Wpływ podejścia neoklasycznego na politykę fiskalną i pieniężną Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać przyczyny i sposoby pomiaru oczekiwań inflacyjnych Ocenić wpływ polityki fiskalnej i pieniężnej na podaż globalną i popyt globalny Wyjaśnić kształt neoklasycznej krzywej Phillipsa, zwracając uwagę na relację wymienną pomiędzy inflacją a bezrobociem Zidentyfikować główne różnice pomiędzy ekonomią neoklasyczną a ekonomią keynesowską Aby zrozumieć formułowane przez ekonomistów neoklasycznych zalecenia dotyczące polityki gospodarczej, warto jeszcze raz wrócić do analizy modelu keynesowskiego. Załóżmy, że spadek popytu globalnego powoduje recesję, której towarzyszy wysokie bezrobocie. W takiej sytuacji keynesiści zaleciliby interwencję państwa (np. fiskalne stymulowanie popytu globalnego) i wyeliminowanie luki recesyjnej. Ekonomiści neoklasyczni uważają, że keynesowska reakcja, choć bazująca na dobrym rozeznaniu, nie przyniesie oczekiwanych rezultatów z powodów, które omówimy wkrótce. Ponieważ zdaniem ekonomistów neoklasycznych gospodarka sama z siebie powraca do stanu równowagi oznaczającego poziom produkcji potencjalnej i pełne zatrudnienie, jedyną zaletą keynesowskiej polityki stabilizacyjnej może być przyspieszenie tego procesu i skrócenie czasu utrzymywania się wysokiego bezrobocia. Czy tak jest w rzeczywistości? Keynesowska polityka gospodarcza wymaga pewnego optymizmu w kwestii możliwości trafnej identyfikacji przez państwo zbyt niskiego lub zbyt wysokiego popytu globalnego i możliwości kształtowania tego parametru poprzez adekwatne zmiany polityki fiskalnej (podatków i wydatków) we właściwym momencie. Ekonomiści neoklasyczni argumentują, że statystycy potrzebują wielu miesięcy, aby opublikować nawet wstępne szacunki PKB umożliwiające stwierdzenie, czy recesja w ogóle wystąpiła. Co więcej, te wstępne szacunki mogą zostać później znacznie skorygowane. Nie można też zapomnieć o kwestii czasu. Proces legislacyjny obejmujący zmiany polityki fiskalnej może zająć wiele miesięcy, zaś w trakcie procedury legislacyjnej z powodu uwarunkowań politycznych wyjściowe propozycje regulacji mogą ulec daleko idącym zmianom. Po uchwaleniu prawa musi minąć kolejnych kilka, a nawet kilkanaście miesięcy, aby nowe przepisy zadziałały i przełożyły się na sytuację w gospodarce. Z wymienionych wyżej względów aktywna polityka fiskalna może nie tylko nie mieć żadnego pozytywnego wpływu na istniejące problemy, ale nawet pogorszyć sytuację ekonomiczną kraju. Średnia recesja w USA po II wojnie światowej trwała około roku. A zatem zanim efekty aktywnej polityki państwa będą mogły się pojawić, recesja prawdopodobnie już się skończy. W konsekwencji jedynym rezultatem interwencji państwa będzie pobudzenie gospodarki, gdy ta już znajdzie się w fazie ożywienia (lub też schłodzenie gospodarki w początkach recesji). Innymi słowy, aktywna polityka gospodarcza raczej zwiększy wahania cykliczne, niż je stłumi. Niektórzy ekonomiści neoklasyczni uważają, że duża część obserwowanych cykli koniunkturalnych wynika z błędnej polityki rządu. Aby dowiedzieć się więcej o tym problemie, przeczytaj poniższą . W jaki sposób ekonomiści mierzą oczekiwania inflacyjne i dlaczego to robią? Ludzie uwzględniają oczekiwania inflacyjne za każdym razem, gdy dokonują zakupu dóbr trwałego użytku, np. domów lub samochodów. Podobnie zachowują się przedsiębiorcy, którzy podejmują decyzje o inwestycjach. Wraz ze zmianami stopy inflacji zmienia się również nominalne oprocentowanie kredytów. Nominalna stopa procentowa składa się z realnej stopy procentowej powiększonej o oczekiwaną inflację (ang. expected inflation ). Wynika to z faktu, że stopa procentowa jest wynagrodzeniem za udostępniony kapitał, a zatem jej cena, która jest dochodem posiadaczy kapitału, musi rosnąć wraz ze wzrostem stopy inflacji (podobnie jak rosną płace nominalne będące wynagrodzeniem za pracę). Oczekiwana stopa inflacji jest także sygnałem dla ekonomistów, jak społeczeństwo postrzega przyszłą kondycję gospodarki. Załóżmy, że podmioty gospodarcze spodziewają się wzrostu inflacji. Przyczyną może być pozytywny szok popytowy będący efektem rozwijającej się gospodarki i rosnącego popytu globalnego lub też negatywny szok podażowy wynikający np. z rosnących cen energii i spadku podaży globalnej. W obu przypadkach społeczeństwo może spodziewać się zastosowania przez bank centralny restrykcyjnej polityki pieniężnej w celu obniżenia inflacji. Polityka taka będzie skutkowała wzrostem stóp procentowych. Jeśli jednak ekonomiści przewidują spadek inflacji na skutek niższego popytu globalnego, społeczeństwo może zakładać wystąpienie recesji i spodziewać się ekspansywnej polityki pieniężnej, czyli niższych stóp procentowych. Monitorowanie oczekiwanej inflacji pozwala na zbieranie informacji o skuteczności polityki gospodarczej oraz umożliwia prognozowanie kierunku zmian realnych stóp procentowych. Dane te są niezbędne do podejmowania decyzji dotyczących finansowania przedsięwzięć inwestycyjnych. Oczekiwania inflacyjne mogą wydawać się koncepcją wysoce teoretyczną, ale w rzeczywistości bank centralny Stanów Zjednoczonych mierzy oczekiwania inflacyjne, nawiązując do metodologii wprowadzonej przez Josepha Livingstona, dziennikarza finansowego „Philadelphia Inquirer”. W 1946 r. zaczął on przeprowadzać dwa razy w roku ankiety wśród ekonomistów na temat ich oczekiwań co do inflacji. Od śmierci Livingstona w 1969 r. Bank Rezerwy Federalnej i inne amerykańskie instytucje, takie jak Survey Research Center na Uniwersytecie Michigan, Amerykańskie Towarzystwo Statystyczne i Narodowe Biuro Badań Ekonomicznych kontynuują te badania. Obecne badania Banku Rezerwy Federalnej pozwalają na porównanie oczekiwań inflacyjnych z rzeczywistą inflacją. Jak dotychczas wyniki nie są jednoznaczne. Prognozy ekonomistów w ciągu ostatnich kilku dekad stały się jednak o wiele dokładniejsze. Ekonomiści aktywnie badają, w jaki sposób kształtują się i zmieniają oczekiwania inflacyjne oraz inne zmienne ekonomiczne. Również w Polsce, szczególnie w okresie wysokiej i zmiennej inflacji, trafne oczekiwania dotyczące przyszłej inflacji mają istotne znaczenie, szczególnie dla inwestorów i kredytobiorców. Odwiedź tę stronę internetową , aby przeczytać „Komentarz ekonomiczny Banku Rezerwy Federalnej w Cleveland: nowe podejście do pomiaru oczekiwań inflacyjnych” autorstwa Josepha G. Haubricha i uzyskać więcej informacji o tym, jak ekonomiści szacują oczekiwaną inflację. Krzywa Phillipsa w ujęciu neoklasycznym W omówiliśmy krzywą Phillipsa (ang. Phillips curve ) i wyjaśniliśmy, w jaki sposób wyprowadza się ją z krzywej podaży globalnej. Krótkookresowa krzywa podaży globalnej o nachyleniu dodatnim implikuje ujemnie nachyloną krzywą Phillipsa. W krótkim okresie istnieje zatem relacja wymienna między inflacją a bezrobociem. Natomiast neoklasyczna długookresowa krzywa podaży globalnej implikuje pionową krzywą Phillipsa, co wskazuje na brak długookresowego związku między inflacją a bezrobociem. Panel (a) przedstawia pionową krzywą AS oraz trzy krzywe popytu globalnego, co skutkuje trzema różnymi stanami równowagi przy trzech różnych poziomach cen. W każdym punkcie na pionowej krzywej AS potencjalny PKB i stopa bezrobocia są takie same. Załóżmy, że dla tej gospodarki naturalna stopa bezrobocia wynosi 5%. W rezultacie długookresowa krzywa Phillipsa na panelu (b) jest pionowa. Odpowiada jej stopa bezrobocia 5% przy dowolnym poziomie inflacji. Przeczytaj ramkę „Krok po kroku”, aby uzyskać dodatkowe informacje na temat interpretacji stóp inflacji i bezrobocia. Od długookresowej krzywej podaży globalnej (LAS) do długookresowej krzywej Phillipsa Panel (a): w przypadku pionowej krzywej LAS zmiany popytu globalnego nie powodują wahań produkcji, a prowadzą jedynie do zmian cen. Ponieważ produkcja jest taka sama, niezależnie od punktu równowagi, w którym znajduje się gospodarka (odpowiednio E 0 , E 1 i E 2 ), bezrobocie w tym hipotetycznym kraju jest równe naturalnej stopie bezrobocia. Panel (b): jeżeli naturalna stopa bezrobocia jest stała i wynosi 5%, to krzywa Phillipsa jest pionowa. Oznacza to, że w długim okresie, niezależnie od stopy inflacji, stopa bezrobocia utrzymuje się cały czas na poziomie 5%. Śledzenie zmian stóp inflacji i bezrobocia Załóżmy, że od lat gromadzisz dane dotyczące stóp inflacji i bezrobocia, a zapisujesz je w . Jak interpretujesz te informacje? Rok Stopa inflacji Stopa bezrobocia 1970 2% 4% 1975 3% 3% 1980 2% 4% 1985 1% 6% 1990 1% 4% 1995 4% 2% 2000 5% 4% Krok 1. Narysuj punkty reprezentujące dane z poszczególnych wierszy tabeli na wykresie, na którym stopa inflacji zostaje odłożona na osi pionowej, a stopa bezrobocia na osi poziomej. Twój wykres powinien wyglądać podobnie do . Stopy inflacji i bezrobocia Krok 2. Czy dostrzegasz stały schemat zmian obu parametrów? Zauważ, że w niektórych latach bezrobocie spada, zaś inflacja rośnie, natomiast w innych bezrobocie rośnie, a inflacja maleje. Krok 3. Czy możesz określić naturalną stopę bezrobocia na podstawie danych zawartych w tabeli lub rozmieszczenia punktów na wykresie? Analiza wykresu pozwala przypuszczać, że naturalna stopa bezrobocia wynosi 4%. Jest to stopa bezrobocia, do której gospodarka powraca po szokach makroekonomicznych. Na przykład w 1975 r. w gospodarce pojawił się zapewne pozytywny szok popytowy. Stopa bezrobocia spadła do 3%, a inflacja wzrosła z 2% do 3%. Do 1980 r. gospodarka powróciła do stopy bezrobocia równej 4% i stopy inflacji 2%. Z kolei w 1985 r. wystąpiła recesja, ponieważ bezrobocie wzrosło do 6%, a inflacja obniżyła się do 1%. Był to prawdopodobnie efekt spadku popytu globalnego. Do 1990 r. nastąpił powrót do stopy bezrobocia 4%, ale przy niskiej inflacji wynoszącej 1%. W 1995 r. gospodarka ponownie się ożywiła i bezrobocie spadło do 2%, zaś inflacja wzrosła do 4%, co najpewniej wynikało ze wzrostu popytu globalnego. W 2000 r. gospodarka powróciła do stopy bezrobocia równej 4%, ale przy wysokiej inflacji wynoszącej 5%. Krok 4. Czy dane zilustrowane punktami na wykresie sugerują występowanie jednej, czy kilku krzywych Phillipsa? Jeśli prześledzimy rozkład punktów na wykresie, możemy dostrzec zarówno krótkookresową krzywą Phillipsa pokazującą ujemną zależność między bezrobociem a inflacją, jak i pionową linię reprezentującą długookresową krzywą Phillipsa, której odpowiada naturalna stopa bezrobocia w wysokości 4%. Stopa bezrobocia charakterystyczna dla długookresowej krzywej Phillipsa jest równa naturalnej stopie bezrobocia. Niewielkiemu wzrostowi poziomu cen w wyniku przesunięcia krzywej popytu globalnego z położenia AD 0 do AD 1 nie towarzyszy zmiana stopy bezrobocia, które pozostaje na poziomie naturalnym. Podobnie stopa bezrobocia pozostaje stała w przypadku dużego wzrostu poziomu cen wynikającego z przesunięcia krzywej AD z położenia AD 0 do AD 2 . Równowaga makroekonomiczna na pionowej krzywej podaży globalnej może występować przy wielu różnych poziomach cen, co oznacza, że naturalnej stopie bezrobocia odpowiadają różne stopy inflacji. Jeden z najwybitniejszych ekonomistów XX w. i laureat Nagrody Nobla Milton Friedman (1912–2006) w swoim przemówieniu z 1967 r. tak podsumował neoklasyczny pogląd na temat istnienia długookresowej krzywej Phillipsa: „Zawsze istnieje ujemna zależność między inflacją a bezrobociem w krótkim okresie, natomiast w długim okresie taka zależność nie występuje”. Z perspektywy keynesowskiej ważne jest znalezienie odpowiedniego poziomu popytu globalnego w taki sposób, aby – uwzględniając położenie rosnącej krzywej podaży globalnej – punkt przecięcia tych krzywych odpowiadał potencjalnemu PKB. Oznacza to, że rząd powinien dostosować rozmiary popytu globalnego do potencjalnego poziomu PKB, czyli starać się, aby AD był na tyle wysoki, by zapobiec pojawieniu się bezrobocia cyklicznego, a zarazem odpowiednio niski, aby nie wystąpiła presja inflacyjna. W modelu neoklasycznym podaż globalna określa wielkość produkcji na poziomie potencjalnym, naturalna stopa bezrobocia wyznacza faktyczny poziom bezrobocia, a zmiany popytu globalnego są głównym czynnikiem determinującym tempo zmiany cen. Wejdź na tę stronę internetową , aby dowiedzieć się, jakie mogą być skutki interwencji państwa w gospodarce. Stopy inflacji i bezrobocia Jak wyjaśniliśmy w , ekonomiści dzielą bezrobocie na dwie kategorie: bezrobocie cykliczne i bezrobocie naturalne . Bezrobocie naturalne jest sumą bezrobocia frykcyjnego i strukturalnego. Bezrobocie cykliczne wynika z istnienia cykli koniunkturalnych (czyli wahań rzeczywistej produkcji wokół poziomu potencjalnego) i pojawia się, gdy gospodarka produkuje poniżej potencjalnego PKB, co nie tworzy dostatecznych bodźców, aby pracodawcy zatrudniali wszystkie osoby zainteresowane podjęciem pracy. Gdy produkcja znajduje się na poziomie potencjalnym, bezrobocie cykliczne nie występuje. Ze względu na dynamikę rynku pracy, na którym zawsze ktoś wchodzi na rynek, a ktoś inny go opuszcza, stopa bezrobocia nigdy nie spada do zera, nawet jeśli gospodarka produkuje na poziomie równym lub wyższym od potencjalnego PKB. Chyba najlepszym wynikiem, jakiego możemy oczekiwać od rynku pracy, jest zrównanie liczby wolnych miejsc pracy z liczbą osób poszukujących zatrudnienia. Wiemy, że poszukiwanie pracy jest procesem czasochłonnym, gdyż musi minąć pewien okres, aby pracownicy i pracodawcy oferujący i poszukujący analogicznych kwalifikacji natrafili na siebie. Czas konieczny na znalezienie odpowiedniego miejsca pracy (niezbędnego pracownika) prowadzi do powstania bezrobocia frykcyjnego. Większość ekonomistów nie uważa bezrobocia frykcyjnego za coś złego. W końcu zawsze znajdą się pracownicy, którzy są bezrobotni, bo akurat poszukują pracy lepiej dopasowanej do ich umiejętności lub po prostu lepiej wynagradzanej. Cały czas istnieją również pracodawcy, którzy mają wolne stanowiska pracy, gdyż szukają pracowników o lepszych kwalifikacjach do wykonywania danego zajęcia. Idealnie byłoby, gdyby czas poszukiwań na rynku pracy był bardzo krótki, ale nawet wtedy, gdy gospodarka bardzo szybko rośnie, pewien poziom bezrobocia naturalnego jest nieunikniony i wyraża go właśnie naturalna stopa bezrobocia. Neoklasyczne spojrzenie na rynek pracy pomija problem bezrobocia cyklicznego – czyli bezrobocia spowodowanego recesją – i koncentruje się na stopie bezrobocia występującej nawet wtedy, gdy gospodarka działa na poziomie potencjalnego PKB. Innymi słowy, neoklasycy zajmują się kwestią tego, jaką politykę gospodarczą prowadzi państwo w celu zmniejszenia naturalnej stopy bezrobocia. Właściwa polityka gospodarcza może obejmować zmianę form wsparcia osób bezrobotnych i programów opieki społecznej, tak aby oferowały one pomoc potrzebującym, jednocześnie tworząc zachęty do aktywnego poszukiwania pracy. Przykładem takich działań może być przegląd przepisów pod kątem tego, czy w sposób niezamierzony nie zniechęcają przedsiębiorstw do zatrudniania nowych pracowników. Albo też tworzenie instytucji usprawniających przepływ informacji o wolnych miejscach pracy i zwiększających mobilność pracowników, aby umożliwić szybsze dopasowanie do siebie pracowników i dostępnych miejsc pracy. Z kolei w przypadku pracowników, których umiejętności nie są już poszukiwane (np. strukturalnie bezrobotnych pracownic przemysłu lekkiego, których miejsca pracy powędrowały do Azji Południowo-Wschodniej), państwo może podjąć działania ułatwiające przekwalifikowanie się, aby ludzie ci mogli ponownie znaleźć zatrudnienie. Ekonomiści neoklasyczni nie postrzegają popytu globalnego jako narzędzia służącego zmniejszaniu bezrobocia. W końcu przy pionowej krzywej podaży globalnej określającej wielkość produkcji popyt globalny nie wykazuje długookresowego wpływu na poziom bezrobocia. Ekonomiści neoklasyczni uważają natomiast, że popyt globalny powinien rosnąć tylko o tyle, by dopasować się do stopniowych przesunięć krzywej podaży globalnej w prawo i tym samym utrzymać ceny na stałym poziomie. Zgodnie z modelem neoklasycznym wzrost popytu globalnego w długim okresie prowadzi jedynie do inflacji. pokazuje pionową krzywą LAS i trzy różne poziomy popytu globalnego – w kolejności rosnącej od AD 0 , przez AD 1 , do AD 2 . Gdy punkt równowagi makroekonomicznej przesuwa się z E 0 do E 1 i następnie do E 2 , poziom cen rośnie, ale realny PKB się nie zmienia, podobnie jak stopa bezrobocia, która pozostaje na poziomie naturalnym. Z drugiej strony ograniczanie inflacji również nie wiąże się z długookresowymi kosztami. Spójrz na tak, jakby krzywa popytu globalnego przesuwała się z położenia AD 2 do AD 1 i AD 0 , a równowaga – z E 2 do E 1 i następnie do E 0 . Podczas tego procesu poziom cen spada, a realny PKB i naturalna stopa bezrobocia w długim okresie się nie zmieniają. Jak popyt globalny determinuje poziom cen w długim okresie Jeśli popyt globalny przesuwa się w prawo, z położenia AD 0 do AD 1 i następnie do AD 2 , czemu odpowiada przesunięcie punktu równowagi z E 0 do E 1 i E 2 , realny PKB i poziom bezrobocia się nie zmieniają. Pojawia się jednak presja inflacyjna i poziom cen wzrasta. Wejdź tutaj , aby uzyskać informacje o zależności między inflacją a bezrobociem. Walka z recesją czy pobudzanie długookresowego wzrostu gospodarczego? Ekonomiści neoklasyczni uważają, że gospodarka zawsze nieuchronnie wychodzi z recesji lub zaczyna się ponownie kurczyć po okresie ekspansji, ponieważ ceny i płace są elastyczne i dostosowują się w górę lub w dół, aby przywrócić poziom potencjalnego PKB. Stąd kwestią kluczową dla neoklasyków jest pobudzanie wzrostu potencjalnego PKB. Wiemy, że wzrost gospodarczy ostatecznie zależy od tempa wzrostu produktywności czynników wytwórczych w długim okresie. Produktywność jest mierzona wartością produktów finalnych, których powstanie jest konsekwencją wykorzystania określonego wolumenu nakładów. Produktywność gospodarki USA wzrastała w XX w. średnio o ok. 2% rocznie. Oznacza to, że w każdym kolejnym roku dzięki tej samej ilości nakładów można było wyprodukować o 2% więcej towarów niż w okresie poprzednim. Wiemy również, że wzrost produktywności jest bardzo zróżnicowany w krótkim okresie ze względu na czynniki cykliczne, chociaż w długim okresie również wykazuje pewne wahania. Na przykład w latach 1953–1972 wydajność pracy w USA (mierzona produkcją na godzinę w sektorze przedsiębiorstw) wzrastała w tempie 3,2% rocznie. W latach 1973–1992 dynamika wzrostu wydajności pracy znacznie się obniżyła, do poziomu 1,8% rocznie. Następnie w latach 1993–2010 ponownie lekko przyspieszyła, osiągając 2% rocznie. W ciągu ostatnich kilku lat tempo wzrostu wydajności pracy ponownie spadło poniżej 2%, choć w latach 2019 i 2020 dynamika ponownie wzrosła powyżej 2% rok do roku. Ekonomiści neoklasyczni uważają, że podstawą długookresowego wzrostu produktywności są inwestycje w kapitał ludzki, kapitał rzeczowy i technologię, realizowane w gospodarce rynkowej, która wynagradza działalność innowacyjną. Polityka rządu powinna więc koncentrować się na promowaniu tych czynników. Neoklasyczne rekomendacje dla polityki gospodarczej – podsumowanie Ekonomiści neoklasyczni nie wierzą w skuteczność polityki skoncentrowanej na popycie globalnym. Uważają natomiast, że stabilne otoczenie gospodarcze z niską stopą inflacji sprzyja wzrostowi gospodarczemu. Podobnie stawki podatkowe powinny być niskie i względnie stałe, tak aby stymulować proces inwestycji w długim okresie. W takim środowisku prywatne podmioty gospodarcze mogą podejmować najlepsze możliwe decyzje, które prowadzą do optymalnych inwestycji w kapitał rzeczowy i ludzki oraz badania i rozwój w celu promowania nowych technologii. Ekonomia neoklasyczna i ekonomia keynesowska - podsumowanie przedstawia kluczowe różnice między szkołą neoklasyczną a szkołą keynesowską. Ekonomia neoklasyczna a ekonomia keynesowska Wyszczególnienie Ekonomia neoklasyczna Ekonomia keynesowska Horyzont czasowy Długi okres Krótki okres Ceny i płace Giętkie Lepkie (sztywne) Podstawowy czynnik wyznaczający wielkość produkcji Podaż globalna Popyt globalny Krzywa podaży globalnej Pionowa Rosnąca Krzywa Phillipsa Pionowa Malejąca Czy popyt globalny jest skutecznym narzędziem kontrolowania inflacji? Tak Tak Jakie działania powinno podjąć państwo, aby zmniejszyć bezrobocie? Zreformować instytucje rynku pracy w celu obniżenia naturalnej stopy bezrobocia Zwiększyć popyt globalny w celu wyeliminowania bezrobocia cyklicznego Czy popyt globalny jest skutecznym narzędziem do zakończenia recesji? O ile w ogóle, to tylko w krótkim okresie, gdyż w długim okresie powoduje inflację Tak Podsumowanie Ekonomiści neoklasyczni kładą większy nacisk na długookresowy wzrost gospodarczy niż na walkę z recesją w krótkim okresie, ponieważ wierzą, że recesje nieuchronnie i samoczynnie zanikają w ciągu maksimum kilku lat, a czynnikiem, który ostatecznie określi standard życia, jest długookresowy wzrost gospodarczy. Koncentrują się bardziej na zmniejszaniu naturalnej stopy bezrobocia za pomocą reform instytucjonalnych i polityki państwa niż na redukcji bezrobocia cyklicznego wywoływanego przez recesję. Ekonomiści neoklasyczni nie widzą również żadnych społecznych korzyści wynikających z inflacji. Przy rosnącej keynesowskiej krzywej AS inflacja może się pojawić, gdy gospodarka zbliża się do pełnego zatrudnienia. Jednak przy neoklasycznej pionowej długookresowej krzywej AS inflacji nie towarzyszy żaden wzrost produkcji. Jeśli krzywa podaży globalnej jest pionowa, wzrost popytu globalnego nie prowadzi do wzrostu produkcji, a jedynie do inflacji. Pionowa krzywa podaży globalnej, zgodnie z którą produkcji potencjalnej może odpowiadać wiele różnych poziomów cen, implikuje również pionową krzywą Phillipsa. Pytania sprawdzające Nowe prawo zobowiązuje rząd do prowadzenia polityki gospodarczej umożliwiającej osiągnięcie stopy bezrobocia na poziomie 0% poprzez zwiększanie popytu globalnego o wielkość konieczną do realizacji tego celu. Jak z perspektywy neoklasycznej taka polityka wpłynie na produkcję i ceny w krótkim i długim okresie? Zilustruj swoją odpowiedź na wykresie z modelem AD-AS. Wskazówka: Spójrz jeszcze raz na . Jak popyt globalny determinuje poziom cen w długim okresie. Rozwiązanie 1.1 Stopa bezrobocia 0% jest prawdopodobnie o wiele niższa od naturalnej stopy bezrobocia, która odpowiada potencjalnemu PKB. Polityka taka będzie przesuwać krzywą AD bardzo mocno w prawo. W krótkim okresie możliwe jest utrzymywanie bezrobocia nieco poniżej naturalnej stopy za cenę wyższej inflacji, co pokazuje ruch z punktu E 0 do E 1 wzdłuż krótkookresowej krzywej AS. Jednak ekstremalnie niskie stopy bezrobocia doprowadzą w końcu do podwyżek płac i spowodują przesunięcie krótkookresowej krzywej AS w lewo. Rezultatem będzie wyższy poziom cen, ale gospodarka wciąż będzie znajdować się na poziomie potencjalnego PKB i naturalnej stopy bezrobocia określonej przez długookresową krzywą AS. Jeśli rząd utrzyma tę politykę, efektem będzie przyspieszona inflacja, ale zerowe bezrobocie nie zostanie osiągnięte, ponieważ w gospodarce rynkowej cel ten jest niemożliwy do zrealizowania Czy stwierdzenie, że teoria racjonalnych oczekiwań stanowi skrajną wersję ekonomii neoklasycznej, ma sens? Uzasadnij swoją odpowiedź. Takie stwierdzenie jest prawdziwe. Teorię racjonalnych oczekiwań można traktować jako wersję ekonomii neoklasycznej, zgodnie z którą potencjalny PKB i stopa bezrobocia są kształtowane przez siły rynkowe w wyniku dostosowań cen i płac. Racjonalne oczekiwania stanowią jednak wersję „ekstremalną” tego poglądu, ponieważ zakładają, że dostosowania zachodzą bardzo szybko. Inne teorie, np. hipoteza adaptacyjnych oczekiwań, sugerują, że proces dostosowań zajmuje kilka lat. Sprawdź wiedzę Czy ekonomiści neoklasyczni koncentrują się w większym stopniu na długookresowym wzroście gospodarczym, czy na recesjach? Krótko uzasadnij swoją odpowiedź. Czy ekonomiści neoklasyczni koncentrują się w większym stopniu na bezrobociu cyklicznym, czy na inflacji? Krótko uzasadnij swoją odpowiedź. Czy ekonomiści neoklasyczni są skłonni tolerować nieco wyższą inflację, jeśli pozwala ona uzyskać większą produkcję? Krótko uzasadnij swoją odpowiedź. Jeśli krzywa podaży globalnej jest pionowa, jaką rolę odgrywa popyt globalny w określaniu wielkości produkcji i poziomu cen? Jaki kształt ma neoklasyczna długookresowa krzywa Phillipsa? Jakie założenia przyjęte przez ekonomistów uzasadniają taki kształt? Ćwicz myślenie krytyczne Amerykańska ustawa o odbudowie i reinwestowaniu (American Recovery and Reinvestment Act) została skrytykowana przez ekonomistów wszystkich nurtów. „Pakiet stymulacyjny” był prawdopodobnie narzędziem zgodnym z modelem keynesowskim, dlaczego więc nie spotkał się z uznaniem keynesistów? Dlaczego krytycznie nastawieni byli ekonomiści neoklasyczni? Bibliografia American Statistical Association. “ASA Headlines.” http://www.amstat.org/. Haubrich, Joseph G., George Pennacchi, and Peter Ritchken. “Working Paper 11-07: Inflation Expectations, Real Rates, and Risk Premia: Evidence from Inflation Swaps.” Federal Reserve Bank of Cleveland . Last modified March 2011. http://www.clevelandfed.org/research/workpaper/2011/wp1107.pdf. University of Michigan: Institute for Social Research. “Survey Research Center.” http://www.src.isr.umich.edu/. oczekiwana inflacja (ang. expected inflation ) przyszła stopa inflacji, którą konsumenci i przedsiębiorstwa oszacowują, a następnie uwzględniają przy podejmowaniu bieżących decyzji

Business


Poszukiwanie równowagi między modelem keynesowskim a neoklasycznym Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić, jak na recesję reagują ekonomiści neoklasyczni, a jak keynesowscy Zrozumieć, jakie są współzależności pomiędzy modelem neoklasycznym i keynesowskim Proces poszukiwania złotego środka pomiędzy modelem keynesowskim a neoklasycznym można porównać do jednoczesnej jazdy na dwóch koniach. Kiedy artysta cyrkowy stoi na dwóch rumakach, mając jedną stopę na grzbiecie konia prawego, a drugą na grzbiecie lewego, ekscytacja widzów rośnie wraz z powiększającym się odstępem między zwierzętami. Współcześni ekonomiści wjeżdżają w przyszłość właśnie na takich dwóch koniach – jedną nogą stojąc na krótkookresowej perspektywie keynesowskiej, a drugą na długookresowym podejściu neoklasycznym. Zachowanie równowagi pomiędzy obydwoma sposobami analizy może wydawać się karkołomne, ale nie da się go uniknąć. Zarówno podejście keynesowskie, jak i neoklasyczne ma bowiem swoje mocne i słabe strony. Krótkookresowy model keynesowski, podkreślający istotną rolę popytu globalnego jako źródła cykli koniunkturalnych oraz zakładający sztywność cen i płac, dobrze objaśnia przyczyny wielu recesji oraz wahania bezrobocia cyklicznego. Koncentrując się na krótkookresowych dostosowaniach produkcji do popytu globalnego, ekonomia keynesowska pomija jednak długookresowe determinanty wzrostu gospodarczego, które trzeba wziąć pod uwagę nawet wtedy, gdy gospodarka znajduje się na poziomie potencjalnego PKB i naturalnej stopy bezrobocia. Model neoklasyczny, kładący nacisk na zagregowaną podaż, koncentruje się na podstawowych determinantach produkcji i zatrudnienia i jest przydatny przede wszystkim do analizy wzrostu gospodarczego i rynków pracy w długim okresie. Model neoklasyczny nie jest jednak szczególnie pomocny w wyjaśnianiu wahań bezrobocia w krótkim, kilkuletnim horyzoncie czasowym. W zasadzie nie jest też użyteczny, gdy gospodarka pogrążona jest w długotrwałej, głębokiej recesji, takiej jak Wielki Kryzys z lat 30. XX w. Ekonomia keynesowska postrzega inflację jako cenę, którą trzeba zapłacić za niskie bezrobocie, zaś dla ekonomistów neoklasycznych inflacja jest kosztem, który nie oferuje żadnych kompensujących korzyści w postaci niższego bezrobocia. Makroekonomia nie jest jednak wyborem między poglądami jednej grupy ekonomistów, którzy są czystymi keynesistami, a poglądami grupy drugiej, czyli czystych neoklasyków. Wielu ekonomistów głównego nurtu wierzy w użyteczność zarówno podejścia keynesowskiego, jak i neoklasycznego. Robert Solow , laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii z 1987 r., tak opisał to specyficzne podwójne podejście: Myślę, że w krótkim okresie coś w rodzaju „keynesizmu” jest użytecznym sposobem analizy gospodarki, z pewnością lepszym niż cokolwiek „neoklasycznego”. W bardzo długich okresach odpowiedzi na interesujące pytania najlepiej szukać w ramach modelu neoklasycznego, zaś ujęcie keynesowskie byłoby znacznie mniej użyteczne. W perspektywie od pięciu do dziesięciu lat musimy złożyć nasz sposób rozumienia gospodarki w całość najlepiej, jak potrafimy, i poszukać modelu eklektycznego [łączącego podejście neoklasyczne i keynesowskie], który spełni oczekiwania, jakie przed nim postawimy. Wielu współczesnych ekonomistów poświęca dużo czasu i energii na próby skonstruowania modelu, który łączyłby najbardziej atrakcyjne aspekty podejścia keynesowskiego i neoklasycznego. Możliwe jest zbudowanie złożonego modelu matematycznego, w którym popyt globalny oraz lepkie ceny i płace mają znaczenie w krótkim okresie, zaś w długiej perspektywie czasowej ceny, płace i podaż globalna dostosowują się w pełni do zmiennej sytuacji w gospodarce. Jednak opracowanie ogólnego modelu, który obejmowałby zarówno krótkookresowe ujęcie keynesowskie, jak i długookresowe ujęcie neoklasyczne, nie jest łatwe. Żeglując po nieznanych wodach – globalny kryzys finansowy i wywołana pandemią recesja z roku 2020 Czy polityka państwa realizowana w celu ustabilizowania gospodarki i rynków finansowych w okresie globalnego kryzysu finansowego była skuteczna? Wielu ekonomistów zarówno ze szkoły keynesowskiej, jak i neoklasycznej twierdziło, że tak, chociaż w różnym stopniu. Alan Blinder z Princeton University i Mark Zandi z Moody’s Analytics uważali, że bez aktywnej polityki fiskalnej spadek PKB w USA byłby znacznie większy niż 3,3% w 2008 r. i 0,1% w roku 2009. Oszacowali również, że gospodarka amerykańska straciłaby o 8,5 mln miejsc pracy więcej, gdyby rząd nie interweniował na rynku i nie realizował Programu pomocy dla zagrożonych aktywów ( Troubled Asset Relief Program – TARP) w celu wsparcia branży finansowej i kluczowych producentów samochodów, takich jak General Motors i Chrysler. Carlos Carvalho, Stefano Eusip i Christian Grisse, ekonomiści Banku Rezerwy Federalnej, wykazali w swoim badaniu pt. „Policy Initiatives in the Global Recession: What Did Forecasters Expect?”, że po interwencji państwa osoby i instytucje opracowujące prognozy gospodarcze dostosowały swoje oczekiwania do nowej polityki państwa. Częściej przewidywali wzrost inwestycji w związku z niższymi stopami procentowymi wynikającymi z ekspansywnej polityki pieniężnej oraz przyspieszonym wzrostem gospodarczym będącym efektem polityki fiskalnej. Model neoklasyczny można również wykorzystać, aby lepiej zrozumieć doświadczenia USA w zakresie polityki gospodarczej wdrożonej podczas wywołanej pandemią recesji w roku 2020. Jednym z najważniejszych zarzutów stawianych ekonomistom keynesowskim przez zwolenników perspektywy neoklasycznej jest to, że polityka rządu często zbyt wolno reaguje na pojawiające się recesje. Jednak po wybuchu pandemii rząd federalny zareagował naprawdę szybko, udzielając pomocy władzom stanowym i lokalnym, zwiększając ubezpieczenie dla bezrobotnych, pomagając firmom zmuszonym do zamknięcia działalności oraz wprowadzając czeki stymulacyjne w celu zwiększenia wydatków. Nie ma wątpliwości, że bez tej polityki skutki gospodarcze pandemii byłyby znacznie gorsze. Niektórzy ekonomiści twierdzą nawet, że rząd pomógł „za bardzo”. Ich zdaniem wysoka inflacja, jakiej doświadczyła amerykańska gospodarka od połowy 2021 r., jest spowodowana faktem, że realna produkcja rosła szybciej niż potencjalna. Teza ta jest w zasadzie akceptowana przez większość amerykańskich ekonomistów, spory budzi jedynie skala wpływu pomocy federalnej na stopę inflacji i oddzielenie czynników popytowych od podażowych (wzrostu kosztów wywołanego przerwaniem łańcuchów dostaw i wzrostem cen surowców energetycznych, do którego doszło w drugiej połowie 2022 r. w związku z przygotowaniami Rosji do napaści na Ukrainę). Skądinąd podobne argumenty pojawiają się w polskiej debacie dotyczącej strategii radzenia sobie z gospodarczymi skutkami pandemii koronawirusa. Skupiając się na potencjalnym PKB zamiast na popycie krótkookresowym, zwolennicy modelu neoklasycznego podkreślają również zależność pomiędzy bieżącą sytuacją w gospodarce a możliwościami generowania wysokich stóp wzrostu w przyszłości. Od czasu uderzenia pandemii miliony pracowników pozostało poza rynkiem pracy z powodu wcześniejszych emerytur, obaw o zdrowie i bezpieczeństwo, dostępności opieki nad dziećmi i zamknięcia szkół. Jak wspomniano w rozdziale poświęconym bezrobociu ( ), zmiany te spowodowały, że aktywność zawodowa utrzymuje się na poziomie niższym niż średnia historyczna. Pandemia utrudniła również przyszłym pracownikom zdobycie umiejętności zwiększających produktywność na rynku pracy. Im dłużej będzie się utrzymywać ta niekorzystna sytuacja, tym niższe będzie tempo wzrostu potencjalnego PKB. Podsumowanie Ekonomia keynesowska uważa zmiany popytu globalnego za przyczynę cyklicznych wahań. Keynesiści opowiadają się za tym, by państwo prowadziło aktywną politykę służącą zapobieganiu recesjom i inflacji, ponieważ ich zdaniem gospodarka szybko i samoczynnie nie powróci do stanu pełnego zatrudnienia. Ekonomia neoklasyczna kładzie większy nacisk na podaż globalną. Neoklasycy uważają, że długookresowy wzrost produktywności wpływa na potencjalny PKB i że gospodarka po zmianie popytu globalnego zazwyczaj szybko powraca do stanu pełnego zatrudnienia. Ekonomiści neoklasyczni, sceptyczni co do skuteczności polityki keynesowskiej, są bardziej skłonni opowiadać się za brakiem lub bardzo ograniczoną rolą aktywnej polityki stabilizacyjnej państwa. Podczas gdy keynesiści w walce z recesją odwołują się do ujemnej zależności między inflacją a bezrobociem, zdaniem ekonomistów neoklasycznych taka zależność nie istnieje. Neoklasycy uważają, że wszelkie wynikające z aktywnej polityki państwa krótkookresowe korzyści (np. w postaci niższego bezrobocia) w końcu znikną, a jej wynikiem będzie jedynie inflacja. Pytanie sprawdzające Spróbuj krótko podsumować założenia keynesowskiego i neoklasycznego modelu gospodarki. Krótkookresowy model keynesowski opiera się na sztywności cen i płac oraz dużej roli popytu globalnego jako czynnika powodującego cykle koniunkturalne. Dzięki temu dobrze wyjaśnia wiele recesji oraz wahania bezrobocia cyklicznego. Model neoklasyczny podkreśla dużą rolę podaży globalnej i koncentruje się na podstawowych determinantach produkcji i zatrudnienia, a tym samym kładzie większy nacisk na wzrost gospodarczy i sposób funkcjonowania rynków pracy. Sprawdź wiedzę Dlaczego zwolennicy modelu neoklasycznego sprzeciwiają się aktywnej polityce państwa polegającej na stymulowaniu popytu globalnego w czasie recesji, jeśli mogłoby to pomóc w osiągnięciu pełnego zatrudnienia? Uzasadnij swoją odpowiedź. Jeśli gospodarka cierpi z powodu wysokiej inflacji, czy ekonomista keynesowski opowiadałby się za polityką stabilizacyjną obejmującą wyższe podatki i wyższe stopy procentowe? Uzasadnij swoją odpowiedź. Ćwicz myślenie krytyczne Czy bycie neoklasycznym keynesistą jest logiczną sprzecznością? Uzasadnij swoją odpowiedź. Bibliografia Carvalho, Carlos, Stefano Eusepi, and Christian Grisse. “Policy Initiatives in the Global Recession: What Did Forecasters Expect?” Federal Reserve Bank of New York: Current Issues in Economics and Finance , 18, no. 2 (2012). http://www.newyorkfed.org/research/current_issues/ci18-2.pdf.

Business


Wprowadzenie do rozdziału Muszla czy pieniądz? Czy to jest zdjęcie muszli, czy pieniądza? Odpowiedź brzmi: i tego, i tego. Przez wieki ludzie w różnych częściach świata wykorzystywali niezwykle wytrzymałe muszle kauri jako środek płatniczy. (Źródło: modyfikacja pracy „prilfish”/Flickr Creative Commons). Różne wcielenia pieniądza: od muszli do kryptowalut Jeśli chcesz popisać się przed znajomymi, zadaj im proste z pozoru pytanie: czego w historii ludzkości używano w charakterze pieniądza najdłużej i na największym obszarze? Prawidłową odpowiedzią nie jest ani złoto, ani srebro czy jakikolwiek inny metal szlachetny. To kauri, muszla morskiego ślimaka z gatunku Cypraea moneta , szczególnie licznego w wodach u wybrzeży Malediwów na Oceanie Indyjskim. Muszle porcelanek (bo taka nazwa również jest używana) służyły jako pieniądze już w roku 700 p.n.e. w Chinach. Do XVI w. były wciąż szeroko stosowane w Indiach i Afryce. Przez kilka stuleci kauri stanowiły środek wymiany na rynkach obejmujących południową Europę, zachodnią Afrykę, Indie i Chiny: można było nimi płacić za żywność, transport, a nawet całe statki z ładowniami wypełnionymi jedwabiem lub ryżem. Kauri akceptowano jako sposób opłacania podatków w niektórych krajach afrykańskich jeszcze na początku XX w. Co sprawiło, że muszle porcelanki tak dobrze sprawdzały się w roli pieniądza? Po pierwsze, są niezwykle trwałe – wytrzymują bez zbytniego uszczerbku ponad sto lat. Nieżyjący już historyk ekonomii Karl Polyani stwierdził, że można je „przesypywać, trzymać w workach, przerzucać łopatą i gromadzić w stosach”, a one pozostają „czyste, delikatne, wolne od rdzy, wypolerowane i mlecznobiałe”. Po drugie, strony transakcji mogły wykorzystywać muszle w różnych rozmiarach lub – w przypadku dużych zakupów – ważyć lub mierzyć objętość wszystkich muszli przeznaczonych na wymianę. Po trzecie, muszli kauri nie można było podrobić, co w przypadku złotych lub srebrnych monet zdarzało się dość często. Wreszcie w okresie rozkwitu pieniądza kauri, czyli od XVI do XIX w., rządy, najpierw portugalski, później również holenderski i angielski, ściśle kontrolowały pozyskiwanie tych muszli. W rezultacie „emisja” kauri rosła wystarczająco szybko, aby zaspokoić potrzeby handlu, ale nie tak szybko, aby porcelanki utraciły walor rzadkości. Pieniądz na przestrzeni wieków przybierał różne formy i ewoluuje nawet dzisiaj, czego przykładem są kryptowaluty. Czym wobec tego jest twoim zdaniem pieniądz? Wprowadzenie do tematu pieniądza i systemu bankowego Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Jak stworzyć definicję pieniądza, wykorzystując jego funkcje W jaki sposób mierzy się zasób pieniądza: gotówki oraz agregatów pieniężnych M1, M2 i M3 Jaką funkcję pełnią banki W jaki sposób banki kreują pieniądz Rozważania dotyczące pieniądza i systemu bankowego są kluczowym elementem makroekonomii. Rozpoczynając lekturę tego rozdziału, wiesz już, że problematyka makroekonomii koncentruje się wokół zagadnień wzrostu gospodarczego , niskiego bezrobocia i niskiej inflacji , tak jak to zostało przedstawione w . Teraz czas na omówienie kwestii pieniądza i tego, w jaki sposób przekłada się on na możliwości realizacji tych trzech podstawowych celów makroekonomicznych. Przystępując do lektury niniejszego rozdziału, znasz już keynesowskie i neoklasyczne ramy analizy makroekonomicznej oraz to, w jaki sposób można je wprowadzić do modelu AD-AS ( modelu zagregowanego popytu-zagregowanej podaży ). Biorąc pod uwagę cele, jakie stawiają sobie makroekonomiści, a także sposób analizy interesujących ich zjawisk, ostatnim elementem, który musimy omówić, jest polityka makroekonomiczna. Składają się na nią: polityka monetarna (pieniężna), koncentrująca się na pieniądzu, systemie bankowym i stopach procentowych, oraz polityka fiskalna, w ramach której podejmowane są decyzje dotyczące podatków i wydatków państwa. W tym rozdziale przedstawiony zostanie sposób, w jaki ekonomiści postrzegają pieniądz, oraz jego powiązania z systemem bankowym. Kolejny będzie rozwijał wprowadzone tutaj wątki.

Business


Definicja pieniądza i jego funkcji Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać różne funkcje pieniądza Porównać pieniądz towarowy z pieniądzem symbolicznym (papierowym lub inaczej fiducjarnym) Pieniądze (a dokładniej ich posiadanie) nie są celem samym w sobie i nie powinno się o nich myśleć w ten sposób. Banknotami dolarowymi ani kartami kredytowymi nikt się nie naje, trudno też zrobić z nich ubranie. Ostatecznie użyteczność pieniądza wynika z możliwości jego wymiany na dobra lub usługi. W 1911 r. amerykański pisarz i humorysta Ambrose Bierce (1842–1914) napisał, że pieniądze są „błogosławieństwem, które nie przynosi nam żadnej korzyści, chyba że się z nim rozstaniemy”. Jeszcze inaczej ujęła to Norma Jeane Mortenson Baker (czyli po prostu Marilyn Monroe), znana ze swojego stwierdzenia, że „pieniądze szczęścia nie dają, [czynią to] dopiero zakupy”. Pieniądze są tym, czego ludzie regularnie używają przy zakupie lub sprzedaży dóbr i usług, dlatego – jeśli transakcja ma dojść do skutku – zarówno kupujący, jak i sprzedający muszą akceptować ten sam rodzaj pieniądza. Koncepcja pieniądza jest bardzo elastyczna, stąd na przestrzeni dziejów i w różnych kulturach pieniądze przybierały zróżnicowane formy. Barter i podwójna zbieżność zapotrzebowań Aby zrozumieć źródła użyteczności pieniędzy, zastanówmy się nad tym, jak świat wyglądałby bez nich. W jaki sposób ludzie wymienialiby się swoimi produktami? W gospodarkach bez pieniędzy zazwyczaj funkcjonuje system barterowy. Barter (ang. barter ) – dosłowna wymiana jednego dobra lub usługi na inne — w koordynacji handlu w nowoczesnej gospodarce jest nieskuteczny. W gospodarce nieznającej pieniądza wymiana między dwojgiem ludzi wiąże się z koniecznością zaistnienia podwójnej zbieżności zapotrzebowań (ang. double coincidence of wants ). A więc sytuacji, w której osoba A, pragnąca jakiegoś dobra, musi nie tylko znaleźć kogoś (osobę B), kto danym dobrem dysponuje, ale będzie również skłonny je wymienić na to, co z kolei może mu zaoferować osoba A. Na przykład jeśli księgowy chce nabyć parę czarnych butów i w zamian ma do zaoferowania usługi księgowe, musi znaleźć kogoś, kto ma takie buty w odpowiednim rozmiarze i na dodatek jest skłonny je wymienić na tego typu usługi. Taka transakcja może być niezwykle trudna, jeśli nie niemożliwa do zorganizowania. Pomyśl o złożoności zawodów we współczesnej gospodarce, z jej szeroko zakrojonym podziałem pracy, który obejmuje tysiące różnych zajęć i będących ich efektem produktów. Innym problemem związanym z barterem jest to, że w praktyce uniemożliwia on zawieranie kontraktów na przyszłe zakupy dóbr i usług. Jeśli np. jedno z dóbr, które staje się przedmiotem wymiany, jest nietrwałe, jego zamiana na inne produkty może być trudna lub wręcz niemożliwa. Wyobraź sobie rolnika, który przez sześć miesięcy poszukuje osoby chętnej do sprzedaży ciągnika w zamian za zbiory świeżych truskawek. Chociaż barter może stosunkowo sprawnie działać w gospodarkach małych i relatywnie słabo rozwiniętych, to zdecydowanie ogranicza on zdolności tych gospodarek do wzrostu. Czas, który podmioty ekonomiczne mogłyby poświęcić na wytwarzanie dóbr i usług lub po prostu odpoczynek, jest nieefektywnie wykorzystywany na organizowanie handlu wymiennego. Funkcje pieniądza Pieniądz (wkrótce przejdziemy do jego definicji) rozwiązuje problemy stanowiące immanentną część systemu barterowego. Po pierwsze, służy jako środek wymiany (ang. medium of exchange ), co oznacza, że działa jako pośrednik między kupującym a sprzedającym. Zamiast wymieniać usługi księgowe na buty, księgowy sprzedaje swoje usługi za pieniądze, za które następnie kupuje sobie buty. Aby pieniądz mógł służyć jako środek wymiany, podmioty ekonomiczne (ludzie i przedsiębiorstwa) muszą go powszechnie akceptować na rynkach towarów i usług oraz czynników produkcji (rynkach pracy i kapitału). Po drugie, pieniądz musi móc służyć jako środek przechowywania wartości ( tezauryzacji ) (ang. store of value ). Wróćmy do przykładu szewca wymieniającego swoje buty na pożądane dobra i usługi (np. księgowe). Przechowując swój majątek w postaci kolejnych par butów, ryzykuje on, że wyjdą one z mody (czyli nikt nie będzie się chciał na nie wymienić) i że ich wartość z każdym kolejnym sezonem będzie spadać. Buty nie są dobrym środkiem przechowywania wartości (w przeciwieństwie np. do dzieł sztuki, alkoholi czy znaczków pocztowych). Znacznie lepszym i łatwiejszym sposobem jest utrzymywanie oszczędności w postaci pieniędzy. Możesz spokojnie przechowywać je przez wiele lat, bo zachowają swoją wartość w kolejnym dniu i roku. Ta funkcja pieniądza nie wymaga, aby był on doskonałym środkiem przechowywania wartości. W gospodarce, w której pojawia się inflacja, pieniądz co roku traci część siły nabywczej, ale pozostaje środkiem wymiany i utrzymuje zdolność do pośredniczenia między sprzedającym a kupującym. Po trzecie, pieniądz służy jako jednostka rozrachunkowa (ang. unit of account ), co oznacza, że jest instrumentem (takim jak waga lub linijka), którym mierzymy wartość. Księgowy za rozliczenie zeznania podatkowego może pobrać opłatę w wysokości 400 zł, zamiast przeliczać ją na buty, bochenki chleba, kilogramy sera lub wędliny itd. Za 400 zł można z kolei kupić dwie pary butów, 40 bochenków chleba, kilka lub kilkanaście kilogramów wędliny lub sera. Pieniądze działają jak wspólny mianownik, metoda księgowania, która upraszcza myślenie o wymianie handlowej. Wreszcie ostatnią funkcją pieniądza jest to, że służy jako miernik odroczonych płatności (ang. standard of deferred payment ). Oznacza to, że jeśli pieniądze są akceptowane jako środek wymiany w dniu dzisiejszym, muszą mieć również zdolność do regulowania płatności dokonywanych w przyszłości. Dzięki tej funkcji pieniądza możliwe jest nie tylko kupowanie dóbr i usług, za które zapłacimy w przyszłości (np. w systemie ratalnym), lecz również zaciąganie pożyczek i kredytów. Warunki tego typu umów są wyrażane w pieniądzu. Pieniądz (ang. money ) spełnia zatem wszystkie te funkcje – jest środkiem wymiany, środkiem przechowywania wartości (tezauryzacji), jednostką rozrachunkową i miernikiem odroczonych płatności. Pieniądz towarowy a pieniądz symboliczny (fiducjarny) Pieniądz przybierał różne formy w różnych kulturach. Ludzie używali jako pieniędzy złota, srebra, muszli kauri, papierosów, soli, a nawet ziaren kakaowca. Chociaż na przestrzeni dziejów używaliśmy (a niekiedy wciąż używamy) tych dóbr jako pieniądza towarowego (ang. commodity money ), mają one również swoją wartość użytkową (ekonomista powie, że mają swoją użyteczność, niezależną od pełnionej funkcji). Na przykład ludzie od wieków używali kruszcu jako pieniądza, chociaż dzisiaj złoto i srebro cenimy raczej ze względu na inne ich walory. Złoto jest dobrym przewodnikiem elektryczności, dzięki czemu jest szeroko stosowane w przemyśle elektronicznym i lotniczym. Także inne gałęzie przemysłu wykorzystują złoto – np. do produkcji energooszczędnego szkła odblaskowego stosowanego w biurowcach, a także w przemyśle medycznym. Oczywiście złoto ma również dużą wartość ze względu na swój kolor, odporność na utlenianie i kowalność, co ułatwia wytwarzanie z niego biżuterii. Złoto historycznie wykorzystywano jako pieniądz towarowy. Służyło jako środek wymiany, przechowywania wartości i jednostka rozrachunkowa. Waluty zabezpieczone surowcami (ang. commodity-backed currencies ) lub inaczej waluty surowcowe to waluty, których wartość jest oparta na złocie lub innych towarach przechowywanych w banku. Przez większą część swojej historii podaż pieniądza w Stanach Zjednoczonych opierała się na rezerwach złota i srebra. Co ciekawe, banknoty jednodolarowe emitowane do 1957 r. mają nad wizerunkiem prezydenta Jerzego Waszyngtona wydrukowany tzw. srebrny certyfikat, tak jak to przedstawia . Oznaczał on, że posiadacz banknotu mógł go zanieść do odpowiedniego banku i tam wymienić na srebro o wartości jednego dolara. Srebrny certyfikat i współczesny banknot o nominale jednego dolara Do 1958 r. certyfikaty srebra były pieniądzem zabezpieczonym konkretnym towarem – srebrem. Wskazywał na to napis „srebrny certyfikat” ( Silver Certificate ) wydrukowany na banknocie (na dolnym zdjęciu, na środku górnego obramowania) oraz słowa „Wypłacalny w srebrze posiadaczowi na żądanie" ("In silver payable to the bearer on demand”) widoczne pośrodku na dole banknotu. Dzisiaj Rezerwa Federalna (czyli amerykański bank centralny i emisyjny) dostarcza banknoty amerykańskie, ale jest to pieniądz symboliczny, albo inaczej fiducjarny (papierowy pieniądz, którego nie można wymienić na żaden towar i którego funkcja wynika z przepisów prawa). (Źródło: „The.Comedian”/Flickr Creative Commons). W miarę rozwoju gospodarek i postępującego procesu globalizacji (który najprościej możemy zdefiniować jako wzrost wartości obrotów handlu międzynarodowego) korzystanie z pieniądza towarowego stawało się coraz bardziej uciążliwe. Kraje zdecydowały się więc używać pieniądza symbolicznego ( fiducjarnego ) (ang. fiat money ). Pieniądz symboliczny, w przeciwieństwie do pieniądza towarowego czy walut zabezpieczonych surowcami, nie ma żadnej innej użyteczności poza pełnioną funkcją. Jest traktowany jako prawny środek płatniczy na terenie danego kraju dzięki decyzji władz znajdującej umocowanie w przepisach prawa. Na przykład wszystkie banknoty znajdujące się w obiegu w Polsce są opatrzone inskrypcją: „BANKNOTY EMITOWANE PRZEZ NARODOWY BANK POLSKI SĄ PRAWNYM ŚRODKIEM PŁATNICZYM W POLSCE”. Innymi słowy, jeśli chcesz kupić coś w sklepie, na mocy prawa sprzedawca nie może odmówić ci wydania takiego dobra, jeśli zapłacisz mu legalnym banknotem, choć jego wartość nie jest zabezpieczona żadnym towarem. Jedyną gwarancją potwierdzającą wartość używanych przez nas pieniędzy jest powszechne zaufanie i wiara w to, że mają one wartość. Nic więcej. Obejrzyj to wideo o historii pieniądza. Key Concepts and Summary Ludzie regularnie używają pieniędzy, dokonując zakupów lub sprzedaży dóbr i usług. Gdyby pieniądze nie były dostępne, musieliby wymieniać się posiadanymi przez siebie produktami, co oznaczałoby, że każdy byłby zmuszony szukać osób, z którymi ma podwójną zbieżność zapotrzebowań. Każda ze stron transakcji musiałaby więc znaleźć kogoś, kto nie tylko dysponuje pożądanym przez nią dobrem, ale dodatkowo chce je wymienić na to konkretne dobro, które jest w jej posiadaniu. Pieniądz spełnia kilka funkcji: jest środkiem wymiany, jednostką rozrachunkową, środkiem przechowywania wartości (tezauryzacji) i miernikiem odroczonych płatności. Istnieją dwa rodzaje pieniądza: pieniądz towarowy, który jest konkretnym dobrem posiadającym użyteczność dla jego posiadaczy, dodatkowo traktowanym jak pieniądz, oraz pieniądz symboliczny (fiducjarny), który nie ma żadnej innej wartości poza tym, że jest gwarantowanym przez państwo prawnym środkiem płatniczym na terenie konkretnego kraju. Self-Check Questions Na terenie kasyn w Las Vegas klienci mogą wykorzystywać żetony nie tylko do zakupu jedzenia i napojów, ale nawet zapłaty za pokój hotelowy. Czy żetony w kasynie spełniają wszystkie trzy funkcje pieniądza? Dopóki przebywasz w kasynie, żetony pasują do definicji pieniądza, bo służą jako środek wymiany, jednostka rozrachunkowa i środek przechowywania wartości. Ale przestają nim być w momencie, w którym wyjdziesz z tego przybytku hazardu. Do pewnego stopnia jest to cecha charakterystyczna wszystkich rodzajów pieniądza symbolicznego, który przestaje pełnić swoją funkcję w momencie, gdy opuszczasz kraj, którego władze gwarantują danej walucie status prawnego środka płatniczego. Trudno przecież zapłacić w polskim sklepie brazylijskimi realami lub tureckimi lirami, choć zazwyczaj można to zrobić za pomocą wspólnej waluty – euro. Czy potrafisz wymienić jakieś dobro, które jest dobrym środkiem przechowywania wartości, ale nie spełnia pozostałych funkcji pieniądza? Jest wiele takich dóbr, które traktowane są jako lokata kapitału, czyli służą przechowywaniu wartości. Do najpopularniejszych należą nieruchomości (domy, mieszkania lub ziemia), dzieła sztuki, rzadkie znaczki pocztowe lub numizmaty, alkohole, a nawet autografy sławnych ludzi. Review Questions Jakie są cztery funkcje pełnione przez pieniądz? W jaki sposób pieniądz upraszcza procesy zakupu i sprzedaży? Na czym polega zjawisko podwójnej zbieżności zapotrzebowań? Critical Thinking Questions W znajduje się omówienie tego, gdzie i w jaki sposób muszle porcelanki wykorzystywane były jako pieniądz towarowy. Dziś w tym celu nie używamy już muszli kauri, ale czy – twoim zdaniem – współcześnie możliwe jest wprowadzenie innych rodzajów pieniądza towarowego? Jaką rolę może odgrywać technologia w sposobie, w jaki definiujemy pieniądz? Wyobraź sobie, że jesteś fryzjerem w świecie bez pieniędzy. Wyjaśnij, dlaczego w takich realiach niezwykle trudno byłoby ci pozyskiwać artykuły spożywcze, ubrania i mieszkanie. References Hogendorn, Jan and Marion Johnson. “The Shell Money of the Slave Trade". Cambridge University Press, 2003. 6. barter (ang. barter ) wymiana jednego dobra lub usługi na inne bez używania pieniędzy pieniądz towarowy (ang. commodity money ) dobro trwałe i odporne na zniszczenie, posiadające swoją pierwotną użyteczność, dzięki której jest pożądane i może być wykorzystywane jako powszechnie akceptowany pieniądz waluty zabezpieczone surowcami (ang. commodity-backed currencies ) pieniądz papierowy, którego wartość jest oparta na kruszcu lub innych surowcach; posiadacz takich banknotów może je w dowolnym momencie wymienić na kruszec lub towar stanowiący ich zabezpieczenie waluty surowcowe zob. waluty zabezpieczone surowcami podwójna zbieżność zapotrzebowań (ang. double coincidence of wants ) sytuacja, gdy dwie osoby potrzebują określonych dóbr lub usług, które mogą sobie nawzajem zaoferować pieniądz symboliczny (ang. fiat money ) pieniądz, który nie ma żadnej innej użyteczności poza pełnioną funkcją, podstawą jego wartości jako prawnego środka płatniczego jest gwarancja państwa pieniądz fiducjarny zob. pieniądz symboliczny środek wymiany (ang. medium of exchange ) dobro, które jest powszechnie akceptowane jako sposób zapłaty za dokonywane zakupy, jedna z funkcji pieniądza pieniądz (ang. money ) każde dobro, które spełnia w społeczeństwie cztery funkcje: jest środkiem wymiany, przechowywania wartości (tezauryzacji), jednostką rozrachunkową i miernikiem odroczonych płatności. miernik odroczonych płatności (ang. standard of deferred payment ) funkcja pieniądza polegająca na tym, że jest on akceptowany jako środek regulowania płatności w przyszłości za zakupy dokonywane obecnie środek przechowywania wartości (ang. store of value ) każde dobro, które pozwala na przechowanie ekonomicznej wartości w czasie, jedna z funkcji pieniądza jednostka rozliczeniowa (ang. unit of account ) funkcja pieniądza polegająca na tym, że jest on wykorzystywany jako uniwersalny i powszechnie akceptowany sposób mierzenia wartości wszystkich dóbr i usług podlegających transakcjom rynkowym

Business


Agregaty pieniężne M1, M2 i M3 Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zdefiniować i porównać podaż pieniądza M1, M2 i M3 Określić, czy konkretne strumienie pieniężne wpływają na podaż pieniądza M1, czy na podaż pieniądza M2 Gotówka, którą trzymasz w kieszeni lub w portfelu, z pewnością jest pieniądzem. A karty kredytowe i debetowe? Czy to również są pieniądze? Zamiast poszukiwać jednej, uniwersalnej metody określania tego, co jest, a co nie jest pieniądzem, ekonomiści proponują szereg definicji opartych na kategorii płynności. Pojęcie to odnosi się do szybkości, z jaką dany rodzaj aktywów finansowych można wykorzystać do zakupu dóbr i usług. Najbardziej płynnym aktywem jest oczywiście gotówka. Jedyne, co musisz zrobić, aby kupić sobie na ulicznym straganie kilogram truskawek na deser, to wyjąć z kieszeni banknot o nominale 20 zł. Jeśli te same 20 zł jest zdeponowane na koncie bankowym, trzeba znaleźć bank lub bankomat i wypłacić pieniądze, co może zająć kilka lub nawet kilkadziesiąt minut. Środki, które masz na swoim rachunku bankowym (rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym – ROR) są zatem mniej płynne niż gotówka. Jeśli 20 zł znajduje się na lokacie bankowej, nie możesz ich od razu wypłacić w bankomacie. Czeka cię procedura zamknięcia lokaty, co w niektórych bankach wymaga jednodniowego okresu poprzedzającego ten proces. Lokaty bankowe są zatem mniej płynne niż rachunki ROR i gotówka. Narodowy Bank Polski, który jest bankiem centralnym w Polsce, posługuje się różnymi definicjami pieniądza, zależnie od jego płynności. Najczęściej wykorzystywane są trzy definicje pieniądza: podaż pieniądza (agregat pieniężny) M1, podaż pieniądza (agregat pieniężny) M2 i podaż pieniądza (agregat pieniężny) M3. Zgodnie z metodologią NBP podaż pieniądza M1 (ang. M1 money supply ) obejmuje najbardziej płynne aktywa, takie jak gotówka i depozyty oraz inne zobowiązania bieżące (dostępne na żądanie). Z kolei podaż pieniądza M2 (ang. M2 money supply ) obejmuje również aktywa mniej płynne, a zatem wszystko to, co tworzy agregat pieniężny M1, a dodatkowo także depozyty i lokaty terminowe (ang. savings deposits ) z okresem wypowiedzenia do trzech miesięcy włącznie oraz depozyty i inne zobowiązania z terminem pierwotnym do dwóch lat (włącznie) i zablokowane. Natomiast podaż pieniądza M3 (ang. M3 money supply ) uwzględnia wszystko to, co tworzy agregat pieniężny M2, a ponadto operacje z przyrzeczeniem odkupu oraz dłużne papiery wartościowe z pierwotnym terminem wykupu do dwóch lat włącznie. Podaż pieniądza M1 obejmuje gotówkę w obiegu (ang. coins and currency in circulation ), czyli bilon i banknoty znajdujące się w posiadaniu gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, a także te zdeponowane w bankach komercyjnych. Gotówka w obiegu nie uwzględnia natomiast banknotów i bilonu, które są przechowywane w skarbcu Narodowego Banku Polskiego. Z pieniędzmi w obiegu ściśle związane są depozyty i zobowiązania bieżące, zwane również depozytami na żądanie (ang. demand deposits ). Są to kwoty utrzymywane na rachunkach bieżących (w Polsce głównie na tzw. rachunkach oszczędnościowo-rozliczeniowych, czyli ROR-ach). Nazywa się je depozytami na żądanie, ponieważ banki komercyjne muszą posiadaczowi depozytu udostępnić jego pieniądze, gdy klient zechce skorzystać z karty debetowej, płacąc w sklepie lub wypłacając gotówkę z bankomatu. Wszystkie te pozycje razem – gotówka, depozyty i zobowiązania bieżące w bankach – spełniają kryteria pieniądza należącego do agregatu M1. Szersza definicja pieniądza, agregat M2, obejmuje wszystkie składowe M1, ale dodaje do nich również wartość depozytów, które nie są dla ich właścicieli dostępne na żądanie. Będą to zatem klasyczne lokaty, które mają z góry określony termin zapadalności, co nie tylko oznacza, że naliczenie oprocentowania jest uzależnione od utrzymywania tych środków przez cały, zdefiniowany z góry okres, lecz również to, że odzyskanie ulokowanych na lokacie środków obwarowane jest specjalną procedurą, która wydłuża dostęp do gotówki nawet w sytuacji, w której klient zdecyduje się taką lokatę zlikwidować. W skład agregatu M2 wchodzą również środki utrzymywane przez klientów banków na różnego rodzaju kontach i subkontach oszczędnościowych, które są wyżej oprocentowane niż rachunki ROR, ale do których klient nie ma bezpośredniego dostępu za pomocą karty bankomatowej lub debetowej. Krótko mówiąc, agregat M2 obejmuje wszystkie te rodzaje pieniądza, które można stosunkowo szybko wypłacić i wydać, ale do których dostęp wymaga większego wysiłku i dłuższego czasu niż do pozycji ujętych w agregacie M1. Natomiast agregat M3 jest już bardzo szeroką miarą pieniądza, zaś w jego skład wchodzą aktywa, których zamiana na gotówkę może zająć relatywnie dużo czasu. powinna ci pomóc w wyobrażeniu sobie relacji między M1, M2 i M3. Zauważ, że M1 jest uwzględniony w obliczeniach M2, zaś w skład M3 wchodzi zarówno M1, jak i M2. Relacja pomiędzy agregatami pieniężnymi M1, M2 i M3 Agregaty pieniężne M1, M2 i M3 definiują pieniądz w znaczeniu wąskim i szerokim. M1 = gotówka w obiegu + depozyty bieżące (na żądanie). M2 = M1 + depozyty i lokaty terminowe. M3 = M2 + operacje z przyrzeczeniem odkupu oraz dłużne papiery wartościowe z terminem wykupu do dwóch lat włącznie. Narodowy Bank Polski, odpowiedzialny za śledzenie wielkości wszystkich trzech agregatów statystycznych: M1, M2 oraz M3, publikuje comiesięczną informację o podaży pieniądza. Chcesz mieć wyobrażenie o tym, jakie to są kwoty? Zgodnie z pomiarem zasobów pieniężnych Polski przeprowadzonym przez NBP na koniec marca 2023 r. agregat pieniężny M1 w Polsce miał wartość ponad 1,5 bln zł, zaś agregaty M2 i M3 ponad 2,1 bln zł. przedstawia elementy składowe agregatów M1, M2 i M3 w marcu 2023 r., zgodnie z danymi NBP. Agregaty pieniężne M1, M2 i M3; publikacja statystyczna Narodowego Banku Polskiego Elementy składowe M1 w Polsce w marcu 2023 r. mln zł Pieniądz gotówkowy w obiegu 349 930 Depozyty i inne zobowiązania bieżące 1 209 652 Razem M1 1 559 582 Elementy składowe M2 w Polsce w marcu 2023 r. mln zł Agregat pieniężny M1 1 559 582 Depozyty i inne zobowiązania do 2 lat włącznie 562 393 Razem M2 2 121 976 Elementy składowe M3 w Polsce w marcu 2023 r. mln zł Agregat pieniężny M2 2 121 976 Operacje z przyrzeczeniem odkupu 14 808 Emisja dłużnych papierów wartościowych z terminem pierwotnym do 2 lat (włącznie) 3432 Razem M3 2 140 216 (Źródło: https://nbp.pl/statystyka-i-sprawozdawczosc/statystyka-monetarna-i-finansowa/podaz-pieniadza-m3-i-czynniki-jego-kreacji/). Gdzie w tym schemacie plasują się „plastikowe pieniądze”, takie jak karty debetowe i kredytowe? Płatność kartą debetową (ang. debit card) jest niczym innym, jak dyspozycją dla banku użytkownika karty dokonania bezpośredniego i natychmiastowego przelewu pieniędzy z jego konta na konto bankowe sprzedawcy (np. księgarni uniwersyteckiej czy baru z kanapkami). Należy zauważyć, że zgodnie z przedstawionymi wyżej definicjami pieniędzmi są środki ulokowane na koncie oszczędnościowo-rozliczeniowym, do którego wydana została karta, a nie sama karta debetowa. Z kolei jeśli płacisz kartą kredytową (ang. credit card ), czyli w momencie zawarcia transakcji nie dochodzi do przelewu środków z twojego konta na konto sprzedawcy, środki i tak są transferowane, tyle że z konta firmy-wystawcy karty na konto sprzedawcy. Z twojego punktu widzenia jest to natomiast krótkoterminowa pożyczka otrzymana od firmy, która zaoferowała ci kartę kredytową. Pod koniec miesiąca wystawca karty kredytowej wysyła ci rachunek na kwotę, którą pobrałeś w danym miesiącu. Dopóki nie spłacisz karty kredytowej, faktycznie pożyczasz pieniądze od firmy, która wystawiła kartę. Oczywiście nie musisz spłacać całej pożyczonej w ciągu miesiąca kwoty. Jeśli tego nie zrobisz, wówczas pożyczka będzie miała charakter długoterminowy i dojdzie do wykreowania pieniądza w sposób, który zostanie opisany w ostatnim podrozdziale. Krótko mówiąc, karty kredytowe i karty debetowe to różne sposoby transferu pieniędzy podczas dokonywania zakupów. O ile dodatkowe karty debetowe nie zmieniają ilości pieniądza w gospodarce, to kolejna karta kredytowa, której aktywnie używasz i nie spłacasz całego zaciągniętego kredytu w okresie bezodsetkowym, już na ten zasób wpływa. Nie przejmuj się, jeśli do zapamiętania tego, co wchodzi w skład konkretnego agregatu pieniężnego (M1, M2 i M3) potrzebujesz więcej czasu. Nie jest to wiedza kluczowa z punktu widzenia makroekonomii. Najważniejsze jest uświadomienie sobie tego, że pieniądze we współczesnej gospodarce to nie tylko papierowe banknoty i bilon, ale również depozyty, które przechowywane są w systemie bankowym i których wartość wielokrotnie przekracza wartość gotówki. W następnym podrozdziale znajdzie się wyjaśnienie sposobu działania banków komercyjnych i źródeł mocy tych podmiotów pozwalającej im na kreację pieniądza, a zatem również prowadzenie polityki monetarnej kraju, na terenie którego działają. Przeczytaj krótki artykuł na temat wyzwań monetarnych w Szwecji. Key Concepts and Summary Pomiar ilości pieniądza funkcjonującego w gospodarce odbywa się za pomocą różnych agregatów statystycznych, które obrazują szersze lub węższe miary pieniądza: M1 obejmuje gotówkę i środki na rachunkach bieżących (depozyty na żądanie). M2 uwzględnia z kolei całość M1 plus depozyty oszczędnościowe i lokaty terminowe. Najszerszą miarą pieniądza wykorzystywaną do statystyki w Polsce jest M3, która dodatkowo obejmuje również operacje z przyrzeczeniem odkupu oraz dłużne papiery wartościowe z pierwotnym terminem wykupu do dwóch lat włącznie. Self-Check Questions Gdy płacisz za zakupione w centrum handlowym ubrania i książki, wykorzystujesz elementy składowe agregatu M1 czy M2? Uzasadnij swoją odpowiedź. Najpewniej wykorzystujesz elementy agregatu pieniężnego M1, czyli gotówkę albo środki z ROR-u (gdy płacisz kartą debetową). Jeśli w centrum handlowym znajduje się oddział twojego banku (albo po prostu dysponujesz w telefonie aplikacją umożliwiającą dostęp do zdeponowanych środków), istnieje również możliwość, że płatność wykorzystała część środków z konta oszczędnościowego, czyli element agregatu pieniężnego M2, które zostały przelane na ROR. Jeśli posługujesz się kartą kredytową, tak naprawdę robisz użytek z M1 – chociaż jest to M1 na koncie firmy wydającej karty kredytowe, które zwrócisz później, gdy nadejdzie termin spłaty tych zobowiązań. Wskaż, czy kategorie z poniższej listy należą do agregatu pieniężnego M1, M2, czy też żadnego z nich: Twoja linia kredytowa w wysokości 15 tys. zł na karcie wydanej przez twój bank Bilon o wartości 1 zł w twojej kieszeni 1200 zł na rachunku dostępnym na żądanie Roczna lokata bankowa o wartości 20 tys. zł Ani w M1, ani w M2 Gotówka w kieszeniach obywateli jest częścią M1, a więc również M2. Środki na takich rachunkach są częścią M1, czyli także M2. Wyłącznie M2 Review Questions Jakie elementy podaży pieniądza zaliczamy do agregatu M1? Jakie elementy podaży pieniądza zaliczamy do agregatu M2? Critical Thinking Questions Wskaż przyczyny, dla których twoim zdaniem Narodowy Bank Polski śledzi wartość agregatów pieniężnych M1, M2 i M3. Całkowita wartość polskiej waluty w obiegu podzielona przez liczbę ludności znajdującej się na terenie Polski (przyjmijmy szacunkowo, że jest to ok. 38 mln osób) w marcu 2023 r. wynosiła ok. 9209 zł na osobę. To znacznie więcej niż większość z nas nosi przy sobie i trzyma w domu. Gdzie zatem jest cała ta gotówka? Problems Czy wartość agregatu M1 zmieni się, jeśli wyjmiesz 100 zł ze świnki skarbonki i wpłacisz je na swoje konto ROR? A wartość agregatu M2? References Federal Reserve Statistical Release. November 23, 2013. http://www.federalreserve.gov/RELEASES/h6/current/default.htm#t2tg1link. gotówka w obiegu (ang. coins and currency in circulation ) bilon i banknoty znajdujące się w posiadaniu gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, a także w skarbcach banków komercyjnych karta kredytowa (ang. credit card) ) instrument finansowy umożliwiający zapłatę za dokonywane zakupy dzięki natychmiastowemu przelewowi pieniędzy z konta firmy wydającej kartę kredytową na konto sprzedawcy; osoba posługująca się kartą kredytową jest zobowiązana do spłaty swojego zadłużenia na koniec okresu bezodsetkowego; jeśli do tego nie dojdzie, środki z karty kredytowej stają się pożyczką krótkoterminową karta debetowa (ang. debit card) ) instrument finansowy, który jest dyspozycją bezpośredniego i natychmiastowego przelania pieniędzy z konta bankowego użytkownika karty na konto sprzedawcy depozyt na żądanie (ang. demand deposits ) rachunek bankowy, w Polsce określany jako rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy (ROR), na którym środki są dostępne dla ich właścicieli w każdym momencie, zaś wypłata następuje w bankomacie albo poprzez płatność kartą debetową podaż pieniądza M1 (ang. M1 money supply ) wąska definicja pieniądza, która obejmuje gotówkę i depozyty na żądanie (w Polsce głównie ROR-y) podaż pieniądza M2 (ang. M2 money supply ) szersza definicja pieniądza, która obejmuje całe M1 oraz depozyty i lokaty terminowe podaż pieniądza M3 (ang. M3 money supply ) najszersza definicja pieniądza, która obejmuje wszystkie elementy wchodzące w skład agregatów M1 i M2, a także operacje z przyrzeczeniem odkupu i dłużne papiery wartościowe z pierwotnym terminem wykupu do dwóch lat włącznie depozyt terminowy (ang. savings deposits ) konto bankowe, z którego nie można dokonać wypłaty pieniędzy, posługując się kartą debetową lub bankomatową, ale można je wypłacić w banku lub łatwo przelać na ROR, nie tracąc przy tym oprocentowania, które jest naliczane dla całego okresu utrzymywania środków na koncie bankowym lokata terminowa (ang. time deposits ) kwota na rachunku, jaką deponent zobowiązał się pozostawić w banku na określony czas w zamian za wyższe oprocentowanie, które zostanie w całości utracone, jeśli pieniądze zostaną z lokaty bankowej wypłacone przed terminem zapadalności lokaty

Business


Funkcje banków Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wytłumaczyć, w jaki sposób banki działają jako pośrednicy pomiędzy oszczędzającymi a kredytobiorcami Analizować przyczyny bankructw banków i wyjaśnić, w jaki sposób sytuacja w sektorze bankowym przekłada się na występowanie recesji w gospodarce W czasie rozmowy bohaterów filmu „Vabank” w reż. Juliusza Machulskiego Henryk Kwinto (postać grana przez Jana Machulskiego) zapytany przez Moksa (Jacek Chmielnik), dlaczego „zrobił tyle banków”, odpowiada: „Tak naprawdę powód był zawsze ten sam – bo tam były pieniądze”. W dwudziestoleciu międzywojennym (w tym czasie rozgrywa się akcja filmu) była to zapewne prawda, jednak z perspektywy współczesnych ekonomistów Kwinto zarówno rację ma, jak i jej nie ma. Myli się, ponieważ przytłaczająca większość pieniędzy we współczesnej gospodarce nie ma postaci banknotów (i bilonu) zalegających w skarbcach banków i czekających na pojawienie się rabusia. Są to po prostu informacje o środkach przechowywanych na rachunkach bankowych, które istnieją wyłącznie w formie elektronicznych zapisów księgowych. Jednak patrząc z szerszej perspektywy, „pierwszemu kasiarzowi Rzeczypospolitej” nie można odmówić racji. Banki są ściśle powiązane z pieniędzmi, a co za tym idzie – z szeroko rozumianą gospodarką. Banki znacznie ułatwiają przeprowadzanie bardzo wielu transakcji na rynkach dóbr i usług oraz czynników produkcji we współczesnej niezwykle złożonej gospodarce. Wyobraź sobie przez chwilę, jak wyglądałaby gospodarka, gdyby każdy musiał dokonywać wszystkich płatności gotówką. Robiąc duże zakupy (samochodu, nieruchomości czy innych dóbr trwałego użytku) lub wyjeżdżając na wakacje, musiałbyś nosić nawet dziesiątki tysięcy złotych w kieszeni lub portfelu (o ile w jakimkolwiek portfelu taką ilość gotówki dałoby się zmieścić). Nawet małe firmy potrzebowałyby pokaźnych zapasów gotówki, aby zapłacić pracownikom i kupić surowce do produkcji. Banki umożliwiają gospodarstwom domowym i przedsiębiorstwom przechowywanie pieniędzy na rachunkach bieżących, a następnie wypłacanie tych środków w stosownym momencie za pomocą przelewu lub karty debetowej. Banki są ważnym pośrednikiem w tzw. systemie płatniczym (ang. payment system ), który ułatwia wymianę towarów i usług na pieniądze lub inne aktywa finansowe. Ci, którzy mają dochody wyższe od bieżących wydatków (czyli oszczędzają), mogą przechowywać je w banku, zamiast szukać osoby, która byłaby skłonna je od nich pożyczyć, by następnie spłacić w późniejszym terminie wraz z uzgodnionym procentem. Ci, którzy chcą wziąć pożyczkę lub kredyt, mogą udać się bezpośrednio do banku, zamiast szukać źródła funduszy wśród rodziny i znajomych. Czas niezbędny na znalezienie posiadacza kapitału, który byłby skłonny go pożyczyć, wchodzi w skład kosztów transakcyjnych (ang. transaction costs ). Banki obniżają koszty transakcyjne i działają jako pośrednicy finansowi, kontaktując oszczędzających i kredytobiorców. Dzięki bankom tego typu transakcje są po prostu znacznie bezpieczniejsze i łatwiejsze. Nie można jednak zapominać, że sektor bankowy odgrywa również kluczową rolę w procesie tworzenia pieniądza. Banki jako pośrednicy finansowi Pośrednik to podmiot, który stoi między dwiema stronami jakiegoś procesu (w naszym przypadku będą to najczęściej dwie strony transakcji). Banki są pośrednikami finansowymi (ang. financial intermediary ), czyli podmiotami działającymi między oszczędzającymi, którzy deponują w nich pieniądze, a kredytobiorcami, którzy potrzebują kapitału i w związku z tym zaciągają kredyt lub pożyczkę (różnica pomiędzy kredytem i pożyczką została wyłożona w czasie kursu mikroekonomii, na potrzeby niniejszego rozdziału będziemy te produkty – nieco rzeczywistość upraszczając – traktować jako idealne substytuty). Pośrednikami finansowymi są również inne podmioty działające na rynku finansowym, np. firmy ubezpieczeniowe i fundusze emerytalne. Nie będziemy ich jednak uwzględniać w naszej analizie, ponieważ nie są one instytucjami depozytowymi (ang. depository institutions ), czyli nie przyjmują depozytów pieniężnych, które mogłyby zostać wykorzystane do udzielania pożyczek. Wszystkie zdeponowane środki pieniężne łączą się w jedną wielką pulę, którą banki wykorzystują do pożyczania kapitału. przedstawia pozycję banków jako pośredników finansowych, do których napływają depozyty, zaś wypływają kredyty. Udzielając przedsiębiorstwom pożyczek, banki będą starały się kierować kapitał finansowy do firm w dobrej kondycji, dających większe gwarancje spłaty kapitału, a nie do przedsiębiorstw, które ponoszą straty bądź balansują na krawędzi rentowności i mogą zbankrutować, nie regulując wszystkich swoich zobowiązań. Banki jako pośrednicy finansowi Banki działają jako pośrednicy finansowi, ponieważ umożliwiają zawarcie transakcji oszczędzającym i kredytobiorcom. Oszczędzający lokują depozyty w bankach, za co są wynagradzani odsetkami. Odsetki te płacą kredytobiorcy, którzy pożyczyli pieniądze z banków, a następnie je spłacili. W istocie stronami transakcji są pożyczający kapitał i ci, którzy go udostępniają, zaś banki tylko pomiędzy nimi pośredniczą, za co pobierają wynagrodzenie (odsetki od kredytów są wyższe niż oprocentowanie depozytów). Bilans banku Bilans (ang. balance sheet ) jest dokumentem księgowym zawierającym zestawienie aktywów i pasywów w pewnym punkcie w czasie (w Polsce najczęściej na koniec roku kalendarzowego). Aktywa (ang. asset ) to coś, co przedsiębiorstwo posiada, co ma swoją wartość i może służyć do wytworzenia lub sprzedaży dóbr i usług, będących przecież głównym celem każdej firmy. Na przykład dzięki flocie aut ciężarowych można transportować towary na zlecenie i w ten sposób zarabiać pieniądze. Pasywa (ang. liability ), czyli zobowiązania, to dług lub to, co firma jest komuś winna. Jeśli część lub wszystkie samochody ciężarowe posiadane przez konkretne przedsiębiorstwo transportowe zostały zakupione na kredyt, to ciężarówki są składnikiem aktywów, zaś wartość zaciągniętego kredytu zapiszemy po stronie zobowiązań firmy, czyli pasywów. Wartość netto (ang. net worth ) to wartość aktywów pomniejszona o kwotę zadłużenia (zobowiązania). Bilans banku tworzony jest na podobnych zasadach. Wartość netto banku to kapitał banku (ang. bank capital ). Aktywami banku są: gotówka przechowywana we własnych skarbcach, środki utrzymywane w Narodowym Banku Polskim (zwane rezerwami), pożyczki i kredyty udzielane klientom oraz zakupione papiery wartościowe emitowane przez inne podmioty. przedstawia uproszczony bilans hipotetycznego banku (Bezpiecznego Banku). Bilans ma dwukolumnowy format, a dzielące go linie – jak łatwo zauważyć – tworzą kształt podobny do litery T, dlatego czasem nazywamy go teowym schematem konta (ang. T-account ). Bilans Bezpiecznego Banku Linie układające się w kształt litery T na teowym schemacie konta oddzielają aktywa firmy po lewej stronie od jej pasywów po stronie prawej. Wszystkie firmy korzystają z takiej formy zapisu, chociaż oczywiście w realnym świecie liczba pozycji zarówno po stronie aktywów, jak i pasywów jest znacznie większa niż w naszym przykładzie. W przypadku banku aktywa to zasoby, które bank posiada (jego rezerwy) lub instrumenty, które potwierdzają należności banku u podmiotów trzecich, takie jak pożyczki i kredyty udzielone przez bank, jak również rządowe papiery wartościowe, np. obligacje i bony skarbowe. Pasywa z kolei to wszystkie zobowiązania banku wobec podmiotów zewnętrznych. W szczególności bank jest zobowiązany do spłaty wszystkich depozytów złożonych w nim przez gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa. Wartość netto banku to kwota aktywów pomniejszona o sumę pasywów. Wartość netto jest uwzględniana po stronie pasywów, aby saldo na teowym koncie było równe zero (aktywa równały się pasywom). Dla przedsiębiorstw znajdujących się w dobrej kondycji wartość netto będzie zazwyczaj dodatnia, z kolei te, które bankrutują, będą miały ujemną wartość netto. Niemniej w obu przypadkach aktywa banku będą zawsze równe jego pasywom powiększonym o wartość netto. Gdy klienci banku wpłacają pieniądze na rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy lub lokatę, bank traktuje te depozyty jako własne zobowiązania. W końcu bank jest zobowiązany do spłaty środków znajdujących się na kontach klientów, gdy będą oni chcieli wypłacić swoje pieniądze. W przykładzie na , bank ma 10 mln złotych w depozytach. Udzielone pożyczki i kredyty to pierwsza z kategorii aktywów bankowych na . Przyjmijmy, że gdy gospodarstwo domowe zaciąga 30-letni kredyt hipoteczny na zakup domu, będzie spłacać ten kredyt przez trzy dekady. Kredyt jest elementem aktywów banku, ponieważ kredytobiorca ma prawny obowiązek jego spłaty. Jak w praktyce możemy zmierzyć dzisiejszą wartość kredytu hipotecznego, który kredytobiorca będzie spłacał przez kolejnych 30 lat? Jednym z uniwersalnych sposobów mierzenia wartości – pożyczki czy czegokolwiek innego – jest oszacowanie, ile taki instrument jest wart na rynku. Wiele banków udziela kredytów mieszkaniowych i pobiera za to różnego rodzaju opłaty manipulacyjne, a następnie sprzedaje kredyty innym bankom lub instytucjom finansowym, którym ostatecznie są one spłacane. Rynek, na którym instytucje finansowe udzielają kredytów i pożyczek, jest pierwotnym rynkiem kredytowym, natomiast ten, na którym instytucje finansowe kupują i sprzedają te kredyty, nazywamy wtórnym rynkiem kredytowym. Jednym z kluczowych czynników wpływających na cenę, jaką instytucje finansowe są skłonne zapłacić za pożyczkę lub kredyt kupowane na rynku wtórnym, jest ryzyko związane z tym instrumentem finansowym, szacowane np. w oparciu o cechy pożyczkobiorcy: jego dotychczasową historię kredytową, poziom dochodów, a także kondycję gospodarki. Im większe ryzyko, że pożyczkobiorca nie spłaci pożyczki, tym jej cena jest niższa. Innym kluczowym czynnikiem wpływającym na atrakcyjność danego kredytu lub pożyczki na rynku wtórnym jest porównanie stopy procentowej obciążającej pierwotną pożyczkę z aktualną stopą procentową w gospodarce. Jeśli pierwotna pożyczka została udzielona po niskiej stopie procentowej, a obecne stopy procentowe są stosunkowo wysokie, wówczas cena takiej pożyczki będzie niska (po co kupować coś, co przynosi miesięcznie 1% zwrotu z kapitału, skoro ten sam kapitał można pożyczyć, uzyskując 2% miesięcznie). Z drugiej strony, jeśli pierwotna pożyczka została udzielona na wysoki procent, a aktualne stopy procentowe są stosunkowo niskie, wówczas jej cena będzie wysoka (trudno bowiem ulokować kapitał na tak atrakcyjnych warunkach). Dla Bezpiecznego Banku w naszym przykładzie całkowita wartość jego pożyczek, gdyby sprzedał je innym instytucjom finansowym na rynku wtórnym, wynosi 5 mln zł. Drugą kategorią aktywów bankowych są obligacje, będące powszechnym sposobem zaciągania pożyczek, wykorzystywanym przede wszystkich przez instytucje publiczne (rządy i jednostki samorządu terytorialnego), a także duże przedsiębiorstwa i organizacje non profit. Bank wykorzystuje część pieniędzy otrzymanych w formie depozytów na zakup obligacji – zazwyczaj bezpiecznych papierów emitowanych przez rządy. Obligacje rządowe są obarczone niskim ryzykiem, ponieważ istnieje niemalże pewność, że rząd je wykupi. Swoistym kosztem niskiego ryzyka związanego z takimi papierami wartościowymi jest ich niskie oprocentowanie. Obligacje są składnikiem bankowych aktywów w taki sam sposób, w jaki aktywami są udzielone pożyczki i kredyty: dzięki tym instrumentom bank zapewnia sobie strumień przychodów w przyszłości. W naszym przykładzie Bezpieczny Bank posiada rządowe papiery wartościowe o łącznej wartości 4 mln zł. Ostatnią pozycją po stronie aktywów są rezerwy (ang. reserves ), czyli pieniądze, które bank trzyma w skarbcu i których nie pożycza ani nie inwestuje w obligacje – a zatem nie uzyskuje z nich odsetek. Bank centralny (w naszym kraju NBP) wymaga, aby banki utrzymywały pewną część pieniędzy wpłaconych przez deponentów w rezerwie, a więc w swoich skarbcach albo w dyspozycji banku centralnego. Nazywamy to rezerwą obowiązkową. wyjaśni, dlaczego poziom rezerw obowiązkowych jest jednym z narzędzi polityki monetarnej, za pomocą którego państwo może wpływać na sektor bankowy. Banki mogą z własnej woli utrzymywać pewne rezerwy, nawet w wysokości przekraczającej minimalny wymagany poziom. Bezpieczny Bank posiada rezerwy w wysokości 2 mln zł. Wartość netto banku definiujemy jako sumę aktywów pomniejszoną o kwotę pasywów. W Bezpiecznym Banku na wartość netto jest równa 1 mln zł (11 mln zł aktywów pomniejszonych o 10 mln zł pasywów). W przypadku banku w dobrej kondycji finansowej wartość netto będzie dodatnia. Jeśli bank ma ujemną wartość netto, a deponenci spróbują wypłacić swoje pieniądze, bank może nie być w stanie zaspokoić wszystkich ich roszczeń. Aby zapoznać się z konkretnymi przykładami strategii wdrażanych przez banki, obejrzyj to wideo z „Making Sense of Financial News” Paula Solmana. Jak banki bankrutują Dobrze zarządzany bank zawsze uwzględnia ryzyko, że pewien niewielki odsetek pożyczkobiorców nie spłaci swoich pożyczek na czas lub nie spłaci ich wcale. I uwzględnia to ryzyko w swojej strategii. Pamiętaj, że planując koszty działalności banku, zawsze należy zakładać pewien odsetek niespłacanych kredytów. Wartość kredytów i pożyczek uwzględniona w bilansie banku bierze pod uwagę to ryzyko, ponieważ nawet pomimo najstaranniej prowadzonej procedury selekcyjnej zawsze pewien odsetek klientów – również nie ze swojej winy – nie będzie w stanie spłacić zaciągniętych zobowiązań. Jednak nawet gdy bank spodziewa się określonej liczby niespłacanych kredytów w swoim portfelu, może stanąć w obliczu problemów, jeśli pomyli się w swoich szacunkach, a odsetek niespłaconych kredytów będzie znacznie większy, niż oczekiwano, co może się zdarzyć np. w czasie niespodziewanej recesji wywołanej pandemią. Jeśli takie zagrożenie się ziści, Bezpieczny Bank z będzie musiał się zmierzyć z gwałtownym wzrostem odsetka niespłacanych kredytów, co doprowadzi do spadku wartości tej pozycji aktywów z 5 mln do 3 mln zł i tym samym ujemnej wartości netto Bezpiecznego Banku. Jakie czynniki odpowiadają za kryzys finansowy w latach 2008–2009? Wiele amerykańskich banków udzielało kredytów hipotecznych, aby ludzie mogli kupić swój wymarzony dom, ale nie zatrzymywało tych kredytów w swoich aktywach, tylko je sprzedawało. Kredyty te były „sekurytyzowane”, co oznacza, że łączono je w pakiety i sprzedawano inwestorom na rynku wtórnym. Ci nabywali takie pakiety i traktowali je jako inwestycje o niskim poziomie ryzyka, ponieważ były one zabezpieczone hipotekami nieruchomości, na zakup których udzielono kredytu. Stopa zwrotu z takiej inwestycji była równa oprocentowaniu kredytów hipotecznych, które wchodziły w skład sekurytyzowanego pakietu. Sekurytyzacja (ang. securitization ) przynosi pewne korzyści. Jeśli bank udziela większości pożyczek podmiotom lokalnym (np. działającym na terenie określonego stanu lub nawet hrabstwa), wówczas ryzykuje, że znajdzie się w trudnej sytuacji finansowej, jeśli lokalna gospodarka podupadnie, a wiele osób nie będzie w stanie spłacić kredytu. Kiedy jednak bank swoje kredyty udzielone lokalnym podmiotom sprzedaje, a następnie kupuje papiery wartościowe zabezpieczone hipoteką kredytów mieszkaniowych udzielonych w wielu innych stanach, może uniknąć lub znacząco zmniejszyć ryzyko związane z kondycją lokalnej gospodarki (która mogłaby zostać narażona na straty choćby w wyniku klęski żywiołowej – tornada, powodzi lub suszy). We wcześniejszym prostym przykładzie zakładaliśmy, że banki posiadają „rządowe papiery wartościowe”. W rzeczywistości mogą posiadać inne instrumenty finansowe, o ile są one wystarczająco bezpieczne, aby spełnić standardy instytucji nadzorujących sektor bankowy. Z punktu widzenia lokalnego nabywcy domu sekurytyzacja daje korzyść wynikającą z tego, że lokalny bank nie musi mieć znacznych dodatkowych środków na udzielenie mu kredytu. Bank może zatrzymać ten kredyt jako pozycję swoich aktywów tylko w krótkim okresie, a potem sprzedać ją jako sekurytyzowany instrument finansowy. Jednak sekurytyzacja niesie ze sobą również potencjalne zagrożenie. Jeśli bank planuje zatrzymać kredyt hipoteczny jako pozycję swoich aktywów, ma silną motywację, aby dokładnie prześwietlić sytuację finansową kredytobiorcy i upewnić się, że będzie on w stanie zobowiązanie spłacić. Jednak jeśli bank od razu planuje sprzedać kredyt na rynku wtórnym, może być mniej ostrożny przy jego przyznawaniu. Będzie też bardziej skłonny udzielić osobie o niskich lub zerowych dochodach tzw. kredytu substandardowego (ang. subprime loans ), cechującego się niskim lub zerowym wkładem własnym. Takie kredyty charakteryzują się stosunkowo umiarkowanym oprocentowaniem w ciągu pierwszych dwóch lat po ich udzielaniu, ale z czasem odsetki i rata kapitałowa dość szybko rosną. Ekonomiści określili niektóre z takich substandardowych kredytów udzielonych przez instytucje finansowe w latach 2005–2008 skrótem NINJA ( No Income, No Job or Assets ): pożyczki dla osób bez stałego dochodu, bez pracy i nie dysponujących żadnym zabezpieczeniem. Instytucje finansowe zazwyczaj sprzedawały takie substandardowe kredyty i zamieniały je w sekurytyzowane papiery wartościowe – ale z niespodzianką. Pomysł polegał na tym, że gdyby na tych papierach wartościowych zabezpieczonych hipoteką wystąpiły straty (czyli kredyty hipoteczne stanowiące ich podstawę nie zostałby spłacone), niektórzy inwestorzy zgodziliby się zaakceptować, powiedzmy, 5% takich strat. Inni inwestorzy zgodziliby się wziąć na siebie, powiedzmy, kolejne 5% strat. Przy takim podejściu jeszcze inni inwestorzy nie musieliby akceptować żadnych strat, chyba że aż 25 lub 30% kredytów stanowiących zabezpieczenie sekurytyzowanych papierów wartościowych nie zostałoby spłaconych. Rozwój rynku tych skomplikowanych w swojej konstrukcji papierów wartościowych wraz z innymi czynnikami ekonomicznymi, przede wszystkim polityką państwa, które realizowało strategię umożliwiającą prawie każdemu Amerykaninowi zakup własnej nieruchomości, przyczynił się do znacznej ekspansji substandardowych kredytów hipotecznych po 2005 r. Podobnie jak w dramatach Czechowa, „ekonomiczna strzelba” została zawieszona na ścianie i było pewne, że prędzej czy później wypali (czyli kryzys bankowy się zmaterializuje). Banki były przekonane, że kupują tylko ultrabezpieczne papiery wartościowe. Bo chociaż ostatecznie ich zabezpieczenie stanowiły ryzykowne substandardowe kredyty hipoteczne, banki inwestowały tylko w tę część tych papierów wartościowych, która była chroniona przed niewielkimi lub umiarkowanymi stratami. Jednak po roku 2007 ceny mieszkań zaczęły szybko spadać, a pogłębiająca się recesja utrudniła wielu ludziom spłatę hipotecznych zobowiązań. Okazało się, że straty znacznie przekraczają niewyobrażalne jeszcze rok czy dwa lata wcześniej 30% (czyli taki właśnie był odsetek niespłaconych kredytów hipotecznych będących podstawą tych instrumentów finansowych). Wiele banków stwierdziło, że ich aktywa finansowe zabezpieczone hipoteką mogą być warte znacznie mniej, niż się spodziewały. Dla wielu podmiotów oznaczało to bankructwo. W latach 2008–2011 w Stanach Zjednoczonych upadło 318 banków. Ryzyko nieoczekiwanie wysokiego poziomu niespłaconych kredytów może być szczególnie dotkliwe dla banków ze względu na ich pasywa, czyli depozyty klientów. Klienci mogą szybko (najczęściej na żądanie) wypłacić swoje środki, ale wiele aktywów banku, takich jak pożyczki, kredyty i obligacje, będzie spłaconych dopiero po latach, a nawet dziesięcioleciach. To niedopasowanie czasowe aktywów i pasywów (ang. asset-liability time mismatch ) – możliwość wycofywania pasywów banku w relatywnie krótkim okresie, a z drugiej strony spłata aktywów w długim okresie – może skutkować poważnymi problemami banków. Jeśli dany podmiot udzielił kredytu na znaczną kwotę z określoną, stałą stopą procentową (a tak działo się i dzieje w przypadku kredytów hipotecznych w USA), a ich poziom w gospodarce znacznie wzrósł (do czego doszło w roku 2022), taki bank może się znaleźć w bardzo trudnej sytuacji. Jeśli nie podniesie oprocentowania depozytów, zostaną one wypłacone i przepłyną do innych instytucji oferujących wyższe oprocentowanie. Jeśli natomiast bank podniesie stopy procentowe dla depozytariuszy, może się okazać, że za pożyczony kapitał płaci więcej, niż otrzymuje od udzielonych kredytów i pożyczek. Bank, który wypłaca depozytariuszom odsetki wyższe od tych, które otrzymuje od swoich pożyczkobiorców, nie przetrwa na rynku zbyt długo. W jaki sposób banki mogą zabezpieczyć się przed nieoczekiwanie wysokim odsetkiem niespłacanych kredytów oraz przed ryzykiem niedopasowania czasowego aktywów i zobowiązań? Jedną ze strategii jest dywersyfikacja (ang. diversify ) kredytów, co oznacza ich udzielanie różnym klientom. Załóżmy np., że bank specjalizuje się w udzielaniu pożyczek na niszowych rynkach. Powiedzmy – firmom budowlanym wznoszącym biurowce w centrach miast średniej wielkości. Jeśli na tym jednym rynku nastąpi nieoczekiwane pogorszenie koniunktury gospodarczej (związane np. z upowszechnieniem się pracy zdalnej), bank poniesie duże straty. Jeśli jednak bank pożycza środki zarówno gospodarstwom domowym, które kupują domy i samochody, jak i wielu przedsiębiorstwom z różnych branż i obszarów geograficznych, jest mniej narażony na ryzyko. Gdy bank dywersyfikuje swoje kredyty, te kategorie kredytobiorców, w których znalazło się nieoczekiwanie dużo niespłacanych zobowiązań, będą zazwyczaj równoważone, na zasadach losowych, przez innych kredytobiorców, którzy mają nieoczekiwanie niską liczbę niespłacanych zobowiązań. W ten sposób dywersyfikacja kredytów może pomóc bankom w utrzymaniu dodatniej wartości netto. Jeśli jednak recesja dotknie wszystkie lub prawie wszystkie gałęzie gospodarki, ryzyka nie da się zdywersyfikować. Oprócz dywersyfikacji portfela kredytów banki mają kilka innych strategii ograniczania ryzyka nieoczekiwanego wzrostu odsetka niespłaconych kredytów. Mogą np. sprzedawać część udzielanych pożyczek na rynku wtórnym i utrzymywać aktywa w postaci papierów wartościowych lub rezerw gotówkowych. Mimo wszystko w przypadku długotrwałej recesji większość banków odnotuje spadek wartości netto, ponieważ większa część ich klientów nie będzie spłacać kredytów w trudnych ekonomicznie czasach. Key Concepts and Summary Banki usprawniają proces zawierania transakcji rynkowych, ponieważ gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa mogą korzystać z rachunków bankowych przy sprzedaży lub kupnie dóbr i usług, opłacaniu pracowników, a także lokowaniu oszczędności i zaciąganiu pożyczek. Na rynku finansowym banki są pośrednikami ułatwiającymi zawarcie umów pomiędzy oszczędzającymi, którzy dostarczają kapitał finansowy, a kredytobiorcami, którzy kapitału potrzebują. Bilans (tworzony za pomocą schematu teowego) jest dokumentem księgowym, który zestawia aktywa i pasywa danego przedsiębiorstwa. Pasywami banku są depozyty wpłacone przez klientów. Aktywa banku obejmują udzielone pożyczki i kredyty, zakupione papiery wartościowe o niskim poziomie ryzyka i rezerwy (czyli gotówkę, której bank nie pożycza, tylko utrzymuje w swoim skarbcu). Wartość netto banku obliczamy, odejmując wartość jego pasywów od aktywów. Bank ryzykuje, że będzie miał ujemną wartość netto, jeśli wartość jego aktywów spadnie. Wartość aktywów może się zmniejszyć z powodu niespodziewanego wzrostu odsetka niespłaconych kredytów lub w przypadku wzrostu stóp procentowych i niedopasowania w czasie terminów zapadalności aktywów i pasywów. Mowa tu o sytuacji, gdy bank otrzymuje niskie oprocentowanie od udzielonych kredytów długoterminowych, ale płaci odsetki od depozytów według wyższej, rynkowej stopy procentowej, aby przyciągnąć depozytariuszy. Banki mogą zabezpieczyć się przed tym ryzykiem, dywersyfikując pulę kredytów lub utrzymując większą część aktywów w formie papierów wartościowych i rezerw gotówkowych. Jeśli banki utrzymują tylko ułamek swoich depozytów w formie rezerw gotówkowych, to proces pożyczania pieniędzy przez banki, ponownego deponowania tych pożyczek w bankach oraz udzielania przez banki kolejnych pożyczek przekłada się na kreację pieniądza bezgotówkowego w gospodarce. Self-Check Questions Wyjaśnij, dlaczego środki wykazane po stronie aktywów w bilansie banku mogą w rzeczywistości pozostawać poza tym konkretnym podmiotem. Aktywa banku obejmują gotówkę przechowywaną w ich skarbcach, ale także środki pieniężne, które bank utrzymuje na rachunkach w banku centralnym (zwane rezerwami), pożyczki udzielane klientom oraz obligacje. Review Questions Dlaczego banki nazywamy pośrednikami finansowymi? O czym informuje bilans? Czym są aktywa banku, a czym jego pasywa? W jaki sposób można obliczyć wartość netto banku? Dlaczego bank może mieć ujemną wartość netto? Czym jest niedopasowanie terminów zapadalności aktywów i pasywów, z którym borykają się wszystkie banki? Jakie ryzyko może się zmaterializować, jeśli bank nie dywersyfikuje portfela swoich kredytów? Critical Thinking Questions Wyjaśnij różnicę pomiędzy sposobem, w jaki osoba fizyczna (np. ty) porządkuje swoje depozyty bankowe, kredyty i pożyczki, czyli prywatne aktywa i pasywa (zobowiązania), a podejściem stosowanym w bilansach banków. Problems Bank ma depozyty w wysokości 400 zł, jego rezerwy wynoszą 50 zł, zakupił obligacje rządowe o wartości 70 zł i udzielił pożyczek na kwotę 500 zł. Stwórz bilans tego banku i oblicz jego wartość netto. References Credit Union National Association. 2014. "Monthly Credit Union Estimates." Last accessed March 4, 2015. http://www.cuna.org/Research-And-Strategy/Credit-Union-Data-And-Statistics/. Dallas Federal Reserve. 2013. "Ending `Too Big To Fail': A Proposal for Reform Before It's Too Late". Accessed March 4, 2015. http://www.dallasfed.org/news/speeches/fisher/2013/fs130116.cfm. Richard W. Fisher. “Ending 'Too Big to Fail': A Proposal for Reform Before It's Too Late (With Reference to Patrick Henry, Complexity and Reality) Remarks before the Committee for the Republic, Washington, D.C. Dallas Federal Reserve. January 16, 2013. “Commercial Banks in the U.S.” Federal Reserve Bank of St. Louis. Accessed November 2013. http://research.stlouisfed.org/fred2/series/USNUM. aktywa (ang. asset ) w najszerszym znaczeniu są to wszystkie zasoby majątkowe będące własnością przedsiębiorstwa lub osoby fizycznej niedopasowanie terminów zapadalności aktywów i pasywów (ang. asset-liability time mismatch ) sytuacja, w której klienci mogą wycofywać swoje depozyty (będące pasywami z punktu widzenia banku) w krótkim okresie, podczas gdy aktywa banku (takie jak pożyczki, kredyty i papiery wartościowe) przynoszą przychód w długim okresie bilans (ang. balance sheet ) dokument księgowy, który stanowi zestawienie aktywów i pasywów kapitał banku (ang. bank capital ) wartość netto banku instytucja depozytowa (ang. depository institutions ) instytucja, która przyjmuje depozyty pieniężne, a następnie wykorzystuje je do udzielania pożyczek dywersyfikacja (ang. diversification ) udzielanie pożyczek lub kredytów podmiotom (gospodarstwom domowym i przedsiębiorstwom) działającym w różnych branżach i na różnych obszarach geograficznych, tak aby zmniejszyć ryzyko negatywnego wpływu wydarzeń w jednej lub kilku branżach na sytuację finansową banku pośrednik finansowy (ang. financial intermediary ) instytucja, która działa pomiędzy oszczędzającym, posiadającym aktywa finansowe możliwe do zainwestowania, a podmiotem, który pożycza te aktywa i płaci za nie cenę równą stopie procentowej pasywa (ang. liability ) źródła pochodzenia majątku przedsiębiorstwa wartość netto (ang. net worth ) nadwyżka wartości aktywów nad kwotą pasywów system płatniczy (ang. payment system ) mechanizm ułatwiający wymianę dóbr i usług na pieniądze lub inne aktywa finansowe w gospodarce rezerwy (ang. reserves ) środki pieniężne, które bank trzyma w swoich skarbcach i których nie pożycza ani nie inwestuje w papiery wartościowe teowy schemat konta (ang. T-account ) bilans w formacie dwukolumnowym, w kształcie litery T, utworzony przez pionową linię biegnącą przez środek i poziomą linię pod nagłówkami kolumn „Aktywa” i „Pasywa” koszty transakcyjne (ang. transaction costs ) koszty związane z dopasowaniem i zawarciem transakcji pomiędzy pożyczkodawcami i pożyczkobiorcami

Business