu to P = 48 – 3Q. Ile wynosi wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu przy zmianie zapotrzebowania z 5 do 6? Równanie krzywej popytu to P = 2/Q. Jaka jest wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu, gdy cena spada z 5 do 4? Jaka jest wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu, gdy cena spada z 9 do 8? Czy można by oczekiwać, że te odpowiedzi będą takie same? Równanie krzywej podaży to 4P = Q. Jaka jest wartość współczynnika elastyczności cenowej podaży przy wzroście ceny z 3 do 4? Jaka jest wartość współczynnika elastyczności cenowej podaży przy wzroście ceny z 7 do 8? Czy można by oczekiwać, że te odpowiedzi będą takie same? Równanie krzywej podaży to P = 3Q – 8. Ile wynosi wartość współczynnika elastyczności cenowej podaży przy zmianie ceny z 4 do 7? popyt elastyczny (ang. elastic demand ) wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu jest większa niż 1, co wskazuje na wysoką wrażliwość zapotrzebowania na zmiany cen rynkowych podaż elastyczna (ang. elastic supply ) wartość współczynnika elastyczności cenowej podaży jest większa niż 1, co wskazuje na wysoką wrażliwość ilości oferowanej na rynku na zmiany cen rynkowych elastyczność (ang. elasticity ) koncepcja ekonomiczna, która mierzy wrażliwość jednej zmiennej na zmiany innej zmiennej popyt nieelastyczny (ang. inelastic demand ) wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu jest mniejsza niż 1, co oznacza, że wzrost ceny rynkowej o 1 % prowadzi do zmiany zapotrzebowania o mniej niż 1 % (i odwrotnie); wskazuje to na słabą reakcję konsumentów na zmiany cen rynkowych podaż nieelastyczna (ang. inelastic supply ) wartość współczynnika elastyczności cenowej podaży jest mniejsza niż 1, co oznacza, że wzrost ceny rynkowej o 1% powoduje wzrost ilości oferowanej na rynku o mniej niż 1%; wskazuje to na słabą reakcję przedsiębiorstw na wzrost cen rynkowych (i analogicznie na spadek cen) elastyczność cenowa (ang. price elasticity ) zależność między względną zmianą ceny rynkowej a wynikającą z niej odpowiednią względną zmianą wielkości popytu lub podaży elastyczność cenowa popytu (ang. price elasticity of demand ) względna zmiana wielkości zapotrzebowania na dobro lub usługę podzielona przez względną zmianę ceny rynkowej elastyczność cenowa podaży (ang. price elasticity of supply ) względna zmiana ilości oferowanej podzielona przez względną zmianę ceny rynkowej elastyczność jednostkowa (ang. unitary elasticity ) sytuacja, w której zmiana ceny rynkowej dobra lub usługi powoduje jednakowo proporcjonalną zmianę wielkości zapotrzebowania lub ilości oferowanej na rynku; w przypadku elastyczności jednostkowej wartość współczynnika elastyczności cenowej jest równa 1

Business


Skrajne przypadki elastyczności Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Identyfikować doskonale elastyczne i doskonale nieelastyczne przypadki popytu i podaży Analizować wykresy doskonale elastycznych i doskonale nieelastycznych krzywych popytu, jak również wykres krzywej popytu o stałej elastyczności jednostkowej Popyt/podaż doskonale elastyczne (ang. perfectly elastic demand/supply ) lub inaczej nieskończenie elastyczne popyt/podaż (ang. infinitely elastic demand/supply ) [wykorzystywany jest również termin elastyczność doskonała (ang. perfect elasticity )] odnosi się do skrajnej sytuacji, w której wielkość zapotrzebowania (Q d ) lub ilość oferowana na rynku (Q s ) zmienia się o nieskończoną wartość w odpowiedzi na jakąkolwiek zmianę ceny rynkowej. W obu przypadkach krzywa podaży (ang. supply curve ) i krzywa popytu (ang. demand curve ) są poziome, jak pokazano na . Doskonale elastyczne krzywe podaży występują na realnych rynkach niezwykle rzadko, niemniej jednak dobra, które produkuje się wykorzystując stosunkowo łatwo dostępne nakłady i których produkcję można łatwo zwiększać, będą się charakteryzować wysoce elastycznymi krzywymi podaży (np. pizza, chleb, książki lub ołówki). Podobnie rzecz ma się z popytem doskonale elastycznym, który – jako teoretyczny koncept – występuje w modelu doskonale konkurencyjnego rynku, co zostanie omówione w jednym z kolejnych rozdziałów podręcznika. Jednak towary luksusowe, dobra, na które konsumenci wydają istotną część swoich dochodów, oraz dobra mające wiele substytutów prawdopodobnie będą charakteryzowały się wysoce elastycznymi krzywymi popytu. Przykładami takich dóbr są rejsy po Karaibach i sportowe samochody. Popyt i podaż doskonale elastyczne Linie poziome pokazują, że zarówno zapotrzebowanie, jak i ilość oferowana mogą przyjąć nieskończone wartości przy określonej cenie rynkowej. Wykres ilustruje przypadki doskonale (lub nieskończenie) elastycznych krzywych popytu (panel a) i podaży (panel b). Wielkość zapotrzebowania lub ilości oferowanej jest niezwykle czuła na zmiany cen rynkowych, przesuwając się od zera dla cen bliskich P do nieskończoności, gdy ceny osiągają poziom P. Popyt/podaż doskonale nieelastyczne (ang. perfectly inelastic demand/supply ), jak pokazuje , odnoszą się do skrajnego przypadku, w którym procentowa zmiana ceny, bez względu na jej wielkość, nie prowadzi do zmiany zapotrzebowania lub ilości oferowanej. Podczas gdy doskonale nieelastyczna podaż jest skrajnym przypadkiem, który wyłącznie jako teoretyczna koncepcja wykorzystywany jest w rozważaniach makroekonomicznych, towary, do których produkcji wykorzystuje się czynniki wytwórcze o ograniczonej podaży, najprawdopodobniej będą charakteryzować się wysoce nieelastycznymi krzywymi podaży. Przykładami są pierścionki z brylantami lub mieszkania w doskonałych lokalizacjach, takich jak te z widokiem na Central Park w Nowym Jorku lub warszawskie Łazienki. Podobnie, podczas gdy doskonale nieelastyczny popyt w zasadzie nie występuje na realnie istniejących rynkach, dobra zaspokajające najważniejsze potrzeby (żywność) i niemające bliskich substytutów mogą mieć wysoce nieelastyczne krzywe popytu. Tak jest w przypadku specjalistycznych leków i paliw silnikowych. Popyt i podaż doskonale nieelastyczne Pionowa krzywa podaży i pionowa krzywa popytu wskazują, że procentowa zmiana wielkości zapotrzebowania (panel a) lub ilości oferowanej na rynku (panel b) będzie wynosiła zero, niezależnie od skali względnych zmian ceny rynkowej. Stała elastyczność jednostkowa (ang. constant unitary elasticity ), zarówno dla krzywej podaży, jak i popytu, występuje, gdy dla każdych rozmiarów popytu lub podaży zmiana ceny rynkowej o 1% powoduje zmianę zapotrzebowania lub ilości oferowanej również o 1%. przedstawia krzywą popytu o stałej elastyczności jednostkowej. Korzystając z elastyczności łukowej, można obliczyć, że gdy pomiędzy punktami A i B na krzywej popytu cena zmienia się o 66,7%, to wielkość zapotrzebowania również zmienia się o 66,7%, stąd elastyczność wynosi 1. Między punktami B i C cena ponownie zmienia się o 66,7%, podobnie jak zapotrzebowanie. Między punktami C i D zmiany procentowe ceny rynkowej i zapotrzebowania też wynoszą 66,7%. Dla każdego punktu na krzywej popytu procentowa zmiana ceny jest równa procentowej zmianie zapotrzebowania, stąd elastyczność popytu w każdym punkcie wynosi 1. Zauważ, że w kategoriach absolutnych spadki ceny w miarę schodzenia w dół po krzywej popytu nie są identyczne. Cena spada o 8 jednostek pieniężnych przy przejściu z punktu A do B, ale tylko o 4, gdy przemieszczamy się z punktu B do C, i o 2 jednostki przy ruchu z punktu C do D. W rezultacie krzywa popytu o stałej elastyczności jednostkowej ma bardziej strome nachylenie po lewej stronie i bardziej płaskie po prawej oraz kształt wypukłej, zakrzywionej linii (hiperboliczny), a nie prostej. Krzywa popytu o stałej elastyczności jednostkowej Krzywa popytu o stałej elastyczności jednostkowej będzie zakrzywioną linią (matematycy nazwaliby ją hiperbolą równoosiową). Zwróć uwagę, że cena i wielkość zapotrzebowania zmieniają się o identyczną wielkość procentową między każdą parą punktów na krzywej popytu. W przeciwieństwie do krzywej popytu o stałej elastyczności jednostkowej, która ma kształt zakrzywionej linii, krzywa podaży o stałej elastyczności jednostkowej jest linią prostą przechodzącą przez początek układu współrzędnych. Między każdą parą punktów zaznaczonych na krzywej podaży występuje taka sama różnica w ilości oferowanej, równa w naszym przypadku 30. Natomiast wielkości procentowe, obliczone przy wykorzystaniu elastyczności łukowej, maleją w miarę przesuwania się z lewej strony do prawej: z 28,6% do 22,2% i 18,2%. Dzieje się tak, ponieważ przy obliczaniu procentowych zmian ilości oferowanej mianownik wyrażenia cały czas rośnie, podczas gdy wartość licznika nie ulega zmianie. Przyjrzyjmy się zmianom ceny przy ruchu w górę krzywej podaży na . Przesuwając się z punktu D do E, a następnie do punktu F i G, zmiana ceny jest każdorazowo taka sama w kategoriach absolutnych i wynosi 1,50 jednostki pieniężnej. Jednak zmiany cen w kategoriach procentowych, biorąc pod uwagę elastyczność łukową, maleją: z 28,6% do 22,2% i 18,2%. Ponownie wynika to z faktu, że mianownik wyrażenia służącego obliczeniu elastyczności cały czas rośnie (wraz ze wzrostem poziomu ceny rynkowej), natomiast licznik pozostaje na niezmienionym poziomie. Przy ruchu wzdłuż krzywej podaży o stałej elastyczności jednostkowej procentowe wzrosty ilości oferowanej, odkładane na osi poziomej, dokładnie odpowiadają procentowym wzrostom ceny rynkowej, odkładanym na osi pionowej, tak więc krzywa podaży ma stałą elastyczność jednostkową dla wszystkich tworzących ją punktów. Krzywa podaży o stałej elastyczności jednostkowej Krzywa podaży o stałej elastyczności jednostkowej jest linią prostą mającą swój początek w punkcie przecięcia osi układu współrzędnych. Między każdą parą punktów tworzących podaż procentowy wzrost ilości oferowanej jest taki sam jak procentowy wzrost ceny rynkowej. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Popyt lub podaż doskonale elastyczne występują w skrajnym przypadku, w którym wielkość zapotrzebowania lub ilości oferowanej zmienia się o nieskończoną wartość w odpowiedzi na jakąkolwiek zmianę ceny rynkowej. Natomiast popyt lub podaż doskonale nieelastyczne występują w skrajnej sytuacji, w której procentowa zmiana ceny rynkowej, bez względu na jej wielkość, nie prowadzi do zmiany ani zapotrzebowania, ani ilości oferowanej. Stała elastyczność jednostkowa krzywej podaży lub popytu odnosi się do sytuacji, w której zmiana ceny o 1% zawsze powoduje analogiczną zmianę ilości oferowanej i zapotrzebowania. Pytania Self-Check Dlaczego krzywa popytu o stałej elastyczności jednostkowej jest wypukła? Krzywa popytu o stałej elastyczności jednostkowej jest wypukła, ponieważ aby utrzymać stałe względne tempo zmian cen, nie może ono pozostać niezmienne w kategoriach absolutnych. Po lewej stronie krzywej popytu występują wysokie ceny, zaś przy przesuwaniu się w prawą stronę spadki cen są coraz mniejsze. Powoduje to, że krzywa popytu jest stroma po lewej stronie i płaska po prawej, przyjmując zakrzywiony, wypukły kształt. Dlaczego krzywa podaży o stałej elastyczności jednostkowej jest linią prostą? Jest ona linią prostą, ponieważ krzywa ma nachylenie dodatnie i zarówno cena, jak i ilość rosną proporcjonalnie. Pytania Review Opisz ogólny wygląd krzywej popytu lub podaży o zerowej wartości współczynnika elastyczności cenowej. Opisz ogólny wygląd krzywej popytu lub podaży o wartości współczynnika elastyczności cenowej równej nieskończoności. Pytania Critical Thinking Czy możesz pomyśleć o rynku konkretnego produktu (lub branży), na którym występuje podaż o niemal nieskończonej elastyczności w krótkim okresie? Oznaczałoby to, że na tym rynku w odpowiedzi na wzrost ceny można zwiększać ilość oferowaną (Q s ) prawie bez ograniczeń . Problemy Podaż obrazów zmarłego w 1519 r. Leonarda da Vinci, który namalował m.in. Mona Lisę oraz Damę z gronostajem . jest nieelastyczna. Naszkicuj wykres podaży i popytu, zwracając uwagę na odpowiednie elastyczności, aby pokazać, że popyt na te obrazy określa ich cenę. Powiedzmy, że pewien stadion ma pojemność 70 tys. miejsc. Jaki kształt przyjmie krzywa podaży biletów na zawody sportowe na tym obiekcie? Uzasadnij odpowiedź. Kiedy czyjeś nerki zawodzą, osoba ta musi być poddawana dializom (chyba że otrzyma przeszczep nerki), inaczej umrze. Naszkicuj wykres podaży i popytu, zwracając uwagę na odpowiednie elastyczności, aby pokazać, że cenę dializy będzie determinować przede wszystkim podaż urządzeń umożliwiających ten zabieg. stała elastyczność jednostkowa (ang. constant unitary elasticity ) sytuacja, w której określona względna zmiana ceny rynkowej prowadzi do takiej samej względnej zmiany wielkości zapotrzebowania lub ilości oferowanej popyt doskonale elastyczny (ang. infinite elastic demand ) sytuacja, w której jakakolwiek zmiana ceny danego dobra powoduje nieskończenie silną reakcję konsumentów, w zakresie zmiany wielkości popytu na to dobro; w przypadku popytu doskonale elastycznego wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu jest równa nieskończoności podaż doskonale elastyczna (ang. infinite elastic supply ) sytuacja, w której jakakolwiek zmiana ceny danego dobra powoduje nieskończenie silną reakcję producenta, w zakresie zmiany wielkości podaży; w przypadku podaży doskonale elastycznej wartość współczynnika elastyczności cenowej podaży wynosi nieskończoność popyt doskonale nieelastyczny (ang. perfectly inelastic demand ) zwany także popytem sztywnym, sytuacja, w której procentowa zmiana ceny danego dobra, bez względu na jej wielkość, nie prowadzi do zmiany wielkości popytu na to dobro podaż doskonale nieelastyczna (ang. perfectly inelastic supply ) zwana także podażą sztywną, sytuacja, w której procentowa zmiana ceny danego dobra, bez względu na jej wielkość, nie prowadzi do zmiany wielkości podaży tego dobra

Business


Elastyczność a cena Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Przeanalizować, w jaki sposób zmiana ceny przy różnej wartości współczynnika elastyczności cenowej popytu wpływa na zmianę utargu przedsiębiorstwa Przewidzieć, w jaki sposób czynniki wpływające na elastyczność w krótkim i długim okresie wpływają na równowagę rynkową Objaśnić, w jaki sposób elastyczności popytu i podaży wpływają na rozkład obciążeń podatkowych ponoszonych przez nabywców i sprzedawców Wykorzystanie kategorii elastyczności jest przydatne z wielu powodów, z których najważniejszym jest polityka cenowa. Przeanalizujmy, jaki jest związek elastyczności z utargiem i cenami zarówno w długim, jak i krótkim okresie. Najpierw przyjrzyjmy się elastycznościom popytu na niektóre powszechnie nabywane w USA dobra i usługi. przedstawia wartości współczynnika elastyczności cenowej popytu na wybrane dobra i usługi, zaczerpnięte z różnych badań przeprowadzonych przez ekonomistów w Stanach Zjednoczonych, uszeregowane rosnąco. Wybrane wartości współczynnika elastyczności cenowej popytu w USA Dobra i usługi Wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu Mieszkania 0,12 Transatlantyckie podróże lotnicze klasą ekonomiczną 0,12 Transport kolejowy w godzinach szczytu 0,15 Elektryczność 0,20 Taksówki 0,22 Benzyna 0,35 Transatlantyckie podróże lotnicze pierwszą klasą 0,40 Wino 0,55 Wołowina 0,59 Transatlantyckie podróże lotnicze klasą biznes 0,62 Artykuły AGD 0,63 Telewizja kablowa – pakiety podstawowe na obszarach wiejskich 0,69 Kurczaki 0,64 Napoje bezalkoholowe 0,70 Piwo 0,80 Nowe samochody 0,87 Transport kolejowy – poza szczytem 1,00 Komputery 1,44 Telewizja kablowa – pakiety podstawowe na obszarach miejskich 1,51 Telewizja kablowa – kanały premium 1,77 Posiłki w restauracji 2,27 Należy pamiętać, że popyt na dobra zaspokajające najważniejsze potrzeby, takie jak mieszkania i elektryczność, jest nieelastyczny, podczas gdy zapotrzebowanie na produkty, które zaspokajają potrzeby mniej istotne z punktu widzenia przeciętnego konsumenta, takie jak posiłki w restauracji, jest bardziej wrażliwy na zmiany ceny rynkowej. Jeśli cena posiłku restauracyjnego wzrośnie o 10%, wielkość zapotrzebowania zmniejszy się o 22,7%. Wzrost ceny rynkowej mieszkań o 10% spowoduje jedynie nieznaczny spadek zapotrzebowania – o 1,2%. Zwróć uwagę na ten artykuł , opisany w nim przykład elastyczności cenowej może dotyczyć ciebie. Czy podnoszenie ceny przynosi większy utarg? Wyobraź sobie, że zespół muzyczny występuje w hali z 15 tys. miejsc siedzących. Aby uprościć ten przykład, załóżmy, że członkowie zespołu zatrzymują dla siebie wszystkie pieniądze ze sprzedaży biletów. Przyjmijmy dalej, że zespół ponosi koszty swojego występu, ale te koszty, np. podróż i przygotowanie sceny, są takie same (stałe) bez względu na liczbę osób na widowni. Na koniec załóżmy, że wszystkie bilety mają tę samą cenę. (Wysnute tu wnioski dotyczą również sytuacji, gdy ceny biletów na niektóre miejsca są droższe niż na inne, ale obliczenia stają się wówczas bardziej skomplikowane). Członkowie zespołu wiedzą, że mają do czynienia z krzywą popytu o ujemnym nachyleniu; tzn. jeśli cena biletów wzrośnie, zapotrzebowanie spadnie i uda się sprzedać mniej biletów. W jaki sposób wyznaczyć cenę biletów tak, aby uzyskać największy utarg całkowity, który w tym przykładzie, ze względu na występowanie tylko stałych kosztów, będzie również oznaczał największe zyski? Zauważmy na marginesie, że decyzję, której warunki zostały naszkicowane w powyższym akapicie, ekonomiści nazywają czystym problemem sprzedaży (ang. pure selling problem ) i jest ona charakterystyczna dla wszystkich modeli biznesowych, w których – upraszczając – chodzi o to, żeby coś wypełnić. Podobnie jak w przypadku hali widowiskowej rzecz się ma ze środkami transportu (np. samolotem lub pociągiem), aulą wykładową, a także płatnym odcinkiem autostrady. Czy zespół powinien sprzedać więcej biletów po niższej cenie, czy raczej mniej biletów po cenie wyższej? Kluczową kwestią w rozważaniach nad zmaksymalizowaniem wpływów z utargu jest elastyczność cenowa popytu. Utarg całkowity to cena pomnożona przez liczbę sprzedanych biletów. Wyobraź sobie, że członkowie zespołu zaczynają zastanawiać się nad ustaleniem konkretnej ceny za bilet, co oczywiście zdeterminuje wielkość sprzedaży. Wybierając określoną cenę, można oczekiwać trzech różnych konsekwencji, przedstawionych w . Jeżeli popyt jest elastyczny przy danej cenie, zespół powinien ją obniżyć, ponieważ procentowy spadek ceny spowoduje większy procentowy wzrost sprzedanej liczby biletów, a tym samym zwiększenie utargu całkowitego. Jeśli jednak popyt dla wybranego poziomu ceny jest nieelastyczny, członkowie zespołu powinni ją podnieść, ponieważ procentowy wzrost ceny spowoduje wprawdzie spadek liczby sprzedanych biletów, ale o mniejszej skali, co umożliwi wzrost utargu. Jeśli popyt ma elastyczność jednostkową dla wybranego poziomu ceny, wówczas procentowa zmiana zapotrzebowania będzie identyczna jak umiarkowana procentowa zmiana ceny – tak więc członkowie zespołu uzyskają taki sam utarg niezależnie od tego, czy (umiarkowanie) zwiększą lub zmniejszą cenę biletu. Czy zespół uzyska większy utarg, podnosząc cenę biletów? Jeśli popyt jest . . . To . . . W związku z tym . . . Elastyczny % zmiana Q d > % zmiana P Dany procentowy wzrost P zostanie z nawiązką zniwelowany przez większy procentowy spadek Q, więc utarg całkowity (P × Q) spadnie. O elastyczności jednostkowej % zmiana Q d = % zmiana P Dany procentowy wzrost P zostanie zniwelowany przez dokładnie taki sam procentowy spadek Q, więc utarg całkowity (P × Q) pozostanie niezmieniony. Nieelastyczny % zmiana Q d < % zmiana P Dany procentowy wzrost P spowoduje mniejszy procentowy spadek Q, więc utarg całkowity (P × Q) wzrośnie. Co się stanie, jeśli zespół będzie obniżał cenę, ponieważ popyt wciąż będzie elastyczny, aż osiągnie poziom cen umożliwiający sprzedaż wszystkich 15 tys. miejsc i wypełnienie hali? Jeśli popyt pozostanie elastyczny przy tej liczbie, zespół może spróbować przenieść się do większej hali, aby uzyskać jeszcze większy wzrost utargu, związany z dalszymi obniżkami ceny. Jeśli jednak hala na 15 tys. miejsc jest jedyną dostępną lub też większa arena znacznie zwiększyłaby koszty organizacji koncertu, rozwiązanie to może nie zadziałać. Z drugiej strony, niektóre zespoły są tak sławne lub mają tak zagorzałych fanów, że popyt na bilety może być nieelastyczny aż do momentu, w którym hala jest pełna. Członkowie tych zespołów mogą, jeśli zechcą, podnosić cenę biletu nawet do poziomu, który uniemożliwi wyprzedaż wszystkich miejsc. Przyniesie to bowiem – jak na ironię – większy utarg niż w sytuacji, w której sprzedają wszystkie dostępne bilety, ale po niższej cenie. Dzieje się tak jednak dość rzadko. Zazwyczaj limitem cen, powyżej którego przestają one rosnąć, jest właśnie liczba dostępnych miejsc. Przecież fani, którzy – gdyby musieli – przeznaczyliby jeszcze więcej pieniędzy na bilet, mogą je wówczas wydać na koszulki lub gadżety związane z zespołem. Czy przedsiębiorstwa mogą przenosić koszty na konsumentów? Dla większości przedsiębiorstw najważniejszym obszarem ich codziennej aktywności są próby znalezienia takich sposobów produkcji, które umożliwią obniżenie kosztów działalności i tym samym zagwarantują wyższe zyski. Jednak w pewnych przypadkach cena kluczowego czynnika wytwórczego, na którą przedsiębiorstwo nie ma wpływu, może wzrosnąć. Na przykład wiele przedsiębiorstw chemicznych wykorzystuje ropę naftową jako najważniejszy surowiec do swojej produkcji, ale z oczywistych względów nie mają one kontroli nad ceną ropy na światowych rynkach. Dla kawiarni kluczowym czynnikiem wytwórczym jest kawa, ale nie kontrolują one cen jej ziaren na giełdach towarowych. Jeśli koszt kluczowego dla danego rodzaju produkcji czynnika wytwórczego wzrośnie, to czy przedsiębiorstwo może w całości przenieść tę podwyżkę na konsumentów, po prostu podnosząc ceny? I odwrotnie, jeśli wynalezione zostaną nowe i tańsze sposoby produkcji, to czy przedsiębiorstwo może przejąć wszystkie korzyści wynikające z tego faktu i zwiększyć swoje zyski, czy też rynek będzie wywierał presję, aby przynajmniej część obniżki kosztów zamieniła się w niższe ceny rynkowe dla nabywców? Kategoria elastyczności cenowej popytu odgrywa kluczową rolę w odpowiedzi na te pytania. Wyobraź sobie, że jako nabywca produktów farmaceutycznych czytasz w gazecie artykuł o tym, że nastąpił przełom technologiczny w produkcji aspiryny. Dodajmy tu, że Aspiryna to nazwa zastrzeżona dla kwasu acetylosalicylowego; może jej używać wyłącznie koncern Bayer AG, który jako pierwszy zsyntetyzował tę substancję. Inne przedsiębiorstwa posługują się swoimi nazwami i znakami towarowymi, np. w Polsce są to Etopiryna, Excedrin itd. Dzięki tej innowacji każda fabryka produkująca kwas acetylosalicylowy może teraz wytwarzać specyfik taniej. Co to odkrycie oznacza dla ciebie? przedstawia dwie możliwości. Na panelu (a) krzywa popytu jest bardzo stroma. W tym przypadku postęp technologiczny, który przesuwa krzywą podaży w prawo, z położenia S0 do S1, tak że równowaga przesuwa się z punktu E0 do E1, prowadzi do znacznego obniżenia ceny produktu przy stosunkowo niewielkim wpływie na sprzedawaną ilość. Na panelu (b) krzywa popytu jest niemal płaska. W tym przypadku postęp technologiczny prowadzi do znacznego wzrostu wielkości sprzedaży rynkowej po cenie bardzo zbliżonej do pierwotnej. Ogólnie rzecz biorąc, konsumenci odnoszą większe korzyści, gdy krzywa popytu jest raczej stroma, ponieważ wzrost podaży skutkuje znacznie niższą ceną dla konsumentów. Oczywiście, zależy to od preferencji konsumentów, czy przedkładają znaczny spadek ceny rynkowej przy nieznacznej zmianie wielkości produkcji, czy raczej pokaźny wzrost ilości oferowanej na rynku przez sprzedawców przy nieznacznym tylko spadku ceny. Rozkład korzyści będzie się również zmieniał w sytuacji, w której krzywa podaży będzie przesuwać się w lewo (np. na skutek wzrostu kosztów produkcji). Wówczas stroma krzywa popytu będzie się przekładała na znaczny wzrost cen. Wpływ obniżki kosztów na cenę równowagi rynkowej Postęp technologiczny powoduje przesunięcie podaży w prawo, z położenia S 0 do S 1 ; tzn. przy każdej cenie przedsiębiorstwa będą skłonne dostarczać większą ilość produktu. Jeżeli popyt jest nieelastyczny przy poszczególnych poziomach cen (jego krzywa ma stromy kształt), jak to zostało pokazane na panelu (a), konsekwencją postępu technologicznego prowadzącego do obniżenia kosztów będą znacznie niższe ceny i niewielki wzrost ilości równoważącej rynek. Jeżeli popyt jest elastyczny przy poszczególnych poziomach cen (jego krzywa ma niemal płaski kształt) (panel (b)), rezultatem będą tylko trochę niższe ceny i znaczny wzrost ilości oferowanej na rynku. Konsumenci uzyskują korzyści w obu przypadkach, z powodu większej ilości i niższej ceny, ale korzyść związana ze spadkiem ceny jest większa, gdy krzywa popytu ma stromy kształt, jak na panelu (a). W opisywanym przykładzie producenci aspiryny mogą znaleźć się w trudnym położeniu. Sytuacja przedstawiona na , przy wyjątkowo nieelastycznym popycie, oznacza, że nowy wynalazek może spowodować drastyczny spadek ceny przy niewielkich zmianach ilości będącej przedmiotem transakcji rynkowych. W rezultacie nowa technologia produkcji może prowadzić do spadku utargu, jaki przedsiębiorstwa uzyskują ze sprzedaży aspiryny. Jeśli jednak istnieje silna konkurencja między producentami aspiryny, każdy z nich może nie mieć innego wyboru, jak tylko wynajdować innowacyjne rozwiązania, które pozwolą mu obniżyć koszty produkcji. Ostatecznie jeśli tylko jedna firma nie wdroży nowej technologii redukującej koszty, inne przedsiębiorstwa, które to zrobią, mogą – obniżając ceny rynkowe – doprowadzić ją do bankructwa. Ponieważ popyt na żywność jest generalnie nieelastyczny, rolnicy często mogą spotkać się z sytuacją taką jak na (a). Oznacza to, że wzrost produkcji prowadzi do znacznego spadku cen, co może obniżyć utarg całkowity otrzymywany przez rolników. I odwrotnie, zła pogoda lub pogorszenie innych warunków, które determinują rozmiary produkcji rolnej, mogą gwałtownie podnieść ceny, tak że utarg całkowity rolnika wzrośnie. pokazuje, w jaki sposób zależności te wpływają na rynek kawy. Jak zmieniają się ceny kawy? Kawa jest rośliną uprawianą w wielu krajach świata. Pięcioro największych eksporterów stanowią, Brazylia, Wietnam, Kolumbia, Indonezja i Etiopia. W tych i innych państwach 20 mln rodzin jest uzależnionych od sprzedaży ziaren kawy jako swojego głównego źródła dochodu. Rodziny te są narażone na ogromne finansowe ryzyko, ponieważ światowa cena kawy potrafi podlegać bardzo gwałtownym zmianom, zarówno w górę, jak i w dół. Na przykład w 1993 r. światowa cena kawy wynosiła mniej więcej 50 centów za funt. W 1995 r. była już czterokrotnie wyższa i kształtowała się na poziomie 2 dol. Do 1997 r. spadła o połowę, do 1 dol. za funt. W 1998 r. podskoczyła z powrotem do 2 dol., by w 2001 r. ponownie zanurkować, do poziomu 46 centów za funt. Na początku 2011 r. cena wspięła się na wysokość 2,31 dol., a do końca roku 2012 znów spadła – do 1,31 dol. W czwartym kwartale 2021 r. cena kawy na rynkach światowych podlegała bardzo silnym wahaniom dziennym w przedziale 1,60–2 dol. za funt. Najważniejszym czynnikiem determinującym te silne wahania cenowe jest kombinacja nieelastycznego popytu i gwałtownych zmian podaży. Znaczenie ma również to, że kawa jest towarem wykorzystywanym do spekulacji, w związku z czym jej ceny zmieniają się także wtedy, gdy inwestorzy zwiększają (lub zmniejszają) zakupy surowca, spodziewając się w przyszłości wzrostu (lub spadku) zapotrzebowania. Elastyczność cenowa globalnego popytu na kawę wynosi z grubsza 0,3, czyli wzrost ceny kawy o 10% prowadzi do spadku zapotrzebowania na kawę o ok. 3%. Kiedy w 1994 r. brazylijskie zbiory kawy znacznie zmalały ze względu na niespodziewaną falę mrozu, krzywa podaży kawy przesunęła się w lewo przy nieelastycznym popycie, co doprowadziło do znacznego wzrostu cen. I odwrotnie, kiedy pod koniec lat 90. XX w. Wietnam wszedł na światowy rynek kawy jako główny producent, krzywa podaży przesunęła się w prawo. Przy nieelastycznym popycie ceny kawy drastycznie spadły. (a) przedstawia tę sytuację. Elastyczność decyduje również o tym, czy przedsiębiorstwa mogą przerzucić wyższe koszty na konsumentów. Relatywnie łatwe jest to w wypadku używek, na które popyt jest nieelastyczny. Na przykład popyt na papierosy charakteryzuje się bardzo niską wartością współczynnika elastyczności cenowej popytu wśród uzależnionych od nikotyny osób, które regularnie palą. Badania przeprowadzone przez ekonomistów w USA wskazują, że wzrost ceny papierosów o 10% prowadzi do zmniejszenia liczby wypalanych papierosów jedynie o mniej więcej 3%, a zatem elastyczność popytu na papierosy wynosi 0,3. Jeżeli państwo zwiększy podatki nałożone na papierosy, rezultatem będzie przesunięcie krzywej podaży z położenia S 0 do S 1 , tak jak na (a). Ponieważ jednocześnie równowaga przesuwa się z punktu E 0 do E 1 , ciężar opodatkowania spada głównie na konsumentów, w postaci wyższych cen. Wyższe podatki na papierosy zwiększają dochody podatkowe państwa, ale nie wpływają znacząco na wielkość konsumpcji papierosów. Jeśli celem państwa jest zmniejszenie liczby wypalanych papierosów, można go osiągnąć, wpływając na popyt, czyli przesuwając go w lewo dzięki finansowanym ze środków publicznych programom zniechęcającym do palenia bądź wspomagającym proces porzucania nałogu. Antynikotynowe kampanie reklamowe w istocie przyniosły pewne efekty w ograniczeniu palenia wśród ludności USA. Gdyby jednak popyt na papierosy był bardziej elastyczny, tak jak na (b), wzrost podatków przesuwający krzywą podaży z położenia S 0 do S 1 i równowagę z punktu E 0 do E 1 znacznie zmniejszyłby liczbę wypalanych papierosów. Popyt na papierosy wśród ludzi młodych, którzy dopiero zaczynają palić, wydaje się znacznie bardziej elastyczny niż w przypadku ludzi dorosłych – to znaczy, że w odpowiedzi na dany procentowy wzrost ceny rynkowej liczba palaczy wśród młodzieży zmniejszy się o większy procent niż liczba palaczy wśród dorosłych. Wpływ wzrostu kosztów na cenę równowagi rynkowej Wyższe koszty, które mogą być konsekwencją omawianego powyżej wzrostu opodatkowania papierosów, prowadzą do przesunięcia krzywej podaży w lewo. Przesunięcie to ma tę samą skalę na panelach (a) i (b). Jednak w przypadku nieelastycznego popytu, którym charakteryzują się ceny P 0 i P 1 wskazane na panelu (a), przedsiębiorstwa mogą w dużej mierze przenieść wzrost kosztów opodatkowania na konsumentów, co prowadzi do wyższej ceny rynkowej, bez znacznego spadku liczby papierosów kupowanych w stanie równowagi. Na panelu (b) popyt jest elastyczny przy cenach P 0 i P 1 , więc przesunięcie krzywej podaży skutkuje przede wszystkim znaczącym spadkiem liczby nabywanych papierosów i tylko nieznacznym wzrostem ceny rynkowej. Sytuacja konsumentów pogarsza się w obu wariantach, ale w przypadku popytu nieelastycznego (a) cierpią z powodu płacenia wyższej ceny za niemal tę samą ilość, podczas gdy w sytuacji popytu elastycznego (b) cierpią z powodu zmniejszenia konsumpcji przy zbliżonym poziomie cen (i prawdopodobnie muszą przenieść swoje wydatki na inny rynek). Elastyczność i rozkład obciążeń podatkowych Przykład podatków nakładanych na papierosy pokazał, że w sytuacji, w której popyt jest nieelastyczny, daniny nie są skutecznym narzędziem pozwalającym ograniczyć konsumpcję opodatkowanego dobra i prowadzą przede wszystkim do wzrostu cen rynkowych. To, w jakich proporcjach ciężar podatku obciąża konsumentów i producentów, nazywa się rozkładem obciążeń podatkowych (ang. tax incidence ). Zazwyczaj część podatku jest opłacana przez sprzedawców, a część przez nabywców na rynku opodatkowanego produktu. Jeśli jednak chcemy przewidzieć, która z tych dwóch stron poniesie większy ciężar, wystarczy zbadać elastyczność cenową popytu i podaży. W przykładzie z papierosami łatwo dostrzec, że obciążenie podatkiem spada głównie na nabywców, ponieważ popyt jest mniej elastyczny niż podaż. Jeśli popyt jest mniej elastyczny niż podaż, konsumenci ponoszą większość obciążeń podatkowych. Jeśli z kolei podaż jest mniej elastyczna niż popyt, większość obciążeń podatkowych spada na sprzedawców. Powyższy wniosek wydaje się dość oczywisty. Gdy popyt jest nieelastyczny, konsumenci słabo reagują na zmiany cen i wielkość zapotrzebowania zmniejsza się tylko nieznacznie po wprowadzeniu podatku. W przypadku papierosów popyt jest nieelastyczny, ponieważ konsumenci są uzależnieni od tego produktu. Producenci mogą zatem poprzez wyższe ceny przenieść ciężar podatku na konsumentów, bez znacznego spadku ilości równoważącej rynek. Podobnie dzieje się, gdy państwo wprowadza podatek na rynku o nieelastycznej podaży, takim jak np. hotele przy plaży. Właściciele hoteli nie mają wówczas innego wyjścia, jak tylko zaakceptować niższe ceny, zaś liczba zaoferowanych w równowadze miejsc hotelowych właściwie się nie zmieni. Ciężar podatku przechodzi teraz niemal w całości na sprzedawców. Gdyby podaż była elastyczna, a sprzedawcy mieli możliwość zmiany profilu działalności, reakcja podaży na wprowadzone opodatkowanie byłaby znacznie silniejsza, a ciężar podatku spadający na właścicieli hoteli mniejszy. Podatek doprowadziłby do znacznego zmniejszenia liczby oferowanych miejsc hotelowych przy zachowaniu niemal niezmienionego poziomu cen. przedstawia zależność między rozkładem obciążeń podatkowych a elastycznością popytu i podaży. Elastyczność i rozkład obciążeń podatkowych Nałożenie podatku akcyzowego (i innych podatków obciążających konsumpcję) prowadzi do powstania różnicy pomiędzy ceną rynkową (P c ) a przychodem jednostkowym otrzymywanym przez producentów (P p ). Pionowa odległość między P c i P p to stawka podatku nałożona na jednostkę towaru. P e to cena równowagi przed wprowadzeniem podatku. (a) Gdy popyt jest bardziej elastyczny niż podaż, obciążenie podatkowe konsumentów (P c – P e ) jest mniejsze niż obciążenie podatkowe producentów (P e – P p ). (b) Gdy podaż jest bardziej elastyczna niż popyt, obciążenie podatkowe konsumentów (P c – P e ) jest większe niż obciążenie podatkowe producentów (P e – P p ). Im bardziej elastyczne krzywe popytu i podaży, tym niższe dochody podatkowe. Na (a) podaż jest nieelastyczna, tak jak w przykładzie z hotelami przy plaży. Podczas gdy konsumenci mogą zdecydować się na inne sposoby spędzenia wakacji, hotelarze (sprzedawcy) nie są w stanie łatwo zmienić profilu działalności swoich przedsiębiorstw. Wprowadzając podatek, państwo przyczynia się do powstania różnicy (którą ekonomiści nazywają klinem podatkowym) między ceną rynkową płaconą przez konsumentów P c a przychodem jednostkowym otrzymywanym przez producentów P p . Innymi słowy, cena rynkowa, którą płacą nabywcy, w części jest zatrzymywana przez sprzedawców (przychód jednostkowy), zaś jej pozostała część trafia do państwa w formie podatku. Odległość między ceną rynkową P c a przychodem jednostkowym P p to stawka podatku. Nowa cena rynkowa to P c , ale sprzedawcy otrzymują tylko jej część (P p ), zaś resztę oddają państwu (P cp ). Ponieważ podatek możemy postrzegać jako składnik podnoszący koszty produkcji, analizowana sytuacja mogłaby zostać zobrazowana przez przesunięcie krzywej podaży w lewo, w taki sposób, aby przecinała popyt przy nowej cenie rynkowej (P c ), co prowadzi do ukształtowania się nowej ilości równowagi, tj. Q t . Dla uproszczenia jednak pomija przesunięcie krzywej podaży. Dochód podatkowy jest zdefiniowany jako zacieniony obszar na , który uzyskujemy, mnożąc stawkę podatku nałożonego na dobro lub usługę (w naszym przykładzie na papierosy) przez całkowitą liczbę sprzedanych produktów Q t . Obciążenie podatkowe konsumentów jest konsekwencją wzrostu ceny z początkowego poziomu P e do nowej ceny równowagi P c . Obciążenie podatkowe sprzedawców jest wyrażone jako różnica między początkową ceną równowagi P e a przychodem jednostkowym, który uzyskują po nałożeniu podatku (P p ). Na (a) ciężar podatku spada w nieproporcjonalnie dużym stopniu na sprzedawców, a większa część wpływów podatkowych (obszar zacieniony) wynika z niższego przychodu jednostkowego otrzymywanego przez sprzedających, a nie z wyższych cen płaconych przez kupujących. (b) pokazuje przykład rynku wyrobów tytoniowych, na który nałożono podatek akcyzowy i na którym podaż jest bardziej elastyczna niż popyt. Obciążenie podatkiem dotyka tym razem w nieproporcjonalnie dużym stopniu konsumentów, o czym świadczy duża różnica między płaconą przez nich nową ceną rynkową P ce . Sprzedawcy otrzymują wprawdzie niższy przychód jednostkowy w porównaniu z pierwotną ceną równowagi, ale różnica ta jest znacznie mniejsza niż zmiana ceny dla konsumentów. Na podstawie analizy wykorzystującej kategorie elastyczności popytu i podaży można również przewidzieć, czy podatek nałożony na konkretny rynek może wygenerować duże wpływy do budżetu. Im bardziej elastyczny popyt, tym bardziej prawdopodobne, że konsumenci zmniejszą zapotrzebowanie zamiast płacić wyższe ceny. Im bardziej elastyczna podaż, tym większe prawdopodobieństwo, że sprzedawcy zmniejszą ilość oferowaną, zamiast godzić się na niższe ceny. Na rynku, na którym zarówno popyt, jak i podaż są bardzo elastyczne, nałożenie podatku akcyzowego generuje niskie wpływy do budżetu. Niektórzy uważają, że podatki akcyzowe wpływają negatywnie głównie na konkretne branże, na które są nakładane. Na przykład akcyza na wyroby medyczne obowiązująca od 2013 r. w USA jest rozwiązaniem kontrowersyjnym, ponieważ może zmniejszać rentowność przedsiębiorstw rozpoczynających taką działalność, a tym samym negatywnie wpływać na skalę innowacji w branży medycznej. To z kolei niekorzystnie odbije się na wszystkich potencjalnych konsumentach nowoczesnych produktów medycznych. Jednak to, czy ciężar podatku spadnie głównie na producentów wyrobów medycznych, czy na pacjentów, zależy po prostu od elastyczności popytu i podaży. Wpływ długookresowy a krótkookresowy Wartości elastyczności są często niższe w krótkim niż w długim okresie. Jeśli chodzi o popyt rynkowy, czasami zmiana zapotrzebowania (Q d ) może być trudna w krótkim okresie, ale łatwiejsza w długim. Dobrym przykładem tych zależności jest sposób funkcjonowania rynku energii. W krótkim okresie bardzo trudno jest znacząco zmniejszyć zużycie surowców energetycznych. Owszem, można czasem zabrać się z kimś samochodem zamiast jechać własnym i ustawić domowy termostat na kilka stopni mniej, jeśli koszty paliwa, gazu lub ciepła wzrosną, ale to wszystko. Natomiast w długim okresie można zmienić samochód na małolitrażowy, poszukać pracy bliżej miejsca zamieszkania, kupić energooszczędne sprzęty AGD (żarówki!) lub poprawić izolację energetyczną domu. W efekcie popyt na energię jest w krótkim okresie raczej nieelastyczny, a w długim okresie dość elastyczny. j est przykładem opartym z grubsza na doświadczeniach historycznych, który pokazuje reakcję zapotrzebowania (Q d ) na zmiany cen w krótkim i długim okresie. W 1973 r. cena ropy naftowej była równa 12 dol. za baryłkę, a całkowita konsumpcja ropy w USA wynosiła 17 mln baryłek dziennie. W tym samym roku kraje będące członkami Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC) wstrzymały eksport ropy do Stanów Zjednoczonych na sześć miesięcy, ponieważ arabscy członkowie organizacji chcieli w ten sposób ukarać USA za poparcie Izraela. OPEC nie przywrócił rozmiarów eksportu do pierwotnego poziomu aż do roku 1975 – posunięcie to możemy interpretować jako przesunięcie krzywej podaży w lewo na amerykańskim rynku ropy naftowej. (a) i (b) pokazują ten sam pierwotny punkt równowagi i identyczne przesunięcie krzywej podaży w lewo z położenia S 0 do S 1 . Jak zmiana podaży może wpłynąć na cenę lub ilość równowagi? Punkt przecięcia krzywej popytu D i krzywej podaży S 0 jest taki sam w na obu panelach (a) i (b) i został oznaczony jako E 0 . Również skala przesunięcia krzywej podaży w lewo, z położenia S 0 do S 1 , jest identyczna na obu panelach. Nowa równowaga (oznaczona jako punkt E 1 ) charakteryzuje się wyższą ceną i mniejszą ilością równowagi w stosunku do początkowych warunków równowagi (E 0 ) na obu panelach. Jednak analizowane na obu panelach ceny różnią się wartością współczynnika elastyczności cenowej popytu – na panelu (b) popyt jest elastyczny, zaś na na panelu (a) nieelastyczny. W rezultacie przesunięcie krzywej podaży może doprowadzić do ustalenia się nowej równowagi przy znacznie wyższym poziomie cen rynkowych w sytuacji nieelastycznego popytu, takiej jak na panelu (a), albo nowej równowagi z niewielkim wzrostem ceny oraz relatywnie dużym spadkiem równowagi przy bardziej elastycznym popycie, takim jak na panelu (b). (a) pokazuje nieelastyczny popyt na ropę w krótkim okresie podobny do tego, jaki istniał w Stanach Zjednoczonych w 1973 r. Na (a) nowa równowaga (E 1 ) występuje przy cenie 25 dol. za baryłkę, czyli przy mniej więcej dwukrotności ceny sprzed wstrzymania eksportu przez kraje OPEC i przy ilości równowagi wynoszącej 16 mln baryłek dziennie. (b) pokazuje, jaki byłby efekt, gdyby popyt na ropę w USA był bardziej elastyczny, co w dłuższej perspektywie byłoby bardziej prawdopodobne. Ta alternatywna równowaga (E 1 ) spowodowałaby wzrost ceny rynkowej tylko do poziomu 14 dol. za baryłkę i większy spadek ilości równowagi – do 13 mln baryłek dziennie. Na przykład w 1983 r. zużycie ropy naftowej w USA wyniosło 15,3 mln baryłek dziennie, czyli mniej niż w 1973 lub 1975 r. Zużycie ropy w USA spadło, mimo że gospodarka amerykańska mierzona wartością PKB była o około jedną czwartą większa w roku 1983 niż w 1973. Głównym powodem zmniejszenia zużycia ropy było to, że wyższe ceny energii pobudziły wysiłki na rzecz jej oszczędzania, a po dekadzie poprawiania izolacji energetycznej domów, używania mniej paliwożernych samochodów, bardziej wydajnych urządzeń i maszyn oraz innych działań oszczędzających paliwo popyt na energię stał się bardziej elastyczny. Po stronie podażowej rynku producentom towarów i usług zazwyczaj łatwiej jest zwiększać produkcję w perspektywie kilkuletniej niż w krótkim, kilkumiesięcznym okresie. W końcu w krótkim okresie zbudowanie nowej fabryki, zatrudnienie wielu nowych pracowników lub otwarcie nowych sklepów może być bardzo kosztowne lub wręcz niemożliwe. Jednak w czasie kilku lat wszystkie te działania stają się znacznie tańsze i łatwiejsze. Na większości rynków dóbr i usług wahania cen rynkowych są większe niż zmiany ilości równowagi w krótkim okresie, ale wahania ilości równowagi są zazwyczaj większe niż zmiany cen w długim okresie. Podstawową przyczyną jest to, że podaż i popyt są często nieelastyczne w krótkim okresie, więc zmiany w popycie lub podaży mogą spowodować stosunkowo większą zmianę ceny równowagi rynkowej. Ponieważ jednak podaż i popyt są bardziej elastyczne w długim okresie, długookresowe ruchy cen są bardziej stłumione, a ilość łatwiej dostosowuje się do zmian sytuacji rynkowej. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Na rynkach dóbr i usług wielkości podaży i popytu często stosunkowo ociężale reagują na zmiany cen w krótkim okresie, natomiast w długim okresie skala reakcji jest już znacznie większa. W rezultacie popyt i podaż często (ale nie zawsze) są relatywnie nieelastyczne w krótkim okresie i stosunkowo elastyczne – w długim. Rozkład obciążeń podatkowych zależy od względnej elastyczności cenowej podaży i popytu. Gdy wartość współczynnika elastyczności cenowej podaży jest większa od wartości współczynnika elastyczności cenowej popytu, większość obciążeń podatkowych spada na nabywców, zaś gdy wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu jest większa od wartości współczynnika elastyczności cenowej podaży, większość kosztów podatku ponoszą producenci. Wpływy do budżetu z tytułu podatku są tym większe, im bardziej nieelastyczny jest popyt i podaż. Pytania Self-Check Komisja Europejska nakłada na producentów samochodów obowiązek instalowania nowych urządzeń redukujących emisję zanieczyszczeń, co dla jednego pojazdu kosztuje średnio 2000 euro. W jakich warunkach producenci samochodów mogą przenieść prawie wszystkie te koszty na nabywców? W jakich warunkach producenci samochodów mogą przenieść tylko niewielką część tych kosztów na nabywców? Producenci samochodów mogą przenieść ten koszt na konsumentów, jeśli popyt na samochody jest nieelastyczny. Jeśli popyt na samochody jest elastyczny, to producenci muszą ponieść większość kosztów instalacji nowych urządzeń. Przyjmijmy, że zajmujesz się sprzedażą w koncernie farmaceutycznym, a twoje przedsiębiorstwo opracowało nowy lek, który powoduje, że łysym mężczyznom rosną włosy. Załóżmy, że przedsiębiorstwo chce uzyskać jak największy utarg ze sprzedaży tego medykamentu. Jeśli elastyczność cenowa popytu na produkt twojego przedsiębiorstwa przy obecnej cenie wynosi 1,4, czy radzisz podnieść cenę, obniżyć cenę czy utrzymać cenę na niezmienionym poziomie? A gdyby wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu wynosiła 0,6? A gdyby była równa 1? Uzasadnij swoją odpowiedź. Jeśli współczynnik elastyczności cenowej popytu wynosi 1,4, należałoby doradzać przedsiębiorstwu obniżenie ceny produktu, ponieważ spadek ceny zostanie z nadwyżką skompensowany przez wzrost ilości sprzedawanego leku. Gdyby wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu wynosiła 0,6, przedsiębiorstwo powinno podnieść cenę. Wzrost ceny bowiem z nadwyżką zrekompensuje spadek liczby sprzedanych jednostek i zwiększy utarg całkowity. Jeśli wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu wynosi 1, utarg całkowity jest już maksymalny i należałoby rekomendować utrzymanie przez przedsiębiorstwo obecnego poziomu cen. Pytania Review Jeśli popyt jest elastyczny, to przesunięcia krzywej podaży będą miały większy wpływ na ilość czy cenę równowagi? Jeśli popyt jest nieelastyczny, to przesunięcia krzywej podaży będą miały większy wpływ na cenę czy ilość równowagi? Jeśli podaż jest elastyczna, to przesunięcia krzywej popytu będą miały większy wpływ na ilość czy cenę równowagi? Jeśli podaż jest nieelastyczna, to przesunięcia krzywej popytu będą miały większy wpływ na cenę czy ilość równowagi? Czy uważasz, że wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu lub podaży będzie większa w krótkim, czy długim okresie? Dlaczego? W jakich okolicznościach ciężar podatku jest ponoszony w całości przez nabywców? Pytania Critical Thinking Czy uważasz, że podaż będzie odgrywać większą rolę w kształtowaniu ceny artykułów zaspokajających podstawowe potrzeby, takich jak żywność, czy raczej towarów luksusowych, takich jak perfumy? Odpowiedź uzasadnij. Wskazówka : Zastanów się, jaki jest popyt na obie grupy produktów. Miasto zbudowało most na rzece i postanawia opodatkować przejazd po nim. Przez rok miasto pobiera różne opłaty za przejazd, pozyskując informacje o liczbie kierowców i elastyczności popytu. Jeśli chce uzyskać jak największy utarg, na jakiej części krzywej popytu zdecyduje się pobierać opłaty: nieelastycznej, elastycznej czy o elastyczności jednostkowej? Odpowiedź uzasadnij. Jak podatek akcyzowy wpływa na cenę płaconą przez konsumentów oraz ilość równowagi rynkowej na rynku, na którym podaż jest doskonale nieelastyczna? Problemy Załóżmy, że podaż pracowników o niskich kwalifikacjach jest dość elastyczna, ale popyt pracodawców na takich pracowników jest nieelastyczny. Jeśli celem polityki jest zwiększenie zatrudnienia pracowników o niskich kwalifikacjach, czy lepiej jest skoncentrować się na działaniach w celu przesunięcia krzywej podaży niewykwalifikowanej siły roboczej, czy na działaniach mających na celu przesunięcie krzywej popytu na niewykwalifikowaną siłę roboczą? A jeśli celem polityki jest podniesienie płac dla tej grupy? Wyjaśnij swoje odpowiedzi za pomocą odpowiednich wykresów podaży i popytu. rozkład obciążeń podatkowych (ang. tax incidence ) sposób podziału zawartej w cenie kwoty podatku między nabywców i sprzedawców

Business