PKB, czyli jak mierzyć kondycję gospodarki? Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zidentyfikować składowe PKB zarówno od strony popytowej, jak i podażowej Zrozumieć, w jaki sposób ekonomiści obliczają wartość PKB Porównać i obliczyć PKB, eksport netto i produkt narodowy netto (PNN) Makroekonomia jest w dużej mierze nauką empiryczną, więc pierwszym krokiem do jej zrozumienia jest poznanie sposobu szacowania rozmiarów gospodarki. Jakie są zatem rozmiary polskiej gospodarki? Ekonomiści zwykle mierzą jej wielkość na podstawie produktu krajowego brutto ( PKB ) (ang. gross domestic product (GDP) ). Jest to wartość wszystkich finalnych dóbr i usług (czyli takich, które nie będą już w żaden sposób przekształcane – dobrem finalnym jest np. chleb zjadany przez ciebie na śniadanie, twoje auto, które wykorzystujesz do okazjonalnego odpłatnego podwożenia kolegów, jak i obrabiarka kupiona przez przedsiębiorcę) wyprodukowanych w danym kraju w danym roku (lub innym okresie, np. kwartale). Obliczając PKB, uwzględniamy produkcję milionów różnych dóbr i usług – pralek i lodówek, samochodów, komputerów, stali, jabłek i kapusty, zrealizowanych kursów językowych i wizyt w kinie oraz wszystkich innych dóbr i usług w danym kraju w bieżącym roku. Poprzez proste zsumowanie uzyskujemy łączną wartość dóbr i usług finalnych wyrażoną w jednostkach pieniężnych (złotych w Polsce i dolarach w USA). Czynność ta nie jest taka trudna: wystarczy wziąć liczbę wszystkich finalnych dóbr i usług wyprodukowanych w gospodarce, pomnożyć przez cenę sprzedaży każdego produktu i zsumować całość. W 2021 r. zgodnie z szacunkami GUS PKB Polski wyniósł ponad 2,62 bln zł (w cenach rynkowych 2021 r.), co w przeliczeniu z zastosowaniem parytetu siły nabywczej, o którym będzie mowa w dalszej części podręcznika, oznacza ok. 1,44 bln dol. Dla porównania, w tym samym okresie gospodarka amerykańska, największa na świecie, wytworzyła dobra i usługi o wartości ok. 23 bln dol. Uczestnikiem każdej transakcji rynkowej wliczanej do PKB musi być zarówno nabywca, jak i sprzedawca. A zatem PKB możemy obliczyć albo jako całkowitą wartość dóbr i usług kupowanych przez nabywców (tj. sumę składników popytu globalnego), albo jako całkowitą wartość dóbr i usług wyprodukowanych w danym kraju (tj. sumę wartości produkcji krajowej). Jest też trzeci sposób liczenia PKB, który wyjaśnimy później. Należy przy tym zwrócić uwagę, że – ze względu na sposób zbierania i agregacji danych przez urzędy statystyczne – sposoby te mogą dawać wyniki nieznacznie się od siebie różniące. Na przykład w roku 2021 suma składników popytu krajowego została przez GUS oszacowana na 2,59 bln zł. PKB jako suma składników popytu globalnego Kto kupuje wyprodukowane dobra i usługi? Popyt możemy podzielić na cztery główne części: spożycie w sektorze gospodarstw domowych (konsumpcja), wydatki przedsiębiorstw (akumulacja brutto, popularnie zwana inwestycjami, której największą część stanowią nakłady na środki trwałe), spożycie publiczne (czyli wydatki państwa na dobra i usługi) oraz eksport netto. (Spójrz na ). oraz wykres zamieszczony na pokazują sposób obliczania PKB metodą popytową w Polsce w 2021 r. Z kolei panel (a) przedstawia wielkość konsumpcji, akumulacji brutto i wydatków państwa na dobra i usługi (w % PKB), zaś panel (b) przedstawia wielkość eksportu i importu (w % PKB). Warto zwrócić uwagę na kilka cech charakterystycznych w zachowaniu się poszczególnych zmiennych. Rachunek tworzenia PKB od strony popytowej w Polsce w 2021 r. Popytowe składniki PKB W bln zł Odsetek PKB Spożycie w sektorze gospodarstw domowych (konsumpcja) 1,45 55,9% Akumulacja brutto (wydatki przedsiębiorstw – inwestycje) 0,56 21,7% Spożycie publiczne (wydatki państwa na dobra i usługi) 0,49 18,9% Eksport 1,52 58,5% Import –1,43 –55,0% Produkt krajowy brutto (PKB) 2,59 100% (Źródło: https://stat.gov.pl/wskazniki-makroekonomiczne). Rachunek tworzenia PKB od strony popytowej w Polsce w 2021 r. Konsumpcja stanowi ponad połowę PKB. Udziały na wykresie nie sumują się do 100% ze względu na zaokrąglenia. (Źródło: https://stat.gov.pl/wskazniki-makroekonomiczne). Co oznacza termin „akumulacja brutto”? Jak ekonomiści rozumieją termin akumulacja brutto, w języku potocznym określaną zbiorczym terminem „inwestycje”? Przy obliczaniu PKB termin „inwestycje” nie odnosi się do zakupu akcji i obligacji czy handlu aktywami finansowymi. Akumulacja brutto obejmuje z jednej strony nakłady brutto na środki trwałe (czyli zakup nowych dóbr kapitałowych w postaci nieruchomości komercyjnych, takich jak budynki, fabryki i sklepy, oraz maszyn i urządzeń), a z drugiej – przyrost zapasów. Towary wyprodukowane w danym roku muszą być uwzględnione w PKB z tego samego roku – nawet jeśli nie zostały jeszcze sprzedane. Dlatego przyrost zapasów traktujemy po prostu jako inwestycję przedsiębiorstwa we własne wyroby. Według danych GUS zaprezentowanych powyżej nakłady brutto na środki trwałe w Polsce w 2021 r. wyniosły 447,2 mld zł (czyli stanowiły ok. 17% PKB). Składniki popytu globalnego w USA (a) Konsumpcja stanowiła w USA ok. 2/3 PKB i z biegiem czasu wykazywała niewielką tendencję wzrostową. Inwestycje przedsiębiorstw oscylują wokół 15% PKB, ale ulegają większym wahaniom niż konsumpcja. Wydatki państwa na dobra i usługi stanowią nieco poniżej 20% PKB i nieznacznie spadały wraz z upływem czasu. (b) Eksport jest dodawany do całkowitego popytu na dobra i usługi, podczas gdy import jest odejmowany od całkowitego popytu. Jeśli eksport przewyższa import, tak jak w USA przez większość lat 60. i 70. XX w., występuje nadwyżka handlowa. Natomiast jeśli import przewyższa eksport, tak jak w ostatnich latach, mamy do czynienia z deficytem handlowym. (Źródło: http://bea.gov/iTable/index_nipa.cfm). Spożycie (konsumpcja) w sektorze gospodarstw domowych to największy składnik PKB, zarówno w przypadku gospodarki Polski, jak i USA. Oznacza to, że decyzje konsumentów dotyczące wydatków mają ogromny wpływ na sytuację gospodarczą. Jednocześnie wydatki konsumpcyjne są dość stabilnym składnikiem PKB, gdyż nie wykazują dużych wahań w czasie. W USA na przestrzeni ostatnich lat wzrosły tylko nieznacznie, gdyż w latach 60. i 70. XX w. wynosiły ok. 60% PKB. W Polsce relatywna wielkość spożycia w sektorze gospodarstw domowych również jest względnie stabilna. W 1995 r. parametr ten osiągał wartość ok. 59% PKB, zaś w 2021 roku ok. 55% PKB. Nakłady brutto na środki trwałe, stanowiące najważniejszą część akumulacji brutto, dotyczą przede wszystkim zakupów przez przedsiębiorstwa nieruchomości, maszyn i urządzeń. Jeśli Biedronka zbuduje nowy sklep, a firma transportowa kupi ciężarówki, wydatki te będą zaliczone właśnie do tej kategorii statystycznej. Wydatki realizowane przez przedsiębiorstwa są znacznie mniejsze niż konsumpcja. Nakłady brutto na środki trwałe (inwestycje) stanowią zwykle ok. 18% PKB, ale są bardzo ważne dla gospodarki, ponieważ oznaczają tworzenie potencjału produkcyjnego przyszłych okresów i miejsc pracy. Inwestycje podlegają większym wahaniom niż konsumpcja, ponieważ są wrażliwe na działanie wielu czynników. Nowa technologia lub nowy produkt mogą pobudzić inwestycje, z kolei pogorszenie nastrojów gospodarczych może doprowadzić do gwałtownego załamania się wydatków inwestycyjnych. Jeśli przyjrzysz się któremukolwiek z projektów infrastrukturalnych rozpoczętych w Polsce w ostatnich latach (pomyśl choćby o gazoporcie w Świnoujściu czy nowych liniach tramwajowych budowanych w Warszawie), to okaże się, że wydatki państwa są dla gospodarki bardzo ważne. Spożycie publiczne w Polsce kształtuje się zwykle na poziomie ok. 20% PKB i obejmuje wydatki tak na szczeblu krajowym, jak i samorządowym. W obliczeniach popytu globalnego uwzględnia się tylko wydatki państwa dotyczące zakupów dóbr i usług wytwarzanych w gospodarce. Przykładem jest zarówno zakup karabinków Grot dla polskiej armii, budowa nowej autostrady (wydatki na poziomie krajowym), jak i remont szkoły podstawowej w małej gminie (wydatek administracji lokalnej). Znaczna część wydatków realizowanych przez władze różnych szczebli dotyczy płatności transferowych, takich jak zasiłki dla bezrobotnych, świadczenia wychowawcze na dzieci i na fundusz ubezpieczeń społecznych. Tego typu wydatków nie uwzględnia się w PKB, ponieważ państwo nie otrzymuje w zamian żadnego dobra lub usługi. Są to tylko transfery pieniędzy od jednych podatników do innych. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o niezwykle skomplikowanym przedsięwzięciu, jakim jest liczenie amerykańskiego PKB, przeczytaj poniższą . Jak statystycy obliczają PKB? W Stanach Zjednoczonych ekonomiści z Biura Analiz Ekonomicznych (ang. Bureau of Economic Analysis (BEA) w Departamencie Handlu agregują poszczególne składowe PKB pochodzące z różnych źródeł. Raz na pięć lat, tj. w drugim i siódmym roku każdej dekady, Biuro Spisu Ludności (Bureau of the Census) przeprowadza szczegółowy spis przedsiębiorstw w całych Stanach Zjednoczonych. W międzyczasie prowadzone są comiesięczne badania sprzedaży detalicznej. Następnie wartości te są korygowane o dane dotyczące handlu zagranicznego, aby uwzględnić eksport towarów wyprodukowanych w Stanach Zjednoczonych i sprzedanych za granicę oraz import towarów, które zostały wytworzone za granicą i kupione przez amerykańskie podmioty. Raz na dziesięć lat Biuro Spisu Ludności dokonuje kompleksowego badania sytuacji finansowej i mieszkaniowej gospodarstw domowych. Po odpowiednim zagregowaniu źródła te stanowią podstawę do oszacowania wielkości konsumpcji w gospodarce amerykańskiej. W celu obliczenia wielkości inwestycji Biuro Spisu Ludności przeprowadza miesięczne badania budownictwa i roczne analizy wydatków na zakupy kapitału rzeczowego. Dane o wydatkach rządu federalnego dostarczane są przez amerykański Departament Skarbu. Informacje na temat wydatków na poziomie stanowym i lokalnym pochodzą z corocznych sprawozdań administracji tych szczebli. Ponieważ na wszystkich poziomach administracji duża część wydatków jest związana z zatrudnieniem pracowników do świadczenia usług publicznych, dane dotyczące takich wydatków można również zebrać za pośrednictwem list płac gromadzonych przez władze stanowe i fundusz ubezpieczeń społecznych. W odniesieniu do handlu zagranicznego Biuro Spisu Ludności sporządza miesięczną ewidencję wszystkich transakcji importowych i eksportowych. Dodatkowe badania dotyczą kosztów transportu i podróży oraz korekt obejmujących usługi finansowe świadczone w Stanach Zjednoczonych dla klientów zagranicznych. W szacunkach PKB uwzględnia się także wiele innych źródeł. Informacje dotyczące produkcji i zużycia energii pochodzą z Departamentu Transportu i Departamentu Energii. Agencja Badań i Jakości Ochrony Zdrowia gromadzi informacje na temat opieki zdrowotnej. Dzięki badaniom prowadzonym wśród właścicieli nieruchomości uzyskiwane są dane pokazujące dochody z najmu. Departament Rolnictwa gromadzi statystyki na temat rolnictwa. Wszystkie te szczątkowe informacje mają różną formę i dotyczą różnego okresu. Biuro Analiz Ekonomicznych agreguje te dane w celu uzyskania szacunków PKB w każdym kwartale (tj. co trzy miesiące). W kolejnym kroku Biuro Analiz Ekonomicznych przelicza statystyki kwartalne na ujęcie roczne. W miarę pojawiania się nowych informacji szacunki są aktualizowane i korygowane. Biuro Analiz Ekonomicznych publikuje prognozę wartości PKB za każdy zakończony kwartał w kolejnym miesiącu po jego zakończeniu. „Wstępne szacunki” pojawiają się miesiąc później. W kolejnym miesiącu publikowane są „ostateczne szacunki”, ale i one nie odzwierciedlają jeszcze ostatecznej wartości PKB. W lipcu każdego roku Biuro Analiz Ekonomicznych podaje zaktualizowane dane odnoszące się do poziomu PKB w poprzedni roku kalendarzowym. Następnie, raz na pięć lat, po przetworzeniu wszystkich wyników ostatniego szczegółowego pięcioletniego spisu przedsiębiorstw, Biuro Analiz Ekonomicznych koryguje wszystkie wcześniejsze szacunki PKB zgodnie z najnowszymi metodami i danymi, począwszy od 1929 r. Myśląc o stronie popytowej PKB w warunkach silnie zglobalizowanej gospodarki światowej, nie można zapomnieć o uwzględnieniu wydatków na eksport, czyli towarów wytworzonych w kraju i sprzedanych za granicę. Analogicznie od wartości popytu musimy odjąć wydatki na import – towary produkowane za granicą i kupowane przez mieszkańców danego kraju. Eksport netto, będący częścią PKB, jest równy wartości eksportu (X) pomniejszonego o wartość importu (Z), tj. (X – Z). Różnicę między eksportem a importem nazywamy saldem bilansu handlowego lub eksportem netto (ang. trade balance ). Jeśli eksport danego kraju jest większy niż import, występuje nadwyżka handlowa lub dodatnia wartość eksportu netto (ang. trade surplus ). W Stanach Zjednoczonych eksport przewyższał import w latach 60. i 70. XX w., jak pokazuje część (b) . Natomiast w Polsce zgodnie z danymi publikowanymi przez GUS z systematyczną nadwyżką handlową mamy do czynienia od 2013 r. Począwszy od wczesnych lat 80. XX w., amerykański import zazwyczaj przewyższał eksport, dlatego Stany Zjednoczone w tym okresie notowały zwykle deficyt handlowy lub inaczej mówiąc, ujemną wartość eksportu netto (ang. trade deficit ). Deficyt handlowy USA wzrósł dość mocno pod koniec lat 90. XX w. i w połowie pierwszej dekady XXI w. W Polsce deficyt handlowy występował nieustannie w latach 1996–2012. Część (b) pokazuje, że w USA zarówno import, jak i eksport znacznie wzrosły w ostatnich dziesięcioleciach, z krótkim okresem spadku podczas globalnego kryzysu finansowego, tj. w latach 2008–2009. Jak zauważyliśmy wcześniej, jeśli eksport i import są równe, handel zagraniczny nie ma wpływu na całkowitą wartość PKB. Jednak nawet gdy eksport i import są zbilansowane, handel zagraniczny może nadal mieć potężny wpływ na poszczególne branże i zatrudnionych w nich pracowników, powodując, że siła robocza i inwestycje w kapitał rzeczowy będą kierowane do konkretnych sektorów gospodarki. Uwzględniając cztery składniki popytu globalnego, PKB od strony popytowej możemy zapisać jako: PKB = Konsumpcja + Inwestycje + Wydatki państwa na dobra i usługi + Eksport netto PKB = C + I + G + (X – Z) Znajomość metod obliczania PKB jest kluczowa dla analizy powiązań zmiennych makroekonomicznych i do zrozumienia narzędzi polityki gospodarczej państwa. W powyższym wzorze C oznacza konsumpcję, I – inwestycje, G – wydatki państwa na dobra i usługi, X – eksport, Z – import. PKB jako suma wartości produkcji krajowej Wszystko, co kupujemy, trzeba najpierw wyprodukować. przedstawia wielkość produkcji danego kraju w podziale na pięć kategorii towarowych stosowanych w rachunkach statystycznych USA: dobra trwałego użytku (ang. durable goods ), dobra nietrwałe (ang. nondurable goods ), usługi (ang. services ), budowle (ang. structures ) i zmianę stanu zapasów (ang. inventories ). Tym razem nie zaprezentujemy danych dla Polski, ponieważ stosowany w naszym kraju sposób ich dezagregowania po stronie podażowej nie da się łatwo przełożyć na sposób amerykański. W Polsce dane dotyczące struktury produkcji prezentowane są w układzie Polskiej Klasyfikacji Działalności – PKD 2007 w podziale na takie kategorie, jak m.in.: „rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo”, „przemysł”, „budownictwo”, „działalność finansowa i ubezpieczeniowa”. Zanim poznamy szczegółowo kategorie wykorzystywane w Stanach Zjednoczonych, zauważmy, że całkowity PKB liczony jako suma wartości produkcji krajowej na mocy definicji jest dokładnie równy PKB mierzonemu jako suma składników popytu globalnego. przedstawia wizualizację danych zawartych w . Rachunek tworzenia PKB od strony produktowej w USA w 2020 r. Kategorie produktów W bln dol. Odsetek PKB Dobra trwałego użytku 3,5 16,7% Dobra nietrwałe 2,8 13,4% Usługi 12,7 60,8% Budynki i budowle 1,9 9,1% Zmiana stanu zapasów 0,0 0,0% Produkt krajowy brutto (PKB) 20,9 100% (Źródło: http://bea.gov/iTable/index_nipa.cfm). Rachunek tworzenia PKB od strony produktowej w USA w 2020 r. Usługi stanowiły w 2020 r. ponad 60% PKB Stanów Zjednoczonych. Ponieważ w każdej transakcji rynkowej uczestniczy zarówno nabywca, jak i sprzedawca, PKB musi być taki sam niezależnie od tego, czy mierzony jest od strony popytowej, czy od strony produktowej (podażowej). pokazuje szeregi czasowe względnej (odniesionej do PKB) wartości różnych kategorii produktów w USA, począwszy od 1950 r. Kategorie produktów w USA Usługi były w 2020 r. największą kategorią towarową po podażowej stronie PKB, stanowiąc prawie 61% tego agregatu, w porównaniu z 38% na początku lat 50. XX w. Dobra trwałego użytku i dobra nietrwałe, reprezentujące produkcję przemysłu przetwórczego, sukcesywnie zmniejszały swój udział w PKB. Dobra nietrwałe stanowiły kiedyś większy odsetek PKB niż dobra trwałego użytku, ale od lat 70. XX w. udział tych pierwszych w tworzeniu PKB spadł poniżej udziału tych drugich, który w 2020 r. wynosił 13,5% (spadek z 28,5% PKB w 1950 r.). Budynki i budowle tworzą ok. 10% PKB. Na rysunku nie pokazujemy zmiany stanu zapasów, gdyż ten składnik podaży globalnej stanowi zwykle mniej niż 1% PKB. Zastanawiając się nad tym, co wytwarzane jest w ramach konkretnej gospodarki, wiele osób niebędących ekonomistami od razu myśli o dobrach trwałego użytku, takich jak samochody i lodówki, tymczasem zdecydowanie największą część PKB stanowią usługi. Co więcej, udział usług w tworzeniu PKB systematycznie wzrasta, zarówno w USA, jak i w Polsce. Prym wiodą opieka zdrowotna, edukacja oraz usługi prawne i finansowe. Minęły już dziesięciolecia od momentu, w którym produkcja dóbr trwałego użytku przestała dominować w gospodarce USA. Obecnie najczęstszym zajęciem jest praca, do której świadczenia wykorzystywane są kartka papieru, telefon lub komputer, polegająca na kontaktach i spotkaniach ze współpracownikami, klientami lub dostawcami. Produkcja dóbr trwałego użytku, np. samochodów i lodówek, stanowi mniej więcej taki sam udział w tworzeniu PKB jak produkcja dóbr nietrwałych, np. żywności i odzieży. Kategoria „budynki i budowle” obejmuje wszystkie projekty budowlane, od domów po biurowce, centra handlowe i fabryki. Z kolei „zapasy” to niewielka kategoria odnosząca się do towarów, które zostały wyprodukowane, ale jeszcze niesprzedane i nadal znajdują się w magazynach przedsiębiorstw lub na półkach sklepowych. Zapasy maleją, jeśli sytuacja gospodarcza jest lepsza od oczekiwanej, a rosną, gdy kondycja gospodarki się pogarsza. Inny sposób obliczania: PKB jako suma dochodów czynników produkcji Istnieją trzy metody obliczania PKB, czyli wielkości produkcji danego kraju. Dwie omówiliśmy już wcześniej, pozostał zatem jeszcze sposób trzeci. Jeśli przedsiębiorstwo sprzeda wyprodukowane przez siebie towary, wartość tych towarów stanowi jednocześnie przychód przedsiębiorstwa. Przychód jest przeznaczony na pokrycie kosztów funkcjonowania przedsiębiorstwa (kosztów wynagrodzeń za pracę, kosztów odsetek i dywidendy za wykorzystywane dobra kapitałowe, czynszu za posiadanie i wynajem nieruchomości), a także na zysk dla właścicieli. A zatem jeżeli zsumujemy wszystkie dochody uzyskane w ciągu roku, otrzymamy wartość PKB. Metoda dochodowa stanowi trzeci sposób obliczania PKB. Dlatego też pojęcia produktu krajowego brutto i dochodu narodowego (ang. national income ) są czasami używane zamiennie (mimo że między PKB a dochodem narodowym występują pewne różnice, o czym będzie mowa w dalszej części podrozdziału). Całkowita wartość produkcji krajowej jest równa całkowitej wartości dochodu narodowego. Problem podwójnego liczenia PKB definiujemy jako bieżącą wartość wszystkich finalnych dóbr i usług wyprodukowanych w kraju w ciągu danego okresu (np. roku). Czym są dobra i usługi finalne? Są to towary, które nie będą już dalej w żaden sposób przekształcane ani włączane jako surowiec bądź część innych dóbr. Jest to o tyle istotne, że nie ograniczając się przy obliczaniu PKB do dóbr finalnych, popełnimy błąd podwójnego liczenia (ang. double counting ), polegający na uwzględnianiu wartości niektórych produktów więcej niż raz podczas przechodzenia przez kolejne etapy procesu wytwórczego. Wyobraźmy sobie na przykład, co by się stało, gdybyśmy przy liczeniu PKB najpierw uwzględnili wartość materiałów plastycznych wykorzystywanych do produkcji opon, następnie wartość samych opon zawierających wspomniane materiały plastyczne, a w kolejnym etapie wartość nowej ciężarówki, w której zamontowano te opony. Wartość opon zostałaby wówczas wliczona do PKB dwukrotnie, zaś wartość materiałów plastycznych nawet trzykrotnie, ponieważ cena opon zawiera wartość materiału plastycznego, a cena ciężarówki uwzględnia wartość opon. Aby uniknąć błędu podwójnego liczenia, które znacznie zawyżyłoby faktyczną wielkość produkcji w gospodarce, do PKB wlicza się tylko wartość dóbr i usług finalnych (ang. final goods and services ), sprzedawanych w celach konsumpcyjnych, inwestycyjnych, na potrzeby państwa oraz zagranicy. W kalkulacji PKB nie są brane pod uwagę dobra pośrednie (ang. intermediate goods ), czyli dobra, które są wykorzystywane do produkcji innych dóbr. W powyższym przykładzie do PKB wlicza się tylko wartość ciężarówki, a wartość dóbr pośrednich (opon i materiału plastycznego) będzie po prostu ujęta w wartości dobra finalnego (ciężarówki). Definicja PKB jest prosta: jest to wartość pieniężna wszystkich dóbr i usług finalnych wytworzonych w gospodarce w ciągu roku. Jednak w prawdziwych gospodarkach (np. gospodarce Polski, której PKB przekroczył 2,5 bln zł) obliczenie PKB, wymagające ciągłej aktualizacji danych co kilka miesięcy, jest zabiegiem bardzo pracochłonnym, możliwym tylko dzięki urzędom statystycznym zatrudniającym ogromną liczbę pracowników. PKB uwzględnia PKB nie uwzględnia Konsumpcję Dóbr pośrednich Inwestycje przedsiębiorstw Płatności transferowych Wydatki państwa na dobra i usługi Dóbr używanych Eksport netto Aktywności, które nie są przedmiotem transakcji rynkowych Obliczanie PKB Zwróć uwagę na elementy, które nie są wliczane do PKB, co przedstawia . Sprzedaż towarów używanych nie jest uwzględniona w PKB, ponieważ dobra te zostały wyprodukowane we wcześniejszych latach i zostały wliczone do PKB w roku wytworzenia. Płatności transferowe, np. świadczenia socjalne od państwa dla gospodarstw domowych, również nie są brane pod uwagę w PKB, bo nie reprezentują produkcji dóbr ani usług. Podobnie produkcja niektórych towarów, np. dóbr wykorzystywanych na własny rachunek, takich jak śniadania w domu, nie jest wliczana do PKB, jako że towary te nie są sprzedawane na rynku. Natomiast zgodnie z regulacjami UE dobra i usługi sprzedawane w ramach tzw. szarej strefy (zarówno narkotyki, jak i usługi oferowane przez osoby trudniące się nierządem) są wliczane do polskiego PKB. Według różnych szacunków wartość towarów i usług wytwarzanych w szarej strefie w Polsce sięga ok. 20% oficjalnego PKB. Z kolei Friedrich Schneider oszacował, że szara strefa gospodarki USA w 2013 r. wyniosła 6,6% PKB, czyli ponad bilion dolarów. Odwiedź stronę internetową , aby dowiedzieć się więcej o rozmiarach szarej strefy. Inne sposoby pomiaru wielkości gospodarki Oprócz PKB istnieje kilka alternatywnych, ale ściśle ze sobą powiązanych mierników pozwalających obliczyć wielkość gospodarki. Jak wiemy z wcześniejszej analizy, PKB odzwierciedla zarówno całkowitą produkcję, jak i całkowite wydatki. Jest jednocześnie miernikiem całkowitego dochodu, ponieważ wszystkie towary wyprodukowane i sprzedane na rynku przynoszą dochód. Jednym z najczęściej stosowanych alternatywnych mierników jest dochód narodowy brutto ( DNB ) (ang. gross national income (GNI) ). PKB obejmuje tylko produkcję wytworzoną na terenie danego kraju. Natomiast DNB powiększony jest o przekazane do kraju dochody z tytułu własności i pracy wykonywanej za granicą, a pomniejszony o dochody podmiotów zagranicznych uzyskiwane w danym kraju i przekazywane do innych państw. Innymi słowy, DNB mierzy dochody obywateli danego kraju niezależnie od tego, gdzie produkcja się odbywa, natomiast PKB mierzy produkcję wytwarzaną w granicach geograficznych danego państwa. Zarówno w Polsce, jak i w Stanach Zjednoczonych różnica między PKB a DNB jest stosunkowo niewielka – w ostatnich latach w Polsce było to jedynie ok. 5% na korzyść PKB. W przypadku małych krajów, których znaczna część obywateli pracuje za granicą i wysyła pieniądze do ojczyzny, dodatnia różnica pomiędzy DNB i PKB może być o wiele większa. Dochód narodowy netto ( DNN ) (ang. net national income (NNI) ) obliczamy, odejmując od DNB spadek wartości środków trwałych z powodu ich wieku lub zużycia, do jakiego doszło w trakcie zdefiniowanego okresu (najczęściej roku). Spadek wartości kapitału z uwagi na zużycie i wiek nazywamy amortyzacją (ang. depreciation ). Jeśli od wartości DNN odejmiemy wartość podatków pośrednich, takich jak VAT i akcyza, otrzymamy dochód narodowy (ang. national income ). Dochód narodowy obejmuje zarówno dochody przedsiębiorstw, jak i dochody gospodarstw domowych. Nieco inną miarą jest dochód rozporządzalny, który obejmuje jedynie dochody pozostające w dyspozycji gospodarstw domowych (dochód rozporządzalny uwzględnia transfery wypłacane gospodarstwom domowym przez państwo – np. stypendia i zasiłki socjalne – a nie obejmuje podatków dochodowych i dochodów państwa z tytułu własności). Ze względów praktycznych zapamiętywanie tych definicji nie jest konieczne. Ważne jest jednak, abyśmy mieli świadomość, że te różnice istnieją, i wiedzieli, jakim miernikiem się posługujemy, żeby przypadkowo nie porównać np. PKB w jednym roku lub dla jednego kraju z PNB lub PNN w innym roku lub w innym kraju. Aby lepiej poznać sposób obliczania poszczególnych mierników dochodu narodowego, przeanalizuj . Obliczanie PKB, eksportu netto i DNN Na podstawie danych z wykonaj poniższe polecenia. Ile wynosi PKB? Ile wynosi eksport netto? Ile wynosi DNN? Wydatki państwa na dobra i usługi 120 mld dol. Amortyzacja 40 mld dol. Konsumpcja 400 mld dol. Inwestycje 60 mld dol. Eksport 100 mld dol. Import 120 mld dol. Dochody otrzymane z zagranicy 10 mld dol. Dochody przekazane za granicę 8 mld dol. Krok 1. PKB obliczamy na podstawie następującego wzoru: PKB = Konsumpcja + Inwestycje + Wydatki państwa na dobra i usługi + (Eksport – Import) = C + I + G + (X – Z) = 400 + 60 + 120 + (100 – 120) = 560 [mld dol.] Krok 2. Aby obliczyć eksport netto, odejmujemy import od eksportu. Eksport netto = X – Z = 100 – 120 = – 20 [mld dol.] Krok 3. DNN obliczamy na podstawie następującego wzoru: DNN = PKB + Dochody otrzymane z zagranicy – Dochody przekazane za granicę – Amortyzacja = 560 + 10 – 8 – 40 = 522 [mld dol.] Podsumowanie Ekonomiści zwykle wyrażają wielkość gospodarki danego kraju za pomocą produktu krajowego brutto (PKB), który mierzy wartość wszystkich dóbr i usług finalnych wyprodukowanych w danym kraju w ciągu roku. PKB otrzymujemy poprzez zsumowanie dla wszystkich wyprodukowanych towarów iloczynów liczby wyprodukowanych jednostek danego dobra lub usługi oraz ich ceny. Ponieważ w skład PKB wchodzą towary, które są zarówno kupowane, jak i sprzedawane, PKB można obliczyć jako sumę składników popytu globalnego albo jako sumę wielkości produkcji. Trzecią metodą liczenia PKB jest suma dochodów czynników produkcji. Licząc PKB od strony popytowej, uwzględniamy następujące składniki popytu globalnego: spożycie w sektorze gospodarstw domowych (konsumpcję), akumulację brutto (inwestycje), spożycie publiczne (wydatki państwa na dobra i usługi) oraz eksport pomniejszony o import. Licząc PKB jako sumę wielkości produkcji, bierzemy pod uwagę wartość różnych kategorii dóbr: dóbr trwałego użytku, dóbr nietrwałych, usług, budynków i budowli oraz zmianę stanu zapasów. Aby uniknąć podwójnego liczenia, PKB zawiera tylko dobra i usługi finalne, nie obejmuje zaś produkcji dóbr pośrednich. Pytania sprawdzające W pewnym kraju eksport wynosi 20 mld dol., wydatki państwa na dobra i usługi są równe 1000 mld dol., inwestycje przedsiębiorstw kształtują się na poziomie 50 mld dol., import wynosi 40 mld dol., a wydatki konsumpcyjne mają wartość 2000 mld dol. Ile wynosi PKB? PKB jest równy C + I + G + (X - Z). PKB = 2000 mld dol. + 50 mld dol. + 1000 mld dol. + (20 mld dol. - 40 mld dol.) = 3030 mld dol. Które z poniższych kategorii zostaną uwzględnione w PKB? Koszt pobytu w szpitalu Podwyższenie się średniej oczekiwanej długości życia Opieka nad dzieckiem świadczona przez żłobek Opieka nad dzieckiem zapewniana przez babcię Sprzedaż używanych samochodów Sprzedaż nowych samochodów Większa różnorodność serów dostępnych w supermarketach Żelazo, z którego wytwarza się stal służącą do wyprodukowania lodówki kupionej przez konsumenta Koszt pobytu w szpitalu wliczamy do PKB. Zmiana średniej oczekiwanej długości życia nie jest transakcją rynkową i nie jest składową PKB. Opłacona opieka nad dzieckiem jest częścią PKB. Jeśli babcia dostaje wynagrodzenie i zgłasza je jako dochód; jest to część PKB. W przeciwnym przypadku opieka taka nie jest wliczana do PKB. Samochód używany nie został wyprodukowany w tym roku, więc nie jest częścią PKB. Wartość nowego samochodu wliczamy do PKB. Różnorodność dostępnych towarów nie wpływa na PKB. Z punktu widzenia PKB nie ma znaczenia, czy gospodarka wytwarza jeden gatunek sera, czy też wiele jego odmian. Żelazo nie jest wliczane do PKB, ponieważ jest dobrem pośrednim. Sprawdź wiedzę Jakie są główne elementy składowe PKB liczonego według metody popytowej? Jakie są główne elementy składowe PKB liczonego jako suma wartości produkcji krajowej? Czy PKB mierzony od strony popytowej będzie większy, czy mniejszy niż PKB liczony metodą podażową? Dlaczego podczas pomiaru PKB należy unikać podwójnego liczenia? Ćwicz myślenie krytyczne Dane makroekonomiczne opisujące amerykańską gospodarkę należą do najlepszych na świecie. Biorąc pod uwagę , czy to cię dziwi, czy tylko odzwierciedla złożoność nowoczesnej gospodarki? Czego PKB nie mówi nam o gospodarce? Problemy W zeszłym roku w małym kraju obfitującym w lasy wycięto drzewa warte 200 dol. Następnie drzewa o wartości 100 dol. zamieniono w drewno o wartości 150 dol. Z drewna o wartości 100 dol. wyprodukowano meble o wartości 250 dol. Ile wynosi PKB tego kraju, zakładając, że nie produkuje się tam żadnych innych dóbr ani nie zużywa innych nakładów do produkcji drzew, drewna i mebli? Innymi słowy, jaka jest wartość dóbr finalnych wyprodukowanych przez ten kraj, uwzględniając wartość drzewa, drewna i mebli? Bibliografia U.S. Department of Commerce: Bureau of Economic Analysis. “National data: National Income and Product Accounts Tables.” http://bea.gov/iTable/iTable.cfm?ReqID=9&step=1. U.S. Department of Commerce: United States Census Bureau. “Census of Governments: 2012 Census of Governments.” http://www.census.gov/govs/cog/. United States Department of Transportation. “About DOT.” Last modified March 2, 2012. http://www.dot.gov/about. U.S. Department of Energy. “Energy.gov.” http://energy.gov/. U.S. Department of Health & Human Services. “Agency for Healthcare Research and Quality.” http://www.ahrq.gov/. United States Department of Agriculture. “USDA.” http://www.usda.gov/wps/portal/usda/usdahome. Schneider, Friedrich. Department of Economics. “Size and Development of the Shadow Economy of 31 European and 5 other OECD Countries from 2003 to 2013: A Further Decline.” Johannes Kepler University . Last modified April 5, 2013. http://www.econ.jku.at/members/Schneider/files/publications/2013/ShadEcEurope31_Jan2013.pdf. amortyzacja (ang. depreciation ) spadek wartości dóbr kapitałowych z uwagi na ich starzenie się i zużycie w trakcie procesu produkcyjnego podwójne liczenie (ang. double counting ) potencjalny błąd, którego należy unikać przy pomiarze PKB, polegający na tym, że wartość niektórych dóbr podczas ich przechodzenia przez kolejne etapy procesu wytwórczego jest liczona więcej niż raz dobro trwałego użytku (ang. durable good ) dobro o długim okresie użytkowania, np. samochód lub lodówka finalne dobro i usługa (ang. final good and service ) produkt konsumpcyjny lub inwestycyjny dla odbiorcy końcowego, który nie zostanie już w żaden sposób przetworzony ani wykorzystany jako część innego dobra; jego przeciwieństwem jest „dobro pośrednie” produkt krajowy brutto (PKB) (ang. gross domestic product (GDP) ) wartość wszystkich finalnych dóbr i usług wytworzonych w danym kraju w ciągu roku dochód narodowy brutto (DNB) (ang. gross national income (GNI) ) wartość produkcji krajowej (PKB) powiększona o dochody z tytułu własności i pracy uzyskane za granicą i przekazane do kraju, a pomniejszona o dochody z tytułu własności i pracy uzyskane w kraju i przekazane za granicę dobro pośrednie (ang. intermediate good ) dobro przetwarzane przez przedsiębiorstwa lub włączane jako składnik innych dóbr, nieprzeznaczone dla odbiorcy końcowego; jego przeciwieństwem jest „finalne dobro i usługa” dobro zaopatrzeniowe zob. dobro pośrednie zapasy (ang. inventory ) dobro, które zostało wyprodukowane, ale nie zostało jeszcze sprzedane dochód narodowy (ang. national income ) kategoria obejmująca wszystkie uzyskane dochody, w tym płace, zyski i czynsze, dochód narodowy netto (DNN) pomniejszony o wartość podatków pośrednich dochód narodowy netto (DNN) (ang. net national income (NNI) ) PNB pomniejszony o amortyzację dobro nietrwałe (ang. nondurable good ) dobro o krótkim okresie użytkowania, np. żywność lub ubranie dobro krótkotrwałego użytku zob. dobro nietrwałe usługa (ang. service ) produkt niematerialny (w przeciwieństwie do dóbr), np. rozrywka, opieka zdrowotna lub edukacja budynki i budowle (ang. structure ) nieruchomości wykorzystywane jako mieszkania, fabryki, biura, sklepy lub do innych celów związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą saldo bilansu handlowego (ang. trade balance ) różnica między eksportem a importem eksport netto zob. saldo bilansu handlowego deficyt handlowy (ang. trade deficit ) sytuacja, gdy import danego kraju przewyższa eksport, dodatnia różnica między importem a eksportem nadwyżka handlowa (ang. trade surplus ) sytuacja, gdy eksport danego kraju przewyższa import, dodatnia różnica między eksportem a importem nadwyżka bilansu handlowego zob. nadwyżka handlowa

Business


Przeliczanie wartości nominalnych na realne Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Odróżnić nominalny PKB od realnego PKB Objaśnić koncepcję deflatora PKB Obliczyć realny PKB na podstawie wartości nominalnego PKB Analizując dane ekonomiczne, należy zwrócić uwagę na pewną istotną kwestię. Przyglądając się sytuacji w gospodarce, odróżniamy mianowicie zmienne nominalne i zmienne realne, a różnicę między nimi wyznacza inflacja. Analiza danych makroekonomicznych bez uwzględniania inflacji jest niczym próba określenia odległości obiektów obserwowanych przez lornetkę bez wiedzy o tym, jak mocne są soczewki. Podobnie, jeśli nie znamy stopy inflacji, trudno jest stwierdzić, czy wzrost PKB wynika głównie ze wzrostu ogólnego poziomu cen, czy ze wzrostu ilości produkowanych towarów. Wartość nominalna (ang. nominal value ) oznacza, że zmienna jest wyrażona w cenach bieżących, czyli w cenach występujących w okresie, dla którego obliczana jest dana zmienna. Wartość realna (ang. real value ) jest skorygowana o inflację i wyrażona w cenach stałych, czyli w cenach z pewnego z góry ustalonego, niezmieniającego się okresu. Pomijając pewne specyficzne przypadki, w analizie ekonomicznej kluczowe pozostają zmienne realne. Przeliczanie PKB nominalnego na realny zawiera dane na temat PKB Stanów Zjednoczonych w dolarach amerykańskich w cenach bieżących w pięcioletnich odstępach, począwszy od 1960 r. Innymi słowy, przedstawia wartości nominalnego PKB przy użyciu bieżących cen rynkowych obowiązujących w danym roku. zawiera przedstawienie graficzne tych danych. Rok Nominalny PKB (mld dol., ceny bieżące) Deflator PKB (2005 = 100) 1960 542,4 19,0 1965 742,3 20,3 1970 1073,3 24,8 1975 1684,9 34,1 1980 2857,3 48,3 1985 4339,0 62,3 1990 5963,1 72,7 1995 7639,7 81,7 2000 10 251,0 89,0 2005 13 039,2 100,0 2010 15 049,0 110,0 2015 18 206,0 119,6 2020 20 893,7 129,88 PKB USA w cenach bieżących w pięcioletnich odstępach (Źródło: https://apps.bea.gov/itable/index.cfm, tabele 1.1.5 i 1.1.9). Nominalny PKB w USA, 1960–2020 W latach 1960–2020 wartości nominalnego PKB rosły wykładniczo. Gdyby nieostrożny analityk porównał nominalny PKB z 1960 r. z tym z roku 2020, mógłby dojść do wniosku, że produkcja krajowa wzrosła w tym okresie ponad 38 razy (PKB w wysokości 20 893,7 mld dol. z 2020 r. podzielony przez PKB równy 542,4 mld dol. z 1960 r. daje wynik 38,5). Wniosek ten byłby jednak bardzo mylący. Przypomnijmy, że nominalny PKB definiujemy jako sumę iloczynów wszystkich wytworzonych w gospodarce finalnych dóbr i usług oraz ich cen. Aby określić faktyczny wzrost wolumenu produkcji, musimy wyłączyć wpływ wyższych cen na nominalny PKB. Możemy to łatwo zrobić, stosując deflator PKB. Deflator PKB (ang. GDP deflator ) to wskaźnik cen mierzący średnią zmianę cen wszystkich finalnych dóbr i usług wytwarzanych w gospodarce. Wskaźniki cen i sposoby ich obliczania analizujemy szczegółowo w , ale w kontekście tego rozdziału wystarczy znajomość powyższej definicji. zawiera wartości deflatora PKB, a przedstawia te dane na wykresie. Deflator PKB w USA, 1960–2020 Podobnie jak nominalny PKB, deflator PKB w latach 1960–2020 także zwiększał się wykładniczo. wskazuje, że w Stanach Zjednoczonych poziom cen charakteryzował się bardzo szybkim wzrostem od 1960 r. Ceny w 2020 r. były prawie siedmiokrotnie wyższe niż w 1960 r. (deflator dla 2020 r. wyniósł 129,88 wobec poziomu 19 w 1960 r.). Znaczna część wzrostu nominalnego PKB była zatem spowodowana inflacją, a nie rzeczywistą zmianą ilości produkowanych dóbr i usług, czyli nie wynikała ze wzrostu realnego PKB. Przypomnijmy, że nominalny PKB może zwiększyć się z dwóch powodów: wzrostu produkcji lub wzrostu cen. W celu określenia zmian wielkości produkcji należy wyłączyć wzrost cen ze zmian nominalnego PKB. W końcu dolary używane do pomiaru nominalnego PKB w 1960 r. są warte więcej niż dolary z 2020 r., których wartość jest niższa na skutek inflacji, przy czym wskaźnik cen mówi dokładnie, o ile więcej. Korekta jest łatwa do wykonania, jeśli rozumiesz, że zmienne nominalne są wyrażone wartościowo, tj.: Wartość nominalna = Cena × Ilość lub Nominalny PKB = Deflator PKB wart. nieprzeksz. × Realny PKB Z matematycznego punktu widzenia deflator PKB może przyjmować wartości mniejsze od jedności, takie jak 0,85, 0,79 czy 0,19. W powyższym wzorze oznaczamy je jako „wartości nieprzekształcone” deflatora PKB. Jednak zgodnie z powszechnie przyjętą konwencją podawane do publicznej wiadomości przez urzędy statystyczne wielkości deflatora PKB są zwyczajowo mnożone przez 100. W związku z czym: Deflator PKB wart. nieprzeksz. = Deflator PKB 100 Dalej posługujemy się właśnie tą konwencją. Czyli zamiast podawać wartości nieprzekształcone deflatora PKB (np. 0,19), piszemy, że deflator PKB wynosi 19 (bo 0,19 x 100 = 19). W konsekwencji powyższy wzór na nominalny PKB przyjmuje postać: Nominalny PKB = Deflator PKB 100 × Realny PKB A po przekształceniu realny PKB wynosi: Realny PKB = Nominalny PKB Deflator PKB / 100 Przeczytaj poniższą , aby przećwiczyć obliczanie realnego PKB. Obliczanie realnego PKB Możemy wykorzystać dane z do obliczenia realnego PKB. Krok 1. Dane w informują, że w 1960 r. nominalny PKB wyniósł 542,4 mld dol., a deflator PKB podawany przez urząd statystyczny miał wartość 19,0. Krok 2. Realny PKB w 1960 r. obliczamy w następujący sposób: Realny PKB = Nominalny PKB Deflator PKB / 100 = 542,4 19 / 100 = 2854,7 [mld dol.] We wzorze stosujemy dwa działania. Najpierw przywracamy podawaną do publicznej wiadomości wartość deflatora PKB do jego wartości nieprzekształconej (czyli dzielimy go przez 100) i otrzymujemy wartość 0,19. Następnie dzielimy nominalny PKB 542,4 mld dol. przez 0,19. Otrzymujemy 2854,7 mld dol. Krok 3. Do obliczenia realnego PKB w 1965 r. używamy tego samego wzoru. Realny PKB = Nominalny PKB Deflator PKB / 100 = 742,3 20,3 / 100 = 3656,7 [mld dol.] Krok 4. Na podstawie tego wzoru wyznaczamy wartości realnego PKB dla całego okresu 1960–2020. Obliczenia i wyniki przedstawiono w . Przeliczanie nominalnego PKB na realny PKB Rok Nominalny PKB (mld dol.) Deflator PKB (2005 = 100) Obliczenia Realny PKB (ceny stałe z 2005 r., mld dol.) 1960 542,4 19 oraz 542,4 / (19/100) oraz 2854,7 1965 742,3 20,3 oraz 742,3 / (20,3/100) oraz 3656,7 1970 1073,3 24,8 oraz 1073,3 / (24,8/100) oraz 4327,8 1975 1684,9 34,1 oraz 1684,9 / (34,1/100) oraz 4941,1 1980 2857,3 48,3 oraz 2857,3 / (48,3/100) oraz 5915,7 1985 4339,0 62,3 oraz 4339,0 / (62,3/100) oraz 6964,7 1990 5963,1 72,7 oraz 5963,1 / (72,7/100) oraz 8202,3 1995 7639,7 81,7 oraz 7639,7 / (81,7/100) oraz 9350,9 2000 10 251,0 89,0 oraz 10 251,0 / (89,0/100) oraz 11 518,0 2005 13 039,2 100,0 oraz 13 039,2 / (100/100) oraz 13 039,2 2010 15 049,0 110,0 oraz 15 049,0 / (110/100) oraz 13 680,9 2015 16 254,0 119,6 oraz 16 254,0 / (119,6/100) oraz 15 222,4 2020 18 206,0 129,88 oraz 18 206,0 / (129,88/100) oraz 16 086,9 (Źródło: Bureau of Economic Analysis, www.bea.gov). Na kilka rzeczy warto zwrócić uwagę. Przy obliczaniu wielkości realnych określony rok (lub okres) przyjęty jako punkt odniesienia dla szacunków odgrywa rolę szczególną. Jest to rok (lub okres) bazowy. Rok bazowy to ten, którego cen używamy do wyznaczania wielkości realnych. Kiedy obliczamy wartość realnego PKB, bierzemy ilość dóbr i usług wyprodukowanych w roku, którego dotyczy dana zmienna ekonomiczna (np. w 1960 lub 1973 r.), i mnożymy ją przez ceny z roku bazowego (w naszym przypadku z 2005 r.). W efekcie uzyskujemy PKB, który wykorzystuje ceny niezmieniające się między dwoma punktami w czasie. Dlatego wielkości realne są wyrażane w cenach stałych. W naszym przypadku realny PKB jest wyrażony w cenach stałych z 2012 r., co oznacza, że przy jego obliczaniu wykorzystujemy ceny występujące w 2005 r. W powyższym przykładzie rok 2005 jest rokiem bazowym, ale bazę może stanowić dowolny inny rok. Zgodnie z przyjętą przez nas konwencją wykorzystywany powyżej wzór na obliczanie realnego PKB można przekształcić do postaci: Deflator PKB = Nominalny PKB Realny PKB × 100 Realny PKB dla 2005 r. wynosi: Realny PKB = Nominalny PKB Deflator PKB / 100 = 13 039,2 100 / 100 = 13 039,2 [mld dol.] Dla 2005 r. nominalny PKB i realny PKB (wyrażony w cenach stałych z 2005 r.) są sobie równe. Nie jest to przypadek, lecz skutek tego, że rok 2005 został wybrany jako „rok bazowy”. Ponieważ wskaźnik cen w roku bazowym ma zawsze wartość 100 (z definicji), nominalny i realny PKB dla tego roku muszą być takie same. Realny PKB w 2015 r. jest obliczany w analogiczny sposób: Realny PKB = Nominalny PKB Deflator PKB / 100 = 16 254,0 110 / 100 = 15 222,4 [mld dol.] Na podstawie tych danych możemy dostrzec jeszcze jedną prawidłowość. Dopóki inflacja jest dodatnia, czyli ceny z roku na rok rosną, realny PKB powinien być niższy niż nominalny PKB w każdym roku po roku bazowym. Przyczyna jest prosta: wartość nominalnego PKB jest „zawyżona” przez inflację. Podobnie dopóki inflacja jest dodatnia, realny PKB powinien być wyższy niż nominalny PKB w każdym roku poprzedzającym rok bazowy. pokazuje nominalny i realny PKB w USA od 1960 r. Ponieważ rok 2005 jest rokiem bazowym, nominalny i realny PKB mają dla tego roku identyczną wartość. Jednak z biegiem czasu wzrost nominalnego PKB jest znacznie większy niż wzrost realnego PKB (innymi słowy, nominalny PKB na wykresie rośnie szybciej niż realny PKB), ponieważ występowanie inflacji, zwłaszcza w latach 70. XX w., skutkuje silnym wzrostem nominalnego PKB. Nominalny i realny PKB w USA w latach 1960–2020 Fioletowa krzywa przedstawia nominalny PKB w USA (w dolarach w cenach bieżących). Niebieska krzywa przedstawia realny PKB w dolarach w cenach stałych z 2005 r. Ponieważ realny PKB jest wyrażony w dolarach z 2005 r., obie krzywe przecinają się w 2005 r. Realny PKB jest wyższy niż nominalny PKB przed 2005 r., ponieważ w 2005 r. dolary były warte mniej niż w latach poprzednich. I odwrotnie, realny PKB jest niższy od nominalnego PKB po 2005 r., ponieważ w 2005 r. dolary były warte więcej niż w latach późniejszych. Wróćmy do pytania, które zadaliśmy na początku: Ile wyniosło tempo wzrostu realnego PKB w latach 1960–2010? Aby to obliczyć, stosujemy wzór na zmianę procentową: Realny PKB w 2010 r. − Realny PKB w 1960 r. Realny PKB w 1960 r. × 100% = Zmiana w proc. 13 680,9 − 2854,7 2854,7 × 100% = 379% Oznacza to, że realna produkcja dóbr i usług w Stanach Zjednoczonych od 1960 r. wzrosła prawie czterokrotnie. Oczywiście wynik ten nie jest tożsamy ze zmianą przeciętnego standardu życia czy w szerszym kontekście dobrobytu, ponieważ nie uwzględnia poprawy jakości wytwarzanych towarów i nowych produktów, które zostały wynalezione po 1960 r. Istnieje alternatywna, szybsza metoda pozwalająca w przybliżeniu obliczyć tempo wzrostu realnego PKB. Mianowicie: Nominalny PKB = Cena × Ilość Zmiana nominalnego PKB w proc. = Zmiana ceny w proc. + Zmiana ilości w proc. czyli Zmiana realnego PKB w proc. = Zmiana nominalnego PKB w proc. – Zmiana ceny w proc. A zatem tempo wzrostu realnego PKB (zmiana ilości wytwarzanych dóbr wyrażona w procentach) jest równe tempu wzrostu nominalnego PKB (zmiana wartości wytwarzanych dóbr wyrażona w procentach) pomniejszonemu o stopę inflacji (zmiana poziomu cen wyrażona w procentach). Należy pamiętać, że powyższa metoda działa tylko w przybliżeniu (im zmiany procentowe są większe, tym wynik jest mniej dokładny). Aby uzyskać dokładne wyniki, należy użyć pierwotnego wzoru. Podsumowanie Wartość nominalna zmiennej ekonomicznej jest wyrażona w cenach bieżących, tj. w cenach z okresu, dla którego dana zmienna ekonomiczna jest liczona. Wartość realna to wartość nominalna skorygowana o inflację. Wartość realna jest wyrażona w cenach stałych. Aby przekształcić zmienne nominalne z kilku różnych lat na zmienne realne, należy arbitralnie wybrać rok bazowy, a następnie wykorzystać wskaźnik cen do zamiany cen bieżących na ceny stałe z określonego roku bazowego. Pytania sprawdzające Na podstawie danych z określ, jaka część wzrostu nominalnego PKB w latach 1980–1990 wynikała ze wzrostu realnego PKB, a jaka ze wzrostu cen (inflacji). W latach 1980–1990 realny PKB wzrósł o (8202,3 - 5915,7) / (5915,7) = 38,7%. W tym samym okresie ceny wzrosły o (72,7 - 48,3) / (48,3/100) = 50,5%. Tak więc ok. 56,6% wzrostu nominalnego PKB (50,5/ (50,5 + 38,7) wynikało ze wzrostu cen (inflacji), a reszta, tj. 38,7/ (50,5 + 38,7) = 43,4% ze wzrostu realnego PKB. Sprawdź wiedzę Jaka jest różnica między szeregiem czasowym zmiennej nominalnej a szeregiem czasowym zmiennej realnej? Jak przekształcić szereg czasowy zmiennej nominalnej na wartości realne? Ćwicz myślenie krytyczne Czy ludzie powinni zwracać większą uwagę na dochody realne, czy dochody nominalne? Jeśli uważasz, że na dochody nominalne, zastanów się, dlaczego miałoby to mieć sens w dzisiejszym świecie? Czy twoja odpowiedź byłaby taka sama, gdyby miała dotyczyć lat 70. XX w.? Problemy Na podstawie nominalnych stóp procentowych i stóp inflacji przedstawionych w określ, w którym okresie sytuacja była korzystniejsza dla pożyczkodawcy, a w którym dla pożyczkobiorcy. Rok Stopa procentowa Stopa inflacji 1970 7,9% 5,7% 1974 10,8% 11,0% 1978 9,1% 7,6% 1981 18,9% 10,3% Kredyt hipoteczny to kredyt przeznaczony zazwyczaj na zakup nieruchomości (domu lub mieszkania). przedstawia wartości stóp oprocentowania kredytów hipotecznych oraz stóp inflacji dla kilku różnych lat. W jakich latach dobrze było wziąć kredyt na zakup domu lub mieszkania? W których latach lepiej było być bankiem udzielającym kredytu hipotecznego? Rok Stopa oprocentowania kredytów hipotecznych Stopa inflacji 1984 12,4% 4,3% 1990 10% 5,4% 2001 7,0% 2,8% Rok Stopa oprocentowania kredytów hipotecznych Stopa inflacji 1984 12,4% 4,3% 1990 10% 5,4% 2001 7,0% 2,8% wartość nominalna (ang. nominal value ) wartość wyrażona w cenach bieżących, czyli w cenach z okresu, dla którego jest liczona dana zmienna ekonomiczna; wartość nominalna nie jest skorygowana o inflację, jej przeciwieństwem jest wartość realna wartość realna (ang. real value ) wartość skorygowana o inflację, jej przeciwieństwem jest wartość nominalna

Business


Śledzenie zmian realnego PKB w czasie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić pojęcia ekspansji, recesji oraz górnego i dolnego punktu zwrotnego cyklu koniunkturalnego (szczytu i dna) Wytłumaczyć, dlaczego monitorowanie zmian realnego PKB w czasie jest procesem tak istotnym Kiedy media donoszą, że „w pierwszym kwartale gospodarka wzrosła o 1,2%”, liczby te dotyczą zmian procentowych realnego PKB. Zgodnie z przyjętą konwencją zmianę PKB podaje się w ujęciu rocznym. Jeśli wzrost realnego PKB został obliczony w danym kwartale w stosunku do kwartału poprzedniego, mnożymy go przez 4, aby podać przybliżone tempo zmian PKB w skali całego roku. Aby szacunek był jak najbliższy prawdzie, w takim przypadku należy też uwzględnić korektę sezonową; wygodniej jest od razu podawać zmianę procentową PKB w danym kwartale w stosunku do analogicznego kwartału poprzedniego roku – wówczas tempa wzrostu nie mnożymy przez 4, a wynik taki jest w zasadzie pozbawiony obciążenia czynnikiem sezonowym. PKB Stanów Zjednoczonych w latach 1930–2020 Realny PKB w Stanach Zjednoczonych w 2020 r. (w cenach stałych z 2009 r.) wyniósł ok. 18,4 bln dol. Po wyeliminowaniu wpływu inflacji oznacza to ok. 18-krotny wzrost wolumenu produkcji dóbr i usług w gospodarce amerykańskiej od początku czwartej dekady XX w. (Źródło: bea.gov). obrazuje ścieżkę zmian realnego PKB w USA od 1930 r. Krótkookresowe spadki wielkości produkcji niejednokrotnie przerywały długookresową ścieżkę wzrostu PKB. Spadek realnego PKB nazywamy recesją (ang. recession ). Zgodnie z polską nomenklaturą o recesji mówimy wtedy, gdy w ciągu dwóch kolejnych kwartałów poziom realnego PKB się obniża. Jest to tzw. recesja techniczna. Dla większości ekonomistów z recesją będziemy mieli do czynienia wtedy, gdy wartość realnego PKB na koniec roku kalendarzowego będzie niższa od analogicznej wartości na koniec roku poprzedniego. Taka sytuacja w Polsce miała miejsce w 2020 r., wskutek pandemii Covid-19, i był to jedyny taki przypadek po 1992 r. ( link do źródła ). Szczególnie długą i głęboką recesję nazywamy kryzysem (ang. crisis ), a w języku angielskim również terminem depression . Ogromny spadek PKB, który nastąpił podczas Wielkiego Kryzysu (ang. Great Depression ) lat 30. XX w., jest wyraźnie widoczny na wykresie, podobnie jak kryzys globalny z lat 2008–2009 (ang. Great Recession ). Warto podkreślić, że w Polsce w okresie występowania niekorzystnych zjawisk nazywanych globalnym kryzysem recesja się nie pojawiła. Zachowaliśmy status tzw. zielonej wyspy, co oznaczało, że byliśmy jednym krajem UE, w którym wartość realnego PKB w ujęciu rok do roku nieustannie rosła, jakkolwiek w niektórych latach dynamika wzrostu była bardzo niska (np. 1,5% w 2012, 0,9% w 2013). Z kolei okres ożywienia, kiedy realny PKB się zwiększa, nazywamy ekspansją (ang. expansion ). Realny PKB jest ważną zmienną makroekonomiczną, ponieważ jest silnie skorelowany z innymi miarami aktywności gospodarczej, takimi jak zatrudnienie i bezrobocie. Wraz ze wzrostem realnego PKB zazwyczaj rośnie również zatrudnienie, jakkolwiek jeśli tempo wzrostu jest bardzo niskie (tak jak to miało miejsce w Polsce w latach 2012–2013 i 2001–2002), bezrobocie może utrzymywać się na niezmienionym poziomie lub nawet rosnąć również wtedy, gdy kraj notuje dodatnie tempo wzrostu realnego PKB. Najbardziej dotkliwym problemem społecznym wywoływanym przez recesje i kryzysy jest to, że wraz ze spadkiem poziomu produkcji szybko rośnie prawdopodobieństwo zwolnień pracowników. Utrata pracy wiąże się zaś z bolesnymi kosztami finansowymi i osobistymi tak dla samych pracowników, jak i ich rodzin. Ponadto osoby, którym pomimo recesji uda się zachować miejsce pracy, na ogół nie mają szans na uzyskanie podwyżki wynagrodzenia. Co więcej, pracodawcy borykający się ze spadkiem popytu na swoje produkty zazwyczaj próbują ograniczyć koszty wytwarzania, w związku z czym redukują płace. przedstawia okresy recesji i ekspansji w USA, począwszy od roku 1900. Gdy gospodarka znajduje się w punkcie, w którym wielkość produkcji osiąga maksimum i po przekroczeniu którego gospodarka wpada w recesję, mamy do czynienia z górnym punktem zwrotnym dotychczasowego trendu, czyli szczytem (ang. peak ). Analogicznie stan charakteryzujący się najniższym wolumenem produkcji, występujący pod koniec recesji i poprzedzający okres ożywienia, nazywany jest dolnym punktem zwrotnym, czyli dnem lub dołkiem (ang. trough ). Tak więc recesja trwa od szczytu do dna, a ekspansja (ożywienie gospodarcze) od dna do szczytu. Wahania w gospodarce trwające od szczytu do dna i od dna do szczytu nazywamy cyklem koniunkturalnym (ang. business cycle ). Ciekawym zjawiskiem jest to, że w XX w. w gospodarce amerykańskiej trzy najdłuższe ekspansje, liczone od dna do szczytu, wystąpiły po 1960 r. Recesja związana z globalnym kryzysem finansowym rozpoczęła się w grudniu 2007 r. i zakończyła formalnie w czerwcu 2009 r. Była to najpoważniejsza recesja od czasów Wielkiego Kryzysu lat 30. XX w. Trwająca od czerwca 2009 r. ekspansja również była stosunkowo długa, gdyż trwała do 2020 r., kiedy pojawiła się recesja wywołana przez pandemię koronawirusa. Dno Szczyt Okres recesji w miesiącach Okres ożywienia w miesiącach Grudzień 1900 Wrzesień 1902 18 21 Sierpień 1904 Maj 1907 23 33 Czerwiec 1908 Styczeń 1910 13 19 Styczeń 1912 Styczeń 1913 24 12 Grudzień 1914 Sierpień 1918 23 44 Marzec 1919 Styczeń 1920 7 10 Lipiec 1921 Maj 1923 18 22 Lipiec 1924 Październik 1926 14 27 Listopad 1927 Sierpień 1929 23 21 Marzec 1933 Maj 1937 43 50 Czerwiec 1938 Luty 1945 13 80 Październik 1945 Listopad 1948 8 37 Październik 1949 Lipiec 1953 11 45 Maj 1954 Sierpień 1957 10 39 Kwiecień 1958 Kwiecień 1960 8 24 Luty 1961 Grudzień 1969 10 106 Listopad 1970 Listopad 1973 11 36 Marzec 1975 Styczeń 1980 16 58 Lipiec 1980 Lipiec 1981 6 12 Listopad 1982 Lipiec 1990 16 92 Marzec 1991 Marzec 2001 8 120 Listopad 2001 Grudzień 2007 8 73 Czerwiec 2009 Luty 2020 18 128 Kwiecień 2020 - 2 - Cykle gospodarcze w USA od 1900 r. (Źródło: http://www.nber.org/cycles/main.html). National Bureau of Economic Research (NBER) , prywatna amerykańska instytucja badawcza, zajmuje się badaniem cykli koniunkturalnych w gospodarce USA. Analiza zmiennych makroekonomicznych, takich jak stopa bezrobocia i poziom dochodów rozporządzalnych, wskazuje, że negatywne skutki recesji często utrzymują się jeszcze długo po oficjalnej dacie jej zakończenia wyznaczonej przez NBER. Podsumowanie W perspektywie długookresowej realny PKB Stanów Zjednoczonych znacznie wzrósł. Jednocześnie produkcja nie zwiększała się co roku o taką samą wielkość. Obserwowane w czasie wahania wolumenu produkcji tworzą cykle koniunkturalne. Gdy PKB spada, pojawia się zjawisko recesji. Dłuższy i głębszy spadek produkcji to kryzys. Recesje zaczynają się w szczycie cyklu koniunkturalnego (górnym punkcie zwrotnym) i kończą w dołku (dolnym punkcie zwrotnym). Okres ożywienia, kiedy realny PKB rośnie, nazywamy ekspansją. Pytania sprawdzające Spójrz na bez patrzenia na . Jeśli zdefiniujemy recesję jako znaczny spadek produkcji krajowej, to czy oprócz recesji z lat 2008–2009 możesz wskazać jeszcze inne recesje, które wystąpiły po 1960 r.? (Odpowiedź wymaga wykorzystania własnej intuicji). Dwie inne recesje są widoczne na wykresie jako niewielkie spadki PKB: w latach 1973–1975 i 1981–1982. Na wykresie można wskazać jeszcze dwa okresy spowolnienia gospodarczego przejawiającego się spłaszczeniem ścieżki wzrostu realnego PKB: w latach 1990–1991 i 2001. Wykorzystując dane przedstawione w , powiedz, jak często zdarzały się recesje od zakończenia II wojny światowej (tj. od 1945 r.). W ciągu około 70 lat wystąpiło 11 recesji, czyli pojawiały się średnio raz na sześć lat. Jak długo, zgodnie z , trwała przeciętna recesja od zakończenia II wojny światowej? Dla każdej recesji przedstawiono w tabeli miesiące, w których produkcja spadła. Uśrednienie tych danych dla okresu po II wojnie światowej daje średni czas trwania recesji wynoszący 11 miesięcy, czyli nieco mniej niż rok. Jak długo, zgodnie z , trwała przeciętna faza ekspansja od zakończenia II wojny światowej? W tabeli przedstawiono miesiące, w których produkcja rosła. Uśrednienie tych danych dla okresu po II wojnie światowej daje średni czas trwania ekspansji wynoszący 60,5 miesiąca, czyli ponad pięć lat. Sprawdź wiedzę Jak wygląda typowa ścieżka wahań PKB dla kraju wysoko rozwiniętego, np. Stanów Zjednoczonych, w krótkim i długim okresie? Ćwicz myślenie krytyczne Dlaczego PKB Stanów Zjednoczonych jest dziś o wiele wyższy niż 50 czy 100 lat temu? Dlaczego PKB nie rośnie w stałym tempie, lecz wykazuje wahania w czasie? Bibliografia The National Bureau of Economic Research. “Information on Recessions and Recoveries, the NBER Business Cycle Dating Committee, and related topics.” http://www.nber.org/cycles/main.html. cykl koniunkturalny (ang. business cycle ) krótkookresowe wahania poziomu aktywności gospodarczej w trakcie naprzemiennie występujących okresów ożywienia i recesji cykl gospodarczy zob. cykl koniunkturalny kryzys (ang. crisis lub ang. depression ) szczególnie długotrwały i głęboki spadek poziomu aktywności gospodarczej załamanie gospodarcze zob. kryzys depresja zob. kryzys szczyt (ang. peak ) punkt w czasie, gdy wielkość PKB osiąga maksimum i po przekroczeniu którego rozpoczyna się recesja górny punkt zwrotny cyklu koniunkturalnego zob. szczyt recesja (ang. recession ) okres spadku poziomu PKB; zgodnie z definicją przyjętą w Polsce pojawia się, gdy realny poziom PKB spada przez dwa kolejne kwartały dno (ang. trough ) punkt w czasie, gdy PKB osiąga najniższy poziom; występuje pod koniec recesji, tuż przed rozpoczęciem ożywienia dolny punkt zwrotny cyklu koniunkturalnego zob. dno dołek zob. dno ekspansja (ang. expansion ) okres ożywienia, kiedy wartość realnego PKB się zwiększa

Business


Porównywanie PKB w różnych krajach Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć, w jaki sposób możemy wykorzystać PKB do porównania poziomu dobrobytu w różnych krajach Przeliczać PKB z jednej waluty na drugą przy użyciu kursów walutowych Obliczyć PKB per capita przy wykorzystaniu danych na temat liczby ludności PKB jest powszechnie używany do pomiaru poziomu dobrobytu ekonomicznego lub standardu życia. Przy porównywaniu PKB różnych państw od razu dają się zauważyć dwie kwestie. Po pierwsze, PKB jest wyrażony w walucie danego kraju: w USA walutą jest dolar amerykański, w Kanadzie dolar kanadyjski, w większości państw Europy Zachodniej euro, w Japonii jen, w Meksyku peso, a w Polsce złoty. Porównując dwa kraje, musimy zatem przeliczyć ich poziomy PKB na wspólną walutę. Drugą kwestią jest to, że państwa są bardzo zróżnicowane pod względem liczby ludności. Na przykład gospodarka Stanów Zjednoczonych jest znacznie większa niż Polski, Meksyku czy Kanady, ale mają też one prawie trzy razy więcej ludności niż Meksyk i dziewięć razy więcej niż Kanada czy Polska. Tak więc aby porównać standard życia w różnych krajach, musimy podzielić ich PKB przez liczbę ludności. Przeliczanie walut przy użyciu kursów walutowych Aby porównać PKB krajów mających różne waluty (np. Polski i USA), konieczne jest wyrażenie ich PKB w jednej wspólnej walucie. Przeliczanie walut odbywa się za pomocą kursów walutowych (ang. exchange rates ). Kurs walutowy jest wartością jednej waluty wyrażoną w innej walucie. Zapisujemy go jako liczbę jednostek waluty krajowej w przeliczeniu na jedną jednostkę waluty obcej (np. w Polsce liczba polskich złotych za 1 dolara – taki sposób określa się jako notowanie odwrotne) lub jako liczbę jednostek waluty obcej odpowiadającej jednej jednostce waluty krajowej (np. w Wielkiej Brytanii liczba złotych za 1 funta brytyjskiego – notowania proste). Do przeliczania PKB możemy użyć dwóch rodzajów kursów walutowych: kursów rynkowych oraz kursów obliczonych według parytetu siły nabywczej ( PSN )(ang. purchasing power parity (PPP) ). Rynkowe kursy wymiany zmieniają się z dnia na dzień, w zależności od popytu i podaży walut na rynkach walutowych. Kursy wg PSN zapewniają stabilniejszą, bardziej długookresową miarę kursu walutowego i uwzględniają różnice w poziomie cen między krajami. Z tego powodu ekonomiści do porównań PKB w różnych krajach zazwyczaj stosują kursy wg PSN. Kursy walutowe bardziej szczegółowo omówimy w . Poniższa wyjaśnia, jak przeliczyć PKB na wspólną walutę. Przeliczanie PKB na wspólną walutę Wykorzystanie kursu walutowego do przeliczenia PKB z jednej waluty na inną jest proste. Załóżmy, że chcemy porównać PKB z roku 2021 w dwóch krajach, Polsce i USA. PKB Polski w tym okresie wyniosło 2,62 bln zł, zaś w Stanach Zjednoczonych blisko 23 bln dol. Krok 1. Znajdź kurs walutowy dla danego roku. W 2021 r. kurs zgodny z parytetem siły nabywczej (wg danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego) wyniósł 1,824 zł za 1 dol. (Liczby te są prawdziwe, ale zaokrąglone w celu uproszczenia obliczeń. Zwróć uwagę, jak bardzo kurs obliczony zgodnie z PSN różni się od kursów rynkowych!) Krok 2. Przelicz PKB Polski na dolary amerykańskie: PKB Polski w dolarach = PKB Polski w złotych Kurs walutowy (zł / 1 dol.) = 2,62 bln zł 1,824 zł za 1 dol. = 1 437,81 mld dol. Krok 3. Porównaj uzyskany wynik z poziomem PKB Stanów Zjednoczonych. PKB USA wyniósł w 2021 r. blisko 23 bln dol., czyli blisko 16 razy więcej niż PKB Polski w tym samym okresie. Krok 4. Spójrz na , która pokazuje poziom PKB różnych krajów w 2021 r. Wartości PKB wyrażone w dolarach amerykańskich obliczamy na podstawie metody przedstawionej wyżej. Kraj PKB w mld jednostek waluty krajowej Waluta Kurs walutowy wg PSN (liczba jednostek waluty krajowej za 1 dol.) PKB wg PSN w mld dol. Polska 2 622,184 złoty 1,824 1 437,81 Kanada 2 493,13 dolar kanadyjski 1,23 2 024,96 Chiny 114 433,70 juan 4,21 27 206,09 Egipt 6 660,66 funt egipski 4,58 1 455,50 Niemcy 3 601,75 euro 0,74 4 888,36 Indie 236 646,40 rupia 23,22 10 193,54 Japonia 541 369,40 jen 96,56 5 606,55 Meksyk 26 306,70 peso 9,86 2 669,06 Czechy 6 108,43 korona 12,95 471,76 Węgry 55 256,67 forint 152,64 362,00 USA 22 996,08 dolar amerykański 1,000 22 996,08 Porównanie poziomów PKB między krajami w 2021 r. PKB per capita Chiny wykazują najwyższą wartość PKB ze wszystkich krajów świata, jeśli jako przelicznik zastosujemy kurs zgodny z PSN. Mają także ogromną populację – od wieków były najludniejszym krajem świata, jakkolwiek według szacunków w 2023 r. Indie odbiorą im palmę pierwszeństwa. Czy gospodarka Chin jest większa niż gospodarki innych krajów tylko dlatego, że Kraj Środka zamieszkuje więcej osób, czy też dlatego, że gospodarka Chin charakteryzuje się wyższym poziomem dochodu w przeliczeniu na jednego mieszkańca? Możemy odpowiedzieć na to pytanie, obliczając PKB per capita (ang. GDP per capita ). W tym celu dzielimy PKB przez liczbę ludności. PKB per capita = PKB/liczba ludności Druga kolumna przedstawia PKB różnych krajów świata – tych samych, które były wyszczególnione w . Wartości w drugiej kolumnie są takie same jak w ostatniej kolumnie . Trzecia kolumna przedstawia liczbę ludności, zaś czwarta zawiera wartość PKB na jednego mieszkańca. PKB per capita otrzymujemy w dwóch krokach. Pierwszym jest uzyskanie tego samego rzędu wielkości liczb w drugiej i trzeciej kolumnie. Przyjmijmy, że chcemy wyrazić wszystkie liczby w milionach. Ponieważ 1 mld = 1000 mln, wartości w drugiej kolumnie przyjmują wartość np.: 1 437,81 mld = 1437,81 x 1000 mln. Gdy wielkości w obu kolumnach zostaną już wyrażone w milionach, można wykonać drugi krok, czyli podzielenie PKB przez liczbę ludności. Kraj PKB (dol.) Liczba ludności PKB per capita (dol.) Polska 1 437,81 mld 37,84 mln 37 996,97 Kanada 2 024,96 mld 38,23 mln 52 973,02 Chiny 27 206,09 mld 1 412,60 mln 19 259,59 Egipt 1 455,50 mld 102,10 mln 14 255,66 Niemcy 4 888,36 mld 83,20 mln 58 757,18 Indie 10 193,54 mld 1 393,41 mln 7 315,54 Japonia 5 606,55 mld 125.51 mln 44 671,26 Meksyk 2 669,06 mld 128,97 mln 20 694,82 Czechy 471,76 mld 10,50 mln 44 951,41 Węgry 362,00 mld 9,73 mln 37 201,20 USA 22 996,08 mld 332,18 mln 69 227,11 PKB per capita w 2021 r. (Źródło: https://data.imf.org/?sk=388dfa60-1d26-4ade-b505-a05a558d9a42). Czy Chiny prześcigną Stany Zjednoczone pod względem poziomu życia? Jak wynika z , Chiny są obecnie największą gospodarką świata pod względem wielkości PKB: ponad 27 bln dol. (przeliczonych z waluty lokalnej zgodnie z PSN) w porównaniu z niespełna 23 bln dol. w Stanach Zjednoczonych. Chiny mają jednak znacznie (ok. czterokrotnie) większą liczbę ludności, więc w przeliczeniu na mieszkańca ich PKB stanowi mniej niż jedną trzecią PKB Stanów Zjednoczonych (19 259,59 dol. wobec 69 227,11 dol.). Mieszkańcy Chin są nadal dość biedni w porównaniu z obywatelami Stanów Zjednoczonych i innych krajów wysoko rozwiniętych. Trzeba tylko pamiętać, co zostanie omówione wkrótce, że PKB na mieszkańca stanowi jedynie przybliżoną miarę poziomu życia w danym kraju. Państwa o wysokich dochodach – w tym Stany Zjednoczone, Kanada, kraje UE i Japonia – zazwyczaj mają PKB na mieszkańca wyższy niż 30 tys. dol. Kraje o średnich dochodach, do których należy duża część państw Ameryki Łacińskiej i Azji Wschodniej, osiągają PKB na mieszkańca w przedziale 6–30 tys. dol. Kraje o niskich dochodach, z których wiele znajduje się w Afryce Subsaharyjskiej, często notują PKB na mieszkańca poniżej 6 tys. dol. rocznie. Podsumowanie Ponieważ PKB jest mierzone w walucie danego kraju, porównanie różnych krajów pod względem poziomu produktu globalnego wymaga przeliczenia PKB na wspólną walutę. Możemy to zrobić przy wykorzystaniu kursu walutowego, który jest ceną waluty jednego kraju wyrażoną w walucie innego. Po przeliczeniu PKB na wspólną walutę możemy porównać kraje pod względem wartości produktu globalnego na jednego mieszkańca, dzieląc PKB ogółem przez liczbę ludności. Kraje o dużej liczbie ludności często notują wysoki poziom PKB, ale jest on mylącym wskaźnikiem poziomu dobrobytu. Lepszą miarą poziomu życia jest PKB per capita . Pytania sprawdzające Czy jest możliwy wzrost poziomu PKB przy jednoczesnym spadku wartości PKB per capita ? Czy jest możliwy spadek PKB przy wzroście PKB per capita ? Tak. Odpowiedź na oba pytania zależy od tego, czy PKB rośnie szybciej, czy wolniej niż liczba ludności. Jeśli liczba ludności wzrasta szybciej niż PKB, PKB kraju rośnie, ale PKB per capita spada. Jeśli PKB maleje, ale liczba ludności maleje szybciej, wówczas PKB spada, a PKB per capita rośnie. Republika Środkowoafrykańska ma PKB na poziomie 1 107 689 mln franków CFA i liczbę ludności równą 4,862 mln. Kurs walutowy wynosi 284,681 franków CFA za dolara. Oblicz PKB per capita Republiki Środkowoafrykańskiej w dolarach. Pierwszym krokiem jest podzielenie PKB we frankach CFA przez kurs walutowy, aby przeliczyć walutę krajową na dolary amerykańskie. Tak uzyskany wynik dzielimy następnie przez liczbę ludności, aby otrzymać PKB na jednego mieszkańca. A zatem: 1 107 689 mln franków / 284,681 franków za dolara / 4,862 mln osób = 800,28 dol. PKB na mieszkańca Republiki Środkowoafrykańskiej wynosi więc 800,28 dol. Sprawdź wiedzę Jakie są dwa główne problemy, które pojawiają się przy porównywaniu PKB różnych krajów? Ćwicz myślenie krytyczne Przy porównaniach PKB na mieszkańca między krajami wykorzystujemy zazwyczaj kursy walutowe odpowiadające parytetowi siły nabywczej (PSN), które są miarą wartości kursu wymiany w długim okresie i uwzględniają różnice cen w porównywanych krajach. W tym podrozdziale stosowaliśmy kursy walutowe wg PSN. Dlaczego stosowanie rynkowych kursów walut, które czasami wykazują silne wahania w krótkim okresie, jest gorszym rozwiązaniem? Dlaczego PKB na mieszkańca może być tylko niedoskonałą miarą poziomu życia w danym kraju? Problemy Etiopia ma PKB w wysokości 8 mld dol. i liczbę ludności na poziomie 55 mln. Kostaryka ma PKB w wysokości 9 mld dol. i populację na poziomie 4 mln. Oblicz PKB per capita i określ, w którym kraju jest on wyższy. W 1980 r. Dania miała PKB w wysokości 70 mld dol. i 5,1 mln ludności. W 2000 r. Dania miała PKB na poziomie 160 mld dol., a jej populacja wzrosła do 5,3 mln. O ile procent wzrósł PKB na mieszkańca w Danii w latach 1980–2000? Czechy mają PKB w wysokości 1800 mld koron. Kurs walutowy wynosi 25 koron za dolara. Ludność Czech liczy 20 mln osób. Ile wynosi PKB per capita w Czechach w przeliczeniu na dolary? kurs walutowy (ang. exchange rate) cena jednej waluty wyrażona w innej walucie PKB per capita (ang. GDP per capita ) wartość PKB podzielona przez liczbę ludności PKB na mieszkańca zob. PKB per capita parytet siły nabywczej (ang. purchasing power parities (PPP) ) wskaźniki poziomu różnic w cenach pomiędzy krajami; kurs wymiany, dzięki któremu ceny towarów będących przedmiotem handlu międzynarodowego są mniej więcej takie same we wszystkich krajach

Business


Czy za pomocą PKB można zmierzyć dobrobyt? Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Ocenić, w jaki sposób produktywność gospodarki wpływa na poziom dobrobytu Wskazać ograniczenia PKB jako miary poziomu dobrobytu Dokonać analizy związku pomiędzy PKB a zmianami poziomu życia PKB na mieszkańca mierzy częściowo to, co rozumiemy przez „standard życia” lub „poziom dobrobytu”. W końcu nie bez przyczyny większość migrantów na świecie stanowią osoby przenoszące się z krajów o relatywnie niskim do państw o względnie wysokim PKB per capita . Jednak „poziom dobrobytu” to pojęcie szersze niż sam PKB. PKB mierzy tylko wielkość produkcji, która jest przedmiotem wymiany rynkowej. Natomiast poziom dobrobytu ( standard życia ) (ang. standard of living ) obejmuje wszystkie elementy, które wpływają na dobrobyt mieszkańców, niezależnie od tego, czy są przedmiotem wymiany rynkowej, czy też nie. Aby wyjaśnić różnicę między PKB a poziomem dobrobytu, warto poznać czynniki nieuwzględniane w PKB, a wpływające na standard życia. Ograniczenia PKB jako miary poziomu dobrobytu Chociaż PKB obejmuje wydatki na podróże i rekreację, nie uwzględnia ilości czasu wolnego. Istnieje wszak zasadnicza różnica pomiędzy krajami, których wysoki PKB wynika z faktu, że ludzie pracują bardzo długo, a tymi, których PKB jest równie wysoki, ale jest zasługą dużej produktywności pracowników, dzięki której obywatele tego kraju nie muszą pracować aż tak dużo i cieszą się większą ilością czasu wolnego przy tym samym poziomie produkcji dóbr i usług. Jak przedstawiono w , PKB na mieszkańca w Stanach Zjednoczonych jest większy niż w Niemczech. Czy wynika z tego, że standard życia w USA jest wyższy? Niekoniecznie, ponieważ prawdą jest również to, że przeciętny pracownik w USA pracuje rocznie kilkaset godzin dłużej niż przeciętny pracownik w Niemczech. Tymczasem PKB nie uwzględnia dodatkowych tygodni czasu wolnego niemieckiego pracownika. Chociaż PKB obejmuje wydatki na ochronę środowiska, opiekę zdrowotną i edukację, nie mierzy faktycznego zanieczyszczenia środowiska naturalnego, stanu zdrowia mieszkańców ani poziomu edukacji obywateli. PKB zawiera koszt zakupu sprzętu do kontroli zanieczyszczeń, ale nie uwzględnia tego, czy powietrze i woda dzięki instalacji tego wyposażenia są rzeczywiście czystsze. PKB obejmuje wydatki na opiekę medyczną, ale nie odzwierciedla tego, czy oczekiwana długość życia lub śmiertelność noworodków uległy poprawie. Podobnie PKB obejmuje wydatki na edukację, ale nie wyraża tego, ilu mieszkańców potrafi czytać i pisać lub jakie są wyniki dzieci i młodzieży w standardowych testach osiągnięć edukacyjnych PISA. PKB obejmuje produkcję, która jest przedmiotem wymiany rynkowej. Nie uwzględnia natomiast tej, która nie przechodzi przez rynek. Na przykład koszt zatrudnienia pracownika do koszenia trawnika lub sprzątania domu jest wliczany do PKB, ale już samodzielne wykonywanie tych zadań nie jest w nim brane pod uwagę. Jedną z ważnych zmian w gospodarce USA w ostatnich dziesięcioleciach był wzrost udziału kobiet w sile roboczej. Zgodnie z danymi Amerykańskiego Urzędu Statystyki Pracy (ang. Bureau of Labor Statistics ) w 1970 r. tylko ok. 42% pań należało do opłacanej siły roboczej, natomiast w drugiej dekadzie XXI w. odsetek ten wzrósł do prawie 60%. Ponieważ znacznie więcej kobiet w USA podjęło zatrudnienie, wiele usług, które kiedyś wykonywały w ramach nieodpłatnej pracy w domu, np. przygotowywanie posiłków, sprzątanie i opieka nad dziećmi, stało się przedmiotem wymiany rynkowej, co sprawia, że amerykański PKB jest większy, nawet jeśli ludzie faktycznie nie konsumują więcej usług niż 50 lat temu. PKB nic nie mówi na temat poziomu nierówności w społeczeństwie. PKB per capita mierzy tylko średni dochód w gospodarce. Kiedy PKB na mieszkańca wzrasta o 5%, może to oznaczać, że dochód wszystkich obywateli zwiększył się o 5% lub że dochód niektórych grup wzrósł bardziej, innych zaś w mniejszym stopniu albo nawet spadł. Z PKB nie można także nic wnioskować na temat różnorodności produkowanych dóbr. Jeśli rodzina w ciągu roku kupuje 100 bochenków chleba, z punktu widzenia PKB nie ma znaczenia to, czy wszystkie bochenki to białe pieczywo, czy też rodzina kupuje pieczywo pszenne, żytnie, pumpernikiel itp. – dla wielkości PKB istotna jest tylko całkowita kwota wydawana na chleb. Z PKB niewiele też można wyczytać na temat dostępnych technologii i produktów. A przecież na poziom życia wpływ ma nie tylko ilość pieniędzy, ale także to, co można za nie kupić. W 1950 lub 1900 r. nie można było kupić wielu dóbr dostępnych dzisiaj. W połowie XX w. bez względu na ilość posiadanych pieniędzy nie można było nabyć np. smartfonów ani komputerów osobistych, które mimo wszystko znacznie ułatwiają życie. W niektórych przypadkach nie jest nawet jasne, czy samo zjawisko wzrostu PKB jest pożądane. Jeśli miasto zostało zniszczone przez katastrofę żywiołową (powódź lub huragan), a teraz jest pracowicie odbudowywane, to w konsekwencji PKB rośnie, ale stwierdzenie, że huragan był korzystny dla rozwoju miasta, byłoby niezwykle ryzykowne. Jeśli ludzie żyją w ciągłym strachu przed rosnącą przestępczością i płacą duże pieniądze za instalowanie krat w oknach i alarmów antywłamaniowych, trudno uznać, że będący konsekwencją tych działań wzrost PKB poprawia poziom ich życia. Podobnie niektórzy twierdzą, że sprzedaż pewnych towarów, takich jak materiały pornograficzne czy filmy przedstawiające brutalne treści, nie poprawia standardu życia społeczeństwa. Czy wzrost PKB jest wyższy, czy niższy niż wzrost poziomu dobrobytu? Ponieważ PKB per capita nie mierzy w pełni poziomu dobrobytu, pojawiają się obawy, że wzrost PKB nic nam nie mówi o zmianach standardu życia mieszkańców. Teoretycznie jest możliwe, że wzrostowi PKB towarzyszy spadek poziomu życia, jeśli pogarsza się zdrowie ludności, zwiększa się zanieczyszczenie środowiska czy też zmieniają w niekorzystnym kierunku inne czynniki, które wpływają na poziom życia, ale nie są uwzględniane w PKB. Na szczęście ten strach wydaje się przesadzony. Można wymienić czynniki, dzięki którym wzrost PKB jest niższy niż rzeczywisty wzrost poziomu dobrobytu. Na przykład typowy czas pracy osoby zatrudnionej w USA spadł w ciągu ostatniego stulecia z ok. 60 godzin do mniej niż 40 godzin tygodniowo. Średnia długość życia, stan zdrowia i poziom wykształcenia gwałtownie wzrosły. Od 1970 r. w Stanach Zjednoczonych zmniejsza się zanieczyszczenie powietrza i wody. Pojawiły się nowe technologie uprzyjemniające czas wolny i podróże, ułatwiające poszukiwanie informacji i poprawiające stan zdrowia mieszkańców. Obecnie dostępny jest znacznie większy wachlarz podstawowych produktów, takich jak żywność i odzież, niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Ponieważ PKB nie uwzględnia czasu wolnego, stanu zdrowia, zanieczyszczenia środowiska, możliwości stwarzanych przez nowe technologie ani różnorodności towarów, faktyczne tempo wzrostu standardu życia Amerykanów w ostatnich dekadach przewyższyło dynamikę wzrostu PKB. Z drugiej strony przestępczość, natężenie ruchu ulicznego i nierówności dochodowe są obecnie w Stanach Zjednoczonych wyższe niż w latach 60. XX w. Co więcej, znaczna liczba usług świadczonych kiedyś przez kobiety w formie pracy w domu jest dziś przedmiotem wymiany rynkowej i wlicza się do PKB. Czynniki te sprawiają, że tempo wzrostu PKB może być wyższe niż dynamika wzrostu poziomu dobrobytu. Odwiedź tę stronę internetową , aby przeczytać o tzw. amerykańskim śnie i poziomie życia w USA. PKB ma wady, ale jest użyteczny Wysoki poziom PKB per capita nie powinien być jedynym celem polityki państwa. Mimo że wskaźnik ten nie wyraża dobrze poziomu dobrobytu, poprawnie mierzy jednak wolumen produkcji i wskazuje, który kraj jest PRZECIĘTNIE lepszym lub gorszym miejscem do życia ze względu na wysokość dochodów i poziom konsumpcji. W większości krajów wzrost PKB per capita idzie w parze z poprawą wielu innych aspektów życia codziennego, takich jak edukacja, zdrowie i ochrona środowiska. Żaden pojedynczy wskaźnik nie może uchwycić wszystkich elementów szerokiego pojęcia, jakim jest poziom dobrobytu. Niemniej jednak PKB per capita jest rozsądną, przybliżoną miarą jakości i standardu życia. Jak radzi sobie gospodarka? Aby określić stan gospodarki, należy zbadać wskaźniki makroekonomiczne takie jak PKB. Z kolei wartość globalnego produktu per capita pozwala w przybliżony sposób oszacować standard życia obywateli. Obliczenie PKB to nie lada przedsięwzięcie. Jest to najszersza miara aktywności gospodarczej i za jej opracowanie twórcy tego parametru Simonowi Kuznetsowi należą się podziękowania. Gospodarka USA mierzona wielkością PKB jest ogromna, w 2021 r. wyprodukowała towary i usługi o wartości 23,3 bln dol. Na podstawie statystyk realnego PKB można stwierdzić, że recesja w latach 2008–2009 była dotkliwa, a wychodzenie z niej powolne, jednak stan gospodarki od tego momentu znacznie się poprawił, pomimo ponownych turbulencji związanych z epidemią koronawirusa. Ten rozdział stanowi wprowadzenie do kolejnych, w których analizie poddane zostaną inne kluczowe zmienne makroekonomiczne, takie jak bezrobocie, inflacja czy stopy procentowe, i jednocześnie przedstawione zostaną związki pomiędzy tymi parametrami i determinującymi je czynnikami. Podsumowanie PKB jest jedynie przybliżonym miernikiem poziomu dobrobytu. Produkt globalny nie uwzględnia bezpośrednio ilości czasu wolnego, zanieczyszczenia środowiska, stanu zdrowia, wykształcenia, produkcji niebędącej przedmiotem wymiany rynkowej, nierówności dochodowych, różnorodności dostępnych towarów, postępu technicznego ani też (dodatniej lub ujemnej) wartości, jaką społeczeństwo może przypisać niektórym produktom. Pytania sprawdzające Wyjaśnij krótko, czy wzrost PKB jest wyższy, czy niższy niż wzrost poziomu dobrobytu, biorąc pod uwagę występowanie poniższych czynników. Zanieczyszczenie środowiska rośnie Przestępczość spada Zwiększa się wybór towarów dostępnych dla konsumentów Śmiertelność niemowląt spada Zanieczyszczenie środowiska obniża ogólny standard życia, ale nie jest wliczane do PKB, więc wzrost PKB byłby wyższy niż wzrost poziomu dobrobytu. Mniejsza przestępczość podnosi standard życia, ale nie jest wliczana bezpośrednio do PKB, a zatem wzrost PKB byłby niższy niż wzrost poziomu dobrobytu. Większa różnorodność towarów poprawia standard życia, ale nie jest wliczana bezpośrednio do PKB, więc wzrost PKB byłby niższy niż wzrost poziomu dobrobytu. Spadek śmiertelności niemowląt jest mocnym sygnałem podnoszenia się standardu życia, ale nie jest wliczany bezpośrednio do PKB, a zatem wzrost PKB byłby niższy niż wzrost poziomu dobrobytu. Sprawdź wiedzę Wymień kilka powodów, dla których ekonomiści nie powinni używać PKB jako miary poziomu dobrobytu. Ćwicz myślenie krytyczne Jak można zmierzyć „zielony” PKB? poziom dobrobytu (ang. standard of living ) wszystkie czynniki wpływające na szczęście (dobrobyt) ludzi niezależnie od tego, czy są one przedmiotem wymiany rynkowej standard życia zob. poziom dobrobytu

Business


Wprowadzenie do rozdziału Średnia dzienna konsumpcja kalorii per capita W ciągu ostatnich 200 lat wzrosła nie tylko liczba kalorii spożywanych, ale także ilość żywności którą ludzie mogą nabyć za wynagrodzenie za pracę. (Źródło: modyfikacja pracy Lauren Manning/Flickr Creative Commons). Kalorie a wzrost gospodarczy Człowiek potrzebuje przeciętnie ok. 2500 kilokalorii dziennie, w zależności od utrzymywanej aktywności fizycznej, wzrostu, wagi i płci. Ekonomista Brad DeLong szacuje, że w Europie Zachodniej na początku XVII w. średnie wynagrodzenie umożliwiało każdego dnia zakup 2500 kilokalorii (kcal) możliwych do przyswojenia z pożywienia. 200 lat później przeciętny zachodnioeuropejski pracownik mógł sobie pozwolić na codzienny zakup 3000 kcal w produktach żywnościowych. W latach 1800–1875 (to zaledwie 75 lat!) wzrost gospodarczy w Europie Zachodniej był tak szybki, że pracownicy mogli już kupić żywność dostarczającą 5000 kcal dziennie. Prawie 140 lat później, w 2012 r., pracownik o relatywnie niskich kwalifikacjach w zamożnym, wysoko uprzemysłowionym kraju mógł sobie codziennie pozwolić na zakup 240 tys. kcal w produktach żywnościowych. Co spowodowało tak szybki wzrost poziomu życia w latach 1800–1875 i później? Dlaczego wiele krajów, zwłaszcza w Europie, Ameryce Północnej i Azji Południowo-Wschodniej, może zapewnić wyżywienie swoich społeczeństw w sposób bardziej niż wystarczający, podczas gdy w innych krajach znaczący odsetek ludności boryka się z głodem lub niedożywieniem? Na te i inne pytania odpowiemy, analizując długookresowy wzrost gospodarczy. Wprowadzenie do tematu wzrostu gospodarczego Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Od kiedy w globalnej gospodarce można zaobserwować zjawisko wzrostu gospodarczego Jakie są relacje między produktywnością pracy i wzrostem gospodarczym Jakie są najważniejsze czynniki wzrostu gospodarczego Czym jest zjawisko konwergencji dochodowej (realnej) Każdy kraj powinien dbać o wzrost gospodarczy. W Stanach Zjednoczonych i innych krajach o wysokich dochodach stawiane jest pytanie, czy wzrost gospodarczy będzie nadal zapewniał tak znaczące podniesienie standardu życia, jak miało to miejsce w XX w. Czy kraje o średnim dochodzie, takie jak Chiny, Egipt czy Polska, dogonią kraje o wyższym dochodzie, czy też utkną w „pułapce średniego dochodu” i nigdy nie osiągną poziomu PKB per capita charakterystycznego dla krajów Europy Zachodniej, USA i Kanady. Na początku 2023 r. aż 719 mln ludzi na całym świecie, spośród populacji liczącej 7,9 mld, utrzymywało się z dochodów wynoszących średnio mniej niż 2,15 dolara dziennie, co nie różni się zbytnio od poziomu życia sprzed 2000 lat. Czy można im pomóc wyzwolić się z przerażającej biedy? Gdy uświadomimy sobie doniosłość tego pytania, trudno przestać o nim myśleć. Znacząca i relatywnie szybka poprawa standardu życia społeczeństw zamieszkujących biedne kraje jest możliwa. Po wojnie koreańskiej pod koniec lat 50. XX w. Republika Korei, często nazywana po prostu Koreą Południową, była jedną z najbiedniejszych gospodarek na świecie. Większość Południowych Koreańczyków pracowała w drobnych gospodarstwach rolnych. Według brytyjskiego ekonomisty Angusa Maddisona, który zajmował się mierzeniem PKB i liczby ludności w gospodarce światowej na przestrzeni bardzo długich okresów, PKB na mieszkańca wyrażone w międzynarodowych dolarach z 1990 r. wynosiło wówczas w Korei Południowej 854 dol. rocznie. Od lat 60. do początku XXI w., a więc w okresie pozostającym w zasięgu pamięci wielu wciąż żyjących osób, gospodarka Korei Południowej rozwijała się bardzo szybko. W ciągu tych czterech dekad PKB per capita wzrastał o ponad 6% rocznie. Według Banku Światowego PKB Korei Południowej przekracza obecnie 30 tys. dol. w wartościach nominalnych, co plasuje ją wśród krajów o wysokim dochodzie, takich jak Włochy, Nowa Zelandia czy Izrael. Traktując jako kryterium wartość PKB z roku 2015, można powiedzieć, że Korea Południowa jest jedenastą największą gospodarką świata. Jak na kraj liczący 50 mln ludzi ta transformacja jest niezwykła. Korea Południowa służy nam jako niezwykle wyrazisty przykład przemian, ale państw, które doświadczyły w drugiej połowie XX w. szybkiego i trwałego wzrostu gospodarczego, jest więcej. Tajlandia i Indonezja, inne kraje Azji Wschodniej, także odnotowywały bardzo szybkie tempo wzrostu gospodarczego. Podobnie Chiny, w których z początkiem lat 80. XX w. rozpoczął się proces reform rynkowych. Równie pozytywnym przykładem jest Polska, która po wejściu do Unii Europejskiej (tj. po 2004 r.) odrobiła 27 punktów procentowych różnicy w poziomie PKB per capita w stosunku do średniego poziomu w UE (w roku 2004 PKB per capita Polski przeliczony wg parytetu siły nabywczej stanowił tylko 52% średniego PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca w UE, zaś w roku 2022 było to już 79%). Pozwoliło nam to prześcignąć w wartości tego wskaźnika nie tylko Węgry, ale również Grecję i Portugalię, i znacząco zbliżyć się do Hiszpanii. PKB per capita w gospodarkach o wysokim dochodzie, takich jak Stany Zjednoczone, również bardzo wzrósł, choć w dłuższym okresie. Od czasu wojny secesyjnej Stany Zjednoczone przekształciły się z gospodarki opartej na rolnictwie i obszarach wiejskich w gospodarkę bazującą na usługach, produkcji i technologii. Należy jednocześnie podkreślić, iż w niniejszym rozdziale koncentrować się będziemy na pojęciu wzrostu gospodarczego, czyli zmianach ilościowych oznaczających wzrost wartości globalnego PKB, oraz wartości tego wskaźnika w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Jednak ekonomiści operują też pojęciem rozwoju gospodarczego, które jest znacznie szersze i obok zmian ilościowych obejmuje również te jakościowe. Elementem rozwoju gospodarczego jest np. zmiana struktury gospodarki, czyli spadek udziału rolnictwa i przemysłu w tworzeniu PKB i jednoczesny wzrost udziału usług. Jak łatwo zauważyć, zmiany ilościowe i jakościowe są ze sobą skorelowane i trudno wyobrazić sobie zarówno wzrost gospodarczy, który nie zamienia się z czasem w rozwój, jak również rozwój gospodarczy, któremu nie towarzyszy zjawisko wzrostu.

Business