Pozacenowe determinanty popytu i podaży Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazywać czynniki wpływające na popyt Wykreślać krzywą popytu, a następnie pracować ze stworzonym wykresem Identyfikować czynniki wpływające na podaż Wykreślać krzywą podaży i pracować ze stworzonym wykresem W poprzednim podrozdziale zbadaliśmy, w jaki sposób cena wpływa na zapotrzebowanie i ilość oferowaną przez sprzedawców na rynku. Udało nam się również wyjaśnić koncepcje krzywych popytu i podaży. Jednak cena nie jest jedynym czynnikiem oddziałującym na decyzje kupujących i sprzedających. Zastanów się np., w jaki sposób popyt na produkty wykorzystywane w diecie wegetariańskiej kształtuje przekonanie podzielane przez rosnącą grupę konsumentów, iż unikanie mięsa jest korzystne dla naszego zdrowia. A jak na podaż diamentów wpłynie to, że ich producenci uruchomią kilka nowych kopalni tego cennego minerału? Jakie są zatem główne czynniki – obok ceny rynkowej – wpływające na popyt i podaż? Odwiedź tę witrynę internetową i przeczytaj krótką notatkę opisującą, jak strategie marketingowe mogą wpływać na podaż i popyt na różne produkty. Jakie czynniki wpływają na popyt? Popyt zdefiniowaliśmy jako ilość jakiegoś dobra lub usługi, którą konsumenci chcą i są w stanie kupić przy różnych poziomach ceny rynkowej. Zgodnie z tą definicją istnieją co najmniej dwa, łatwe do zidentyfikowania, czynniki, które kształtują popyt. Jeśli chcę coś kupić, to znaczy, że dane dobro lub usługa może zaspokoić potrzebę wynikającą z moich gustów i preferencji. Jeśli jestem palaczem, nałóg skłania mnie do zakupu papierosów lub tytoniu. Moje gusta i preferencje sprawiają, że palę, to z kolei powoduje, że odczuwam nieodpartą potrzebę dostarczenia mojemu organizmowi nikotyny, a tę potrzebę mogę zaspokoić, kupując paczkę papierosów. Jeśli jednak nie palę, nie jestem zainteresowany zakupem papierosów. Jeśli czegoś nie potrzebujesz ani nie chcesz, to po prostu tego nie kupisz. Z kolei stwierdzenie „są w stanie kupić" jednoznacznie wskazuje, że dochód konsumentów jest również istotnym czynnikiem wpływającym na ich decyzje zakupowe. Profesorów zazwyczaj stać na lepsze lokum i środek transportu niż studentów, ponieważ mają większe dochody, jakkolwiek zarówno studenci, jak i wykładowcy zapewne tak samo mocno pragną mieć dach nad głową i możliwość nieskrępowanego przemieszczania się. Ceny towarów pokrewnych do dobra lub usługi, których zakup rozważamy, również mogą wpływać na popyt. Jeśli potrzebujesz nowego samochodu i poważnie rozważasz zakup fiata, cena skody lub opla nie pozostanie bez wpływu na twoją decyzję. Wreszcie struktura demograficzna populacji (liczba ludzi w konkretnym wieku) również oddziałuje na popyt. Im więcej dzieci rodzi się w danym kraju, tym większy pojawia się popyt na pieluchy i ubranka dla niemowląt. Z kolei wraz z dorastaniem tych dzieci popyt na mleko modyfikowane i środki pielęgnacji maluchów maleje, a rośnie na ubezpieczenie samochodów młodych kierowców i różnego rodzaju elektroniczne gadżety. Wskazane powyżej czynniki mają znaczenie zarówno dla popytu zgłaszanego przez konkretną osobę, jak i dla całego rynku. W jaki sposób każdy z nich wpływa na popyt i jak zilustrować ten wpływ na wykresie? Aby odpowiedzieć na te pytania, musimy najpierw wprowadzić i objaśnić założenie ceteris paribus . Założenie ceteris paribus Krzywa popytu (ang. demand curve ) lub krzywa podaży (ang. supply curve ) to relacja między dwiema i tylko dwiema zmiennymi: ilością na osi poziomej i ceną rynkową na osi pionowej. Założeniem leżącym u podstaw tworzenia krzywej popytu lub krzywej podaży jest to, że nie zmieniają się żadne istotne dla obu wielkości czynniki ekonomiczne inne niż rynkowa cena produktu. Ekonomiści nazywają to założenie ceteris paribus , co jest łacińskim wyrażeniem oznaczającym „inne rzeczy są stałe” lub „przy innych czynnikach niezmienionych". Zależność opisana krzywą popytu lub podaży opiera się na założeniu ceteris paribus . Zmniejszenie ceny rynkowej wywołuje wzrost zapotrzebowania i spadek ilości oferowanej tylko wtedy, gdy wszystkie czynniki, które mogłyby wpłynąć na popyt i podaż, pozostają niezmienione. Jeśli dopuścimy zmianę jakiegokolwiek czynnika determinującego popyt lub podaż, wówczas prawa podaży i popytu oczywiście wciąż będą obowiązywać, ale efekt wzrostu lub spadku ceny wcale nie musi być zgodny z naszymi oczekiwaniami, jak pokazuje poniższa . Kiedy ceteris paribus ma zastosowanie? Klauzulę ceteris paribus stosujemy zazwyczaj wtedy, gdy chcemy dokładnie wskazać, jak zmiany cen wpływają na popyt lub podaż, ale założenie to możemy wykorzystać także w szerszym kontekście. W realnym świecie popyt i podaż zależą od znacznie większej liczby czynników niż tylko ceny rynkowe. Na przykład popyt zależy od dochodów konsumentów, a podaż zdeterminowana jest przez koszty wytworzenia produktu. W jaki sposób możemy przeanalizować wpływ, jaki wywiera na popyt lub podaż wiele czynników zmieniających się w tym samym czasie – powiedzmy, rosnące ceny rynkowe i spadające dochody? Ekonomiści radzą sobie z tym problemem, badając każdą ze zmiennych wpływających na popyt oddzielnie i zakładając, że pozostałe czynniki pozostają niezmienne. W poniższym przykładzie łatwo stwierdzić, że wzrost ceny rynkowej zmniejszy ilość, jaką konsumenci będą chcieli kupić (zakładając, że dochód i wszystkie inne czynniki wpływające na popyt pozostają stałe). Z kolei spadek dochodów zmniejsza kwotę, którą konsumenci mogą przeznaczyć na zakup tego konkretnego dobra, co zapewne również zmniejszy wielkość zapotrzebowania przy każdym poziomie ceny (ponownie przy założeniu, że cena i wszystkie inne zmienne determinujące popyt pozostają niezmienne). To właśnie w praktyce oznacza założenie ceteris paribus . W tym konkretnym przypadku, po przeanalizowaniu każdego czynnika oddzielnie, możemy połączyć wyniki. Ilość tego konkretnego dobra, na którą konsumenci zgłoszą popyt, spadnie ze względu na dwa czynniki: wyższą cenę i niższe dochody. W jaki sposób dochód wpływa na popyt? Wykorzystajmy dochód jako przykład tego, w jaki sposób czynniki inne niż cena rynkowa wpływają na popyt. pokazuje początkowe zapotrzebowanie na używane samochody jako D 0 . Na przykład w punkcie Q, gdzie cena wynosi 20 tys. zł za samochód, liczba aut, na które jest zapotrzebowanie, kształtuje się na poziomie 18 tys. D 0 pokazuje również, jak zmieniłoby się zapotrzebowanie na samochody przy wyższej lub niższej cenie. Gdyby cena samochodu wzrosła do 22 tys. zł, zapotrzebowanie spadłoby do 17 tys. sztuk (pokazuje to punkt R). Pierwotne położenie krzywej popytu D 0 , jak każdej krzywej popytu, opiera się na założeniu ceteris paribus , zgodnie z którym żadne inne istotne dla popytu czynniki nie ulegają zmianie. Teraz wyobraź sobie, że gospodarka rozwija się, rosną dochody wielu ludzi, co sprawia, że samochody stają się bardziej przystępne cenowo (przeciętny konsument za swój roczny dochód jest w stanie kupić nie jeden, ale dwa samochody). Jak wpłynie to na popyt? Jak możemy to pokazać na wykresie? Wracamy do . Cena samochodów nadal wynosi 20 tys. zł, ale przy wyższych dochodach zapotrzebowanie dla tego poziomu ceny rynkowej wzrosło teraz do 20 tys. aut, jak pokazuje to punkt S. W wyniku wzrostu poziomu dochodów krzywa popytu przesuwa się w prawo do nowego położenia D 1 , wskazując na wzrost popytu. pokazuje wyraźnie, że ten zwiększony popyt występuje przy każdym poziomie ceny rynkowej, nie tylko tym wyznaczonym przez punkty Q i S. A teraz wyobraź sobie, że gospodarka zwalnia, wielu ludzi traci pracę lub pracuje krócej, osiągając niższe dochody. W takim przypadku spadek dochodów spowodowałby zmniejszenie zapotrzebowania na samochody przy każdym poziomie ceny rynkowej, a krzywa popytu D 0 z pierwotnego położenia przesunęłaby się w lewo, do położenia D 2 . W naszym przykładzie cena 20 tys. zł oznacza zapotrzebowanie na poziomie 18 tys. samochodów dla pierwotnej krzywej popytu, ale tylko 14,4 tys. aut po przesunięciu popytu. Przesunięcia krzywej popytu: przykład rynku samochodów Zwiększony popyt oznacza, że przy każdym poziomie ceny rynkowej zapotrzebowanie jest większe, a więc krzywa popytu przesuwa się w prawo, z położenia D 0 do położenia D 1 . Zmniejszony popyt oznacza, że przy każdym poziomie ceny rynkowej zapotrzebowanie jest mniejsze, a zatem krzywa popytu przesuwa się w lewo, z położenia D 0 do położenia D 2 . Cena a przesunięcia krzywej popytu: przykład rynku używanych samochodów Cena (zł) Spadek zapotrzebowania do D 2 Pierwotne zapotrzebowanie (D 0 ) Wzrost zapotrzebowania do D 1 16 000 17 600 22 000 24 000 18 000 16 000 20 000 22 000 20 000 14 400 18 000 20 000 22 000 13 600 17 000 19 000 24 000 13 200 16 500 18 500 26 000 12 800 16 000 18 000 Gdy krzywa popytu przesuwa się, nie oznacza to, że zapotrzebowanie zgłaszane przez każdego indywidualnego nabywcę zmienia się w taki sam sposób. W naszym przykładzie nie każdy klient zainteresowany kupnem auta musiałby się zmierzyć ze zmianą dochodu w tym samym kierunku (wzrost albo spadek) i tym samym stopniu, co oznacza, że nie każdy zdecydowałby się na kupno samochodu przy wzroście dochodów w gospodarce lub przeciwnie, nie dokonałby zakupu, gdyby dochody w gospodarce się obniżyły. Przesunięcie krzywej popytu pokazuje zmianę dla całego rynku i jest wypadkową decyzji podejmowanych przez wszystkie osoby zainteresowane kupnem samochodu. W poprzednim podrozdziale dowodziliśmy, że wyższy dochód powoduje większy popyt przy każdym poziomie ceny rynkowej. Dotyczy to większości dóbr i usług. Ale dla pewnych produktów – takich jak luksusowe samochody, wakacje w egzotycznych miejscach i ekskluzywna biżuteria – efekt wzrostu dochodów może być szczególnie wyraźny. Dobro, na które popyt rośnie wraz ze wzrostem dochodu i spada wraz ze spadkiem dochodu, nazywane jest dobrem normalnym (ang. normal good ). Istnieje kilka wyjątków od tego wzorca. Wraz ze wzrostem dochodów wiele osób będzie kupować mniej artykułów spożywczych sprzedawanych pod marką własną supermarketów i dyskontów, a więcej tych opatrzonych logo producenta. Można się również spodziewać spadku popytu na samochody używane i wzrostu na nowe. Dobro, na które popyt spada wraz ze wzrostem dochodów i rośnie wraz z ich spadkiem, nazywane jest dobrem niższego rzędu (ang. inferior good ). Innymi słowy, gdy dochód rośnie, krzywa popytu na dobra niższego rzędu przesuwa się w lewo. Inne czynniki wpływające na przesunięcie krzywych popytu Dochód nie jest jedynym czynnikiem, który powoduje zmiany popytu. Inne czynniki przesuwające krzywą popytu to gusta i preferencje, struktura lub wielkość populacji, ceny dóbr pokrewnych, a nawet oczekiwania co do ceny danego dobra w przyszłości. Zmiana któregokolwiek z czynników określających, jaką ilość dobra lub usługi ludzie są skłonni kupić po danej cenie, spowoduje zmianę popytu. Graficznie nowa krzywa popytu leży po prawej stronie (wzrost) lub po lewej stronie (spadek) od pierwotnego położenia. Przyjrzyjmy się teraz wspomnianym wyżej czynnikom. Zmiana gustów i preferencji Po rozpoczęciu procesu transformacji systemowej w Polsce w 1989 r. doszło do znaczącej zmiany w strukturze konsumpcji polskich gospodarstw domowych. Ilość kupowanego masła zaczęła spadać, zaś ilość margaryny, na którą konsumenci zgłaszali popyt, systematycznie rosła. Podobną tendencję obserwowano w relacji popytu na mięso wieprzowe i drobiowe. Udział drobiu w zakupach przeciętnego gospodarstwa domowego rósł, zaś wieprzowiny malał. Tego typu zmiany odzwierciedlają transformację gustów i preferencji konsumentów, która skutkuje zmianami ilości dóbr i usług, na które zgłaszany jest popyt przy każdej cenie. Oznacza to, że przesuwają one krzywą popytu na to dobro w prawo w przypadku kurczaka (margaryny) i w lewo w przypadku wieprzowiny (masła). Zmiana gustów i preferencji może być konsekwencją zarówno powszechnej zmiany trybu życia – co będzie np. zwiększać popyt na produkty wegetariańskie i wegańskie – jak i intensywnych kampanii marketingowych. Pomyślmy w tym kontekście o wzroście popytu na margarynę, która w okresie PRL była powszechnie uważana za produkt zdecydowanie gorszy od masła, a dzięki reklamie w telewizji stała się wręcz synonimem nowoczesnego i zdrowego stylu życia. Zmiany struktury populacji Odsetek osób starszych (w wieku 65 lat i więcej) w populacji Polski systematycznie rośnie. W 1990 r. było to 10,2%, w 2010 r. 13,5%, zaś w roku 2019 już 18,1%. W kolejnych latach przewidywany jest jego dalszy wzrost, do 25,2% w 2030 r. (dane opublikowane przez GUS). W społeczeństwie z relatywnie większą liczbą dzieci, takim jak Polska przed rokiem 1990, występuje większy popyt na towary i usługi kupowane przez młodych rodziców – rowery trójkołowe, pieluchy i usługi związane z opieką nad małymi dziećmi. Z kolei społeczeństwo ze stosunkowo dużą liczbą osób starszych, takie jak Polska w 2030 r., będzie zgłaszało większe zapotrzebowanie na domy opieki i aparaty słuchowe. Podobnie zmiany w wielkości populacji mogą wpłynąć na popyt na mieszkania oraz wiele innych dóbr. Każda z tych zmian zostanie pokazana jako przesunięcie krzywej popytu. Zmiany cen dóbr pokrewnych Zmiany cen dóbr pokrewnych, takich jak dobra substytucyjne i komplementarne, również mogą wpływać na popyt na dany produkt. Dobro substytucyjne (ang. substitute good ) to towar lub usługa, które pozwalają zaspokoić tę samą lub podobną potrzebę, można je zatem wykorzystać jako zamiennik konkretnego produktu. Ponieważ książki elektroniczne (e-booki), takie jak ten podręcznik, stają się coraz bardziej dostępne, można oczekiwać spadku popytu na książki tradycyjne, drukowane. Niższa cena substytutu zmniejsza popyt na rozpatrywany produkt. Na przykład w ostatnich latach, gdy ceny tabletów dość szybko spadały, popyt na nie wzrósł (z powodu działania prawa popytu). Ponieważ ludzie kupują tablety jako substytut laptopów, nastąpił spadek popytu na komputery przenośne, co można zilustrować jako przesunięcie krzywej popytu na laptopy w lewo. Wyższa cena za dobro substytucyjne przynosi odwrotny skutek. Dobra komplementarne (ang. complementary good ) wzajemnie się uzupełniają, co oznacza, że często używamy ich razem, ponieważ konsumpcja jednego dobra zwiększa użyteczność (korzyści) z konsumpcji drugiego. Najczęściej przywoływane przykłady to: płatki śniadaniowe i mleko, notesy i długopisy lub ołówki, piłki golfowe i kije golfowe, benzyna i samochody oraz kawa i cukier lub mleczko. Jeśli cena kijów golfowych rośnie, to wskutek działania prawa popytu spada na nie popyt, a jednocześnie spada również popyt na dobra komplementarne, czyli piłki golfowe. Podobnie wyższa cena zimowych wakacji w górach przesunęłaby krzywą popytu na dobra komplementarne, jakimi są narty i kombinezony narciarskie, w lewo, podczas gdy niższa cena za dobra komplementarne miałaby skutek odwrotny. Zmiany oczekiwań dotyczące przyszłych cen i innych czynników wpływających na popyt Łatwo zrozumieć, w jaki sposób cena rynkowa dobra wpływa na zapotrzebowanie, jednak popyt na dany produkt będą również kształtować oczekiwania dotyczące przyszłego poziomu jego ceny, a także inne czynniki (gusta i preferencje, dochody itd.), które w przyszłości mogą determinować popyt na to dobro. Na przykład jeśli ludzie usłyszą, że nadchodzi powódź lub huragan, mogą wykupić ze sklepów baterie do latarek i wodę butelkowaną, słusznie zakładając, że po klęsce żywiołowej produktów tych nie wystarczy dla wszystkich. Jeśli zaś dowiedzą się, że cena dobra takiego jak kawa prawdopodobnie wzrośnie w przyszłości, mogą wybrać się do sklepu, aby zaopatrzyć się w kawę na zapas. Z kolei, jeśli konsumenci spodziewają się obniżki cen w przyszłości, wówczas wstrzymują bieżący popyt (np. na tablety), licząc, że później (np. w przyszłym roku) uda im się kupić to dobro taniej. Pokazujemy te zmiany popytu jako przesunięcia krzywej w prawo lub w lewo. Przesunięcie krzywej popytu (ang. shift in demand ) następuje wówczas, gdy zmiana jakiegoś czynnika ekonomicznego (innego niż cena rynkowa) powoduje, że zapotrzebowanie zmienia się przy każdym poziomie ceny rynkowej. Poniższa dokładnie ilustruje kierunek tych zmian. Zmiany popytu, przesunięcie krzywej popytu Zmiana popytu oznacza, że przy każdym poziomie ceny rynkowej zapotrzebowanie ulegnie zmianie. Poniżej znajduje się przykład przesunięcia krzywej popytu spowodowanego wzrostem dochodów. Krok 1. Narysuj krzywą popytu dla dobra normalnego, takiego jak pizza. Oznacz cenę (np. P 0 ). Zaznacz odpowiednią dla niej ilość Q 0 . Spójrz na przykład nakreślony na . Krzywa popytu Krzywa popytu może być wykorzystana do oceny tego, jaką ilość danego dobra konsumenci chcieliby kupić przy każdym poziomie ceny. Krok 2. Załóżmy, że dochód wzrośnie. Czy w wyniku tej zmiany konsumenci będą kupować mniej, czy więcej pizzy? Odpowiedź brzmi: więcej. Narysuj przerywaną linię poziomą biegnącą od wybranej ceny, przez pierwotne zapotrzebowanie, do nowego punktu z nową ilością Q 1 . Narysuj przerywaną linię pionową w dół do osi poziomej i oznacz nowy Q 1 . ilustruje wskazane powyżej posunięcia. Krzywa popytu a wzrost dochodu Wraz ze wzrostem dochodu konsumenci będą nabywali większe ilości dobra, co przesunie popyt w prawo. Krok 3. Teraz przesuń krzywą tak, aby jej wykres przechodził przez nowy wyznaczony punkt. Zobaczysz, że wzrost dochodu powoduje przesunięcie w górę (lub w prawo) krzywej popytu, w efekcie przy każdej cenie popyt będzie wyższy, jak to widać na . Krzywa popytu przesunięta w prawo Wraz ze wzrostem dochodu konsumenci będą nabywali większe ilości pizzy, co oznacza wzrost zapotrzebowania przy każdym poziomie ceny, czyli przesunięcie krzywej popytu w prawo. Podsumowanie: czynniki wpływające na popyt podsumowuje działanie sześciu czynników, które mogą przesunąć krzywe popytu. Kierunek strzałek wskazuje, czy przesunięcie krzywej popytu oznacza jego wzrost, czy też spadek. Zauważ, że zmiana ceny samego dobra lub usługi nie jest wymieniona wśród czynników, które mogą przesunąć krzywą popytu. Zmiana ceny towaru lub usługi powoduje ruch po krzywej popytu i zazwyczaj prowadzi do pewnej zmiany zapotrzebowania, ale nie wywołuje przesunięcia krzywej. Czynniki, które powodują przesunięcia krzywej popytu (a) Lista czynników, które mogą spowodować wzrost popytu z D 0 do D 1 . (b) Te same czynniki, ale działające w odwrotnym kierunku, mogą spowodować spadek popytu z D 0 do D 1 Gdy krzywa popytu się przesunie, przetnie się z krzywą podaży w innym punkcie, wskazując inną cenę i ilość równowagi. Jednak nie powinniśmy się spieszyć. Zanim omówimy to, jak zmiany popytu mogą wpływać na cenę i ilość równowagi, najpierw musimy przeanalizować możliwe czynniki wpływające na podaż i tym samym przesunięcie wykresu krzywej podaży. W jaki sposób koszty produkcji wpływają na podaż? Krzywa podaży pokazuje, jak zmieni się ilość oferowana wraz ze wzrostem lub spadkiem ceny rynkowej, przy założeniu ceteris paribus , zgodnie z którym żadne inne istotne dla podaży czynniki nie ulegają zmianie. Jeśli jakakolwiek ze zmiennych, które determinują podaż i nie są ceną rynkową, zmieni się, przesunie to całą krzywą podaży. Tak samo jak przesunięcie krzywej popytu, które opisaliśmy jako zmianę zapotrzebowania przy każdej cenie, przesunięcie krzywej podaży (ang. shift in supply ) oznacza zmianę ilości oferowanej przy każdym poziomie ceny rynkowej. Myśląc o czynnikach wpływających na podaż, pamiętajmy, co stanowi podstawowy cel działalności gospodarczej – to zysk (ang. profit ), który jest różnicą między przychodami a kosztami. Przedsiębiorstwo wytwarza towary i usługi, używając kombinacji pracy, kapitału finansowego, materiałów i maszyn (kapitału fizycznego), czyli tego, co nazywamy nakładami (ang. input ) lub czynnikami produkcji (ang. factor of production ). Jeśli koszty produkcji z punktu widzenia przedsiębiorstwa są niższe, a ceny towarów lub usług, które ono wytwarza, pozostają niezmienione, wówczas zyski rosną. Gdy zyski przedsiębiorstwa rosną, chętniej zwiększa ono produkcję, ponieważ im więcej towarów dostarczy na rynek, tym większy dochód osiągnie. Gdy koszty produkcji spadają, przedsiębiorstwo będzie chciało dostarczać większą ilość swoich produktów przy danym poziomie ceny. Zmianę tę możemy pokazać, przesuwając w prawo krzywą podaży. Potraktujmy jako przykład firmę kurierską, która dostarcza paczki i przesyłki na terenie danego miasta. Przedsiębiorstwo to może uznać, że koszt zakupu benzyny jest jedną z najważniejszych pozycji na liście jego kosztów. Jeśli cena benzyny spadnie, wówczas przedsiębiorstwo stwierdzi, że może dostarczać przesyłki taniej niż dotąd. Ponieważ niższe koszty przekładają się na wyższe zyski, firma ta może rozszerzyć zakres usług przy danej cenie na kolejne dzielnice miasta. Dzięki niższym cenom benzyny może teraz obsłużyć większy obszar i w ten sposób zwiększyć podaż swoich usług. I odwrotnie, jeśli przedsiębiorstwo poniesie wyższe koszty produkcji, będzie osiągać niższe zyski przy każdym poziomie ceny rynkowej swoich produktów. W rezultacie wyższy koszt produkcji zwykle powoduje, że przedsiębiorstwo oferuje do sprzedaży mniejsze ilości dóbr i usług przy każdym poziomie ceny rynkowej. W tym przypadku krzywa podaży przesuwa się w lewo. Rozważmy teraz podaż samochodów używanych zaprezentowaną za pomocą krzywej S 0 na . Punkt J wskazuje, że przy cenie równej 20 tys. zł liczba oferowanych aut wyniesie 18 tys. sztuk. Jeśli cena wzrośnie do 22 tys. zł za samochód ( ceteris paribus) , podaż wzrośnie do 20 tys. samochodów, co pokazuje punkt K na krzywej S 0 . Możemy oczywiście zaprezentować te same informacje za pomocą zestawienia takiego jak . Zmiany podaży: przykład rynku samochodów używanych Zmniejszona podaż oznacza, że przy każdej cenie rynkowej liczba oferowanych samochodów jest mniejsza, a więc krzywa podaży przesuwa się w lewo, z położenia S 0 do S 1 . Zwiększona podaż oznacza, że przy każdym poziomie ceny rynkowej liczba oferowanych aut jest większa, a więc krzywa podaży przesuwa się w prawo, z położenia S 0 do położenia S 2 . Ceny a zmiany podaży: przykład rynku samochodów używanych Cena (zł) Spadek liczby oferowanych aut do S 1 Początkowa liczba oferowanych aut (S 0 ) Wzrost liczby oferowanych aut do S 2 16 000 10 500 12 000 13 200 18 000 13 500 15 000 16 500 20 000 16 500 18 000 19 800 22 000 18 500 20 000 22 000 24 000 19 500 21 000 23 100 26 000 20 500 22 000 24 200 A teraz wyobraź sobie, że stawki najmu powierzchni biurowo-wystawienniczej, ważnego komponentu kosztów w ramach działalności sprzedawców używanych samochodów, rosną, przez co aktywność ta staje się droższa. Przy każdym poziomie ceny rynkowej sprzedawcy używanych aut zaoferują do sprzedaży ich mniejszą liczbę (część sprzedawców będzie bowiem zmuszona zawiesić działalność). Można to zilustrować, przesuwając krzywą podaży w lewo, z położenia S 0 do położenia S 1 , co będzie oznaczało, że przy każdym poziomie ceny rynkowej liczba oferowanych samochodów maleje. W tym przykładzie przy cenie 20 tys. zł zaoferowana liczba spada z 18 tys. sztuk na początkowej krzywej podaży (S 0 ) do 16,5 tys. na przesuniętej krzywej podaży S 1 . Nową wielkość wskazuje punkt L. I odwrotnie, jeśli stawki najmu powierzchni spadają, sprzedaż samochodów staje się tańsza. Przy każdym poziomie ceny rynkowej sprzedawcy aut mogą teraz oczekiwać wyższych zysków, więc zaoferują do sprzedaży większą liczbę samochodów. Przesunięcie krzywej podaży w prawo, z S 0 do S 2 , oznacza, że przy każdym poziomie ceny rynkowej zaoferowana liczba aut wzrosła. W naszym przykładzie przy cenie 20 tys. zł ilość oferowana wzrasta z 18 tys. na pierwotnej krzywej podaży (S 0 ) do 19,8 tys. na krzywej podaży S 2 . Nową wielkość wskazuje punkt M. Inne czynniki wpływające na podaż Na powyższym przykładzie można było zaobserwować, że zmiany cen nakładów w procesie produkcji wpływają na koszty produkcji, a tym samym na podaż. Przecież powierzchnia biurowo-wystawiennicza jest właśnie takim nakładem w procesie sprzedaży używanych samochodów. Na koszt wytwarzania dóbr i usług w przedsiębiorstwach oddziałuje również kilka innych elementów, takich jak zmiany pogody lub warunków naturalnych, nowe technologie produkcji i niektóre rodzaje polityki ekonomicznej państwa. Zmiany pogody i – w dłuższym horyzoncie czasowym – klimatu wpływają na koszty produkcji wielu produktów rolnych. Na przykład w 2014 r. Nizina Mandżurska w północno-wschodnich Chinach, która odpowiada za większość produkcji pszenicy, kukurydzy i soi w tym kraju, została dotknięta najpoważniejszą od 50 lat suszą. Drastyczny spadek ilości opadów zmniejsza podaż produktów rolnych, a to oznacza, że przy danej cenie rynkowej do sprzedaży zostanie zaoferowana mniejsza ilość towarów. Z drugiej strony szczególnie korzystna pogoda przesunęłaby krzywą podaży w prawo. Gdy przedsiębiorstwo opracuje nową technologię, która pozwala produkować taniej, krzywa podaży również przesunie się w prawo. Na przykład w latach 60. XX w. wielki projekt naukowy, zwany zieloną rewolucją, doprowadził do upowszechnienia wydajniejszych odmian podstawowych roślin, takich jak pszenica i ryż. Na początku lat 90. XX w. ponad dwie trzecie areału wykorzystywanego pod uprawę pszenicy i ryżu w krajach rozwijających się było obsiane ziarnem stworzonym dzięki zielonej rewolucji – w konsekwencji plony z hektara były dwukrotnie wyższe. Udoskonalenie technologiczne obniżające koszty produkcji przesunie krzywą podaży w prawo, dzięki czemu przy danej cenie można wyprodukować większą ilość. Polityka państwa również może zmieniać koszty produkcji, a tym samym krzywą podaży, poprzez podatki, regulacje i dotacje. Na przykład rząd Polski nakłada podatek akcyzowy na napoje alkoholowe. Wpływy z tego tytułu wyniosły w 2020 r. ponad 13,5 mld zł. Przedsiębiorstwa traktują podatki jako koszty działalności. Wyższe koszty zmniejszają podaż z powodów, które omówiliśmy powyżej. Innym przykładem polityki, która może wpływać na wysokość kosztów wytwarzania, jest szeroki wachlarz przepisów regulujących postępowanie przedsiębiorstw w zakresie ochrony środowiska lub bezpieczeństwa i higieny pracy. Konieczność dostosowania się do przepisów zwykle zwiększa koszty pojedynczego przedsiębiorstwa. Z drugiej strony ewentualna subwencja (ang. subsidy ) wypłacana przez władze różnego szczebla jest odwrotnością podatku. Z subwencją mamy do czynienia wtedy, kiedy państwo bezpośrednio wspiera przedsiębiorstwa, zasilając je środkami finansowymi, lub obniża wysokość podatków, gdy podejmują one działania pożądane przez władze. Z perspektywy przedsiębiorstwa podatki lub regulacje są dodatkowym kosztem produkcji, który przesuwa podaż w lewo, co prowadzi do zmniejszenia ilości oferowanej przy każdym poziomie ceny rynkowej. Z kolei dotacje rządowe obniżają koszty produkcji i zwiększają podaż oraz ilość oferowaną przy każdym poziomie ceny rynkowej, co przesuwa krzywą podaży w prawo. Następna pokazuje, jak przebiega ta zmiana. Zmiany podaży Wiemy, że krzywa podaży pokazuje minimalną cenę rynkową, jaką przedsiębiorstwo zaakceptuje, aby wyprodukować i sprzedać daną ilość produktu. Co dzieje się z krzywą podaży, gdy koszty produkcji rosną? Poniżej znajduje się przykład przesunięcia krzywej podaży spowodowanego wzrostem kosztów produkcji. (W i przedstawimy kilka innych koncepcji dotyczących podejmowania decyzji przez przedsiębiorstwo.) Krok 1. Narysuj wykres krzywej podaży pizzy. Wybierz ilość (np. Q 0 ). Jeśli narysujesz pionową linię od Q 0 do krzywej podaży, wyznaczysz cenę, którą wybierze przedsiębiorstwo. pokazuje ten przykład. Krzywa podaży Krzywą podaży można wykorzystać, aby pokazać minimalną cenę rynkową, jaką zaakceptuje przedsiębiorstwo przy produkcji określonej ilości towaru. Krok 2. Dlaczego przedsiębiorstwo wybrało tę, a nie inną cenę rynkową? Żeby to zrozumieć, warto sobie uświadomić, że cena składa się z dwóch części. Pierwsza z nich to koszt produkcji jednej pizzy. W tym przykładzie na koszt wyprodukowania pizzy składają się koszty składników (np. mąki, sosu, sera i szynki), koszt pieca do pizzy, czynsz za wynajmowane pomieszczenie i wynagrodzenie pracowników. Druga część ceny to oczekiwany zysk firmy wypracowany na jednym placku; jest on określany m.in. przez marżę zysku uzyskiwaną w ramach tego rodzaju działalności gospodarczej. (Oczekiwany zysk niekoniecznie jest tym samym co zysk ekonomiczny, zostanie to wyjaśnione w .) Po zsumowaniu tych dwóch składowych otrzymujemy cenę rynkową, jaką przedsiębiorstwo jest gotowe zaakceptować. Ilość Q 0 i związana z nią cena P 0 określają jeden punkt na krzywej podaży przedsiębiorstwa, co przedstawia . Wyznaczanie cen Jednostkowy koszt produkcji powiększony o oczekiwany zysk równy jest cenie rynkowej, jaką firma ustaliła za swój produkt przy danej wielkości produkcji. Krok 3. Załóżmy teraz, że koszt produkcji wzrasta. Być może ser stał się droższy o 1,75 zł w przeliczeniu na pizzę. Jeśli to prawda, firma będzie chciała podnieść cenę o ten wzrost kosztów (1,75 zł). Narysuj ten punkt na krzywej podaży bezpośrednio nad początkowym punktem wyznaczonym na krzywej, ale o 1,75 zł wyżej, jak to widać na . Rosnące koszty powodują wzrost cen rynkowych Krok 4. Przesuń krzywą podaży tak, aby przeszła przez nowy punkt, wyznaczony przez wyższe koszty jednostkowe. Zobaczysz, że wzrost kosztów powoduje przesunięcie w górę (lub w lewo) krzywej podaży, tak że przy każdej cenie zaoferowana ilość będzie teraz mniejsza, co widać na . Przesunięcie krzywej podaży Gdy jednostkowy koszt produkcji wzrasta, krzywa podaży przesuwa się w górę, w związku z czym dla każdego poziomu oferowanej liczby placków pizzy cena rynkowa wzrasta. Podsumowanie – czynniki wpływające na podaż Zmiany cen dóbr i usług wykorzystywanych do produkcji (nakładów), klęski żywiołowe, nowe technologie i zmiany polityki państwa znajdują odbicie w kosztach produkcji. To zaś ma wpływ na ilość produktów, jaką firmy są skłonne dostarczać przy każdym poziomie ceny rynkowej. podsumowuje działanie czterech czynników, które mogą przesuwać krzywe podaży dóbr i usług. Zauważ, że zmiana ceny rynkowej produktu do nich nie należy. Chociaż zmiana ceny dobra lub usługi zazwyczaj wywołuje zmianę ilości oferowanej, a więc ruch po krzywej podaży tego konkretnego dobra lub usługi, nie powoduje jednak przesunięcia samej krzywej podaży. Czynniki, które powodują przesunięcie krzywych podaży (a) Lista czynników, które mogą spowodować wzrost podaży z S 0 do S 1 . (b) Te same czynniki, ale działające w odwrotnym kierunku, mogą spowodować spadek podaży z S 0 do S 1 . Ponieważ krzywe popytu i podaży przedstawione są na dwuwymiarowym wykresie (z ceną rynkową i ilością odłożonymi na jego osiach), nieostrożny podróżnik po krainie ekonomii może odnieść błędne wrażenie, że nauka ta zajmuje się tylko czterema tematami: popytem, podażą, cenami i ilościami. Jednak popyt i podaż są tak naprawdę pojemnymi hasłami. Popyt obejmuje także wszystkie elementy, które wpływają na zapotrzebowanie przy każdym poziomie ceny rynkowej, a podaż obejmuje wszystko to, co wpływa na ilość zaoferowaną na rynku przy różnych poziomach ceny rynkowej. Uwzględnia także czynniki inne niż cena rynkowa, których zmiana przejawia się przesunięciami krzywych popytu lub podaży. W ten sposób dwuwymiarowy model popytu i podaży staje się potężnym narzędziem do analizy szerokiego katalogu czynników ekonomicznych. Key Concepts and Summary Ekonomiści często stosują założenie ceteris paribus , czyli „przy innych czynnikach niezmienionych”. Podczas badania ekonomicznego wpływu jednego zdarzenia na interesujący ich parametr traktują wszystkie inne czynniki, które również mogą determinować ten parametr, jako stałe (niezmienne). Czynniki, które mogą przesunąć krzywą popytu na dobra i usługi, powodując wzrost lub spadek zapotrzebowania przy każdym poziomie ceny rynkowej, obejmują zmiany: gustów i preferencji, liczby potencjalnych klientów, dochodów, cen dóbr substytucyjnych i komplementarnych oraz oczekiwań dotyczących przyszłych warunków i cen determinujących popyt. Czynniki, które mogą przesunąć krzywą podaży dóbr i usług, powodując wzrost lub spadek ilości oferowanej przy każdym poziomie ceny rynkowej, obejmują zmiany: cen nakładów (czynników produkcji), warunków naturalnych, technologii oraz regulacji prawnych, jak również wysokości podatków i dotacji rządowych. Self-Check Questions Dlaczego ekonomiści stosują założenie ceteris paribus ? Aby ułatwić analizę złożonych problemów. Ceteris paribus pozwala przyjrzeć się wpływowi tylko jednego czynnika na parametr, który próbujesz analizować. Po przeanalizowaniu wszystkich czynników oddzielnie ostateczna odpowiedź będzie sumą analiz cząstkowych. Analizując rynek farb, ekonomista konstatuje wymienione poniżej fakty. Określ, czy wpłyną one na wzrost, czy na spadek popytu, a może na wzrost bądź spadek podaży. Ostatnio pojawiły się nowe rozwiązania technologiczne pozwalające zmniejszyć koszty wytwarzania farb. Farba utrzymuje się dłużej na pomalowanych powierzchniach, dzięki czemu właściciele nieruchomości nie muszą ich teraz malować tak często jak wcześniej. Z powodu silnego gradobicia wiele osób musi ponownie pomalować swoje nieruchomości. To samo gradobicie uszkodziło kilka fabryk produkujących farby na tyle, że zostały one zamknięte na kilka miesięcy. Udoskonalenie technologii obniżające koszty produkcji spowoduje wzrost ilości oferowanej przy każdym poziomie ceny, czyli przesunięcie krzywej podaży w prawo (lub w dół). Poprawa jakości farby jest traktowana jako zmiana gustów lub preferencji na korzyść tego produktu, co oznacza, że konsumenci domagają się większej ilości farby przy dowolnym poziomie cenowym, więc krzywa popytu przesuwa się w prawo. Jeśli wydaje się to sprzeczne z intuicją, należy zauważyć, że w przyszłości popyt na trwalszą farbę spadnie, ponieważ konsumenci zasadniczo przeniosą popyt z przyszłości na moment obecny. Zwiększenie potrzeb powoduje wzrost zapotrzebowania, czyli przesunięcie krzywej popytu w prawo. Uszkodzenie fabryk oznacza, że obecnie przedsiębiorstwa nie są w stanie dostarczyć tak dużo farb jak poprzednio. Technicznie jest to wzrost kosztów produkcji. Tak czy inaczej krzywa podaży przesuwa się w lewo. Na rynek ropy naftowej wpływa wiele czynników. Postaraj się przewidzieć, jak każde z poniższych zdarzeń zmieni cenę rynkową i ilość równowagi. W każdym przypadku określ, w jaki sposób zdarzenie wpłynie na krzywe podaży i popytu. W razie potrzeby narysuj stosowny wykres. Samochody stają się coraz bardziej oszczędne, a zatem pokonują więcej kilometrów na jednym litrze paliwa. Zima jest wyjątkowo mroźna. U wybrzeży Norwegii dokonano ważnego odkrycia nowego złoża ropy naftowej. Gospodarki niektórych krajów wykorzystujących duże ilości ropy naftowej, takich jak Japonia, rozwijają się wolniej. Wojna na Bliskim Wschodzie zakłóca harmonogramy wydobycia ropy. Właściciele budynków instalują w nich dodatkową izolację termiczną. Cena energii pozyskiwanej za pomocą paneli słonecznych gwałtownie spada. Firmy chemiczne opracowują nowy rodzaj plastiku na bazie ropy naftowej, który nadaje się do bardzo wielu zastosowań. Bardziej oszczędne samochody oznaczają mniejsze zapotrzebowanie na paliwa. Powoduje to przesunięcie w lewo krzywej popytu na benzynę i olej napędowy, a tym samym także na ropę naftową. Ponieważ krzywa popytu przesuwa się w dół krzywej podaży, spada zarówno cena, jak i ilość równowagi. Niskie temperatury zwiększają zapotrzebowanie na olej opałowy. Powoduje to przesunięcie popytu na ten produkt, a tym samym na ropę naftową, w prawo. Ponieważ krzywa popytu przesuwa się w górę krzywej podaży, wzrasta zarówno cena rynkowa, jak i ilość równowagi. Odkrycie nowych złóż ropy naftowej sprawi, że będzie jej więcej. Można to pokazać jako przesunięcie w prawo krzywej podaży, co spowoduje spadek ceny równowagi wraz ze wzrostem ilości równowagi. (Krzywa podaży przesuwa się w dół po krzywej popytu, więc cena i ilość zachowują się zgodnie z prawem popytu. Jeśli cena spada, ilość rośnie). Jeśli gospodarka rozwija się wolniej, produkcja maleje i wymaga mniejszych nakładów, w tym energii, która jest wykorzystywana do wytwarzania praktycznie wszystkiego. Zmniejszenie popytu na energię przełoży się na spadek popytu na ropę naftową, czyli nastąpi przesunięcie w lewo krzywej popytu na to dobro. Ponieważ krzywa popytu przesuwa się w dół krzywej podaży, zarówno cena, jak i ilość równowagi spadną. Zakłócenie wydobycia ropy naftowej zmniejszy jej podaż. To przesunięcie w lewo krzywej podaży oznacza ruch w górę po krzywej popytu, powodując wzrost ceny i spadek ilości zapewniających równowagę na rynku. Lepsza izolacja zmniejszy zapotrzebowanie na ogrzewanie. To oznacza przesunięcie popytu na ropę naftową w lewo, a więc ruch w dół po krzywej podaży, a to skutkuje spadkiem ceny i ilości równowagi na rynku ropy. Energia słoneczna jest substytutem energii wytwarzanej z ropy naftowej. Jeśli więc energia słoneczna stanie się tańsza, popyt na ropę naftową spadnie, ponieważ konsumenci przestawią się z ropy naftowej na energię słoneczną. Spadek popytu na ropę naftową zostanie pokazany jako przesunięcie krzywej popytu w lewo. Gdy krzywa popytu przesuwa się w dół krzywej podaży, zarówno cena równowagi, jak i ilość wydobywanej ropy naftowej spadną. Nowy, popularny rodzaj plastiku zwiększy popyt na ropę. Jego wzrost zostanie pokazany jako przesunięcie krzywej popytu w prawo podnoszące cenę równowagi i ilość ropy będącej przedmiotem transakcji. Review Questions W jaki sposób ekonomiści radzą sobie z problemem wpływu wielu czynników na konkretny rynek w tym samym czasie? Wymień kilka czynników, które mogą spowodować przesunięcie krzywej popytu na rynku dóbr i usług. Wymień kilka czynników, które mogą spowodować przesunięcie krzywej podaży na rynku dóbr i usług. Critical Thinking Questions Przeanalizuj popyt na hamburgery. Jeśli cena dobra substytucyjnego (np. hot dogów) wzrośnie i cena dobra komplementarnego (np. bułek do hamburgerów) także pójdzie do góry, to czy możesz z całą pewnością powiedzieć, co stanie się z popytem na hamburgery? Dlaczego tak lub dlaczego nie? Zilustruj swoją odpowiedź wykresem. Jak sądzisz, jak starzenie się pokolenia powojennego wyżu demograficznego wpłynie na popyt na mleko? Uzasadnij swoją odpowiedź. Wiemy, że zmiana ceny produktu powoduje ruch wzdłuż krzywej popytu. Załóżmy, że konsumenci uważają, iż w przyszłości ceny będą rosły. Jak wpłynie to na popyt na produkt w teraźniejszości? Czy możesz to zilustrować za pomocą wykresu? Załóżmy, że istnieje podatek od słodzonych napojów gazowanych („opłata cukrowa") wprowadzony, aby ograniczyć problem otyłości. Jak obniżka takiego podatku wpłynie na podaż tych napojów oraz na cenę i ilość w równowadze? Czy możesz to pokazać na wykresie? Podpowiedź: Przyjmijmy, że podatek ten jest pobierany od sprzedawców. Problems pokazuje informacje o popycie i podaży rowerów, przy czym liczba rowerów podana jest w tysiącach sztuk, a cena rynkowa w złotych. Cena (zł) Popyt Podaż 1200 50 36 1500 40 40 1800 32 48 2100 28 56 2400 24 70 Jakie jest zapotrzebowanie i liczba jednośladów oferowanych w cenie 2100 zł? Przy jakiej cenie liczba zaoferowanych do sprzedaży rowerów wynosi 48 tys.? Narysuj krzywe podaży i popytu na rowery. Czy możesz określić cenę i ilość równowagi na podstawie tego wykresu? Jak możesz określić cenę i ilość równowagi na podstawie powyższej tabeli? Ile wynosi ilość i cena równowagi? Gdyby cena była równa 1200 zł, to jaka byłaby liczba rowerów zaoferowana do sprzedaży i jakie byłoby zapotrzebowanie na rowery? Czy pojawi się wówczas nadwyżka podaży lub nadwyżka popytu? Jeśli tak, to jakiej wielkości? Na rynku komputerów w ostatnich latach cena, po której sprzedawano ten produkt, znacznie spadła. Jakie zmiany popytu i podaży mogą wyjaśnić ten efekt? Naszkicuj krzywe i przedstaw swoje uzasadnienie. Zwiększenie popytu Spadek popytu Wzrost podaży Spadek podaży References Landsburg, Steven E. The Armchair Economist: Economics and Everyday Life . New York: The Free Press. 2012. specifically Section IV: How Markets Work. National Chicken Council. 2015. "Per Capita Consumption of Poultry and Livestock, 1965 to Estimated 2015, in Pounds." Accessed April 13, 2015. https://www.nationalchickencouncil.org/about-the-industry/statistics/per-capita-consumption-of-poultry-and-livestock-1965-to-estimated-2012-in-pounds/. Wessel, David. “Saudi Arabia Fears $40-a-Barrel Oil, Too.” The Wall Street Journal . May 27, 2004, p. 42. https://online.wsj.com/news/articles/SB108561000087822300. ceteris paribus założenie, zgodnie z którym wszystkie czynniki inne niż rozpatrywany są stałe dobra komplementarne (ang. complementary good ) dobra, które są używane razem, ponieważ konsumpcja jednego z nich zwiększa korzyści z konsumpcji (użyteczność) drugiego czynniki produkcji (ang. factors of production [or inputs ]) zasoby, takie jak praca, kapitał finansowy, ziemia wraz z surowcami oraz urządzenia (kapitał rzeczowy), które są używane do produkcji dóbr i usług dobro niższego rzędu (ang. inferior good ) dobro, na które popyt (zapotrzebowanie) spada wraz ze wzrostem dochodu i rośnie wtedy, gdy dochód spada dobro podrzędne (ang. inferior good ) patrz: dobro niższego rzędu nakłady (ang. factors of production [or inputs ]) patrz: czynniki produkcji dobro normalne (ang. normal good ) dobro, na które zapotrzebowanie rośnie wraz ze wzrostem dochodu oraz spada wraz ze zmniejszaniem się dochodu dobro zwykłe (ang. normal good ) patrz: dobro normalne zmiana popytu (ang. shift in demand ) następuje wówczas, gdy zmiana czynników ekonomicznych determinujących wielkość popytu (innych niż cena rynkowa danego dobra) powoduje, że zapotrzebowanie na dane dobro zmienia się przy każdym poziomie ceny rynkowej przesunięcie krzywej popytu (ang. shift in demand ) patrz: zmiana popytu zmiana podaży (ang. shift in supply ) następuje wówczas, gdy zmiana czynników ekonomicznych determinujących wielkość podaży (innych niż cena rynkowa danego dobra) powoduje, że oferowana przy każdym poziomie ceny rynkowej ilość tego dobra się zmienia przesunięcie krzywej podaży (ang. shift in supply ) patrz: zmiana podaży dobro substytucyjne (ang. substitute good ) dobro, które zaspokaja tę samą lub zbliżoną potrzebę co inne dobro, dzięki czemu można je wykorzystać jako zamiennik konkretnego produktu, stąd większa konsumpcja jednego z nich oznacza mniejszą konsumpcję drugiego

Business


Czteroetapowy proces zmiany ceny i ilości równowagi na rynku Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zidentyfikować cenę i ilość zapewniające równowagę na rynku, wykorzystując do tego proces czteroetapowej analizy Wskazać na wykresie cenę i ilość równowagi Odróżnić przesunięcia krzywych popytu i podaży od ruchów po tych krzywych Wykreślać krzywe popytu i podaży oraz wskazywać cenę i ilość zapewniające równowagę, na podstawie danych z realnie istniejących rynków Rozważania zawarte w tym podrozdziale rozpocznijmy od analizy tego, jak pojedyncze zdarzenie wpływa na konkretny rynek. Może to być zmiana, która ma konsekwencje dla popytu, taka jak wzrost (lub spadek): dochodów, liczby ludności, cen dóbr substytucyjnych lub komplementarnych albo zmiana gustów i preferencji konsumentów lub oczekiwań dotyczących przyszłych cen. Może to być również zdarzenie, które wpływa na podaż, takie jak zmiana: warunków naturalnych, cen nakładów, technologii lub polityki państwa, determinująca koszty produkcji. Jak takie pojedyncze, konkretne zdarzenie gospodarcze wpływa na cenę i ilość równowagi na rynku? Spróbujemy odpowiedzieć na to pytanie, wykorzystując czteroetapowy proces. Etap 1. Narysuj model rynku uwzględniający krzywe popytu i podaży, tak jak wygląda on przed zmianą, którą chcesz analizować. Aby poprawnie wykorzystać ten model, potrzebujesz czterech standardowych elementów: prawa popytu, które mówi nam o nachyleniu krzywej popytu; prawa podaży, które wskazuje na nachylenie krzywej podaży; listy zmiennych przesuwających popyt oraz listy zmiennych wpływających na położenie krzywej podaży. Dzięki modelowi możesz znaleźć początkowe wartości ceny i ilości zapewniające równowagę na rynku. Etap 2. Oceń, czy zdarzenie ekonomiczne, które analizujesz, wpływa na popyt czy na podaż. Innymi słowy, czy zmiana ta znajduje się na liście czynników przesuwających krzywą popytu, czy może krzywą podaży? Etap 3. Oceń, czy czynnik wpływający na przesunięcie odpowiedniej krzywej oznacza wzrost, czy może spadek zapotrzebowania lub ilości oferowanej na rynku przy każdym poziomie ceny rynkowej. Następnie naszkicuj nową krzywą popytu lub podaży na wykresie z prawej lub lewej strony jej pierwotnego położenia. Etap 4. Zidentyfikuj nowy punkt równowagi rynkowej, a następnie porównaj pierwotną cenę i ilość równowagi z nowymi wartościami tych parametrów. Rozważmy jeden przykład wiążący się wyłącznie ze zmianą podaży i jeden związany wyłącznie z przesunięciem krzywej popytu. Następnie omówimy przypadek, w którym jednocześnie zmieniać się będzie położenie i krzywej popytu, i krzywej podaży. Dobra pogoda na połów łososi pacyficznych Przyjmijmy, że latem 2015 r. warunki pogodowe u wybrzeży Kalifornii sprzyjały komercyjnym połowom łososia. Ulewne deszcze oznaczały wyższy niż zwykle poziom wód w rzekach, co korzystnie wpływa na rozród tej ryby. Z kolei nieco niższe temperatury oceanu stymulowały rozwój planktonu, mikroskopijnych organizmów znajdujących się na początku oceanicznego łańcucha pokarmowego, zapewniając dostateczną ilość pożywienia dla wszystkich organizmów bytujących w tym regionie Pacyfiku. Ocean był spokojny podczas sezonu połowowego, więc komercyjne połowy mogły się odbywać przez wiele dni, dłużej niż zazwyczaj w tym okresie. Jak te warunki klimatyczne wpłynęły na ilość i cenę rynkową łososia? prezentuje cztery etapy analizy, które przedstawimy poniżej, aby pokazać, jak zmieniła się sytuacja na rynku łososi pacyficznych. także dostarcza użytecznych informacji pozwalających przeanalizować zmiany na tym rynku. Dobra pogoda na połów łososia: czteroetapowy proces analizy Nadzwyczaj dobra pogoda w okresie połowowym prowadzi do zmian ceny i ilości łososia będącego przedmiotem transakcji rynkowych. Połowy łososia (ilość w tys. ryb) Cena (dol./funt) Ilość oferowana w 2014 r. Ilość oferowana w 2015 r. Zapotrzebowanie 2,00 80 400 840 2,25 120 480 680 2,50 160 550 550 2,75 200 600 450 3,00 230 640 350 3,25 250 670 250 3,50 270 700 200 Etap 1. Narysuj wykres prezentujący rynek łososi pacyficznych wraz z krzywymi popytu i podaży dla roku 2014, czyli dla okresu ze standardową pogodą. Punkt przecięcia krzywej popytu D 0 i krzywej podaży S 0 wskazuje na pierwotną cenę równowagi na poziomie 3,25 dol. za funt łososia i ilość równowagi równą 250 tys. ryb. (Wskazana cena za funt to koszt, jaki ponoszą nabywcy komercyjni przy rybackim nabrzeżu. Konsumenci w sklepie spożywczym płacą cenę wyższą.) Przyjmijmy również upraszczające założenie, że każdy odławiany łosoś waży tyle samo. Etap 2. Czy omawiane zdarzenie wpłynęło na podaż czy na popyt? Wyjątkowo dobra aura to przykład naturalnych uwarunkowań wpływających na podaż. Etap 3. Czy podaż w wyniku omawianego zdarzenia zwiększyła się, czy też zmniejszyła? Korzystne warunki atmosferyczne to przykład zmiany, która zwiększa ilość oferowaną przy każdym poziomie ceny rynkowej. Krzywa podaży przesuwa się w związku z tym w prawo, przechodząc z pierwotnego położenia S 0 do nowego położenia S 1 , co pokazują i . Etap 4. Porównaj z pierwotną sytuacją nową cenę rynkową i ilość, które równoważą rynek. W nowym punkcie równowagi rynkowej E 1 cena spada z 3,25 dol. do 2,50 dol., a liczba łososi, które będą przedmiotem transakcji, wzrasta z 250 tys. do 550 tys. Zauważ, że zapotrzebowanie w punkcie równowagi wzrosło, mimo iż krzywa popytu nie przesunęła się. Podsumowując: wyjątkowo korzystne warunki pogodowe zwiększyły podaż kalifornijskiego łososia. W rezultacie liczba łososi, które zostały sprzedane na tym rynku, wzrosła, a ich cena rynkowa spadła. Gazety i internet Według Pew Research Center for People and the Press coraz więcej osób, zwłaszcza młodych, wiedzę o otaczającym świecie czerpie ze źródeł internetowych. Większość dorosłych Amerykanów, podobnie zresztą jak Polaków, ma już smartfony lub tablety, a ci, którzy nimi dysponują, wykorzystują je m.in. po to, aby uzyskać dostęp do informacji. W latach 2004–2012 odsetek Amerykanów, którzy deklarowali, że szukają wiadomości w źródłach cyfrowych, wzrósł z 24% do 39%. Jak wpłynęło to na zakupy prasy papierowej oraz oglądanie i słuchanie wiadomości radiowych i telewizyjnych? Analiza tego problemu w czterech etapach została zilustrowana na i opisana w poniższym fragmencie tekstu. Rynek prasy drukowanej: czteroetapowy proces analizy Zmiana przyzwyczajeń na korzyść cyfrowych źródeł informacji oddziałuje na rynek prasy drukowanej, co skutkuje przesunięciem krzywej popytu w lewo. W efekcie zmniejsza się zarówno ilość, jak i cena równowagi. Etap 1. Wykorzystaj krzywe popytu i podaży, aby pokazać, jak wyglądał ten konkretny rynek przed zmianą preferencji na korzyść cyfrowych źródeł informacji. Krzywa popytu D 0 i krzywa podaży S 0 pokazują pierwotne zależności między ceną rynkową a zapotrzebowaniem oraz między ceną rynkową a oferowaną na rynku ilością drukowanej prasy. W tym przypadku wykonujemy analizę bez wskazywania konkretnych wartości na obu osiach układu współrzędnych. Etap 2. Czy omawiana zmiana wpłynęła na podaż, czy na popyt? Zmiana gustów konsumentów, czyli wybieranie cyfrowych źródeł informacji zamiast tradycyjnych (drukowanej prasy, radia i telewizji), wpłynęło na zmianę popytu na te drugie. Etap 3. Czy wpływ na popyt był pozytywny, czy negatywny? Częstsze korzystanie z cyfrowych źródeł informacji będzie oznaczać mniejsze zapotrzebowanie na źródła tradycyjne przy każdym poziomie ceny rynkowej, powodując przesunięcie krzywej popytu na drukowaną prasę w lewo, z położenia D 0 do D 1 . Etap 4. Porównaj nowe cenę i ilość równowagi z pierwotnymi wielkościami. Nowa równowaga (w punkcie E 1 ) kształtuje się przy mniejszej ilości i niższej cenie niż w pierwotnym stanie równowagi (E 0 ). Spadek czytelnictwa prasy drukowanej miał swój początek przed rokiem 2004. Nakład gazet w USA osiągnął swój szczyt w 1973 r. i od tego czasu spadał z powodu konkurencji ze strony wiadomości telewizyjnych i radiowych. W 1991 r. 55% Amerykanów wskazywało, że wiadomości czerpie ze źródeł drukowanych, podczas gdy w 2012 r. twierdziło tak tylko 29% ankietowanych. W ostatnich dziesięcioleciach popyt na informacje radiowe zachowywał się według tego samego schematu, a odsetek Amerykanów słuchających wiadomości przez radio spadł z 54% w roku 1991 do 33% w 2012 r. Wiadomości telewizyjne przez ostatnie 15 lat utrzymały swój udział w rynku na poziomie ponad 50%. Czy sytuacja ta może pozostać niezmieniona w długim okresie, jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że dwie trzecie Amerykanów poniżej 30. roku życia twierdzi, że w ogóle nie ogląda programów informacyjnych w telewizji? Nawiasem mówiąc, podobne zależności, tyle że przesunięte w czasie o ok. 5–10 lat, można zaobserwować również w Polsce. Powiązania i szybkość dostosowań na realnych rynkach W realnym świecie wiele czynników wpływających na popyt i podaż może się zmieniać jednocześnie. Na przykład popyt na samochody może rosnąć z powodu powiększających się dochodów i coraz większej liczby ludności, a jednocześnie zmniejszać się z uwagi na rosnące ceny benzyny (dobra komplementarnego). Podobnie podaż samochodów może rosnąć dzięki nowym, innowacyjnym technologiom, które obniżają koszty produkcji, a jednocześnie maleć w wyniku wprowadzania regulacji zmuszających producentów do kosztownych działań służących ograniczeniu emisji zanieczyszczeń. Co więcej, rosnące dochody i liczba ludności czy zmiany cen benzyny wpłyną na wiele rynków, nie tylko ten, na którym handluje się samochodami. Jak ekonomista może uporządkować te wszystkie powiązane ze sobą zdarzenia? Odpowiedź leży w założeniu ceteris paribus. Najpierw oceń, jak każde zdarzenie z osobna wpływa na interesujące cię rynki, przyjmując klauzulę, zgodnie z którą wszystkie inne czynniki determinujące popyt i podaż pozostają na stałym poziomie. Następnie postaraj się sformułować wnioski dotyczące łącznego efektu wszystkich przeanalizowanych zmian cząstkowych. Przykład łączony Poczta Polska stoi przed trudnymi wyzwaniami. Wynagrodzenia pracowników tego przedsiębiorstwa rosną ze względu na wzrost kosztów utrzymania i podnoszenie płacy minimalnej. Jednocześnie coraz więcej osób korzysta z poczty elektronicznej i innych cyfrowych sposobów komunikowania się (SMS, Facebook, Twitter itd.). Jak zmiany te wpływają na przyszłą rentowność usług oferowanych przez Pocztę Polską? wraz z poniższymi objaśnieniami pokazuje cztery etapy analizy, która pozwoli odpowiedzieć na to pytanie. Wyższe wynagrodzenie dla pracowników poczty: czteroetapowy proces analizy (a) Wyższe wynagrodzenie za pracę powoduje przesunięcie krzywej podaży w lewo, a w efekcie spadek ilości usług równoważących rynek i wzrost ceny równowagi. (b) Zmiana gustów polegająca na coraz rzadszym korzystaniu z usług pocztowych powoduje przesunięcie krzywej popytu w lewo i w konsekwencji spadek ilości usług będących przedmiotem transakcji rynkowych oraz spadek ceny równowagi. Ponieważ wskazane wyżej zmiany oznaczają dwa różne, niezależne zakłócenia pierwotnego stanu równowagi na rynku usług pocztowych, aby ocenić, w jaki sposób punkt równowagi rynkowej przemieści się w ich konsekwencji, czteroetapową analizę trzeba przeprowadzić dwukrotnie. Najpierw należy zbadać skutki podwyższenia wynagrodzeń pracowników poczty, a później ocenić, w jaki sposób na rynek wpłynie rezygnacja wielu osób z tradycyjnych usług pocztowych i zwrot w kierunku cyfrowych form komunikacji. (a) pokazuje przesunięcie krzywej podaży. Przeanalizujmy tę zmianę, korzystając z czteroetapowego procesu. Etap 1. Wykorzystaj krzywe popytu i podaży, aby pokazać, jak wyglądał rynek usług pocztowych przed wystąpieniem analizowanego zjawiska. Krzywa popytu D 0 i krzywa podaży S 0 ilustrują pierwotne zależności. Etap 2. Czy opisana zmiana wpłynęła na podaż, czy na popyt? Wynagrodzenie za pracę to jedna z najważniejszych składowych kosztów produkcji. Zmiana tych kosztów spowodowała zmianę podaży usług świadczonych przez Pocztę Polską. Etap 3. Czy wpływ na podaż był pozytywny, czy negatywny? Wyższe wynagrodzenie za pracę oznacza zmniejszenie ilości usług pocztowych oferowanych przy każdym poziomie ceny rynkowej, co powoduje przesunięcie krzywej podaży usług pocztowych w lewo, z S 0 do S 1 . Etap 4. Porównaj nową cenę i ilość równowagi z pierwotnymi wartościami tych parametrów. Nowa równowaga (oznaczona jako punkt E 1 ) kształtuje się przy mniejszej ilości oferowanej na rynku i wyższej cenie niż w pierwotnym punkcie równowagi (E 0 ). (b) z kolei obrazuje przesunięcie krzywej popytu. Powtórzmy analizę w czterech krokach. Etap 1. Ponownie naszkicuj krzywe popytu i podaży, aby pokazać, jak wyglądał rynek usług pocztowych przed wystąpieniem analizowanego zjawiska. Krzywa popytu D 0 i krzywa podaży S 0 znajdują się w pierwotnych położeniach. Zauważ, że narysowany schemat jest niezależny od tego z panelu (a). Etap 2. Czy opisana zmiana wpłynęła na podaż, czy na popyt? Zmiana upodobań konsumentów, czyli preferowanie przesyłania wiadomości za pośrednictwem kanałów elektronicznych, spowoduje zmianę popytu na usługi pocztowe. Etap 3. Czy wpływ na popyt był pozytywny, czy może negatywny? Odejście od usług oferowanych przez Pocztę Polską na korzyść wiadomości cyfrowych spowoduje, że zapotrzebowanie na usługi pocztowe zmniejszy się przy każdym poziomie ceny rynkowej, tym samym przesuwając krzywą popytu w lewo, z położenia D 0 do D 1 . Etap 4. Porównaj nową cenę i ilość równowagi z pierwotnymi wartościami tych parametrów. Nowa równowaga (oznaczona jako punkt E 2 ) kształtuje się przy mniejszej ilości oferowanej na rynku i niższej cenie niż w przypadku pierwotnej równowagi (E 0 ). Ostatnim etapem w naszej analizie jednoczesnych zmian popytu i podaży jest sformułowanie wniosków dotyczących tego, co stanie się z ceną i ilością równowagi pod wpływem obu zmian zachodzących w tym samym okresie. Wykorzystamy do tego oba omówione wcześniej diagramy, które nałożymy na siebie, tak jak widać to na . Połączony efekt zmniejszonego popytu i zmniejszonej podaży Przesunięcia krzywych podaży i popytu doprowadzą do zmiany ceny równowagi i ilości równowagi. Wnioski przedstawiają się następująco: Wpływ na ilość: Konsekwencją wzrostu wynagrodzeń pracowników Poczty Polskiej są wyższe koszty produkcji usług pocztowych, a tym samym zmniejszenie ilości równowagi. Konsekwencją zmiany gustów konsumentów, polegającej na odejściu od tradycyjnych usług pocztowych, również jest zmniejszenie ilości równowagi. Ponieważ zarówno popyt, jak i podaż przesuwają się w lewo, wypadkową obu zmian jest spadek ilości usług pocztowych w równowadze (do poziomu Q 3 ). Łatwo to dostrzec na wykresie, ponieważ ilość Q 3 znajduje się z lewej strony ilości Q 0 . Wpływ na cenę: Ocena tego, jak obie analizowane zmiany wpłynęły na cenę równowagi, jest bardziej skomplikowana. Skutkiem wzrostu wynagrodzeń są wyższe koszty produkcji i wzrost ceny równowagi. Z kolei konsekwencją zmiany gustów konsumentów i zmniejszenia zapotrzebowania na usługi Poczty Polskiej jest obniżenie ceny równowagi. Te dwa efekty działają w przeciwnych kierunkach. Jeśli nie znamy skali przesunięcia krzywych popytu i podaży w wyniku obu analizowanych zmian, trudno jest jednoznacznie stwierdzić, jaka będzie ostateczna cena, która ukształtuje się na rynku. To zresztą wcale nie jest takie niezwykłe. Gdy obie krzywe się przesuwają, zazwyczaj możemy ustalić ogólny wpływ na cenę i ilość, ale dość trudno jest określić skalę omawianych zmian. Oznacza to, że jeśli analizowane zmiany działają w przeciwnych kierunkach, udzielenie ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czy cena równowagi lub ilość spadła, czy wzrosła, może być trudne, a nawet niemożliwe. W naszym przykładzie określiliśmy ogólny wpływ omawianych zmian na ilość równowagi, ale już nie na cenę równowagi. W innych przypadkach może być odwrotnie. Jaka jest różnica między przesunięciami krzywych popytu i podaży a ruchami po krzywej popytu i podaży? Jednym z powszechnych błędów popełnianych przez wszystkich, którzy wykorzystują przedstawiony w tym rozdziale model popytu, jest mylenie przesunięcia krzywej popytu lub podaży z ruchem po krzywej popytu lub podaży. Jako ilustrację tego błędu wykorzystajmy następujący problem: czy susza zwiększy, czy zmniejszy ilość i cenę równowagi na rynku pszenicy. Ludwik, student zapisany na zajęcia wprowadzające do zagadnień ekonomicznych, mógłby rozumować w następujący sposób: „Cóż, jasne jest, że susza zmniejsza podaż, przesunę więc na wykresie krzywą podaży z pierwotnego położenia S 0 do S 1 (przesunięcie 1). Nowy punkt równowagi to E 1 , podczas gdy pierwotna równowaga oznaczona była jako punkt E 0 . Oznacza to zmniejszenie ilości równowagi i wzrost ceny równoważącej rynek. Ale przecież wyższa cena pszenicy skłoni rolników do zwiększenia oferowanej ilości tego zboża przy każdym poziomie ceny rynkowej, więc krzywa podaży przesunie się w konsekwencji w prawo, tak jak ilustruje to wykres, z położenia S 1 do S 2 (przesunięcie 2). Teraz równowaga przesuwa się z punktu E 1 do E 2 . Jednak wyższa cena zmniejsza również popyt, a zatem spowoduje przesunięcie tej krzywej z położenia D 0 do położenia D 1 (przesunięcie 3). Punkt równowagi ponownie się przemieszcza, tym razem z położenia E 2 do E 3 ”. Przesunięcia popytu i podaży a ruchy po krzywej popytu lub podaży Przesunięcie jednej z krzywych nigdy nie powoduje przesunięcia drugiej krzywej. Przesunięcie jednej z krzywych powoduje natomiast ruch wzdłuż drugiej krzywej. Mniej więcej w tym punkcie Ludwik zaczyna podejrzewać, że jego sposób rozumowania zmierza w niewłaściwym kierunku (przecież susza powinna sprawić, że ceny rynkowe pszenicy wzrosną, a nie spadną!). Zastanów się, jakie błędy w swojej analizie popełnił Ludwik, a następnie przeczytaj poniższą odpowiedź. Odpowiedź: Pierwszy punkt rozważań Ludwika jest poprawny: susza rzeczywiście spowoduje przesunięcie w lewo krzywej podaży pszenicy i doprowadzi do zmniejszenia ilości równowagi i wzrostu ceny. Odpowiada to ruchowi wzdłuż pierwotnej krzywej popytu (D 0 ), z punktu E 0 do E 1 . Pozostała część rozumowania Ludwika jest już błędna, ponieważ miesza on przesunięcia krzywej podaży ze zmianą ilości oferowanej na rynku pod wpływem zmiany ceny oraz przesunięcia krzywej popytu ze zmianą zapotrzebowania zgłaszanego przez potencjalnych nabywców pod wpływem zmiany ceny rynkowej. Wyższa cena rynkowa oczywiście zmniejszy zapotrzebowanie klientów na pszenicę i nie będzie to skutkiem przesunięcia samej krzywej popytu, ale przemieszczenia się punktu równowagi w górę po tej krzywej. Nie dojdzie również do drugiego przesunięcia krzywej podaży (przesunięcia 2), ponieważ zmiana ceny rynkowej dobra nigdy nie powoduje przesunięcia krzywej popytu lub podaży dla tego dobra, a jedynie ruch po krzywej. Jedyną konsekwencją suszy na rynku pszenicy jest przesunięcie krzywej podaży w lewo (z położenia S 0 do S 1 , co na wykresie oznaczone jest jako przesunięcie 1), które doprowadzi do wzrostu ceny rynkowej i spadku ilości równoważącej rynek (równowaga przesuwa się z punktu E 0 do E 1 ). Zastanów się nad sekwencją czasową analizowanych zdarzeń; które z nich występują wcześniej, a które później. Co jest przyczyną, a co skutkiem? Jeśli zachowasz odpowiednią kolejność rozważanych zdarzeń, masz większe szanse na poprawną analizę. W czteroetapowej analizie wpływu zdarzeń gospodarczych na cenę i ilość równowagi przejście od pierwotnej do nowej równowagi wydaje się natychmiastowe. Jednak w praktyce ceny i ilości dość często pozostają na poziomie odległym od wyobrażonego punktu równowagi. W rzeczywistości jeśli jakieś zdarzenie wpływa na konkretny rynek, przesuwając krzywe popytu i podaży, cena i ilość zmieniają się co do zasady w kierunku nowego punktu równowagi, ale niekoniecznie osiągają ten poziom. Zwłaszcza że sytuacja na rynku zmienia się dość często i przesunięcie cen oraz ilości w kierunku jednego punktu równowagi może zostać zakłócone przez zdarzenia, które wywołają ruch w odwrotnym kierunku. Key Concepts and Summary Korzystając z modelu rynku z krzywymi podaży i popytu do oceny wpływu jakiegoś zdarzenia na cenę i ilość równowagi, wykonaj cztery kroki: (1) naszkicuj wykres podaży i popytu, aby wiedzieć, jak wyglądał rynek przed analizowanym zdarzeniem; (2) zastanów się, czy wpływa ono na podaż, czy na popyt; (3) określ, czy wpływ ten jest ujemny, czy dodatni, i narysuj odpowiednią krzywą w nowym położeniu; (4) porównaj nową cenę i ilość równowagi z pierwotnymi wielkościami. Self-Check Questions Pomyśl o rynku pasażerskich usług lotniczych. Od sierpnia 2014 r. do stycznia 2015 r. cena paliwa do silników odrzutowych wzrosła o ok. 47%. Korzystając z czteroetapowej analizy, odpowiedz, jak twoim zdaniem wzrost cen paliwa wpłynął na cenę biletów lotniczych i liczbę podróży samolotem. Etap 1. Wykonaj rysunek z pierwotnym położeniem krzywych podaży i popytu. Zaznacz cenę i ilość równowagi. Etap 2. Czy to zdarzenie gospodarcze wpłynęło na podaż, czy na popyt? Paliwo do silników odrzutowych to element kosztów organizowania lotów pasażerskich, więc wzrost ceny paliwa do silników odrzutowych wpływa na podaż. Etap 3. Wzrost ceny paliwa lotniczego spowodował wzrost kosztów podróży lotniczych. Pokazujemy to jako przesunięcie w górę lub w lewo krzywej podaży. Etap 4. Przesunięcie krzywej podaży w lewo powoduje ruch w górę po krzywej popytu, zwiększając cenę równowagi biletów lotniczych i zmniejszając liczbę odbytych podróży samolotem. Cło to podatek nakładany na importowane towary. Załóżmy, że rząd Polski obniży cło na importowane telewizory. Korzystając z czteroetapowej analizy, ustal, jak obniżenie ceł wpłynie twoim zdaniem na cenę i ilość równowagi na rynku telewizorów. Etap 1. Narysuj wykres z początkowymi krzywymi podaży i popytu. Oznacz początkowe cenę i ilość równowagi. Etap 2. Czy omawiane zdarzenie gospodarcze wpłynęło na podaż, czy popyt? Cło jest traktowane jak koszt produkcji, a więc wpływa na podaż. Etap 3. Obniżenie ceł jest równoznaczne ze spadkiem kosztów produkcji, który możemy pokazać jako przesunięcie w prawo (lub w dół) krzywej podaży. Etap 4. Przesunięcie podaży w prawo powoduje ruch w dół po krzywej popytu, obniżając cenę równowagi i zwiększając ilość równowagi. Review Questions W jaki sposób należy dokonywać analizy rynku, na którym przesuwają się zarówno krzywa podaży, jak i krzywa popytu? Co powoduje ruch po krzywej popytu? Co powoduje ruch po krzywej podaży? Critical Thinking Questions Skorzystaj z czteroetapowego procesu, aby przeanalizować wpływ pojawienia się iPoda (lub innych przenośnych cyfrowych odtwarzaczy muzycznych) na cenę i ilość równowagi na rynku odtwarzaczy kasetowych Sony Walkman (lub innych przenośnych odtwarzaczy kaset audio). Wykorzystaj czteroetapowy proces do analizy wpływu zmniejszenia ceł importowych na iPody na cenę i ilość równowagi na rynku odtwarzaczy typu Sony Walkman. Załóżmy, że oba te wydarzenia miały miejsce w tym samym czasie. Połącz swoje analizy wpływu wynalezienia iPoda i obniżki ceł na ten produkt, aby określić prawdopodobny wpływ na cenę i ilość równowagi na rynku produktów typu Sony Walkman. Zilustruj swoją odpowiedź za pomocą odpowiednich wykresów. Problems przedstawia podaż i popyt na rynku żółtego sera. Narysuj odpowiedni wykres i znajdź punkt równowagi. Następnie w tabeli pokaż zmianę zapotrzebowania lub ilości oferowanej w każdej z następujących sytuacji. Narysuj również odpowiednie wykresy ilustrujące poniższe zdarzenia. Cena mleka, kluczowego surowca do produkcji sera, rośnie. W efekcie podaż sera spada o 80 kg przy każdym poziomie ceny. Opublikowane zostają wyniki badań, zgodnie z którymi jedzenie sera jest korzystne dla zdrowia, więc popyt wzrasta o 20% przy każdym poziomie ceny. Cena żółtego sera (zł/kg) Popyt Podaż 30 750 540 32 700 600 34 650 650 36 620 700 38 600 720 40 590 730 wskazuje podaż i popyt na bilety do kina w pewnym mieście (w tys. sztuk). Narysuj wykres popytu i podaży oraz znajdź punkt równowagi rynkowej. Następnie przedstaw w tabeli i wykreśl efekt dwóch zmian. Otwarcie w tym mieście trzech nowych klubów nocnych. Występują w nich modne zespoły muzyczne i nie ma opłat za wstęp, właściciele przybytków zarabiają wyłącznie na sprzedaży jedzenia i napojów. W rezultacie popyt na bilety do kina spada o 6 tys. sztuk przy każdym poziomie ceny Miasto znosi podatek nakładany na wszystkie lokalne przedsiębiorstwa rozrywkowe. W rezultacie liczba dostarczanych filmów przy każdym poziomie ceny rynkowej biletów wzrasta o 10%. Cena jednego biletu (zł) Popyt Podaż 25 26 16 26 24 18 27 22 20 28 21 21 29 20 22 References Pew Research Center. “Pew Research: Center for the People & the Press.” http://www.people-press.org/.

Business


Cena maksymalna i cena minimalna Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić pojęcia kontroli cen, ceny maksymalnej i ceny minimalnej Wskazać konsekwencje ustalania cen minimalnych i maksymalnych dla różnych grup społecznych Wszystkie dotychczasowe rozważania w niniejszym rozdziale prowadzone były przy założeniu, że rynki funkcjonują bez interwencji państwa (czasami w kontekście takiej sytuacji używa się pojemnego, lecz nieprecyzyjnego określenia „wolne rynki”). W tym podrozdziale przyjrzymy się zarówno antycypowanym, jak i rzeczywistym konsekwencjom podejmowanych przez państwo interwencji rynkowych, których celem jest zapobieżenie „zbyt wysokiemu” lub „zbyt niskiemu” poziomowi cen dóbr i usług. Ekonomiści uważają, że istnieje relatywnie niewielka liczba podstawowych reguł, które objaśniają sposób reakcji podmiotów gospodarczych w konkretnych sytuacjach. Omówiliśmy już dwie takie reguły, czyli prawo popytu i podaży. Państwo może przyjmować formalne regulacje wpływające w różny sposób na rynki, ale żadne przepisy nie mogą zanegować tych ekonomicznych reguł o najbardziej podstawowym charakterze. Wręcz przeciwnie, zazwyczaj owe reguły ujawniają się w tak nieoczekiwany sposób, iż może to zniweczyć intencje państwowego regulatora. To jeden z podstawowych wniosków wypływających z niniejszego podrozdziału. Ceny i ilości równoważące popyt i podaż na niektórych rynkach, szczególnie tych, na których handluje się produktami uważanymi za niezbędne, wzbudzają wiele kontrowersji. Czasami kontrowersje te są na tyle duże, że przekładają się na presję wywieraną przez opinię publiczną na polityków, którzy – aby utrzymać poparcie wyborców – mogą uchwalić przepisy zapobiegające „nadmiernemu” wzrostowi ceny określonego dobra lub przeciwnie, jej „zbyt gwałtownemu” spadkowi. Model wykorzystujący popyt i podaż pomaga zrozumieć, jak ludzie i przedsiębiorstwa zareagują na bodźce, które pojawią się wraz z wprowadzeniem przepisów mających służyć kontroli cen. Zwłaszcza że niektóre z tych reakcji mogą być całkowicie sprzeczne z intencją publicznego regulatora. Co szczególnie istotne, inne niż bezpośrednia kontrola cen narzędzia wpływające na równowagę rynkową mogą przynieść osiągnięcie pożądanych przez państwo celów bez negatywnych konsekwencji w postaci niechcianych kosztów i wyborów typu „coś za coś” (ang. trade off ). Cena maksymalna Prawa uchwalane przez państwo w celu ograniczenia swobody kształtowania cen rynkowych przez mechanizmy popytu i podaży nazywane są kontrolą cen (ang. price control ). Kontrola te może przyjąć postać ceny maksymalnej (ang. price ceiling ) lub ceny minimalnej (ang. price floor ). Cena maksymalna uniemożliwia wzrost cen rynkowych powyżej określonego poziomu („pułapu”), podczas gdy cena minimalna uniemożliwia spadek cen poniżej wyznaczonego poziomu („limitu”). Teraz, wykorzystując model rynku z popytem i podażą, omówimy, jaki wpływ na rynek ma ustanowienie cen maksymalnych. Następnie przejdziemy do analizy konsekwencji wprowadzenia cen minimalnych. Cena maksymalna wyznacza najwyższy poziom cen, który zgodnie ze stosownymi regulacjami państwowymi może być wykorzystany w legalnych transakcjach rynkowych. Państwo narzuca ceny maksymalne, aby koszt zakupu niektórych niezbędnych towarów lub usług był przystępny dla przeciętnego konsumenta. Na przykład w 2005 r. podczas huraganu Katrina cena wody butelkowanej, a więc artykułu absolutnie niezbędnego do przeżycia na terenach, które dotknęła ta klęska żywiołowa, wzrosła w Luizjanie powyżej 5 dol. za galon (ok. 3,8 l). W rezultacie wiele osób wzywało do kontroli cen tego artykułu, gdyż uznało, że są zbyt wysokie, wziąwszy pod uwagę siłę nabywczą mieszkańców Luizjany i to, jak potrzebny był to produkt. W tym konkretnym przypadku nie doszło do narzucenia ceny maksymalnej, ale istnieją inne przykłady, w których takie rozwiązanie zostało wprowadzone. Na wielu rynkach dóbr i usług liczba potencjalnych nabywców znacznie przewyższa liczbę potencjalnych dostawców. Konsumenci, którzy są również wyborcami, potrafią niekiedy na tyle skutecznie się zjednoczyć, że wywierają presję na polityków i wymuszają ograniczenie tempa wzrostu cen. W niektórych niemieckich miastach, takich jak Berlin, najemcy naciskali (skutecznie!) na rządzących, aby ci uchwalili przepisy dotyczące kontroli czynszów. Taki mechanizm zazwyczaj działa w ten sposób, że właściciele każdego roku mogą podnieść czynsze tylko o pewien maksymalny współczynnik. Podobne rozwiązania funkcjonują również w USA, m.in. w Nowym Jorku, Waszyngtonie czy San Francisco. Kontrola czynszów za pomocą mechanizmu ceny maksymalnej pojawia się w centrum debaty publicznej zawsze wtedy, gdy opłaty za wynajęcie lokum zaczynają gwałtownie rosnąć. Każdy człowiek potrzebuje miejsca do życia, na które będzie mógł sobie pozwolić. Może się to stać niemożliwe, gdy np. zmiana gustów sprawi, że jakaś dzielnica lub całe miasto stanie się bardziej popularnym miejscem do zamieszkania. Również wtedy, gdy przedsiębiorstwa funkcjonujące w określonej lokalizacji zwiększą skalę swojej działalności, przyciągając nowych pracowników. Przywołane zdarzenia powodują zazwyczaj wzrost popytu na mieszkania czynszowe, tak jak to widać na . Początkowy stan równowagi (E 0 ) leży na przecięciu krzywej podaży S 0 i krzywej popytu D 0 , co odpowiada cenie równowagi 500 dol. i liczbie 15 tys. mieszkań na wynajem (dla uproszczenia sytuacji przyjmijmy, że wszystkie mieszkania są takie same i wynajmujący żądają za nie tej samej kwoty czynszu). Konsekwencją wzrostu dochodów lub zmiany gustów jest przesunięcie na wykresie krzywej popytu na mieszkania czynszowe w prawo, zgodnie z danymi zawartymi w , z położenia D 0 do D 1 . Na tym rynku, przy nowej równowadze w punkcie E 1 , cena wynajmowanego mieszkania wzrosłaby do 600 dol., a liczba wynajętych mieszkań powiększyłaby się do 17 tys. Przykład ceny maksymalnej – kontrola czynszów na rynku mieszkań Początkowo przecięcie popytu i podaży występuje w punkcie E 0 . Jeśli krzywa popytu przesunie się z położenia D 0 do położenia D 1 , nowy punkt równowagi rynkowej ukształtuje się w E 1 – chyba że wprowadzenie ceny maksymalnej zapobiegnie wzrostowi ceny powyżej poziomu 500 dol. Jeśli cena nie może wzrosnąć, podaż pozostaje na poziomie 15 tys. mieszkań. Jednak pod wpływem czynników zwiększających popyt, zapotrzebowanie przy tej cenie rośnie do 19 tys. mieszkań, co oznacza, że pojawia się nadwyżka popytu w wysokości 4 tys. lokali. Kontrola czynszów Cena (dol.) Oferowana liczba mieszkań na wynajem Początkowe zapotrzebowanie na wynajmowane mieszkania Nowa wielkość zapotrzebowania na wynajmowane mieszkania 400 12 000 18 000 23 000 500 15 000 15 000 19 000 600 17 000 13 000 17 000 700 19 000 11 000 15 000 800 20 000 10 000 14 000 Załóżmy, że władze miejskie uchwalają prawo, na mocy którego czynsz za typowe mieszkanie nie może przekroczyć kwoty 500 dol., czyli nie może być wyższy niż pierwotna cena równowagi na tym rynku. Na pozioma linia przebiegająca przez wartość 500 dol. pokazuje tę mającą umocowanie prawne cenę maksymalną. Jednak wprowadzenie ceny maksymalnej nie unieważnia istnienia czynników, które spowodowały przesunięcie krzywej popytu w prawo. Przy administracyjnie ustalonym poziomie ceny, liczba mieszkań zaoferowanych na rynku pozostaje bez zmian i dalej wynosi 15 tys., ale zapotrzebowanie wzrosło i teraz kształtuje się na poziomie 19 tys. mieszkań. Innymi słowy, przy tej cenie zapotrzebowanie przewyższa ilość oferowaną, więc brakuje mieszkań na wynajem. Jak na ironię, ceny maksymalne miały pomóc najemcom, tymczasem po ich wprowadzeniu liczba wynajmowanych mieszkań obniża się w stosunku do hipotetycznej sytuacji, w której na rynku nie byłoby żadnego mechanizmu kontroli cen (gdyby czynsz kształtował się wyłącznie pod wpływem czynników wynikających z prawa popytu i podaży, to jego wysokość wzrosłaby do 600 dol. za mieszkanie, ale najemcy mieliby do dyspozycji aż 17 tys. lokali). Powyższa analiza wskazuje, że wprowadzenie cen maksymalnych nie musi oznaczać poprawy sytuacji dla wszystkich najemców i ogranicza dochody właścicieli. Może się przecież zdarzyć i tak, że niektórzy najemcy (lub potencjalni najemcy) stracą mieszkania, ponieważ właściciele zamiast zaoferować je indywidualnym klientom, przekształcą je w biura lub zaoferują podmiotom instytucjonalnym. Istnieje również możliwość, że nawet jeśli mieszkanie pozostanie na rynku wynajmu, właściciele wydadzą mniej na jego utrzymanie, w tym ogrzewanie, chłodzenie, ciepłą wodę i oświetlenie. Pierwsza zasada ekonomii mówi, że nie dostajesz niczego za darmo – wszystko ma koszt alternatywny. Tak więc jeśli najemcy uzyskują dostęp do „tańszych” – niż wynikałoby to z sytuacji zdeterminowanej czynnikami rynkowymi – mieszkań, zazwyczaj otrzymają również towar o niższej jakości. Z drugiej strony jednak wprowadzenie ceny maksymalnej pozwoli wynająć aż 15 tys. mieszkań po cenie 500 dol., co oznacza, że właśnie tyle gospodarstw domowych uzyska dach nad głową, ponosząc koszty niższe niż w sytuacji, w której ten mechanizm nie byłby wprowadzony. Czy zatem zawsze należy go stosować? Oczywiście, że nie. Ceny maksymalne zazwyczaj są korzystne dla pewnej grupy klientów (tych, którzy jednak wynajmą mieszkanie i zapłacą czynsz równy 500 dol.) i niekorzystne dla innej grupy (to ci, którzy byliby gotowi zapłacić czynsz równy 600 dol. i legalnie wynająć mieszkanie, ale nie mogą tego uczynić). Polityka państwa niezwykle rzadko prowadzi jednak do sytuacji, w której na konkretnych rozwiązaniach korzystają wszyscy. Zazwyczaj są zarówno ich beneficjenci, jak i ci, którzy ponoszą koszty. W żadnym przypadku nie oznacza to jednak, że instrumentów, które wiążą się z kosztami dla określonej grupy społecznej (takich jak cena maksymalna!) nigdy nie należy wprowadzać. Ceny maksymalne ustanawiane są w celu utrzymania niskich cen rynkowych, dzięki czemu wszyscy zainteresowani danym produktem mogą go kupić taniej w porównaniu z sytuacją, w której takich ograniczeń by nie było. Jednak gdy cena rynkowa nie może wzrosnąć do poziomu równowagi, zapotrzebowanie przewyższa ilość oferowaną, a zatem pojawia się nadwyżka popytu. Korzystają na tym ci, którym uda się kupić produkt po cenie określonej przez maksymalny pułap, ale ucierpią sprzedawcy produktu oraz ci, którzy nie są w stanie w ogóle go nabyć. Również jakość produktu, na który nałożona jest cena maksymalna, może ulec pogorszeniu. Cena minimalna Cena minimalna to najniższa cena, za jaką można legalnie nabyć jakieś dobro lub usługę. Być może najbardziej znanym przykładem ceny minimalnej jest płaca minimalna, której wysokość ma odzwierciedlać przekonanie, zgodnie z którym osoba pracująca w pełnym wymiarze godzin (w Polsce jest to 40 godzin tygodniowo) powinna dzięki swoim zarobkom utrzymać pewien minimalny standard życia. W 2021 r. minimalne wynagrodzenie w Polsce wynosiło 2800 zł brutto, a najniższa stawka godzinowa przyjmowała wartość 18,3 zł brutto. Jak łatwo zauważyć, płaca minimalna w Polsce znacznie przekracza wysokość dochodu, który wyznacza tzw. ubóstwo skrajne, wyliczane w oparciu o minimum egzystencji. Minimum egzystencji z kolei oznacza bardzo niski poziom zaspokojenia potrzeb. Konsumpcja poniżej tego poziomu utrudnia przeżycie i stanowi zagrożenie dla psychofizycznego rozwoju człowieka. Za minimum egzystencji uznawany był w 2020 r. dochód na poziomie 640 zł na osobę samotną i 1727 zł na rodzinę czteroosobową (dwoje rodziców z dwojgiem dzieci do lat 14). Wysokość płacy minimalnej jest sukcesywnie podnoszona w ostatnich latach, a jej wysokość w 2022 r. w Polsce wzrosła o ponad 200 zł, do poziomu 3010 zł brutto (minimalna stawka za godzinę pracy wyniosła 19,7 zł). Ceny minimalne są czasami nazywane „wsparciem cenowym”, ponieważ stanowią zabezpieczenie przed „nadmiernym” (przynajmniej zdaniem publicznego regulatora) spadkiem cen rynkowych. W wielu krajach funkcjonują regulacje mające na celu utrzymanie cen produktów rolnych powyżej pewnego minimalnego poziomu. Ceny produktów rolnych, a co za tym idzie również dochody gospodarstw domowych zajmujących się produkcją żywności, ulegają niekiedy znacznym wahaniom. Nawet jeśli przeciętnie dochody tych gospodarstw są na poziomie umożliwiającym pewien satysfakcjonujący poziom egzystencji, to w niektórych latach mogą być dość niskie. Celem, który przyświeca wprowadzeniu cen minimalnych, jest zapobieganie tym krótkookresowym wahaniom i stabilizowanie dochodów rolników. Najczęstszym sposobem wspierania cen są zakupy dokonywane przez rząd na rynku określonego produktu (zakupy interwencyjne). Rząd dokonując takich zakupów, zwiększa popyt, co pozwala utrzymać ceny wyższe niż w sytuacji, w której o ich poziomie decydują wyłącznie czynniki rynkowe. Zgodnie z uchwaloną w 2013 r. reformą wspólnej polityki rolnej Unia Europejska (UE) wydawała ok. 60 mld euro rocznie, czyli ok. 38% swojego budżetu, na wsparcie cenowe dla rolników europejskich w latach 2014–2020. pokazuje efekty działania programu finansowanego ze środków publicznych, który zapewnia utrzymanie cen powyżej poziomu równowagi na rynku pszenicy w Europie. Przy braku interwencji państwa cena ukształtowałaby się na poziomie zapewniającym równowagę popytu i podaży, tj. P 0 , co równocześnie zdeterminowałoby ilość równowagi na poziomie Q 0 . Punkt równowagi rynkowej oznaczony jest jako E 0 . Jednak polityka ukierunkowana na utrzymywanie wysokich cen na produkty rolne sprawia, że wprowadzona zostaje cena minimalna wyższa od ceny równowagi, tj. cena P f , której poziom wyznacza linia na wykresie. W rezultacie ilość oferowana (Q s ) jest większa od zapotrzebowania (Q d ). Gdy ilość oferowana przekracza zapotrzebowanie, pojawia się nadwyżka podaży (ang. excess supply ). Ekonomiści szacują, że w krajach o najwyższych dochodach na świecie, w tym w Stanach Zjednoczonych, UE i Japonii, wydaje się ok. 1 mld dol. dziennie na wspieranie rodzimych rolników. Jeśli rząd wprowadza cenę minimalną, musi wykupić nadwyżkę podaży (lub zapłacić prywatnym podmiotom za jej wykupienie). Skorzystają na tym rolnicy, których dochody wzrosną, ale zapłacą za to podatnicy, którzy poniosą koszty tej polityki, oraz konsumenci żywności (bo ceny artykułów rolnych będą wyższe). Ekonomiści zajmujący się tym sektorem przedstawili liczne propozycje zmniejszenia subsydiów na rynkach żywności, jednak w wielu krajach poparcie polityczne dla dopłat dla rolników pozostaje wciąż silne. Wynika to zapewne z faktu, że większość opinii publicznej postrzega ceny minimalne i inne subsydia jako wspieranie tradycyjnego wiejskiego stylu życia, lub też z działań silnego lobby rolników i przedsiębiorców związanych z przemysłem rolnym. Ceny na europejskim rynku pszenicy: przykład ceny minimalnej Przecięcie popytu (D) i podaży (S) znajdowałoby się w punkcie równowagi E 0 . Jednak cena minimalna ustalona na poziomie P f utrzymuje cenę powyżej P 0 i zapobiega jej spadkowi. Konsekwencją wprowadzenia ceny minimalnej jest to, że ilość oferowana Q s przekracza zapotrzebowanie Q d . Pojawia się więc nadwyżka podaży. Key Concepts and Summary Cena maksymalna zapobiega wzrostowi ceny powyżej pewnego poziomu określonego przez regulatora. Gdy cena maksymalna zostanie ustalona poniżej ceny równowagi, zapotrzebowanie przekroczy ilość oferowaną, co spowoduje powstanie nadwyżki popytu. Ceny minimalne z kolei zapobiegają spadkowi ceny poniżej określonego przez regulatora poziomu. Gdy cena minimalna zostanie ustalona powyżej ceny równowagi, ilość oferowana przekroczy zapotrzebowanie i powstanie nadwyżka podaży. Ceny minimalne i maksymalne często prowadzą do niezamierzonych przez wprowadzający je podmiot konsekwencji. Self-Check Questions Jaki jest wpływ ceny maksymalnej na popyt (zapotrzebowanie) na produkt? Jaki jest wpływ ceny maksymalnej na podaż (ilość oferowaną)? Dlaczego akurat cena maksymalna powoduje nadwyżkę popytu? Cena maksymalna (ustalona na poziomie niższym od ceny równowagi) spowoduje wzrost zapotrzebowania i spadek ilości oferowanej. Dlatego cena maksymalna prowadzi do nadwyżki popytu. Czy cena maksymalna zmienia cenę równowagi? Cena maksymalna jest ograniczeniem prawnym. Równowaga jest uwarunkowaniem ekonomicznym. Ludzie mogą, ale nie muszą, przestrzegać ceny maksymalnej, więc rzeczywista cena może być równa lub wyższa od ceny maksymalnej, ale cena maksymalna nie zmienia ceny równowagi. Jaki może być efekt ustalenia ceny minimalnej poniżej ceny równowagi? Cena minimalna jest ceną usankcjonowaną prawnie, podobnie jak cena maksymalna. W konsekwencji ich wprowadzenia nie ma możliwości zawierania legalnych transakcji po cenie, która jest niższa. Jeśli cena rynkowa kształtuje się na poziomie wyższym od ceny minimalnej, jej wprowadzenie nie będzie miało żadnego efektu, ponieważ i tak nikt nie będzie zawierał transakcji po cenie niższej od minimalnej. Review Questions Czy cena maksymalna ma wywołać wzrost, czy spadek ceny? W jaki sposób cena maksymalna ustalona poniżej poziomu równowagi wpływa na zapotrzebowanie i ilość oferowaną? Czy cena minimalna ma wpłynąć na wzrost, czy na spadek ceny? W jaki sposób cena minimalna ustalona powyżej poziomu równowagi wpływa na zapotrzebowanie i ilość oferowaną? Critical Thinking Questions W konsekwencji większości decyzji politycznych państwa pojawiają się wygrani (beneficjenci) i przegrani (ci, którzy ponoszą koszty). Jakie są skutki podniesienia płacy minimalnej? Ceny minimalne w rolnictwie skutkują koniecznością utrzymywania znacznych zapasów produktów rolnych. Jak myślisz, dlaczego rząd nie może po prostu rozdać ich biednym ludziom? Czy możesz zaproponować jakieś konkretne posunięcie, które doprowadzi do wzrostu liczby mieszkań oferowanych na sprzedaż lub wynajem na rynku? Problems Kraj o niskich dochodach postanawia ustalić cenę maksymalną na chleb, aby mieć pewność, że będzie on dostępny dla ludzi biednych. pokazuje popyt i podaż chleba. Jaka jest cena równowagi i ilość równowagi przed wprowadzeniem ceny maksymalnej? Jaka będzie nadwyżka popytu (tj. zapotrzebowanie minus ilość oferowana), jeśli cena maksymalna zostanie ustalona na poziomie 2,40 dol.? A jak będzie wyglądała sytuacja przy cenie na poziomie 2,00 dol.? A jak przy cenie 3,60 dol.? Cena (dol.) Popyt Podaż 1,60 9 000 5 000 2,00 8 500 5 500 2,40 8 000 6 400 2,80 7 500 7 500 3,20 7 000 9 000 3,60 6 500 11 000 4,00 6 000 15 000 cena maksymalna (ang. price ceiling ) poziom ceny określony przepisami prawa, powyżej którego nie może wzrosnąć cena rynkowa kontrola cen (ang. price control ) prawa uchwalane przez państwo w celu ograniczenia swobody kształtowania cen rynkowych przez siły popytu i podaży cena minimalna (ang. price floor ) poziom ceny określony przepisami prawa, poniżej którego nie może spaść cena rynkowa

Business