Czym jest ekonomia i dlaczego jest ona ważna? Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wytłumaczyć, dlaczego warto studiować ekonomię Wyjaśnić relację między produkcją a podziałem pracy Ocenić znaczenie zjawiska rzadkości (ograniczoności) zasobów Ekonomia (ang. economics ) to nauka o tym, jak ludzie podejmują decyzje w obliczu rzadkości (ograniczoności) zasobów. Mogą to być decyzje indywidualne, decyzje rodzinne, decyzje biznesowe lub decyzje społeczne. Jeśli rozejrzysz się uważnie, zobaczysz, że rzadkość zasobów jest faktem. Rzadkość zasobów (ang. scarcity ) oznacza, że potrzeby w zakresie towarów, usług i surowców przekraczają dostępne zasoby, jeśli koszt ich pozyskania jest pomijalny (ich cena jest równa zero). Zasoby takie jak: siła robocza, narzędzia, ziemia i surowce są niezbędne do wytworzenia pożądanych przez nas dóbr i usług, ale ich podaż jest ograniczona. Oczywiście rzadkim zasobem jest również czas – każdy człowiek, bogaty czy biedny, ma tylko 24 godziny w ciągu doby, które może wykorzystać, aby zarobić na zakup towarów i usług albo też poświęcić je na rekreację lub sen. W danym momencie dostępna jest tylko skończona ilość zasobów. Istnieją dobra, których zasoby wydają się nieograniczone, np. powietrze czy energia słoneczna. Nazywane są one dobrami wolnymi, ale kryzys klimatyczny uświadamia nam, że nawet obfitość takich dóbr ma charakter względny. Pomyśl o tym w ten sposób: zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) w 2020 r. liczba osób aktywnych zawodowo w Polsce kształtowała się na poziomie bliskim 17 mln (w tym samym okresie osób biernych zawodowo było blisko 13,5 mln). Całkowita powierzchnia kraju wynosiła 312 679 km kw. Chociaż są to z pewnością liczby duże, nie są one nieskończone. Ponieważ zasoby te są ograniczone, podobnie rzecz się ma z ilością towarów i usług, które dzięki ich wykorzystaniu produkujemy (jakkolwiek, zgodnie z danymi GUS, produkcja dóbr i usług konsumpcyjnych w Polsce z roku na rok jest coraz większa). Jeśli dodamy do tego fakt, iż ludzkie potrzeby wprawdzie nie są nieograniczone (w końcu ile pączków w ciągu dnia jest w stanie zjeść człowiek), ale – również ze względu na to, że wciąż pojawiają się nowe produkty (przede wszystkim gadżety elektroniczne) – znacznie przekraczają dostępny zasób dóbr i usług, łatwo zauważyć, dlaczego rzadkość zasobów jest problemem. Rozwiązywanie tego problemu wymaga analizy nie tylko produkcji, ale także sposobu dzielenia dóbr (ich dostępności) między poszczególne jednostki i grupy. Dlatego przedmiot ekonomii – gospodarowanie rzadkimi zasobami – obejmuje produkcję i podział jej efektów w społeczeństwie. Podział dóbr w społeczeństwie rodzi kontrowersje, które także są przedmiotem analiz ekonomistów. W tym miejscu należy podkreślić specyficzną cechę ekonomii jako nauki społecznej. W ekonomii występują twierdzenia pozytywne, które opisują, jak ludzie działają (tzw. ekonomia pozytywna), i twierdzenia normatywne, dotyczące tego, jak być powinno (ekonomia normatywna). Temat ten zostanie rozwinięty w kolejnym rozdziale. Wprowadzenie do bazy danych FRED Dane liczbowe są bardzo ważne w ekonomii, ponieważ ilustrują problemy, które ekonomia stara się zrozumieć. Różne agencje rządowe publikują dane gospodarcze i społeczno-ekonomiczne. W tym podręczniku będziemy używać głównie danych z bazy FRED Banku Rezerwy Federalnej w St. Louis i danych dostępnych poprzez witrynę internetową Głównego Urzędu Statystycznego (GUS). Zarówno portal FRED , jak i GUS są bardzo przyjazne dla użytkownika. Umożliwiają wyświetlanie danych w tabelach lub na wykresach, a także łatwe pobieranie ich do postaci arkusza kalkulacyjnego, jeśli chcesz wykorzystać je do innych celów. Witryny FRED i GUS zawierają dane dotyczące kształtowania się w czasie prawie 400 tys. liczb obrazujących procesy gospodarcze w kraju i na świecie w szerokich kategoriach: Pieniądz, bankowość i finanse Demografia, zatrudnienie i rynek pracy (w tym rozkład dochodów) Rachunki narodowe (produkt krajowy brutto i jego składowe) Produkcja i działalność gospodarcza (w tym cykle koniunkturalne) Ceny i inflacja (w tym indeks cen towarów i usług konsumpcyjnych, indeks cen producentów oraz indeks kosztów zatrudnienia) Dane regionalne z USA i Polski Dodatkowo portal FRED zawiera również dane akademickie (w tym Penn World Tables i bazę danych NBER Macrohistory ) Aby uzyskać więcej informacji o tym, jak korzystać z FRED, zobacz filmy na YouTube, zaczynając od tego wprowadzenia. Rzadkość zasobów Kryzys bezdomności pokazuje, jak realnym problemem jest rzadkość zasobów. (Źródło: „daveynin”/Flickr Creative Commons) Jeśli nadal nie wierzysz, że rzadkość zasobów jest istotnym problemem, zastanów się nad następującymi kwestiami: Czy każdy potrzebuje jedzenia? Czy każdy potrzebuje przyzwoitego mieszkania? Czy każdy potrzebuje opieki zdrowotnej? W każdym kraju na świecie są ludzie głodni, dotknięci kryzysem bezdomności (którzy są zmuszeni nazywać ławki w parku swoimi łóżkami, jak pokazano na ), pozbawieni dostępu do usług medycznych. Z czego to wynika? Powodem jest rzadkość zasobów. Spróbujmy zgłębić kwestię rzadkości zasobów nieco dokładniej, ponieważ jest ona kluczowa dla zrozumienia tego, czym zajmuje się ekonomia. Problem rzadkości zasobów Pomyśl o wszystkich rzeczach, które konsumujesz: jedzeniu, mieszkaniu, odzieży, transporcie, opiece zdrowotnej i rozrywce. Jak zdobywasz te dobra? Sam ich nie produkujesz. Nabywasz je. Dlaczego stać cię na kupowane rzeczy? Bo pracujesz i otrzymujesz za to wynagrodzenie. Jeśli sam tego nie robisz, robi to ktoś inny, kto kupuje ci wszystkie niezbędne produkty. Jednak większość z nas nigdy nie uzyskuje wystarczającego dochodu, aby móc nabyć wszystko, czego pragnie. Dzieje się tak właśnie z powodu rzadkości zasobów. Jak zatem rozwiązać ten problem? Odwiedź tę stronę internetową , aby przeczytać o tym, jak Stany Zjednoczone radzą sobie z problemem rzadkości zasobów. Każde społeczeństwo, niezależnie od tego, jak zamożni są jego obywatele, musi dokonywać wyborów dotyczących sposobu wykorzystania swoich zasobów. Rodziny muszą zdecydować, czy wydadzą pieniądze na nowy samochód, czy na ekskluzywne wakacje. Jednostki samorządowe (gminy, powiaty i województwa) muszą określić, czy przeznaczyć większą część budżetu na policję i ochronę przeciwpożarową, czy na system oświaty. Państwa muszą dokonać wyboru, czy przeznaczyć więcej środków na obronę narodową, czy na ochronę środowiska. W większości przypadków w budżecie po prostu nie ma wystarczającej ilości pieniędzy, aby sfinansować wszystkie potrzeby. Jak najlepiej wykorzystać nasze ograniczone zasoby, aby uzyskać możliwie najwięcej towarów i usług? Istnieje kilka opcji. Po pierwsze, każdy z nas mógłby wyprodukować wszystko to, co sam konsumuje. Alternatywnie każdy mógłby wyprodukować część tego, co chciałby skonsumować, a resztę zapewnić sobie w drodze wymiany. Przyjrzyjmy się tym opcjom. Dlaczego sami nie wytwarzamy po prostu wszystkich rzeczy, które są nam niezbędne? Przypomnijmy sobie nieodległe przecież czasy, kiedy ludzie potrafili własnoręcznie zaspokoić znacznie więcej swoich potrzeb niż my dzisiaj, od budowania domów, przez uprawę roli i polowanie, po naprawę sprzętów domowych. Większość z nas nie wie, jak zrobić wszystkie – lub cokolwiek – z wymienionych wcześniej rzeczy, ale nie dlatego, że nie byliśmy w stanie się tego nauczyć. Raczej nie musimy tego robić, ponieważ żyjemy w społeczeństwie opartym na podziale i specjalizacji pracy. Na szczególne znaczenie podziału pracy zwrócił uwagę Adam Smith (1723–1790) w swoim dziele Bogactwo narodów . Adam Smith Adam Smith opisał ideę podziału procesu produkcyjnego na proste czynności. (Źródło: Wikimedia Commons) Podział i specjalizacja pracy Wielu autorów pisało o ekonomii stulecia przed Smithem, ale on jako pierwszy zajął się problemami gospodarczymi w sposób kompleksowy. Dlatego opublikowanie w 1776 r. jego dzieła znanego pod skróconym tytułem Bogactwo narodów uznane zostało za narodziny nowożytnej ekonomii. W pierwszym rozdziale Smith wprowadził pojęcie podziału pracy (ang. division of labor ), co oznaczało podział procesu wytwarzania danego produktu na szereg prostych cząstkowych czynności wykonywanych przez różnych pracowników, w miejsce sytuacji, w której jeden człowiek wykonuje wszystkie zadania związane z produkcją tego przedmiotu. Aby zilustrować ideę podziału pracy, Smith policzył, ile czynności składało się na wykonanie szpilki: przycięcie kawałka drutu na odpowiednią długość, wyprostowanie go, umieszczenie główki na jednym końcu i zaostrzenie drugiego oraz pakowanie szpilek, żeby wymienić tylko kilka z nich. Wierzcie lub nie, ale Smith naliczył 18 różnych zadań, które wykonywali różni ludzie, w celu wyprodukowania gotowych do sprzedaży szpilek! Nowoczesne przedsiębiorstwa, niezależnie od ich rozmiarów, również dokonują podziału zadań. Nawet stosunkowo prosty rodzaj działalności, jakim jest restauracja, dzieli proces produkcyjny polegający na serwowaniu posiłków gościom na szereg czynności wykonywanych przez wiele osób – szefa kuchni, specjalistów zajmujących się sosami i innymi elementami dań, mniej wykwalifikowaną pomoc kuchenną wykonującą proste działania, pracownika witającego klientów i zajmującego się rezerwacjami, kelnerów, sprzątaczy oraz menedżera do obsługi wypłat i rachunków, nie wspominając o ludziach odpowiedzialnych za zakupy żywności, mebli, sprzętu kuchennego i kontakty z właścicielem budynku, w którym restauracja się znajduje. Bardziej złożona działalność, taka jak fabryka wytwarzająca obuwie ( ) lub szpital, może opierać się na pracy osób zatrudnionych na setkach różnych stanowisk. Podział pracy Przykładem podziału pracy są pracownicy na linii montażowej. (Źródło: Nina Hale/Flickr Creative Commons) Dlaczego podział pracy zwiększa produkcję Kiedy już uda się podzielić proces produkcji dóbr lub usług na niezależne czynności wykonywane przez różne osoby, pracownicy i firmy mogą wytwarzać większą liczbę produktów. Analizując sposób funkcjonowania obserwowanych przez siebie wytwórców szpilek, Smith zauważył, że jeden pracownik wykonujący wszystkie 18 czynności może wyprodukować 20 szpilek dziennie, ale mała firma składająca się z 10 pracowników (niektórzy z nich musieliby wykonać dwa lub trzy zadania z grupy wszystkich związanych z wytwarzaniem szpilek) może wyprodukować 48 tys. szpilek dziennie. Dlaczego grupa robotników, z których każdy specjalizuje się w określonych zadaniach, może wytworzyć o wiele więcej niż ta sama liczba robotników, którzy próbują samodzielnie zrealizować cały proces produkcji określonego dobra lub usługi? Po pierwsze, specjalizacja (ang. specialization ) w konkretnym, cząstkowym obszarze pracy pozwala pracownikom skupić się na tych elementach procesu produkcyjnego, w których mają przewagę. (W kolejnych rozdziałach rozwiniemy tę ideę, wprowadzając i omawiając pojęcie przewagi komparatywnej (ang. comparative advantage ). Ludzie mają różne umiejętności, talenty i zainteresowania, więc niektóre czynności będą wykonywać lepiej i szybciej niż inni. We współczesnym świecie specjalizacja w wykonywaniu określonych zadań najczęściej jest wynikiem wyboru konkretnej ścieżki edukacyjnej, która z kolei kształtowana jest przez zainteresowania i uzdolnienia. Na przykład tylko ci, którzy mają wykształcenie medyczne, posiadają niezbędne kwalifikacje do pracy lekarza. W przypadku niektórych dóbr główny wpływ na specjalizację w ich produkcji ma umiejscowienie geograficzne przedsięwzięcia. Zdecydowanie łatwiej być sadownikiem w okolicach Grójca lub Warki niż na Suwalszczyźnie, z kolei hotel turystyczny prościej jest prowadzić w Augustowie niż w Warce czy Grójcu. W dużym mieście lub w jego pobliżu łatwiej jest przyciągnąć liczbę klientów wystarczającą do dobrego prosperowania pralni chemicznej lub kina, co na słabo zaludnionym obszarze wiejskim z pewnością będzie problemem. Bez względu na powód, jeśli ludzie specjalizują się w wytwarzaniu tego, co robią najlepiej, będą bardziej efektywni, niż gdyby koncentrowali się na wykonywaniu kilku różnych czynności, robiąc zarówno to, co umieją najlepiej, jak i to, w czym nie są zbyt biegli. Po drugie, pracownicy, którzy specjalizują się w określonych zadaniach, najczęściej uczą się produkować szybciej i osiągać wyższą jakość wytwarzanych produktów. Ten schemat odnosi się do różnych profesji i stanowisk, w tym pracowników linii montażowych, którzy składają samochody, fryzjerów układających wymyślne fryzury i lekarzy, którzy wykonują operacje serca. Wyspecjalizowani pracownicy często znają swoje zadania na tyle dobrze, że mogą proponować innowacyjne, czyli szybsze i lepsze sposoby wykonywania tej pracy. Podobny wzorzec występuje również w przedsiębiorstwach. W wielu przypadkach firma, która koncentruje się na jednym lub tylko kilku produktach (nazywanych czasami kluczowymi kompetencjami (ang. core competency ), odnosi większe sukcesy niż podmioty, które próbują wytwarzać szeroką gamę produktów. Po trzecie, specjalizacja pozwala przedsiębiorstwom wykorzystywać korzyści skali (ang. economies of scale ), co oznacza, że w przypadku wielu rodzajów dóbr wraz ze wzrostem poziomu produkcji średni koszt wytworzenia każdej jednostki spada. Na przykład jeśli fabryka wytwarza tylko 100 samochodów rocznie, każdy samochód będzie przeciętnie dość drogi w produkcji, gdyż będzie się ona odbywać w sposób chałupniczy. Jeśli jednak zakład produkuje 50 tys. samochodów na rok, może stworzyć zautomatyzowaną linię montażową z ogromnymi maszynami i pracownikami wykonującymi specjalistyczne zadania, a przeciętny koszt produkcji jednego auta będzie niższy. Ostatecznie dzięki temu, że pracownicy mogą skupić się na swoich preferencjach i talentach, nauczyć się lepiej wykonywać wyspecjalizowane zadania i pracować w większych organizacjach, społeczeństwo jako całość może produkować i konsumować znacznie więcej niż w sytuacji, w której każda osoba próbowałaby sama wytwarzać wszystkie zużywane przez siebie towary i usługi. Podział i specjalizacja pracy są sposobem radzenia sobie z rzadkością zasobów. Handel i rynki Aby zaspokoić różnorodne potrzeby w gospodarce opartej na podziale pracy, musimy za uzyskane wynagrodzenie kupować wszystkie potrzebne nam dobra. Innymi słowy, im bardziej zaawansowany podział pracy, tym większy zakres wymiany towarowej w ramach regionów, narodów i świata. Oznacza to, że pomyślność ekonomiczna zależy od umiejętności pokojowej współpracy. Podział pracy to także podział wiedzy. Aby odtwarzać muzykę, nie musisz nic wiedzieć o elektronice czy sposobach kompresji dźwięku – po prostu kupujesz smartfon lub tablet, pobierasz muzykę (lub logujesz się do serwisów streamingowych) i słuchasz. Nie musisz nic wiedzieć o sztucznych włóknach czy budowie maszyn do szycia, jeśli potrzebujesz kurtki – zwyczajnie kupujesz ją i nosisz. Możesz nie mieć pojęcia o silnikach spalinowych, a mimo to prowadzić samochód – po prostu wsiadasz i jedziesz. Zamiast próbować zdobyć całą wiedzę i umiejętności związane z produkcją wszystkich dóbr i usług, które chcesz konsumować, rynek pozwala ci nauczyć się wyspecjalizowanego zestawu umiejętności, a następnie wykorzystać otrzymywane wynagrodzenie do zakupu towarów, których potrzebujesz. W ten sposób nowoczesne społeczeństwo wykształciło silną gospodarkę. Korzyści ze studiowania ekonomii Teraz, gdy masz już ogólny pogląd na to, czym zajmuje się ekonomia, szybko omówmy, dlaczego warto ją studiować. Ekonomia, wbrew pozorom, nie jest zbiorem faktów do zapamiętania, chociaż istnieje wiele ważnych pojęć, których należy się nauczyć. Zamiast tego myśl o ekonomii jako zbiorze pytań, na które należy odpowiedzieć, lub łamigłówkach do rozwiązania. Co najważniejsze, ekonomia dostarcza narzędzi i wskazuje sposoby rozwiązania tych zagadek. Jeśli jeszcze nie zaraziliście się pasją do ekonomii, oto inne ważne powody, dla których warto ją studiować: Praktycznie każdy istotny problem, przed którym stoi dziś świat, od globalnego ocieplenia, przez ubóstwo, po konflikty w Syrii, Afganistanie, Somalii i na Ukrainie, ma wymiar ekonomiczny. Jeśli chcesz uczestniczyć w rozwiązywaniu tych problemów, musisz być w stanie je zrozumieć. Rola ekonomii jest tu zatem kluczowa. Trudno przecenić znaczenie ekonomii dla zaangażowania w sprawy publiczne i świadomości obywatelskiej. Jeśli chcesz w racjonalny sposób dokonywać wyborów, musisz rozumieć konsekwencje uchwalanych w parlamencie ustaw i innych przepisów prawa. Czy wiesz, jakie są konstytucyjne limity długu publicznego, czy rozumiesz pojęcie reguły fiskalnej, czy znasz kompetencje Narodowego Banku Polskiego? Podstawowa znajomość zasad rządzących światem ekonomii sprawia, że lepiej rozumiesz rzeczywistość wokół ciebie. Czytając artykuły o tematyce ekonomicznej, będziesz w stanie ocenić argumenty autora. Kiedy usłyszysz kolegów z grupy, współpracowników lub polityków mówiących o gospodarce i ekonomii, zdołasz odróżnić racjonalną argumentację od bzdur. Poznasz nowe sposoby myślenia o bieżących wydarzeniach, o decyzjach osobistych i biznesowych, a także o polityce. Nauka ekonomii nie wskaże zazwyczaj konkretnej odpowiedzi, ale pomoże naświetlić dostępne spektrum wyborów. Key Concepts and Summary Ekonomia stara się rozwiązać problem rzadkości zasobów, który polega na tym, że ludzkie zapotrzebowanie na towary i usługi przekracza dostępną podaż przy cenie równej zero. Dla nowoczesnej gospodarki charakterystyczny jest podział pracy, w ramach którego ludzie zarabiają dzięki specjalizacji w produkcji konkretnych dóbr i usług, a następnie wykorzystują swój dochód do zakupu produktów, których potrzebują. Podział pracy pozwala jednostkom i przedsiębiorstwom specjalizować się i produkować więcej z kilku powodów: a) Umożliwia podmiotom ekonomicznym skoncentrowanie się na tych rodzajach działalności, w których posiadają przewagę ze względu na czynniki naturalne i poziom umiejętności; b) Zachęca je do uczenia się i innowacji; c) Pozwala im na wykorzystanie zjawiska korzyści skali. Podział i specjalizacja pracy działają tylko wtedy, gdy podmioty ekonomiczne mogą kupić na rynkach to, czego same nie produkują. Nauka ekonomii ułatwia zrozumienie głównych problemów, z jakimi boryka się dzisiejszy świat, przygotowuje do bycia świadomym obywatelem i pomaga stać się wszechstronnym obserwatorem rzeczywistości. Self-Check Questions Co to znaczy, że zasoby są rzadkie? Czy możesz podać dwie przyczyny tego zjawiska? Rzadkość zasobów oznacza, że ludzkie zapotrzebowanie na towary i usługi przekracza dostępną podaż przy cenie równej zero. Podaż jest ograniczona, ponieważ zasoby służące do produkcji dóbr i usług są ograniczone czynnikami fizycznymi (dostępny areał gruntów rolnych, zasób surowców – ropy naftowej, rud metali). Popyt wprawdzie nie jest nieograniczony, ale biorąc pod uwagę dostępną podaż, suma ludzkich potrzeb niemal zawsze jest od niej większa. Mieszkańcy miasta Kowalewo lubią jeść szynkę, ale jej wytworzenie wymaga pracy 10 osób przez miesiąc. Jeśli w tej miejscowości mieszka 100 osób, jaka jest maksymalna liczba szynek, jaką mieszkańcy mogą zjeść w ciągu miesiąca? 100 osób / 10 osób na szynkę = maksymalnie 10 szynek miesięcznie, jeśli wszyscy mieszkańcy produkują szynkę. Ponieważ konsumpcja jest ograniczona tempem produkcji, maksymalna liczba szynek, które mieszkańcy mogą zjeść miesięcznie, wynosi 10. Pracownica firmy konsultingowej otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 500 zł za godzinę. Lubi jeść warzywa, ale nie potrafi ich uprawiać. Dlaczego najbardziej opłacalne jest dla niej spędzanie czasu w pracy i kupowanie warzyw? Jej wynagrodzenie wskazuje, że jest bardzo produktywna jako konsultantka, ale jej wydajność w roli producenta warzyw jest bardzo niska. Czas spędzony w pracy przynosi jej znacznie większy dochód niż to, co mogłaby zaoszczędzić, gdyby zamiast kupować warzywa poświęcała czas na ich uprawę. Tak więc ze względów czysto ekonomicznych (pomijając choćby fakt, że uprawa warzyw może ją odprężać) powinna maksymalizować swój dochód z pracy (specjalizacja pracy) i kupować dzięki niemu ulubione warzywa. Programista mógłby sam pomalować swój dom, ale bardziej sensowne wydaje mu się zatrudnienie malarza, który zrobi to za niego. Wyjaśnij dlaczego. Programista jest lepszy w pisaniu kodu niż w malowaniu. Wykonując swoją pracę, zarabia więcej pieniędzy, niż zaoszczędziłby, gdyby w tym samym czasie sam pomalował swój dom. Oczywiście zakładając, że nie robiłby tego dla relaksu. Review Questions Wskaż trzy czynniki, które sprawiają, że podział pracy zwiększa poziom produkcji w gospodarce. Wymień trzy powody uzasadniające sensowność studiowania ekonomii. Critical Thinking Questions Załóżmy, że masz zespół składający się z dwóch pracowników: jeden jest piekarzem, a drugi szefem kuchni. Wyjaśnij, dlaczego twoja restauracja może produkować więcej posiłków w określonym czasie, jeśli każdy pracownik specjalizuje się w tym, co robi najlepiej, w porównaniu do sytuacji, w której każdy pracownik stara się robić wszystko samodzielnie, od przystawki aż po deser. Dlaczego podział pracy bez handlu nie działa? Czy możesz podać inne niż wymienione w tekście przykłady tzw. dóbr wolnych, czyli towarów lub usług, których nie brakuje, nawet jeśli ich cena wynosi zero? References Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor. 2015. "The Employment Situation—February 2015." Dostęp: 27 marca 2015. http://www.bls. /news.release/pdf/empsit.pdf. Williamson, Lisa. “US Labor Market in 2012.” Bureau of Labor Statistics . Dostęp 1 grudnia 2013. http://www.bls.gov/opub/mlr/2013/03/art1full.pdf. podział pracy (ang. division of labor ) organizacja procesu produkcji, której istota polega na podziale zadań w ramach procesu produkcyjnego niezbędnego do wytworzenia dobra lub usługi ekonomia (ang. economics ) nauka badająca mechanizmy i uwarunkowania wyborów dokonywanych przez konsumentów i przedsiębiorców w warunkach rzadkości zasobów korzyści skali (ang. economies of scale ) sytuacja, w której średni (przeciętny) koszt wytworzenia każdej jednostki spada wraz ze wzrostem całkowitej produkcji rosnące korzyści skali (ang. economies of scale ) patrz: korzyści skali rzadkość zasobów (ang. scarcity ) sytuacja, w której ludzkie zapotrzebowanie na towary i usługi przekracza dostępną ilość oferowaną przy cenie równej zero specjalizacja (ang. specialization ) sytuacja, w której pracownicy lub przedsiębiorstwa w ramach całego procesu produkcyjnego koncentrują się na konkretnych zadaniach, z którymi radzą sobie najlepiej

Business


Mikroekonomia i Makroekonomia Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Opisać, czym zajmuje się mikroekonomia Określić zakres zainteresowań makroekonomii Ekonomia zajmuje się dobrem wszystkich ludzi, zarówno pracujących, jak i pozostających bez pracy, tych o wysokich i tych o niskich dochodach. Dla ekonomistów konstatacja, iż produkcja użytecznych dóbr i usług może stwarzać problemy związane z zanieczyszczeniem środowiska, jest oczywista. Ekonomiści analizują, jak inwestycje w edukację pomagają rozwijać umiejętności pracowników. Ludzie zajmujący się zawodowo ekonomią opracowują metody pozwalające stwierdzić, kiedy duże przedsiębiorstwa lub największe związki zawodowe działają w sposób korzystny dla całego społeczeństwa, a kiedy ich posunięcia przynoszą korzyść wyłącznie ich właścicielom lub członkom organizacji. Ekonomiści zastanawiają się również, jak wydatki rządowe, podatki i regulacje wpływają na decyzje dotyczące produkcji i konsumpcji. Powinno być już jasne, że ekonomia obejmuje znaczną liczbę zagadnień. Możemy podzielić ten obszar zainteresowań na dwie części. Mikroekonomia (ang. microeconomics ) skupia się na działaniach poszczególnych podmiotów w gospodarce, takich jak gospodarstwa domowe, pracownicy i przedsiębiorstwa. Makroekonomia (ang. macroeconomics ) natomiast koncentruje się na całościowym spojrzeniu na gospodarkę. Obszar jej zainteresowań tworzą zagadnienia takie, jak wzrost produkcji, liczba bezrobotnych, wzrost cen, saldo budżetu i szerzej – sektora finansów publicznych oraz poziom eksportu i importu. Mikroekonomia i makroekonomia nie są odrębnymi dyscyplinami naukowymi, ale raczej komplementarnymi sposobami analizowania tego, co dzieje się w gospodarce. W dalszej części tego rozdziału wrócimy jeszcze do kwestii rozróżnienia między mikro- a makroekonomią i pokażemy, w jaki sposób metoda pracy ekonomistów wpływa na obszar zainteresowań obu sposobów analizy. Aby zrozumieć, dlaczego obie perspektywy – mikro- i makroekonomiczna – są przydatne, rozważ problem badania ekosystemu biologicznego, jakim jest jezioro. Jedna z osób badających akwen może skupić się na konkretnych zagadnieniach: pewnych rodzajach glonów lub roślin; cechach poszczególnych ryb lub ślimaków; albo drzew porastających brzegi. Inna może potraktować obiekt badań całościowo: przeanalizować łańcuchy pokarmowe, zastanowić się, dzięki czemu ekosystem pozostaje w ogólnej równowadze i w jaki sposób zmiany w środowisku wpływają na tę równowagę. Oba podejścia są przydatne, przedmiotem obu jest to samo jezioro, ale punkty widzenia są różne. W podobny sposób mikro- i makroekonomia biorą pod lupę tę samą gospodarkę, ale każda z nich ma inną perspektywę. Niezależnie od tego, czy zajmujesz się zbiornikami wodnymi, czy ekonomią, spostrzeżenia mikro i makro powinny się ze sobą łączyć. Podczas badania jeziora mikrospostrzeżenia na temat poszczególnych gatunków ułatwiają zrozumienie zależności w ramach łańcucha pokarmowego, podczas gdy makrospostrzeżenia dotyczące zależności między biocenozą i biotopem pomagają wyjaśnić dostosowania anatomiczne i fizjologiczne poszczególnych roślin i zwierząt zamieszkujących ten ekosystem. W ekonomii na decyzje poszczególnych przedsiębiorstw wpływa to, czy gospodarka w skali makro działa sprawnie. Na przykład przedsiębiorstwa będą bardziej skłonne do zatrudniania pracowników, jeśli cała gospodarka będzie się dobrze rozwijać. Z kolei efekty makro ostatecznie zależą od decyzji mikroekonomicznych podejmowanych przez poszczególne gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa. Mikroekonomia Od czego zależy sposób wydatkowania przez gospodarstwa domowe i pojedyncze osoby ich budżetów? Jaka kombinacja towarów i usług będzie najlepiej odpowiadać ich potrzebom i pragnieniom, a przy tym uwzględniać ograniczenia budżetowe, w ramach których muszą funkcjonować? W jaki sposób ludzie decydują, czy chcą pracować, a jeśli tak, to czy zamierzają pracować w pełnym, czy niepełnym wymiarze godzin? Jak podejmowane są decyzje dotyczące tego, ile zaoszczędzić na przyszłość lub czy bezpiecznie jest pożyczać, aby wydawać więcej, niż się aktualnie zarabia? Jakie czynniki decydują o tym, co jest produkowane w danym przedsiębiorstwie i jaki będzie wolumen produkcji w konkretnym okresie? Co determinuje poziom cen, po jakich przedsiębiorstwo sprzedaje swoje towary? Co decyduje o tym, w jaki sposób przedsiębiorstwo będzie wytwarzać swoje produkty? Od czego zależy, ilu pracowników zatrudni? Jak firma będzie finansować własną działalność? W jakiej sytuacji zdecyduje się ją rozszerzyć, zawęzić, a nawet zakończyć? Ten podręcznik pozwoli na zapoznanie się z teorią zachowań konsumentów, sposobami i zasadami funkcjonowania przedsiębiorstw, pokaże sposób działania rynków pracy i rynków innych czynników produkcji. Umożliwi także odpowiedź na pytanie, dlaczego rynki czasami nie funkcjonują prawidłowo. Makroekonomia Od czego zależy poziom aktywności ekonomicznej w społeczeństwie? Innymi słowy, co decyduje o tym, ile dóbr i usług faktycznie produkuje dany kraj? Jakie czynniki determinują liczbę dostępnych w gospodarce miejsc pracy? Co wyznacza standard życia społeczeństwa? Co powoduje, że gospodarka przyspiesza lub zwalnia, notując wzrost lub spadek zatrudnienia? I wreszcie co sprawia, że gospodarka rozwija się w długim okresie? To tylko niektóre z zagadnień stanowiących przedmiot rozważań makroekonomistów, które są omawiane w każdym podręczniku do makroekonomii. Przekraczają one jednak obszar zainteresowania uwzględniony w niniejszej publikacji. Key Concepts and Summary Mikroekonomia i makroekonomia to dwa różne spojrzenia na gospodarkę. Perspektywa mikroekonomiczna skupia się na jej częściach składowych: jednostkach, firmach i gałęziach przemysłu. Perspektywa makroekonomiczna postrzega gospodarkę jako całość, koncentrując się na celach takich, jak ograniczanie bezrobocia czy inflacji i wzrost poziomu życia. Self-Check Questions Podaj przykład systemu istniejącego w realnym świecie innego niż ten przywołany w podręczniku, który mógłby posłużyć jako metafora mikro- i makroekonomii. Istnieje wiele systemów, które odpowiadałyby takiemu podziałowi, na przykład badanie planet (mikro) w Układzie Słonecznym (makro) lub układów słonecznych (mikro) w galaktyce (makro). Review Questions Jaka jest różnica między mikroekonomią a makroekonomią? Wskaż przykłady podmiotów gospodarczych. Jakie są główne cele makroekonomii? Critical Thinking Questions Makroekonomia jest sposobem analizy systemu, którego sposób działania jest wypadkową decyzji i postępowania bardzo wielu podmiotów mikroekonomicznych. Czy jest możliwe, aby zależności obserwowane na poziomie makroekonomicznym w zasadniczy sposób różniły się od reakcji podmiotów gospodarczych na jakiś bodziec na poziomie mikro? Podpowiedź : Pomyśl o zachowaniu tłumu. makroekonomia (ang. macroeconomics ) gałąź ekonomii, która koncentruje się na zagadnieniach dotyczących całej gospodarki, takich jak wzrost gospodarczy, bezrobocie, inflacja i bilans handlowy mikroekonomia (ang. microeconomics ) gałąź ekonomii, która koncentruje się na działaniach poszczególnych podmiotów w gospodarce, takich jak gospodarstwa domowe, pracownicy i przedsiębiorstwa

Business


Jak ekonomiści wykorzystują teorie i modele do zrozumienia problemów ekonomicznych John Maynard Keynes, jeden z najbardziej wpływowych ekonomistów w czasach nowożytnych. (Źródło: Wikimedia Commons) Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić znaczenie teorii i modeli ekonomicznych Opisać różnice między współwystępowaniem (korelacją) i następstwem przyczynowo-skutkowym John Maynard Keynes (1883–1946), jeden z najwybitniejszych ekonomistów XX w., zwrócił uwagę, że ekonomia to nie tylko nauka, ale także sposób myślenia. Keynes ( ) napisał we wstępie do książki kolegi ekonomisty: „[Ekonomia] jest raczej metodą niż doktryną, aparatem usprawniającym działanie umysłu, techniką myślenia, która pomaga jej użytkownikowi wyciągać właściwe wnioski”. Innymi słowy, ekonomia uczy, jak myśleć, a nie – co myśleć. Obejrzyj ten film o Johnie Maynardzie Keynesie i jego wpływie na ekonomię. Ekonomiści patrzą na świat z innej perspektywy niż antropolodzy, biolodzy, historycy czy specjaliści jakiejkolwiek innej dyscypliny naukowej. Analizują zagadnienia i problemy za pomocą teorii ekonomicznych, opierających się na konkretnych założeniach dotyczących ludzkiego zachowania, bywa, że różnych niż te, które mógłby zastosować antropolog lub psycholog. Teoria (ang. theory ) to uproszczony obraz rzeczywistości. Celem teorii jest uchwycenie kluczowych zmiennych badanego zjawiska i ujawnienie charakteru zależności między tymi zmiennymi. Dobra teoria jest na tyle prosta, by można ją było zrozumieć, a jednocześnie wystarczająco złożona, aby uchwycić kluczowe cechy badanego obiektu lub zagadnienia. Czasami ekonomiści używają terminu model (ang. model ) zamiast teoria. Mówiąc ściśle, teoria jest bardziej abstrakcyjną formą, podczas gdy model jest empirycznym narzędziem umożliwiającym testowanie teorii. Zazwyczaj wykorzystujemy modele do testowania teorii, ale w tym podręczniku będziemy używać tych terminów zamiennie. Na przykład architekt, który projektuje duży budynek biurowy, często wykonuje fizyczny model – makietę – aby pokazać, jak cała dzielnica miasta będzie wyglądała po wzniesieniu nowego biurowca. Firmy często budują modele swoich nowych wyrobów, które są uproszczoną i niedopracowaną wersją produktu końcowego, ale mogą posłużyć jako ilustracja tego, jak będzie on funkcjonował. Przykładem prostego modelu, który jednak ilustruje skomplikowane zależności ekonomiczne, jest krzywa możliwości produkcyjnych, która została omówiona w kolejnym rozdziale niniejszego podręcznika. Zawiera ona niezbędny element upraszczający (wybór między dwoma produktami lub grupami produktów (edukacją i opieką zdrowotną) pozwala jednak na zilustrowanie i zrozumienie tak fundamentalnych zjawisk, jak koszt alternatywny, prawo malejących przychodów krańcowych czy przewaga komparatywna. Ekonomiści dysponują całym zestawem mniej lub bardziej skomplikowanych teorii, tak jak stolarz posiada zestaw narzędzi umożliwiających mu pracę. Kiedy dostrzegają interesujący problem ekonomiczny, do jego przeanalizowania próbują użyć jednej z dostępnych teorii. Wybór jest rzecz jasna konsekwencją całego dorobku tej dyscypliny, zgromadzonego i opisanego w książkach i artykułach naukowych. Oczywiście, czasami nie da się dokonać analizy za pomocą teorii już istniejących i należy stworzyć nową. Wbrew pozorom nie dzieje się tak zbyt często. Problemy ekonomiczne, w których kontekście nie da się wykorzystać choćby elementów dotychczasowych teorii, pojawiają się dość rzadko. Jest to o tyle ważne, że niekiedy analiza prostych zależności liczbowych pozwala snuć najbardziej fantastyczne przypuszczenia dotyczące relacji między różnymi parametrami ekonomicznymi a nieekonomicznymi (np. występowanie plam na Słońcu i zmiany cen akacji na giełdzie). Jeśli jednak te zależności (ekonomiści nazywają je korelacjami, czyli współwystępowaniem) nie są zakorzenione w spójnej teorii, najczęściej są odrzucane. Warto zapamiętać w tym kontekście jedno z najważniejszych prawideł dotyczących zależności ekonomicznych. Współwystępowanie dwóch zjawisk nie zawsze oznacza, że istnieje między nimi zależność przyczynowo-skutkowa. Istnienie takiej zależności musi zostać wykazane na podstawie spójnej teorii – istniejącej lub nowej. Ekonomiści lubią ilustrować swoje teorie różnego rodzaju diagramami (wykresami i równaniami matematycznymi), co pozwala na łatwiejsze zaprezentowanie opisywanych przez te teorie zależności. (Nie martw się. W tym podręczniku będziemy używać głównie wykresów). Nie jest tak, że ekonomiści najpierw wymyślają rozwiązanie problemu, a dopiero potem rysują wykres. Wykresy są dla nich narzędziami pozwalającymi szukać odpowiedzi. Niektóre problemy ekonomiczne można rozwiązywać bez odwoływania się do modeli i skomplikowanych teorii. Jeśli jednak będziesz dalej studiować ekonomię, szybko napotkasz problemy i zagadnienia, których analiza będzie wymagała wykorzystania nie tylko sformalizowanych teorii, lecz także wykresu, diagramu lub zestawu równań. Najbardziej znanymi teoriami ekonomicznymi są prawdopodobnie te dotyczące zależności między ceną a wielkością zapotrzebowania (popyt) oraz ceną a wielkością produkowaną i sprzedawaną przez przedsiębiorstwa (podaż). Key Concepts and Summary Głównymi narzędziami używanymi przez ekonomistów są teorie lub modele ekonomiczne. Teoria nie jest ilustracją rozwiązania problemu. Teoria jest raczej narzędziem służącym znalezieniu właściwego rozwiązania. Self-Check Question Podaj przykład problemu występującego współcześnie, który ma wymiar ekonomiczny i nie został wskazany w tym rozdziale. Takich problemów jest wiele. Rozważ epidemię AIDS. Dlaczego tak niewielu chorych w Afryce i Azji Południowo-Wschodniej jest leczonych lekami, które są wykorzystywane w skutecznej terapii w Stanach Zjednoczonych i Europie? Dzieje się tak dlatego, że ani ci pacjenci, ani ich kraje nie mają środków na zakup tych leków. Review Questions Jak John Maynard Keynes zdefiniował ekonomię? Critical Thinking Questions Dlaczego krytykowanie teorii jako „nierealistycznej” jest niesprawiedliwe lub pozbawione sensu? Załóżmy, że jako ekonomista zostaniesz poproszony o przeanalizowanie problemu, z którym nigdy wcześniej się nie spotkałeś. Załóżmy również, że nie dysponujesz konkretnym modelem służącym do jego analizy. Co powinieneś zrobić? Podpowiedź : Co w podobnej sytuacji zrobiłby stolarz? model (ang. model ) sposób przedstawienia problemu, który – jakkolwiek uproszczony – zawiera jednocześnie wystarczającą liczbę kluczowych cech pozwalających nam go zrozumieć teoria (ang. theory ) patrz: model

Business


Jak zorganizować gospodarkę: przegląd systemów gospodarczych Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Porównać gospodarki tradycyjne, nakazowo-rozdzielcze i rynkowe Wyjaśnić pojęcie produktu krajowego brutto (PKB) Ocenić znaczenie i konsekwencje procesu globalizacji Zastanów się, jak złożonym systemem jest nowoczesna gospodarka. Obejmuje ona sferę produkcji dóbr i usług, organizację różnych sposobów ich sprzedaży i zakupu oraz zatrudnianie niezbędnych do wytworzenia czynników produkcji (pracowników, kapitału i ziemi). Aktywność gospodarcza każdego człowieka jest powiązana z aktywnością tysięcy, a nawet milionów innych podmiotów (ludzi i przedsiębiorstw). Kto organizuje i koordynuje ten system? Jaki mechanizm gwarantuje, że liczba wyprodukowanych telewizorów jest z grubsza równa wielkości zapotrzebowania na ten towar? Co, a może kto, sprawia, że w branży elektronicznej pracuje odpowiednia liczba pracowników? Kto dba o to, by telewizory były produkowane w najlepszy możliwy sposób? Jak to wszystko się dzieje? Ekonomiści rozróżniają trzy podstawowe modele organizacji funkcjonowania gospodarki. Pierwszym z nich jest gospodarka tradycyjna (ang. traditional economy ), która jest najstarszym systemem ekonomicznym, wciąż stosowanym w niektórych częściach Azji, Afryki i Ameryki Południowej. Tradycyjne gospodarki organizują swoją sferę ekonomiczną w sposób niezmienny od setek, a nawet tysięcy lat (tj. zgodnie z tradycją). Kolejne pokolenia, postępując zgodnie z tradycją i zwyczajami swoich przodków, naśladują dotychczasowe metody produkcji. Większość ludzi zajmuje się działalnością rolniczą. To, co każdy produkuje, określa również to, co konsumuje. Ponieważ sposobem życia rządzi tradycja, postęp i rozwój gospodarczy są w tym systemie niewielkie. Gospodarka nakazowo-rozdzielcza Starożytny Egipt był przykładem gospodarki nakazowo-rozdzielczej. (Źródło: Jay Bergesen/Flickr Creative Commons) Gospodarki nakazowo-rozdzielcze (ang. command economy ) funkcjonują inaczej – cały wysiłek jest w nich podporządkowany celom wyznaczanym przez władcę lub klasę rządzącą. Dobrym przykładem jest tu starożytny Egipt, gdzie duża część życia gospodarczego podporządkowana była budowie piramid, czyli grobowców faraonów, takich jak te na . Innym przykładem jest średniowieczny feudalizm: senior, będąc właścicielem lub dysponentem ziemi, przydzielał ja swoim wasalom i zapewniał im ochronę na wypadek wojny. W zamian wasale byli zobowiązani dostarczać seniorowi siłę roboczą i żołnierzy. W dwudziestym stuleciu w wielu krajach tzw. bloku wschodniego (w tym w Polsce) wprowadzono różne odmiany gospodarki nakazowo-rozdzielczej. W gospodarce nakazowo-rozdzielczej to państwo decyduje o tym, jakie dobra i usługi będą produkowane i jakie ceny będą za nie pobierane. Państwo decyduje również o tym, jakie metody produkcji zastosować i ustala wysokość wynagrodzeń (tzw. siatki płac) dla wszystkich lub zdecydowanej większości zatrudnionych. Państwo, na zasadach wyłączności, decyduje o organizacji i finansowaniu takich potrzeb, jak opieka zdrowotna i edukacja, za które korzystający z nich obywatele nie ponoszą bezpośrednich opłat (jest to tzw. konsumpcja zbiorowa finansowana ze środków publicznych). Spośród istniejących współcześnie krajów w największym stopniu zorganizowane zgodnie z zasadami gospodarki nakazowo-rozdzielczej są Kuba i Korea Północna.Gospodarka rynkowa Nic chyba nie obrazuje rynku lepiej niż wykresy wzrostów i spadków notowań giełdowych. Podczas gdy gospodarki nakazowo-rozdzielcze mają bardzo scentralizowany system podejmowania decyzji gospodarczych, w gospodarkach rynkowych jest on zdecydowanie bardziej zdecentralizowany. Rynek (ang. market ) to instytucja kojarząca nabywców i sprzedawców (którymi mogą być osoby fizyczne lub przedsiębiorstwa) konkretnego dobra lub usługi. Giełda nowojorska jest doskonałym przykładem rynku, który pozwala na zawieranie transakcji przez kupujących i sprzedających. W gospodarce rynkowej (ang. market economy ) podejmowanie decyzji jest zdecentralizowane. Gospodarki rynkowe opierają się na prywatnych przedsiębiorstwach (ang. private enterprise ): podmioty prywatne (jednostki lub grupy osób) posiadają i zarządzają środkami produkcji. Firmy dostarczają towary i usługi, zaspokajając popyt. (W gospodarce nakazowej zasobami i przedsiębiorstwami zarządza państwo). Podaż towarów i usług zależy od zapotrzebowania (popytu). Dochód danej osoby opiera się na jej zdolności do przekształcania zasobów (zwłaszcza pracy) w coś, co stanowi wartość dla społeczeństwa. Im bardziej społeczeństwo ceni pracę danej osoby, tym wyższy uzyskuje ona dochód (pomyśl w tym kontekście o znanych aktorach i sportowcach, np. Robercie Lewandowskim). W tym systemie podstawowym kryterium decyzji są ceny kształtowane przez mechanizm popytu i podaży, a głównym motywem działalności przedsiębiorstw jest zysk. Większość gospodarek w realnym świecie wykorzystuje elementy i rozwiązania ze wszystkich systemów (nakazowo-rozdzielczego i rynkowego, a nawet tradycyjnego). Ekonomiści używają w ich kontekście określenia „gospodarki mieszane”. Gospodarka USA znajduje się niemal na końcu spektrum systemów zorientowanych na zasady rynkowe. Z kolei wiele krajów w Europie i Ameryce Łacińskiej, choć wykorzystuje głównie mechanizmy rynkowe, w znacznie większym stopniu polega na decyzjach podejmowanych w sektorze publicznym (przez państwo) niż dzieje się to w USA. Chiny i Rosja w ciągu ostatnich kilku dekad systematycznie zwiększały zakres rozwiązań rynkowych w swoich gospodarkach, w dalszym ciągu jednak pozostają bliżej końca spektrum systemów zorientowanych na model nakazowo-rozdzielczy. Przedstawione poniżej dane Heritage Foundation klasyfikują kraje zgodnie ze stopniem wolności gospodarczej. Jakie kraje uważane są za wolne gospodarczo? Kto kontroluje decyzje gospodarcze? Czy ludzie mogą robić to, co chcą i pracować tam, gdzie chcą? Czy firmy mogą swobodnie produkować, kiedy chcą i co chcą, a także zatrudniać i zwalniać pracowników według własnego uznania? Czy banki mają swobodę wyboru, kto otrzyma pożyczki, czy też państwo kontroluje tego rodzaju decyzje? Każdego roku badacze z Heritage Foundation i „ Wall Street Journal ” przyglądają się 50 różnym wymiarom wolności gospodarczej, niemal we wszystkich krajach na całym świecie. Przyznają każdemu państwu ocenę na podstawie analizy zakresu wolności gospodarczej w każdej kategorii. Warto zauważyć, że chociaż indeks Heritage Foundation/WSJ jest szeroko cytowany przez badaczy i wykorzystywany w publikacjach naukowych i popularyzatorskich, należy go traktować jako tylko jeden z wielu punktów odniesienia. Niektórzy eksperci wskazują, że wybór kategorii i wyniki indeksu są politycznie stronnicze, a Heritage Foundation ma jednoznacznie konserwatywny profil ideologiczny. Jednak indeks i inne podobne do niego wskaźniki dostarczają użytecznych informacji umożliwiających dyskusję na temat zakresu wolności gospodarczej w różnych krajach. Raport Heritage Foundation z 2021 r. pt. „Indeks Wolności Gospodarczej" zawiera klasyfikację 178 krajów na całym świecie. W znajdziesz kilka przykładów krajów o największym i najmniejszym zakresie wolności. Chociaż formalnie nie jest to odrębny podmiot prawa międzynarodowego, Hongkong uzyskał pewien stopień autonomii, tak że w statystykach ekonomicznych bywa traktowany jako odrębny kraj. Kilka państw nie znalazło się w rankingu z powodu skrajnej niestabilności politycznej (wojny, konflikty wewnętrzne), która uniemożliwiała ocenę zakresu wolności gospodarczej na ich terytoriach (m.in. Afganistan, Irak, Libia, Syria, Somalia i Jemen). Polska zajęła w rankingu 41 miejsce i została określona jako kraj o umiarkowanym zakresie wolności (ang. moderately free ). Spośród krajów postsocjalistycznych wyższe miejsca od Polski zajęły (poza Estonią i Gruzją) Litwa (15), Czechy (27), Łotwa (30), Armenia (32), Kazachstan (34), Bułgaria (35) i Azerbejdżan (38). Przypisane noty są oparte na szacunkach, jednak nawet te przybliżone miary mogą być przydatne do oceny omawianych trendów. W 2021 r. 89 ze 178 analizowanych krajów przesunęło się w kierunku większej wolności gospodarczej, chociaż jednocześnie 80 krajów pokonało drogę odwrotną. W ciągu ostatnich kilku dekad ogólną tendencją był rosnący zakres wolności gospodarczej na całym świecie. Wskaźnik wolności gospodarczej, 2021 Największa wolność gospodarcza Najmniejsza wolność gospodarcza 1. Singapur 167. Turkmenistan 2. Nowa Zelandia 168. Iran 3. Australia 169. Surinam 4. Szwajcaria 170. Timor Wschodni 5. Irlandia 171. Kiribati 6. Tajwan 172. Boliwia 7. Wielka Brytania 173. Erytrea 8. Estonia 174. Zimbabwe 9. Kanada 175. Sudan 10. Dania 176. Kuba 11. Islandia 177. Wenezuela 12. Gruzja 178. Korea Północna (Source: The Heritage Foundation, 2021 Index of Economic Freedom, Country Rankings, http://www.heritage.org/index/ranking) (Źródło: The Heritage Foundation, Indeks wolności gospodarczej 2021, Rankingi krajów, http://www.heritage.org/index/ranking) Przepisy prawa – zasady gry Wolność gospodarcza i państwo jako regulator działalności gospodarczej nie wykluczają się. Rynki i przepisy prawa zawsze pozostawały ze sobą w ścisłym związku. Całkowicie wolny rynek w realnym świecie nie istnieje, a przepisy prawa zawsze określają „reguły gry” w gospodarce. Te kraje, które są przede wszystkim zorientowane na rynek, mają mniej regulacji – w idealnym wariancie tylko te, które pozwalają utrzymać równe szanse dla wszystkich podmiotów gospodarczych. Przepisy regulują wówczas kwestie takie, jak ochrona własności prywatnej przed kradzieżą, ochrona ludzi przed przemocą, egzekwowanie zawartych umów, zapobieganie oszustwom i sposób pobierania podatków. I odwrotnie, nawet gospodarki oparte niemal całkowicie na mechanizmie nakazowo-rozdzielczym zachowują szczątkowe rynki umożliwiające kupowanie i sprzedawanie wybranych produktów, zostawiając tym samym swoim obywatelom ograniczony wybór tego, co chcą za zarobione pieniądze nabyć. Niemniej rządy tych krajów oczywiście w dalszym ciągu ustalają zarówno wolumen produkcji, jak i ceny większości wytwarzanych towarów. W związku z tym w gospodarkach silnie regulowanych często występuje szara strefa (ang. underground economy ), czyli czarne rynki, na których kupujący i sprzedający dokonują transakcji bez zgody i poza kontrolą państwa. Przykładem takiej szarej strefy był zakup walut poza systemem bankowym w Polsce przed 1989 r., który – jakkolwiek nielegalny – był jednocześnie niezwykle rozpowszechniony. Globalizacja Kontenerowce są jednym ze sposobów transportu towarów w gospodarce światowej. (Źródło: Raul Valdez/Flickr Creative Commons) Nasilenie trendów globalizacyjnych Dla ostatnich dziesięcioleci charakterystyczny był trend oznaczający nasilanie się globalizacji (ang. globalisation ), czyli rozszerzających się kulturowych, politycznych i ekonomicznych powiązań między ludźmi na całym świecie. Jednym z mierników globalizacji jest rosnąca wielkość i wartość transgranicznych zakupów dóbr i usług oraz transferu aktywów – innymi słowy, międzynarodowy handel i przepływy kapitału finansowego. Przyspieszająca globalizacja gospodarek jest napędzana wieloma czynnikami. Udoskonalenia w transporcie wodnym, których przykładem jest kontenerowiec na , oraz rozwijający się transport lotniczy obniżyły koszty przewozu towarów między krajami i kontynentami. Innowacje w informatyce i telekomunikacji sprawiły, że zarządzanie procesem produkcyjnym obejmującym fabryki położone w różnych krajach i na różnych kontynentach stało się łatwiejsze i tańsze. Wiele wartościowych dóbr utraciło swoją materialną formę lub może być dostarczane z pominięciem osobistego kontaktu sprzedawców i nabywców, np: oprogramowanie komputerowe, porady finansowe, planowanie podróży, muzyka, książki i filmy, projekty nowych budynków. Te i wiele innych produktów można coraz taniej przesyłać, wykorzystując sieci telekomunikacyjne i połączenia komputerowe. Wreszcie międzynarodowe umowy i traktaty obniżające cła i bariery pozataryfowe tworzą bodźce do wzrostu globalnej wymiany handlowej. przedstawia jedną z miar globalizacji. Zaprezentowano w niej odsetek krajowej produkcji, która została wyeksportowana, dla wybranej grupy krajów w latach 2015–2020, wg danych Banku Światowego. Eksport (ang. export ) to miara wartości dóbr i usług, które produkuje się w kraju i sprzedaje za granicą. Import (ang. import ) z kolei to wartość towarów, które zostały wytworzone za granicą, a następnie sprowadzone i sprzedane na terenie danego kraju. Natomiast produkt krajowy brutto (PKB) (ang. Gross Domestic Product (GDP) ) mierzy wielkość całkowitej produkcji wytworzonej na określonym obszarze (najczęściej na terenie kraju) w jednostce czasu (najczęściej spotykane jest ujęcie roczne). Relacja wartości eksportu i PKB pokazuje, jaka część całkowitej produkcji gospodarczej danego państwa jest sprzedawana w innych krajach. Miara globalizacji gospodarek różnych krajów jako relacja eksportu do PKB (%) Kraje 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Kraje z wysokim dochodem USA 12,4 11,9 12,2 12,3 11,7 - Belgia 77,8 79,4 83,2 83,0 81,8 80,6 Niemcy 46,9 46,1 47,2 47,4 46,9 43,8 Kanada 31,9 31,5 31,5 32,4 31,9 30,0 Francja 30,6 30,3 31,0 31,7 31,8 28,0 Kraje ze średnim dochodem Słowacja 90,2 93,7 95,4 96,4 92,4 85,7 Węgry 87,6 86,5 86,0 83,9 82,3 79,7 Czechy 80,6 79,1 79,0 77,0 74,4 71,5 Polska 49,1 51,9 54,2 55,2 55,5 55,6 Meksyk 34,5 37,0 37,7 39,3 38,8 40,1 Korea Południowa 43,0 40,1 41,0 41,7 40,0 36,9 Brazylia 12,9 12,5 12,5 114,6 14,1 16,9 Kraje z niskim dochodem Chiny 21,4 19,6 19,7 19,1 18,5 18,5 Indie 19,8 19,2 18,8 19,9 18,4 18,1 Kamerun 22,3 19,2 18,6 19,3 20,2 15,5 Nigeria 10,7 9,2 13,2 15,5 14,2 8,8 (Źródło: http://databank.worldbank.org/data/) W ciągu ostatnich kilku dekad udział eksportu w PKB rósł w niemal wszystkich krajach. Warto jednak zwrócić uwagę, iż relacja eksportu do PKB jest zdecydowanie niższa w dużych krajach (takich jak USA) w porównaniu z małymi gospodarkami Belgii, Korei Południowej czy Kanady. Te ostatnie muszą po prostu prowadzić handel z innymi krajami, aby w pełni wykorzystać podział pracy, specjalizację i korzyści skali. W tym sensie globalizacja ma mniejszy wpływ na ogromną gospodarkę USA niż na większość innych krajów. Dodatkowo, rok 2020 oznaczał w większości krajów spadek relacji eksportu do PKB, co było oczywiście konsekwencją pandemii wywołanej przez koronawirusa. Dane zawarte w wskazują, że wiele krajów o średnich i niskich dochodach, takich jak Meksyk i Chiny, w ostatnich dekadach również doświadczyło gwałtownego nasilenia procesów globalizacyjnych. Gdyby astronauta na orbicie mógł założyć specjalne okulary, dzięki którym wszystkie transakcje gospodarcze na Ziemi byłyby dlań widoczne jako jaskrawe kolorowe linie, zobaczyłby planetę pokrytą siecią połączeń. . Pomimo nasilenia trendów globalizacyjnych w ostatnich latach można było również dostrzec narastający sprzeciw wobec tego procesu i jego konsekwencji, wyrażany przez mieszkańców wielu krajów, zaniepokojonych utratą miejsc pracy, malejącym zakresem decyzji podejmowanych przez lokalne rządy i wzrostem nierówności dochodowych. Najważniejszymi znakami tego sprzeciwu były głosowanie w Wielkiej Brytanii w 2016 r. za wyjściem z Unii Europejskiej (tj. Brexit) oraz wybór Donalda J. Trumpa na prezydenta USA. Po przeczytaniu tego rozdziału zapewne znacznie lepiej rozumiesz, czym zajmuje się ekonomia. Zanim jednak przejdziesz do dalszej lektury, koniecznie zapoznaj się z ważnym dodatkiem do tego rozdziału, . Jest on niezbędny do lepszego poznania sposobów wykorzystywania modeli w ekonomii. Decyzje w erze mediów społecznościowych Świat, w którym obecnie żyjemy, pozwala nam na niemal natychmiastowy dostęp do nieograniczonego zasobu informacji. Jeszcze pod koniec XX w. potencjalni nabywcy, niezależnie od tego, czy chodziło o zakup aparatu fotograficznego, samochodu czy akcji spółki giełdowej, skazani byli na mozolne wyszukiwanie informacji w źródłach papierowych i wypytywanie znajomych o ich doświadczenia z użytkowaniem konkretnego produktu. Informacja – np. dotycząca tego, która z dostępnych na rynku ofert ubezpieczenia nieruchomości jest dla nas najkorzystniejsza – była towarem, za który należało zapłacić. Obecnie porównywarki cenowe dokonują takiej analizy bezpłatnie i niemal w czasie rzeczywistym. Podobnie inwestorzy giełdowi niemal od razu dowiadują się o wszystkich zdarzeniach, które miały miejsce w niemal każdym zakątku globu, jeśli tylko ich wystąpienie może przełożyć się na kursy akcji lub ceny surowców na światowych giełdach. Fakt, że za tego typu informacje nie trzeba obecnie płacić (albo przynajmniej nie ponosi się ich bezpośredniego kosztu – pomyśl o różnego rodzaju witrynach internetowych, które otrzymują prowizję od sprzedawców, jeśli tylko nabywca zdecydował się na zakup, korzystając z ich aplikacji), nie zmienia tego, że w dalszym ciągu mamy tu do czynienia z decyzjami ekonomicznymi. W końcu nasz czas jest wciąż ograniczony (jest zasobem rzadkim), a my, zalewani niemal nieograniczoną ilością danych, musimy dokonać ich selekcji i odróżnić wiarygodne opinie i profesjonalne rekomendacje od nie do końca uczciwych przekazów marketingowych i ordynarnych oszustw. A zatem, jeśli zdecydujemy się wykorzystać nowoczesne media, w tym społecznościowe, do pozyskiwania informacji, zostaniemy skonfrontowani z licznymi wyborami. Które informacje uznać za istotne, a które pominąć? Czy dalej poszukiwać danych, czy poprzestać na tych, którymi już dysponujemy? To, wbrew pozorom, bardzo trudne decyzje, a podjęcie niewłaściwej może nas sporo kosztować. Witajcie w świecie ekonomii! Key Concepts and Summary Aktywność ekonomiczna społeczeństwa może przybrać formę gospodarki tradycyjnej, nakazowo-rozdzielczej lub rynkowej. W większości krajów występują rozwiązania z każdego z tych modeli. W ciągu ostatnich kilku dekad można było zaobserwować narastanie procesów globalizacyjnych, co było konsekwencją rozwoju sieci handlowych i finansowych przekraczających granice państw i powodujących coraz większą współzależność przedsiębiorstw i pracowników z różnych krajów. Self-Check Questions Rozdział definiuje przedsiębiorstwo prywatne jako element gospodarki rynkowej. Czym zatem będzie przedsiębiorstwo publiczne? Podpowiedź: Jest to element charakterystyczny dla systemu nakazowo-rozdzielczego. Przedsiębiorstwo publiczne oznacza, że czynniki produkcji (zasoby) są własnością państwa i są przez nie (państwo) zarządzane. Dlaczego Belgia, Francja, Włochy i Szwecja mają wyższy niż USA stosunek eksportu do PKB? Stany Zjednoczone są dużą gospodarką, w związku z czym dysponują znaczną liczbą krajowych odbiorców wytwarzanych towarów. Amerykańskie przedsiębiorstwa mogą wykorzystać specjalizację, korzyści skali i podział pracy, produkując wyłącznie na rynek wewnętrzny. (Z tej sam ej przyczyny Francja i Włochy mają niższe wskaźniki niż Belgia czy Szwecja). Dodatkowym powodem jest to, że każdy z pozostałych krajów jest członkiem Unii Europejskiej, w której handel między państwami członkowskimi odbywa się bez barier handlowych takich jak cła i kontyngenty. Review Questions Jakie są trzy sposoby, które mogą wykorzystać społeczeństwa, aby zorganizować swoją aktywność gospodarczą? Czym jest globalizacja? Jak twoim zdaniem mogła ona wpłynąć na gospodarkę światową w ciągu ostatniej dekady? Critical Thinking Questions Jak myślisz, dlaczego gospodarki większości współczesnych krajów są miksem rozwiązań rynkowych i nakazowo-rozdzielczych? Czy globalizacja przyniosła ci ekonomiczne korzyści? A może ci zaszkodziła? References The Heritage Foundation. 2015. "2015 Index of Economic Freedom." Dostęp: 11 marca 2015. http://www.heritage.org/index/ranking. Garling, Caleb. “S.F. plane crash: Reporting, emotions on social media,” The San Francisco Chronicle . 7 lipca 2013. http://www.sfgate.com/news/article/S-F-plane-crash-Reporting-emotions-on-social-4651639.php. Irvine, Jessica. “Social Networking Sites are Factories of Modern Ideas.” The Sydney Morning Herald . 25 listopada, 2011.http://www.smh.com.au/federal-politics/society-and-culture/social-networking-sites-are-factories-of-modern-ideas-20111124-1nwy3.html#ixzz2YZhPYeME. Pew Research Center. 2015. "Social Networking Fact Sheet." Dostęp: 11 marca, 2015. http://www.pewinternet.org/fact-sheets/social-networking-fact-sheet/. The World Bank Group. 2015. "World Data Bank." Dostęp: 30 marca, 2014. http://databank.worldbank.org/data/. gospodarka nakazowo-rozdzielcza (ang. command economy ) gospodarka, w której decyzje gospodarcze są podejmowane przez władzę, a państwo jest właścicielem czynników wytwórczych eksport (ang. export ) sprzedaż wytwarzanych w kraju towarów za granicę globalizacja (ang. globalisation ) trend, w ramach którego wymiana gospodarcza w coraz większym stopniu przekracza granice państw produkt krajowy brutto (PKB) (ang. Gross Domestic Product (DGP) ) miara wartości całkowitej produkcji w gospodarce import (ang. import ) zakup towarów wyprodukowanych za granicą po to, żeby sprzedać je w kraju rynek (ang. market ) mechanizm interakcji między kupującymi i sprzedającymi, którego efektem są ceny stanowiące kryterium wyborów ekonomicznych. gospodarka rynkowa (ang. market economy ) gospodarka, w której decyzje gospodarcze są zdecentralizowane, podmioty prywatne władają czynnikami produkcji, a przedsiębiorstwa dostarczają towary i usługi w reakcji na popyt przedsiębiorstwo prywatne (ang. private enterprise ) podmiot, w którym osoba prywatna lub grupa takich osób jest właścicielem środków produkcji i wykorzystuje je do wytwarzania i/lub sprzedaży dóbr i usług gospodarka tradycyjna (ang. traditional economy ) zazwyczaj gospodarka oparta na produkcji rolnej, w której metody produkcji są niezmienne od wielu lat gospodarka zwyczajowa (ang. traditional economy ) patrz: gospodarka tradycyjna czarny rynek (ang. underground economy ) patrz: szara strefa szara strefa (ang. underground economy ) rynek lub rynki, na których kupujący i sprzedający dokonują transakcji z naruszeniem przepisów prawa

Business


Wprowadzenie do rozdziału Wybory i kompromisy Uśredniając dane dla całych populacji, można przyjąć, że im wyższe wykształcenie ma człowiek, tym wyższe wynagrodzenie osiąga. Dlaczego zatem nie wszyscy ludzie decydują się na ukończenie studiów? Najprostszą odpowiedzią jest konieczność podejmowania wyborów i godzenia się na kompromisy. (Źródło: modyfikacja pracy autorstwa „Jim, the Photographer”/Flickr Creative Commons) Wybory... do jakiego stopnia? W 2019 r. mediany dochodów pracowników w Polsce były różne dla mężczyzn i kobiet, i wynosiły odpowiednio 5265 zł i 4210 zł brutto (po uśrednieniu 4737 zł brutto). Zgodnie z badaniem przeprowadzonym przez firmę Sedlak & Sedlak wysokość wynagrodzenia zależy również od stopnia wykształcenia pracownika. Uśredniona mediana zarobków kobiet i mężczyzn z tytułami magisterskimi w 2019 r. to 5200 zł miesięcznie brutto. Pomnóż tę wartość przez 12 miesięcy, a otrzymasz średnią pensję w wysokości 62 400 zł brutto rocznie. Tymczasem mediana miesięcznych zarobków pracownika pełnoetatowego z wykształceniem średnim lub pomaturalnym wynosiła 3925 zł brutto, dając 47 100 zł rocznie. Jak zarabiają osoby, które nie ukończyły szkoły średniej? W 2019 r. zarabiały tylko 3234 zł brutto miesięcznie i 38 808 zł rocznie. Innymi słowy, zgodnie z badaniem, które objęło ponad 161 tys. osób, zdobycie tytułu magistra zwiększało pensję przeciętnie o ok. 32% w stosunku do tego, co można było zarobić, rezygnując ze studiów magisterskich. Biorąc pod uwagę te statystyki, możemy oczekiwać, że wiele osób decyduje się pójść na studia i zdobyć przynajmniej tytuł licencjata. Uznając, że ludzie chcą poprawić swój status materialny, zakładamy, że dokonaliby wyborów zapewniających im jak największą możliwość konsumowania dóbr i usług. Jak się okazuje, rzeczywistość nie jest aż tak prosta. Zgodnie z danymi GUS w latach 2009–2019 liczba studentów w Polsce systematycznie się zmniejszała, z 1927,8 tys. osób w roku akademickim 2008/2009 do 1230,3 tys. w roku 2018/2019. Największą liczbę absolwentów – 497,5 tys. osób – odnotowano w roku akademickim 2010/2011. Od tego czasu można było zaobserwować spadek liczby absolwentów, do 327,7 tys. w roku akademickim 2017/2018. Te konstatacje prowadzą nas do tematu tego rozdziału, a mianowicie odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób ludzie dokonują wyborów i jak ekonomiści wyjaśniają sposób podejmowania przez nich konkretnych decyzji. Wprowadzenie do tematu wyborów w świecie rzadkości zasobów Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Jak ludzie dokonują wyborów w oparciu o ograniczenia budżetowe Co to jest krzywa możliwości produkcyjnych i czym są wybory społeczne Z jaką krytyką spotyka się sprowadzanie wyborów jednostek wyłącznie do kwestii ekonomicznych Kiedy przypomnisz sobie koncepcję rzadkości zasobów, łatwo zrozumiesz, że każdy wybór uwzględniający dobra, którymi zajmuje się ekonomia (czyli niemal wszystkie), wiąże się z kosztem („coś za coś”). W 1968 r. Rolling Stones nagrali piosenkę You Can’t Always Get What You Want („Nie zawsze możesz dostać to, czego chcesz”). Ekonomiści musieli zareagować na ten tytuł śmiechem, ponieważ od dziesięcioleci mówili to samo. Angielski badacz Lionel Robbins (1898–1984) w swoim Eseju o naturze i znaczeniu nauk ekonomicznych z 1932 r. w następujący sposób opisał, dlaczego nie zawsze otrzymuje się to, czego się chce: „Czas do naszej dyspozycji jest ograniczony. Doba ma tylko dwadzieścia cztery godziny. Musimy wybierać między różnymi aktywnościami, jakim możemy poświęcić ograniczony czas. (...) Gdziekolwiek się nie zwrócimy, jeśli wybierzemy jedną rzecz, musimy zrezygnować z innych, z których w innych okolicznościach nie chcielibyśmy zrezygnować. Niewystarczające zasoby na zaspokojenie postawionych celów są niemal wszechobecnym stanem ludzkiej natury”. Ponieważ ludzie żyją w świecie rzadkości zasobów, nie mogą mieć całego czasu, pieniędzy, rzeczy i doświadczeń, których pragną. Całe społeczeństwo również nie ma tego luksusu. W tym rozdziale będziemy kontynuować nasze rozważania na temat rzadkości zasobów i ekonomicznego sposobu myślenia, wprowadzając najpierw trzy ważne koncepcje: koszt alternatywny, podejmowanie decyzji w oparciu o wielkości krańcowe i malejące korzyści. Później zastanowimy się, czy ekonomiczny sposób myślenia dokładnie opisuje, w jaki sposób dokonujemy wyborów i jak powinniśmy ich dokonywać.

Business


Jak ludzie dokonują wyborów w oparciu o ograniczenia budżetowe Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyprowadzić równanie i narysować linię ograniczenia budżetowego (linię budżetu) Wyjaśnić pojęcie kosztu alternatywnego Objaśnić działanie prawa malejącej użyteczności krańcowej Wytłumaczyć, jak analiza oparta na wartościach krańcowych wpływa na wybory dokonywane przez ludzi Rozważ wybór typowego konsumenta, mającego ograniczony dochód, jaki może wydać na rzeczy, których pragnie. Załóżmy, że Tomek co tydzień ma do wydania 60 zł, które może przeznaczyć albo na bilety autobusowe i dojazdy do pracy, albo na kanapki zjadane na drugie śniadanie. Kanapki kosztują 12 zł za sztukę, a bilety autobusowe 3 zł. Możliwości, którymi dysponuje Tomek, widzimy na . Linia ograniczenia budżetowego Tomka Każdy punkt na linii ograniczenia budżetowego reprezentuje dostępne dla Tomka kombinacje (koszyki) zakupów kanapek i biletów autobusowych, których całkowity koszt jest równy jego budżetowi wynoszącemu 60 zł. Relacja cen kanapek i biletów określa nachylenie linii ograniczenia budżetowego. W opisanym przypadku rezygnacja z jednej kanapki oznacza możliwość zakupu czterech dodatkowych biletów autobusowych. Oś pionowa na rysunku przedstawia liczbę kanapek, a pozioma – liczbę biletów autobusowych. Jeśli Tomek wydaje wszystkie swoje pieniądze na kanapki, może sobie pozwolić na pięć tygodniowo (60 zł tygodniowo / 12 zł za kanapkę = 5 kanapek tygodniowo). Jeśli jednak to zrobi, nie będzie go w ogóle stać na bilety. Punkt A na rysunku pokazuje taki wybór (zero biletów autobusowych i pięć kanapek). Alternatywnie, jeśli Tomek wyda wszystkie swoje pieniądze na bilety autobusowe, może sobie pozwolić na zakup 20 tygodniowo (60 zł tygodniowo / 3 zł za bilet = 20 biletów tygodniowo). Wtedy jednak nie będzie go stać na kanapki. Punkt F pokazuje ten alternatywny wybór (20 biletów autobusowych i ani jednej kanapki). Jeśli połączymy wszystkie punkty między A a F, otrzymamy linię ograniczenia budżetowego (zamiennie używa się również określenia ścieżka budżetu ) (ang. budget constraint ) Tomka. Pokazuje ona wszystkie kombinacje (koszyki) kanapek i biletów autobusowych, na które Tomek może sobie pozwolić, biorąc pod uwagę cenę obu towarów i jego budżet. Jeśli Tomek zachowuje się jak większość ludzi, postawi na kombinację zawierającą zarówno bilety autobusowe, jak i kanapki. Oznacza to, że wybierze punkt na linii ograniczenia budżetowego, który znajduje się między koszykami A a F. Każdy punkt wzdłuż (lub poniżej) linii ograniczenia budżetowego pokazuje kombinację konsumpcji kanapek i biletów autobusowych, na którą Tomek może sobie pozwolić. Każdy punkt powyżej tej linii nie jest dla niego dostępny, ponieważ przewyższa sumę, którą Tomek dysponuje. Linia ograniczenia budżetowego wyraźnie pokazuje wybór, z jakim boryka się Tomek, decydując o liczbie zakupionych kanapek i biletów autobusowych. Załóżmy, że konsumuje on obecnie koszyk dóbr przedstawiony w punkcie D, składający się z 12 biletów autobusowych i dwóch kanapek. Ile kosztowałaby Tomka jeszcze jedna kanapka? Odpowiedź „12 zł” byłaby naturalna, ale nie odzwierciedla ona sposobu myślenia ekonomistów. Zamiast tego ekonomiści pytają, z ilu biletów autobusowych Tomek musiałby zrezygnować, aby kupić jeszcze jedną kanapkę, nie przekraczając jednocześnie swojego budżetu. Ponieważ bilety autobusowe kosztują 3 zł, Tomek musiałby zrezygnować z czterech sztuk, aby pozwolić sobie na jeszcze jedną kanapkę. To jest prawdziwy koszt, z którym musi się skonfrontować Tomek. Pojęcie kosztu alternatywnego Ekonomiści używają terminu koszt alternatywny lub inaczej koszt utraconych możliwości (ang. opportunity cost ) do wskazania, z czego trzeba zrezygnować, aby uzyskać rzecz, której się pragnie. Koncepcja kosztu alternatywnego zakłada, że kosztem jednego dobra jest stracona możliwość zrobienia lub kupienia czegoś innego. Krótko mówiąc, koszt alternatywny to wartość następnej najlepszej z punktu widzenia konsumenta alternatywy. Dla Tomka koszt alternatywny zjedzenia kanapki to cztery bilety autobusowe, z których musiałby zrezygnować. Wybierze kanapkę lub nie, w zależności od tego, czy jej wartość przewyższa wartość utraconej alternatywy – w tym przypadku czterech biletów autobusowych. Zmagając się z ograniczonością zasobów, ludzie nieuchronnie stają w obliczu wyborów, zmuszeni rezygnować z rzeczy, których pragną, aby uzyskać inne, pożądane jeszcze bardziej. Zobacz tę witrynę , aby zapoznać się ze specyficznym przykładem kosztu alternatywnego – płaceniem komuś innemu za czekanie w kolejce. Każdy wybór ma swój koszt alternatywny. Jest to fundamentalna zasada ekonomii. Jeśli prześpisz swoje zajęcia z ekonomii w ostatnim rzędzie auli, kosztem alternatywnym tego wyboru będzie wiedza, której nie uzyskasz. Jeśli przeznaczasz swoje dochody na gry wideo, nie możesz ich wydawać na filmy. Jeśli zdecydujesz się poślubić jedną osobę, rezygnujesz z możliwości poślubienia kogokolwiek innego. Krótko mówiąc, z kosztem alternatywnym mamy do czynienia na co dzień, bo stanowi on część ludzkiej egzystencji. Poniższa ramka przedstawia analizę tego, jak krok po kroku wyznaczyć linię ograniczenia budżetowego. Zapoznaj się z nią, aby zrozumieć inne ważne pojęcie – nachylenie – które dokładniej wyjaśniamy w . Zrozumienie ograniczenia budżetowego Koncepcja ograniczenia budżetowego jest łatwa do zrozumienia, jeśli wykorzystasz podstawowe umiejętności z matematyki. objaśnia cały zakres wiedzy i umiejętności matematycznych, których prawdopodobnie będziesz potrzebować, aby w pełni wykorzystać informacje zawarte w niniejszym podręczniku. Dlatego jeśli matematyka nie jest twoją mocną stroną, lepiej zapoznaj się z tym dodatkiem. Krok 1: Równanie dla dowolnego ograniczenia budżetowego przedstawia się następująco: budżet = P 1 × Q 1 + P 2 × Q 2 gdzie P i Q to cena i ilość zakupionych dóbr (zakładamy, że analizujemy tylko dwa dobra), a budżet to kwota dochodu, który trzeba wydać. Krok 2. Zastosuj równanie ograniczenia budżetowego do wybranego scenariusza. W przypadku Tomka wygląda to następująco: budżet = P 1 × Q 1 + P 2 × Q 2 60 zł budżetu = 12 złotych za kanapkę × liczba kanapek + 3 złote za bilet × liczba biletów 60 zł = 12 zł × Q kanapki + 3 zł × Q bilety autobusowe Krok 3. Używając prostej algebry, możemy przekształcić tę zależność w znane ci równanie prostej: y = b + mx Dla Tomka jest to: 60 zł = 12 zł × Q kanapki + 3 zł × Q bilety autobusowe Krok 4. Uprość równanie. Zacznij od podzielenia obu stron równania przez 3: 60/3 = (12/3) × Q kanapki + (3/3) × Q bilety autobusowe 20 = 4 × Q kanapki + 1 × Q bilety autobusowe Krok 5. Odejmij jeden bilet autobusowy z obu stron: 20 – Q bilety autobusowe = 4 × Q kanapki Podziel każdą stronę równania przez 4, aby uzyskać odpowiedź: 5 – 0,25 × Q bilety autobusowe = Q kanapki albo Q kanapki = 5 – 0,25 × Q bilety autobusowe Krok 6. Zauważ, że to równanie pasuje do linii ograniczenia budżetowego na . Punkt przecięcia prostej z osią pionową wynosi 5, a jej nachylenie –0,25, tak jak mówi równanie. Jeśli do równania podstawisz 20 biletów autobusowych, dostaniesz 0 kanapek. Jeśli podstawisz do równania inne liczby reprezentujące bilety autobusowe, otrzymasz wyniki (patrz ), które są punktami wzdłuż linii ograniczenia budżetowego Tomka. Punkt Liczba kanapek (przy cenie 12 zł) Liczba biletów (przy cenie 3 zł) A 5 0 B 4 4 C 3 8 D 2 12 E 1 16 F 0 20 Krok 7. Zauważ, że nachylenie linii ograniczenia budżetowego zawsze pokazuje koszt alternatywny dobra, które znajduje się na osi poziomej. Dla Tomka nachylenie wynosi –0,25, co oznacza, że dla każdego zakupionego biletu autobusowego musi on zrezygnować z 1/4 kanapki. Mówiąc inaczej, na każde cztery kupione bilety Tomek musi zrezygnować z jednej kanapki. Zwróćmy uwagę na dwie ważne rzeczy. Po pierwsze, algebraiczny znak nachylenia prostej jest ujemny, co oznacza, że jedynym sposobem na uzyskanie większej ilości jednego dobra jest rezygnacja z drugiego. Po drugie, nachylenie definiujemy jako cenę biletów autobusowych (lub czegokolwiek, co znajduje się na osi poziomej na wykresie) podzieloną przez cenę kanapek (lub czegokolwiek, co znajduje się na osi pionowej), w tym przypadku 3 zł/12 zł = 0,25. Jeśli chcesz szybko określić koszt alternatywny, po prostu podziel przez siebie dwie ceny. Określenie kosztu alternatywnego W wielu przypadkach zasadne jest określanie kosztu alternatywnego jako ceny (ang. price ). Jeśli twój kuzyn kupi nowy rower za 3000 zł, to kwota ta mierzy wielkość „innej konsumpcji”, z której zrezygnował. Ze względów praktycznych nie ma specjalnej potrzeby zidentyfikowania konkretnego alternatywnego produktu lub produktów, które mógłby kupić za te 3000 zł, ale czasami cena mierzona w jednostkach pieniężnych może nie odzwierciedlać dokładnie prawdziwego kosztu alternatywnego. Ten problem może być szczególnie istotny, gdy w grę wchodzą koszty czasu. Rozważmy przykład szefa, który decyduje, że wszyscy pracownicy wezmą udział w dwudniowym wyjeździe integracyjnym. Koszt księgowy imprezy może obejmować wynajęcie zewnętrznej firmy konsultingowej, która poprowadzi szkolenie, a także zakwaterowanie i wyżywienie dla wszystkich uczestników. W tym przypadku pojawi się jednak również koszt alternatywny: podczas dwóch dni wyjazdu żaden z pracowników nie wykona swojej normalnej pracy. Uczęszczanie na prywatny uniwersytet to kolejny przypadek, w którym koszt alternatywny przewyższa koszt bezpośredni. Koszty uczestnictwa w zajęciach obejmują czesne, książki, zakwaterowanie i wyżywienie oraz inne wydatki. Jednak dodatkowo, w godzinach, w których uczęszczasz na zajęcia i studiujesz, nie możesz wykonywać płatnej pracy. W związku z tym koszt studiów na prywatnej uczelni wiąże się zarówno z kosztem bezpośrednim, jak i kosztem alternatywnym w postaci utraconych dochodów. Jaki jest koszt alternatywny zwiększonych środków bezpieczeństwa na lotnisku? Po porwaniach samolotów przez terrorystów 11 września 2001 r. rozważano wiele możliwych rozwiązań w celu poprawy bezpieczeństwa podróży lotniczych. Na przykład rząd federalny mógłby zatrudnić uzbrojonych „podniebnych szeryfów” (ang. sky marshals ), którzy incognito podróżowaliby z resztą pasażerów. Koszt stworzenia etatów dla funkcjonariuszy uczestniczących w każdej z lotniczych podróży wewnątrz USA wyniósłby ok. 3 mld dol. rocznie. Doposażenie wszystkich amerykańskich samolotów we wzmocnione drzwi kokpitu, aby utrudnić terrorystom przejęcie kontroli nad maszyną, kosztowałoby 450 mln dol. Zakup wysokiej klasy sprzętu bezpieczeństwa na lotniskach, takiego jak trójwymiarowe skanery bagażu i kamery połączone z oprogramowaniem do rozpoznawania twarzy, mógłby pochłonąć kolejne 2 mld dol. Jednak największy koszt poprawy bezpieczeństwa klientów linii lotniczych nie wiąże się z wydawaniem pieniędzy. Jest to koszt alternatywny dodatkowego czasu oczekiwania na lotnisku. Według Departamentu Transportu Stanów Zjednoczonych w 2015 r. system lotniczy (na połączeniach krajowych i międzynarodowych) obsłużył łącznie 895,5 mln pasażerów. Od czasu porwań z 11 września 2001 r. kontrole bezpieczeństwa stały się bardziej intensywne, a tym samym procedury trwają dłużej niż w przeszłości. Załóżmy, że średnio każdy pasażer spędza na lotnisku dodatkowe 30 minut podczas jednej podróży. Ekonomiści często przypisują jednostce czasu wartość, aby wyrazić koszt alternatywny utraconego czasu w pieniądzu. Ponieważ wielu podróżujących samolotem to stosunkowo dobrze opłacani ludzie biznesu, ostrożne szacunki określają średnią cenę czasu dla podróżujących samolotem na poziomie 20 dol. za godzinę. Według tych uproszczonych obliczeń koszt alternatywny opóźnień na lotniskach może wynieść nawet 800 mln × 0,5 godz. × 20 dol./godz., czyli 8 mld dol. rocznie. Jak widać, koszty alternatywne związane z wydłużonym czasem oczekiwania na podróż mogą być równie ważne jak koszty, które wiążą się z bezpośrednimi wydatkami poniesionymi na poprawę bezpieczeństwa. W niektórych przypadkach uświadomienie sobie kosztu alternatywnego może zmienić twoje zachowanie. Wyobraź sobie np., że codziennie w pracy wydajesz 24 zł na lunch. Doskonale wiesz, że przyniesienie obiadu z domu kosztowałoby tylko 8 zł dziennie, więc koszt alternatywny kupienia obiadu w restauracji wynosi 16 zł każdego dnia (koszt zakupu obiadu równy 24 zł minus 8 zł, które kosztowałby obiad z domu). 16 zł dziennie to niewiele. Jeśli jednak policzysz, jaki jest koszt jedzenia w restauracji w ciągu roku – 250 dni roboczych w roku × 16 zł dziennie, co daje 4000 zł – otrzymasz cenę przyzwoitych wakacji. Jeśli opiszesz koszt alternatywny jako „fajne wakacje” zamiast „16 zł dziennie”, możesz dokonać innych wyborów. Analiza wielkości krańcowych i malejąca użyteczność krańcowa Ramy ograniczeń budżetowych pomagają uświadomić sobie, że większość wyborów w świecie rzeczywistym nie polega na tym, aby skonsumować maksymalną ilość jednej lub drugiej rzeczy. Zamiast tego większość wyborów obejmuje analizę wielkości krańcowych (ang. marginal value analysis ), co oznacza zbadanie korzyści i kosztów wyboru trochę większej lub trochę mniejszej ilości danego dobra. Ludzie w naturalny sposób porównują koszty i korzyści, ale często patrzymy na łączne koszty i korzyści, podczas gdy optymalny wybór wymaga porównania, jak kształtują się koszty i korzyści podczas zmiany jednego wyboru na inny. Możesz myśleć o analizie wielkości krańcowych jako o „analizie zmian”. Analiza wielkości krańcowych jest szeroko stosowana w ekonomii. Przejdźmy teraz do pojęcia użyteczności (ang. utility ). Ludzie pragną towarów i usług, gdyż zaspokajają one ich potrzeby. Ekonomiści określają tę własność dóbr i usług jako użyteczność lub satysfakcję. Użyteczność, którą omawiamy w rozdziale o wyborach konsumenckich ( ), ma charakter subiektywny, ale to nie czyni jej mniej realną. Ekonomiści zazwyczaj zakładają, że im więcej jakiegoś dobra (np. kawałków pizzy) konsumujemy, tym większą użyteczność uzyskujemy (po prostu wolimy mieć więcej niż mniej). Jednocześnie użyteczność, jaką dana osoba uzyskuje ze skonsumowania pierwszej jednostki dobra, jest zazwyczaj większa niż użyteczność wynikająca ze skonsumowania piątej lub dziesiątej jednostki tego samego dobra. Kiedy Tomek dokonuje wyboru między kanapkami a biletami autobusowymi, kilka pierwszych przejazdów autobusem, na które się decyduje w ciągu dnia, może zapewnić mu dużą użyteczność. Być może pomogą mu one zdążyć jednego dnia zarówno na rozmowę o pracę, jak i zaplanowaną wcześniej wizytę u lekarza. Jednak późniejsze przejażdżki autobusem tego samego dnia wiążą się ze znacznie mniejszą użytecznością, ponieważ Tomkowi nigdzie się już nie spieszy i może przemieszczać się pieszo. Podobnie pierwsza kanapka, którą Tomek zdecyduje się kupić w ciągu dnia, będzie jego jedynym posiłkiem aż do wieczora, dzięki któremu zachowa koncentrację i trzeźwy umysł. Jeśli jednak Tomek codziennie je kanapki, ostatnich kilka z nich może smakować dość nijako. Zasada ogólna, zgodnie z którą konsumpcja pierwszych kilku jednostek jakiegokolwiek dobra zazwyczaj przynosi człowiekowi większą użyteczność niż konsumpcja kolejnych jednostek, jest powszechnym wzorcem. Ekonomiści nazywają ten wzorzec prawem malejącej użyteczności krańcowej (ang. law of diminishing marginal utility ), co oznacza, że gdy ktoś otrzymuje kolejne jednostki danego dobra, dodatkowa (lub krańcowa) użyteczność z konsumpcji każdej kolejnej jednostki maleje. Innymi słowy, pierwszy kawałek pizzy przynosi więcej satysfakcji niż szósty. Prawo malejącej użyteczności krańcowej wyjaśnia, dlaczego ludzie i społeczeństwa rzadko dokonują wyborów typu „wszystko albo nic”. Nie powiedziałbyś: „Moim ulubionym jedzeniem są lody, więc od teraz nie będę jeść nic innego”. Nawet jeśli twoje ulubione jedzenie zapewnia ci bardzo wysoki poziom użyteczności, gdy odżywiasz się wyłącznie tym produktem, dodatkowa lub krańcowa użyteczność z jego kilku ostatnich porcji nie będzie zbyt wysoka. Podobnie większość pracowników nie mówi: „Lubię wypoczynek, więc nigdy więcej nie będę pracował”. Pracownicy zdają sobie bowiem sprawę, że chociaż niektóre formy wypoczynku są bardzo przyjemne, połączenie czasu wolnego i braku dochodów nie jest już tak atrakcyjne. Ramy ograniczeń budżetowych sugerują, że kiedy ludzie dokonują wyborów w świecie rzadkości zasobów, używają analizy wielkości krańcowych i zastanawiają się, czy woleliby mieć trochę więcej, czy trochę mniej. Racjonalny konsument kupuje dodatkową jednostkę jakiegoś produktu, tylko jeśli użyteczność krańcowa płynąca z tego wyboru przekracza koszt alternatywny. Załóżmy, że Tomek przesuwa się w dół swojego ograniczenia budżetowego z punktu A do punktu B, a następnie do punktu C i dalej. W miarę kupowania coraz większej liczby biletów autobusowych zmniejsza się ich krańcowa użyteczność, natomiast koszt alternatywny, jakkolwiek stały, oznacza, że porównanie użyteczności kanapek i biletów stopniowo przechyla szalę na korzyść jedzenia. Wcześniej czy później koszt alternatywny przekroczy krańcową użyteczność związaną z konsumpcją dodatkowego przejazdu komunikacją miejską (dodatkowego biletu autobusowego). Jeśli Tomek postępuje racjonalnie, nie kupi więcej biletów, gdy ich użyteczność krańcowa zrówna się z kosztem alternatywnym. Chociaż nie możemy (jeszcze) stwierdzić dokładnie, ile biletów autobusowych kupi Tomek, ta liczba prawdopodobnie nie będzie równa maksymalnej liczbie biletów, na którą może sobie pozwolić, czyli 20. Koszty utopione Mechanizm ograniczenia budżetowego można wykorzystać do podjęcia decyzji odnoszących się do przyszłości: liczby/ilości towarów, które chcemy kupić, godzin, które przepracujemy lub części dochodu, jaki zaoszczędzimy. Ten proces decyzyjny abstrahuje jednak od naszych przeszłych wyborów. W związku z tym właściwy sposób analizy decyzji z wykorzystaniem ograniczenia budżetowego zakłada, że koszty utopione (ang. sunk costs ), które są kosztami poniesionymi w przeszłości niemożliwymi do odzyskania, nie powinny wpływać na dokonywany obecnie wybór. Rozważmy przypadek Heleny, która płaci 25 zł za obejrzenie filmu, ale po 30 minutach seansu już wie, że wybrała naprawdę kiepski film. Czy powinna zostać i obejrzeć pozostałą część tego wątpliwej jakości dzieła, bo zapłaciła za bilet, czy raczej powinna wyjść z kina? Pieniądze, które wydała, to koszt utopiony i jeśli kierownik kina nie wykaże się współczuciem, Helena nie otrzyma zwrotu pieniędzy. Jednak pozostanie na widowni oznacza konieczność ponoszenia kosztów alternatywnych związanych z jej utraconym czasem. Jej wybór ogranicza się do tego, czy spędzić następne 90 minut, cierpiąc z powodu „katastrofy filmowej", czy zrobić coś – cokolwiek – innego. Lekcja, jaką możne przynieść koncepcja kosztów utopionych, jest taka: należy zapomnieć o pieniądzach i czasie, które zostały bezpowrotnie stracone, i skupić się na kosztach i korzyściach krańcowych możliwości, z których wciąż możemy skorzystać. Zarówno dla ludzi, jak i dla firm radzenie sobie z kosztami utopionymi może być frustrujące. Często oznacza bowiem przyznanie się do wcześniejszego błędu w ocenie. Na przykład wielu firmom trudno jest zrezygnować z nowego produktu, który ma słabe wyniki sprzedażowe, ponieważ wydały bardzo dużo pieniędzy na jego stworzenie i wprowadzenie na rynek. Niemniej jednak, biorąc pod uwagę kategorię kosztów utopionych w ocenie tego, czy w nowy produkt warto inwestować dodatkowy czas i zasoby, należy pominąć przeszłe wydatki i opierać się tylko na analizie przyszłych możliwych zdarzeń. Od modelu z dwoma dobrami do modelu z wieloma dobrami Wykres z ograniczeniem budżetowym uwzględniający tylko dwa dobra, jak większość modeli użytych w tej książce, nie jest realistyczny. Wszak we współczesnej gospodarce ludzie wybierają spośród tysięcy towarów. Jednak myślenie o modelu z wieloma produktami jest prostym rozszerzeniem tego, o czym mówiliśmy dotychczas. Zamiast rysować tylko jedno ograniczenie budżetowe, pokazując wybór między dwoma dobrami, możesz narysować wiele ograniczeń budżetowych, prezentujących możliwe kompromisy między wieloma różnymi parami towarów. Wykres z dwoma dobrami, który tutaj przedstawiliśmy, wyraźnie pokazuje jednak, że każdy wybór ma swój koszt alternatywny, co stanowi naprawdę realistyczny punkt odniesienia dla mechanizmów funkcjonujących w rzeczywistym świecie. Key Concepts and Summary Ekonomiści postrzegają rzeczywistość jako świat rzadkości zasobów, to znaczy świat, w którym potrzeby ludzi przekraczają zasób tego, co jest dostępne, przy cenie równej zero. W rezultacie zachowanie jednostek w kontekście dóbr ekonomicznych wiąże się z wyborami, w ramach których jednostki, firmy i społeczeństwo muszą zrezygnować z czegoś, czego wprawdzie pragną, aby uzyskać coś, czego pożądają bardziej. Linia ograniczenia budżetowego, która przedstawia różne kombinacje konsumpcji dwóch lub więcej dóbr, ilustruje zakres dostępnych wyborów. Relacja cen dwóch dóbr, między którymi dokonywany jest wybór, określa nachylenie linii ograniczenia budżetowego. Kombinacje dóbr znajdujące się powyżej linii ograniczenia budżetowego nie są osiągalne dla jednostek dokonujących wyboru. Koszt alternatywny pokazuje, z czego musimy zrezygnować, dokonując konkretnych wyborów. Czasami można go wyrazić kwotowo, ale często dobrze jest rozważyć również wartość utraconego czasu lub ocenić go przez pryzmat innych zasobów, które musimy poświęcić, decydując się na skorzystanie z danej opcji. Większość decyzji ekonomicznych to nie są wybory typu „wszystko albo nic”. Osoby podejmujące decyzje zazwyczaj analizują wartości krańcowe, zastanawiając się, jaki będzie układ korzyści i kosztów, jeśli zwiększą lub zmniejszą konsumpcję danego doba o relatywnie niewielką ilość. Prawo malejącej użyteczności krańcowej wskazuje, że gdy dana osoba otrzymuje więcej jednej rzeczy – niezależnie od tego, czy jest to określone dobro, czy inny zasób – dodatkowe korzyści związane z nabywaniem kolejnych jednostek mają tendencję do zmniejszania się. Ponieważ koszty utopione wystąpiły w przeszłości i ich odzyskanie jest niemożliwe, przy podejmowaniu bieżących decyzji należy je pomijać. Self-Check Questions Załóżmy, że miasto, w którym mieszka Tomek, w związku ze skokowym wzrostem cen paliw silnikowych i energii elektrycznej podniosło cenę biletów autobusowych do 6 zł za podróż (podczas gdy cena kanapek pozostała na poziomie 12 zł, a jego budżet to wciąż 60 zł tygodniowo). Narysuj nową linię ograniczenia budżetowego Tomka. Co się stało z kosztem alternatywnym biletów autobusowych? Koszt alternatywny biletów autobusowych to liczba kanapek, z których trzeba zrezygnować, aby kupić jeszcze jeden bilet autobusowy. Pierwotnie, gdy cena biletu wynosiła 3 zł za przejazd, ten koszt alternatywny wynosił 3 / 12 = 0,25 kanapki. Przy pierwotnych cenach jedna kanapka (12 zł) kosztuje tyle samo, co cztery bilety autobusowe (3 zł), więc koszt alternatywny kanapki to cztery bilety autobusowe, a koszt alternatywny biletu autobusowego to 0,25 (odwrotność kosztu alternatywnego kanapki). Wraz z nową, wyższą ceną biletów autobusowych koszt alternatywny wzrasta do 6 zł/12 zł lub 0,50. Można to zauważyć również na wykresie, ponieważ nachylenie nowej linii ograniczenia budżetowego jest bardziej strome j. Jeśli Tomek wydaje cały swój budżet na kanapki, wyższa cena biletów autobusowych nie ma znaczenia, więc przecięcie linii ograniczenia budżetowego z osią pionową jest w tym samym miejscu. Jeśli cały swój budżet przeznacza on na bilety autobusowe, to teraz może sobie pozwolić tylko na połowę dotychczasowych zakupów, więc przecięcie linii ograniczenia budżetowego z osią poziomą występuje przy dwa razy mniejszej wartości. Krótko mówiąc, linia ograniczenia budżetowego obraca się zgodnie z ruchem wskazówek zegara wokół punktu przecięcia z osią pionową, stając się bardziej stromą, co oznacza, że zwiększa się koszt alternatywny biletów autobusowych. Każdy punkt na linii ograniczenia budżetowego reprezentuje dostępne dla Tomka kombinacje (koszyki) zakupów kanapek i biletów autobusowych, których całkowity koszt jest równy jego budżetowi wynoszącemu 60 zł. Relacja cen kanapek i biletów autobusowych określa nachylenie linii ograniczenia budżetowego. W opisanym przypadku rezygnacja z jednej kanapki oznacza możliwość zakupu dwóch dodatkowych biletów. Review Questions Wyjaśnij, dlaczego rzadkość zasobów wiąże się z koniecznością dokonywania wyborów. Wytłumacz, dlaczego poszczególne osoby dokonują wyborów, które są odzwierciedlone przez kombinacje dóbr leżące na linii ograniczenia budżetowego, a nie poniżej lub powyżej niej. Critical Thinking Question Załóżmy, że miasto, w którym mieszka Tomek, podnosi ceny biletów autobusowych z 3 do 6 zł, a jednocześnie cena kanapek zwiększa się z 12 do 24 zł za sztukę (czy wspomnieliśmy, że w rodzinnym mieście Tomka inflacja osiągnęła naprawdę zastraszający poziom?). Dlaczego koszt alternatywny biletów autobusowych pozostaje niezmieniony? Załóżmy, że tygodniowy budżet Tomka wzrasta z 60 do 120 zł. Jaki wpływ na jego ograniczenie budżetowe mają wszystkie trzy zmiany? Wyjaśnij. Problems Wykorzystaj te informacje, aby odpowiedzieć na kolejne cztery pytania: Maria ma tygodniowy budżet w wysokości 24 zł do wydania na rzeczy, które lubi – czasopisma i ciasta. Jeśli cena każdego czasopisma wynosi 4 zł, jaka jest maksymalna liczba czasopism, które Maria może kupić w ciągu tygodnia? Jeśli cena ciasta wynosi 12 zł, jaka jest maksymalna liczba ciast, które Maria może kupić w ciągu tygodnia? Narysuj linię ograniczenia budżetowego Marii z ciastami na osi poziomej i czasopismami na osi pionowej. Jakie jest nachylenie linii ograniczenia budżetowego? Jaki jest koszt alternatywny zakupu ciasta przez Marię? Wyraź go zarówno w złotych, jak i w czasopismach. References Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor. 2015. “Median Weekly Earnings by Educational Attainment in 2014.” Dostęp: 27 marca, 2015. http://www.bls.gov/opub/ted/2015/median-weekly-earnings-by-education-gender-race-and-ethnicity-in-2014.htm. Robbins, Lionel. An Essay on the Nature and Significance of Economic Science . London: Macmillan. 1932. United States Department of Transportation. “Total Passengers on U.S Airlines and Foreign Airlines U.S. Flights Increased 1.3% in 2012 from 2011.” Dostęp: Październik 2013. http://www.rita.dot.gov/bts/press_releases/bts016_13 linia ograniczenia budżetowego (ang. budget constraint line ) graficzne przedstawienie wszystkich możliwych kombinacji (koszyków) dwóch dóbr, konsumowanych przez wybraną osobę, uwzględniające ceny tych dóbr i całkowicie wydatkowany budżet tego konsumenta linia budżetowa (ang. budget constraint line ) patrz: linia ograniczenia budżetowego ścieżka budżetu (ang. budget constraint line ) patrz: linia ograniczenia budżetowego prawo malejącej użyteczności krańcowej (ang. law of diminishing marginal utility ) w sytuacji, w której konsumujemy więcej dobra lub usługi, dodatkowa użyteczność, jaką uzyskujemy z kolejnych nabywanych jednostek, staje się zwykle mniejsza niż ta, którą przyniosła nam konsumpcja wcześniejszych prawo malejącego produktu krańcowego (ang. law of diminishing marginal utility ) patrz: prawo malejącej użyteczności krańcowej analiza wielkości krańcowych (ang. marginal value analysis ) podejmowanie decyzji w oparciu o małe zmiany analizowanych wielkości analiza marginalna (ang. marginal value analysis ) patrz: analiza wielkości krańcowych koszt alternatywny (ang. opportunity cost ) koszt związany z podjęciem konkretnej decyzji, którego miarą jest wszystko to, z czego musimy zrezygnować w następstwie jej podjęcia; koszt alternatywny mierzy wartość utraconych możliwości koszt utraconych możliwości (ang. opportunity cost ) patrz: koszt alternatywny koszty utopione (ang. sunk costs ) koszty, które ponieśliśmy w przeszłości i których nie możemy już odzyskać użyteczność (ang. utility ) satysfakcja, zadowolenie lub wartość, jaką uzyskuje się z konsumpcji dóbr i usług

Business