Zmiany inflacji na świecie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Ocenić zmienność inflacji mierzoną wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI) w Stanach Zjednoczonych Ocenić zmienność inflacji mierzonej tym samym wskaźnikiem w wymiarze międzynarodowym W ciągu ostatnich 30 lat (dokładniej: do roku 2020) inflacja w gospodarce amerykańskiej była stosunkowo niska, a zmiana wartości wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych zazwyczaj kształtowała się w przedziale od 2% do 4% rocznie. W XX w. wystąpiło jednak kilka okresów, w których roczna stopa inflacji mierzona wskaźnikiem CPI przekraczała poziom 10%. W latach 2021 i 2022 stopa inflacji znacząco wzrosła w stosunku do średniego poziomu z poprzedniej dekady (odpowiednio: 7% w roku 2021 i 6,5% w 2022), co nie zmienia jednak faktu, że wartość wskaźników nigdy nawet nie zbliżyła się do wielkości, która mogłaby oznaczać hiperinflację. Zmienność inflacji CPI w gospodarce amerykańskiej na panelu (a) pokazuje historyczne poziomy cen wykorzystywane do obliczania wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych, począwszy od roku 1947. Okres bazowy, dla którego wartość wskaźnika CPI przyjmuje poziom 100, to średnia dla lat 1982–1984. Natomiast panel (b) wskazuje roczną stopę inflacji, czyli wyrażone w procentach zmiany wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych w ujęciu rok do roku. Poziom cen i roczna stopa inflacji w USA w latach 1947-2020 Na panelu (a) pokazany jest kierunek zmian poziomu cen w USA w latach 1947–2020. Wartość dla roku 1947 wynosi 22 (w latach 1982–1984 jest równy 100). Następnie wzrasta stopniowo do roku 1973, a później już szybko rośnie aż do 1981 r. W ciągu kolejnych 40 lat wzrost poziomu cen jest ponownie stosunkowo umiarkowany, osiągając poziom 260 w roku 2020. Na panelu (b) mamy z kolei zaznaczone roczne stopy inflacji w USA w niemal tym samym okresie (1948–2020). W 1948 r. stopa inflacji kształtowała się na poziomie blisko 8%, po czym okresowo spadała i rosła, z najwyższymi wartościami w latach 70. XX w. Inflacja mierzona wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych odzwierciedla roczną zmianę procentową kosztu nabycia – zdefiniowanego dla przeciętnego konsumenta – koszyka dóbr i usług, którego skład może być stały lub zmieniany w określonych interwałach czasowych. Dwie pierwsze fale inflacji w gospodarce amerykańskiej w XX w. (nie zostały zilustrowane na wykresie) to lata tuż po zakończeniu I i II wojny światowej. Jednak w okresie międzywojennym odnotowano również dwa okresy, w czasie których ceny spadały (takie zjawisko ekonomiści nazywają deflacją (ang. deflation )): pierwszy po głębokiej recesji z lat 1920–1921, a drugi podczas Wielkiego Kryzysu w latach 30. XX w. Ponieważ inflacja to okres, w którym siła nabywcza pieniądza w odniesieniu do towarów i usług ulega obniżeniu, deflacja będzie okresem, w którym siła nabywcza pieniądza wzrasta, czyli za jedną jednostkę pieniężną (dolara lub złotego) można kupić więcej. W latach 1900–1960 zmiany cen w okresach deflacji i inflacji w zasadzie się równoważyły, w związku z czym średnia roczna stopa inflacji w tym czasie wynosiła tylko ok. 1%. Trzecia fala stosunkowo wysokiej inflacji w gospodarce amerykańskiej nadeszła w latach 70. i ustąpiła na początku lat 80. XX w. Inflacja w USA wzrosła również po roku 2020 i udało się ją obniżyć poniżej poziomu 4% dopiero w 2023 r. Odwiedź tę stronę , aby skorzystać z kalkulatora inflacji i dowiedzieć się, jak zmieniały się ceny w USA w czasie ostatnich 100 lat. Wydaje się, że analiza tempa zmian poziomu cen na przestrzeni ostatnich 120 lat w USA pozwala na sformułowanie wniosku, zgodnie z którym w czasach recesji i okresach spowolnienia tempa wzrostu gospodarczego stopa inflacji jest niższa (lub nawet mamy do czynienia z deflacją), tak jak to było w przypadku recesji w latach 1920–1921, Wielkiego Kryzysu, recesji w latach 1980–1982 i kryzysu światowego w latach 2008–2009. W 2009 r. przez kilka miesięcy notowano spadek poziomu cen, ale zjawisko to nie wystąpiło w skali całego roku. W czasie recesji zazwyczaj pojawia się wysoki poziom bezrobocia, co w konsekwencji zmniejsza całkowity popyt na dobra i usługi w gospodarce, który pociąga za sobą spadek cen. Z drugiej strony stopa inflacji często, choć nie zawsze, zaczyna rosnąć, gdy gospodarka bardzo szybko się rozwija, co można było obserwować tuż po zakończeniu II wojny światowej lub w latach 60. XX w. W kolejnych rozdziałach przedstawione zostaną modele, które pozwolą lepiej zrozumieć te zależności. Inflacja na świecie Dynamika zmian stopy inflacji na świecie jest bardzo zróżnicowana. pokazuje stopy inflacji w ciągu ostatnich 60 lat XX w. w wybranych państwach uprzemysłowionych. Warto zwrócić uwagę na to, że wysokie stopy inflacji w latach 70. ub. wieku były charakterystyczne dla całej grupy krajów, a nie tylko dla Stanów Zjednoczonych. Na przykład w roku 1974 stopa inflacji w Japonii wynosiła ponad 23%, a w Wielkiej Brytanii 16%. W kolejnym roku było to odpowiednio ponad 11% dla Japonii i aż 24% w Wielkiej Brytanii. W latach 80. XX w. stopy inflacji zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i pozostałych analizowanych krajach spadły i w większości pozostały na niskim poziomie przez kolejne 30 lat. Zmienność stopy inflacji w krajach uprzemysłowionych w latach 1961–2020 Wykres przedstawia ujętą w stosunku rocznym procentową zmianę cen mierzonych wskaźnikiem CPI w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Japonii i Niemczech. Gospodarki, w których alokacja odbywała się głównie z wykorzystaniem mechanizmu centralnego planowania (czyli głównie gospodarki krajów socjalistycznych, takich jak Związek Radziecki i Chińska Republika Ludowa), nie doświadczały zjawiska inflacji, ponieważ podwyżki cen nie wynikały z oceny sytuacji rynkowej dokonywanej przez prywatnych przedsiębiorców, tylko zależały od politycznych decyzji, które były pochodną poprawy jakości produktów lub ograniczenia skali niedoborów w gospodarce. Pamiętajmy, że – tak jak to już zostało zasugerowane powyżej – inflacja ma silny związek z poziomem popytu w gospodarce, który zależy przede wszystkim od dochodów. Ceny rosną wtedy, gdy konsumenci chcą i mogą wydawać na dobra i usługi swoje pieniądze. Gdy dochody maleją, zmniejsza się popyt i w konsekwencji tempo wzrostu lub nawet poziom cen. Jeśli ceny są administracyjnie zamrożone na pewnym poziomie, zjawisko inflacji oczywiście nie występuje, ale za to wraz ze wzrostem dochodów ujawniają się niedobory (zapotrzebowanie przekracza wszak oferowaną ilość), które skutkują kolejkami lub wprowadzaniem systemu kartkowego (nie bez kozery gospodarka socjalistyczna była nazywana „gospodarką niedoboru”). Na tym tle sytuacja Polski była specyficzna, z uwagi bowiem na głęboki kryzys z przełomu lat 70. i 80. oraz późniejsze nieudolne reformy średnioroczna stopa inflacji w latach 1980–1989 była bardzo wysoka, nawet jak na standardy krajów kapitalistycznych. Kompletne fiasko socjalistycznego (centralnego) sposobu zarządzania gospodarką i permanentne niedobory rynkowe wymusiły konieczność stałego podnoszenia cen przez centralnego planistę (czyli w praktyce Komisję ds. Kontroli Cen, która funkcjonowała przy Ministerstwie Finansów). W miarę jak Chiny, Polska i Rosja (trzymając się rzeczywistej sekwencji czasowej) zaczęły przekształcać swoje gospodarki w kierunku rozwiązań rynkowych, również one doświadczały gwałtownego wzrostu inflacji, chociaż powinniśmy uznać statystyki dotyczące tych krajów za nieco mniej wiarygodne. Inflacja w Chinach wynosiła średnio ok. 10% rocznie przez większą część lat 80. (proces transformacji zaczął się bowiem w tym kraju już z końcem lat 70. XX w.) i wczesne lata 90. Polska i Rosja (początkowo Związek Radziecki) zanotowały bardzo wysoką inflację (która w Rosji zamieniła się w hiperinflację (ang. hyperinflation ) w pierwszej połowie lat 90. (na początku tej dekady ceny zmieniały się w Rosji nawet w tempie 2500% rocznie). Pokazuje to . Zmienność stopy inflacji w krajach rozwijających się w latach 1981–2020. Stany Zjednoczone (a dokładniej Stany Skonfederowane, czyli „Południe”) były najbardziej zagrożone wystąpieniem zjawiska hiperinflacji podczas wojny secesyjnej w latach 1860–1865. Wykresy przedstawiają procentową zmianę wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych w ujęciu rok do roku w Brazylii, Chinach, Polsce i Rosji dla lat 1981–2020. Wynika z nich, że inflacja w analizowanej grupie krajów była najwyższa w ostatniej dekadzie XX w., chociaż w Chinach zdecydowanie niższa niż w Brazylii, Polsce i Rosji. Stopy inflacji w tych krajach spadły w ciągu ostatnich dwóch dekad, ale w roku 2021 znów zaczęły rosnąć. (Źródła: http://www.inflation.eu/inflation-rates; http://research.stlouisfed.org/fred2/series/FPCPITOTLZGBRA; http://research.stlouisfed.org/fred2/series/CHNCPIALLMINMEI; http://research.stlouisfed.org/fred2/series/FPCPITOTLZGRUS). Wiele krajów Ameryki Łacińskiej doświadczyło szalejącej inflacji w latach 80. i na początku lat 90. XX w. Stopy inflacji często znacznie przekraczały tam 100% rocznie. Na przykład w 1990 r. w Brazylii i w Argentynie inflacja przekroczyła 2000%. Także niektóre państwa afrykańskie odczuwały w tym samym okresie niezwykle wysokie stopy inflacji, czasem graniczące z hiperinflacją. Nigeria, najludniejszy kraj Afryki, miała w 1995 r. stopę inflacji na poziomie 75%. Na początku XXI w. problem inflacji w większości krajów zmniejszył się, przynajmniej w porównaniu z ostatnimi latami XX w. W rozpoczynającej niniejszy rozdział zauważyliśmy, że w ostatnich latach najbardziej jaskrawym w skali globalnej przykładem hiperinflacji było Zimbabwe, gdzie w pewnym momencie rząd emitował banknoty o wartości nominalnej 100 bln dol. zimbabweńskich. Mimo że banknoty miały nominał 100 000 000 000 000 dol., w istocie były prawie bezwartościowe. W wielu krajach pamięć o dwu-, trzy-, a nawet czterocyfrowej inflacji jest ciągle żywa. Key Concepts and Summary W gospodarce amerykańskiej roczna stopa inflacji w latach 2000–2020 mieściła się w przedziale od 2% do 4%, ale tempo wzrostu cen podwoiło się w 2021 i 2022 r. (stopa inflacji wyniosła odpowiednio 7% i 6,5%). W Polsce w tym samym czasie średnioroczna stopa inflacji wynosiła 2,6%, lecz podobnie jak w USA tempo wzrostu cen zaczęło szybko rosnąć w okresie 2021–2022 (5,1% w roku 2021 i 14,4% w 2022). W USA w XX w. najwyższe wartości inflacja przyjmowała po I i II wojnie światowej oraz w latach 70. Z kolei w Polsce po I wojnie światowej wybuchła hiperinflacja, zaś na przełomie lat 80. i 90. XX w. stopa inflacji kształtowała się na poziomie trzycyfrowym. Okresem najniższej inflacji – a właściwie deflacji – tak w Stanach Zjednoczonych, jak i w Polsce był okres Wielkiego Kryzysu lat 30. XX w. Deflacja w Polsce wystąpiła również w latach 2015–2016. Self-Check Question Wejdź na tę stronę , aby zapoznać się z kalkulatorem siły nabywczej na MeasuringWorth.com. Ile pieniędzy dziś potrzeba, aby kupić to, co w roku twojego urodzenia kosztowało jednego dolara? Kalkulator wymaga wprowadzenia trzech liczb: rok początkowy, w tym przypadku rok twoich narodzin, kwota, dla której chcesz obliczyć siłę nabywczą, rok końcowy – rok obecny lub rok z najbardziej aktualnymi danymi, który zostanie zaakceptowany przez kalkulator. Jeśli ktoś, tak jak autor podręcznika, urodził się w 1955 r., prosty kalkulator siły nabywczej pokazuje, że zakupy za 1 dol. z 1955 r. w roku 2012 będą kosztowały 8,57 dol. (kalkulator przyjmuje właśnie ten rok jako okres z dostępnymi danymi). Na tej stronie znajduje się także wyjaśnienie, że prawdziwa odpowiedź jest bardziej skomplikowana niż to, co pokazuje ten prosty kalkulator siły nabywczej. Review Questions W jakim przedziale kształtowała się inflacja CPI w Polsce i w USA w XXI w.? Biorąc pod uwagę drugą połowę XX w., wskaż, w jakim okresie stopa inflacji w USA była najwyższa, a w jakim najniższa. Co to jest deflacja? Critical Thinking Question Jak sądzisz, dlaczego amerykańskie doświadczenia z inflacją w ciągu ostatnich 50 lat były o wiele łagodniejsze niż w wielu innych krajach? Problems Z dokładnością do 0,2 punktu procentowego określ przedział, w jakim znajdowała się stopa inflacji w USA i w Polsce w ciągu ostatnich 20 lat. Narysuj wykresy, które to zobrazują. deflacja (ang. deflation ) sytuacja, w której wartość wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI) maleje, przeciwieństwo inflacji hiperinflacja (ang. hyperinflation ) niezwykle wysoka inflacja, osiągająca rocznie co najmniej czterocyfrowe wartości w ujęciu procentowym, utrzymująca się przez wiele miesięcy; jest skutkiem wojen, rewolucji, przewrotów politycznych (w tym zmiany systemu gospodarczego) i klęsk żywiołowych

Business


Zamieszanie wokół inflacji Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wytłumaczyć, w jaki sposób inflacja może prowadzić do redystrybucji siły nabywczej Wskazać, jak inflacja może zaburzyć postrzeganie podaży i popytu Wyjaśnić gospodarcze korzyści i wyzwania związane z inflacją Zawodowi ekonomiści zwykle są przeciwnikami wysokiej inflacji, ale w sposób znacznie mniej ortodoksyjny niż ogół społeczeństwa. Robert Shiller , jeden z laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii z 2013 r., przeprowadził w ciągu ostatniej dekady XX w. kilka badań dotyczących postaw społeczeństwa wobec inflacji. Jedno z zadanych przez niego pytań brzmiało: „Czy zgadzasz się, że zapobieganie wysokiej inflacji jest kluczowym wyzwaniem dla władz publicznych, równie ważnym, jak zapobieganie narkomanii czy poprawa jakości publicznej edukacji?”. Odpowiedzi udzielano w skali od 1 do 5, gdzie 1 oznaczało „całkowicie się zgadzam”, a 5 – „zupełnie się nie zgadzam”. Aż 52% badanych Amerykanów wybrało wariant pierwszy („całkowicie się zgadzam”), a tylko 4% odpowiedź „zupełnie się nie zgadzam”. Jednak wśród zawodowych ekonomistów jedynie 18% wskazało wariant „całkowicie się zgadzam”, podczas gdy taki sam odsetek odpowiedział „zupełnie się nie zgadzam”. „Kraina Śmiesznych Pieniędzy” Jakie są gospodarcze koszty inflacji i dlaczego ekonomiści często traktują je z mniejszą troską niż ogół społeczeństwa? Rozważmy krótką historię: Kraina Śmiesznych Pieniędzy . Pewnego ranka mieszkańcy Krainy Śmiesznych Pieniędzy obudzili się i stwierdzili, że ceny wszystkiego, co jest wyrażone w pieniądzu, a zatem również płace, wzrosły o 20%. Zmiana ta była zupełnie niespodziewana. Cena każdego artykułu w każdym sklepie była o 20% wyższa, podobnie jak wynagrodzenia wszystkich mieszkańców, odsetki od zaciągniętych kredytów, oprocentowanie lokat itd. Ilość pieniędzy, od portfeli po konta oszczędnościowe, była o 20% większa. Ten niespodziewany nocny wzrost wszystkich cen w gospodarce trafił rzecz jasna na pierwsze strony gazet w Krainie Śmiesznych Pieniędzy. Jednak nagłówki szybko przestały być sensacją, ponieważ ludzie zdali sobie sprawę z tego, że jeśli chodzi o siłę nabywczą ich dochodów i realną wartość oszczędności, nic się nie zmieniło, w dalszym ciągu mogą kupić to samo, co przed niespodziewanym wzrostem cen. Tym samym inflacja nie miała żadnego wpływu na gospodarkę. Płace pozwalały na zakupy tego samego koszyka dóbr, zaś oszczędności w dalszym ciągu umożliwiały sfinansowanie zakupu samochodu lub nieruchomości. Stopa inflacji w wysokości 20% (a więc całkiem wysoka) z punktu widzenia społeczeństwa okazała się bez znaczenia. Gdy ludzie biorący udział w badaniach Roberta Shillera wyjaśniali swoje obawy związane z inflacją, jednym z typowych argumentów uzasadniających przeciwdziałanie temu zjawisku był ten, że w miarę wzrostu cen nie będą mogli pozwolić sobie na zakup takiej samej ilości dóbr i usług. A martwili się, bo nie mieszkają w Krainie Śmiesznych Pieniędzy, gdzie wszystkie ceny i płace rosną jednocześnie. Żyją w konkretnym kraju, a doświadczenie podpowiada im, że ceny mogą rosnąć znacznie szybciej niż płace. Co ciekawe, ekonomiści wyznają raczej przeciwny pogląd. Ich zdaniem w długim okresie tempo wzrostu cen jest zazwyczaj mniej więcej równe tempu wzrostu płac nominalnych, w związku z czym inflacja ma niewielki wpływ na siłę nabywczą dochodów konsumentów. Gdyby wszystkie ceny, płace i stopy procentowe dostosowywały się automatycznie i natychmiast do inflacji, tak jak w Krainie Śmiesznych Pieniędzy, wtedy zjawisko to nie miałoby żadnego wpływu na sytuację społeczeństwa w kontekście wynagrodzeń, siły nabywczej, zysków czy odsetek od kredytu. Jeśli jednak zmienne ekonomiczne nie dostosowują się do inflacji natychmiast i w pełni, wówczas zjawisko to może prowadzić do trzech negatywnych konsekwencji: niepożądanej redystrybucji siły nabywczej, zakłócenia sygnałów cenowych i trudności w długookresowym planowaniu. Niepożądana redystrybucja siły nabywczej Inflacja może powodować redystrybucję siły nabywczej, która dla jednych ma negatywne, a dla innych pozytywne konsekwencje. Do grupy osób dotkniętych kosztami inflacji należą ci, którzy trzymają znaczną ilość gotówki, czy to w sejfie, czy w bieliźniarce. Gdy pojawia się inflacja, siła nabywcza gotówki maleje, za jednostkę pieniężną (niezależnie od tego, czy jest to dolar, czy złoty) można po prostu kupić mniej. Gotówka jest jednak tylko ilustracją szerszego problemu: każdy, kto posiada aktywa finansowe zainwestowane w taki sposób, że nominalna stopa zwrotu jest niższa od inflacji, po prostu traci. Aby to zrozumieć, wystarczy sobie wyobrazić, że za 7000 zł można kupić 1000 l benzyny (jak łatwo policzyć, litr paliwa kosztuje 7 zł). Wpłacam moje 7000 zł na lokatę bankową oprocentowaną na 4% w stosunku rocznym, podczas gdy stopa inflacji wynosi 5%. Po roku mam 7280 zł, ale litr benzyny kosztuje już 7 zł i 35 gr. A to oznacza, że realna wartość moich oszczędności wyrażona w litrach benzyny, które mogę kupić, zmniejszyła się z 1000 do ok. 990 l paliwa. W tym przykładzie realna stopa zwrotu dla pieniędzy zainwestowanych na koncie bankowym wynosi 1%. Problem dodatniej nominalnej stopy procentowej przekształcającej się w wyniku inflacji w ujemną realną stopę procentową może być dodatkowo pogłębiony przez podatki. Podatek od dochodów kapitałowych w Polsce (czyli tzw. podatek Belki) jest naliczany od nominalnej stopy procentowej, bez uwzględnienia stopy inflacji. A więc osoba, która inwestuje 10 tys. zł przy nominalnej stopie procentowej równej 5%, od otrzymanych 500 zł będzie musiała odprowadzić podatek w wysokości 20% – bez względu na to, czy stopa inflacji wynosi 0%, 5%, 10% czy jak na początku 2023 r. w Polsce – blisko 19%. Jeśli inflacja wynosi 0%, to rzeczywista stopa procentowa wynosi 5%, a całe 500 zł to wzrost siły nabywczej. Jeśli jednak inflacja wynosi 5%, wówczas realna stopa procentowa wynosi zero i osoba oszczędzająca tak naprawdę nie osiągnęła żadnego realnego zysku, ale i tak płaci podatek dochodowy od zysku nominalnego. Jeśli inflacja wynosi 19%, wówczas realna stopa procentowa jest ujemna i wynosi –14%, a dana osoba faktycznie traci swą siłę nabywczą (tak jak w przykładzie z benzyną), ale i tak będzie musiała zapłacić podatek od 500 zł nominalnego zysku. Inflacja może również spowodować spadek siły nabywczej wynagrodzeń. Faktem jest, że w czasie wraz z inflacją płace zazwyczaj rosną. Ostatni wiersz w na początku niniejszego rozdziału pokazał, że średnia płaca godzinowa w przemyśle wytwórczym w gospodarce amerykańskiej wzrosła z 3,23 dol. w 1970 r. do 30,11 dol. w roku 2021, co oznacza wzrost o ok. 1000% (wzrost dziesięciokrotny). W tym samym okresie wartość wskaźnika CPI zwiększyła się tylko ok. ośmiokrotnie. Jednak wzrost płac może pozostać w tyle za inflacją przez rok lub dwa, bo płace są korygowane przez pracodawców zazwyczaj raz w roku (poza okresami hiperinflacji, kiedy mogą się zmieniać nawet codziennie), a niekiedy nawet rzadziej (ekonomiści nazywają tę cechę płac „lepkością”), a ceny rosną co miesiąc. To, w jakim stopniu wzrost płac zrekompensuje wzrost cen, pozostaje dla pracowników niewiadomą i może wiązać się z bolesnymi, długotrwałymi konfliktami między pracodawcami a pracownikami. Jeśli rząd równie rzadko dostosowuje poziom płacy minimalnej do inflacji, zatrudnieni otrzymujący minimalne wynagrodzenie tracą swoją siłę nabywczą, co pokazuje . Płaca minimalna i jej realna wartość w USA w latach 1965–2020 Po uwzględnieniu inflacji siłą nabywcza federalnej płacy minimalnej w USA zmniejszyła się o ok. 30% w latach 1965–2020, mimo że nominalnie jej wartość w tym samym okresie wzrosła z 1,40 dol. do 7,25 dol. za godzinę. Podwyżki płacy minimalnej, do jakich doszło w latach 2008–2010, nie doprowadziły do realnego wzrostu wartości minimalnego wynagrodzenia, a jedynie zmniejszyły skalę spadku jego siły nabywczej. Od 2010 r. realna wartość płacy minimalnej nadal sukcesywnie spada. (Źródło: http://www.dol.gov/whd/minwage/chart.htm and http://data.bls.gov/cgi-bin/surveymost?cu). Poza pracownikami otrzymującymi minimalne wynagrodzenie jest jeszcze jedna stosunkowo liczna grupa, która ponosi w USA koszty inflacji, gdyż jej dochody nie zmieniają się w czasie. Tą grupą są emeryci otrzymujący swoje świadczenie z prywatnego funduszu emerytalnego. W przeszłości konstrukcja większości emerytur zakładała stałość świadczenia w czasie. W momencie zakończenia aktywności zawodowej ustalana była stała kwota, którą emeryt miał otrzymywać do końca swojego życia. Z tego powodu ekonomiści nazywają takie emerytury programami o zdefiniowanym świadczeniu. Nawet jeśli inflacja jest stosunkowo niska, jej połączenie ze stałym, w kategoriach nominalnych, świadczeniem może z czasem doprowadzić do poważnego spadku siły nabywczej emerytury. Osoba, która przechodzi na emeryturę o stałej wysokości tego świadczenia w wieku 65 lat, dość szybko zauważy, że utrata w związku z inflacją zaledwie 1% lub 2% siły nabywczej rocznie, po upływie 10 lub 20 lat prowadzi do poważnego zmniejszenia jego realnej wartości. Należy jednak podkreślić, że problem ten wynika nie tyle z konstrukcji systemu w oparciu o zdefiniowane świadczenie, ile raczej z braku mechanizmu waloryzacji kwoty emerytury. W Polsce system zdefiniowanego świadczenia istniał do końca XX w., ale coroczne waloryzacje kwoty emerytur do pewnego stopnia ograniczają zjawisko spadku ich siły nabywczej, w szczególności w odniesieniu do najniższych emerytur, w kontekście których waloryzacja ma charakter kwotowy, a nie procentowy, w związku z czym może prowadzić nie tylko do utrzymania, ale wręcz wzrostu siły nabywczej najniższych świadczeń. Tak jak to zostało powiedziane powyżej, czasami inflacja i będąca jej bezpośrednią konsekwencją niepożądana redystrybucja dochodu mogą przynosić korzyści zwykłym ludziom. To zresztą dosyć oczywiste, bo redystrybucja zawsze oznacza, że ktoś na danym zjawisku traci, a ktoś inny zyskuje. Spadek realnej wartości płacy minimalnej w USA w dotkliwy sposób ograniczał siłę nabywczą osób otrzymujących takie wynagrodzenie, ale z punktu widzenia amerykańskich pracodawców był zjawiskiem korzystnym, ponieważ zmniejszał realne koszty pracy. Podobnie rzecz się ma w przypadku zaciągniętych pożyczek lub kredytów. Rozważmy przykład kogoś, kto pożycza 50 tys. zł na zakup samochodu przy stałej stopie procentowej wynoszącej 9% (należy zaznaczyć, że kredyty i pożyczki o stałej stopie procentowej w polskim systemie bankowym są wciąż rzadkością, przede wszystkim z uwagi na mechanizm przedstawiony poniżej). Jeżeli w momencie zaciągania pożyczki inflacja wynosi 3%, to osoba ta musi spłacić pożyczkę przy rzeczywistej stopie procentowej wynoszącej 6%. Jeśli jednak inflacja wzrośnie do 9%, wówczas realna stopa procentowa kredytu wyniesie zero. W tym przypadku korzyść kredytobiorcy z inflacji jest kosztem kredytodawcy. Kredytobiorca płacący stałą stopę procentową i korzystający na inflacji będzie zupełnie inaczej postrzegał to zjawisko (zwłaszcza jeśli jego wynagrodzenie również będzie rosło w tempie 9% rocznie) niż kredytodawca, który ponosi koszt inflacji, bo realna stopa zwrotu z jego kapitału wynosi 0%. Wtedy, gdy stopy procentowe są stałe, wzrost inflacji zazwyczaj jest niekorzystny dla dostawców kapitału finansowego, którzy otrzymują zapłatę za oferowany czynnik produkcji w jednostkach nominalnych, tracących na wartości w wyniku inflacji. W tym samym czasie pożyczkobiorcy są w lepszej sytuacji, ponieważ mogą spłacić swoje pożyczki w jednostkach pieniężnych wartych mniej, niż pierwotnie oczekiwano. Ponownie zwróćmy uwagę na fakt, że mechanizm ten faworyzuje państwo, które zazwyczaj nie tylko jest największym pożyczkobiorcą w gospodarce, ale też ma wpływ na wysokość stopy inflacji, w związku z czym może dzięki niej zmniejszać realny ciężar swojego zadłużenia. W tym konkretnym przypadku redystrybucji dochodu na korzyść państwa z pewnością nie można określić jako niepożądanej, przynajmniej z punktu widzenia tegoż państwa. Niepożądana redystrybucja siły nabywczej, która jest skutkiem inflacji, może mieć bardzo poważny wpływ na społeczeństwo. Powszechna akceptacja wykorzystania mechanizmu rynkowego do dystrybucji dochodów i majątku w Stanach Zjednoczonych opiera się na przekonaniu, że działania ludzi mają uzasadniony związek z efektami rynkowymi, czyli dochodami, jakie osiągamy, i tym samym wpływają na stan naszego majątku. W sytuacji, w której inflacja znacznie zmniejsza siłę nabywczą emerytur lub ogranicza zyski kredytodawców na rynku kapitałowym, a faworyzuje tych, którzy zaciągnęli pożyczki przy stałej stopie procentowej, trudno uwierzyć, że jest to w jakiejkolwiek mierze wynik ciężkiej pracy, inicjatywy, inteligencji czy innych przymiotów. Podobnie gdy właściciele domów korzystają z inflacji, ponieważ cena ich nieruchomości wzrasta, podczas gdy najemcy cierpią, bo płacą wyższy czynsz, trudno jest dostrzec jakiekolwiek pozytywne efekty motywacyjne tego zjawiska. Jednym z powodów, dla których społeczeństwo tak bardzo negatywnie ocenia inflację, jest poczucie, że daje ona ekonomiczne nagrody i kary w sposób arbitralny. I dlatego może być postrzegana jako niesprawiedliwa, a nawet niebezpieczna, jak pokazuje następna . Czy istnieje związek między niemiecką hiperinflacją a dojściem Hitlera do władzy? Republika Weimarska, czyli państwo, które wyłoniło się z Cesarstwa Niemieckiego po I wojnie światowej, doświadczyła okresu hiperinflacji, będącej konsekwencją nadmiernej emisji pieniądza (marki niemieckiej) w czasie i tuż po zakończeniu tego konfliktu zbrojnego. Wprawdzie objęcie władzy przez Adolfa Hitlera i partię narodowosocjalistyczną zbiegło się w czasie z Wielkim Kryzysem, który niejako utorował dojście nazistów do władzy, ale warto przyjrzeć się również zdarzeniom o dekadę wcześniejszym. Robert J. Shiller opisał tę sekwencję wydarzeń w dokumentach roboczych National Bureau of Economic Research z 1996 r.: Faktem, który jest dzisiaj prawdopodobnie mało znany młodym ludziom, nawet w Niemczech, jest to, że ostateczny upadek marki w 1923 r., czasie, gdy inflacja osiągnęła astronomiczne poziomy (stopa wzrostu cen blisko 35 975% w samym listopadzie 1923 r., co daje roczną inflację równą 4,69 × 10 28 %), nastąpił w tym samym miesiącu, co pucz monachijski Hitlera, czyli zbrojna próba obalenia rządu niemieckiego przez partię nazistowską. Fiasko tych starań doprowadziło do uwięzienia Hitlera, który czas spędzony w więzieniu wykorzystał do napisania książki Mein Kampf (...). Większość ludzi w dzisiejszych Niemczech prawdopodobnie nie zna dobrze tych wypadków, co może wynikać z faktu, że pamięć o nich zatarły bardziej dramatyczne zdarzenia, które nastąpiły później (przejęcie władzy przez nazistów i II wojna światowa). Jednak dla kogoś żyjącego w tamtych czasach pucz był konsekwencją inflacji… Zakłócenia sygnałów cenowych W gospodarce rynkowej ceny są nośnikiem informacji o popycie i podaży. Inflacja zakłóca ten przekaz i utrudnia odbiór niezbędnych informacji w taki sam sposób, w jaki zakłócenia sygnału radiowego utrudniają słuchanie audycji radiowej. Jeśli zakłócenia stają się odpowiednio silne, trudno jest stwierdzić, co tak naprawdę dzieje się w gospodarce. Gdy w 1985 r. inflacja w Izraelu wzrosła do 500% rocznie, niektóre sklepy przestały umieszczać ceny bezpośrednio na produktach, bo w warunkach tak szybkich wzrostów cen musiałyby zmieniać etykiety co kilka dni. Zamiast tego kupujący po prostu brał artykuły z półki i podchodził do kasy, by poznać cenę obowiązującą danego dnia. Oczywiście taka sytuacja sprawia, że porównywanie cen i poszukiwanie najkorzystniejszych ofert staje się prawie niemożliwe. Gdy poziom i tempo zmian cen stają się trudne do przewidzenia, przedsiębiorstwom i osobom prywatnym trudniej jest reagować na sygnały gospodarcze płynące z rynku. Czy w świecie, w którym inflacja jest dość wysoka, ale tempo zmian cen waha się w górę i w dół w dość szerokim zakresie, wyższa cena dobra oznacza, że inflacja wzrosła, czy też że podaż tego dobra spadła, a może popyt na to dobro wzrósł? Czy nabywca dobra powinien potraktować wyższe ceny jako ekonomiczną wskazówkę, aby zacząć szukać substytutów, czy też ceny substytutów wzrosły o taką samą wartość i nie warto szukać na rynku alternatyw? Czy sprzedawca powinien potraktować wyższą cenę jako powód do zwiększenia produkcji, czy też wyższa cena jest jedynie oznaką ogólnej inflacji, która podnosi również ceny czynników produkcji? Prawidłowa odpowiedź na tego typu pytania ujawni się z czasem, ale w danym momencie trudno jest z pewnością stwierdzić, co jest prawdą. Wysoka i zmienna inflacja oznacza, że bodźce oddziałujące na podmioty gospodarcze w wyniku zmiany cen rynkowych stają się słabsze. Tym samym znacznie wolniej dochodzi do ustalenia stanu równowagi rynkowej (oczyszczenia rynku), a na wielu z nich nawet w średnim okresie panować będzie nierównowaga, czyli nadwyżka popytu lub podaży. Trudności w długookresowym planowaniu Inflacja może utrudniać planowanie przedsięwzięć gospodarczych w długim okresie. Omawiając zjawisko niepożądanej redystrybucji siły nabywczej, rozważaliśmy przypadek osoby, która w warunkach wysokiej inflacji próbuje zaplanować moment przejścia na emeryturę mającą charakter stałego i niepodlegającego waloryzacji świadczenia. Podobne problemy pojawiają się w przypadku wszystkich osób próbujących oszczędzać na przyszłą emeryturę, ponieważ muszą one zastanowić się nad wyborem aktywów finansowych, które pozwolą ochronić siłę nabywczą ich oszczędności na przestrzeni kilkudziesięciu lat w warunkach niemożliwej do przewidzenia inflacji. Inflacja, zwłaszcza na umiarkowanym lub wysokim poziomie, rodzi problemy dla procesu planowania w przedsiębiorstwach. Firma może zarobić na inflacji – np. regulując swoje zobowiązania (rachunki i wynagrodzenia pracowników) tak późno, jak to tylko możliwe, jednocześnie znacznie szybciej gromadząc przychody. Płaci w ten sposób jednostkami pieniężnymi o realnej wartości obniżonej przez inflację. Do pewnego stopnia tak właśnie wygląda model biznesowy sieci sklepów wielkopowierzchniowych (super- i hipermarketów) oraz dyskontów. Ich cykl zobowiązań, czyli okres, w jakim płacą za towary kupowane od wytwórców, jest znacznie dłuższy niż cykl należności, czyli wpłaty klientów kupujących produkty w placówkach handlowych. Standardowy okres zapłaty za umieszczany na półkach towar to 90–120 dni, zaś wpłaty klientów zazwyczaj spływają po 30–45 dniach. Oczywiście przedsiębiorstwa mogą również ponieść koszty związane z inflacją, np. firma detaliczna, która posiada zbyt dużą ilość gotówki, będzie ponosić wymierne straty z uwagi na obniżenie się realnej wartości utrzymywanych zasobów. Jeśli jednak w przedsiębiorstwie coraz więcej czasu poświęca się na analizowanie sposobów pozwalających zarobić dzięki inflacji, lub przynajmniej na niej nie stracić, w nieunikniony sposób tracony jest czas, który można byłoby przeznaczyć na ulepszanie dóbr i usług lub analizę możliwości obniżenia kosztów wytwarzania oferowanych na rynku produktów. Gospodarka z wysoką inflacją nagradza firmy, które znalazły sprytne sposoby na czerpanie zysków z tego zjawiska, i często są to podmioty, które nie wyróżniają się produktywnością, innowacyjnością czy jakością usług. W krótkim okresie niski lub umiarkowany poziom inflacji nie musi stanowić poważnej przeszkody w planowaniu działalności gospodarczej, ponieważ koszty i przychody ze sprzedaży mogą rosnąć w podobnym tempie. Jeśli jednak inflacja zmienia się znacząco w krótkim lub średnim okresie (albo przynajmniej istnieje realne niebezpieczeństwo takich krótkookresowych zmian), wówczas sensowne może być koncentrowanie się na dniu dzisiejszym i zarzucenie planów inwestycyjnych, które korzyści przyniosą za kilka lub nawet kilkanaście lat. Ewentualne potwierdzenie lub odrzucenie hipotezy, jakoby nawet stosunkowo niskie stopy inflacji obniżały tempo wzrostu wydajności, budzi wśród ekonomistów silne kontrowersje. Istnieją pewne dowody na to, że jeśli inflację uda się utrzymać na umiarkowanym poziomie, powiedzmy poniżej 3% rocznie, nie musi ona negatywnie wpływać na tempo realnego wzrostu gospodarczego. Dodatkowo określenie „niska inflacja” ma charakter względny. Dla krajów, które doświadczyły okresów hiperinflacji, roczna stopa inflacji na poziomie 20–30% może oddziaływać w zasadzie tak samo, jakby była bliska zeru. Jednak wielu ekonomistów zwróciło uwagę na to, że w okresach, kiedy inflacja w USA rosła i osiągała poziom ok. 10%, czyli np. na początku lat 70. XX w., wzrost produktywności w tym kraju spowolnił, a wraz ze spadkiem stopy inflacji (dezinflacją) w latach 80. produktywność zaczęła rosnąć, co pokazuje . Stopa inflacji i tempo zmian produktywności pracy w USA w latach 1961–2020 W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat w Stanach Zjednoczonych zdarzało się, że rosnącym wskaźnikom inflacji towarzyszyła niska dynamika wzrostu (lub nawet spadek) produktywności pracy, a malejącej inflacji odpowiadało rosnące tempo wzrostu produktywności. Patrząc na wykres, trudno mówić jednak o stałej i jednoznacznej zależności pomiędzy tymi dwiema zmiennymi. Czy inflacja niesie ze sobą jakieś korzyści? Chociaż gospodarcze skutki inflacji mają przede wszystkim negatywny charakter, warto zwrócić uwagę na dwie kwestie, które pozwolą spojrzeć na to zjawisko w nieco odmienny sposób. Po pierwsze, konsekwencje inflacji będą się znacznie różnić w zależności od tego, jak szybko rośnie wartość wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych. Inaczej rzecz będzie się miała w sytuacji, gdy roczna dynamika wzrostu cen kształtuje się na poziomie 2–3%, inaczej wtedy, gdy ceny rosną w tempie 20–30% rocznie, a jeszcze inaczej w przypadku hiperinflacji, która oznacza np. pięciokrotny wzrost cen w ciągu jednego dnia. Hiperinflacja może zdewastować zarówno gospodarkę, jak i społeczeństwo, jednak od wzrostu poziomu cen rzędu 2–3% rocznie do hiperinflacji i społecznego kryzysu o skali trudnej do wyobrażenia droga jest bardzo daleka. Większość ekonomistów uważa również, że niska inflacja jest dla gospodarki bardziej korzystny niż deflacja, która towarzyszy głębokim kryzysom, takim jak Wielki Kryzys z lat 30. XX w. Po drugie, ekonomiści czasami twierdzą, że umiarkowana inflacja może pomóc gospodarce poprzez uelastycznienie płac na rynku pracy. W analizie, która została przedstawiona w zwrócono uwagę na fakt, że płace charakteryzują się lepkością i może to być jeden z czynników generujących bezrobocie. Niewielka inflacja zmniejsza poziom płac realnych (przy założeniu, że płace nominalne są stałe), a tym samym przekłada się na niższe bezrobocie. Z punktu widzenia pracodawców nie ma bowiem znaczenia, czy płace maleją dlatego, że ich nominalny poziom obniża się przy zerowej inflacji (co, jak wiemy, jest dość trudne), czy też dlatego, że ich nominalny poziom jest stały w warunkach umiarkowanej inflacji. Jeśli więc wysoka stopa inflacji działa jak piasek w trybach gospodarki, to być może niska służy jak smar lub olej w jej silniku. Ten argument jest oczywiście dość kontrowersyjny i konia z rzędem temu, kto dokładnie określi, kiedy inflacja z niskiej zmienia się w umiarkowaną lub wysoką. Jednak pełna analiza ekonomicznych konsekwencji inflacji musiałaby uwzględniać wszystkie jej efekty. Daje to kolejny powód, by sądzić, że niskie stopy inflacji mogą nie być szczególnie szkodliwe dla gospodarki. Key Concepts and Summary Nieoczekiwana inflacja będzie szkodzić tym, których dochód, niezależnie od tego, czy są to płace, odsetki od pożyczonego kapitału, czy też świadczenia emerytalne, nie jest waloryzowany, czyli dostosowywany do stopy inflacji. Inflacja może natomiast generować korzyści dla tych podmiotów, które zaciągnęły pożyczki lub kredyty przy stałej stopie procentowej i dzięki temu spłacają swoje zobowiązania jednostkami pieniężnymi o malejącej wartości. Jeśli inflacja jest niska, jej wpływ na gospodarkę w krótkim okresie staje się pomijalny, jednak nawet niska inflacja w średnim i długim okresie może negatywnie wpływać na decyzje dotyczące strategii konkretnych ludzi i przedsiębiorstw w przyszłości. Z kolei wysoka inflacja może nawet w krótkim okresie zakłócić sygnały cenowe i uniemożliwić skuteczne działanie sił rynkowych, w długim okresie zaś utrudniać podejmowanie decyzji dotyczących oszczędności i inwestycji w przyszłości, zmniejszając tempo wzrostu produktywności czynników produkcji (pracy). Self-Check Question Jeśli inflacja nieoczekiwanie wzrośnie o 5 punktów procentowych w skali roku, to czy jednostka samorządu terytorialnego (JST), która niedawno pożyczyła pieniądze, aby zapłacić za budowę nowej drogi, zyska, czy straci? Władze takiej JST zyskałyby, ponieważ spłata pożyczki nastąpiłaby w złotych o mniejszej sile nabywczej (realnej wartości) niż te, które zostały pożyczone. Ponadto dochody podatkowe takiej jednostki samorządu terytorialnego w wyniku inflacji zapewne wzrosną. Review Question Wskaż kilka podmiotów, które na inflacji korzystają, i kilka takich, które tracą na tym zjawisku. Critical Thinking Questions Jeśli wynagrodzenia za pracę sukcesywnie rosną w tempie równym stopie inflacji, to dlaczego ludzie uważają, że inflacja negatywnie wpływa na ich dochody? Kto w gospodarce w największym stopniu korzysta na inflacji? References Shiller, Robert. “Why Do People Dislike Inflation?” NBER Working Paper Series, National Bureau of Economic Research , p. 52. 1996.

Business


Indeksacja i jej ograniczenia Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić sprzężenie zwrotne pomiędzy indeksacją a inflacją Wskazać trzy sposoby, jakie może wykorzystać państwo, aby kontrolować inflację narzędziami polityki makroekonomicznej W poprzednim podrozdziale przywołaliśmy już zjawisko waloryzacji, czyli zwiększenia wartości emerytur zgodnie ze stopą inflacji. Waloryzacja emerytur jest jednak tylko jednym z elementów procesu, który polega na automatycznym dostosowaniu cen, płac i stóp procentowych do inflacji, który ekonomiści nazywają indeksacją (ang. indexed ). Indeksowana wartość wzrasta w tym samym tempie, co wybrana miara inflacji, najczęściej wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI). Negatywne skutki inflacji wywoływane są w dużej mierze przez fakt, że zjawisko to – szczególnie gdy ma charakter niespodziewany – wpływa na jedną część gospodarki, ale na pozostałe już nie. Na przykład zwiększa ceny, ale już nie płace. Proces indeksacji ogranicza te asymetryczne konsekwencje inflacji. Indeksacja na rynkach prywatnych w USA W latach 70. i 80. ub. wieku amerykańskie związki zawodowe dość powszechnie wykorzystywały w negocjacjach płacowych klauzule korekty kosztów utrzymania ( COLA ) (ang. cost-of-living adjustments ), które gwarantowały, że płace będą nadążały za inflacją. Kontrakty zawierające te klauzule były najczęściej konstruowane w taki sposób, że wpisywano w niej zasadę „COLA plus”, np. COLA plus 3%. W takim przypadku dla stopy inflacji na poziomie 5% wzrost płac wynosiłby automatycznie 8%, ale jeśli inflacja osiągnęłaby 9%, płace z automatu wzrosłyby już o 12%. COLA jest formą indeksacji stosowaną do wynagrodzeń. Kredyty udzielane przez sektor bankowy zwykle mają wbudowane korekty inflacyjne polegające na tym, że wzrost stopy inflacji o 2 punkty procentowe spowoduje automatyczny wzrost stopy procentowej, którą instytucja finansowa pobiera od kredytu, również o 2 punkty procentowe. W Polsce taką funkcję pełni międzybankowa stopa procentowa, określana powszechnie jako WIBOR, której wartość – oczywiście w pewnym uproszczeniu – zmienia się wraz ze zmianami inflacji (dokładniej, WIBOR podąża za wysokością stóp procentowych ustalanych przez NBP, ale te oczywiście rosną wraz ze wzrostem inflacji). Jeśli oprocentowanie kredytu hipotecznego ze zmienną stopą procentową oparte jest na zasadzie WIBOR plus marża, to wraz ze wzrostem stopy inflacji koszt kredytu dla osób, które go zaciągnęły, będzie rósł, zabezpieczając interesy instytucji pożyczkowej. W Stanach Zjednoczonych wprowadzono z kolei kredyt hipoteczny o zmiennym oprocentowaniu ( ARM ) (ang. adjustable-rate mortgage ), w którym stopa procentowa zmienia się wraz ze stopą inflacji. Kredytobiorca mógł wybrać jedną z dwóch opcji – stałe oprocentowanie kredytu lub oprocentowanie zmienne wbudowane w produkty typu ARM. Jeśli ktoś decydował się na oprocentowanie stałe, musiał zaakceptować wyższą stopę procentową w momencie zaciągnięcia zobowiązania, ale miał gwarancję, że stopa ta się nie zmieni. Z drugiej strony kredyty o zmiennym oprocentowaniu oferowały niższy poziom stóp procentowych, który mógł jednak wzrosnąć w okresie trwania umowy. W Polsce tego typu rozwiązania są wciąż niezwykle rzadkie i klienci biorący kredyty hipoteczne niemal zawsze mają do czynienia ze zmienną stopą procentową. Z drugiej strony, czy ktoś zdecydowałby się na zaciągnięcie kredytu hipotecznego ze stałą stopą procentową w marcu 2023 r., mając świadomość, że inflacja w Polsce będzie w kolejnych latach spadać (tak przynajmniej zapowiadali wszyscy eksperci, choć oczywiście różnili się w ocenie tempa tego spadku)? Warto jednak pamiętać, że kredyty te zaciągane są zazwyczaj na kilkadziesiąt lat i nikt nie potrafi przewidzieć, czy w przyszłości inflacja w Polsce nie przekroczy poziomu 20%. Wiele odnawianych automatycznie i długoterminowych umów biznesowych również zawiera zapisy o automatycznym dostosowywaniu cen do zmian wysokości inflacji. Tego typu kontrakty wykorzystuje się szczególnie w sytuacji, gdy stopa inflacji jest trudna do przewidzenia. Przy cenach wyrażonych w kategoriach nominalnych nie ma zatem możliwości określenia wysokości kwot wbudowanych w kontrakt w taki sposób, aby zabezpieczyć jednocześnie interesy sprzedającego i kupującego. Sprzedawcy cenią sobie takie umowy, bo ryzyko związane ze spadkiem realnego przychodu, gdyby inflacja była jednak wyższa od przewidywanej, jest w ich przypadku niezwykle małe. Kupujący z kolei wiedzą, że jeśli inflacja będzie niższa od oczekiwanej, nie zapłacą zbyt dużo. Umowa z klauzulą o automatycznym dostosowywaniu do inflacji wykorzystuje tym samym realny poziom cen. Indeksacja w programach publicznych Wiele amerykańskich programów publicznych zawiera mechanizm indeksowania do inflacji zarówno wysokości dochodów, jak i wydatków. System podatku od dochodów osobistych w USA, podobnie jak polski PIT, ma charakter progresywny, czyli po przekroczeniu pewnego progu dochodowego od nadwyżki płaci się podatek według wyższej stawki (krańcowa stopa podatkowa rośnie). Między innymi dlatego właśnie używa się potocznie określenia „wpaść w wyższy próg podatkowy”. W pewnym uproszczeniu, bo system podatku od dochodów osobistych w Polsce nie jest wzorem klarowności, zarówno w roku 2022, jak i 2023 od dochodów niższych niż 120 tys. zł płaciło się 12% podatku, pomniejszonego o 3600 zł, natomiast od nadwyżki dochodu powyżej kwoty 120 tys. zł podatek wynosił już 32%. Ze względu na wiele skomplikowanych przepisów prawa podatkowego istniejących zarówno w USA, jak i w Polsce trudno jest dokładnie określić wysokość zobowiązania, jakie dana osoba na podstawie powyższych stawek i progów powinna zapłacić. Niemniej, co do zasady, wraz ze wzrostem nominalnego dochodu stawki podatkowe rosną. A zatem wzrost dochodów nominalnych wynikający z inflacji, który przecież nie przekłada się na zwiększenie siły nabywczej (dochodów realnych), może oznaczać realny wzrost zobowiązania podatkowego (jeśli dojdzie do przekroczenia progu podatkowego). Aby temu zapobiec, w 1981 r. administracja federalna w USA wprowadziła mechanizm automatycznej indeksacji progów podatkowych. W Stanach Zjednoczonych indeksowane są jednak nie tylko progi podatkowe, ale również świadczenia socjalne. Od czasu uchwalenia ustawy o indeksacji ubezpieczeń społecznych w 1972 r. wysokość świadczeń z tytułu ubezpieczeń społecznych wzrasta co roku wraz ze wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych. Ponadto z uwagi na fakt, że system zabezpieczenia społecznego w USA jest finansowany z podatków od wynagrodzeń, które zostały nałożone na dochody powyżej 137 700 dol. rocznie (stan na rok 2020), również ta kwota jest automatycznie indeksowana. Mamy zatem do czynienia z automatycznym wzrostem tak świadczeń, jak i bazy podatkowej finansującej ich wypłacanie. W Polsce z kolei emerytury są w automatyczny sposób zwiększane w drodze waloryzacji. Procedura rozpoczyna się 1 marca każdego roku i ma zrekompensować utratę siły nabywczej tych świadczeń. Zasady indeksacji zostały wprowadzone Ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W roku 2023 waloryzacja będzie miała charakter kwotowo-procentowy. Część emerytur zostanie powiększona o gwarantowaną kwotę podwyżki, a część pomnożona przez wskaźnik waloryzacji. Wskaźnik waloryzacji emerytur w 2023 r. wyniesie 14,8% (przypomnijmy, że średnioroczna inflacja w 2022 r. była w Polsce na poziomie 14,4%), natomiast gwarantowana minimalna kwota podwyżki to 250 zł brutto, tj. 227,50 zł netto. Oznacza to, że jeśli wskaźnik procentowy nie pozwoli na zwiększenie emerytury o 250 zł brutto, zadziała zasada waloryzacji kwotowej. Kolejnym przykładem programu publicznego, w który wbudowana jest indeksacja, są specjalne obligacje oferowane przez rząd federalny Stanów Zjednoczonych od 1996 r. Obligacje są instrumentem, dzięki któremu państwo (i wiele firm z sektora prywatnego) pożycza pieniądze. Obligacje to specjalne papiery wartościowe, które emitowane są przez dłużnika i nabywane przez wierzycieli. Zakup obligacji uprawnia do ich odsprzedaży dłużnikowi po cenie emisyjnej powiększonej o specjalną premię, która jest wynagrodzeniem za wykorzystanie kapitału. Tradycyjnie zakup obligacji rządu Stanów Zjednoczonych uprawniał do otrzymania stałej premii określanej jako procent ceny emisyjnej. Taka polityka zachęcała rząd zaciągający pożyczki do pobudzania inflacji, ponieważ mógł on wtedy spłacić swoje zobowiązania wobec nabywców obligacji pieniędzmi o niższej sile nabywczej. Jeśli bowiem inflacja wynosiła 10%, a premia za zakup obligacji określona została np. na 8% ceny nominalnej, to nabywca obligacji po jej wykupie przez rząd otrzymywał kwotę, której realna wartość była niższa niż suma przeznaczona przez tegoż nabywcę na zakup obligacji. Jednak obligacje indeksowane gwarantują wypłatę premii w wysokości określonej przez realną stopę procentową, która jest równa stopie nominalnej powiększonej o stopę inflacji. W przypadku emeryta próbującego planować długoterminowo i martwiącego się o ryzyko wzrostu inflacji obligacje indeksowane, które gwarantują stopę zwrotu wyższą niż inflacja – bez względu na jej poziom – mogą być bardzo interesującą inwestycją. Podobny mechanizm jest wbudowany w oferowane w Polsce obligacje indeksowane inflacją. Czy indeksacja może zmniejszyć obawy związane z inflacją? Indeksacja może się wydawać całkiem rozsądnym posunięciem. W końcu, gdy dochody osób i przedsiębiorstw oraz programy publiczne są indeksowane o inflację, ludzie mogą mniej się martwić o niepożądaną redystrybucję dochodów i inne niekorzystne konsekwencje wzrostu cen. Jednak niektórzy z najbardziej nieprzejednanych przeciwników inflacji na indeksację patrzą bardzo podejrzliwie. Zwracają uwagę, że indeksacja jest zawsze częściowa. Nie każdy pracodawca zapewni pracownikom mechanizm korekty kosztów utrzymania (COLA). Nie wszystkie firmy mogą założyć, że ich koszty i przychody będą rosły dokładnie w tym samym tempie, co wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI). Nie wszystkie stopy procentowe dla kredytobiorców i depozytariuszy zmienią się tak, by dokładnie odpowiadać tempu wzrostu inflacji. Jednak w miarę rozpowszechniania się mechanizmów indeksacji polityczny sprzeciw wobec inflacji może zmaleć. W końcu starsze osoby, których świadczenia Social Security są chronione przed inflacją, lub banki, które udzieliły kredytów o zmiennym oprocentowaniu, nie mają już tak wielu powodów, by przejmować się tym, jak wysoka jest stopa inflacji. W świecie, w którym niektórzy ludzie mogą być chronieni przed inflacją, a inni nie, lepiej zorientowani w finansach przedsiębiorcy i inwestorzy mogą szukać sposobów zabezpieczenia swoich zysków, podczas gdy podmioty posiadające mniejszą wiedzę finansową mogą wciąż bardzo na inflacji ucierpieć. Przegląd dyskusji politycznych na temat inflacji W niniejszym rozdziale skupiliśmy się na tym, w jaki sposób ekonomiści mierzą inflację, na historycznych doświadczeniach z inflacją w różnych krajach, na metodach dostosowywania wartości zmiennych nominalnych do tempa wzrostu cen (indeksacja) oraz wpływie inflacji na gospodarkę. Pominęliśmy natomiast kwestię czynników, które inflację wywołują, i sposobów, które państwo może wykorzystać, aby zmniejszyć stopę inflacji lub wręcz całkowicie ją wyeliminować. Zagadnienia te zostaną dogłębnie przeanalizowane w kolejnych rozdziałach. Warto jednak przedstawić tutaj choćby wstępne informacje na ten temat. Opis czynników wywołujących inflację możemy zawrzeć w jednym zdaniu: zbyt wiele jednostek pieniężnych (dolarów lub złotych) w porównaniu z dostępnym w gospodarce wolumenem dóbr i usług. Inflacja w XX w. rosła przede wszystkim w konsekwencji wojen, w czasie których bardzo wysokie wydatki publiczne zamieniające się w dochody gospodarstw domowych nie napotykają dostatecznej oferty towarów konsumpcyjnych, ponieważ moce produkcyjne są ukierunkowane na wspieranie wysiłku wojennego (wytwarza się czołgi, a nie samochody, i spadochrony, a nie pończochy). Podczas konfliktów zbrojnych normą jest kontrola cen i niekiedy również system reglamentacji dóbr (np. paliw silnikowych). Po zakończeniu wojny mechanizm kontroli cen jest likwidowany, a skumulowana siła nabywcza, nie napotykając dostatecznej masy towarowej (w końcu nie od razu udaje się skokowo zwiększyć produkcję dóbr konsumpcyjnych), prowadzi do inflacji. Jeśli mamy do czynienia z sytuacją odwrotną, czyli jest zbyt dużo towarów w porównaniu z zasobami pieniądza, ceny zaczynają maleć, co oznacza pojawienie się deflacji. To dlatego w czasie szczególnie dotkliwych recesji, takich jak Wielki Kryzys, stopa inflacji gwałtownie maleje (takie zjawisko określamy jako dezinflacja) albo pojawia się deflacja. Implikacje polityczne są jasne. Jeśli chcemy uniknąć inflacji, wartość siły nabywczej w gospodarce musi rosnąć mniej więcej w takim samym tempie jak wolumen produkcji dóbr. Polityka makroekonomiczna, którą państwo może stosować, aby wpłynąć na siłę nabywczą konsumentów – poprzez podatki, wydatki publiczne, regulację stóp procentowych i zasad udzielania kredytów – może zatem spowodować wzrost inflacji lub obniżyć ją do akceptowalnego społecznie poziomu. Inflacja w czasie pandemii – powrót do lat 70. XX w. czy chwilowa korekta? Recesja wywołana pandemią spowodowała różnego rodzaju zakłócenia w globalnej gospodarce, w tym inflację. W czasie pandemii ceny towarów takich jak gaz i samochody spadły, ponieważ ludzie przestawili się na pracę zdalną i odwoływali plany podróży. A w drugim i czwartym kwartale 2020 r. z uwagi na ścisłe lockdowny nie mieli jak wydawać pieniędzy, bo de facto zostali zamknięci w domach. Jednak gdy na początku 2021 r. gospodarka zaczęła powoli wychodzić z pandemii, ponownie zaobserwowaliśmy znaczne wzrosty cen. Postpandemiczna inflacja była również napędzana stymulacyjnymi wydatkami państwa i bardzo niskimi stopami procentowymi. Pandemia spowodowała również niedobory w całym globalnym łańcuchu dostaw, co jeszcze bardziej podniosło ceny (więcej na ten temat dowiesz się za kilka rozdziałów, kiedy będziemy mówić o zagregowanych popycie i podaży). Dodatkowo już w czwartym kwartale 2021 r. ceny surowców zaczęły rosnąć, napędzane polityką Federacji Rosyjskiej, która przygotowywała się do napaści na Ukrainę i próbowała za pomocą cen gazu i ropy naftowej wpłynąć na kraje UE. Przy inflacji przekraczającej poziom 6% w USA i dwucyfrowym tempie wzrostu cen w Polsce i innych krajach UE w 2022 r. często zadawano pytanie o to, czy jest to zwiastun trwałego trendu, który może doprowadzić do powtórzenia się sytuacji z lat 70. XX w. Niektórzy ekonomiści uważają, że inflacja wywołana pandemią jest tylko przejściowym dostosowaniem – w istocie ceny wybranych artykułów znacznie wzrosły również po zakończeniu recesji wywołanej kryzysem finansowym z 2008 r. Spadek amerykańskiej inflacji poniżej poziomu 4%, do jakiego doszło w 2023 r., zdaje się potwierdzać te przypuszczenia. Inni jednak wskazywali i wskazują, że tym razem wzrost stopy inflacji może mieć charakter trwały, zwłaszcza biorąc pod uwagę wybuch wojny w Ukrainie oraz wpływ tego konfliktu na ceny żywności i surowców energetycznych. Jeśli konsumenci spodziewają się wyższej inflacji, może to być samospełniająca się przepowiednia, bo zaczynają kupować rzeczy teraz, aby uniknąć przyszłego wzrostu cen. Jak to już było podkreślone wcześniej, inflacja budzi obawy przede wszystkim konsumentów, a nie ekonomistów. Niemniej jeśli inflacji nie towarzyszy wzrost standardu życia, konsekwencje dla gospodarki mogą być niezwykle poważne. Key Concepts and Summary Płatność jest indeksowana, jeśli jest automatycznie dostosowywana do stopy inflacji. Przykłady indeksacji w amerykańskim sektorze prywatnym obejmują umowy o pracę z korektą kosztów utrzymania (COLA) i kredyty hipoteczne ze zmiennym poziomem oprocentowania (ARM). W Polsce z kolei przykładem tego typu rozwiązań jest wykorzystanie w kredytach hipotecznych zmiennej stawki WIBOR. Przykładami indeksacji w sektorze publicznym są choćby automatyczne dostosowywanie progów podatkowych do wysokości inflacji w USA czy waloryzacja emerytur w Polsce. Self-Check Questions W jaki sposób wzrost inflacji powinien wpłynąć na oprocentowanie kredytu hipotecznego o zmiennym oprocentowaniu? Wyższa inflacja obniża realne oprocentowanie kredytów hipotecznych o stałym oprocentowaniu. Ponieważ kredyty o zmiennym oprocentowaniu mają utrzymać realną stopę procentową na niezmienionym poziomie, wyższa inflacja prowadzi do wyższego nominalnego oprocentowania takich kredytów. Kredyt hipoteczny ze stałą stopą procentową ma takie samo oprocentowanie przez cały okres kredytowania niezależnie od tego, czy jest zaciągany na 15, czy 30 lat. Natomiast w wypadku kredytu hipotecznego ze zmienną stopą procentową wysokość odsetek, jakie będzie płacił kredytobiorca, może się zmienić w ślad za zmianą rynkowych stóp procentowych. Jeśli inflacja nieoczekiwanie spadnie o 3 punkty procentowe, co może się stać z właścicielem domu z hipoteką o zmiennym oprocentowaniu? Ponieważ kredyt hipoteczny wykorzystuje zmienną stopę procentową, powinna się ona obniżyć w takim samym stopniu, w jakim spadła stopa inflacji, tj. o 3 punkty procentowe. Dzięki temu realna stopa procentowa w ramach tego kredytu pozostanie na stałym poziomie. Review Questions Czym jest indeksacja? Wymień kilka możliwych obszarów stosowania indeksacji w sektorze prywatnym i publicznym. Critical Thinking Questions Jeśli rząd, zaciągając pożyczki, zyskuje na niespodziewanej inflacji, to dlaczego decyduje się na oferowanie nabywcom indeksowanych obligacji, które ograniczają te korzyści? Czy uważasz, że doskonała indeksacja jest możliwa? Wyjaśnij swój sposób rozumowania. Problems Wskaż, dla których z wymienionych niżej podmiotów nieoczekiwany wzrost stopy inflacji o 5 punktów procentowych jest korzystny, dla których niekorzystny, a dla których neutralny: Członek związku zawodowego z kontraktem płacowym uwzględniającym korektę kosztów utrzymania COLA, Osoba posiadająca duży zapas gotówki w skrytce depozytowej w banku, Bank pożyczający pieniądze na stały procent, Osoba, która właśnie usłyszała od swojego przełożonego, że przez kolejne 11 miesięcy na pewno nie otrzyma podwyżki. Rozalia wie, że gdy przejdzie na emeryturę za 16 lat, dostanie od swojej firmy jednorazową wypłatę w wysokości 80 tys. zł. Jaką siłę nabywczą, wyrażoną w dzisiejszych złotych, będzie miała ta kwota, jeśli w ciągu kolejnych 16 lat inflacja wyniesie 6% rocznie? Wskazówka: Zacznij od obliczenia skali wzrostu poziomu cen w ciągu kolejnych 16 lat. References Wines, Michael. “How Bad is Inflation in Zimbabwe?” The New York Times , May 2, 2006. http://www.nytimes.com/2006/05/02/world/africa/02zimbabwe.html?pagewanted=all&_r=0. Hanke, Steve H. “R.I.P. Zimbabwe Dollar.” CATO Institute . Accessed December 31, 2013. http://www.cato.org/zimbabwe. Massachusetts Institute of Technology. 2015. "Billion Prices Project." Accessed March 4, 2015. http://bpp.mit.edu/usa/. kredyt hipoteczny o zmiennym oprocentowaniu (ARM) (ang. adjustable-rate mortgage (ARM) ) kredyt wykorzystywany na zakup nieruchomości, w który wbudowana została stopa procentowa podlegająca zmianom w zależności od stopy inflacji, inaczej jest to kredyt ze stałą realną stopą procentową korekta kosztów utrzymania (COLA) (ang. cost-of-living adjustments (COLAs) ) postanowienie umowne, dzięki któremu wysokość wynagrodzenia jest w automatyczny sposób zwiększana o wartość stopy inflacji indeksacja (ang. indexed ) automatyczne korygowanie cen, płac lub stóp procentowych o stopę inflacji

Business


Wprowadzenie do rozdziału Świat pieniądza Wszyscy uczestnicy rynku, zarówno konsumenci, jak i producenci, są częścią globalnego systemu finansowego, w ramach którego funkcjonuje wiele różnych walut. (Źródło: modyfikacja pracy epSos.de/Flickr Creative Commons). Więcej niż widać w Kongo na pierwszy rzut oka W jakim stopniu uczestniczysz w globalnym systemie finansowym? Myślisz, że w niewielkim? Zastanów się jeszcze raz. Załóżmy, że zaciągasz pożyczkę lub kredyt albo wpłacasz pieniądze na swoje konto bankowe. Właśnie udało ci się wywrzeć wpływ na wartość krajowych oszczędności i kredytów. A teraz przenieśmy się do centrum handlowego, gdzie kupujesz dwie koszulki z metką made in China , a następnie za pomocą koreańskiego telefonu przelewasz środki na konto organizacji charytatywnej, która pomaga uchodźcom. Czy to też ma jakieś znaczenie? Oczywiście, przecież twoje decyzje wpłynęły na to, ile pieniędzy trafia do Polski (kraju, w którym mieszkasz) i z Polski wypływa. Jeśli otworzysz rachunek inwestycyjny w biurze maklerskim i kupisz jednostki uczestnictwa w międzynarodowym funduszu inwestycyjnym, zasilisz strumień środków przepływających nawet na drugi kraniec globu. Twoje zaangażowanie może nie wydawać się tak ważne, jak działania np. premiera czy prezydenta, którzy podejmują decyzje o zwiększaniu lub zmniejszaniu pomocy zagranicznej, co ma ogromny wpływ na przepływy pieniężne do i z twojego kraju. Nie zmienia to jednak faktu, że codziennie wchodzisz w interakcję z globalnym systemem finansowym. Bilans płatniczy – termin, który wkrótce poznasz – wydaje się niezwykle skomplikowanym zagadnieniem, ale gdy zrozumiesz czynniki kształtujące międzynarodową wymianę handlową i przepływy pieniężne, wszystko nabierze sensu. Być może okaże się, że porzucisz wówczas niektóre z powszechnie podzielanych i skądinąd błędnych poglądów na temat handlu zagranicznego. Odpowiesz sobie także na kilka pytań. Czy to źle, że kraj ma deficyt handlowy? Czy nadwyżka handlowa jest dobra? Spójrz choćby na Demokratyczną Republikę Konga (często nazywaną po prostu Kongiem). Skoro w 2013 r. Kongo, duży kraj w Afryce Środkowej, zanotowało nadwyżkę handlową w wysokości 1 mld dol., musiało sobie chyba bardzo dobrze radzić, prawda? Dla porównania, deficyt handlowy Stanów Zjednoczonych wyniósł w 2013 r. 508 mld dol. (Polska w tym samym okresie zanotowała deficyt w wysokości 2,5 mld zł). Czy to oznacza, że gospodarki USA i Polski funkcjonują gorzej niż gospodarka Konga? Niekoniecznie. Deficyt handlowy USA ma tendencję do pogłębiania się w miarę wzmacniania się gospodarki. W Polsce już w 2015 i 2016 r. zanotowano nadwyżkę (źródło: tabela 58 na stronie ). Z kolei w Kongu utrzymuje się wysoki wskaźnik ubóstwa, który nie maleje nawet przy dodatnim bilansie handlowym. Oczywiście wyciąganie wniosków na podstawie statystyk handlu zagranicznego to coś znacznie bardziej skomplikowanego niż samo stwierdzenie, że deficyt handlowy jest niekorzystny dla gospodarki. Między innymi o tego typu zagadnieniach traktuje niniejszy rozdział. Wprowadzenie do tematu handlu zagranicznego i przepływów kapitałowych Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: W jaki sposób mierzy się bilans handlowy Ja przedstawia się zmienność bilansu handlowego w kontekście historycznym i międzynarodowym Jakie są relacje pomiędzy bilansem handlowym i przepływami kapitału finansowego Czym jest tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji Jakie są zalety i wady utrzymywania zarówno deficytu, jak i nadwyżki handlowej Jakie są różnice pomiędzy wielkością wymiany handlowej a bilansem handlowym Bilans handlowy (ang. balance of trade / trade balance ) jest różnicą między wyrażoną w jednostkach pieniężnych (złotych lub dolarach) wartością eksportu, czyli dóbr i usług, które zostały wyprodukowane w danym kraju i sprzedane za granicę, a wyrażoną w tych samych jednostkach wartością importu, czyli dóbr i usług wyprodukowanych za granicą i nabywanych przez podmioty (przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe) z danego kraju. Przypomnij sobie to, co było wskazane w . Jeśli eksport przekracza import, to gospodarka ma nadwyżkę handlową lub inaczej dodatni bilans handlowy (ang. trade surplus ). Jeżeli natomiast wartość importu jest większa od wartości eksportu, gospodarka ma deficyt handlowy ( ujemny bilans handlowy ) (ang. trade deficit ). Jeśli eksport i import są sobie równe, to saldo bilansu handlowego jest zrównoważone. Zastanówmy się zatem, co się dzieje, gdy w jakimś kraju występują duże nadwyżki lub deficyty handlowe. Rozważmy jako przykład sąsiada Polski, czyli gospodarkę Niemiec. Zgodnie z danymi Banku Światowego notowała ona w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat znaczne nadwyżki handlowe – w 2020 r. był to poziom 242 mld dol. Z kolei gospodarka amerykańska w ciągu ostatnich kilku dekad doświadczała wysokich deficytów handlowych. Na przykład w tym samym okresie (2020 r.) wartość importu Stanów Zjednoczonych przekroczyła wartość eksportu o 651 mld dol. Seria kryzysów finansowych wywołanych przez niezrównoważony bilans handlowy może doprowadzić gospodarki do głębokich recesji. Takie kryzysy zaczynają się od narastania deficytu handlowego, który przyjmuje bardzo wysokie rozmiary. W pewnym momencie, który bardzo trudno jest przewidzieć, zagraniczni inwestorzy zmieniają nastawienie i decydują się na wycofanie swoich kapitałów z takiego kraju. W wyniku tego posunięcia pozbawiona kapitału gospodarka wpada w głęboką recesję, a wartość realnego PKB może się obniżyć nawet o wartości dwucyfrowe w ciągu jednego roku. Taka sytuacja wystąpiła w Meksyku w 1995 r., gdy PKB zmniejszył się o 8,1%. Wiele krajów Azji Wschodniej – Tajlandię, Koreę Południową, Malezję i Indonezję – te same problemy dotknęły w latach 1997–1998 (określane dość powszechnie jako azjatycki kryzys finansowy). Na przełomie XX i XXI w. podobne doświadczenia miały Rosja i Argentyna. Jaki jest związek pomiędzy nierównowagą w handlu zagranicznym i przepływami międzynarodowego kapitału finansowego, które wywołały te gospodarcze turbulencje? Zaczniemy od bardziej szczegółowej analizy bilansu handlowego, wykorzystując realne dane z Polski, Stanów Zjednoczonych i innych światowych gospodarek. Następnie zbadamy nierozerwalny związek pomiędzy międzynarodowymi przepływami towarów i usług oraz międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego, które dla ekonomistów są tak naprawdę jak awers i rewers jednej monety. Laicy często zakładają, że nadwyżki handlowe, takie jak te w Niemczech, muszą być pozytywnym sygnałem płynącym z gospodarki, podczas gdy handlowe deficyty, charakterystyczne dla gospodarki Stanów Zjednoczonych, mają negatywny charakter. W rzeczywistości zarówno nadwyżki, jak i deficyty handlowe można postrzegać jako sytuację pozytywną bądź negatywną. W tym rozdziale odpowiemy na pytanie, od czego zależy ocena formułowana przez ekonomistów.

Business


Obliczanie bilansu handlowego Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić, czym jest saldo obrotów towarowych, saldo rachunku obrotów bieżących i transfery jednostronne (unilateralne) Zidentyfikować elementy polskiego bilansu obrotów bieżących Obliczyć saldo obrotów towarowych i saldo rachunku obrotów bieżących, wykorzystując dane obrazujące import i eksport danego kraju Jeszcze kilkadziesiąt lat temu, aby zmierzyć bilans handlowy, śledzono drogowy, kolejowy i lotniczy transport konkretnych towarów pomiędzy krajami. Tego typu analizy wciąż są prowadzone i nadal pozwalają na obliczenie salda obrotów towarowych (ang. merchandise trade balance ). Jednak w większości najlepiej rozwiniętych gospodarek, w tym w Stanach Zjednoczonych i w Polsce, dobra (konkretne produkty mające fizyczną postać) stanowią mniej niż połowę całkowitej produkcji kraju, a dominują w niej usługi. W ciągu ostatnich dwóch dekad nastąpił gwałtowny rozwój międzynarodowego handlu usługami, napędzany przez postęp technologiczny w informatyce i telekomunikacji. Umożliwił on eksport i import usług w dziedzinie finansów, prawa, marketingu, zarządzania, oprogramowania, inżynierii budowlanej i projektowania produktów oraz opieki zdrowotnej. Większość obrotów handlu zagranicznego nadal realizowana jest dzięki transakcjom kupna i sprzedaży dóbr. Tym samym rządy chwalą się, a media eksponują informacje o bilansie obrotów towarowych. Stare nawyki są trudne do przełamania. Ekonomiści zazwyczaj wykorzystują jednak szersze miary, takie jak bilans handlowy lub saldo rachunku obrotów bieżących (ang. current account balance ), które poza przepływami towarów i usług obejmują również międzynarodowe przepływy dochodów z tytułu inwestycji, pomoc zagraniczną i inne rodzaje transferów. przedstawia cztery główne komponenty rachunku obrotów bieżących Polski w 2022 r. (za wstępną informacją przygotowaną przez NBP i opublikowaną 13 lutego 2023 r.). Pierwszy wiersz to nic innego jak saldo obrotów towarowych, czyli wartość eksportu i importu dóbr. Ponieważ wartość importu przekracza wartość eksportu, saldo obrotów towarowych w ostatniej kolumnie jest ujemne, co oznacza deficyt w handlu towarami. Nie należy mylić bilansu obrotów towarowych, bilansu handlowego (który obejmuje również import i eksport usług) z saldem na rachunku obrotów bieżących, które zawiera nie tylko bilans obrotów związanych z dobrami i usługami, ale również dochody wynikające z wcześniejszych inwestycji i wartość transferów. W Polsce za zbieranie danych obrazujących relacje ekonomiczne z zagranicą odpowiada Narodowy Bank Polski. Składniki rachunku obrotów bieżących Polski za rok 2020 (dane wstępne w mln zł) Eksport (pieniądze wpływające do Polski) Import (pieniądze wypływające z Polski) Saldo Dobra 1 502 965 1 619 207 –116 242 Usługi 421 091 252 948 168 143 Saldo dochodów pierwotnych 65 097 203 084 −137 987 Saldo dochodów wtórnych 49 426 58 709 −9283 Saldo rachunku obrotów bieżących 2 038 579 2 133 948 –95 369 Źródło: https://nbp.pl/bilans-platniczy-polski-w-grudniu-2022-r. W drugim wierszu znajdują się dane dotyczące handlu usługami. W tym obszarze polska gospodarka osiąga nadwyżkę. Chociaż poziom handlu usługami jest wciąż stosunkowo niewielki w porównaniu z handlem dobrami, znaczenie usług w ciągu ostatnich kilku dekad bardzo wzrosło. Na przykład polski eksport usług w 2022 r. był tylko niewiele mniejszy w kategoriach nominalnych niż eksport dóbr w 2009 r. Trzeci składnik rachunku obrotów bieżących, określany w Polsce mianem „salda dochodów pierwotnych”, uwzględnia dochody zagranicznych inwestorów bezpośrednich z tytułu ich zaangażowania kapitałowego w polskich podmiotach (środki wypływające z Polski), jak również analogiczne dochody polskich podmiotów z tytułu zagranicznych inwestycji (środki wpływające do Polski). W ramach tej pozycji uwzględniane są również dochody z pracy, jakie osiągają polscy rezydenci za granicą (napływ środków do Polski) i analogicznie dochody z pracy rezydentów innych krajów osiągane w Polsce (wypływ środków). Na wysokość salda dochodów pierwotnych oddziałują również wypłaty dochodów z tytułu inwestycji portfelowych (w papiery wartościowe). Środki finansowe związane z dochodami będącymi pochodną zaangażowania środków produkcji (pracy i kapitału) poza granicami kraju włączone są do ogólnej miary obejmującej handel (czyli razem z towarami i usługami), ponieważ – z ekonomicznego punktu widzenia – wynikają one z transakcji gospodarczej tego samego typu, jak w przypadku sprzedaży samochodów, pszenicy czy ropy: jest to po prostu handel, który odbywa się na międzynarodowym rynku czynników produkcji (przede wszystkim międzynarodowym rynku kapitałowym). Ostatnią kategorią w ramach rachunku obrotów bieżących są „dochody wtórne”, czyli saldo transferów jednostronnych ( saldo transferów unilateralnych ) (ang. unilateral transfers ) dokonywanych przez państwo (sektor publiczny), organizacje charytatywne lub osoby prywatne, w ramach których za granicę wysyłane są pieniądze lub towary, czemu nie towarzyszy żaden strumień ekwiwalentny. Oczywiście tego typu transfery mogą również do Polski wpływać. Pomoc gospodarcza lub wojskowa polskiego rządu dla walczącej Ukrainy (zwróćmy uwagę, że ma ona charakter rzeczowy, a nie pieniężny) mieści się w tej kategorii, podobnie jak wydatki zagraniczne organizacji charytatywnych (np. Polskiej Akcji Humanitarnej w Afryce) na walkę z ubóstwem lub nierównościami społecznymi. Pieniądze wysyłane za granicę przez imigrantów również są zaliczane do tej kategorii. Rachunek obrotów bieżących traktuje te transfery wypływające z Polski tak jak import, ponieważ wiążą się one – podobnie jak import – ze strumieniem płatności opuszczających kraj. W przypadku gospodarki Polski pozycja ta jest zazwyczaj ujemna, podobnie jak to ma miejsce w USA. Niekiedy jednak bywa odwrotnie. Na przykład w 1991 r., gdy USA przewodziły międzynarodowej koalicji, której celem było wyzwolenie Kuwejtu spod irackiej okupacji, wiele krajów zgodziło się, że dokonają płatności na rzecz Stanów Zjednoczonych, aby zrekompensować im wydatki wojenne. Płatności te były na tyle duże, że w 1991 r. saldo jednostronnych transferów w USA było dodatnie i wyniosło 10 mld dol. Przykład w przeprowadzi cię krok po kroku przez proces obliczeń na podstawie wartości importu i eksportu dóbr i usług, jak również wartości dochodów z tytułu wykorzystania czynników produkcji (saldo dochodów pierwotnych) i płatności transferowych (saldo dochodów wtórnych). Obliczanie salda bilansu handlowego i salda rachunku obrotów bieżących Obliczanie salda bilansu handlowego i salda rachunku obrotów bieżących (kwoty w mld zł) Eksport/pieniądze wpływające do danego kraju Import/pieniądze wypływające z danego kraju Saldo końcowe Dobra Usługi Saldo dochodów pierwotnych Saldo dochodów wtórnych Saldo rachunku obrotów bieżących Wykorzystaj podane poniżej informacje i uzupełnij , a następnie oblicz: saldo bilansu handlowego saldo rachunku obrotów bieżących Dane (kwoty w mld zł): wartość transferów unilateralnych dokonywanych przez podmioty z danego kraju na korzyść zagranicznych gospodarstw domowych i organizacji: 130 eksport dóbr: 1046 eksport usług: 509 import dóbr: 1562 import usług: 371 dochód uzyskany przez podmioty z danego kraju z inwestycji dokonanych poza jego granicami: 561 dochód uzyskany przez inwestorów zagranicznych w danym kraju: 472 Krok 1. Najpierw skoncentruj się na przepływie towarów i usług. Wpisz kwoty eksportu w odpowiednich wierszach kolumny „Eksport”. Krok 2. A teraz w odpowiednich wierszach kolumny „Import” wprowadź dane obrazujące wartość importu dóbr i usług. Krok 3. W drugiej kolumnie tabeli, w wierszu opisanym jako „saldo dochodów pierwotnych”, wpisz wartość dochodów uzyskiwanych przez podmioty krajowe poza granicami kraju, natomiast w kolumnie trzeciej wprowadź wartość dochodów uzyskiwanych przez podmioty zagraniczne z inwestycji dokonywanych na terenie analizowanego kraju. Krok 4. W wierszu „saldo dochodów wtórnych” w kolumnie trzeciej wpisz wartość transferów unilateralnych (jednostronnych) wpłacanych przez podmioty z analizowanego kraju na korzyść podmiotów zagranicznych. Kwotę wpisujesz w kolumnie trzeciej, ponieważ środki te wypływają z analizowanego kraju. W kolumnie drugiej w tym samym wierszu wpisz wartość „0”, ponieważ w podanym przykładzie nie uwzględniamy żadnych zagranicznych transferów unilateralnych na korzyść podmiotów krajowych. Krok 5. Oblicz saldo bilansu handlowego, odejmując wartości importu dóbr i usług od odpowiednich wartości eksportu. Wpisz wynik tej operacji w odpowiednich wierszach kolumny „Saldo końcowe”. Może to być wartość dodatnia lub ujemna. Zsumowane salda końcowe dla dóbr i usług dadzą saldo bilansu handlowego. Krok 6. W ten sam sposób oblicz saldo dochodów pierwotnych. Wynik wpisz w kolumnie czwartej. Krok 7. Wprowadź wartość transferów unilateralnych ze znakiem minus w kolumnie czwartej wiersza oznaczonego jako saldo dochodów wtórnych. Krok 8. Teraz podsumuj wartości z kolumny „saldo końcowe”. Otrzymana wielkość stanowi saldo rachunku obrotów bieżących. Bilans handlowy to różnica między wartością eksportu dóbr i usług a wartością importu dóbr i usług. W analizowanym przykładzie jest to odpowiednio (-516 mld zł) + 138 mld zł = (-378) mld zł, co oznacza deficyt handlowy o tej właśnie wartości. Saldo rachunku obrotów bieżących wynosi z kolei (-419 mld zł), mamy zatem do czynienia z deficytem w rachunku obrotów bieżących. Spójrz na uzupełnioną . Obliczanie salda bilansu handlowego i salda rachunku obrotów bieżących (kwoty w mld zł) Eksport / pieniądze wpływające do danego kraju Import / pieniądze wypływające z danego kraju Saldo końcowe Dobra 1046 1562 –516 Usługi 509 371 138 Saldo dochodów pierwotnych 561 472 89 Saldo dochodów wtórnych 0 130 –130 Saldo rachunku obrotów bieżących 2116 2535 –419 Key Concepts and Summary Bilans handlowy mierzy różnicę między eksportem a importem danego kraju. W większości gospodarek rozwiniętych (o najwyższych dochodach) dobra stanowią mniej niż połowę wolumenu produkcji całkowitej, a jej większość stanowią usługi. W konsekwencji w ciągu ostatnich 20 lat nastąpił gwałtowny rozwój międzynarodowego handlu usługami, jednak większość obrotów handlu zagranicznego nadal realizowana jest dzięki transakcjom kupna i sprzedaży dóbr. Saldo rachunku obrotów bieżących obejmuje wartości importu i eksportu dóbr i usług oraz środki finansowe wpływające i wypływające z danego kraju w następstwie wykorzystania czynników produkcji (saldo dochodów pierwotnych) i płatności transferowych (saldo dochodów wtórnych). Self-Check Questions Jeśli zagraniczni inwestorzy kupią więcej polskich akcji i obligacji, w jaki sposób zostanie to odzwierciedlone na rachunku obrotów bieżących? Wartość kupowanych i sprzedawanych w obrocie międzynarodowym akcji i obligacji nie jest odzwierciedlana na rachunku obrotów bieżących. Jednak dywidendy z akcji i odsetki od obligacji, jako dochody z takich inwestycji, pojawiają się w tym zestawieniu jako wypływ środków finansowych. Jeśli deficyt handlowy Polski wzrośnie, jak wpłynie to na saldo rachunku obrotów bieżących? Saldo ulegnie pogorszeniu, tj. zmniejszy się jego nadwyżka lub powiększy deficyt, ponieważ deficyt handlowy (ujemne saldo handlowe) wchodzi do rachunku obrotów bieżących ze znakiem minus. Określ, które z poniższych zdarzeń wiąże się z przepływem finansowym do gospodarki słowackiej, a które z odpływem finansowym z gospodarki słowackiej: Słowacja importuje usługi z Niemiec Słowacja eksportuje dobra do Czech Polscy inwestorzy osiągnęli dochody związane z wcześniejszymi inwestycjami finansowymi na Słowacji. Pieniądze odpływają z gospodarki słowackiej. Pieniądze napływają do gospodarki słowackiej. Pieniądze odpływają ze słowackiej gospodarki. Review Questions Czy jeśli import przewyższa eksport, mamy do czynienia z deficytem handlowym, czy nadwyżką? A jeśli eksport przewyższy import? Jakie elementy wchodzą w skład rachunku obrotów bieżących? Critical Thinking Questions Niekiedy przedstawiciele sektora publicznego, zarówno politycy, jak i urzędnicy, przekonują, że ich kraj powinien dążyć nie tylko do nadwyżki handlowej, ale również do korzystnego dla gospodarki napływu kapitału z zagranicy. Wyjaśnij, dlaczego taka sytuacja jest niemożliwa do urzeczywistnienia. Urzędnik wysokiego szczebla ogłasza wytyczne nowej polityki. Kraj chce zlikwidować deficyt handlowy, ale jednocześnie będzie zdecydowanie zachęcał zagraniczne firmy do inwestycji finansowych. Wyjaśnij, dlaczego takie stwierdzenie jest logicznie sprzeczne. Problems W 2001 r. gospodarka Wielkiej Brytanii wyeksportowała dobra o wartości 192 mld funtów i usługi o wartości kolejnych 77 mld funtów. Import objął dobra o wartości 225 mld funtów i usługi o wartości 66 mld funtów. Dochody będące konsekwencją zaangażowania brytyjskich czynników produkcji za granicą wyniosły 140 mld funtów, podczas gdy wypłaty dochodów z tego samego tytułu na korzyść podmiotów zagranicznych osiągnęły wielkość 131 mld funtów. Transfery jednostronne brytyjskiego rządu na korzyść podmiotów zagranicznych równe były 23 mld funtów, podczas gdy różne agencje rządowe Wielkiej Brytanii otrzymały od reszty świata z tego samego tytułu (transfery unilateralne) płatności w wysokości 16 mld funtów. Oblicz deficyt handlowy Wielkiej Brytanii w 2001 r. Oblicz saldo rachunku obrotów bieżących w tym samym okresie. Objaśnij, dlaczego zdecydowałeś, że płatności z tytułu dochodów czynników produkcji i transferów rządowych są uwzględnione jako dodatnie lub ujemne pozycje w saldzie na rachunku obrotów bieżących Wielkiej Brytanii w 2001 r. References Central Intelligence Agency. “The World Factbook.” Last modified October 31, 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html. U.S. Department of Commerce. “Bureau of Economic Analysis.” Last modified December 1, 2013. http://www.bea.gov/. U.S. Department of Commerce. “United States Census Bureau.” http://www.census.gov/. bilans handlowy różnica pomiędzy eksportem a importem danego kraju eksport netto zob. bilans handlowy saldo rachunku obrotów bieżących (ang. current account balance ) szeroka miara bilansu wymiany ekonomicznej z zagranicą, która obejmuje handel towarami i usługami, a także międzynarodowe przepływy dochodów i pomoc zagraniczną saldo obrotów towarowych (ang. merchandise trade balance ) bilans handlowy uwzględniający tylko handel dobrami transfery unilateralne (ang. unilateral transfers ) płatności, jakich dokonują państwo, organizacje charytatywne, przedsiębiorstwa i osoby prywatne na rzecz podmiotów zagranicznych, którym nie towarzyszy żaden strumień ekwiwalentny transfery jednostronne zob. transfery unilateralne

Business


Bilans handlowy w kontekście historycznym Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Analizować wykresy ilustrujące zmienność w czasie salda obrotów towarowych i salda na rachunku obrotów bieżących Identyfikować okresy, w których USA notowały nadwyżki i deficyty handlowe Porównać salda bilansu handlowego Stanów Zjednoczonych i wybranych gospodarek świata Historyczne wartości salda na rachunku obrotów bieżących Stanów Zjednoczonych w ciągu ostatnich 60 lat można przedstawić na kilka sposobów. Panel (a) pokazuje saldo rachunku obrotów bieżących i saldo obrotów towarowych (które jest po prostu różnicą pomiędzy wartością dóbr sprzedanych za granicę i importowanych do kraju) w dolarach. Natomiast panel (b) przedstawia te same salda w relacji do amerykańskiego PKB (wartość sald w dolarach została podzielona przez wyrażoną w tej samej walucie wartość nominalnego – a więc uwzględniającego zarówno inflację, jak i tempo realnego wzrostu – PKB w tym samym roku). Saldo rachunku obrotów bieżących i saldo obrotów towarowych USA w latach 1960–2020 Panel (a) Saldo na rachunku obrotów bieżących i saldo obrotów towarowych w miliardach dolarów bieżących w latach 1960–2020. Stany Zjednoczone notowały dodatnie saldo (nadwyżkę) obrotów towarowych i na rachunku obrotów bieżących w latach, dla których odpowiednie wykresy znajdują się powyżej zera. W okresach, w których linie wykresów znajdują się poniżej zera, USA notowały deficyt, odpowiednio salda obrotów towarowych i na rachunku obrotów bieżących. Panel (b) obrazuje te same parametry w relacji do rozmiarów gospodarki amerykańskiej, czyli do wartości bieżącego (nominalnego) PKB w latach 1960–2020. Niezależnie od tego, który z parametrów – saldo obrotów towarowych czy saldo rachunku obrotów bieżących – potraktujemy jako miarę relacji USA z krajami trzecimi, schemat zmian jest niemal ten sam. W latach 60. i 70. XX w. gospodarka USA notowała nadwyżkę w handlu dobrami i dodatnie saldo na rachunku obrotów bieżących. Tym samym linie obu wykresów nakreślonych na znajdują się powyżej zera. Jednak począwszy od lat 80., deficyt salda obrotów towarowych, jak również ujemne saldo w bilansie obrotów bieżących gwałtownie wzrosły i tendencja ta utrzymywała się w zasadzie aż do roku 2009, z wyłączeniem roku 1991, kiedy na rachunku obrotów bieżących odnotowano niewielką nadwyżkę. Oba deficyty zmniejszyły się znacząco wraz z wybuchem kryzysu finansowego, a ich wartość pozostawała relatywnie stabilna aż do roku 2018, kiedy to nastąpiło ponowne pogorszenie tak salda obrotów towarowych, jak i rachunku obrotów bieżących. prezentuje dane na temat relacji eksportu dóbr i usług, a także salda na rachunku obrotów bieżących w Stanach Zjednoczonych na tle wybranych gospodarek świata, w tym Polski. Tak jak USA w ostatnim okresie niezmiennie notują deficyty, tak Japonia i wiele krajów europejskich (Niemcy, Szwecja i Francja, dla której dane nie znalazły się w tabeli) konsekwentnie rejestrują nadwyżki na rachunku obrotów bieżących. Pierwsza kolumna tabeli ilustruje jedną z miar globalizacji gospodarki, jaką jest relacja wartości eksportu do PKB (ang. exports of goods and services as a percentage of GDP ). Druga kolumna przedstawia natomiast saldo na rachunku obrotów bieżących. Dla większości krajów (w tabeli wyjątkiem są Niemcy i Szwecja) wartość deficytu lub nadwyżki kształtuje się w granicach +/-5% PKB. Syntetyczny obraz relacji ekonomicznych z zagranicą w wybranych gospodarkach świata w 2020 r. (w relacji do PKB) (Źródło: http://data.worldbank.org/indicator/BN.CAB.XOKA.GD.ZS). Eksport/PKB Saldo na rach. obr. bieżących Stany Zjednoczone 10,2% −2,9% Japonia 15,5% 3,2% Niemcy 43,4% 7,0% Wielka Brytania 27,9% –2,6% Kanada 29,0% −1,8% Szwecja 44,6% 5,7% Korea 36,4% 4,6% Meksyk 40,2% 2,4% Brazylia 16,9% –1,8% Chiny 18,5% 1,9% Indie 18,7% 1,2% Nigeria 8,8% −3,9% Polska 53% 2,46% Świat − 0,0% Key Concepts and Summary Stany Zjednoczone osiągały relatywnie duże nadwyżki w bilansie handlowym i na rachunku obrotów bieżących przez kolejne dwie dekady, aż do początku lat 80. XX w., a później w roku 1991. W pozostałych okresach ostatnich 60 lat zarówno saldo obrotów towarowych, jak i rachunek obrotów bieżących notowały – niekiedy nawet bardzo wysokie – deficyty. Jak wynika z treści całego rozdziału, deficyt handlowy i na rachunku obrotów bieżących oznacza napływ kapitału finansowego netto z zagranicy, podczas gdy nadwyżka tych samych parametrów przekłada się na odpływ netto kapitału finansowego z danej gospodarki do innych krajów. Self-Check Questions W jaki sposób relacja eksportu danego kraju do jego PKB odzwierciedla stopień globalizacji? PKB to wyrażona w jednostkach pieniężnych wartość całkowitej produkcji towarów i usług na terenie danego kraju. Eksport to dobra produkowane w kraju, ale wysyłane za granicę. Relacja eksportu do PKB daje nam wyobrażenie o tym, jak ważny jest eksport dla gospodarki narodowej, w relacji do wszystkich wyprodukowanych towarów i usług. W 2020 r. eksport stanowił tylko ok. 10% PKB USA, ale ponad 50% PKB Polski. Oznacza to, że dla Polski wymiana dóbr i usług z krajami trzecimi jest znacznie ważniejsza niż dla Stanów Zjednoczonych. W pewnym momencie PKB Kanady wynosił 1800 mld dol., a eksport 542 mld dol. Jaka była wówczas relacja eksportu do globalnej produkcji Kanady? Podziel 542 mld dol. przez 1800 mld dol. PKB Polski w 2020 r. wynosił 2 338 996 mln zł, natomiast saldo na rachunku obrotów bieżących osiągnęło poziom 57 451 mln zł. Oblicz relację salda na rachunku obrotów bieżących do PKB Polski. Podziel 57 451 mln zł przez 2 338 996 mln zł. Dlaczego zmienność w czasie wartości salda bilansu handlowego i salda na rachunku obrotów bieżących jest tak zbliżona? Bilans handlowy to różnica między eksportem a importem dóbr i usług. Saldo na rachunku obrotów bieżących w największym stopniu jest zdeterminowane właśnie przez tę wartość (niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z deficytem handlowym, czy też nadwyżką), choć obejmuje również międzynarodowe przepływy pieniężne związane z dochodami czynników produkcji i transfery jednostronne. Review Question Czy w ciągu ostatnich 40 lat bilans handlowy Stanów Zjednoczonych notował zazwyczaj nadwyżkę, deficyt, czy też był zrównoważony? Critical Thinking Questions Czy kraj, w którym relacja eksportu do PKB kształtuje się na poziomie zbliżonym do Polski (ok. 50%), jest twoim zdaniem bardziej narażony na globalne kryzysy finansowe w porównaniu z gospodarką, w której relacja eksportu do PKB jest bliska tej w USA (ok. 10%)? Czy twoim zdaniem skala międzynarodowych przepływów finansowych zwiększałaby się wraz z usuwaniem barier ograniczających handel pomiędzy krajami? relacja wartości eksportu do PKB (ang. exports of goods and services as a percentage of GDP ) wyrażona w jednostkach pieniężnych (złotych, dolarach) wartość eksportu podzielona przez wyrażoną w jednostkach pieniężnych wartość PKB danego kraju udział eksportu w PKB zob. relacja wartości eksportu do PKB

Business