Konwergencja dochodowa Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić zjawisko konwergencji dochodowej (realnej) Przywołać i wytłumaczyć sposób działania czynników, które zwiększają i zmniejszają prawdopodobieństwo wystąpienia konwergencji dochodowej Obliczać tempo realnej konwergencji pomiędzy grupą krajów o wysokim dochodzie (rozwiniętych) a resztą świata Niektóre gospodarki krajów o niskich i średnich dochodach (w tej grupie jest również Polska) mogą być przykładem występowania zjawiska konwergencji dochodowej (realnej) (ang. convergence ), gdyż rozwijały się one szybciej (ich realny PKB zwiększał się w większym tempie) niż gospodarki krajów o wysokich dochodach. Jako punkt odniesienia wskażmy, że w grupie krajów o wysokich dochodach, do której należą Stany Zjednoczone, Kanada, większość krajów UE, Japonia, Australia i Nowa Zelandia, realny PKB wzrastał w średnim tempie 2,8% rocznie w ciągu ostatniej dekady XX w. i 1,8% średniorocznie w latach 2001–2019. wskazuje kraje, które można zaliczyć do nieformalnego „klubu szybkiego wzrostu”. Gospodarki te osiągały średnie tempo wzrostu realnego PKB (skorygowanego o inflację) na poziomie co najmniej 5% rocznie zarówno w okresie 1990–2000, jak i w latach 2001–2019 (czyli ostatniego roku przed wybuchem pandemii Covid-19 i związanych z nią poważnych turbulencji w gospodarce). Ponieważ wzrost gospodarczy w krajach nadrabiających dystans przekroczył średnią dla gospodarek o wysokim dochodzie, zmniejszały one występującą między obu grupami różnicę w wartości PKB (produkt globalny krajów szybkiego wzrostu w relacji do PKB państw rozwiniętych był coraz wyższy). Druga część zawiera przykłady gospodarek należących do równie nieformalnego „klubu powolnego wzrostu” skupiającego kraje, w których średnioroczne tempo wzrostu realnego PKB w tych samych okresach kształtowało się na poziomie co najwyżej 2,5%. Zwróć uwagę, że w jego skład nie wchodzą wyłącznie państwa o najwyższych dochodach. Ostatnia część pokazuje średnie stopy wzrostu PKB dla krajów zagregowanych zgodnie z ich poziomem dochodu per capita . Wzrost gospodarczy na świecie Kraj Średnia stopa wzrostu realnego PKB 1990–2000 Średnia stopa wzrostu realnego PKB 2001–2019 „ Klub szybkiego wzrostu ” (dynamika na poziomie co najmniej 5% rocznie w obu okresach) Chiny 9,8% 9,0% Dominikana 5,0% 5,0% Indie 5,6% 6,6% Laos 6,2% 7,2% Mozambik 5,9% 6,8% Uganda 6,5% 6,4% Wietnam 7,4% 6,6% Polska (dla porównania)* 5,0% 3,8% *Dla Polski dane obejmują okres po zakończeniu tzw. recesji transformacyjnej, tj. od 1992 r. „ Klub powolnego wzrostu ” (dynamika na poziomie co najwyżej 2,5% rocznie w obu okresach) Francja 2,2% 1,3% Haiti 0,2% 1,8% Jamajka 2,0% 0,8% Japonia 1,6% 0,7% Niemcy 2,2% 1,3% Republika Środkowoafrykańska 0,9% 1,5% Szwajcaria 1,4% 1,8% Włochy 1,7% 0,2% Stany Zjednoczone (dla porównania) 3,3% 2,0% Uśrednione dane dla całego świata Kraje o wysokim dochodzie 2,8% 1,9% Kraje o niskim dochodzie 2,9% 3,7% Kraje o średnim dochodzie 3,5% 5,8% (Źródło: http://databank.worldbank.org/data/views/variableSelection/selectvariables.aspx?source=world-development-indicators#c_u). Każdy z krajów wymienionych w miał własną niepowtarzalną strategię inwestowania w kapitał ludzki i rzeczowy, sposób wspierania zmian technologicznych, politykę na poziomie władz różnych szczebli, a nawet szczęśliwe zrządzenia losu. Na podstawie powyższych danych można jednak sformułować również pewne ogólne spostrzeżenia. Najszybszym tempem wzrostu charakteryzują się kraje o średnim poziomie dochodu, zaś najwolniejszym gospodarki najlepiej rozwinięte. Biorąc pod uwagę populacje, dwoma najważniejszymi członkami „klubu szybkiego wzrostu” są Chiny i Indie, które łącznie zamieszkuje prawie 40% ludności świata. Z kolei członkostwo w „klubie powolnego wzrostu” dla Japonii, Francji, Włoch, Niemiec i Szwajcarii, które i tak mają bardzo wysoki poziom PKB per capita , nie jest tak niebezpieczne, jak dla biednych Haiti, Jamajki i Republiki Środkowoafrykańskiej. Czy zjawisko konwergencji gospodarczej, które pozwoliło w przeszłości osiągnąć wysoki i bardzo wysoki poziom PKB na jednego mieszkańca Japonii i Korei Południowej, a w perspektywie dwóch–trzech dekad umożliwi najpewniej dołączenie do klubu najbogatszych również Polsce, ma charakter powszechny i trwały? Innymi słowy, czy wszystkie kraje o niskich dochodach nieuchronnie będą się bogacić, aż osiągną poziom charakterystyczny dla USA i UE? Jako że pytanie to wywołuje wśród ekonomistów poważne kontrowersje, rozważmy argumenty przywoływane przez obie strony sporu. Argumenty przemawiające za powszechnością i trwałością procesu konwergencji Jest kilka ważkich argumentów uzasadniających tezę, zgodnie z którą kraje o niskich dochodach mogą mieć naturalną przewagę sprawiającą, że ich tempo wzrostu wydajności, a więc również dynamika wzrostu gospodarczego, są wyższe niż w krajach o wysokich dochodach. Pierwszy argument opiera się na prawie malejącej produktywności krańcowej. Nawet jeśli intensyfikacja kapitału ludzkiego i rzeczowego będzie przekładała się na wzrost PKB per capita , to malejąca produktywność krańcowa czynników produkcji sprawi, że rosnąca przeciętna wartość kapitału ludzkiego i rzeczowego przypadająca na pracownika będzie się w coraz mniejszym stopniu przekładała na tempo wzrostu gospodarczego. Na przykład wydłużenie przeciętnego okresu szkolnej edukacji dzieci o dwa lata, dzięki czemu wszyscy młodzi ludzie ukończą szkołę średnią ( ceteris paribus , czyli przy zachowaniu wszystkich innych nakładów na stałym poziomie), spowoduje pewien wzrost produkcji. Dodatkowe dwa lata edukacji przeciętnego młodego człowieka spowodowałyby dalszy wzrost produkcji, ale o niższej skali, co oznaczałoby, że korzyść krańcowa z intensyfikacji kapitału ludzkiego byłaby mniejsza. Kolejny dwuletni wzrost przeciętnej liczby lat spędzonych w placówkach edukacyjnych przyniósłby dalszy wzrost produkcji, ale krańcowy przyrost byłby jeszcze mniejszy. Podobna zależność jest prawdziwa także dla kapitału rzeczowego. Jeśli wartość tego kapitału dostępnego dla przeciętnego pracownika powiększy się, powiedzmy, z 5000 do 10 000 dol. (ponownie przy założeniu ceteris paribus ), to wolumen produkcji oczywiście wzrośnie. Dodatkowy wzrost z 10 000 do 15 000 dol. spowoduje dalszy przyrost produkcji, ale w mniejszej skali, co oznacza, że krańcowy przyrost produkcji będzie już mniejszy. Wyobraź sobie, że biuro tłumaczeń zatrudnia dziesięciu pracowników i postanawia każdemu z nich kupić komputer. To oznacza intensyfikację kapitału fizycznego i oczywiście wzrost produkcji mierzonej liczbą stron przetłumaczonych w ciągu roku. Jeśli jednak każdy z pracowników dostałby kolejny komputer (czyli wartość kapitału na pracownika zwiększyłaby się o tę samą kwotę), to wzrost liczby przetłumaczonych w ciągu roku stron byłby już bardzo niewielki. Kraje o niskim dochodzie na mieszkańca, takie jak Chiny czy Indie, mają zwykle niższy poziom kapitału ludzkiego i rzeczowego w przeliczeniu na jednego pracownika, więc zainwestowanie, powiedzmy, miliona dolarów, przekładające się na wzrost wartości kapitału fizycznego, powinno przynieść w tych krajach znacznie większy efekt krańcowy niż w wypadku państw o wysokich dochodach (USA, Niemcy), gdzie zasób kapitału ludzkiego i rzeczowego jest znacznie większy. Zmniejszające się korzyści krańcowe oznaczają, że gospodarki o niskich dochodach przy tym samym poziomie inwestycji rosną szybciej i dzięki temu mogą się kiedyś zrównać z krajami o wysokich dochodach. Drugi argument nawiązuje do względnej łatwości, z jaką kraje o niskich dochodach mogą ulepszać wykorzystywane technologie, w porównaniu z krajami o wysokich dochodach. Te ostatnie muszą inwestować sporo funduszy (tak publicznych, jak i prywatnych) w sferę badań i rozwoju, aby unowocześniać wykorzystywane technologie, podczas gdy kraje biedniejsze mogą zastosować takie, które zostały już wynalezione i ich wdrożenie jest stosunkowo proste i tanie. Dodatkowo państwa zapóźnione mogą ominąć jeden czy dwa etapy na ścieżce rozwoju i od razu wykorzystać najnowszą istniejącą technologię. Taka sytuacja miała miejsce w Polsce, gdzie wraz z rozpoczęciem procesu transformacji systemowej i przekształceń polskiego sektora bankowego ominęliśmy de facto etap rozliczeń czekowych i od razu wdrożyliśmy tańszą i bardziej efektywną technologię kart płatniczych. Ekonomista Alexander Gerschenkron (1904–1978) nadał temu zjawisku łatwą do zapamiętania nazwę: „renty zacofania”. Oczywiście nie miał on na myśli dosłownie tego, że niższy standard życia jest zaletą. Zwracał jedynie uwagę na fakt, że kraj, który jest zapóźniony, ma pewien dodatkowy potencjał do nadrabiania zaległości. Wreszcie optymiści argumentują, że wiele krajów, obserwując doświadczenia państw rozwiniętych, potrafiło wyciągnąć wnioski z popełnianych przez nie błędów i naśladować te strategie, które były najbardziej efektywne. W taki sposób Chiny zaadaptowały doświadczenia Japonii i również weszły na ścieżkę szybkiego wzrostu, na której Kraj Kwitnącej Wiśni znalazł się blisko 30 lat wcześniej. Ponadto gdy mieszkańcy danego kraju zaczną czerpać korzyści z wyższego standardu życia, mogą być bardziej skłonni do budowania i wspierania przyjaznych rynkowi instytucji pomagających utrzymać lub wręcz dodatkowo podwyższyć standard życia. Obejrzyj to wideo , aby dowiedzieć się więcej o wzroście gospodarczym na świecie. Argumenty uzasadniające tezę, że konwergencja nie jest zjawiskiem ani powszechnym, ani trwałym Gdyby wzrost gospodarczy zależał tylko od tempa intensyfikacji kapitału ludzkiego i rzeczowego, to oczekiwalibyśmy, że w długim okresie tempo wzrostu gospodarki spowolni z powodu malejącej krańcowej produktywności czynników produkcji. Istnieje jednak jeszcze jeden kluczowy czynnik w zagregowanej funkcji produkcji, a mianowicie technologia. Rozwój nowych technologii może być dla gospodarki sposobem na obejście problemu malejącej produktywności krańcowej dodatkowych jednostek kapitału per capita . pokazuje, jak ten mechanizm może działać. Oś pozioma na wykresie ilustruje skalę intensyfikacji kapitału, zarówno fizycznego, jak i ludzkiego. Wartość kapitału ludzkiego i rzeczowego przypadająca na jednego pracownika wzrasta w miarę przesuwania się od lewej do prawej strony, od C 1 do C 2 i C 3 . Oś pionowa wykresu mierzy wielkość produkcji per capita . Rozpocznij od analizy najniższej linii na tym wykresie, oznaczonej jako Technologia 1. Dla tej konkretnej funkcji produkcji poziom technologii jest stały, więc krzywa pokazuje jedynie związek pomiędzy intensyfikacją kapitału a produkcją. W miarę jak wartość kapitału na pracownika rośnie z C 1 do C 2 i C 3 , a gospodarka przesuwa się z punktu R do U oraz W, wielkość produkcji per capita wzrasta. W miarę przesuwania się po linii wykresu od strony lewej do prawej zauważamy, że początkowo jest on bardziej stromy, a potem się spłaszcza. Ilustruje to malejące krańcowe przyrosty produkcji, ponieważ intensyfikacja kapitału zwiększa produkcję w coraz mniejszym stopniu. Kształt wykresu zagregowanej funkcji produkcji (Technologia 1) pokazuje, że zdolność samego tylko zwiększania zasobu kapitału przypadającego na pracownika do generowania trwałego wzrostu gospodarczego jest ograniczona, ponieważ krańcowa produktywność takiego czynnika produkcji jak kapitał maleje. Intensyfikacja kapitału a nowa technologia Wyobraź sobie, że analizę gospodarki zaczynamy w punkcie R, przy zasobie kapitału rzeczowego i ludzkiego przypadającym na jednego pracownika równym C 1 i produkcji per capita na poziomie G 1 . Jeżeli w gospodarce dochodzi jedynie do intensyfikacji kapitału, przy niezmienionej technologii, to przy przejściu z punktu R przez punkt U do punktu W gospodarka ta szybko napotka problem malejącej produktywności kapitału. Jeśli jednak wraz z intensyfikacją kapitału dojdzie do zmiany technologicznej (którą obrazuje przejście na wyżej położone krzywe Technologia 2 i Technologia 3), to intensyfikacja kapitału oznaczająca przejście z poziomu C 1 do C 2 będzie wskazywać przesunięcie z punktu R do punktu S i wzrost produkcji per capita z poziomu G 1 do G 2 . Podobnie gdy wartość kapitału na pracownika wzrośnie z poziomu C 2 do C 3 , a technologia się zmieni, co pozwoli na przesunięcie z funkcji produkcji Technologia 2 na funkcję Technologia 3, to gospodarka przemieści się z punktu S do punktu T, zaś wartość produkcji per capita wzrośnie z poziomu G 2 do G 3 . Dzięki zmianie technologii na lepszą nie ma już powodu, aby wzrost gospodarczy musiał zwolnić tempo. Jeśli jednak wprowadzimy do tego obrazu ulepszenia technologiczne, uda się ominąć problem malejącej produktywności krańcowej. Każda z funkcji produkcji wykreślonych na oparta jest na pewnym zaawansowaniu technologicznym, im wyżej leży wykres funkcji, tym wyższy poziom tego zaawansowania (Technologia 2 jest oparta na lepszych rozwiązaniach niż Technologia 1, zaś Technologia 3 reprezentuje wyższy poziom niż Technologia 2). Jednocześnie im wyższy poziom zaawansowania technologicznego, tym wyższa produkcja per capita dla każdego poziomu nakładów kapitału ludzkiego i fizycznego (porównaj punkty T, V i W). Większość rozwijających się krajów, inwestując środki finansowe (tak publiczne, jak i prywatne), jednocześnie zwiększa zasób kapitału fizycznego i ludzkiego dostępny dla przeciętnego pracownika (intensyfikacja kapitału) i poprawia rozwiązania technologiczne. W rezultacie taka gospodarka może przejść od stanu reprezentowanego przez punkt R na krzywej zagregowanej produkcji Technologia 1 do punktu takiego jak S, a następnie T. Dzięki połączeniu zmian technologicznych i intensyfikacji kapitału ludzkiego i fizycznego tempo wzrostu PKB per capita w krajach o wysokim dochodzie nie musi zanikać z powodu malejącej produktywności krańcowej czynników produkcji. Korzyści z ulepszanej technologii mogą zrównoważyć malejącą produkcję krańcową związaną ze wzrostem zaangażowania kapitału. Czy z biegiem czasu również udoskonalenia technologiczne będą przynosiły malejące korzyści krańcowe? Inaczej mówiąc, czy odkrywanie nowych technologii będzie coraz trudniejsze i coraz bardziej kosztowne? Być może kiedyś tak, ale w ciągu ostatnich dwóch stuleci, od początku rewolucji przemysłowej, ulepszenia technologiczne nie przekładały się na malejące przyrosty produkcji. Współczesne wynalazki, takie jak sztuczna inteligencja, internet czy odkrycia z dziedziny genetyki lub materiałoznawstwa, nie wydają się zapewniać mniejszego przyrostu produkcji niż wcześniejsze wynalazki, takie jak silnik parowy, powszechne wykorzystanie elektryczności czy technologia spalinowa. Jednym z najważniejszych powodów, dla których współczesne ulepszenia technologiczne nie prowadzą do malejących korzyści krańcowych, jest to, że zastosowanie nowej technologii jest możliwe przy bardzo niskim, a nawet zerowym koszcie krańcowym. Gdy konkretny pracownik lub grupa pracowników muszą zostać wyposażeni w nową maszynę lub narzędzie albo zostanie im postawiony wymóg nauczenia się nowego języka obcego, wygeneruje to wysokie koszty. Jednocześnie wielu pracowników w całej gospodarce może korzystać z nowej technologii lub wynalazku (np. algorytmów tłumaczących języki obce opartych na sztucznej inteligencji) przy bardzo niskim koszcie krańcowym. Argument, zgodnie z którym gospodarce o niskich dochodach łatwiej skopiować i zaadaptować istniejącą technologię niż gospodarce o wysokich dochodach wynaleźć nowe rozwiązania w tym obszarze, również nie musi być prawdziwy. Jeśli chodzi o adaptację i wykorzystanie nowych technologii, możliwości konkretnego społeczeństwa są pochodną powszechności edukacji, efektywności rozwiązań rynkowych i skuteczności polityk publicznych. W teorii kraje o niskich dochodach mają wiele możliwości kopiowania i adaptowania technologii, ale jeśli brakuje im odpowiedniej infrastruktury gospodarczej i społecznej, czyli niezbędnych instytucji, to ta teoretyczna możliwość ma niewielkie znaczenie praktyczne. Odwiedź tę stronę , aby dowiedzieć się więcej o wzroście gospodarczym w Indiach. Powolność konwergencji Chociaż konwergencja gospodarcza pomiędzy krajami o wysokim dochodzie a resztą świata wydaje się możliwa, a nawet prawdopodobna, to będzie ona postępować relatywnie wolno. Wyobraźmy sobie dwa państwa, z których pierwsze jest dość typową gospodarką o wysokim dochodzie z PKB per capita na poziomie 40 000 dol., drugie zaś typowym państwem o niskim dochodzie z PKB per capita równym 4000 dol. (nie jest to zatem kraj bardzo biedny), jak np. Indonezja, Gwatemala czy Egipt. Załóżmy, że gospodarka bogatego kraju (jej PKB per capita ) rośnie średnio w tempie 2% rocznie, podczas gdy analogiczny parametr w kraju o niskim dochodzie przyrasta w tempie aż 7% średniorocznie. Po 30 latach PKB per capita w bogatym kraju wyniesie 72 450 dol. (czyli 40 000 dol. × (1 + 0,02)30), podczas gdy w biednym będzie to 30 450 dol. (4000 dol. × (1 + 0,07)30). Nastąpiła konwergencja. Bogaty kraj był kiedyś dziesięć razy bardziej zamożny – biorąc pod uwagę PKB per capita – niż kraj biedny, a teraz jest bogatszy tylko ok. 2,4 razy. Jednak nawet po 30 kolejnych latach bardzo szybkiego wzrostu ludzie w państwie o niskich dochodach nadal mogą czuć się dość biedni w porównaniu z mieszkańcami kraju bogatego. Co więcej, w miarę jak biedny kraj nadrabia zaległości, jego zdolność do szybkiej konwergencji dochodowej maleje, gdyż różnica w tempie wzrostu gospodarczego pomiędzy nim a zamożnym punktem odniesienia sukcesywnie się zmniejsza. Stosunkowo powolne tempo konwergencji realnej ilustruje również kluczowe znaczenie relatywnie niewielkich różnic w rocznych stopach wzrostu gospodarczego, które w bardzo długim okresie prowadzą do ogromnych dysproporcji w zamożności. Kraje o wysokich dochodach budowały swoją przewagę w zakresie standardu życia przez dziesiątki, a nawet setki lat. Nawet w optymistycznym scenariuszu potrzeba będzie stuleci, aby państwa o niskich dochodach znacząco nadrobiły te zaległości. Kalorie a wzrost gospodarczy Historię współczesnego wzrostu gospodarczego możemy opowiedzieć, analizując zmianę przeciętnej liczby kalorii przyswajanych przez mieszkańców Ziemi na przestrzeni bardzo długiego okresu. Gwałtowny wzrost dochodów pozwolił przeciętnemu człowiekowi odżywiać się w bardziej urozmaicony i zdrowszy sposób, jak również spożywać więcej kalorii. W jaki sposób te dochody wzrosły? Neoklasyczny konsensus panujący wśród ekonomistów ze wzrostem gospodarczym wiąże czynniki takie jak wzrost nakładów na kapitał ludzki i fizyczny oraz zmiany technologiczne z nowoczesnym wzrostem gospodarczym, czyli do objaśnienia tego zjawiska wykorzystuje zagregowaną funkcję produkcji . Kluczowe dla wzrostu i konwergencji było również przekształcanie inwestycji w intensyfikację kapitału ludzkiego i fizycznego w zmianę technologiczną. Niezależnie od problemu dystrybucji dochodów jasne jest, że przeciętny robotnik w roku 2023 może sobie pozwolić na zakup większej liczby kalorii w pożywieniu niż w roku 1875. Pomijając wzrost średniego dochodu, jest jeszcze jeden powód, dla którego przeciętny człowiek może sobie pozwolić na zakup większej ilości jedzenia. Zmiana technologiczna w rolnictwie (wprowadzenie maszyn, środków ochrony roślin i nawozów sztucznych) w wielu krajach doprowadziła do wzrostu produkcji żywności powyżej poziomu spożycia lokalnej populacji, co oznaczało możliwość sprzedaży nadwyżek za granicę (eksport). Jednak mimo posiadania takiej nadwyżki wielu rządom i organizacjom finansowanym ze środków publicznych wciąż nie udało się rozwiązać problemu dystrybucji żywności. Zdaniem wyróżnionego Nagrodą Nobla ekonomisty Amartya Sena , który prowadził szerokie badania nad nierównościami dochodowymi, ubóstwem i rolą państwa w poprawie standardu życia, pojawiające się – pomimo bardzo wysokiego wolumenu produkcji – niedobory żywności, a nawet niedożywienie i głód, są najczęściej spowodowane suboptymalną polityką ekonomiczną prowadzoną przez państwo. Według Sena najskuteczniejszym sposobem zapewnienia równomiernej dystrybucji żywności i tym samym wyeliminowania problemu głodu jest polityka makroekonomiczna, która dąży do ustabilizowania inflacji, pełnego zatrudnienia, upowszechnienia edukacji kobiet, a także ochrony praw własności i swobody zawierania umów. Z uwagi na to, że globalna produkcja żywności per capita cały czas rośnie, światowe ceny produktów spożywczych po 1875 r. sukcesywnie spadały. Tempo tego spadku było jednak zróżnicowane w odniesieniu do poszczególnych towarów lub rodzajów żywności. Naukowcy z Uniwersytetu w Waszyngtonie wykazali, że w Stanach Zjednoczonych jedna kaloria możliwa do przyswojenia w związku ze spożyciem cukinii i sałaty jest 100 razy droższa niż kaloria przyjmowana wraz z konsumpcją oleju, masła i cukru. Badania prowadzone w takich krajach jak Indie, Chiny i Stany Zjednoczone sugerują, że wraz ze wzrostem dochodów ludzie chcą spożywać więcej kalorii pochodzących z tłuszczów i białka (czyli przede wszystkim produktów odzwierzęcych – mięsa i nabiału), a mniej z węglowodanów (czyli produktów roślinnych). Ma to bardzo istotne implikacje dla globalnej produkcji żywności, jak również problemów otyłości i zanieczyszczenia środowiska. Mieszkańcy bogatych miejskich przedmieść w Indiach mają takie same problemy z otyłością jak populacja Stanów Zjednoczonych. Mechanizmy konwergencji dochodowej mają również takie zaskakujące konsekwencje. Key Concepts and Summary Proces wyrównywania się poziomu PKB per capita w krajach o wysokich i niskich dochodach nazywamy konwergencją dochodową lub realną. Zjawisko konwergencji może wystąpić nawet wtedy, gdy zarówno kraje o wysokich, jak i niskich dochodach zwiększają inwestycje w kapitał rzeczowy i ludzki mniej więcej w tej samej skali. Dzieje się tak dlatego, że inwestycja w kapitał rzeczowy i ludzki w kraju o niskich dochodach (a więc również relatywnie niskiej wartości kapitału przypadającej na jednego pracownika) przynosi większy produkt krańcowy w porównaniu z analogicznym wydatkiem dokonanym w kraju o wysokim dochodzie (gdzie wartość kapitału rzeczowego i ludzkiego przypadająca na jednego zatrudnionego już jest wysoka). Przede wszystkim dzięki temu mechanizmowi gospodarki o niższych dochodach charakteryzują się wyższą dynamiką wzrostu PKB per capita . Aby utrzymać relatywnie wysokie tempo wzrostu gospodarczego, państwa o wysokich dochodach muszą z kolei nie tylko intensyfikować kapitał rzeczowy i ludzki, ale też dbać o to, aby inwestycje przekładały się na postęp technologiczny. W tym celu powołują one instytucje gospodarcze i polityczne, które mają zapewniać środowisko sprzyjające podtrzymywaniu lub wręcz intensyfikacji strumienia innowacji technologicznych. Wysokie tempo postępu technologicznego może stanowić przeciwwagę dla malejących korzyści krańcowych związanych z inwestycjami w kapitał ludzki i rzeczowy. Self-Check Questions Postaraj się wskazać przykład pomagający zrozumieć, dlaczego po okresie szybkiego wzrostu kraj o niskich dochodach, który nie dogonił kraju o wysokich dochodach, może czuć się biedny. Dobrym przykładem jest biegacz, który podjął trud dogonienia czołówki wyścigu. Jeśli pomimo dużego wysiłku nie zdołał tego dokonać, będzie wyczerpany fizycznie i psychicznie, a poczucie, że tak ciężkie starania poszły na marne, zapewne będzie dojmujące. Nadrabianie zaległości jest zazwyczaj bardziej obciążające niż utrzymanie pozycji na czele stawki. Oceń, czy opisane poniżej sytuacje prowadzą do intensyfikacji kapitału. Uzasadnij swoją odpowiedź. Osłabienie skłonności do inwestowania w przedsiębiorstwach funkcjonujących w ramach nieefektywnej gospodarki. Wzrost skali handlu międzynarodowego. Rosnąca popularność kształcenia ustawicznego, finansowanego zarówno przez przedsiębiorstwa w ramach szkoleń zawodowych, jak i podejmowanego przez osoby dorosłe na własny koszt. Nie. Spadek inwestycji podejmowanych przez przedsiębiorstwa zmniejsza wartość kapitału rzeczowego przypadającą na jednego zatrudnionego. Nie ma bezpośredniego związku między rozwojem handlu międzynarodowego a wzrostem wartości kapitału na jednego zatrudnionego. Można sobie wprawdzie wyobrazić sytuację, w której handel mógłby prowadzić do intensyfikacji kapitału (np. gdyby napływ kapitału międzynarodowego finansujący deficyt handlowy prowadził do wzrostu inwestycji w kapitał rzeczowy), ale ogólnie rzecz biorąc, odpowiedź brzmi: nie. Tak. Intensyfikacja kapitału odnosi się do wzrostu wartości kapitału rzeczowego lub ludzkiego w przeliczeniu na zatrudnionego. Kształcenie ustawiczne lub jakakolwiek forma rozwijania kwalifikacji przez osoby dorosłe zwiększa wartość kapitału ludzkiego w gospodarce, a więc powoduje jego intensyfikację. Jakie są korzyści z renty zacofania z punktu widzenia wzrostu gospodarczego? Renta zacofania pozwala na szybsze tempo wzrostu ze względu na proces konwergencji, a także relatywnie niskokosztową adaptację nowych technologii, które zostały opracowane w krajach będących liderami technologicznymi. Choć bycie zacofanym z natury rzeczy nie jest dobre, Alexander Gerschenkron podkreślił, że istnieją pewne korzyści, np. związane z adaptowaniem bardziej wydajnych technologii i pomijaniem etapów pośrednich, które pomagają krajom nadrabiającym zaległości. Czy potrafisz objaśnić, dlaczego intensyfikacja kapitału może prowadzić do malejącej produktywności krańcowej? A czy postęp technologiczny również może przekładać się na spadek produktu krańcowego? Odpowiedź uzasadnij. Intensyfikacja kapitału, niejako z definicji, powinna prowadzić do malejącej produktywności krańcowej, ponieważ inwestujesz coraz więcej, ale używasz tych samych metod produkcji, co prowadzi do spadku wartości dodatkowego produktu pojawiającego się dzięki inwestycjom. Jest to widoczne na funkcji produkcji jako ruch wzdłuż jej wykresu. Ulepszanie technologii nie powinno prowadzić do zmniejszenia krańcowych przyrostów produkcji, ponieważ znajdujesz nowe i bardziej efektywne sposoby wykorzystania tych samych zasobów kapitału rzeczowego i ludzkiego. Można to zobrazować jako przesuwanie funkcji produkcji na coraz wyższe położenie. Dlaczego tempo wzrostu produktywności czynników produkcji w gospodarkach o wysokim dochodzie nie zmniejsza się, choć powinno tak się dziać, zgodnie z prawem malejących przychodów krańcowych? Czy oznacza to, że w najbogatszych gospodarkach prawo to nie działa? Uzasadnij swoją odpowiedź. W gospodarkach o wysokim dochodzie malejąca produktywność krańcowa inwestycji w kapitał rzeczowy i ludzki jest rekompensowana postępem technologicznym, który ma charakter ciągły, dzięki efektywnym instytucjom, takim jak prawa własności gwarantujące korzyści z dokonywanych wynalazków i swoboda zawierania umów. Niemal niewyczerpany strumień innowacji technologicznych może tym samym stanowić przeciwwagę dla malejących korzyści krańcowych z inwestycji w kapitał ludzki i rzeczowy. W rezultacie wzrost produktywności wynikający z nowych osiągnięć technologicznych nie będzie spowalniał, ponieważ nowe metody produkcji zostaną wdrożone stosunkowo szybko i przy bardzo niskich kosztach krańcowych. Review Questions Jakie czynniki w ramach zagregowanej funkcji produkcji są najważniejsze z punktu widzenia wzrostu PKB per capita w przypadku gospodarki o wysokim dochodzie, takiej jak amerykańska? Co z krajem o średnim dochodzie, takim jak Brazylia? A w odniesieniu do kraju o niskim dochodzie, takiego jak Niger? Wymień kilka argumentów za i przeciw prawdopodobieństwu wystąpienia zjawiska konwergencji dochodowej. Critical Thinking Questions Jakie rodzaje polityk publicznych mogą wdrożyć państwa rozwijające się, aby przyspieszyć tempo konwergencji? Zmiany technologiczne sprawiają, że coraz więcej z nas wykonuje pracę niewymagającą wysiłku fizycznego i prowadzi siedzący tryb życia. Jednocześnie koszty żywności wciąż maleją, w związku z czym wystąpienie zjawiska powszechnej otyłości jest coraz bardziej prawdopodobne. Jak myślisz, co mogłoby zmniejszyć to zagrożenie? References Central Intelligence Agency. “The World Factbook: Country Comparison: GDP–Real Growth Rate.” https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html. Sen, Amartya. “Hunger in the Contemporary World (Discussion Paper DEDPS/8).” The Suntory Centre: London School of Economics and Political Science . Last modified November 1997. http://sticerd.lse.ac.uk/dps/de/dedps8.pdf. konwergencja realna (ang. convergence ) proces, w ramach którego PKB per capita w gospodarkach o niskich dochodach rośnie szybciej niż w krajach o wysokich dochodach, dzięki czemu w długim okresie poziom zamożności w obu grupach wyrównuje się konwergencja dochodowa zob. konwergencja realna

Business


Wprowadzenie do rozdziału Zastąpieni przez roboty Piekarz piecze chleb? Niekoniecznie. Do prac dotychczas typowo wykonywanych przez człowieka, takich jak w pokazanej na zdjęciu piekarni, coraz częściej wykorzystuje się maszyny. (Źródło: modyfikacja pracy „Factory Automation Robotics Palettizing Bread” autorstwa KUKA Roboter GmbH/Wikimedia Commons, domena publiczna). Bezrobocie i pandemia Covid-19 – skomplikowana historia W powojennej historii Stanów Zjednoczonych nigdy wcześniej nie doszło do zjawiska o porównywalnej skali. Między marcem a kwietniem 2020 r. stopa bezrobocia w USA wzrosła z 4,4% do 14,7%. (Warto zauważyć, że w ciągu całego roku 2020 bezrobocie w Polsce zwiększyło się zgodnie z danymi opublikowanymi przez GUS o ponad 1 punkt procentowy, z poziomu 5,2% w grudniu roku 2019 do 6,8% w grudniu 2020, zaś w grudniu 2022 r. stopa bezrobocia rejestrowanego była dokładnie taka sama jak przed wybuchem pandemii ( źródło ). Konsekwencją rozpoczynającej się właśnie pandemii Covid-19 i wprowadzonych w związku z tym przepisów drastycznie ograniczających nie tylko możliwości prowadzenia działalności gospodarczej, ale wręcz swobodę przemieszczania się, było zamknięcie wielu firm, przez co miliony pracowników nagle znaleźli się bez pracy. Ludzie, którzy musieli pozostać w domach, ograniczyli wydatki, zwłaszcza na restauracje, turystykę i podróże. Z czasem, w miarę poprawy sytuacji epidemiologicznej i powrotu nadziei na przywrócenie trybu życia sprzed pandemii, bezrobocie zaczęło spadać. W 2022 r., dzięki dostępności szczepionek i szybko rosnącemu odsetkowi osób zabezpieczonych przynajmniej dwoma ich dawkami, sytuacja jeszcze się poprawiła, ale obawy przed pojawieniem się nowych, bardziej zjadliwych wariantów koronawirusa uniemożliwiały pełny powrót do normalności. Pandemia Covid-19 miała również inne negatywne skutki dla rynku pracy. Stopa aktywności zawodowej (potocznie określana również jako stopa partycypacji), czyli odsetek aktywnych zawodowo (pracujących i poszukujących pracy) osób w wieku produkcyjnym spadł i na początku 2022 r. pozostał niższy niż w roku 2019. Było to konsekwencją decyzji podejmowanych samodzielnie oraz tych narzuconych. Niektórzy byli zmuszeni do przerwania pracy z powodu wprowadzenia nauki zdalnej, zamknięcia placówek opiekuńczych (przedszkoli) i konieczności opieki nad dziećmi. Inni obawiali się kontaktów ze współpracownikami i klientami w środku globalnej pandemii. Jeszcze inni po prostu zdecydowali się przejść na wcześniejszą emeryturę. Aktywność zawodowa mierzona stopą aktywności zawodowej wciąż kładzie się cieniem na zjawisku ożywienia na rynku pracy. Te dwie zmienne – stopa bezrobocia i stopa aktywności zawodowej – pokazują, jak skomplikowane mogą być zależności na rynku pracy. Mimo że stopa bezrobocia w 2021 r. spadła, rozczarowujące statystyki dotyczące aktywności zawodowej Amerykanów wskazują na ograniczoną skalę ożywienia gospodarczego. Jednego dnia można przeczytać nagłówek o tym, jak łatwo jest znaleźć lub zmienić pracę, by kolejnego zobaczyć tytuły oznajmiające, jak trudno jest pracodawcom rekrutować wykwalifikowanych pracowników. Po zakończeniu lektury tego rozdziału będziesz w stanie interpretować sytuację na rynku pracy w oparciu o dostępne dane. Wprowadzenie do rozdziału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Jak ekonomiści definiują i obliczają stopę bezrobocia W jaki sposób można klasyfikować różne rodzaje bezrobocia Jakie czynniki wpływają na poziom bezrobocia w krótkim i długim okresie Utrata pracy i niemożność znalezienia zatrudnienia staje się zazwyczaj niezwykle bolesnym i brzemiennym w skutki doświadczeniem życiowym, porównywalnym z poważnym wypadkiem samochodowym i długotrwałym procesem rozwodowym, którego konsekwencje może w pełni zrozumieć tylko ktoś, kto przez nie przeszedł. Bezrobotni i ich rodziny, nie mając bezpieczeństwa finansowego, żyją w ciągłym napięciu. Są zmuszeni do podejmowania trudnych decyzji, takich jak rezygnacja z dotychczasowego standardu życia (rozrywek, posiłków na mieście, abonamentu telewizji kablowej), sprzedaży samochodu czy zmiany miejsca zamieszkania, która szczególnie dla dzieci wyrwanych ze swojego środowiska bywa wyjątkowo trudna. Nawet jeśli osoba bezrobotna znajdzie nową pracę, to jej wynagrodzenie może być niższe niż poprzednio. Dla wielu ludzi praca jest ważnym elementem samooceny. Dotknięcie kryzysem bezrobocia mocno obniża poczucie własnej wartości, może wpływać na relacje rodzinne oraz zdrowie psychiczne i fizyczne. Nierzadko – szczególnie wśród mężczyzn – prowadzi do samobójstw. Już tylko wskazane wyżej społeczne koszty bezrobocia mogą uzasadniać uznanie tego wskaźnika za priorytet polityki ekonomicznej państwa i utrzymywanie go na jak najniższym poziomie. Jednak bezrobocie generuje również istotne koszty ekonomiczne dla całego społeczeństwa. Jeśli miliony chętnych do pracy osób nie mogą znaleźć zatrudnienia, to czynniki produkcji w danej gospodarce pozostają niewykorzystane. Kraj z wysokim bezrobociem jest jak firma posiadająca gotową do pracy, ale nieużytkowaną fabrykę. Gigantycznym kosztem alternatywnym bezrobocia (ang. opportunity cost of unemployment ) są dobra i usługi, które mogliby wyprodukować bezrobotni pracownicy. W tym rozdziale omówimy sposoby, jakie ekonomiści wykorzystują, aby bezrobocie zdefiniować i oszacować jego skalę. Przyjrzymy się zmianom stopy bezrobocia w Stanach Zjednoczonych, Polsce i innych krajach. Następnie wyjaśnimy jego rodzaje, ekonomiczne aspekty oraz narzędzia stosowane przez państwo w celu zmniejszenia rozmiaru tego zjawiska.

Business


W jaki sposób ekonomiści definiują i obliczają stopę bezrobocia Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Obliczyć współczynnik aktywności zawodowej (stopę partycypacji) i stopę bezrobocia Wyjaśnić, na czym polega zjawisko ukrytego bezrobocia i co to znaczy, że się jest lub nie jest częścią zasobu siły roboczej Ocenić i interpretować dane dotyczące bezrobocia Raporty prasowe i telewizyjne zazwyczaj podają wielkość bezrobocia w procentach, czyli pokazują, ile wynosi stopa bezrobocia. Oznacza to, że wartość ta ma charakter względny lub inaczej relatywny. Możemy np. napisać, że rejestrowane bezrobocie w Polsce – zgodnie z danymi GUS (https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/bezrobocie-rejestrowane/stopa-bezrobocia-rejestrowanego-w-latach-1990-2023,4,1.html) – w marcu 2023 r. wyniosło 5,4%, w porównaniu z 5,5% w lutym tego samego roku i 5,8% w marcu roku 2022. Na pierwszy rzut oka zmiany między wartościami procentowymi mogą wydawać się niewielkie. Pamiętaj jednak, że w Polsce mieszka ok. 25 mln osób w wieku produkcyjnym (kobiety w wieku 18–59 lat i mężczyźni w wieku 18–64 lata). Wzrost bezrobocia o jeden punkt procentowy, nawet jeśli tylko połowa tej grupy byłaby aktywna zawodowo, oznaczałby więc ok. 150 tys. osób tracących zatrudnienie. To średniej wielkości miasto, takie jak Olsztyn. Choć stopa bezrobocia w Polsce może się wydawać relatywnie bardzo niska, w dalszym ciągu oznacza to 821 tys. ludzi zarejestrowanych jako bezrobotni (dane z marca 2023 r.). A ponieważ bezrobocie dotyka nie tylko osobę, która straciła zatrudnienie, lecz również jej bliskich, może to stwarzać poważne problemy nawet dla ponad 2 mln ludzi. Wykonanie tego prostego rachunku zmienia pewnie twoje spojrzenie na 5-procentową stopę bezrobocia, jaką mamy w Polsce. Jeśli jeszcze uświadomisz sobie, że w marcu 2004 r. bezrobocie rejestrowane w naszym kraju sięgało 20,4%, łatwiej będzie ci zrozumieć skalę problemów łączących się z tym zjawiskiem. W USA dane na temat stopy bezrobocia publikuje Bureau of Labor Statistics , a w Polsce Główny Urząd Statystyczny . Czym jest zasób siły roboczej w gospodarce? Czy wszystkie osoby dorosłe, które pozostają bez pracy, powinniśmy uznawać za bezrobotne? Oczywiście, że nie. Wiek aktywności produkcyjnej to 15 lat i więcej, ale większość osób niepełnoletnich nie pracuje, tylko się uczy. Z kolei znaczny procent zatrudnionych po osiągnięciu wieku emerytalnego (w Polsce jest to ukończone 60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn) również rezygnuje z pracy. Wielu studentów stacjonarnych studiów licencjackich świadomie nie podejmuje zatrudnienia, niewłaściwe byłoby zatem uznawanie ich za osoby bezrobotne. Część osób utrzymuje się z kapitału lub wynajmu nieruchomości (to tzw. rentierzy). Inni przebywają na długotrwałych urlopach (np. macierzyńskich lub rodzicielskich). Jeszcze inni pozostają na utrzymaniu współmałżonków lub partnerów. Formalnie za osoby bezrobotne nie uznajemy również przestępców i osób zajmujących się działalnością pozaprawną (w Polsce np. trudniących się nierządem), oczywiście o ile nie zarejestrują się w powiatowym urzędzie pracy (PUP) jako bezrobotni. Niewłaściwe byłoby zatem dzielenie populacji ludzi dorosłych jedynie na pracujących i bezrobotnych, skoro istnieje grupa trzecia: osoby, które nie mają pracy i z powodów wskazanych powyżej nie są zainteresowane jej podjęciem. Należą do niej także ci, którzy w przeszłości co prawda chcieli pracować, ale przestali już szukać pracy, np. zniechęceni bezowocnymi poszukiwaniami odpowiedniego stanowiska. Ekonomiści określają tę trzecią grupę jako bierną zawodowo lub pozostającą poza zasobem siły roboczej (ang. out of the labor force ). Stopa bezrobocia szacowana jest w Polsce na dwa sposoby, stąd w publikacjach medialnych można znaleźć dwa poziomy bezrobocia charakterystyczne dla polskiej gospodarki. Pierwszy z nich to tzw. bezrobocie rejestrowane, związane z prawną definicją osoby bezrobotnej. W pewny uproszczeniu możemy przyjąć, że jest to ktoś, kto uzyskał taki status, rejestrując się w powiatowym urzędzie pracy. Dokładna definicja wykorzystywana przez GUS przedstawia się następująco: „[Bezrobotni to] Osoby, które ukończyły 18 lat i nie osiągnęły wieku emerytalnego, niezatrudnione i niewykonujące innej pracy zarobkowej, zdolne i gotowe do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy i zarejestrowane we właściwym dla miejsca zameldowania (stałego lub czasowego) powiatowym urzędzie pracy oraz poszukujące zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej”. Tak jak zostało to już wskazane powyżej, bezrobocie rejestrowane w Polsce nieznacznie przekracza 5%. Natomiast drugi sposób postrzegania bezrobocia związany jest z badaniem aktywności ekonomicznej ludności (BAEL, stąd „bezrobocie baelowskie”). W BAEL zbierane są informacje o pracujących w wieku 15-89 lat, o bezrobotnych w wieku 15-74 lata i o biernych zawodowo w wieku 15-89 lat. Osoby mające 90 lat i więcej są z zasady zaliczane do biernych zawodowo. W wywiadzie telefonicznym ankieterzy statystyczni identyfikują osoby bezrobotne w wieku 15–74 lat, które spełniają jednocześnie trzy warunki: po pierwsze, w okresie badanego tygodnia nie były osobami pracującymi; po drugie, aktywnie poszukiwały pracy, tzn. podjęły konkretne działania w ciągu czterech tygodni (wliczając jako ostatni tydzień badany), aby znaleźć pracę; i po trzecie, były gotowe (zdolne) podjąć pracę w ciągu dwóch tygodni następujących po tygodniu badanym. Baelowska metoda pomiaru bezrobocia jest rekomendowana przez Międzynarodową Organizację Pracy oraz wykorzystywana przez Eurostat, zatem służy ona do obliczeń bezrobocia w krajach UE. Stopa bezrobocia w Polsce liczona zgodnie z metodą BAEL wynosiła w drugim kwartale 2022 r. 2,6%. Osoba zaklasyfikowana jako bezrobotna pozostaje zatem bez pracy, ale wyraża gotowość jej podjęcia, a także aktywnie poszukiwała pracy w czasie ostatnich czterech tygodni. Osoba, która nie jest zatrudniona, ale nie jest obecnie gotowa do podjęcia pracy lub nie szukała jej aktywnie w ciągu ostatnich czterech tygodni, nie należy do siły roboczej i tym samym nie może zostać uznana za bezrobotną. Zatrudnieni: pracują i otrzymują w związku z tym wynagrodzenie. Bezrobotni: nie mają pracy i aktywnie jej poszukują. Bierni zawodowo: nie pracują zarobkowo i nie poszukują pracy. Zasób siły roboczej (aktywni zawodowo): liczba zatrudnionych plus liczba bezrobotnych. Obliczanie stopy bezrobocia i stopy aktywności zawodowej (stopy partycypacji) przedstawia podział populacji na trzy grupy. W drugim kwartale 2022 r. ok. 58% tej grupy należało do osób aktywnych zawodowo (stanowiło zasób siły roboczej), czyli grupy osób pracujących lub bezrobotnych, ale poszukujących pracy. Siłę roboczą możemy tym samym podzielić na pracujących i bezrobotnych. Odpowiednie wartości przedstawione są w . Jak łatwo zauważyć, stopa bezrobocia (ang. unemployment rate ) nie jest odsetkiem całej dorosłej populacji pozostającej bez pracy, ale raczej odsetkiem dorosłych, którzy stanowią zasób siły roboczej (są aktywni zawodowo), ale pracy nie mają. Stopa bezrobocia = Liczba osób bezrobotnych Zasób siły roboczej × 100% Osoby pracujące, bezrobotne i bierne zawodowo w wieku 15–89 lat w Polsce w drugim kwartale 2022 r. Całkowita populacja osób w wieku 15–89 lat w Polsce w drugim kwartale 2022 r. wyniosła blisko 30 mln (dokładnie 29,752 mln). W ramach tej grupy tylko 454 tys. osób było bezrobotnych, natomiast liczba pracujących sięgnęła 17,244 mln. Pozostałe 12,508 mln zaklasyfikowano jako osoby nieaktywne zawodowo. Pracujący, bezrobotni i bierni zawodowo w Polsce w II kwartale 2022 r. Populacja osób w wieku 15-89 lat, ogółem 29,752 mln Aktywni zawodowo (zasób siły roboczej) 17,244 mln Pracujący 16,770 mln Bezrobotni 0,454 mln Bierni zawodowo (pozostający poza zasobem siły roboczej) 12,508 mln (Źródło: pracujacy_bezrobotni_i_bierni_zawodowo_-_wyniki_wstepne_bael_w_ii_kwartale_2022_r.%20(1).pdf). Wykorzystując powyższe dane, możemy obliczyć stopę bezrobocia w Polsce (zgodnie z metodą BAEL), poprzez podzielenie 454 tys. bezrobotnych przez 17,244 mln osób aktywnych zawodowo, co daje 2,6%. Poniższa przeprowadzi cię przez kolejne etapy tej matematycznej operacji. Obliczanie stopy aktywności zawodowej (stopy partycypacji) i stopy bezrobocia W jaki sposób ekonomiści obliczają stopę aktywności zawodowej (stopę partycypacji) i odsetek osób nieaktywnych zawodowo (pozostających poza zasobem siły roboczej)? Wykorzystamy wartości z , aby zilustrować kolejne kroki. Określanie stopy aktywności zawodowej: Krok 1. Podziel liczbę osób aktywnych zawodowo (17,244 mln) przez liczbę osób w wieku 15–89 lat ogółem (29,752 mln). Krok 2. Pomnóż przez 100%, aby otrzymać wartość procentową. Stopa aktywności zawodowej = 17,244 29,752 = 0,5796 = 57,96% Określanie odsetka osób pozostających poza zasobem siły roboczej: Krok 1. Podziel liczbę osób biernych zawodowo (12,508 mln) przez liczbę osób w wieku 15–89 lat (29,752 mln). Krok 2. Pomnóż przez 100%, aby otrzymać wartość procentową. Stopa aktywności zawodowej = 12,508 29,752 = 0,4204 = 42,04% Określanie stopy bezrobocia: Krok 1. Podziel liczbę bezrobotnych (454 tys.) przez liczbę osób aktywnych zawodowo (17,244 mln). Krok 2. Pomnóż przez 100%, aby otrzymać stopę bezrobocia wyrażoną w procentach. Stopa bezrobocia = 0,454 17,244 = 0,02632 = 2,6% Bezrobocie ukryte Przedstawiony powyżej sposób klasyfikacji ludzi ze względu na rodzaj ich aktywności na rynku pracy w dalszym ciągu może nie dawać właściwego obrazu sytuacji. Niektórzy pracują w niepełnym wymiarze godzin lub wykonują pracę tymczasową, ale poszukują zajęcia na pełny etat i na stałe. Tacy ludzie są zaliczani do osób pracujących, chociaż forma ich zatrudnienia nie jest zgodna z ich preferencjami. Istnieją też osoby wykonujące pracę poniżej swoich kwalifikacji (ang. underemployed ), tj. w pełni przeszkolone lub wykwalifikowane do pewnego rodzaju pracy, ale zatrudnione na stanowiskach gorzej płatnych lub niewykorzystujących pełni ich potencjału. Przykładem niech będzie osoba z dyplomem ukończenia studiów w dziedzinie finansów, która pracuje jako sprzedawca w niepełnym wymiarze czasu pracy, lub robotnik wykwalifikowany zatrudniony jako ochroniarz w supermarkecie. Tacy ludzie są także zaliczani do grupy pracujących. Wszystkie tego typu przypadki tworzą bardzo szeroką kategorię ukrytego bezrobocia (ang. hidden unemployment ). Do tej grupy zalicza się także pracowników zniechęconych (ang. discouraged workers ), czyli takich, którzy przestali już szukać pracy i tym samym nie są zaliczani do grupy aktywnej zawodowo, a więc zgodnie z klasyczną definicją nie można ich nazwać bezrobotnymi. Współczynnik aktywności zawodowej (stopa partycypacji) Inną ważną statystyką jest stopa aktywności zawodowej (ang. labor force participation rate ). Jest to odsetek osób w wieku 15–89 lat, które są zatrudnione lub bezrobotne (czyli aktywnie poszukują pracy i są gotowe niezwłocznie ją podjąć). Analizując dane z oraz , łatwo dostrzec, że w obliczeniach tego wskaźnika zostało uwzględnione 17,244 mln ludzi zaliczonych do siły roboczej. Wskaźnik ten obliczamy, dzieląc liczbę osób należących do zasobu siły roboczej (to znaczy liczbę zatrudnionych i bezrobotnych) przez populację w wieku 15–89 lat ogółem. Otrzymany ułamek zapisujemy w procentach. Z danych za drugi kwartał 2022 r. wynika, że współczynnik aktywności zawodowej w Polsce wynosił 57,96%. W ujęciu historycznym stopa partycypacji siły roboczej w Polsce podlegała stosunkowo niewielkim zmianom. Współczynnik aktywności zawodowej przedstawiany jest przez Główny Urząd Statystyczny od 1992 r., czyli od momentu prowadzenia badań aktywności ekonomicznej ludności. W pierwszych latach transformacji wskaźnik ten utrzymywał się powyżej poziomu 60%, ale ok. 1994 r. zaczął się obniżać. Od roku 2000 nie spadł jednak poniżej 53%, z minimum na początku 2007 r. (53,2%). Od 2008 r. mamy do czynienia z bardzo powolnym, ale dość stabilnym wzrostem tego współczynnika. Krytyka sposobu mierzenia bezrobocia Przy obliczaniu liczby i odsetka osób bezrobotnych zawsze pojawiają się pewne komplikacje. Na przykład: jak zakwalifikować ludzi, którzy nie mają pracy i byliby gotowi ją podjąć, ale w okolicy brakuje wolnych miejsc pracy, więc przestali już szukać zatrudnienia? Tacy ludzie (i ich rodziny) mogą cierpieć z powodu bezrobocia, jednak w ankiecie są uznawani za nieaktywnych zawodowo, ponieważ nie poszukują już pracy aktywnie. Inne osoby mogą z kolei deklarować, że są gotowe do podjęcia pracy, choć tak naprawdę wcale nie są tym zainteresowane i nie poszukują zatrudnienia zbyt intensywnie. Zalicza się je do bezrobotnych, choć należałoby je raczej zaklasyfikować jako osoby nieaktywne zawodowo. Jeszcze inni ludzie mogą być zatrudnieni np. do wykonywania pewnych prac w ogrodnictwie, opiece nad dziećmi lub sprzątania, ale nie zgłaszają uzyskanych dochodów organom podatkowym. W rozmowie z ankieterem mogą deklarować, że są bezrobotni, podczas gdy tak naprawdę pracują. Chociaż stopa bezrobocia jest wskaźnikiem ogniskującym uwagę opinii publicznej i mediów, ekonomiści publikują znacznie więcej badań i raportów, w których próbują zmierzyć zaangażowanie ludzi w aktywność zawodową i przedstawić bardziej zniuansowany i pełny obraz rynku pracy. To, że statystyki gospodarcze są niedoskonałe, nie jest wielkim odkryciem. Jednak nawet niedoskonałe miary, takie jak stopa bezrobocia, mogą być bardzo wartościowe, jeśli tylko zostaną umiejętnie zinterpretowane i w przystępny sposób opisane. Kliknij tutaj , aby dowiedzieć się więcej o bieżącym badaniu ludności w USA oraz przeczytać najczęściej zadawane pytania na temat pracy i zatrudnienia. Natomiast informacje o wynikach ostatniego Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 r. można znaleźć pod adresem: (https://stat.gov.pl/aktualnosci/informacje-o-wynikach-narodowego-spisu-powszechnego-ludnosci-i-mieszkan-2021,422,1.html) Key Concepts and Summary Bezrobocie wiąże się z wysokimi kosztami. Osoby bezrobotne cierpią z powodu stresu i utraty dochodów. Gospodarka z wysokim bezrobociem ponosi koszt alternatywny w postaci niewykorzystanych zasobów. Populację ludzi dorosłych (w Polsce w wieku 15–89 lat) można podzielić na siłę roboczą (aktywni zawodowo) i osoby pozostające poza zasobem siły roboczej (bierni zawodowo). Z kolei siłę roboczą dzielimy na pracujących i bezrobotnych. Aby osoba niepracująca mogła zostać uznana za bezrobotną, musi być nie tylko chętna do podjęcia zatrudnienia i zdolna do pracy, ale również aktywnie jej poszukiwać. Jeśli nie spełnia tych warunków, jest zaliczana do grona osób pozostających poza zasobem siły roboczej. Ekonomiści definiują stopę bezrobocia jako liczbę bezrobotnych podzieloną przez liczbę osób należących do zasobu siły roboczej (a nie ogółu dorosłych). W Polsce stopę bezrobocia oblicza się na dwa sposoby – wykorzystując liczbę osób zarejestrowanych w powiatowych urzędach pracy (tzw. bezrobocie rejestrowane) i ankietowe badanie aktywności ekonomicznej ludności (tzw. bezrobocie baelowskie). Self-Check Questions Załóżmy, że populacja osób dorosłych (w wieku 15–89 lat) w pewnym kraju wynosi 237,8 mln, a siła robocza 153,9 mln (z czego pracuje 139,1 mln). Ile osób „nie pracuje”? Jakie w tym kraju są proporcje pracujących, bezrobotnych i pozostających poza zasobem siły roboczej? Wskazówka: proporcje są udziałami wyrażonymi w procentach. Populacja jest podzielona na zasób siły roboczej i ludzi nieaktywnych zawodowo. Liczba dorosłych nienależących do zasobu siły roboczej to: 237,8 - 153,9 = 83,9 mln. Ponieważ siłę roboczą dzielimy na pracujących i bezrobotnych, liczba bezrobotnych wynosi: 153,9 - 139,1 = 18,8 mln. Populacja dorosłych charakteryzuje się więc następującymi proporcjami: 139,1/237,8 = 58,5% osób zatrudnionych 14,8/237,8 = 6,2% osób bezrobotnych 83,9/237,8 = 35,3% osób poza zasobem siły roboczej Korzystając z powyższych danych, oblicz stopę bezrobocia. Dane te pochodzą z amerykańskich statystyk za rok 2010. Porównaj wynik z obliczoną wcześniej „baelowską” stopą bezrobocia w Polsce w drugim kwartale 2022 r. Jakie są twoje wnioski? Stopę bezrobocia definiuje się jako odsetek bezrobotnych w porównaniu z zasobem siły roboczej: 14,8/153,9 = 9,6%. To znacznie więcej niż obliczona wcześniej stopa bezrobocia w Polsce, która wyniosła 2,6%. Review Questions Jaka jest różnica pomiędzy osobą bezrobotną a pozostającą poza zasobem siły roboczej? W jaki sposób oblicza się stopę bezrobocia? A jak obliczysz odsetek siły roboczej w populacji? Czy wszyscy niepracujący dorośli zaliczani są do osób bezrobotnych? Co stanie się ze stopą bezrobocia, jeśli zniechęceni poszukiwaniem pracy bezrobotni zostaną uznani za nieaktywnych zawodowo? Co dzieje się ze wskaźnikiem aktywności zawodowej, gdy osoby pracujące zostaną zaklasyfikowane jako bezrobotne? A co się stanie, gdy zostaną zaklasyfikowane jako osoby zniechęcone poszukiwaniem pracy? Jakie problemy pojawiają się w sytuacji, w której wykorzystujemy stopę bezrobocia jako precyzyjną miarę bezrobocia ogółem? Oceń, czy następujące osoby zostałyby uznane za bezrobotne w bieżących badaniach zatrudnienia: Mąż pozostający w domu z dziećmi, podczas gdy jego żona pracuje. Pracownik produkcyjny, którego fabryka została zamknięta. Student na bezpłatnym letnim stażu. Emeryt. Ktoś, kto od dwóch lat jest bez pracy, ale wciąż jej poszukuje. Ktoś, kto jest bez pracy od dwóch miesięcy, ale jej nie poszukuje. Ktoś, kto nie lubi swojej obecnej pracy i aktywnie poszukuje innej. Ktoś, kto decyduje się na pracę w niepełnym wymiarze godzin, ponieważ nie może znaleźć zatrudnienia na cały etat. Critical Thinking Questions Czy posługując się przedstawioną w rozdziale definicją stopy bezrobocia, można powiedzieć, że jej wzrost jest zawsze niekorzystny dla społeczeństwa? Czy spadek stopy bezrobocia jest zawsze korzystny dla społeczeństwa? Uzasadnij swoją odpowiedź. Wyjaśnij, dlaczego jednocześnie może zmniejszyć się liczba miejsc pracy i stopa bezrobocia, jeśli wielu pracowników zniechęci się do poszukiwania pracy. Czy twoim zdaniem ukryte bezrobocie będzie wyższe, niższe lub mniej więcej takie samo, gdy porównamy dwie sytuacje: stopa bezrobocia jest wysoka, powiedzmy 10%, i na niskim poziomie, np. 4%? Odpowiedź uzasadnij. Problems Pewien kraj z populacją 8 mln osób dorosłych ma 5 mln pracujących i 500 tys. bezrobotnych. Pozostała część dorosłej populacji nie należy do zasobu siły roboczej. Jaka jest stopa bezrobocia w tym kraju? Jaki jest odsetek ludzi aktywnych zawodowo? Naszkicuj wykres kołowy, który przyporządkuje dorosłą populację do tych trzech grup. osoby zniechęcone poszukiwaniami pracy (ang. discouraged workers ) osoby, które przestały szukać zatrudnienia z powodu braku odpowiednich miejsc pracy stopa aktywności zawodowej (ang. labor force participation rate ) odsetek populacji dorosłych osób (w Polsce w wieku 15–89 lat), które są zatrudnione albo też bezrobotne, ale poszukują pracy osoby nieaktywne zawodowo zob. osoby pozostające poza zasobem siły roboczej bierni zawodowo zob. osoby pozostające poza zasobem siły roboczej osoby pozostające poza zasobem siły roboczej (ang. out of the labor force ) osoby, które nie pracują i nie poszukują pracy, bez względu na to, czy chcą pracować, czy też nie; tacy ludzie określani są także jako nieaktywni zawodowo zatrudnieni poniżej kwalifikacji (ang. underemployed ) osoby, które pracują, ale wykonują pracę poniżej swoich kwalifikacji stopa bezrobocia (ang. unemployment rate ) odsetek osób dorosłych, które są aktywne zawodowo, ale nie pracują; inaczej mówiąc, są to osoby, które aktywnie poszukują pracy i są gotowe niezwłocznie ją podjąć

Business


Zmiany poziomu bezrobocia Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać schemat zmian stopy bezrobocia w gospodarce amerykańskiej w długim okresie Objaśnić wpływ czynników demograficznych na zmiany stopy bezrobocia w długim okresie Porównać stopy bezrobocia notowane w różnych krajach W tym rozdziale poddamy głębszej analizie zmiany stóp bezrobocia w długim horyzoncie czasowym (w ciągu dekad, a nawet stuleci) i w kontekście różnych grup ludności. Zmiany stopy bezrobocia w USA ilustruje zmiany poziomu bezrobocia w USA w dekadach po II wojnie światowej. Stopa bezrobocia w Stanach Zjednoczonych w latach 1948–2020 Poziom bezrobocia w USA fluktuuje wraz ze zmianami koniunktury gospodarczej, jednak z czasem wraca do przedziału 4–6%. Można zatem stwierdzić, że stopa bezrobocia w długim okresie w Stanach Zjednoczonych kształtuje się mniej więcej na tym poziomie. (Źródło: Federal Reserve Economic Data (FRED) https://research.stlouisfed.org/fred2/series/LRUN64TTUSA156S0). Nawet pobieżna analiza danych zilustrowanych powyższym wykresem pozwala na sformułowanie następujących wniosków: Poziom bezrobocia w Stanach Zjednoczonych zmieniał się na przestrzeni ostatnich 70 lat. W okresach recesji, tj. na początku lat 80., w latach 2009–2010 osiągnęła blisko 10%. Wydaje się to wskaźnikiem dość wysokim, jednak dla porównania – w okresie Wielkiego Kryzysu lat 30. XX w. bez pracy pozostawało prawie 25% siły roboczej USA. W Polsce z kolei po II wojnie światowej zjawisko bezrobocia pojawiło się dopiero wraz z rozpoczęciem procesu transformacji gospodarczej. W okresie gospodarki centralnie kierowanej, tj. w latach 1944–1989, bezrobocie w Polsce (przynajmniej to rejestrowane) nie występowało. We wrześniu 1991 r. bezrobocie rejestrowane po raz pierwszy osiągnęło wartości dwucyfrowe (jeszcze na koniec 1990 r. wynosiło jedynie 6,5%) i stan ten utrzymywał się do kwietnia roku 1998. Na koniec grudnia tego samego roku bezrobocie w Polsce znów przekroczyło 10% i na poziomie dwucyfrowym utrzymywało się do kwietnia 2008 r. Najwyższe wartości stopa bezrobocia rejestrowanego osiągała w Polsce w latach 2003–2004. Pod koniec lat 90. (1997–2001) i w połowie pierwszej dekady XXI w. (2006–2007), jak również w latach 2016–2019 stopy bezrobocia w USA kształtowały się na relatywnie niskim poziomie, poniżej 5% siły roboczej. Poprzedni okres, gdy bezrobocie przez trzy kolejne lata wynosiło mniej niż 5%, miał miejsce trzy dekady wcześniej, tj. pomiędzy rokiem 1968 a 1970. W Polsce bezrobocie rejestrowane nigdy nie spadło poniżej 5%. Najbliżej tej wartości byliśmy w październiku 2019 r., kiedy stopa bezrobocia osiągnęła właśnie 5%. Należy jednak podkreślić, że od marca 2017 r. stopa bezrobocia rejestrowanego w Polsce nie przekroczyła 8%, zaś w lutym 2016 r. po raz ostatni zanotowano wartości dwucyfrowe. Stopa bezrobocia nigdy nie spada do zera. Wydaje się również, że w gospodarce amerykańskiej prawie nigdy nie spada poniżej 3%, a na zbliżonym do 3% poziomie utrzymuje się przez bardzo krótki czas. (Dlaczego tak się dzieje, wyjaśnimy w dalszej części tego rozdziału). Z kolei w Polsce nieprzekraczalną granicą bezrobocia mierzonego za pomocą BAEL wydaje się poziom 2%. Okresy spadków i wzrostów bezrobocia dość dobrze pokrywają się z okresami ożywienia gospodarczego i mniejszej aktywności gospodarczej, przy czym bezrobocie ma tendencję do pojawiania się później niż same zmiany aktywności gospodarczej w ramach cykli koniunkturalnych. Jest to szczególnie widoczne w okresie ożywienia gospodarki po recesji. W czasach recesji (ang. contraction ) i depresji (ang. depression ) bezrobocie jest wysokie, a w okresach wzrostu gospodarczego zwykle niższe. Nie ma widocznej i wyraźnej długoterminowej tendencji wskazującej na wzrost (lub spadek) stopy bezrobocia w Stanach Zjednoczonych. Jest to szczególnie warte odnotowania, ponieważ populacja USA wzrosła ponad czterokrotnie: z 76 mln w roku 1900 do ponad 325 mln w 2017. Co więcej, w analizowanym okresie wzrosła nie tylko bezwzględna liczba dorosłych Amerykanów, powiększył się też odsetek osób aktywnych, ponieważ znaczna liczba kobiet postanowiła podjąć płatne zatrudnienie. Kobiety stanowiły 18% zasobu siły roboczej w roku 1900 i prawie połowę aktywnych zawodowo w 2021. Jednak pomimo wzrostu liczby pracowników, a także innych zmian (takich jak wprowadzanie nowych technologii i przenoszenie produkcji – wraz z nasilającą się globalizacją – do krajów rozwijających się) gospodarka była zdolna zapewnić wystarczającą liczbę miejsc pracy dla mniej więcej stałego odsetka aktywnych zawodowo Amerykanów. W Polsce z kolei zmiany stóp bezrobocia obserwowane w ciągu ostatnich kilkunastu lat są silnie związane z czynnikami demograficznymi. Szybki wzrost odsetka osób poszukujących pracy na początku XXI w. był konsekwencją wchodzenia na rynek pracy pokolenia tzw. wyżu demograficznego stanu wojennego. W latach 1999–2003 z polskiego rynku pracy odchodziło w naturalny sposób (przede wszystkim na emeryturę) ok. 350–400 tys. pracowników, wchodziło zaś na niego dwukrotnie więcej osób. Polska gospodarka nie była w stanie wygenerować w krótkim czasie tak dużej liczby dodatkowych miejsc pracy. W konsekwencji część osób bezrobotnych, szczególnie młodych, zdecydowała się na czasową lub stałą emigrację. Obecnie sytuacja uległa głębokiej zmianie. Z rynku pracy schodzi ok. 150 tys. osób więcej, niż nań wchodzi. Właśnie dlatego Polska jest tak silnie uzależniona od importu pracowników i w zasadzie nie ma problemu z bezrobociem, które nie wzrosło znacząco nawet w okresie pandemii Covid-19. Stopy bezrobocia wg płci, wieku i pochodzenia etnicznego Bezrobocie nie rozkłada się równomiernie w populacji Stanów Zjednoczonych. Na poniższych trzech wykresach , oraz przedstawione są stopy bezrobocia w grupach zdefiniowanych demograficznie. Stopa bezrobocia wg płci Stopa bezrobocia wśród mężczyzn była niegdyś znacznie niższa niż w grupie kobiet (w drugiej połowie lat 60. XX w. ta różnica sięgała nawet 2 punktów procentowych), ale w ostatnich dekadach wartość tych dwóch parametrów w zasadzie się zrównała, a w latach 2007–2019 stopa bezrobocia wśród mężczyzn była wręcz wyższa. (Źródło: www.bls.gov). Stopa bezrobocia wg wieku w latach 1948–2020 jest najwyższa wśród osób bardzo młodych i obniża się wraz z wiekiem. (Źródło: www.bls.gov). Stopa bezrobocia wg pochodzenia etnicznego w latach 1974–2020. Chociaż stopa bezrobocia wśród wszystkich grup etnicznych ma tendencję do jednoczesnego wzrostu i spadku, wskaźnik ten dla Afroamerykanów jest zwykle ok. dwóch razy wyższy niż dla osób białych, dla Latynosów zaś kształtuje się na poziomie pośrednim w stosunku do tych dwóch grup. (Źródło: www.bls.gov). Stopa bezrobocia wśród kobiet w USA była do lat 70. XX w. wyższa niż wśród mężczyzn, być może odzwierciedlając historyczny pogląd, zgodnie z którym kobiety były postrzegane jako pracownicy niebędący głównymi żywicielami rodziny (ang. “secondary” earners ). Jednak ok. 1980 r. stopa bezrobocia wśród kobiet zrównała się ze wskaźnikiem bezrobocia wśród mężczyzn, co jest pokazane na . W okresie tuż przed recesją z lat 2008–2009 i później aż do 2019 r. stopa bezrobocia wśród mężczyzn przewyższała wskaźnik bezrobocia wśród kobiet. W 2020 r. ta tendencja jednak ponownie się odwróciła. W Polsce w tym zakresie w ciągu ostatnich kilkunastu lat utrzymuje się dość stała tendencja, zaś stopa bezrobocia wśród kobiet jest wyższa w porównaniu z odsetkiem bezrobotnych mężczyzn, jedna różnica ta systematycznie maleje. W roku 2010 stopa bezrobocia mierzona metodą baelowską wynosiła wśród kobiet 9,9%, podczas gdy wśród mężczyzn było to 8,9%. W kolejnym roku różnica wzrosła do dwóch punktów procentowych (odpowiednio 10,8% i 8,8%), jednak od tego momentu spada i obecnie kształtuje się na poziomie ok. pół punktu procentowego. Przeczytaj ten raport , aby uzyskać szczegółowe dane na temat recesji w Stanach Zjednoczonych w latach 2008–2009. Znajdziesz tam także przydatne informacje w kwestii statystyk dotyczących bezrobocia w tym kraju. Najmłodsi pracownicy doświadczają zwykle najwyższego bezrobocia (zob. ). W grupie pracowników w wieku 25-54 bezrobocie jest zwykle niższe, prawdopodobnie dlatego, że osoby w tej fazie życia często posiadają już rodziny i ich determinacja w poszukiwaniu i utrzymaniu miejsca pracy jest znacznie wyższa niż w wypadku młodych dorosłych. Młodsi pracownicy zmieniają miejsca pracy częściej niż pracownicy w średnim wieku, wciąż zdobywają wiedzę, doświadczenie i umiejętności, poszukując swojego wymarzonego pracodawcy i zawodu, co dodatkowo przyczynia się do obserwowanych wyższych stóp bezrobocia w tej grupie. Dla pracowników w wieku powyżej 55 lat charakterystyczne są najniższe wskaźniki bezrobocia, ponieważ ci spośród nich, którzy nie mogą znaleźć pracy, zazwyczaj przechodzą na emeryturę (dezaktywizują się zawodowo), a zatem nie są uwzględniani w statystykach bezrobocia. Stopa bezrobocia dla Afroamerykanów jest znacznie wyższa niż dla innych grup etnicznych, co z pewnością odzwierciedla zjawisko dyskryminacji na rynku pracy, jakiej doświadczają przedstawiciele tej mniejszości. Jednak wraz z końcem XX w. różnice w wysokości stóp bezrobocia w trzech grupach etnicznych (biali, czarni i Latynosi) w gospodarce amerykańskiej znacznie się zmniejszyły, co łatwo zauważyć na . Stopa bezrobocia wśród Afroamerykanów i Latynosów na początku XXI w. była na historycznie najniższym poziomie, zanim nie wzrosła wraz z początkiem recesji w latach 2008–2012. Wreszcie osoby słabiej wykształcone zazwyczaj doświadczają wyższego bezrobocia. Na przykład w listopadzie 2021 r. stopa bezrobocia dla legitymujących się wykształceniem wyższym wynosiła 2,3%; dla osób, które rozpoczęły naukę na studiach, ale jej nie ukończyły, była równa 3,7%; dla posiadaczy średniego wykształcenia osiągnęła 5,2%; a dla osób z wykształceniem podstawowym i zawodowym wyniosła 5,7%. Taka prawidłowość pojawia się, ponieważ każdy kolejny rok nauki w praktyce zapewnia lepszą pozycję na rynku pracy i zwiększa popyt na pracownika. Dodatkowo, z uwagi na niższy średni poziom wynagrodzeń i gorsze warunki pracy, osoby o niskich kwalifikacjach i bez formalnego wykształcenia mogą być zdemotywowane do poszukiwania zatrudnienia. Porównania stóp bezrobocia w różnych krajach Porównania stóp bezrobocia w różnych krajach wskazują, że wartość tego wskaźnika w Stanach Zjednoczonych jest zazwyczaj niższa niż w innych państwach o wysokim poziomie dochodu (tradycyjnie określanych jako kraje rozwinięte lub uprzemysłowione). zawiera informację o stopach bezrobocia w latach 1991, 1996, 2001, 2006 (tuż przed recesją) oraz 2019 (a więc w ostatnim roku przed wybuchem pandemii koronawirusa) w wybranych krajach o wysokim dochodzie na mieszkańca. Jako punkt odniesienia wskazano również dane dla Polski. Porównanie stóp bezrobocia w różnych krajach (dla Polski dane przedstawiają wysokość bezrobocia rejestrowanego w grudniu wskazanego roku) Kraj 1991 1996 2001 2006 2019 Stany Zjednoczone 6,8% 5,4% 4,8% 4,4% 3,7% Kanada 9,8% 8,8% 6,4% 6,2% 5,7% Japonia 2,1% 3,4% 5,1% 4,5% 2,4% Francja 9,5% 12,5% 8,7% 10,1% 8,5% Niemcy 5,6% 9,0% 8,9% 9,8% 3,1% Włochy 6,9% 11,7% 9,6% 7,8% 10,0% Szwecja 3,1% 9,9% 5,0% 5,2% 7,0% Zjednoczone Królestwo 8,8% 8,1% 5,1% 5,5% 3,9% Polska 12,% 13,2% 17,5% 14,8% 5,2% Tego typu zestawienia powinny być interpretowane z dużą dozą ostrożności, ponieważ każdy kraj wykorzystuje nieco inne definicje bezrobocia i narzędzia ankietowe do jego pomiaru, a także ma odmiennie funkcjonujące rynki pracy. Dane dla Polski – na tle referencyjnej grupy krajów dość wysokie – odwołują się do definicji „rejestrowanego bezrobocia”. Gdyby przyjąć metodologię baelowską, stosowne wskaźniki byłyby z pewnością niższe (zgodnie z danymi GUS, które są niestety dostępne tylko od 2010 r., bezrobocie na koniec czwartego kwartału 2019 r. obliczone na podstawie badań ankietowych kształtowało się na poziomie 2,9%). Stopa bezrobocia w Japonii wydaje się dość niska, mimo że od końca lat 80. ubiegłego wieku japońska gospodarka jest pogrążona w stagnacji, a niekiedy nawet w recesji. Tak niski wskaźnik bezrobocia prawdopodobnie rysuje zbyt optymistyczny obraz tego rynku pracy. W Japonii pracownicy, którzy tracą zatrudnienie, zazwyczaj szybko wychodzą z zasobu siły roboczej i nie szukają nowego zajęcia, a więc nie są zaliczani do grupy bezrobotnych. Ponadto firmy japońskie dość niechętnie zwalniają ludzi, w związku z tym mają dużą liczbę pracowników, którzy pracują w niepełnym wymiarze czasu pracy lub pozostają oficjalnie zatrudnieni, mimo że niewiele robią. (To skądinąd jedna z wielu przyczyn stagnacji, w jakiej pogrążona jest ta gospodarka). Możemy postrzegać ten japoński schemat postępowania jako niezwykłą metodę zapewniania wsparcia bezrobotnym przez społeczeństwo, a nie oznakę zdrowej gospodarki. Informacje o Chinach i gospodarce tego kraju wprost zalewają media. Zmiany wartości chińskiego juana w porównaniu z dolarem, stopa wzrostu PKB w tym kraju i wysokość inflacji prawdopodobnie będą częścią wieczornego programu biznesowego dziś lub jutro. Dlaczego więc gospodarka Państwa Środka nie została uwzględniona w dyskusji o bezrobociu w ujęciu międzynarodowym? Powodem jest brak rzetelnych statystyk. Ten artykuł to wyjaśnia. Porównywanie stóp bezrobocia w Stanach Zjednoczonych i innych gospodarkach o wysokich dochodach ze stopami bezrobocia w krajach rozwijających się, leżących w Ameryce Łacińskiej, Afryce i Azji jest bardzo trudne. Jednym z najważniejszych powodów jest fakt, że urzędom statystycznym w wielu biedniejszych krajach brakuje zasobów i możliwości technicznych porównywalnych z tymi, którymi dysponuje Biuro Spisu Ludności USA, Eurostat czy GUS. Jeszcze większy problem z porównaniami międzynarodowymi wynika z tego, że w wielu krajach o niskich dochodach większość pracowników nie jest oficjalnie zarejestrowana przez pracodawcę i nie otrzymuje regularnych wynagrodzeń. Ludzie znajdują tam raczej zatrudnienie dorywcze, krótkoterminowe, pracują w zamian za utrzymanie lub prowadzą handel wymienny (barterowy – np. jako rekompensatę za swój wysiłek otrzymują jedzenie dla siebie i rodziny). Ponadto wpływ bezrobocia na społeczeństwo w krajach o wysokich i niskich dochodach jest zróżnicowany. Bezrobotni pracownicy w rozwiniętych gospodarkach mają dostęp do różnych programów rządowych, takich jak ubezpieczenie na wypadek bezrobocia, opieka społeczna czy bony żywnościowe. Podobne programy w krajach biednych albo w ogóle nie istnieją, albo skala wsparcia jest bardzo ograniczona. Chociaż bezrobocie stanowi poważny problem w wielu krajach o niskich dochodach, jego symptomy i konsekwencje znacznie różnią się od tych właściwych dla krajów zamożnych. Key Concepts and Summary Stopa bezrobocia w USA rośnie w okresach stagnacji gospodarczej i recesji, ale spada do przedziału 4–6%, gdy gospodarka zaczyna ponownie rosnąć. Stopa bezrobocia nigdy nie spada do zera. Pomimo ogromnego wzrostu liczby ludności i zasobu siły roboczej w USA w XX w., a także innych głębokich zmian gospodarczych, takich jak globalizacja i wprowadzanie nowych technologii substytuujących pracę, stopa bezrobocia w Stanach Zjednoczonych i Polsce nie wykazuje długoterminowej tendencji wzrostowej. Stopy bezrobocia uzależnione są od czynników determinujących sytuację ludzi na rynku pracy: są wyższe dla Afroamerykanów i Latynosów niż dla białych; wyższe dla gorzej wykształconych i posiadających niższe kwalifikacje; wyższe dla osób młodych w porównaniu z pracownikami w średnim wieku. Stopa bezrobocia wśród kobiet była kiedyś wyższa niż stopa bezrobocia wśród mężczyzn, ale w ostatnich latach wartości tych wskaźniki w obu grupach uległy unifikacji. Self-Check Questions Czy w długim okresie stopa bezrobocia w USA wskazywała – ogólnie rzecz biorąc – tendencję wzrostową, spadkową, czy pozostawała na stałym poziomie? W długim okresie stopa bezrobocia w Stanach Zjednoczonych utrzymywała się generalnie na tym samym poziomie. Dla jakich grup społecznych w USA stopy bezrobocia są zazwyczaj wyższe: Osoby białe czy przedstawiciele mniejszości etnicznych? Osoby młode czy w średnim wieku? Licealiści czy osoby po studiach? Przedstawiciele mniejszości etnicznych. Osoby młode. Licealiści. Review Questions Czy stopa bezrobocia w Stanach Zjednoczonych jest zazwyczaj wyższa, niższa, czy na podobnym poziomie jak w innych krajach o wysokich dochodach? Czy w Stanach Zjednoczonych stopa bezrobocia jest rozłożona równomiernie w całej populacji? Critical Thinking Questions Czy wyższa stopa bezrobocia wśród pracowników reprezentujących mniejszości etniczne musi być oznaką dyskryminacji? Jakie mogą być inne przyczyny wyższej stopy bezrobocia w tej grupie? Chociaż bezrobocie jest silnie ujemnie skorelowane z poziomem aktywności gospodarczej, to w realnym świecie reakcja tego parametru jest opóźniona w stosunku do odczytu zmian aktywności gospodarczej. Innymi słowy, firmy nie zwalniają pracowników natychmiast w odpowiedzi na spadek sprzedaży. Czekają jakiś czas, zanim zareagują. Podobnie firmy nie zatrudniają pracowników od razu, gdy ich sprzedaż wzrasta. Z czego wynika takie opóźnienie reakcji? Jak myślisz, dlaczego stopa bezrobocia jest niższa dla osób z wyższym wykształceniem?

Business


Przyczyny bezrobocia w krótkim okresie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Analizować zmiany bezrobocia cyklicznego Wyjaśnić, jaki jest związek między „lepkimi cenami” a poziomem zatrudnienia Wykorzystać model rynku (podaż i popyt) do analizy poziomu bezrobocia i wysokości wynagrodzeń W poprzednim rozdziale mieliśmy okazję zapoznać się z zagadnieniem zmienności bezrobocia w czasie. Teraz spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, jakie czynniki wpływają na wysokość tego wskaźnika w krótkim i długim okresie. Są takie same, czy jednak się różnią? Zacznijmy od analizy w krótki okresie. Bezrobocie cykliczne Przyjmijmy racjonalne założenie, zgodnie z którym w krótkim okresie, liczonym raczej w miesiącach i latach niż dekadach, liczba godzin, które przeciętny człowiek jest skłonny przepracować za daną płacę w ciągu tygodnia lub miesiąca, nie zmienia się znacząco, a więc zarówno indywidualna, jak i rynkowa krzywa podaży pracy nie ulegają nie ulegają zmianom (ani przesunięciu, ani zmianie nachylenia). Dodatkowo przyjmijmy standardowe założenie ceteris paribus , dotyczące braku istotnych zmian w strukturze wiekowej siły roboczej, instytucjach i prawie wpływających na sposób funkcjonowania rynku pracy. Jednym z podstawowych czynników kształtujących popyt na pracę zgłaszany przez przedsiębiorstwa jest to, w jaki sposób postrzegają one sytuację makroekonomiczną lub inaczej mówiąc, kondycję gospodarki. Pamiętajmy, że popyt na czynniki produkcji takie jak praca jest popytem pochodnym, zależnym od zapotrzebowania zgłaszanego przez potencjalnych klientów na produkty oferowane do sprzedaży przez konkretne przedsiębiorstwa (popyt na pracę kelnerów i kucharzy jest pochodny w stosunku do popytu na jedzenie „na mieście”, a popyt na wykładowców ekonomii jest pochodny w stosunku do popytu zgłaszanego przez młodych ludzi zainteresowanych studiowaniem ekonomii). Jeśli przedsiębiorstwa oceniają, że gospodarka się rozwija, więc popyt na ich dobra i usługi będzie rósł, to przy danym wynagrodzeniu będą chciały zatrudnić większą liczbę pracowników, a krzywa popytu na pracę przesunie się w prawo. I odwrotnie, jeśli firmy uznają, że gospodarka spowalnia lub wchodzi w recesję (a zatem trudniej będzie sprzedać oferowany asortyment), wtedy będą chciały zatrudnić mniejszą liczbę pracowników przy danej płacy (a być może również zwolnić część z tych, którzy już pracują), zaś krzywa popytu na pracę przesunie się w lewo. Zmienność wielkości bezrobocia wywoływaną przez cykliczne zmiany aktywności gospodarczej (przechodzenie od ekspansji do recesji lub od recesji do ekspansji) ekonomiści nazywają bezrobocie cykliczne (ang. cyclical unemployment ). Z punktu widzenia pewnego wyidealizowanego sposobu funkcjonowania rynku pracy (a dokładniej tego, jak zachowują się rynkowe krzywe popytu i podaży oraz cena), bezrobocie stanowi pewną zagadkę. Jak to bowiem pokazuje , jeśli rynek pracy jest wolny od ingerencji państwa, zaś cena równowagi (czyli płaca) może się szybko dostosowywać do sytuacji na tym rynku (mówimy wówczas, że jest on elastyczny, a płaca giętka), to na rynku pracy powinna istnieć równowaga między popytem a podażą, czyli nie powinno występować bezrobocie (które nie jest przecież niczym innym jak nadwyżką podaży nad popytem). Przy płacy równej (W e ) powinna istnieć pełna równowaga pomiędzy ilością pracy oferowanej i zapotrzebowaniem na pracę, dla liczby pracowników lub godzin pracy zdefiniowanych jako (Q e ). Równowaga na rynku pracy, a zjawisko bezrobocia Na rynku pracy z elastycznymi płacami równowaga wystąpi przy płacy W e i ilości pracy Q e (definiowanej jako liczba przepracowanych godzin lub zatrudnionych osób), które zapewniają równość zapotrzebowania na pracę zgłaszanego przez przedsiębiorstwa (krzywa popytu D) i ilości pracy oferowanej przez pracowników (krzywa podaży S). Jednym z możliwych czynników, który sprawia, że w statystykach pojawia się kategoria osób bezrobotnych, jest to, że ludzie nie chcą pracować za wynagrodzenie równe obecnej płacy równowagi (np. 10 zł za godzinę „na rękę”), ale byliby skłonni podjąć pracę, gdyby wynagrodzenie było wyższe (np. 20 zł za godzinę). Jeśli w rozmowie z ankieterem zadeklarują, że szukają takiej pracy i byliby gotowi ją podjąć, zostaną zaklasyfikowani jako aktywni zawodowo i bezrobotni. Z punktu widzenia ekonomisty ważne jest jednak nie to, jak klasyfikujemy takie osoby, tylko pytanie, czy ludzie ci pozostają bez pracy dlatego, że nie mogą jej znaleźć, czy też dlatego, że szukać jej nie chcą. Prawdopodobnie część z takich osób jest bezrobotna z powodu swoich nierealistycznych oczekiwań co do zarobków, ale nie stanowią one większości. Większość osób bezrobotnych to ludzie, których przyjaciele i znajomi, posiadający podobne wiedzę, umiejętności i doświadczenie, są gdzieś zatrudnieni i otrzymują płace zgodne z ich preferencjami. Oznacza to, że bezrobotni też byliby skłonni pracować na stanowiskach i z wynagrodzeniem analogicznym do tego, jakie otrzymują ich przyjaciele. Jeśli jednak pracodawcy nie zatrudniają dodatkowych pracowników, szanse na znalezienie atrakcyjnego miejsca pracy są bardzo niskie, a to oznacza, że osoby te są bezrobotne mimowolnie. W ten sposób pojawia się przymusowe bezrobocie. Dlaczego płace są „lepkie” i nie równoważą rynku pracy Model rynku pracy z elastycznymi płacami nie tłumaczy, dlaczego zjawisko bezrobocia w ogóle występuje w gospodarce, ponieważ w sytuacji pojawienia się nadwyżki po stronie popytu, a szczególnie podaży, płace powinny (zgodnie z założeniami modelu) dostosować się w taki sposób, by każdy, kto jest zainteresowany podjęciem zatrudnienia, mógł je znaleźć. W takiej sytuacji użyteczne może być odrzucenie założenia, że płace niemal natychmiast dostosowują się do sytuacji rynkowej (są doskonale giętkie), i rozważenie modeli ekonomicznych, w których płace nie są giętkie, lecz dostosowują się do sytuacji na rynku relatywnie wolniej. Opóźnienie w reakcji płac na sytuację rynkową występuje przede wszystkim wtedy, gdy poziom wynagrodzeń powinien spaść, aby zrównoważyć popyt i podaż na rynku pracy. Jednym z powodów, dla których płace są „ lepkie ” (ang. sticky ), czyli „przyklejają się” do swojego poziomu i nie maleją w taki sposób, aby zrównoważyć popyt i podaż, jest prawne i instytucjonalne otoczenie rynku pracy. W przypadku pracowników o niskich kwalifikacjach, młodych lub wykonujących nieskomplikowane zadania i w związku z tym otrzymujących płacę minimalną ewentualne dalsze obniżanie ich wynagrodzeń jest nielegalne. Z kolei w przypadku pracowników, których stanowiska są objęte tzw. układami zbiorowymi, czyli umocowanymi prawnie wieloletnimi kontraktami zawieranymi przez związki zawodowe z pracodawcą (pomyśl w tym kontekście o górnikach w Polsce lub sportowcach zawodowych lig amerykańskich), jak również regulacjami państwowymi (takimi jak Karta nauczyciela w Polsce), cięcia płac mogą naruszać taki kontrakt i wywołać spór prawny lub strajk narażający firmę na straty. Jednak istnienie płacy minimalnej i układy zbiorowe nie są wystarczającym uzasadnieniem lepkości płac, które to zjawisko jest obserwowane w całej gospodarce i nie tylko w kontekście najniższych wynagrodzeń. Ostatecznie z ok. 78,3 mln osób zatrudnionych w amerykańskiej gospodarce, których wynagrodzenie określa stawka godzinowa, tylko ok. 1,1 mln – mniej niż 2% – nie otrzymuje wynagrodzenia powyżej płacy minimalnej. Podobnie związki zawodowe reprezentują zaledwie jakieś 12% amerykańskich pracowników najemnych. W innych krajach rozwiniętych, przede wszystkim państw członkowskich UE, dla których dość typowe jest utrzymywanie wysokiego poziomu płac minimalnych lub rozbudowanego systemu układów zbiorowych, większy odsetek pracowników może mieć płace wynegocjowane przez związki zawodowe lub na poziomie zbliżonym do płacy minimalnej. Z dostępnych szacunków prezentowanych m. in. przez polski rząd wynika, że w 2023 r. minimalne wynagrodzenie w Polsce pobierało ok. 3 mln pracowników (czyli ok. 27% zatrudnionych); odsetek ten od kilku lat – czyli wraz z rozpoczęciem cyklu podwyżek płacy minimalnej – nieustannie rośnie (w 2021 r. było to jedynie ok. 1,7 mln pracowników, a w roku 2012 tylko 1,3 mln. pracowników). Jednak w przypadku Stanów Zjednoczonych te dwa czynniki łącznie dotyczą nie więcej niż 15% całej siły roboczej. Ekonomiści poszukający przyczyn lepkości płac, których wysokość znacznie odbiega od minimalnego, gwarantowanego prawem poziomu, skupili się na czynnikach mogących charakteryzować większość stosunków pracy w gospodarce. Zaproponowali szereg różnych teorii, które mają jednak pewien wspólny mianownik. Jedno z możliwych wyjaśnień wskazuje, że nawet pracownicy, którzy nie należą do związków zawodowych, często pracują na podstawie niepisanego kontraktu ( ukrytego ) (ang. implicit contract ). Polega on na tym, że pracodawca będzie starał się nie dopuścić do spadku płac w okresie stagnacji lub recesji, jak również w sytuacji, w której to konkretne przedsiębiorstwo boryka się z problemami, w zamian za co pracownicy nie będą oczekiwali ogromnych podwyżek płac wówczas, gdy gospodarka lub firma przeżywają okres rozkwitu. Takie zachowanie przy ustalaniu płac działa jak specyficzna forma ubezpieczenia: pracownik ma pewną ochronę przed spadkiem płac w gorszych czasach, ale płaci za tę ochronę nieco niższym wynagrodzeniem w okresach szczególnie korzystnej koniunktury. Oczywiście, ten rodzaj niepisanego kontraktu (ang. implicit contract ) oznacza, że firmy będą wstrzymywać się z obniżkami płac, aby pracownicy nie poczuli się oszukani i nie zmniejszali swojego zaangażowania w wykonywane obowiązki lub nawet nie odeszli z pracy. Teoria płacy efektywnościowej ( wydajnościowej ) (ang. efficiency wage theory ) utrzymuje z kolei, że produktywność pracowników i ich skłonność do rzetelnej pracy zależą przede wszystkim od poziomu ich wynagrodzenia, a zatem pracodawcy mogą uznać, że warto im płacić nieco więcej, niż dyktują to warunki rynkowe. W końcu jeśli ktoś otrzymuje wynagrodzenie, którego nie zaoferuje mu nikt inny, to będzie swoją pracę i swojego pracodawcę traktował z należytą dozą szacunku i po prostu będzie się przykładał do pracy. A gdy będzie trzeba, zgodzi się zostać po godzinach, przyjść do pracy w dniu wolnym itd. Jeśli zaś w mniej lub bardziej odległej przyszłości pracodawca zaproponuje mu czasowe obniżenie wynagrodzenia, argumentując, że sytuacja firmy jest wyjątkowo trudna, to zaakceptuje tę propozycję i nie odejdzie, szukając bardziej atrakcyjnego zatrudnienia. Pracodawcy z kolei wiedzą, że zatrudnianie i szkolenie nowych pracowników jest kosztowne i czasochłonne, wolą więc zapłacić obecnej załodze trochę więcej teraz, niż stracić ją, a potem zatrudniać i szkolić nową. W ten sposób, unikając obniżek płac, pracodawca minimalizuje koszty szkolenia i zatrudniania nowych pracowników, a jednocześnie czerpie korzyści z dobrze zmotywowanych pracowników. Pionierem takiego podejścia do zarządzania personelem był Henry Ford, założyciel amerykańskiego koncernu motoryzacyjnego. Zmotoryzowanie Ameryki modelem Forda T było możliwe m.in. dzięki wprowadzeniu płacy efektywnościowej (która w 1914 r. wynosiła 5 dol. za dzień pracy). Są także argumenty wskazujące na niebezpieczeństwo związane z selekcję negatywną w przypadku obniżek płac (ang. adverse selection ). Jeśli pracodawca reaguje na pogarszające się warunki prowadzenia działalności gospodarczej obniżką płac wszystkich pracowników, to najprawdopodobniej ci najlepsi, których akurat bardzo chciałby zatrzymać, odejdą, a zostaną leniwi, niezmotywowani i pozbawieni kwalifikacji. Ci pierwsi bowiem z łatwością znajdą na rynku nowe zatrudnienie, ci drudzy zaś wiedzą, że w przypadku zwolnienia szanse na nowe płatne zajęcia są stosunkowo niewielkie. W związku z tym zamiast obniżać wynagrodzenia, pracodawcy próbują pozbywać się najgorszych pracowników. Czasami przedsiębiorstwa, które przeżywają trudne chwile, mogą próbować przekonywać pracowników do krótkoterminowej redukcji płac i nadal zatrzymać większość załogi. Jednak typowym postępowaniem w opisanej sytuacji jest zwalnianie niektórych pracowników, a nie obniżanie płac wszystkim. Model „swój-obcy” (ang. insider-outsider ) z kolei wskazuje na to, że osoby już zatrudnione przez przedsiębiorstwa są „swoje”, podczas gdy nowi pracownicy, a szczególnie osoby, które nie mają pracy, są traktowani jak „obcy”. Firmy polegają w swojej aktywności na zatrudnionych pracownikach, którzy utrzymują sprawne funkcjonowanie organizacji, znają rutynowe procedury i są w stanie przekazać doświadczenie nowo zatrudnionym. W tym kontekście trudne do wyobrażenia jest posunięcie polegające na obniżeniu płac „swoim”, aby zatrudnić bezrobotnych „obcych”, gdyż z pewnością zraziłoby to doświadczonych pracowników i zaszkodziło produktywności i perspektywom firmy. Wreszcie, argument odwołujący się do braku możliwości koordynacji płac (ang. relative wage coordination argument ) wskazuje, że nawet jeśli większość pracowników byłaby skłonna zgodzić się na obniżenie swoich wynagrodzeń w okresie recesji lub stagnacji, pod warunkiem, że dotknie to wszystkich wykonujących tę samą lub podobną pracę (powiedzmy – kierowca przekonany argumentami o recesji zgadza się na obniżenie swojego wynagrodzenia, jeśli wszyscy kierowcy zaakceptują niższe płace), to w kapitalistycznej gospodarce nie ma praktycznych możliwości, aby podobny plan wcielić w życie. Pokusa wyłamania się z takiego porozumienia przez właścicieli firm spedycyjnych, którzy płaciliby więcej najlepszym kierowcom, byłaby zbyt duża. To skądinąd argument uzasadniający zawieranie porozumień zbiorowych, które – jeśli taka sytuacja zostałaby w nich uwzględniona – pozwalałyby na obniżkę. Pracownicy postawieni przed możliwością obniżenia płacy, podczas gdy wynagrodzenia ich kolegów w innych przedsiębiorstwach pozostałyby niezmienione, będą ostro walczyć przeciwko takim obniżkom. Doskonale zdają sobie bowiem sprawę z tego, że zmniejszenie płacy oznacza pogorszenie ich sytuacji zarówno w kategoriach bezwzględnych, jak i w stosunku do innych osób wykonujących to samo zajęcie. Powyższe teorie wskazujące powody, dla których płace pozostają lepkie, szczególnie w kontekście potencjalnej obniżki ich poziomu, różnią się w kwestii możliwych implikacji. Określenie ich mocnych i słabych stron jest przedmiotem ciągłych badań i kontrowersji wśród ekonomistów. Jednak wszystkie bez wyjątku wskazują, że płace będą spadały relatywnie wolno, o ile w ogóle, nawet jeśli gospodarka lub konkretne przedsiębiorstwo znajdują się w trudnym okresie. Jeśli płace nie są giętkie i nie obniżają się bardzo szybko do poziomu, który równoważy popyt z podażą (co oznacza, że rynek pracy jest nieelastyczny), może dojść do krótkotrwałego lub długotrwałego bezrobocia. Pokazuje to . Lepkie płace na rynku pracy Ponieważ stawka płacy jest lepka i nie zmniejsza się poniżej poziomu wyznaczonego przez W, rynek pracy nie jest zrównoważony, a liczba osób, które chcą pracować (Q s ), jest większa niż liczba wolnych miejsc pracy (Q d ). W rezultacie pojawia się bezrobocie, którego rozmiary zostały oznaczone klamrą na wykresie. wskazuje na konsekwencje "lepkich" płac dla równowagi na rynku pracy w sytuacji, w której przesunięcia ulega krzywa popytu. Panel (a) uwzględnia sytuację, w której popyt przesuwa się w prawo, z położenia D0 do D 1 . W tym przypadku płaca równowagi wzrasta z poziomu W 0 do W 1 (jak to zostało wskazane powyżej, lepkość płac jest zjawiskiem pojawiającym się w sytuacji, w której płace miałyby zostać obniżone), a liczba zatrudnionych osób (lub liczba przepracowanych godzin, jeśli w ten sposób będziemy definiować ilość pracy) wzrasta z Q 0 do Q 1 . Na rynku pracy utrzymuje się równowaga, a pracownicy – dzięki wzrostowi wynagrodzeń – są zmotywowani do wydajnej pracy. Panel (b) pokazuje z kolei sytuację, w której popyt na pracę przesuwa się w lewo, z położenia D 0 do D 1 , podobnie jak ma to miejsce w czasie recesji, kiedy wraz ze spadkiem popytu na dobra i usługi maleje również popyt na pracę. Ponieważ tym razem płace są lepkie i nie zmniejszają się do poziomu, który zapewniłby równowagę rynkową (W 1 ), niemożliwe jest zrównanie popytu i podaży, przynajmniej w krótkim okresie. Zamiast tego po przesunięciu krzywej popytu na pracę i utrzymaniu płac na dotychczasowym poziomie liczba osób skłonnych do podjęcia pracy za dotychczasowym wynagrodzeniem (W 0 ) nie zmienia się i wynosi (Q 0 ). Tymczasem wielkość zapotrzebowania na pracowników przy niezmienionym wynagrodzeniu (W 0 ) spadła do poziomu (Q 2 ). Pojawiła się zatem grupa pracowników, którzy są skłonni pracować za płacę (W0), ale nie mogą znaleźć pracy. Ta nadwyżka pracowników chętnych do podjęcia pracy nad liczbą osób, które pracodawcy chcieliby zatrudnić, to nic innego jak bezrobocie. Lepkie płace i zmiany popytu na rynku pracy – przyczyny bezrobocia w krótkim okresie Panel (a) Na rynku pracy, na którym płace mogą w swobodny sposób rosnąć (są giętkie), wzrost popytu na pracę z poziomu D 0 do D 1 prowadzi do wzrostu liczby pracujących osób w warunkach równowagi z Q 0 do Q 1 oraz wzrostu płacy równowagi z poziomu W 0 do W 1 . Panel (b) Na rynku pracy, na którym płace są lepkie i nie maleją, spadek popytu na pracę z poziomu D0 do D 1 prowadzi do spadku zapotrzebowania na pracowników zgłaszanego przez pracodawców przy pierwotnej płacy (W 0 ) z poziomu Q 0 do Q 2 . Pracownicy nie chcą jednak podjąć zatrudnienia za wynagrodzeniem (W 0 ), ale nie mogą znaleźć pracy opłacanej na poziomie W 0 i stają się bezrobotni. Przedstawiona powyżej analiza graficzna pomaga wyjaśnić, dlaczego – jak to już zostało zaznaczone powyżej – bezrobocie ma tendencję do wzrostu w czasie recesji i spadku podczas okresów ekspansji gospodarczej. Kondycja gospodarki wpływa na położenie krzywej popytu na pracę, co w połączeniu z lepkimi płacami determinuje pojawienie się lub wzrost liczby osób bezrobotnych. Powiększanie się rozmiarów bezrobocia będące konsekwencją spowolnienia tempa wzrostu gospodarczego (stagnacji) lub recesji nazywamy bezrobociem cyklicznym. Bank Rezerwy Federalnej w St. Louis jest najlepszym źródłem danych makroekonomicznych (w postaci szeregów czasowych), znanych jako Federal Reserve Economic Data ( FRED ), dostarcza kompletnych zestawów danych na temat różnych miar bezrobocia w USA, jak również miesięczny raport Bureau of Labor Statistics z wynikami ankiet dotyczących sytuacji gospodarstw domowych i zatrudnienia. W Polsce tego typu dane dostępne są na witrynie internetowej Głównego Urzędu Statystycznego www.stat.gov.pl . Key Concepts and Summary Bezrobocie cykliczne zmienia się wraz ze zmianami faz cyklu koniunkturalnego. W modelu rynku pracy z doskonale giętkimi płacami zapotrzebowanie na pracę zawsze równa się liczbie osób chętnych do podjęcia zatrudnienia (lub godzin pracy), ponieważ wynagrodzenia zmieniają się tak, aby zapewnić równowagę rynkową. Ekonomiści zaproponowali wiele teorii wyjaśniających, dlaczego w realnym świecie płace są lepkie, czyli nie zmieniają się w stopniu zapewniającym równowagę, szczególnie w sytuacji, w której niezbędny byłby ich spadek. Są to m.in.: niepisane kontrakty, teoria płac efektywnościowych, negatywna selekcja w przypadku obniżki wynagrodzeń, model „swój-obcy” i brak możliwości koordynacji płac w skali całej gospodarki. Self-Check Questions Począwszy od lat 70. XX w. przez trzy kolejne dekady kobiety masowo dołączały do zasobu amerykańskiej siły roboczej. Załóżmy, że płace są lepkie, a ok. roku 1970 popyt na pracę zrównał się z jej podażą przy ówczesnej stawce płac. Jak myślisz, co się stało ze stawką płac, zatrudnieniem i bezrobociem w wyniku wzrostu aktywności zawodowej kobiet? Z powodu napływu kobiet na rynek pracy podaż pracy przesuwa się w prawo, z położenia S do S 2 . Ponieważ płace są lepkie, zwiększona podaż pracy powoduje wzrost liczby osób poszukujących zatrudnienia (Q s ), ale nie zmienia się liczba dostępnych miejsc pracy (Q e ). W rezultacie bezrobocie wzrasta o wielkość, o jaką zwiększyła się podaż pracy. Widać to na poniższej ilustracji. Z czasem, gdy popyt na pracę wzrośnie, bezrobocie będzie spadać i w końcu płace zaczną ponownie rosnąć. Ale ten wzrost popytu na pracę wykracza poza zakres przedstawionego tutaj problemu. Review Questions Kiedy należałoby się spodziewać wzrostu bezrobocia cyklicznego? A spadku? Dlaczego na rynku pracy z giętkimi płacami występuje bezrobocie? Wymień i wyjaśnij kilka powodów, dla których płace mogą być lepkie, zwłaszcza w sytuacji, w której powinny spadać. Critical Thinking Questions Czy uważasz za racjonalny wybór pracowników, którzy wolą względnie stały poziom wynagrodzeń (lepkie płace), nawet jeśli miałoby to oznaczać bezrobocie części z nich? Przedstaw swój sposób rozumowania. W jaki sposób zaprezentowane w stosownym podrozdziale teorie dotyczące lepkości płac odnoszą się do twojej argumentacji? Problems Pewien rząd uchwala prawo „przyjazne rodzinie”, zgodnie z którym przedsiębiorstwa nie mogą zatrudniać pracowników w godzinach wieczornych, w nocy ani w czasie weekendu, tak aby każdy mógł spędzać ten czas w domu z rodziną. Przeanalizuj rezultaty wprowadzenia tego prawa, wykorzystując diagram popytu i podaży na rynku pracy: na początku załóż, że płace są giętkie, a następnie przyjmij, że płace są lepkie przy zmianach wynagrodzenia w dół. selekcja negatywna w przypadku obniżek płac (ang. adverse selection ) sytuacja, gdy pracodawca obniża płace wszystkim pracownikom, w wyniku czego najlepsi z nich odchodzą do innych firm bezrobocie cykliczne (ang. cyclical unemployment ) bezrobocie, które jest ściśle związane z cyklem koniunkturalnym, np. wyższe bezrobocie występuje podczas recesji bezrobocie koniunkturalne zob. bezrobocie cykliczne teoria płac efektywnościowych (ang. efficiency wage theory ) teoria mówiąca, że produktywność pracowników, zarówno traktowanych indywidualnie, jak i całych grup, wzrośnie, jeśli pracodawca będzie im płacił więcej niż wynosi wysokość wynagrodzenia ustalona na konkurencyjnym rynku pracy teoria płac wydajnościowych zob. teoria płac efektywnościowych niepisane kontrakty (ang. implicit contract ) obowiązujące na rynku pracy niepisane umowy, zgodnie z którymi pracodawca stara się nie dopuścić do spadku wysokości płac, gdy gospodarka zmaga się ze stagnacją, recesją lub dane przedsiębiorstwo doświadcza jakichś problemów, a pracownicy w zamian nie oczekują ogromnych podwyżek wynagrodzeń, gdy gospodarka lub firma są w świetnej kondycji ukryte kontrakty zob. niepisane kontrakty model „swój-obcy” (ang. insider-outsider ) osoby już pracujące w firmie, znające jej procedury i sposób funkcjonowania, są traktowane jak swoi, pozostali pracownicy i chętni do podjęcia pracy są uważani za obcych; w konsekwencji poziom wynagrodzeń swoich jest utrzymywany, nie maleją one nawet wtedy, gdy obniżka umożliwiłaby zatrudnienie obcych model insider-outsider zob. model „swój-obcy” brak możliwości koordynacji płac względnych (ang. r elative wage coordination argument ) ogólna/powszechna redukcja płac w całej gospodarce jest trudna do przeprowadzenia, gdyż wystawia pracodawców na silną pokusę niedotrzymania porozumienia; konsekwencją jest brak akceptacji pracowników dla takich propozycji

Business