Przyczyny bezrobocia w długim okresie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zdefiniować bezrobocie frykcyjne i strukturalne Przeanalizować relacje pomiędzy naturalną stopą bezrobocia a poziomem potencjalnego PKB, produktywnością i politykami publicznymi Wyjaśnić, jak zmieniał się poziom naturalnej stopy bezrobocia w ciągu ostatnich lat Podać sposoby ograniczania poziomu bezrobocia Zjawisko bezrobocia cyklicznego wyjaśnia, dlaczego liczba osób pozostających bez pracy wzrasta podczas recesji i maleje podczas okresów ekspansji. Ale dlaczego bezrobocie utrzymuje się nawet w czasach korzystnej koniunktury? Dlaczego stopa bezrobocia nigdy nie jest równa zero? Nawet wtedy, gdy gospodarka amerykańska szybko się rozwija, tamtejsza stopa bezrobocia rzadko spada do poziomu 4%. W poprzednich podrozdziałach zwrócono uwagę na to, że stopy bezrobocia w wielu krajach europejskich, takich jak Włochy, Francja i Niemcy, w różnych okresach w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat były stosunkowo wysokie. Dlaczego – jeśli potraktujemy jako punkt odniesienia gospodarkę amerykańską – w niektórych państwach stopa bezrobocia jest w stały sposób wyższa zarówno w latach lepszej, jak i gorszej koniunktury? Jakie czynniki wpłynęły z kolei na tak gwałtowny spadek stopy bezrobocia w Polsce w ciągu ostatnich 6–8 lat? Na opisanie poziomu bezrobocia, które występuje nawet wtedy, gdy gospodarka jest w świetnej kondycji, ekonomiści mają stosowny termin: nazywają go naturalną stopą bezrobocia (ang. natural rate of unemployment ). Długi okres: naturalna stopa bezrobocia Naturalna stopa bezrobocia nie jest wielkością „naturalną” w sensie, jaki znamy z nauk fizycznych. Poziom naturalnej stopy bezrobocia nie ma charakteru stałego, jak temperatura krzepnięcia i wrzenia wody (odpowiednio: 0ºC i 100ºC). Nie jest to niezmienne prawo natury. Słowo „naturalny” w naukach społecznych oznacza raczej wypadkową łącznego działania czynników gospodarczych, społecznych i politycznych istniejących w danym czasie w gospodarce, która nie doświadcza ani okresu gwałtownej ekspansji, ani recesji. Na „naturalność” stopy bezrobocia składa się zatem typowy sposób postępowania firm rozwijających się i zatrudniających siłę roboczą w dynamicznej gospodarce, zwyczaje, powszechnie podzielane poglądy i sposób postępowania ludzi na rynku pracy, a także prowadzona przez państwo polityka publiczna oddziałująca na skłonność ludzi do podejmowania pracy (aktywność zawodową) i gotowość firm do zatrudniania pracowników. Omówmy te czynniki bardziej szczegółowo. Bezrobocie frykcyjne W gospodarce rynkowej bankructwa przedsiębiorstw zdarzają się zawsze. Powody bywają różne: przestarzała technologia, kiepskie kierownictwo, zmiany gustów konsumentów powodujące zmniejszenie zapotrzebowania na produkty firmy, upadek dużego klienta, pojawienie się nowych konkurentów krajowych i zagranicznych lub po prostu pech. I odwrotnie, zbieg szczęśliwych okoliczności lub racjonalne decyzje podejmowane przez właścicieli pozwalają przedsiębiorstwom na szybki rozwój i wzrost zatrudnienia. W idealnym świecie wszyscy, którzy stracili pracę, natychmiast znajdowaliby nową. Jednak w rzeczywistości nawet jeśli liczba osób poszukujących zatrudnienia jest równa liczbie wakatów, znalezienie nowej posady, odbycie rozmowy kwalifikacyjnej i ustalenie, czy istniejące wolne stanowisko pracy jest dobrze dopasowane do kompetencji kandydata, a może nawet sprzedaż domu i kupno innego w pobliżu siedziby nowego pracodawcy – to wszystko zajmuje trochę czasu. Bezrobocie, które związane jest z naturalnymi dla każdej gospodarki decyzjami pracowników o zmianie miejsca pracy, ekonomiści nazywają bezrobociem frykcyjnym (ang. frictional unemployment ). Trudno je traktować jako zjawisko niekorzystne. Zarówno pracodawca, jak i potencjalny pracownik potrzebują czasu, aby znaleźć z jednej strony optymalnego kandydata, z drugiej zaś miejsce pracy zgodne z preferencjami. Proces ten po prostu wymaga zarówno wysiłku, jak i czasu, bez którego przedsiębiorstwa nie będą produktywne, a pracownicy zadowoleni z posady. Podejście, które opiera się na zatrudnieniu pierwszego kandydata z brzegu i przyjęciu pierwszej otrzymanej oferty, absolutnie tego nie gwarantuje. W połowie pierwszej dekady XXI w., jeszcze przed początkiem globalnego kryzysu (który nastąpił w roku 2008), w ciągu każdego kwartału ok. 7% pracowników w USA traciło pracę. Jednak w okresie ożywienia i ekspansji liczba miejsc pracy tworzonych w tym samym czasie znacznie przekracza liczbę likwidowanych stanowisk. Na przykład w 2019 r. w amerykańskiej gospodarce każdego dnia było ok. 6 mln bezrobotnych. Mimo że dwie trzecie z tej grupy znajdowało nowe stanowisko w ciągu 14 tygodni (lub nawet szybciej), stopa bezrobocia w ciągu roku pozostawała na względnie stałym poziomie. Działo się tak dlatego, że dotychczasowi bezrobotni co prawda znajdowali nową pracę, ale w statystykach w dużej mierze zastępowani byli przez tych pracowników, którzy ją w międzyczasie tracili. Oczywiście byłoby lepiej, gdyby osoby, które straciły pracę, mogły od razu i bez ponoszenia jakichkolwiek nakładów objąć istniejące lub nowo powstałe wakaty, ale w realnym świecie nie jest to możliwe. Ktoś, kogo zwolniono z fabryki tekstyliów w Karolinie Południowej, nie może natychmiast rozpocząć pracy w fabryce tekstyliów w Kalifornii. Proces dostosowań na rynku pracy odbywa się stopniowo. Niektórzy ludzie znajdują nowe zatrudnienie w pobliżu swego dotychczasowego miejsca pracy, podczas gdy inni dochodzą do wniosku, że muszą przenieść się tam, gdzie o atrakcyjne (z punktu widzenia ich samych oraz ich partnerów i dzieci) zajęcie jest łatwiej. Niektóre osoby mogą znaleźć pracę w bardzo podobnym przedsiębiorstwie, na niemal takim samym stanowisku, inni natomiast zmuszeni są rozpocząć nową ścieżkę kariery, zmieniając branżę i rodzaj wykonywanej pracy. Niektórzy ludzie, będący w wieku przedemerytalnym, zdecydują się na pracę w niepełnym wymiarze godzin. Inni szukają pracodawcy, który ma dla nich długoterminową ofertę z możliwościami rozwoju zawodowego, szkoleń itd. Bezrobocie frykcyjne, które wynika z naturalnego procesu zmiany miejsc pracy w dynamicznie rozwijającej się gospodarce, może stanowić od jednego do dwóch punktów procentowych całkowitej stopy bezrobocia. Poziom bezrobocia frykcyjnego będzie zależał od tego, jakie są koszty transakcyjne (wyrażone zarówno w pieniądzu, jak i w kategoriach czasu i nakładu pracy) znalezienia interesującego miejsca pracy i dopasowanego do oczekiwań przedsiębiorstwa pracownika. Im koszty te są niższe, tym szybciej i taniej obejmowane będą powstające wakaty. Skala bezrobocia frykcyjnego będzie również zależała od mobilności siły roboczej (czy jeśli stracę pracę w Poznaniu, będę skłonny przenieść się do Trójmiasta), a to z kolei jest pochodną stanu rynku mieszkaniowego (jak łatwo i po jakiej cenie mogę sprzedać nieruchomość w Poznaniu i kupić nową w Trójmieście), sektora bankowego (jak łatwo dostać kredyt) i w szerszym kontekście historii i kultury danego kraju. Wysokość bezrobocia frykcyjnego i tym samym naturalnej stopy bezrobocia zależy również od rozkładu wieku ludności. Jak już pokazaliśmy w , stopy bezrobocia są zazwyczaj niższe dla osób w wieku z przedziału od 25 do 54 lat oraz w wieku powyżej 55 lat niż dla osób młodszych. Pracownicy w sile wieku, jak czasem nazywa się osoby w przedziale wiekowym 25–54 lat, są zazwyczaj na takim etapie życia, że najważniejszymi elementami przy wyborze potencjalnego pracodawcy są stabilność zatrudnienia i dochód regularnie wpływający na konto. Starsi pracownicy (powyżej 60 roku życia), którzy stracą pracę, mogą zdezaktywizować się zawodowo, ponieważ ich dochody i standard życia do pewnego stopnia stabilizuje otrzymywana już lub nieodległa emerytura (jeśli mają odpowiedni staż pracy mogą po prostu uznać, że zamiast szukać zatrudnienia po prostu doczekają do osiągnięcia określonego przepisami prawa wieku emerytalnego). Z kolei znaczący odsetek najmłodszych uczestników rynku pracy (w wieku poniżej 25 lat) będzie próbował swoich sił w różnych zawodach i różnych przedsiębiorstwach, poszukując dopiero swojej optymalnej ścieżki życiowej, co skutkować będzie większą mobilnością zawodową, a tym samym wyższym bezrobociem frykcyjnym. W związku z tym społeczeństwo z relatywnie wysokim odsetkiem młodych pracowników (tak jak to było w Stanach Zjednoczonych od połowy lat 60. XX w., kiedy to baby boomers zaczęli wchodzić na rynek pracy) będzie się charakteryzowało tendencją do utrzymywania wyższej stopy bezrobocia niż społeczeństwo z wyższym odsetkiem starszych pracowników. Bezrobocie strukturalne Innym czynnikiem wpływającym na naturalną stopę bezrobocia jest wielkość bezrobocia strukturalnego (ang. structural unemployment ). Ludzie stają się bezrobotni z powodów strukturalnych wtedy, gdy brakuje im kwalifikacji poszukiwanych na rynku pracy, lub wówczas, gdy popyt na ich pracę występuje poza miejscem ich zamieszkania i z różnych względów, np. z uwagi na sytuację życiową lub brak środków umożliwiających przeprowadzkę, nie mogą się przenieść za pracą. W ten sposób bezrobocie strukturalne obejmuje w krajach uprzemysłowionych pracowników przemysłu ciężkiego (górników, hutników, stoczniowców) i osoby, które nie zdobyły żadnego formalnego wykształcenia i nie mają żadnych konkretnych kwalifikacji (bo nie zdołały ukończyć nawet szkoły średniej), jak również tych pracowników, którzy zamieszkują regiony z wysokim bezrobociem (np. województwo warmińsko-mazurskie w Polsce), ale nie dysponują środkami umożliwiającymi zakup lub wynajęcie lokum w dużej aglomeracji, np. Warszawie lub Trójmieście. Niektórzy uważają, że zmiany technologiczne są jednym z czynników wpływających na pojawienie się bezrobocia strukturalnego. W przeszłości wprowadzenie nowych technologii pozbawiło pracy osoby o niskich bądź specyficznych kwalifikacjach (np. dorożkarzy, wozaków, windziarzy i maszynistów wyspecjalizowanych w prowadzeniu parowozów), ale jednocześnie stworzyło zapotrzebowanie na pracowników o wyższych lub innych kwalifikacjach, którzy są w stanie wykorzystać nowe technologie (kierowców, informatyków, kurierów i osoby zarabiające dzięki aktywności w mediach społecznościowych). Edukacja wydaje się kluczem do zminimalizowania wielkości bezrobocia strukturalnego. Osoby z formalnym wykształceniem i nauczone tego, jak się uczyć, mogą się stosunkowo łatwo przekwalifikować, jeśli zostaną dotknięte bezrobociem strukturalnym (co miało miejsce np. w Polsce, gdzie posiadający stosowne doświadczenie dydaktyczne i formalne kwalifikacje potwierdzone dyplomem uczelni nauczyciele języka rosyjskiego przekwalifikowali się i uczą innych języków obcych). W przypadku osób bez formalnego wykształcenia i pozbawionych umiejętności przyswajania wiedzy opcja ta raczej nie wchodzi w grę. Bezrobocie naturalne a poziom potencjalnego PKB Naturalna stopa bezrobocia jest związana z dwoma innymi ważnymi pojęciami: pełnym zatrudnieniem oraz poziomem potencjalnego PKB. Ekonomiści przyjmują, i jest to twierdzenie w zasadzie niekontrowersyjne, że w gospodarce mamy do czynienia z pełnym zatrudnieniem, gdy obliczana na podstawie przyjętej w danym kraju metody stopa bezrobocia jest równa naturalnej stopie bezrobocia. Jeśli w gospodarce utrzymany jest stan pełnego zatrudnienia, to rzeczywisty (obserwowany) poziom PKB (czyli ten zmierzony przez właściwy dla danego kraju urząd statystyczny) jest równy potencjalnemu PKB. Wykorzystanie pełnego potencjału danej gospodarki w tym wypadku oznacza, że mamy pełne wykorzystanie czynnika produkcji „praca”, czyli właśnie pełne zatrudnienie. Natomiast gdy gospodarka znajduje się poniżej poziomu pełnego zatrudnienia, czyli stopa bezrobocia jest wyższa od stopy naturalnej, to rzeczywisty PKB jest mniejszy od potencjalnego. (Bezrobocie, które nie wynika z czynników naturalnych, wskazuje, że część dostępnego zasobu czynnika produkcji „praca” nie jest wykorzystana w pełni). Wreszcie, gdy gospodarka działa powyżej pełnego zatrudnienia, wówczas stopa bezrobocia jest mniejsza od stopy naturalnej, a obserwowany PKB jest większy od potencjalnego. Funkcjonowanie gospodarek powyżej potencjału jest możliwe tylko przez krótki okres, ponieważ oznacza ponadstandardowe wykorzystanie pracowników (np. w taki sposób, że wszyscy pracują nie tylko w weekendy, ale też wyrabiają nadgodziny). Zmiany produktywności a naturalna stopa bezrobocia Nieoczekiwane zmiany produktywności mogą wywierać silny wpływ na poziom naturalnej stopy bezrobocia. W długim okresie to właśnie produktywność pracowników determinuje poziom płac w gospodarce. Gdyby przedsiębiorstwo płaciło pracownikom więcej, niż wynika to z ich produktywności (w pewnym uproszczeniu jest to wartość produktów wytworzonych przez konkretnego pracownika lub zespół w jednostce czasu), ponosiłoby straty, które wcześniej czy później doprowadziłyby je do bankructwa. I odwrotnie, jeśli przedsiębiorstwo próbuje płacić pracownikom mniej, niż wynika to z ich produktywności, wówczas na konkurencyjnym rynku pracy inne firmy uznają, że warto tych pracowników zatrudnić i zapłacić im wyższe wynagrodzenie, odpowiadające wartości wytwarzanych przez nich dóbr lub usług. Dostosowanie płac do poziomu wynikającego z produktywności pracowników nie następuje jednak ani szybko, ani bezproblemowo. Pracodawcy zmieniają wynagrodzenia swoich pracowników zazwyczaj tylko raz lub dwa razy w roku. Na wielu stanowiskach mierzenie indywidualnej produktywności jest zresztą bardzo trudne. Zastanówmy się przykładowo, w jaki sposób ustalić dokładną wielkość produkcji księgowego, który jest jedną z wielu osób pracujących w dziale podatkowym dużej korporacji. Ponieważ produktywność trudno jest zmierzyć, pracodawcy często kalkulują skalę podwyżek płac na podstawie dostępnych informacji o uśrednionych zmianach produktywności w tym konkretnym przedsiębiorstwie lub wręcz całej gospodarce. Jeśli zatem wydajność wzrasta, powiedzmy, o 2% rocznie, to płaca przykładowego księgowego również wzrośnie w tym samym tempie. Jeśli jednak produktywność zmieni się w nieoczekiwany sposób, to fakt ten będzie miał wpływ na naturalną stopę bezrobocia. Doświadczenia gospodarki amerykańskiej w latach 70. i 90. XX w. dostarczają dwóch wyrazistych przykładów ilustrujących powyższą tezę. W drugiej połowie lat 70. wzrost produktywności nieoczekiwanie zwolnił (co omówiliśmy w ). Wielkość produkcji na godzinę dla amerykańskich pracowników w sektorze przedsiębiorstw rosła w tempie 3,3% rocznie w latach 1960–1973, ale tylko o 0,8% w latach 1973–1982. Panel (a) obrazuje sytuację, w której krzywa popytu na pracę – czyli ilość pracy, którą sektor przedsiębiorstw jest skłonny zakupić przy każdym poziomie wynagrodzenia – przesuwa się co roku w górę w związku z rosnącą wydajnością, z położenia D 0 do D 1 i następnie do D 2 . W rezultacie również płace rynkowe systematycznie rosną, począwszy od poziomu W 0 do W 1 , a następnie do W 2 . Jednak gdy tempo wzrostu wydajności nieoczekiwanie spada, dynamika wzrostu płac utrzymuje się na niezmienionym poziomie. Płace rosną co roku w tym samym tempie, z poziomu W 2 do W 3 , a potem do W 4 , ale krzywa popytu na pracę już się nie przesuwa. Powstaje różnica pomiędzy ilością pracy oferowanej na rynku przy płacy W 4 a zapotrzebowaniem na pracę przy tym samym poziomie wynagrodzenia. W konsekwencji stopa bezrobocia wzrasta. W następstwie niespodziewanie niskiej dynamiki wzrostu produktywności w USA w latach 70. XX wieku, w okresie od maja 1980 do końca 1986 r. stopa bezrobocia nie spadła poniżej 7%. Z czasem wzrost płac dostosuje się do wolniejszego tempa wzrostu produktywności i stopa bezrobocia z powrotem się obniży, ale proces ten może trwać całe lata. Nieoczekiwane zmiany produktywności a poziom bezrobocia Panel (a) Wydajność rośnie, zwiększając popyt na pracę przy każdym poziomie wynagrodzeń. Pracodawcy i pracownicy przyzwyczajają się do tempa wzrostu płac zdeterminowanego historyczną dynamiką wzrostu produktywności. Kiedy wydajność pracy przestaje rosnąć, dynamika wzrostu wynagrodzeń nie zmienia się jednak od razu, co oznacza, że płace rosną w dotychczasowym tempie. Tymczasem popyt na pracę się nie zwiększa, więc przy zatrudnieniu W 4 pojawia się bezrobocie, gdyż ilość oferowanej pracy przekracza zapotrzebowanie. Panel (b) Stopa wzrostu wydajności przez pewien czas wynosiła zero, więc pracodawcy i pracownicy zaakceptowali poziom płac wynikający z równowagi rynkowej (W). Następnie wydajność niespodziewanie wzrasta, przesuwając linię popytu na pracę z D 0 do D 1 . Przy płacy (W) oznacza to, że zapotrzebowanie na pracę przewyższa ilość pracy oferowanej. Przy tak dużej liczbie ofert pracy stopa bezrobocia będzie niska. Późne lata 90. XX w. dostarczają odwrotnego przykładu: zamiast zaskakującego spadku tempa zmian wydajności, który miał miejsce w latach 70., produktywność w amerykańskiej gospodarce nadspodziewanie szybko rosła w drugiej połowie ostatniej dekady XX w. Średnioroczna stopa wzrostu realnej wartości produkcji na godzinę pracy zwiększała się o 1,7% w latach 1980–1995 i aż o 2,6% w latach 1995–2001. Uprośćmy nieco tę sytuację, aby jej ilustracja graficzna była bardziej czytelna. Powiedzmy, że w latach 1980–1995 produktywność w USA pozostawała na stałym poziomie, więc punkt równowagi rynkowej znajdował się w E, gdzie podaż pracy przecina się z popytem, tak jak to przedstawiono na panelu (b) . W rezultacie płace również się nie zmieniały. Po 1995 r. produktywność zaczyna szybko rosnąć, co powoduje przesunięcie krzywej popytu na pracę w prawo, z położenia D0 do D1. Jednak przynajmniej przez jakiś czas płace są nadal na tym samym poziomie, ponieważ zarówno pracodawcy, jak i pracownicy przyzwyczaili się do tego, że skoro produktywność się nie zmienia, to wynagrodzenia również nie rosną. W efekcie, przy ustalonym poziomie płac (W), zapotrzebowanie na pracę (Q1) przez pewien czas przekracza ilość pracy oferowanej (Q0), a bezrobocie jest bardzo niskie – okresowo może być wręcz poniżej naturalnej stopy bezrobocia. Wiedząc to, łatwiej zrozumieć, dlaczego odsetek bezrobotnych utrzymywał się w USA poniżej 4,5% – na poziomie dość niskim jak na standardy historyczne – od 1998 r. aż do początku recesji w 2001 r. Wielkość bezrobocia będzie ceteris paribus nieco wyższa, gdy dynamika wzrostu produktywności pracy niespodziewanie się zmniejszy. I odwrotnie – odsetek bezrobotnych będzie nieco niższy, gdy tempo wzrostu wydajności okaże się niespodziewanie wysokie. Jednak w długim okresie płace dostosują się do poziomu odzwierciedlającego wydajność. Polityki publiczne a naturalna stopa bezrobocia Polityki publiczne również mogą mieć duży wpływ na poziom naturalnej stopy bezrobocia. Zasady określające wysokość i okres wypłat zasiłków dla bezrobotnych będą silnie determinować to, jak intensywnie ludzie poszukują pracy. Jeśli pracownik, który stracił pracę, ma zagwarantowany hojny pakiet transferów, obejmujący nie tylko kupony żywnościowe, lecz również ubezpieczenie zdrowotne, zasiłek pieniężny i bezpłatne mieszkanie, to koszt alternatywny pozostawania bez pracy jest stosunkowo niski i taka osoba będzie niezbyt chętnie poszukiwała nowego zatrudnienia. Wydaje się, że najważniejsza jest nie tyle wysokość zasiłków, ile okres ich wypłacania. Szczodra pomoc dla bezrobotnych kończąca się po, powiedzmy, sześciu miesiącach generuje silniejsze zachęty do poszukiwania pracy, w porównaniu z relatywnie niewielkimi środkami wypłacanymi przez kilka lat. Podobnie pomoc państwa w poszukiwaniu pracy lub zdobywaniu nowych kwalifikacji może skutecznie zachęcić bezrobotnych do szybszego powrotu do pracy. Przeczytaj ten artykuł , aby dowiedzieć się, kto dokładnie jest uprawniony do pobierania zasiłku dla bezrobotnych w USA. Popyt na pracę, a więc sposób postępowania przedsiębiorstw i ich skłonność do tworzenia nowych miejsc pracy, w znacznym stopniu determinowany jest przez przepisy prawa, instytucje i sposób postępowania związków zawodowych. Jeśli rząd nakłada na nowo powstające firmy kolejne obowiązki biurokratyczne (polegające choćby na konieczności uzyskiwania koncesji, pozwoleń, uiszczania opłat, definiujące jakość produktów czy sposób świadczenia usług, ograniczając okres aktywności, np. poprzez zakaz handlu w niedzielę), to trudno oczekiwać, że będą one powstawać lub rozszerzać obszar swojej aktywności, a tym samym zwiększać zatrudnienie. Niezależnie od tego, jak ważkie argumenty odwołujące się do kwestii społecznych można przywołać na obronę tego typu regulacji, stanowią one barierę, np. między pewną grupą zainteresowanych pracą w niedzielę osób (studenci!) a pewną liczbą firm poszukujących pracowników. To nie oznacza automatycznie, że podobnych ograniczeń nie należy wprowadzać, uważnie porównując korzyści i koszty rzecz jasna. Nie zmienia to jednak faktu, że przekładają się one na wyższą naturalną stopę bezrobocia. Podobnie jeśli rząd utrudnia proces zwalniania pracowników nawet wtedy, gdy jest to uzasadnione kondycją przedsiębiorstw, mogą one reagować w ten sposób, że nie zatrudniają więcej pracowników, niż jest to absolutnie konieczne – ponieważ ich ewentualne zwolnienie byłoby nie tylko kosztowne, ale też trudne i czasochłonne. Alternatywą dla tworzenia nowych miejsc pracy jest w takiej sytuacji nakłanianie już zatrudnionych do wydłużania czasu pracy, brania nadgodzin i przychodzenia do biura lub fabryki w weekendy. Wysokie płace minimalne mogą zniechęcać przedsiębiorstwa do zatrudniania pracowników młodych i o niskich kwalifikacjach. Regulacje z kolei mogą wspierać siłę i znaczenie związków zawodowych, jednak im silniejsze organizacje związkowe, tym większe prawdopodobieństwo, że płace zrzeszonych w nich pracowników będą wyższe. Trudno się dziwić, że w tej sytuacji pracodawcy unikają zatrudniania związkowców i za wszelką cenę ograniczają możliwości powstania związków zawodowych na terenie ich przedsiębiorstw. Kształtowanie się naturalnej stopy bezrobocia w ostatnich latach Podstawowe czynniki ekonomiczne, społeczne i polityczne, które determinują poziom naturalnej stopy bezrobocia, mogą zmieniać się w czasie, co oznacza, że również wysokość naturalnej stopy bezrobocia podlega wahaniom. Szacowana przez ekonomistów naturalna stopa bezrobocia w gospodarce amerykańskiej na początku XXI w. oscylowała wokół 5%, co oznacza spadek w stosunku do poprzednich dekad. Wśród najczęściej wymienianych determinantów takiej zmiany wskazywane są następujące elementy. Internet stał się narzędziem, które obniżyło koszty transakcyjne (przede wszystkim wyrażone w kategoriach czasu) zatrudnienia nowego pracownika. Znalezienie tak pracownika, jak i pracodawcy jest szybsze i łatwiejsze, pracownicy mogą na wyspecjalizowanych portalach (LinkedIn!) stosunkowo łatwo znaleźć setki ofert zatrudnienia na terenie całego kraju, a pracodawcy wręcz tysiące potencjalnych kandydatów. Obecna sytuacja nie ma żadnego porównania w stosunku do prób odszukania informacji o lokalnych pracodawcach, a następnie polowania na numery telefonów do ich działów kadr oraz żądania listy wakatów i formularzy zgłoszeniowych. Internet umożliwia również efektywną pracę zdalną, która ogranicza konieczność przeprowadzki. To dzięki globalnej sieci tysiące polskich informatyków może świadczyć swoje usługi na rzecz firm ulokowanych w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Rozwój wyspecjalizowanych przedsiębiorstw zajmujących się wynajmem pracowników tymczasowych również przyczynił się do zmniejszenia naturalnej stopy bezrobocia. Na początku lat 80. ubiegłego stulecia tylko ok. 0,5% wszystkich pracowników w USA znajdowało pracę za pośrednictwem agencji pracy tymczasowej. Na początku XXI w. liczba ta wzrosła do ponad 2%. Agencje pracy tymczasowej mogą zaproponować pracownikom zajęcie w okresie poszukiwania stałego zatrudnienia. Mogą również służyć jako punkty informacyjne, pomagając pracownikom w pozyskaniu informacji o ofertach pracy u określonych pracodawców oraz o możliwości zatrudnienia na okres próbny. Dla wielu pracowników praca tymczasowa jest krokiem w stronę stałej posady, o której mogliby się nie dowiedzieć lub której nie mogliby zdobyć w inny sposób. Szczególnie dla pracowników, którzy zmieniają nie tylko miejsce zamieszkania na terenie jakiegoś kraju, ale wręcz kraj, w którym żyją i pracują. Dlatego wzrost liczby miejsc pracy tymczasowej przekładał się i zapewne w dalszym ciągu będzie miał wpływ na zmniejszenie bezrobocia frykcyjnego. Starzenie się pokolenia powojennego wyżu demograficznego, generacji urodzonej pomiędzy latami 1946 i 1964. Kiedy roczniki baby boomers wchodziły na rynek pracy, czyli mniej więcej w połowie lat 70., odsetek młodych pracowników w gospodarce był stosunkowo wysoki, ale obecnie, wraz z przechodzeniem tych ludzi na emeryturę, maleje. Wcześniej zauważyliśmy, że wraz z wiekiem odsetek osób pozostających bez pracy spada, co jest czynnikiem zmniejszającym naturalną stopę bezrobocia w miarę starzenia się pokolenia wyżu demograficznego. Połączone działanie wszystkich trzech przywołanych wyżej elementów zmniejszyło naturalną stopę bezrobocia w latach 90. i na początku XXI w. w stosunku do poziomu z lat 80. Recesja z lat 2008–2009 sprawiła, że stopa bezrobocia w amerykańskiej gospodarce wzrosła pod koniec 2009 r. do 10%. Jednak nawet w tym czasie Congressional Budget Office prognozowało, że do 2015 r. stopa bezrobocia ponownie spadnie do ok. 5%, i prognozy te okazały się słuszne. W pierwszym kwartale 2020 r., czyli tuż przed wybuchem pandemii, bezrobocie w USA osiągnęło poziom zaledwie 3,5%. Po jej zakończeniu, tj. w pierwszym kwartale 2022 r. Congressional Budget Office szacowało naturalną stopę bezrobocia na ok. 4,6%. Naturalna stopa bezrobocia w Europie W porównaniu z innymi krajami uprzemysłowionymi naturalna stopa bezrobocia w gospodarce amerykańskiej wydaje się stosunkowo niska. Niezależnie od tego, jaka była kondycja gospodarek tak państw europejskich, jak i USA, od początku lat 70. XX w. bezrobocie w krajach Europy Zachodniej kształtowało się na poziomie ok. 10%. Bezrobocie w Europie było wyższe nie dlatego, że recesje okazywały się tu głębsze, ale raczej z uwagi na odmienne od amerykańskich uwarunkowania kształtujące popyt na pracę i podaż tejże. To przyczyniło się do ustalenia znacznie wyższej naturalnej stopy bezrobocia. W wielu krajach europejskich polityka socjalna wciąż opiera się na kombinacji hojnych świadczeń socjalnych i zasiłków dla bezrobotnych, jak również silnie zbiurokratyzowanego procesu nakładającego na przedsiębiorstwa dodatkowe obowiązki (i koszty) przy zatrudnianiu i zwalnianiu pracowników. Ponadto w wielu państwach obowiązują przepisy, które wymagają od firm, by oferowały pracownikom wielomiesięczne okresy wypowiedzenia w przypadku zwolnienia oraz zapewniały im znaczne odprawy lub finansowały pakiety szkoleń umożliwiające przekwalifikowanie. Okres wypowiedzenia w przypadku zwolnienia pracownika może wynosić ponad trzy miesiące w Hiszpanii, Niemczech, Danii i Belgii, a odprawa może sięgać nawet wartości rocznej pensji (lub więcej) w Austrii, Hiszpanii, Portugalii, Włoszech i Grecji. Takie przepisy z pewnością zniechęcają do zwalniania pracowników. Jednak jeśli firmy wiedzą, że trudno będzie im zwolnić pracowników, wstrzymują się również z ich zatrudnianiem. Dopiero w XXI w. w krajach europejskich doszło do zmiany tego podejścia, co skutkowało reformą systemu zabezpieczeń społecznych ograniczającą kwotę i okres pobierania zasiłków (reforma Hartz IV) w Niemczech czy strategią flexicurity na rynku pracy w krajach takich jak Dania (połączenie wysokich świadczeń socjalnych i wydatków na szkolenia finansowanych jednak przez państwo i elastycznego rynku pracy, ułatwiającego proces zwolnień). Wyższy w ostatnich latach poziom bezrobocia w wielu krajach europejskich, szczególnie tych położonych w basenie Morza Śródziemnego, utrzymujący się nawet w przypadku relatywnie silnego wzrostu gospodarczego, można przypisać temu, że prawa i regulacje sprzyjające wysokiej naturalnej stopie bezrobocia są w Europie wciąż powszechne. Przegląd możliwych sposobów ograniczania bezrobocia przez państwo Dokładny przegląd sposobów ograniczania przez państwo wysokiego bezrobocia będzie przedmiotem rozważań w kolejnych rozdziałach. Jednak już teraz warto przedstawić główne uwarunkowania wpływające na strategie walki z tym problemem. Tak jak to ma miejsce w przypadku każdej choroby, sposób leczenia zależy od postawienia właściwej diagnozy. W zależności od rodzaju bezrobocia państwo powinno zastosować odmienny zestaw narzędzi. Bezrobocie cykliczne jest problemem krótkotrwałym, spowodowanym tym, że gospodarka znajduje się w recesji. Preferowanym rozwiązaniem będzie więc unikanie lub minimalizowanie skali spadku poziomu PKB. W omówione zostaną sposoby pozwalające do pewnego stopnia zapobiec recesji lub przynajmniej skrócić jej okres i zmniejszyć skalę spadku produktu krajowego. Należy do nich np. stymulowanie siły nabywczej pozwalające stabilizować popyt na dobra i usługi wytwarzane przez przedsiębiorstwa, a tym samym również na siłę roboczą. Trudniej poradzić sobie z wysoką naturalną stopą bezrobocia. W gospodarce rynkowej firmy zatrudniają i zwalniają pracowników w sposób swobodny, a rządy nie mogą w zasadzie kontrolować tego procesu. Ponadto zmieniająca się struktura wiekowa populacji lub nieoczekiwane zmiany produktywności są także poza kontrolą rządu i przez pewien czas wpływają na wysokość naturalnej stopy bezrobocia. Jednak jak pokazuje przykład relatywnie wysokiej stopy bezrobocia w wielu krajach europejskich, polityka państwa może wpływać na wysokość naturalnej stopy bezrobocia, która będzie utrzymywać się nawet w okresie szybkiego wzrostu PKB. Gdy państwo chce wprowadzić narzędzia oddziałujące na zachowania pracowników lub pracodawców, powinno wpierw zbadać, jak wpłyną one na bodźce zachęcające do poszukiwania wolnych miejsc pracy i pracowników, a także na obieg informacji na rynku pracy. Czy wysokość wsparcia finansowego osób bezrobotnych nie demotywuje poszukujących nowego zatrudnienia? Czy wprowadzanie przepisów chroniących osoby pracujące przed zwolnieniem (np. w drodze wydłużania okresów wypowiedzenia) nie zniechęca pracodawców do tworzenia nowych miejsc pracy? W jaki sposób ochrona kobiet w ciąży i matek przekłada się na skłonność przedsiębiorstw do zatrudniania młodych kobiet? Podobnie władze różnego szczebla (krajowe lub lokalne) mogą być zmuszone do ponownej oceny przepisów utrudniających rozpoczynanie lub rozszerzanie działalności gospodarczej (zakaz handlu w niedzielę, zakaz sprzedaży alkoholu w nocy itd.), tak aby nie zniechęcały one do zatrudniania nowych pracowników lub nie zachęcały do zwolnień tych, którzy mają już pracę. Nie chodzi o to, żeby pozostawić rynek pracy lub wręcz gospodarkę jako taką poza jakąkolwiek regulacją. Rzecz w tym, żeby uchwalając nowe przepisy, decydenci wnikliwie rozważyli związane z nimi skutki. Bezrobocie i pandemia Covid-19 – skomplikowana historia Po dwóch latach od rozpoczęcia pandemii, czyli na przełomie pierwszego i drugiego kwartału 2022 r., stopa bezrobocia w USA znalazła się na dobrej drodze, aby ponownie spaść poniżej poziomu 4%. Była to świetna wiadomość dla pracowników, niemniej po lekturze niniejszego rozdziału wiemy już, że ocena kondycji rynku pracy na podstawie jednego tylko parametru jest bardzo ryzykowna. W tym samym czasie miliony osób pozostawały bowiem poza amerykańskim rynkiem pracy ze względu na sytuację zdrowotną społeczeństwa, a odsetek pracowników pozostających bez pracy przez okres dłuższy niż 26 tygodni był nadal dość wysoki. Przejście na pracę zdalną umożliwiło obniżenie stopy bezrobocia, zapewniając większą elastyczność pracownikom dbającym o swoje zdrowie i bezpieczeństwo. Nie pomogło to jednak kobietom, które nadal były obciążone nadmiernymi obowiązkami związanymi z prowadzeniem domu i w mniejszym stopniu skorzystały z uelastycznienia sposobów świadczenia pracy. W 2020 r. stopa bezrobocia wśród kobiet przekroczyła stopę bezrobocia wśród mężczyzn o ponad 1 punkt procentowy. Jednocześnie pandemia stałą się impulsem do lepszego zrozumienia tego, jak możemy wykorzystać informacje ze wszystkich obszarów rynku pracy do oceny kondycji gospodarki. Kluczowe zjawisko w tym kontekście to tzw. polaryzacja zatrudnienia. Określa się w ten sposób sytuację, w której rośnie ono przede wszystkim na stanowiskach opłacanych najwyżej i najniżej, a maleje tam, gdzie wymagane są średnie kwalifikacje. Polaryzacja zatrudnienia jest wynikiem postępu technologicznego w dziedzinie robotyki, informatyki oraz technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Wynikiem tego postępu jest spadek popytu na pracę w zawodach, które opierają się na wykonywaniu zadań „rutynowych”, czyli opisanych procedurami. Jaimovich i Siu wykazali, że polaryzacja zatrudnienia była charakterystyczna dla okresów następujących w Stanach Zjednoczonych po ostatnich trzech recesjach, co wydaje się przyczyną obserwowanego obecnie bezzatrudnieniowego ożywienia gospodarczego. Key Concepts and Summary Naturalna stopa bezrobocia to odsetek bezrobotnych, który występuje nawet wtedy, gdy gospodarka jest w świetnej kondycji. Na naturalne bezrobocie składają się bezrobocie frykcyjne związane z naturalnymi dla każdej gospodarki decyzjami pracowników o zmianie miejsca pracy, jak również bezrobocie strukturalne, występujące wtedy, gdy popyt na określone umiejętności zawodowe w sposób trwały się zmniejsza. Wysokość naturalnej stopy bezrobocia znajduje się pod wpływem przepisów prawa określających warunki zatrudniania i zwalniania pracowników, których niepożądanym skutkiem ubocznym może być zniechęcanie przedsiębiorstw do tworzenia nowych miejsc pracy. Self-Check Questions Czy wzrost współczynnika aktywności zawodowej kobiet może być traktowany jako przyczyna wzrostu bezrobocia cyklicznego, czy raczej naturalnego? Odpowiedź uzasadnij. Wzrost podaży pracy był społecznym trendem demograficznym, a nie wynikiem recesji w gospodarce. Dlatego też aktywizacja zawodowa kobiet przekładała się na poziom naturalnej stopy bezrobocia. Wielu studentów kończy studia, zanim znajdzie pracę. Do jakiej kategorii bezrobotnych zaliczani są absolwenci, którzy zaczynają poszukiwać pracy? Nowe osoby wchodzące na rynek pracy (czy to po studiach, czy też nie) zaliczane są do kategorii bezrobotnych frykcyjnych, dopóki nie znajdą pracy. Review Questions Jaki termin opisuje poziom bezrobocia występującego nawet wtedy, gdy gospodarka znajduje się w świetnej kondycji? Jakie czynniki determinują poziom naturalnej stopy bezrobocia w danej gospodarce? Jak myślisz, czy naturalna stopa bezrobocia w różnych krajach jest mniej więcej taka sama? Czy twoim zdaniem naturalna stopa bezrobocia w konkretnym kraju pozostanie taka sama w długim okresie, powiedzmy, kilkudziesięciu lat? Co to jest bezrobocie frykcyjne? Podaj jego przykłady. Co to jest bezrobocie strukturalne? Podaj jego przykłady. Czy po kilku latach wzrostu gospodarczego oczekujesz, że bezrobocie w gospodarce będzie miało głównie charakter cykliczny, czy też będzie raczej wynikało z czynników związanych z bezrobociem naturalnym? Odpowiedź uzasadnij. Jaki typ bezrobocia (cykliczne, frykcyjne czy strukturalne) dotyczy każdego z poniższych przypadków: Architekci krajobrazu zwalniani w czasie recesji w odpowiedzi na spadek liczby budowanych mieszkań. Górnicy zwolnieni z pracy z powodu regulacji ograniczających wykorzystanie energetyki węglowej. Analityk finansowy, który rzuca pracę w Łodzi i szuka podobnej w Poznaniu. Drukarze zwolnieni z pracy z powodu spadku popytu na katalogi i ulotki. Pracownicy fabryk w Stanach Zjednoczonych tracący pracę, bo ich zakłady są zamykane z powodu przenoszenia produkcji do Meksyku i Chin. Critical Thinking Questions W jakiej sytuacji spadek bezrobocia byłby zjawiskiem niekorzystnym dla gospodarki? W jakiej sytuacji wzrost stopy bezrobocia byłby dla gospodarki korzystny? Gdy pokolenie wyżu demograficznego przejdzie na emeryturę, stosunek liczby emerytów do liczby pracowników wyraźnie wzrośnie. Jak wpłynie to na wydatki ZUS? A jak na poziom życia przeciętnego Polaka? W ciągu ostatnich kilku dekad w wielu krajach stopa bezrobocia była wyższa niż w Stanach Zjednoczonych. Czy główną przyczyną tej długoterminowej różnicy jest raczej bezrobocie cykliczne, czy naturalne? Przedstaw krótko swój sposób rozumowania. Czy dążenie do zerowego bezrobocia jest pożądane? Przedstaw argumenty za i przeciw takiemu działaniu. Czy wyeliminowanie naturalnego bezrobocia byłoby korzystne? Przedstaw swój sposób rozumowania. Wskazówka : Zastanów się, jak wyglądałaby gospodarka i jakie należałoby w niej wprowadzić rozwiązania, aby uzyskać zerową stopę bezrobocia naturalnego. Stopa bezrobocia w USA wzrosła z 4,6% w lipcu roku 2001 do 5,9% w czerwcu 2002 r. Czy uważasz, że powodem tego skoku było raczej bezrobocie cykliczne, czy też zmiana naturalnej stopy bezrobocia? Odpowiedź uzasadnij. Problems Jak twoim zdaniem powinny się zmieniać płace i wielkość zatrudnienia w miarę przechodzenia na emeryturę pokolenia wyżu demograficznego? Czy możesz swoją odpowiedź zilustrować na wykresie? References Bureau of Labor Statistics. Labor Force Statistics from the Current Population Survey. Accessed March 6, 2015 http://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000. Cappelli, P. (20 June 2012). “Why Good People Can’t Get Jobs: Chasing After the Purple Squirrel.” http://knowledge.wharton.upenn.edu/article.cfm?articleid=3027. bezrobocie frykcyjne (ang. frictional unemployment ) bezrobocie związane z naturalnym procesem zmiany pracy przez pracowników bezrobocie przejściowe zob. bezrobocie frykcyjne bezrobocie krótkotrwałe zob. bezrobocie frykcyjne naturalna stopa bezrobocia (ang. natural rate of unemployment ) bezrobocie, które występuje nawet w gospodarce pozostającej w doskonałej kondycji, jego istnienie jest uwarunkowane kombinacją czynników ekonomicznych, społecznych i politycznych bezrobocie strukturalne (ang. structural unemployment ) bezrobocie, które jest konsekwencją niedopasowania kwalifikacji pracowników i potrzeb pracodawców lub miejsc zgłaszania popytu na pracę i występowania jej podaży

Business


Wprowadzenie do rozdziału Bilionerzy z Zimbabwe Wartość nominalna tego banknotu w momencie emisji w 2008 r. wynosiła 100 mld dolarów zimbabweńskich. Nie jest to jednak najwyższy nominał, w kraju tym bowiem emitowano nawet banknoty o wartości nominalnej 100 bln dol. (to jedynka i aż 14 zer). Liczba cyfr na tych kawałkach papieru, mimo że imponująca, nie szła jednak w parze z realną wartością. W pewnym momencie jeden dolar amerykański kosztował 621 984 228 dol. Zimbabwe. Ostatecznie, co było już dowodem całkowitego upadku tej gospodarki, kraj zrezygnował z własnej waluty i pozwolił ludziom używać w rozliczeniach walut obcych. (Źródło: modyfikacja pracy Samanthy Marx/Flickr CC BY 2.0). 550 mln dol. za bochenek chleba? Osoby urodzone po roku 1990 w Polsce, Stanach Zjednoczonych lub innym kraju rozwiniętym po raz pierwszy w świadomy sposób doświadczają relatywnie szybkiego tempa wzrostu cen dóbr i usług konsumpcyjnych oraz wysokich stóp inflacji, z którymi mamy do czynienia od połowy 2022 r. Inflacja to termin, jakim ekonomiści opisują sytuację, gdy ceny większości dóbr i usług w danej gospodarce rosną (dokładniej – rośnie przeciętna cena wszystkich dóbr i usług, co w gruncie rzeczy oznacza to samo). Hiperinflacja z kolei to sytuacja, w której stopa inflacji jest ekstremalnie wysoka. Dynamika zmian cen w warunkach hiperinflacji może sięgać nawet kilkudziesięciu tysięcy procent rocznie. Hiperinflacja pojawiła się po I wojnie światowej m.in. w Niemczech i w Polsce, a ostatnio w Zimbabwe w latach 2008–2009. W listopadzie 2008 r. Zimbabwe zanotowało inflację na poziomie 79,6 mld procent. Dla porównania, w 2014 r. w Stanach Zjednoczonych roczna stopa inflacji wynosiła 1,6%, a w Polsce w ciągu tego roku ceny – praktycznie rzecz biorąc – w ogóle się nie zmieniły. Stopa inflacji w Zimbabwe była tak wysoka, że trudno ją sobie nawet wyobrazić. Spróbujmy zatem osadzić ją w pewnym kontekście. Otóż dzienny wskaźnik wzrostu cen wynosił 98%. Oznacza to, że z dnia na dzień ceny się podwajały. Jak wygląda życie w gospodarce dotkniętej hiperinflacją? Większość z nas na szczęście nigdy nie doświadczyła i nie doświadczy tego zjawiska (w Polsce już roczna inflacja na poziomie dwucyfrowym jest wyraźnie zauważalna). Tamtejszy rząd dostosowywał ceny towarów wyrażone w dolarach zimbabweńskich kilka razy dziennie. Nie było chętnych do oszczędzania w tej walucie, ponieważ traciła ona wartość z minuty na minutę. Ludzie spędzali mnóstwo czasu na pozbywaniu się zdobytej wcześniej gotówki, kupując jedzenie i inne towary, które tylko mogli znaleźć, niezależnie od tego, czy naprawdę ich potrzebowali. Gromadzenie jakichkolwiek rzeczy było lepsze niż przechowywanie papierków z astronomiczną liczbą zer. W pewnym momencie bochenek chleba kosztował 550 mln dol. zimbabweńskich. Pensje nauczycieli sięgały bilionów dol. miesięcznie, co jednak odpowiadało zaledwie 1 dol. amerykańskiemu dziennie. W szczytowym okresie za 1 dol. amerykańskiego trzeba było zapłacić 621 984 228 dol. zimbabweńskich. Pracodawcy z sektora publicznego nie mieli pieniędzy na wypłatę pensji swoim pracownikom, więc zamiast podnosić podatki, coraz szybciej drukowano pieniądze umożliwiające wypłatę zobowiązań. Rząd, próbując zahamować rosnące ceny dóbr, wprowadził kontrolę cen w prywatnych sklepach, co przyniosło niedobory i powstanie czarnego rynku. W 2009 r. Zimbabwe zrezygnowało z własnej waluty i pozwoliło ludziom używać w rozliczeniach zagranicznych środków płatniczych. Jak to się stało? Jak to możliwe, że zarówno państwo, jak i gospodarka przestały funkcjonować nawet na bardzo podstawowym poziomie? Zanim spróbujemy odpowiedzieć na tak postawione pytanie, przyjrzyjmy się najpierw samemu zjawisku inflacji. Wprowadzenie do inflacji Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: W jaki sposób można mierzyć inflację Czym są koszty utrzymania i jak zmierzyć zmianę tego wskaźnika Jaka jest inflacja w Stanach Zjednoczonych i innych krajach świata Jakie są różnice zdań w kwestii inflacji występujące pomiędzy ekonomistami Jakie są ograniczenia podejścia polegającego na indeksowaniu różnych wskaźników ekonomicznych stopą inflacji Inflacja (ang. inflation ) to miara tempa wzrostu średniego poziomu cen w całej gospodarce. Termin ten nie odnosi się do zmiany cen względnych, które wpływają na relację kosztów zakupu różnych dóbr lub usług. Jeśli cena lodówek zmalała, a zmywarki podrożały (czyli za dwie zmywarki można teraz kupić trzy lodówki, a nie jak dotychczas tylko dwie), to samo w sobie nie oznacza jeszcze pojawienia się inflacji. Podobnie jak jednorazowy wzrost cen konkretnego dobra, choćby w wyniku wzrostu podatków nałożonych na jego zakup (np. wzrost akcyzy na papierosy). Inflacja oznacza natomiast, że rosną ceny większości (lub nawet wszystkich) dóbr wytwarzanych w gospodarce. W mikroekonomicznym modelu podaży i popytu analizowany jest jednorazowy wzrost cen, w wyniku którego nastąpiło przejście z jednego stanu równowagi do kolejnego. Natomiast makroekonomiczny termin inflacja odnosi się do tempa ciągłego wzrostu średniego poziomu cen na większości lub niemal wszystkich rynkach w gospodarce. W momencie, w którym średnia cena dóbr i usług przestaje rosnąć, zjawisko inflacji znika. Jeśli w dalszym ciągu nie masz pewności, że rozumiesz, czym jest inflacja, nie przejmuj się. Lektura niniejszego rozdziału na pewno wiele ci wyjaśni. Poza wszystkim inflacja (jej przyczyny, koszty, sposoby ograniczania) jest tym zjawiskiem ekonomicznym, które wśród zawodowych ekonomistów budzi najwięcej kontrowersji. Niniejszy rozdział rozpoczyna się od objaśnienia, w jaki sposób połączyć ceny poszczególnych towarów oferowanych do sprzedaży w danym kraju (czyli zbudować miarę wszystkich cen w gospodarce). To niezbędny krok, aby sprawdzić, w jakim tempie ten średni poziom cen się zmienia, czyli policzyć inflację. Następnie omówione zostaną zarówno historyczne, jak i współczesne doświadczenia z inflacją, tak w Stanach Zjednoczonych, jak i w innych krajach na świecie. W poprzednich rozdziałach podręcznika zdążyły się już pojawić uwagi, że przedstawione w nich wartości zostały skorygowane o inflację. W tym rozdziale nadszedł czas, aby pokazać, jak wykorzystać statystyki inflacji do urealnienia (czyli właśnie skorygowania o inflację) wartości różnych zmiennych ekonomicznych. Pozwoli to m.in. ocenić, jaka część wzrostu PKB w różnych okresach jest konsekwencją większej produkcji dóbr i usług (wzrost realny), a jaka wynika wyłącznie ze wzrostu cen tych dóbr i usług. Inflacja niesie ze sobą konsekwencje dla wszystkich podmiotów ekonomicznych w gospodarce: zwykłych ludzi i przedsiębiorstw, kredytodawców i kredytobiorców, pracowników najemnych, podatników i konsumentów. Rozdział wieńczy zatem dyskusja na temat wybranych niedoskonałości i ograniczeń wbudowanych w statystyki inflacji i zapowiedź analizy znajdujących się pod kontrolą państwa narzędzi umożliwiających ograniczanie inflacji, które zostaną omówione w kolejnych rozdziałach.

Business


Pomiar inflacji Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Obliczyć roczną stopę inflacji Wyjaśniać, czym jest wskaźnik i okres bazowy oraz jak wykorzystywać te pojęcia do obliczeń całkowitej rocznej kwoty wydatków na zakup dóbr i usług Obliczyć stopę inflacji przy użyciu wskaźnika zmiany poziomu wydatków W czasie rozmów o inflacji, zarówno tej obecnej, jak i inflacji z końca lat 80. ubiegłego wieku, najczęściej pojawia się konkluzja, zgodnie z którą „kiedyś wszystko kosztowało mniej”. Jeszcze w kwietniu 2020 r. litr paliwa (dokładniej etyliny 95) można było nabyć za mniej niż 4 zł, a normalny bilet do kina za niecałe 20 zł (i to nie uwzględniając promocji). W Polsce proste, długookresowe porównania cen nie są możliwe. Po pierwsze dlatego, że w połowie lat 90. XX w. doszło do denominacji (czyli przeliczenia dotychczasowych cen na nowe w stosunku 10 000 : 1), ale także z uwagi na okres bardzo wysokiej inflacji z przełomu lat 80. i 90. XX w. Zresztą ceny właściwie wszystkich artykułów sprzedawanych w naszym kraju przed rozpoczęciem procesu transformacji nie były ustalane w drodze interakcji popytu i podaży, tylko znajdowały się pod kontrolą państwa. Musimy zatem posłużyć się danymi dla gospodarki amerykańskiej. porównuje poziom cen niektórych dóbr codziennego użytku z roku 1970 i 2021. Oczywiście w każdym kraju istnieją – niekiedy nawet bardzo duże – różnice w cenach podstawowych produktów. Łatwo się o tym przekonać w czasie podróży po Polsce, kiedy obserwuje się ceny paliw na stacjach benzynowych (różnice sięgają nawet kilkudziesięciu groszy na litrze). Nie inaczej jest w USA, w związku z tym przyjmijmy, że ceny przedstawione w są uśrednione dla całych Stanów Zjednoczonych. Po drugie, w ciągu ostatnich 50 lat konkretne produkty bardzo się zmieniły. Nowy samochód w 2021 r., wyposażony w urządzenia ograniczające emisję zanieczyszczeń do atmosfery, wyrafinowane systemy bezpieczeństwa i cyfrowe technologie sterowania silnikiem oraz umożliwiające komunikację internetową, jest nieporównanie bardziej zaawansowaną technologicznie i oszczędną (biorąc pod uwagę zużycie paliwa) maszyną niż typowe auto z lat 70. XX w. Dla jasności obrazu pomińmy jednak te szczegóły i skupmy się na podstawowej potrzebie, jaką zaspokaja każde dobro lub usługa, a tą w przypadku samochodu jest możliwość sprawnego przemieszczania się z jednego miejsca do drugiego. Patrząc na skalę wzrostu cen na przestrzeni ostatnich 50 lat w USA, musimy pamiętać, że ceny wołowiny, masła, paliwa i pozostałych artykułów zwiększały się ze względu na czynniki oddziałujące w skali całej gospodarki, a nie specyficzne dla któregokolwiek z cząstkowych rynków. Jeśli na początku 2023 r. inflacja w Polsce osiągnęła poziom ponad 18%, to ceny właściwie wszystkich dóbr i usług będą rosły, niezależnie od tego, jak kształtują się popyt i podaż na konkretnym rynku (tempo wzrostu cen poszczególnych dóbr i usług jest oczywiście zróżnicowane, podobnie jak zróżnicowane jest tempo wzrostu cen produktów wskazanych w poniższej tabeli). Na tym przecież polega fenomen inflacji, zjawisko to oznacza wzrost poziomu cen wszystkich (lub prawie wszystkich) towarów w gospodarce. W Stanach Zjednoczonych ze względu na inflację między rokiem 1972 a 2021 siła nabywcza 1 dolara z 2021 r. była mniej więcej taka sama, jak siła nabywcza 5 centów w roku 1972. Porównanie cen w Stanach Zjednoczonych, lata 1970 i 2021 (kwoty w dolarach) Artykuły 1970 2021 Funt (0,41 kg) mielonej wołowiny 0,66 5,96 Funt (0,41 kg) masła 0,87 3,50 Bilet do kina 1,55 13,70 Cena sprzedaży nowego domu (mediana) 22 000 408 800 Nowy samochód 3000 42 000 Galon (3,79 l) benzyny 0,36 3,32 Średnie płaca robotnika (na godzinę) 3,23 30,11 PKB per capita 5069 63 544 (Źródło: Spójrz na Bibliografię na końcu książki). Co więcej, inflacja wpływa nie tylko na ceny dóbr i usług, lecz również na płace i poziom dochodów. W przedostatnim wierszu wskazuje, że średnia płaca godzinowa amerykańskiego robotnika między rokiem 1970 a 2021 wzrosła prawie dziesięciokrotnie. Przeciętny pracownik zakładu produkcyjnego (fabryki) w 2021 r. jest wprawdzie lepiej wykształcony i bardziej wydajny niż przeciętny pracownik w roku 1970, ale przecież nie aż dziesięciokrotnie bardziej wydajny. PKB per capita (ang. GDP per capita ) znacznie wzrósł w latach 1970–2021, jednak czy przeciętny Amerykanin w ciągu zaledwie 51 lat stał się naprawdę ponad 12-krotnie lepiej sytuowany? To mało prawdopodobne. W nowoczesnej gospodarce wytwarzane są miliony dóbr i usług, których ceny wraz z fluktuacjami podaży i popytu nieustannie się zmieniają. Jak zatem uwzględnić te wszystkie zmiany w jednej wartości, którą określimy mianem stopy inflacji? Odpowiedź jest dość prosta i w sumie standardowa dla wielu podobnych problemów ekonomicznych: należy połączyć ceny różnych produktów w jeden uśredniony wskaźnik, który nazwiemy poziomem cen. Stopa inflacji to po prostu tempo zmian tego uśrednionego wskaźnika. Jedną sprawą jest sama koncepcja poziomu cen, którą stosunkowo łatwo zrozumieć, inną zaś praktyczny sposób obliczenia tego wskaźnika. Spróbujmy go zatem oszacować. Koszyk dóbr Aby obliczyć poziom cen, ekonomiści zaczynają od pojęcia koszyka dóbr i usług ( koszyka wydatków konsumenta ) (ang. basket of goods and services ), czyli zestawu produktów, które w konkretnej ilości lub liczbie nabywane są przez konsumentów w danym kraju. Następnym krokiem jest sprawdzenie, jak ceny tych dóbr i usług zmieniają się w czasie. Zastanawiając się, w jaki sposób połączyć ceny poszczególnych towarów w uśredniony wskaźnik, wiele osób uznaje, że wystarczy po prostu obliczyć średnią arytmetyczną cen wszystkich nabywanych produktów. Byłby to jednak błąd, ponieważ różne dobra i usługi mają różne znaczenie w koszyku wydatków konsumenta. Niektórych po prostu kupujemy więcej, a innych mniej. Zmiany cen towarów, na które ludzie wydają większą część swoich dochodów, będą miały większe znaczenie niż zmiany cen dóbr i usług, na które przeznaczana jest tylko niewielka ich część. Na przykład wzrost o 10% stawki czynszu za wynajem mieszkania w Polsce ma większe znaczenie dla większości ludzi niż to, że cena marchewki wzrośnie o 10%. Dzieje się tak dlatego, że przeciętna kwota czynszu za wynajem mieszkania na rynku wyniosła w Polsce w 2021 r. ponad 3600 zł, zaś na owoce i warzywa czteroosobowe gospodarstwo domowe wydawało średnio ok. 70 zł miesięcznie. Aby skonstruować uśrednioną miarę poziomu cen w gospodarce, ekonomiści obliczają średnią ważoną cen wszystkich pozycji w koszyku dóbr, przy czym wagi są oparte na rzeczywistym udziale wydatków na konkretne dobro w całości wydatków konsumentów. Poniższa poprowadzi cię przez etapy obliczania rocznej stopy inflacji na podstawie koszyka dóbr i usług zawierającego tylko trzy produkty. Obliczanie rocznej stopy inflacji Rozważmy prosty koszyk dóbr zawierający tylko trzy pozycje, przedstawiony w . Powiedzmy, że w danym miesiącu student wydaje pieniądze na 20 hamburgerów, jedno opakowanie tabletek przeciwbólowych i pięć filmów (pozostałe dni spędza w domu na utrzymaniu rodziców). W tabeli podano poziom cen tych dóbr w czterech kolejnych latach. Ceny niektórych towarów w koszyku wydatków naszego umownego konsumenta mogą rosnąć, podczas gdy inne spadają. W tym przykładzie cena tabletek przeciwbólowych nie zmienia się w ciągu czterech lat, natomiast ceny filmów rosną, a hamburgery zarówno drożeją, jak i tanieją. Tabela przedstawia koszt zakupu danego koszyka dóbr po cenach obowiązujących w danym roku. Studencki koszyk dóbr (kwoty w umownych jednostkach pieniężnych) Hamburger Tabletki przeciwbólowe Filmy Razem Stopa inflacji Liczba nabywanych dóbr 20 1 opakowanie 5 - - (Rok 1) Ceny 3,0 10,0 6,0 - - (Rok 1) Kwota wydatków 60,0 10,0 30,0 100,0 - (Rok 2) Ceny 3,2 10,0 6,5 - - (Rok 2) Kwota wydatków 64,0 10,0 32,5 106,5 6,5% (Rok 3) Ceny 3,1 10,0 7,0 - - (Rok 3) Kwota wydatków 62,0 10,0 35,0 107,0 0,5% (Rok 4) Ceny 3,5 10,0 7,5 - - (Rok 4) Kwota wydatków 70,0 10,0 37,5 117,5 9,8% Aby obliczyć roczną stopę inflacji w tym przykładzie: Krok 1. Znajdź procentową zmianę kosztu zakupu całego koszyka dóbr między dwoma punktami w czasie. Ogólne równanie na zmiany procentowe między dwoma latami, czy to w kontekście inflacji, czy w jakichkolwiek innych obliczeniach, to: Poziom w roku badanym − Poziom w roku poprzednim Poziom w roku poprzednim = Zmiana procentowa Krok 2. Między rokiem pierwszym a drugim całkowity koszt zakupu koszyka dóbr z wzrasta ze 100 do 106,50 jednostek pieniężnych. Zatem procentowa zmiana kosztu nabycia dóbr w zdefiniowanym koszyku w tym okresie, czyli stopa inflacji, wynosi: 106,50 − 100 100,0 = 0,065 = 6,5% Krok 3. Między rokiem drugim a trzecim całkowity kosztu zakupu studenckiego koszyka wzrasta ze 106,50 do 107 jednostek pieniężnych. Zatem stopa inflacji w tym okresie, ponownie obliczona za pomocą wzoru na zmianę procentową, wynosi w przybliżeniu: 107 − 106,50 106,50 = 0,0047 = 0,47% Krok 4. Pomiędzy rokiem trzecim a czwartym całkowity koszt zakupu dóbr z koszyka wzrasta ze 107 do 117,50 jednostek pieniężnych. Stopa inflacji wynosi zatem: 117,50 − 107 107 = 0,098 = 9,8% Powyższe obliczenia zmiany całkowitego kosztu zakupu towarów umieszczonych w hipotetycznym koszyku naszego studenta uwzględniają udział wydatków na każde dobro. Hamburgery są w tym przykładzie dobrem o cenie najniższej, a tabletki przeciwbólowe - najwyższej, ale jednocześnie student przeznacza na hamburgery ponad połowę całej kwoty swoich wydatków. Zmiany ceny hamburgerów ze względu na ten fakt będą miały znacznie większy wpływ na poziom jego wydatków niż zmiany ceny filmów czy stała cena opakowania tabletek przeciwbólowych. Wskaźniki zmiany poziomu wydatków Szacowanie stopy inflacji na podstawie cen dóbr wchodzących w skład koszyka konsumenta może być dość trudne i powodować powstanie niedokładności. Nawet w uproszczonym przykładzie z , gdzie mamy tylko trzy produkty o nierealistycznych cenach, stopa inflacji w roku trzecim i czwartym podana jest w zaokrągleniu. Gdyby lista produktów była znacznie dłuższa, a my użylibyśmy prawdziwych cen (które sprzedawcy uwielbiają ustalać na poziomie np. 9,99), to całkowita kwota wydana w ciągu roku mogłaby osiągnąć wartość 173 147,51 lub 275 654,92 jednostek pieniężnych. Aby uprościć obliczanie i interpretowanie inflacji dla bardziej dla bardziej realnych i złożonych koszyków dóbr, ekonomiści zazwyczaj podają poziom cen w każdym okresie w postaci wskaźnika (ang. index number ), a nie jako kwotę w jednostkach pieniężnych. Następnie te wskaźniki stworzone dla konkretnych produktów łączą w bardziej kompleksowe narzędzia, dzięki którym obliczanie stopy inflacji staje się prostsze. Aby policzyć wskaźnik (niezależnie od tego, zmianę którego z parametrów ekonomicznych będzie on ilustrował), należy w arbitralny sposób wybrać rok bazowy ( okres bazowy ) (ang. base year ) lub inny punkt w czasie, w stosunku do którego zmiany będą odnoszone. Dla roku bazowego wartość indeksu zawsze wynosi 100. Brzmi to być może nieco zawile, ale wbrew pozorom obliczenia nie są zbyt trudne. Powróćmy do naszego koszyka wydatków hipotetycznego studenta. W arbitralny sposób rok trzeci przyjmijmy za bazowy. Ponieważ całkowita kwota wydatków w tym okresie wynosi 107 dol., dzielimy tę kwotę przez siebie, czyli odnosimy wartość parametru w roku badanym do poziomu z roku bazowego (107 dol.). Jak widać, wartość wskaźnika, zgodnie z zapowiedzią, wynosi 1, czyli 100%. Następnie aby obliczyć wartości wskaźnika wydatków w innych latach, ponownie dzielimy kwoty wydatków w danym okresie wyrażone w dolarach przez poziom wydatków z roku bazowego (czyli trzeciego). Zauważmy, że wskaźniki nie mają jednostek i nie są denominowane w jednostkach pieniężnych, te się bowiem upraszczają. pokazuje sposób obliczenia wskaźników zmiany poziomu wydatków dla wszystkich czterech lat na podstawie danych umieszczonych w . Jeszcze raz należy podkreślić, że wskaźniki te pokazują zmianę poziomu wydatków w stosunku do roku bazowego, jakim jest rok trzeci. Niemniej możemy je wykorzystać do obliczenia stopy inflacji w konkretnym roku w taki sam sposób, w jaki wykorzystywaliśmy kwoty wydatków wyrażone w dolarach. A zatem roczna stopa inflacji w roku drugim wynosiłaby: 99,5 − 93,4 93,4 = 0,065 = 6,5% Jak widać, jest to ta sama wartość, którą uzyskaliśmy, mierząc inflację w oparciu o koszt nabycia hipotetycznego koszyka dóbr wyrażony w dolarach (jednostkach pieniężnych). Obliczanie wskaźników zmiany poziomu wydatków w stosunku do roku trzeciego, który jest traktowany jako bazowy Okres Wydatki ogółem (w jedn. pieniężnych) Wskaźnik zmiany poziomu wydatków (Rok 3 = 100) Stopa inflacji w danym roku (w stosunku do roku poprzedniego) 1 100 100 1,07 = 93,4 2 106,5 106,50 1,07 = 99,5 99,5 − 93,4 93,4 = 0,065 = 6,5% 3 107 107 1,07 = 100,0 100 − 99,5 99,5 = 0,005 = 0,5% 4 117,5 117,50 1,07 = 109,8 109,8 − 100 100 = 0,098 = 9,8% Jeśli stopa inflacji jest taka sama bez względu na to, czy obliczamy ją w oparciu o wartości bezwzględne, czy też wskaźniki, to po co komplikować sobie życie ich liczeniem? Zwróćmy uwagę na to, że wskaźniki pozwalają na stosunkowo łatwe oszacowanie przybliżonej stopy inflacji. Jeśli wartość wskaźnika zmiany poziomu wydatków w roku pierwszym odniesiona do roku trzeciego wynosi 93,4, zaś wartość analogicznego wskaźnika w roku drugim kształtuje się na poziomie 99,5, to łatwo policzyć, że stopa inflacji w roku drugim będzie się kształtować na poziomie ok. 6% (w rzeczywistości jest to oczywiście 6,5%). Dla kontrastu wyobraźmy sobie, że kwota wydatków w dwóch kolejnych latach wynosi odpowiednio 19 493,62 i 20 760,71 jednostek pieniężnych. Konia z rzędem temu, kto od razu zorientuje się, że różnica między tymi dwiema kwotami podzielona przez kwotę z okresu wcześniejszego wynosi ok. 6,5%. Te dwie liczby pozostają ze sobą w dokładnie tej samej proporcji jak 93,4 i 99,5. Jeśli zastanawiasz się teraz, dlaczego proste odejmowanie wartości wskaźników dostarcza nieprecyzyjnych danych na temat stopy inflacji, przeczytaj . Dlaczego nie wystarczy odjąć wartości wskaźników cen? Na początek ostrzeżenie: gdy wartość wskaźnika wydatków zmienia się z poziomu, powiedzmy, 107 do 110, stopa inflacji w okresie, dla którego policzono te wskaźniki, nie wynosi dokładnie 3%. Pamiętaj, że stopa inflacji nie jest obliczana przez odejmowanie wartości wskaźników, ale przez obliczenie zmiany procentowej. Stopę inflacji dla wskazanego okresu precyzyjnie obliczymy za pomocą następującej formuły matematycznej: (110 - 107) / 107 = 0,028 = 2,8%. Gdy wartość wskaźnika dla okresu, który traktujemy jako punkt odniesienia w obliczaniu stopy inflacji, jest zbliżona do 100, odejmowanie od siebie wartości wskaźników nie jest zbyt dużym uproszczeniem. Jednak jeśli zależy nam na precyzyjnym określeniu stopy inflacji (nawet do dziesiętnych wartości procenta), odejmowanie nie dostarczy właściwej odpowiedzi. Warto zapamiętać dwie istotne cechy wskaźników. Po pierwsze, nie są one wyrażone w jednostkach pieniężnych ani żadnych innych. Możemy je wykorzystać do obliczania stopy inflacji, natomiast wskaźniki nie są wyrażane w procentach. Odzwierciedlają one po prostu proporcję pomiędzy wartością danej zmiennej w okresie, który badamy, i okresie traktowanym jako bazowy. W ten sposób łatwo się zorientować, jaka jest skala zmiany wartości badanego parametru pomiędzy rokiem, który nas interesuje, i rokiem bazowym. Po drugie, wybór roku bazowego (czy też innego punktu w czasie) dla obliczania wartości wskaźnika (przypomnijmy, że ta wartość w roku bazowym zawsze wynosi 100) jest arbitralny. Okres bazowy wybieramy jako punkt wyjścia, od którego zaczynamy śledzić zmiany interesującego nas parametru (w tym przypadku cen). W oficjalnych statystykach dotyczących inflacji dość powszechne jest podejście, w którym określony rok jest traktowany jako bazowy przez kilka lat, a następnie dokonywana jest jego aktualizacja, tak aby punkt odniesienia nie był zbyt odległy od teraźniejszości. Jednak niezależnie od tego, który rok uznamy za bazowy, obliczając stopę inflacji w konkretnym okresie według wzoru zaprezentowanego powyżej, dostaniemy dokładnie tę samą wartość. Jeśli nie wierzysz, przeprowadź obliczenia stóp inflacji dla naszego hipotetycznego studenta, wyznaczając najpierw wskaźniki wzrostu jego wydatków, w taki jednak sposób, aby to rok pierwszy był rokiem bazowym. Wartość wskaźników będzie wówczas dokładnie równa kwocie wydatków wyrażonej w jednostkach pieniężnych, a stopa inflacji w roku drugim ponownie wyniesie 6,5%. Teraz, gdy rozumiemy już, w jaki sposób można wykorzystać wskaźniki do obliczania stóp inflacji, przejdziemy do pomiaru kosztów utrzymania. Obejrzyj to wideo z kreskówki Kacze opowieści , aby zobaczyć żartobliwą lekcję na temat inflacji. Key Concepts and Summary Ekonomiści mierzą inflację, czyli tempo wzrostu poziomu cen w gospodarce, używając koszyka dóbr i usług i obliczając, w jaki sposób całkowity koszt zakupu towarów z tego koszyka zmienia się w czasie. Poziom cen często wyrażany jest w formie wskaźnika, wyznaczanego jako relacja (iloraz) kosztu zakupu dóbr i usług składających się na koszyk zakupów konsumenta w okresie badanym i arbitralnie ustalonym okresie bazowym, pomnożona przez 100. Wartość wskaźnika w okresie bazowym zawsze wynosi 100. Stopę inflacji mierzymy jako procentową zmianę wyrażonych w jednostkach pieniężnych poziomów cen lub indeksów pomiędzy dwoma punktami w czasie. Self-Check Questions przedstawia ceny oraz ilość owoców, które typowy student kupował w latach 2001–2004. Oblicz łączną kwotę wydatków na taki koszyk zakupów. Ceny wyrażone są w umownych jednostkach pieniężnych (j.p.). Pozycja Ilość (2001) Cena (2001) Kwota wydatków (2002) Cena (2002) Kwota wydatków (2003) Cena (2003) Kwota wydatków (2004) Cena (2004) Kwota wydatków Jabłka (sztuki) 10 0,50 0,75 0,85 0,88 Banany (sztuki) 12 0,20 0,25 0,25 0,29 Winogrona (kilogramy) 2 0,65 0,70 0,90 0,95 Maliny (opakowania) 1 2,00 1,90 2,05 2,13 Razem Aby obliczyć wydatki na każdy rodzaj owoców w każdym roku, należy pomnożyć ilość zakupionych owoców przez ich cenę. 10 jabłek × 0,50 j.p. za sztukę = 5,00 j.p. wydanych na jabłka w 2001 r. 12 bananów × 0,20 j.p. za sztukę = 2,40 j.p. wydanych na banany w 2001 r. 2 kg winogron po 0,65 j.p. za kg = 1,30 j.p. wydanych na winogrona w 2001 r. 1 opakowanie malin za 2 j.p. = 2,00 j.p. wydane na maliny w 2001 r. Po zsumowaniu wydatków na każdy rodzaj owoców otrzymujemy łączne wydatki na zakup całego koszyka, które wynoszą 5,00 + 2,40 + 1,30 + 2,00 = 10,70 j.p. Ich poziom w każdym z czterech lat przedstawia poniższa tabela (wartość w j.p.): 2001 2002 2003 2004 10,70 13,80 15,35 16,31 Skonstruuj wskaźnik poziomu cen dla „koszyka owoców” w każdym roku, używając 2003 r. jako bazowego. Jeśli rok 2003 jest okresem bazowym, to wartość wskaźnika dla tego roku jest równa 100. Aby przekształcić koszt nabycia koszyka owoców w każdym roku wyrażony w jednostkach pieniężnych na wskaźnik, dzielimy kwotę wydatku z każdego roku przez 15,35 j.p., czyli kwotę wydatków w roku bazowym, a następnie mnożymy wynik przez 100. Wskaźniki cen dla każdego roku przedstawia poniższa tabela: 2001 2002 2003 2004 69,71 89,90 100,00 106,30 Zauważ, że w roku bazowym wskaźnik ma wartość 100, w dwóch kolejnych latach przed rokiem bazowym przyjmuje wartości mniejsze od 100, zaś w roku 2004 większą od 100. Oblicz stopę inflacji dla każdego roku w okresie 2001–2004, zakładając, że konsumenci wydają swoje dochody wyłącznie na owoce. Stopa inflacji jest obliczana jako procentowa zmiana wskaźnika cen w dwóch kolejnych latach (rok poprzedni = 100). Na przykład stopa inflacji w roku 2002 (która mierzy to, jak zmieniły się ceny w ciągu tego roku w porównaniu z cenami w roku 2001) wynosi (89,90 - 69,71) / 69,71 = 0,2896 = 28,96%. Stopy inflacji dla wszystkich analizowanych lat są przedstawione w ostatnim wierszu poniższej tabeli (wartości zostały wyrażone w j.p.). Pozycja Ilość (2001) Cena (2001) Kwota wydatków (2002) Cena (2002) Kwota wydatków (2003) Cena (2003) Kwota wydatków (2004) Cena (2004) Kwota wydatków Jabłka (sztuki) 10 0,50 5,00 0,75 7,50 0,85 8,50 0,88 8,80 Banany (sztuki) 12 0,20 2,40 0,25 3,00 0,25 3,00 0,29 3,48 Winogrona (kilogramy) 2 0,65 1,30 0,70 1,40 0,90 1,80 0,95 1,90 Maliny (opakowania) 1 2,00 2,00 1,90 1,90 2,05 2,05 2,13 2,13 Razem 10,70 13,80 15,35 16,31 Indeks 69,71 89,90 100,00 106,3 Stopa inflacji 28,96% 11,23% 6,3% Edyta mieszka w domu spokojnej starości, gdzie większość jej potrzeb jest zaspokojona bez konieczności ponoszenia dodatkowych wydatków, niemniej pozwala sobie również na ekstra zakupy. Na podstawie koszyka dóbr z odpowiedz, o ile procent wzrosły koszty utrzymania Edyty między okresem 1 a okresem 2. Wszystkie kwoty w tabeli zostały przedstawione w umownych jednostkach pieniężnych (j.p.). Pozycja Liczba Cena w okresie 1 Cena okresie 2 Prezenty dla wnucząt 12 50 60 Pizze w dostawie 24 15 16 Bluzki 6 60 50 Wakacyjne wycieczki 2 400 420 Zacznij od obliczenia łącznej kwoty wydatków Edyty w każdym okresie. Skorzystaj z poniższej tabeli, w której ceny i wartości zostały przedstawione w j.p. Pozycja Liczba Cena w okresie 1 Kwota wydatków w okresie 1 Cena w okresie 2 Kwota wydatków w okresie 2 Prezenty 12 50 600 60 720 Pizze 24 15 360 16 384 Bluzki 6 60 360 50 300 Wycieczki 2 400 800 420 840 Koszt całkowity 2120 2244 Wzrost łącznej kwoty wydatków Edyty w procentach obliczamy w następujący sposób: (2244 - 2120) / 2120 = 0,0585 = 5,85%. Review Questions W jaki sposób ekonomiści wykorzystują koszyk dóbr i usług do pomiaru poziomu cen? Dlaczego ekonomiści do mierzenia poziomu cen używają wskaźników, a nie wartości towarów wyrażonej w jednostkach pieniężnych? Jaka jest różnica między poziomem cen a stopą inflacji? Critical Thinking Question Stopy inflacji, jak większość statystyk, są miarami niedoskonałymi. Czy potrafisz wskazać kilka powodów, dla których stopa inflacji cen owoców nie opisuje w ścisły sposób wzrostu cen tych dóbr? Problems Wskaźnik reprezentujący poziom cen rośnie z poziomu 110 do 115 w pierwszym roku, a następnie z poziomu 115 do 120 w kolejnym. Skoro wartość wskaźnika co roku wzrasta o tę samą wartość (5), to czy taka jest właśnie stopa inflacji w każdym z dwóch kolejnych lat? Wyjaśnij swój sposób rozumowania. Łączny koszt zakupu pewnego koszyka dóbr w Wielkiej Brytanii w ciągu czterech lat wynosi odpowiednio: rok 1 = 940 funtów, rok 2 = 970 funtów, rok 3 = 1000 funtów i rok 4 = 1070 funtów. Oblicz dwa wskaźniki cen, pierwszy - używając roku 1 jako bazowego (wartość wskaźnika w tym roku równa się 100), a drugi, używając roku 4 jako bazowego (tym razem wartość wskaźnika dla roku 4 równa się 100). Następnie oblicz roczną stopę inflacji, wykorzystując pierwszy zestaw wskaźników. Czy gdybyś użył drugiego zestawu wskaźników, otrzymałbyś inną stopę inflacji? Jeśli nie jesteś pewien swojej odpowiedzi, wykonaj obliczenia. References Źródła dla : http://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_gnd_a_epmr_pte_dpgal_w.htm http://data.bls.gov/cgi-bin/surveymost?ap http://www.bls.gov/ro3/apmw.htm http://www.autoblog.com/2014/03/12/who-can-afford-the-average-car-price-only-folks-in-washington/ https://www.census.gov/construction/nrs/pdf/uspricemon.pdf http://www.bls.gov/news.release/empsit.t24.htm http://variety.com/2015/film/news/movie-ticket-prices-increased-in-2014-1201409670/ US Inflation Calculator. "Historical Inflation Rates: 1914-2013." Accessed March 4, 2015. http://www.usinflationcalculator.com/inflation/historical-inflation-rates/. rok bazowy (ang. ang. base year ) arbitralnie wybrany rok, do którego będziemy porównywać wartość badanej zmiennej (np. poziomu cen) w interesującym nas okresie; wartość wskaźnika w roku bazowym zawsze wynosi 100 okres bazowy zob. rok bazowy koszyk towarów i usług zob. koszyk dóbr i usług koszyk dóbr i usług (ang. basket of goods and services ) hipotetyczny zbiór stałej liczby lub ilości różnych dóbr i usług reprezentujący „typowy” zestaw zakupów konsumentów w danej gospodarce, używany jako podstawa do obliczania tempa zmian poziomu cen w czasie wskaźnik (ang. index number ) pomnożona przez 100 relacja (iloraz) wartości określonej zmiennej w okresie badanym i wartości tej samej zmiennej w okresie bazowym inflacja (ang. inflation ) tempo wzrostu średniego poziomu cen w gospodarce obliczanego na podstawie koszyka dóbr i usług typowego dla gospodarstw domowych w danym kraju

Business


Jak mierzyć zmianę kosztów utrzymania? Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wykorzystać wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych do obliczania stopy inflacji Wskazać możliwe błędy popełniane przy szacowaniu stopy inflacji, jak również przedstawić sposoby ich unikania Odróżniać takie miary inflacji, jak: wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych, wskaźnik cen dóbr produkcyjnych i deflator PKB Najczęściej komentowaną miarą inflacji zarówno w USA, jak i w Polsce jest wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych ( WCD ), Consumer Price Index ( CPI ). Statystycy z GUS obliczają ten parametr na podstawie badania cen towarów i usług konsumpcyjnych na rynku detalicznym, a także analizy budżetów gospodarstw domowych. Działanie to dostarcza danych o przeciętnych wydatkach na towary i usługi konsumpcyjne, które wykorzystywane są następnie do stworzenia systemu wag. (Kwota wydatków na żywność odniesiona do całości wydatków konsumentów pozwala stwierdzić, że udział wydatków na żywność stanowi np. 40% całości wydatków konsumentów). W ciągu ostatnich kilku lat statystycy amerykańscy zwrócili jednak uwagę na pewien subtelny problem. Zmiana całkowitego kosztu zakupu pewnego stałego koszyka (zestawu) dóbr i usług między dwoma punktami w czasie to nie do końca to samo, co zmiana kosztów utrzymania. Czym innym jest bowiem wydatkowanie środków na pewien stały koszyk dóbr i usług, a czym innym subiektywne poczucie zapewnienia sobie niezmiennego poziomu użyteczności lub inaczej mówiąc, satysfakcji związanej z konsumpcją dóbr i usług. Aby zrozumieć tę różnicę, wyobraź sobie, że w ciągu ostatnich dziesięciu lat koszt zakupu stałego koszyka dóbr wzrósł o 25%, podobnie jak twoje wynagrodzenie. Czy twój subiektywnie oceniany standard życia utrzymał się na stałym poziomie? To zależy od tego, czy w ciągu tych dziesięciu lat twój osobisty profil konsumpcji się zmienił, czy pozostał taki sam. Innymi słowy, czy twoje dochody były wydatkowane na dokładnie taki sam zestaw dóbr i usług, czy też nie. Jeśli koszyk zakupów uległ zmianie, to kalkulacja inflacji oparta na koszcie zakupu stałego zestawu dóbr może być błędną miarą zmiany twoich kosztów utrzymania. Pojawiają się tu dwie kwestie: efekt substytucji i efekt zmiany jakości i wprowadzania na rynek nowych produktów. Gdy relatywna cena jakiegoś dobra wzrasta, konsumenci zazwyczaj ograniczają jego zakupy, poszukując substytutów. I odwrotnie, gdy relatywna cena danego dobra spada, ludzie będą skłonni zwiększyć wolumen jego zakupów. Konsekwencją takiego dość oczywistego sposobu postępowania jest tendencja do ograniczania konsumpcji dóbr relatywnie drożejących i zwiększania konsumpcji dóbr i usług, których relatywna cena maleje. Tym samym udział takich produktów powinien odpowiednio maleć i rosnąć w koszyku wydatków konsumentów wykorzystywanym do obliczania stopy inflacji. Rozważmy np. wzrost ceny brzoskwiń o 20 zł za kilogram (przyjmijmy, że oznacza to wzrost ceny o 150%, podczas gdy inne owoce zdrożały przeciętnie tylko o 5%; takie zjawisko ekonomiści określają właśnie jako względną zmianę cen). Gdyby konsumenci bardzo niechętnie rezygnowali z zakupu brzoskwiń (popyt na te owoce był nieelastyczny), to efektem byłby duży wzrost cen żywności dla konsumentów. Możliwe jednak, że zdecydowanej większości ludzi jest całkowicie obojętne, czy jedzą brzoskwinie, czy też jabłka lub śliwki. Jeśli ceny brzoskwiń wzrosną, konsumenci bez poczucia utraty użyteczności przerzucą wydatki na inne owoce, a średnia cena żywności zmieni się tylko nieznacznie lub nie zmieni się wcale. Stały i niezmienny koszyk dóbr zakłada, że niezależnie od zmian cen konsumenci są skazani na kupowanie dokładnie tych samych dóbr w dokładnie tej samej ilości lub liczbie, co nie jest założeniem realistycznym. Tak więc zlekceważenie efektu substytucji (ang. substitution bias ) skutkuje wzrostem kosztu nabycia stałego w czasie koszyka dóbr i oznacza zawyżanie kosztów życia konsumenta, ponieważ nie bierze pod uwagę tego, że większość ludzi będzie ograniczać konsumpcję dóbr, których relatywne ceny wzrosły, na korzyść tych, które podrożały nieznacznie lub ich cena w ogóle się nie zmieniła. Drugą komplikacją związaną z przyjęciem założenia o stałości konstrukcji koszyka dóbr i usług wykorzystywanego do obliczania stopy inflacji jest sposób, w jaki zostanie uwzględniona poprawa jakości kupowanych dóbr lub wprowadzenie na rynek nowych produktów służących zaspokajaniu potrzeb konsumentów. Zastanówmy się przykładowo, jak potraktować jednoczesną zmianę składu standardowego opakowania płatków zbożowych (teraz zawierają one, powiedzmy, 12 witamin i innych mikroelementów) i podwyżkę jego ceny o 5%. Nie można uznać tej podwyżki wyłącznie za efekt inflacji, bo jakość płatków poprawiła się (lub przynajmniej zmieniła). Najlepiej byłoby, gdyby udało się zdezagregować tę podwyżkę i ocenić, jaka część wzrostu ceny wynika z poprawy jakości, a jaka jest po prostu wynikiem zwiększenia ceny przez producenta. Statystycy z GUS odpowiedzialni za obliczanie stopy inflacji muszą radzić sobie z taki wyzwaniami, polegającymi na uwzględnianiu zmian jakości dóbr i usług wchodzących w skład koszyka inflacyjnego. Odwiedź tę stronę , aby zobaczyć ceny samochodów Forda w latach 1909–1917. Zwróć uwagę, jak kwoty te mają się do cen sprzedaży współczesnych modeli. O nowym produkcie możemy myśleć jako o wyjątkowym polepszeniu jakości – od czegoś, co nie istniało do czegoś, co jest. Jednak koszyk dóbr zdefiniowany w przeszłości z oczywistych względów nie może zawierać w swoim składzie dóbr, o których 10 czy 15 lat temu konsumenci nie mieli nawet pojęcia. Koszyk dóbr i usług służący jako podstawa do obliczania wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych jest oczywiście rewidowany i aktualizowany z biegiem czasu, więc nowe produkty są do niego stopniowo włączane. Jednak proces ten zajmuje określoną liczbę lat. Na przykład klimatyzatory dla odbiorców indywidualnych były dość powszechnie dostępne w USA na początku lat 50. ub. wieku, ale do koszyka inflacyjnego trafiły dopiero w 1964 r. Magnetowidy i komputery osobiste były dostępne już pod koniec lat 70. i powszechnie sprzedawane na początku lat 80. XX w., ale nie weszły w skład koszyka dóbr aż do roku 1987. Do 1996 r. w Stanach Zjednoczonych było już ponad 40 mln abonentów telefonów komórkowych, a mimo to komórki wciąż nie trafiły do koszyka inflacyjnego. Na rynku ciągle pojawiają się przełomowe produkty (smartfony, konsole do gier, opaski mierzące aktywność sportową), ale konstrukcja koszyka będącego podstawą obliczania wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych zmienia się ze znacznym opóźnieniem w stosunku do ich debiutu rynkowego. Pojawienie się na rynku nowych produktów generuje problemy dla dokładnego pomiaru inflacji. Decyzja o zakupie innowacyjnych dóbr i usług jest konsekwencją oceny ich użyteczności. Jednostka pieniężna (złoty lub dolar) wydana na nowy produkt zazwyczaj dostarcza wyższej użyteczności niż ta sama jednostka, która została przeznaczona na zakupu dóbr z długą historią sprzedaży. W momencie rynkowego debiutu smartfony były znacznie droższe niż dotychczasowe modele telefonów komórkowych, jednak oferowały też nieporównywalny zakres funkcji i de facto zastępowały nie tylko telefon, ale też odtwarzacz muzyki, aparat fotograficzny i do pewnego stopnia przenośną konsolę do gier. Jeśli mierzymy tempo wzrostu cen, wykorzystując koszyk, w skład którego nie wchodzą nowe produkty, to ignorujemy zmianę kosztów utrzymania niezmiennego standardu życia lub inaczej użyteczności. Ponadto cena nowego dobra jest zwykle wyższa w momencie wprowadzania go na rynek, a następnie spada z czasem. Jeżeli nowy produkt zostanie ujęty w koszyku inflacyjnym po kilku latach od rynkowego debiutu, to do tego czasu jego cena będzie już niższa, a miara inflacji, którą zastosujemy, całkowicie pominie ten spadek cen, zawyżając stopę inflacji w analizowanym okresie. Biorąc pod uwagę te argumenty, zlekceważenie kwestii poprawy jakości i wprowadzania na rynek nowych dóbr (ang. quality/new goods bias ) oznacza, że pomiar inflacji zawyża koszty utrzymania stałego standardu życia konsumentów, ponieważ pomija fakt, iż nowe lub ulepszone produkty w stały sposób ów standard podnoszą. Poniższa jest obowiązkową lekturą dla każdego, kto chce się dowiedzieć, w jaki sposób w Polsce konstruowany i obliczany jest wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych. W jaki sposób polscy statystycy tworzą wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych? Wskaźnik cen konstruowany jest w oparciu o wiele założeń. Niezbędne są tu dwa źródła danych: będące podstawą budowy systemów wag wydatki gospodarstw domowych na zakup towarów i usług konsumpcyjnych, które pochodzą z badania budżetów gospodarstw domowych, oraz poziomy cen towarów i usług konsumpcyjnych notowane przez ankieterów urzędów statystycznych bezpośrednio w punktach sprzedaży detalicznej, zbierane przez Internet lub pozyskiwane bezpośrednio od przedsiębiorstw (np. sieci handlowych), z ich systemów informatycznych. Analiza cen prowadzona jest aktualnie w 207 tzw. rejonach badania na terenie kraju, a ich lista podlega corocznej weryfikacji. Rejonem badania jest miasto lub, w przypadku dużych ośrodków, jego część. Na przykład Warszawa podzielona jest na sześć rejonów, a Łódź na dwa. Liczba miast, w których są prowadzone notowania cen, wynosi 194. We wszystkich rejonach badania ustala się ujednoliconą listę reprezentantów produktów i nie ulega ona zmianie przez cały rok badania. Lista zawiera dwa rodzaje reprezentantów: produkty opisane bardzo dokładnie, z podaniem konkretnych parametrów ściśle określających ich cechy, jak również artykuły stanowiące wąskie grupy asortymentowe, reprezentujące ubiory, bieliznę, obuwie itp. Reprezentantami objętymi badaniem cen detalicznych są towary nabywane często, np.: pieczywo, mięso, mleko, sery, warzywa, owoce, gazety, środki do mycia, prania i czyszczenia, oraz dobra trwałego użytkowania, kupowane rzadziej, w tym m.in.: meble, sprzęt gospodarstwa domowego, sprzęt radiowo-telewizyjny i komputerowy. Badanie cen uwzględnia opłaty ponoszone przez gospodarstwa domowe systematycznie, np. związane z użytkowaniem mieszkania, korzystaniem z nośników energii, komunikacji miejskiej, a także obejmuje usługi kupowane rzadziej, np. turystyczne, w zakresie konserwacji i remontu mieszkania i inne. Lista reprezentantów wykorzystywana do obliczenia wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych uwzględnia wyłącznie towary i usługi konsumpcyjne. Wskaźnik cen konsumpcyjnych nie obejmuje (i nigdy nie obejmował) towarów i usług niekonsumpcyjnych, lokomotyw, szyn itp. Głównym źródłem danych o rozchodach (wydatkach) każdego badanego gospodarstwa domowego, które to dane są wykorzystywane do opracowania systemu wag, jest prowadzona przez nie „książeczka budżetowa” (w każdym miesiącu badanych jest ok. 3,1 tys. gospodarstw domowych) w formie papierowej lub elektronicznej przez miesiąc oraz papierowe paragony dostarczane ankieterowi przez gospodarstwa domowe prowadzące książeczkę. Książeczkę budżetową w formie papierowej wypełnia ok. 40% badanych gospodarstw domowych, w formie elektronicznej ok. 2%, zaś ok. 58% gospodarstw przekazuje informacje o swoich wydatkach na konkretne towary i usługi konsumpcyjne w postaci paragonów. Dodatkowym źródłem jest kwestionariusz „Karta statystyczna gospodarstwa domowego” (ujmuje wydatki związane z użytkowaniem mieszkania lub domu). Statystycy dzielą wydatki konsumpcyjne na 13 głównych grup (widocznych poniżej). Koszyk dóbr w CPI składa się ostatecznie z ok. 1,5 tys. produktów. (Źródło: https://stat.gov.pl/dla-mediow/komunikaty-prasowe/wskaznik-cen-towarow-i-uslug-konsumpcyjnych-pot-inflacja,100,1.html). Trzynaście głównych kategorii we wskaźniku cen towarów i usług konsumpcyjnych. Dysponując danymi na temat cen towarów i usług konsumpcyjnych oraz struktury wydatków gospodarstw domowych, statystycy obliczają wskaźnik ilustrujący tempo zmian poziomu cen wszystkich dóbr i usług, na które przeciętne gospodarstwo domowe wydaje swoje dochody. Wagi kategorii produktów stosowane przy obliczaniu wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych (rok 2021) Z podanych 13 kategorii wykorzystanych do obliczania wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych największy udział mają wydatki na żywność i napoje bezalkoholowe (26,5%). Następną kategorią są wydatki na użytkowanie mieszkania lub domu (ponad 19%). Najmniej wydajemy na edukację (1,2%) oraz restauracje i hotele (4,2%). (Źródło: https://stat.gov.pl). Wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI) a inflacja bazowa Wyobraź sobie, że podróżujesz w interesach po kraju (rozwożąc towar lub przeprowadzając szkolenia w oddziałach terenowych). Prawdopodobnie ważne byłyby wówczas dla ciebie takie kwestie, jak ceny dostępnych w trasie posiłków i noclegów. Jednak szef twojej firmy może mieć inne priorytety. Zależy mu przede wszystkim na tym, abyś dotarł punktualnie w każde miejsce, które masz odwiedzić, w mniejszym stopniu zaś interesuje się tym, co jesz i gdzie nocujesz, o ile nie przekroczysz limitu wydatków, czyli tzw. diet. Innymi słowy, twój szef zwracałby uwagę na wyniki przedsiębiorstwa, jednocześnie ignorując elementy, które wprawdzie są ważne dla ciebie, ale dla wyniku finansowego firmy nieistotne. W pewnym sensie z podobną sytuacją mamy do czynienia w odniesieniu do miar inflacji. Jak już wiemy, wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych mierzy zmiany cen artykułów kupowanych przez gospodarstwa domowe. Ceny te mogą jednak podlegać daleko idącym zmianom, m.in. na skutek wahań sezonowych. Aby łatwiej sprawdzić, co się dzieje z inflacją, i tym samym oczyścić ją z wpływu czynników sezonowych, ekonomiści obliczają wskaźnik inflacji bazowej (ang. core inflation index ), wyłączając z CPI ceny tych dóbr i usług, które zmieniają się sezonowo lub takie, które znajdują się pod silnym wpływem czynników globalnych. Przykładami towarów, których nie uwzględnia się przy obliczaniu inflacji bazowej, są energia i żywność, ponieważ ich ceny mogą zmieniać się ze względu na czynniki sezonowe lub zdarzenia na świecie, które są poza kontrolą zmiennych krajowych. W Polsce ceny warzyw i owoców znacznie maleją w czerwcu, lipcu i sierpniu, co jest związane z okresem wegetacji roślin w naszym kraju. Dodajmy do tego obrazu gwałtowne zmiany (niestety najczęściej podwyżki) cen ropy naftowej i gazu na giełdach światowych spowodowane sytuacją międzynarodową lub wojnami, kryzysami i klęskami żywiołowymi w państwach będących największymi eksporterami tych surowców. W takim przypadku CPI zarejestrowałoby zmianę związaną z kosztami utrzymania dla gospodarstw domowych, ale wskaźnik inflacji bazowej pozostałby bez zmian. Z uwagi na to, że zmiany inflacji pociągają za sobą decyzje banków centralnych o wysokości stóp procentowych, istotne jest, aby odróżnić zdarzenia lokalne, na które polityka banku centralnego ma wpływ, od tych, które są wobec takich decyzji autonomiczne. Były przewodniczący Banku Rezerwy Federalnej (czyli amerykańskiego banku centralnego) Ben Bernanke w 1999 r. powiedział o wskaźniku inflacji bazowej, że „stanowi on lepszą wskazówkę dla polityki monetarnej niż inne instrumenty, ponieważ mierzy długookresowe trendy w zakresie inflacji, a nie przejściowe szoki wpływające na chwilową zmianę cen”. Bernanke zauważył również, że inflacja bazowa pomaga zrozumieć, dlaczego Rezerwa Federalna nie musi reagować na każde zdarzenie w gospodarce mające wpływ na wysokość inflacji, ponieważ niektóre zmiany cen są przejściowe i nie wynikają ze strukturalnych trendów w gospodarce. Podsumowując, zarówno wskaźnik towarów i usług konsumpcyjnych, jak i wskaźnik inflacji bazowej są ważne, ale służą potrzebom różnych odbiorców. CPI pomaga gospodarstwom domowym obserwować zmianę kosztu nabycia pewnego koszyka dóbr i usług w kolejnych miesiącach, podczas gdy wskaźnik inflacji bazowej jest instrumentem, na podstawie którego dokonywane są ważne zmiany w polityce monetarnej każdego kraju. Praktyczne sposoby ograniczenia negatywnych skutków efektu substytucji i poprawy jakości dóbr dla obliczania stopy inflacji Do końca XX w. w Stanach Zjednoczonych próbowano na różne sposoby poradzić sobie z efektem substytucji dóbr, posługując się dość złożonymi obliczeniami. Starano się również zwiększyć częstotliwość zmian koszyka inflacyjnego, tak aby szybciej włączać do niego nowe i ulepszone towary. Dla niektórych produktów przeprowadzano badania, próbując w jakiś obiektywny sposób zmierzyć poprawę ich jakości. Na przykład dla komputerów takie badanie może próbować zmierzyć zmiany szybkości procesora, dostępnej pamięci, przekątnej monitora i innych cech produktu, a następnie obliczyć komponent zmiany ceny wynikający ze zmiany cech produktu. Jednak te korekty z samej swej natury były niedoskonałe, a konkretny sposób ich przeprowadzania stanowił często źródło kontrowersji wśród ekonomistów. Wraz z początkiem XXI w. próby te zostały znacznie ograniczone. Od tego momentu amerykańskie CPI prawdopodobnie zawyża prawdziwy odczyt inflacji, ale w zgodnej opinii ekonomistów o wartość nie większą niż ok. 0,5% rocznie. W czasie jednego lub kilku lat nie jest to dużo. W ciągu dekady lub dwóch nawet 0,5 punktu procentowego różnicy w ciągu roku przekłada się na znaczne różnice. Podczas mierzenia inflacji (i innych zjawisk ekonomicznych) pojawia się potrzeba zawarcia kompromisu między prostotą a interpretacją. Jeśli obliczamy stopę inflacji za pomocą koszyka dóbr, który jest stały i niezmienny, wtedy sam proces jest łatwy i zrozumiały nawet dla laików. Pojawią się jednak problemy związane z pomijaniem substytucji dóbr, zmianą ich jakości oraz wprowadzaniem na rynek nowych produktów. Z drugiej strony, jeśli będziemy chcieli uwzględnić wszystkie czynniki wpływające na percepcję standardu życia gospodarstw domowych i ich możliwą do uzyskania w drodze zakupów użyteczność, proces szacowania stopy inflacji znacznie się skomplikuje. Dodatkowe miary inflacji: wskaźnik cen dóbr produkcyjnych (PPI) i deflator PKB Koszyk dóbr, na którym opiera się CPI, reprezentuje przeciętną hipotetyczną konsumpcję gospodarstwa domowego w danym kraju, co oznacza, że nie oddaje on dokładnie osobistych doświadczeń każdego człowieka. Jeśli celem jest obliczenie średniego poziomu inflacji, takie podejście sprawdza się doskonale. Co jednak, jeśli interesuje nas inflacja odczuwana przez pewną grupę, np. osoby starsze, ubogie, gospodarstwa domowe z jedną osobą dorosłą lub przedstawicieli mniejszości etnicznych? W takich sytuacjach indeks cen oparty na sile nabywczej przeciętnego konsumenta nie jest zapewne miarą optymalną. Problem ten ma proste rozwiązanie. Jeśli CPI nie służy dobrze określonemu celowi, należy wymyślić inną miarę, w oparciu o koszyk dóbr odpowiedni dla interesującej nas grupy. GUS szacuje np. udział wydatków na przedstawione wyżej kategorie produktów oddzielnie dla gospodarstw domowych pracowników, rolników, osób pracujących na własny rachunek (przedsiębiorców), a także emerytów i rencistów. O ile udział wydatków na kategorię „zdrowie” wynosi w Polsce przeciętnie 5,6%, to w gospodarstwach domowych rolników jest to tylko 4,1%, zaś w grupie emerytów aż 8,7%. Przedsiębiorcy wydają z kolei 6,1% całości swoich wydatków na kategorię „restauracje i hotele”, tymczasem emeryci tylko 2,6% (średnia to 4,1%). Można też obliczać wskaźniki inflacji, które nie bazują na koszykach dóbr konsumpcyjnych. Na przykład wskaźnik cen dóbr produkcyjnych (ang. Producers Price Index (PPI) ) jest skonstruowany w oparciu o ceny płacone za dobra i usługi stanowiące nakłady w procesie produkcyjnym (to w tym wskaźniku uwzględnianie są ceny lokomotyw, szyn, stężonego kwasu siarkowego, prętów stalowych, blachy walcowanej itd.). Możemy go podzielić na wskaźniki cen dla różnych gałęzi przemysłu, towarów i etapów przetwarzania (wyroby gotowe, półprodukty lub surowce na potrzeby dalszej produkcji). Deflator PKB (ang. GDP deflator ) to z kolei wskaźnik cen, który zawiera wszystkie składniki PKB (czyli konsumpcję powiększoną o inwestycje, wydatki rządu na zakup dóbr i usług oraz eksport pomniejszony o import). W przeciwieństwie do CPI deflator nie opiera się na stałym koszyku dóbr, ale niesie ze sobą informację, ile wart byłby PKB w danym roku, gdyby przeliczyć go po cenach z arbitralnie wybranego roku bazowego. Jakie jest zatem najlepsze narzędzie służące do pomiaru dynamiki wzrostu cen? Najdokładniejszą (choć nie zawsze optymalną) miarą inflacji jest deflator PKB, ponieważ opiera się on na cenach wszystkich wyprodukowanych w danej gospodarce dóbr i usług. Nie jest to jednak dobry miernik kosztów utrzymania gospodarstw domowych, bo zawiera ceny wielu produktów, których zwykli ludzie nie kupują. Jeśli ktoś chciałby uzyskać najbardziej dokładny pomiar inflacji odczuwanej przez gospodarstwa domowe, powinien użyć wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych, ponieważ obejmuje on tylko ceny artykułów kupowanych przez zwykłych ludzi. Dlatego ekonomiści czasami odnoszą się do CPI jako do wskaźnika kosztów utrzymania. Amerykańskie Bureau of Labor Statistics na swojej stronie internetowej podkreśla, że: „wskazanie «najlepszej» miary inflacji jest zawsze uzależnione od sposobu, w jaki chcemy wykorzystać pozyskane dane”. Key Concepts and Summary Pomiar poziomu cen za pomocą stałego koszyka dóbr zawsze będzie obarczony dwoma ograniczeniami. Pierwsze z nich związane jest z efektem substytucji wskazującym na możliwość zastępowania dóbr ujętych w takim koszyku, jeśli ich cena w ponadprzeciętny sposób rośnie, przez takie, które drożeją wolniej lub ich cena w ogóle się nie zmienia. Drugie ograniczenie związane jest z pomijaniem efektu wzrostu jakości dóbr uwzględnianych w koszyku i wprowadzania na rynek nowych towarów, które chociaż nabywane przez konsumentów, w składzie koszyka nie są uwzględnione. Ograniczenia te mogą być do pewnego stopnia zredukowane, np. poprzez zmianę składu koszyka inflacyjnego w czasie, ale nie da się ich w pełni wykluczyć. Miarą inflacji, która cieszy się największym zainteresowaniem opinii publicznej, jest wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI), który mierzy zmiany cen dóbr nabywanych przez przeciętnego konsumenta. Wskaźnik inflacji bazowej obliczamy, wyłączając z CPI dobra, których ceny zmieniają się w sposób sezonowy (żywność), lub takie, których ceny znajdują się pod wpływem czynników globalnych (ropa naftowa i paliwa silnikowe). Niektóre miary inflacji nie są oparte na koszykach dóbr konsumpcyjnych. Deflator PKB pokazuje zmianę cen tworzących ten parametr wszystkich dóbr i usług. Z kolei wskaźnik cen dóbr produkcyjnych (PPI) bazuje na cenach dóbr i usług stanowiących nakłady w procesie produkcyjnym. Self-Check Questions W wprowadziliśmy szereg różnych miar inflacji. Której z nich najlepiej użyć, aby odnieść swoje wynagrodzenie do inflacji? Ponieważ wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych mierzy ceny dóbr i usług kupowanych przez typowego konsumenta, jest najlepszą miarą inflacji dotykającej zwykłych ludzi. Z tego właśnie powodu CPI byłby najlepszym wskaźnikiem do wykorzystania w celu wskazanym w pytaniu. Wskaźnik cen dóbr i usług konsumpcyjnych CPI nie uwzględnia efektu substytucji ani zmiany jakości dóbr oraz wprowadzania do sprzedaży nowych towarów. Czy wskaźnik cen dóbr produkcyjnych (PPI) i deflator PKB również podlegają tym ograniczeniom? Uzasadnij swoją odpowiedź. PPI podlega tym samym ograniczeniem, co CPI, i z tych samych powodów. Deflator PKB uwzględnia ceny wszystkich dóbr i usług, które zostały wyprodukowane w danym roku, więc te kwestie go nie dotyczą. To jest przewaga używania deflatora PKB nad wskaźnikiem cen dóbr i usług konsumpcyjnych. Review Questions Wyjaśnij, dlaczego w sytuacji, gdy obliczamy stopę inflacji w oparciu o stały koszyk dóbr, pojawia się efekt substytucji. Wyjaśnij, dlaczego w sytuacji, gdy obliczamy stopę inflacji w oparciu o stały koszyk dóbr, pojawia się efekt poprawy jakości i wprowadzania na rynek nowych dóbr. Critical Thinking Question Biorąc pod uwagę deficyt Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS), niektórzy ekonomiści twierdzą, że waloryzując wysokość świadczenia emerytalnego o inflację z wykorzystaniem wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI), w istocie zwiększamy wartość emerytur, a nie rekompensujemy utratę ich realnej wartości wskutek inflacji. Spróbuj objaśnić ich sposób rozumowania. Czy zgadzasz się z takim poglądem? Dlaczego deflator PKB nie jest dokładną miarą inflacji w odniesieniu do gospodarstw domowych? Wyobraź sobie, że GUS, który oblicza stopę inflacji, aktualizował dotychczas podstawowy koszyk dóbr raz na dziesięć lat, ale teraz zdecydował się robić to raz na pięć lat. Jak ta zmiana wpłynie na siłę efektu substytucji i zmiany jakości dóbr oraz wprowadzania na rynek nowych produktów? Opisz dowolną sytuację mogącą wystąpić w sektorze publicznym lub prywatnym, w której wykorzystanie wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI) do przeliczenia wartości nominalnej na realną byłoby lepsze niż użycie deflatora PKB. Opisz dowolną sytuację mogącą wystąpić w sektorze publicznym lub prywatnym, w której wykorzystanie deflatora PKB do przeliczenia wartości nominalnej na realną byłoby lepsze niż użycie wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI). References Bernhard, Kent. “Pump Prices Jump Across U.S. after Katrina.” NBC News , September 1, 2005. http://www.nbcnews.com/id/9146363/ns/business-local_business/t/pump-prices-jump-across-us-after-katrina/#.U00kRfk7um4. Wynne, Mark A. “Core Inflation, A Review of Some Conceptual Issues.” Federal Reserve Bank of St. Louis . p. 209. Accessed April 14, 2014. http://research.stlouisfed.org/publications/review/08/05/part2/Wynne.pdf Wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI) (ang. Consumer Price Index (CPI) ) miara inflacji, którą statystycy obliczają na podstawie poziomu cen dóbr i usług z ustalonego koszyka produktów reprezentującego zakupy przeciętnego konsumenta Wskaźnik inflacji bazowej (ang. core inflation index ) miara inflacji obliczana zazwyczaj poprzez wyłączenie z CPI cen pewnych dóbr, takich jak żywność i energia, które zmieniają się sezonowo lub znajdują się pod silnym wpływem czynników globalnych Deflator PKB (ang. GDP deflator ) miara inflacji oparta na cenach wszystkich składników PKB, obliczana dzięki ilorazowi nominalnego i realnego (przeliczonego na ceny z arbitralnie wybranego roku bazowego) PKB. Wskaźnik cen dóbr produkcyjnych (ang. Producers Price Index (PPI) ) miara inflacji oparta na cenach dóbr i usług stanowiących nakłady w procesie produkcyjnym efekt poprawy jakości i wprowadzania na rynek nowych dóbr (ang. quality/new goods bias ) występująca przy obliczaniu stopy inflacji przy użyciu stałego koszyka dóbr i usług tendencja do zawyżania prawdziwego kosztu utrzymania, wynikająca z faktu, że stały koszyk nie uwzględnia poprawy jakości istniejących na rynku towarów lub wyprodukowania nowych, które lepiej zaspokajają potrzeby konsumentów efekt substytucji (ang. substitution bias ) występująca przy obliczaniu stopy inflacji przy użyciu stałego koszyka dóbr i usług tendencja do zawyżania prawdziwego kosztu utrzymania, wynikająca z nieuwzględniania faktu, że konsument może zastąpić towary, których relatywne ceny znacznie wzrosły, innymi, które zdrożały w mniejszym stopniu lub w ogóle nie zmieniły ceny błąd substytucji zob. efekt substytucji

Business