Współczesny wzrost gospodarczy Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać warunki, które umożliwiły szybki wzrost gospodarczy w ciągu ostatnich dwóch stuleci Analizować wpływ polityki gospodarczej na tempo długookresowego wzrostu gospodarczego Zacznijmy od krótkiego przeglądu najbardziej spektakularnych przykładów wzrostu gospodarczego na świecie w ciągu ostatnich dwóch wieków. Powszechnie nazywamy ten okres współczesnym wzrostem gospodarczym (ang. modern economic growth ). (W dalszej części rozdziału omówimy również czynniki determinujące niższe stopy wzrostu gospodarczego oraz niektóre kluczowe elementy rozwoju gospodarczego). Szybki i trwały wzrost gospodarczy jest relatywnie współczesnym doświadczeniem ludzkości. Wprawdzie wcześniej, przed rokiem 1800, władcy, przedstawiciele szlachty i ludzie najbardziej przedsiębiorczy mogli sobie pozwolić na ekstrawaganckie wprost wydatki (przypomnijmy tu choćby opisy ostentacyjnej konsumpcji polskiej magnaterii – sanny po cukrze, złote podkowy koni itd.), a gospodarki rosły ponad poziom zapewniający minimalny poziom egzystencji większości populacji, jednak standard życia przeciętnego człowieka w ciągu stuleci istotnie się nie zmieniał. I oto na przełomie XVIII i XIX w. na światową gospodarkę zaczęły oddziaływać zmiany zapoczątkowane przez rewolucję technologiczną i instytucjonalną. Według holenderskiego historyka gospodarczego Jana Luitena van Zandena wykorzystywanie pracy niewolników, stały wzrost liczby ludności i przeciętnego okresu życia, tworzenie globalnych szlaków handlowych oraz standaryzacja instytucji handlowych, które rozprzestrzeniały się wraz z ekspansją imperiów kolonialnych, stanowiły podstawę sukcesu rewolucji przemysłowej. Rewolucja przemysłowa (ang. Industrial Revolution ) to termin, który oznacza powszechne wykorzystanie urządzeń napędzanych parą oraz zmian ekonomicznych i społecznych, które nastąpiły w pierwszej połowie XIX w. Coraz bardziej skomplikowane maszyny – silnik parowy, krosno mechaniczne, kolej i parowce, a później również silniki elektryczny i spalinowy – wykonywały prace, które bez nich wymagałyby zatrudnienia ogromnej liczby robotników. Rewolucja przemysłowa rozpoczęła się w Wielkiej Brytanii, a wkrótce rozprzestrzeniła się na Stany Zjednoczone, Niemcy i inne kraje świata. Warto przy tym zwrócić uwagę, że rewolucja przemysłowa była zmianą ilościową (elementem rozwoju gospodarczego), która przekształciła się w wyższe tempo wzrostu PKB. Praca polegająca na obsłudze tych maszyn była często wyczerpująca, mało satysfakcjonująca i niebezpieczna (według współczesnych standardów), ale alternatywne możliwości zatrudnienia w ówczesnym rolnictwie i zakładach rzemieślniczych we wsiach i małych miasteczkach również wiązały się z olbrzymim wysiłkiem i ryzykiem. Nowe miejsca pracy powstające w czasie rewolucji przemysłowej oferowały jednak zazwyczaj wyższe wynagrodzenie i szansę na mobilność społeczną. Rozpoczął się samonapędzający się cykl: nowe wynalazki i inwestycje generowały zyski, zyski zapewniały fundusze na kolejne nowe inwestycje i wynalazki, a te stwarzały możliwości dalszych zysków. Stopniowo grupa krajów położonych w Europie i Ameryce Północnej wyrywała się z wielowiekowego zastoju i rozpoczynała okres szybkiego, nowoczesnego wzrostu. W ciągu ostatnich dwóch stuleci średnie tempo wzrostu PKB na mieszkańca w czołowych krajach uprzemysłowionych wynosiło ok. 2% rocznie. A jak wyglądało to wcześniej? Aby uzyskać odpowiedź, przeczytaj informacje zawarte w poniższej Ramce. Warunki ekonomiczne przed rokiem 1870 Angus Maddison, historyk gospodarczy zajmujący się szacunkami wysokości PKB w perspektywie całych stuleci, przeprowadził systematyczne badanie dochodów narodowych przed rokiem 1870. Ekonomiści ostatnio udoskonalili i wykorzystali jego metody do opracowania szacunków PKB per capita w ciągu pierwszych 14 wieków naszej ery. stanowi ważny kontrapunkt dla większości rozważań zawartych w niniejszym rozdziale. Pokazuje bowiem, że kraje i regiony mogą zarówno się rozwijać, jak i upadać. Spadek dochodów determinowany jest przez szeroki wachlarz czynników, takich jak: epidemie, klęski żywiołowe, katastrofy ekologiczne, niezdolność do zarządzania wielkimi imperiami oraz wyjątkowo powolne tempo postępu technologicznego i instytucjonalnego. Instytucje w rozumieniu ekonomicznym to tradycja, powszechnie akceptowane sposoby postępowania, tabu i prawa, dzięki którym ludzie w danej społeczności zachowują się w określony sposób i przestrzegają powszechnie obowiązujących reguł. Do takich instytucji należą m.in.: reguły porządkujące kwestie prokreacyjne (małżeństwo i zasady dziedziczenia), nakazy religijne (np. „czcij ojca swego i matkę swoją” czy muzułmański obowiązek jałmużny – zakat), sposoby gromadzenia i przekazywania wiedzy (jaką swobodą i niezależnością od władzy religijnej i świeckiej cieszą się uczeni na uniwersytetach) i legitymizacja władzy (pochodzi od Boga, jest wynikiem wyborów itd.). Postęp instytucjonalny to rozwój i kodyfikacja tych instytucji w celu wzmocnienia porządku społecznego, a tym samym wzrostu i rozwoju gospodarczego. Jednym z przykładów takiej ekonomicznej instytucji jest Magna Carta (Wielka Karta Swobód), której podpisanie angielska szlachta wymusiła na królu Janie bez Ziemi w 1215 r. Magna Carta skodyfikowała zasady sprawiedliwego procesu, zgodnie z którymi wolny człowiek nie mógł być ukarany, jeśli nie wydano przeciwko niemu zgodnego z prawem wyroku. Zarówno Polska w licznych przywilejach szlacheckich, jak i Stany Zjednoczone w swojej konstytucji przejęły później tę koncepcję. Ta kluczowa zmiana instytucjonalna mogła przyczynić się do spektakularnego wzrostu gospodarczego w ciągu kolejnych 130 lat w Anglii, dzięki któremu PKB na mieszkańca w tym kraju w 1348 r. był niższy wyłącznie od wartości tego wskaźnika notowanej w północnych Włoszech, czyli najbogatszym regionie ówczesnego świata. W badaniach nad wzrostem gospodarczym ramy instytucjonalne funkcjonujące w danym kraju odgrywają kluczową rolę. pokazuje także, że przez prawie 1300 lat na całym świecie PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca był względnie równy. Dopiero w późniejszym okresie można dostrzec znaczne rozbieżności w dochodach (nie jest to przedstawione w tabeli). Szacunki PKB na mieszkańca w bieżących dolarach międzynarodowych od roku 1 do 1348 n.e. Rok Północne Włochy Hiszpania Anglia Holandia Bizancjum Irak Egipt Japonia 1 800 600 600 600 700 700 700 - 730 - - - - - 920 730 402 1000 - - - - 600 820 600 - 1150 - - - - 580 680 660 520 1280 - - - - - - 670 527 1300 1588 864 892 - - - 610 - 1348 1486 907 919 - - - - - (Źródło: Bolt and van Zanden. “The First Update of the Maddison Project. Re-Estimating Growth Before 1820.” 2013). Innym fascynującym i mało znanym faktem jest relatywnie wysoki poziom dochodu wypracowany na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia przez islamskie imperium Abbasydów, które zostało założone na terenie dzisiejszego Iraku w 730 r. n.e. W szczytowym okresie kalifat obejmował duże obszary Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i Hiszpanii, ale w ciągu kolejnych 200 lat nastąpił jego stopniowy upadek. Rewolucja przemysłowa doprowadziła do zwiększenia nierówności pomiędzy państwami. Niektóre gospodarki rosły coraz szybciej, podczas gdy inne, np. w Afryce i Azji, pozostały na poziomie zapewniającym ludziom jedynie minimum socjalne. Uśrednione szacunki pokazują, że 17 najbardziej rozwiniętych gospodarek świata miało w 1870 r. przeciętnie 2,4 razy większy PKB na głowę mieszkańca w porównaniu z gospodarkami najbiedniejszymi. Do 1960 r. grupa krajów uprzemysłowionych zwiększyła ten dystans, a ich średni PKB per capita był już 4,2 raza wyższy w porównaniu z grupą najbiedniejszych krajów. Niemniej już w połowie XX w. niektóre słabiej rozwinięte kraje pokazały, że nadrobienie takich zaległości jest możliwe. W latach 60. i 70. XX w. nastąpiło przyspieszenie dynamiki wzrostu gospodarczego w Japonii, gdzie tempo wzrostu realnego PKB na mieszkańca wynosiło średnio 11% rocznie. Niektóre kraje Ameryki Łacińskiej też doświadczyły okresów szybkiego rozwoju gospodarczego w drugiej połowie XX w. Na przykład w Brazylii w latach 1968–1973 PKB per capita wzrastał średnio o 11,1% rocznie. W latach 70. szybki wzrost gospodarczy odnotowały niektóre gospodarki wschodnioazjatyckie, w tym Korea Południowa, Tajlandia i Tajwan. W krajach tych tempo wzrostu PKB na mieszkańca wynosiło od 11% do 12% rocznie. Gospodarka Chin, z populacją przekraczającą 1,4 mld ludzi, od roku 1984 r. do początku XXI w. rosła w tempie 9% rocznie. Indie, z dziś już taką samą liczbą ludności jak w Chinach, też odnotowały obiecujące przyspieszenie, z PKB per capita rosnącym w tempie ok. 4% rocznie w latach 90. XX w. i tendencją wzrostową w pierwszej i drugiej dekadzie XXI w. Na tym tle wyniki Polski nie wyglądają może zbyt imponująco, niemniej przez ostatnich 30 lat średnioroczne tempo wzrostu gospodarczego w naszym kraju było o ponad 2 punkty procentowe wyższe niż średnia dla państw tzw. starej UE, co pozwoliło na systematyczne zmniejszanie różnicy w poziomie PKB per capita między Polską a Niemcami, Francją czy Hiszpanią. Odwiedź tę stronę , aby poczytać o Azjatyckim Banku Rozwoju. Niestety, fala zmian polegająca na trwałym przyspieszeniu tempa wzrostu gospodarczego nie dotarła do wszystkich krajów. W subsaharyjskiej Afryce, państwach takich jak Niger, Tanzania i Sudan, PKB na głowę mieszkańca na początku XXI w. nadal nie przekroczył poziomu 300 dol., czyli był niewiele wyższy niż w XIX w. i epoce przedindustrialnej. Jednak w kontekście ogólnej sytuacji ludzi o niskich dochodach na całym świecie dobre wiadomości gospodarcze z Chin (populacja: 1,4 mld) i Indii (populacja: 1,4 mld) są zdumiewające i dają nadzieję na poprawę sytuacji całej ludzkości, mimo wszystkich negatywnych zjawisk występujących szczególnie w Chinach (zanieczyszczenie środowiska, nierespektowanie praw człowieka, zmiany klimatyczne itd.). Wzrost gospodarczy w ciągu ostatnich dwóch stuleci spowodował zaskakujące zmiany w warunkach ludzkiej egzystencji. Richard Easterlin , ekonomista z University of Southern California, napisał w 2000 r.: Wielowymiarowa rewolucja w warunkach bytowania ludzi ogarnia cały świat. Większość ludzkości jest obecnie lepiej odżywiona, ubrana i mieszka w lepszych warunkach niż jeszcze dwa wieki temu. Są zdrowsi, lepiej wykształceni i żyją dłużej. Życie kobiet w mniejszym stopniu koncentruje się na reprodukcji, a kraje z demokratyczną formą rządów zaczynają zdecydowanie przeważać. Chociaż liderami tych zmian były państwa Europy Zachodniej (i współpracujące z nią), w XX w. do grupy tej dołączyła większość mniej rozwiniętych krajów, a najnowszymi jej członkami stały się nowo powstające kraje Afryki Subsaharyjskiej. Chociaż nie jest to obraz powszechnego postępu, jest to jednak największy postęp w zakresie warunków życia ludzkości, jaki kiedykolwiek osiągnięto w tak krótkim czasie. Państwo prawa a wzrost gospodarczy Wzrost gospodarczy jest pochodną wielu czynników. Do kluczowych zaliczyć trzeba przestrzeganie zasad państwa prawa (ang. rule of law ) oraz ochronę praw własności (ang. protection of property rights ) i swobodę zawierania umów (ang. contractual rights ). W podręczniku do mikroekonomii w rozdziale poświęconym zawodności rynku (podrozdział https://openstax.org/books/mikroekonomia-podstawy/pages/11-wprowadzenie-do-rozdzialu ) omówione zostały prawa jednostek i firm do korzystania z posiadanej własności według własnego uznania. Jeśli masz 100 zł, możesz – zgodnie z prawem – dysponować tymi pieniędzmi, wydając je na zakup wybranych produktów, pożyczając, czy też trzymając w słoiku. To jest twoja własność. Definicja własności obejmuje nie tylko własność rzeczy fizycznych i środków finansowych, ale także prawo do twojego wykształcenia i zdobywania doświadczenia, zwłaszcza że wykształcenie w największym stopniu decyduje o twoich dochodach i tym samym o standardzie życia. Korzystanie z tej własności obejmuje prawo do zawierania umów z innymi podmiotami, na podstawie których można czerpać dochody z tytułu sprzedaży lub najmu. Tylko właściciele mogą zawierać umowy dotyczące ich własności. Swoboda zawierania umów oparta jest na koncepcji praw własności i pozwala jednostkom zawierać umowy dotyczące korzystania z posiadanych przez nich zasobów, zapewniając możliwość odwołania się do systemu prawnego w przypadku ich nieprzestrzegania. Jednym z możliwych przykładów wykorzystania praw własności i swobody zawierania umów jest umowa o pracę. Wykwalifikowany chirurg operuje chorą osobę i oczekuje zapłaty za swoją wiedzę i umiejętności. Brak zapłaty stanowiłby kradzież niematerialnych zasobów posiadanych przez lekarza. W społeczeństwie z silną ochroną praw własności i swobodą zawierania umów warunki kontraktu pacjent–chirurg zostaną spełnione, nawet jeżeli osoba operowana odmówi zapłaty, ponieważ lekarz ma możliwość odwołania się do sądu w celu uzyskania uzgodnionej w umowie kwoty. Bez systemu prawnego, który egzekwuje postanowienia umów, ludzie nie byliby skłonni do ich zawierania ze względu na ryzyko braku zapłaty. Utrudniłoby to prowadzenie działalności gospodarczej i spowolniło tempo wzrostu gospodarczego. Bank Światowy uznaje system prawny danego państwa za skuteczny, jeśli stoi on na straży egzekucji praw własności i swobody zawierania umów. Organizacja ta opracowała system rankingowy dla krajowych systemów prawnych, w oparciu o kryteria skutecznej ochrony praw własności i rządów prawa, według skali od 1 do 6, gdzie 1 oznacza ocenę najniższą, a 6 najwyższą. W 2013 r. średnia światowa wartość w tym rankingu wyniosła 2,9. Trzy kraje z najniższymi notami (na poziomie 1,5) to Afganistan, Republika Środkowoafrykańska i Zimbabwe. Ich PKB per capita wynosiło odpowiednio: 679; 333 i 1007 dol. W przypadku Afganistanu Bank Światowy wskazuje na niski standard życia, niestabilną strukturę władz różnych szczebli i nieprzestrzeganie zasad praworządności, co hamuje wzrost gospodarczy tego kraju. Pozbawiona dostępu do morza Republika Środkowoafrykańska ma niewielkie zasoby gospodarcze, jest niestabilna politycznie, dodatkowo z kraju tego pochodzą dzieci wykorzystywane w handlu ludźmi. W Zimbabwe po 1998 r. zazwyczaj notowano ujemne tempo wzrostu gospodarczego. Redystrybucja zasobów ziemi i kontrola cen zakłóciły funkcjonowanie mechanizmu rynkowego, a korupcja i przemoc zdominowały proces polityczny. Chociaż na świecie odnotowywano wzrost średniego tempa rozwoju gospodarczego, to kraje, w których brakuje jasnego systemu egzekucji praw własności i niezależnego systemu sądowniczego wolnego od korupcji, pozostały pod tym względem daleko w tyle. Key Concepts and Summary Na początku XIX w. zapoczątkowany został spektakularny proces długofalowego, stabilnego wzrostu gospodarczego, podczas którego wiodące gospodarki świata – głównie z Europy Zachodniej i Ameryki Północnej – zwiększały PKB per capita w średnim tempie ok. 2% rocznie. W ciągu ostatnich 70 lat państwa, takie jak Japonia, Korea Południowa i Chiny wykazały potencjał do nadrabiania tych zaległości. Rewolucja przemysłowa ułatwiła upowszechnienie zjawiska, które ekonomiści często określają mianem nowoczesnego wzrostu gospodarczego. W jej wyniku produktywność pracowników, jak również skala wymiany handlowej znacznie wzrosły, a tempo rozwoju instytucji rynkowych i metod zarządzania procesami gospodarczymi przyspieszyło. Self-Check Questions Wyjaśnij pojęcie rewolucji przemysłowej i wskaż, gdzie się rozpoczęła. Rewolucja przemysłowa odnosi się do okresu powszechnego wykorzystywania urządzeń napędzanych energią oraz zmian gospodarczych i społecznych, które nastąpiły w pierwszej połowie XIX w. Coraz bardziej skomplikowane maszyny – takie jak silnik parowy czy krosno elektryczne – wykonywały zadania, do których wcześniej potrzeba było ogromnej liczby robotników. Rewolucja przemysłowa rozpoczęła się w Wielkiej Brytanii, a wkrótce objęła Stany Zjednoczone, Niemcy i inne kraje. Wyjaśnij różnicę między prawami własności a prawem do swobodnego zawierania umów. Dlaczego mają one znaczenie dla wzrostu gospodarczego? Prawa własności to prawa jednostek i firm do posiadania własności i korzystania z niej według własnego uznania. Prawo własności daje możliwość jeżdżenia swoim samochodem na uczelnię lub na wakacje. Natomiast swoboda zawierania umów opiera się na prawach własności i pozwala jednostkom na zawieranie umów z innymi podmiotami w zakresie korzystania z ich własności, zapewniając możliwość odwołania się do systemu prawnego w przypadku ich nieprzestrzegania. W wypadku powyższego przykładu swoboda zawierania umów oznacza, że możesz wykorzystać swój samochód do odpłatnego podwożenia kolegów na zajęcia, a jeśli nie będą chcieli uiścić zapłaty, masz prawo odwołać się do sądu. Wzrost gospodarczy, czyli powiększanie się wolumenu produkcji, to zjawisko nieodłącznie związane ze wzrostem dochodów i rosnącym standardem życia. Aby występował, społeczeństwa muszą stworzyć środowisko prawne, które daje jednostkom możliwość pełnego i najlepszego możliwego wykorzystania ich własności (gwarantując nie tylko prawo do posiadania samochodu, ale również do wykorzystania go do odpłatnego świadczenia usług), w tym prawo do najmu lub sprzedaży tej własności. Bez systemu prawnego, który wspomaga egzekwowanie umów, ludzie nie byliby skłonni do ich zawierania ze względu na ryzyko braku zapłaty. Utrudniłoby to prowadzenie działalności gospodarczej i spowolniło wzrost gospodarczy. Review Questions W jaki sposób rewolucja przemysłowa zwiększyła tempo wzrostu gospodarczego i poziom dochodów w Stanach Zjednoczonych? Czy tempo wzrostu gospodarczego niższe o 2 punkty procentowe od dynamiki wzrostu krajów sąsiednich powinno być powodem poważnego zaniepokojenia dla społeczeństwa danego kraju? Uzasadnij swoją odpowiedź. Critical Thinking Question W ciągu ostatnich 50 lat wiele krajów odnotowało roczny wzrost realnego PKB na mieszkańca większy niż Stany Zjednoczone. Przykładem są Chiny, Japonia, Korea Południowa i Tajwan. Czy oznacza to, że gospodarka Stanów Zjednoczonych kurczy się w stosunku do innych krajów? A może jest to sygnał wskazujący, że kraje te nieuchronnie wyprzedzą Stany Zjednoczone pod względem poziomu realnego PKB per capita ? Objaśnij sposób swojego rozumowania. References Bolt, Jutta, and Jan Luiten van Zanden. “The Maddison Project: The First Update of the Maddison Project Re-Estimating Growth Before 1820 (Maddison-Project Working Paper WP-4).” University of Groningen: Groningen Growth and Development Centre . Last modified January 2013. http://www.ggdc.net/maddison/publications/pdf/wp4.pdf. Central Intelligence Agency. “The World Factbook: Country Comparison GDP (Purchasing Power Parity).” https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html. DeLong, Brad. “Lighting the Rocket of Growth and Lightening the Toil of Work: Another Outtake from My ‘Slouching Towards Utopia’ MS....” This is Brad DeLong's Grasping Reality (blog). September 3, 2013. http://delong.typepad.com/sdj/2013/09/lighting-the-rocket-of-growth-and-lightening-the-toil-of-work-another-outtake-from-my-slouching-towards-utopia-ms.html. Easterlin, Richard A. “The Worldwide Standard of Living since 1800.” The Journal of Economic Perspectives . no. 1 (2000): 7–26. http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.14.1.7. Maddison, Angus. Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History . Oxford: Oxford University Press, 2007. British Library. “Treasures in Full: Magna Carta.” http://www.bl.uk/treasures/magnacarta/. Rothbard, Murray N. Ludwig von Mises Institute. “Property Rights and the Theory of Contracts.” The Ethics of Liberty . Last modified June 22, 2007. http://mises.org/daily/2580. Salois, Matthew J., J. Richard Tiffin, and Kelvin George Balcombe. IDEAS: Research Division of the Federal Reserve Bank of St. Louis. “Impact of Income on Calorie and Nutrient Intakes: A Cross-Country Analysis.” Presention at the annual meeting of the Agricultural and Applied Economics Association, Pittsburg, PA, July 24–26, 2011. http://ideas.repec.org/p/ags/aaea11/103647.html. van Zanden, Jan Luiten. The Long Road to the Industrial Revolution: The European Economy in a Global Perspective, 1000–1800 (Global Economic History Series) . Boston: Brill, 2009. The World Bank. “CPIA Property Rights and Rule-based Governance Rating (1=low to 6=high).” http://data.worldbank.org/indicator/IQ.CPA.PROP.XQ. Rex A. Hudson, ed. Brazil: A Country Study . “Spectacular Growth, 1968–73.” Washington: GPO for the Library of Congress, 1997. http://countrystudies.us/brazil/64.htm. swoboda zawierania umów (ang. contractual rights ) prawo podmiotów ekonomicznych do zawierania umów z innymi osobami fizycznymi i prawnymi w zakresie korzystania z ich własności, zapewniające możliwość odwołania się do systemu prawnego w przypadku niedotrzymania warunków umowy rewolucja przemysłowa (ang. Industrial Revolution ) okres powszechnego wykorzystania maszyn i rozwoju produkcji fabrycznej oraz związanych z tym zmian gospodarczych i społecznych w pierwszej połowie XIX w. nowoczesny wzrost gospodarczy (ang. modern economic growth ) okres szybkiego wzrostu gospodarczego trwający od 1870 r. państwo prawa (ang. rule of law ) powszechne stosowanie przepisów i regulacji, które chronią prawa osób fizycznych i prawnych w zakresie korzystania z ich własności według własnego uznania; prawo musi być jasne, powszechnie znane, sprawiedliwe, egzekwowane i stosowane w taki sam sposób wobec wszystkich członków społeczeństwa rządy prawa zob. państwo prawa ochrona praw własności (ang. protection of property rights ) przepisy prawa cywilnego, chroniące prawo rzeczowe osób fizycznych i prawnych, którego treścią jest uprawnienie do posiadania, korzystania oraz rozporządzania rzeczami z wyłączeniem innych osób, w granicach ustanowionych przepisami prawa i zasadami współżycia społecznego.

Business


Wydajność pracy a wzrost gospodarczy Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Określić znaczenie wydajności pracy jako czynnika przekładającego się na wzrost gospodarczy Analizować źródła wzrostu gospodarczego przy użyciu zagregowanej funkcji produkcji Mierzyć tempo wzrostu produktywności gospodarki Ocenić znaczenie trwałego wzrostu gospodarczego Trwały i długoterminowy wzrost gospodarczy jest przede wszystkim pochodną wzrostu produktywności pracowników. W najszerszym kontekście przekłada się on na wartość ich pracy, np. mierzoną wartością rynkową dóbr wytworzonych przez nich lub dzięki ich pośredniemu zaangażowaniu w proces produkcyjny (wbrew obiegowym opiniom księgowi i pracownicy kadr też są produktywni) w jednostce czasu (w ciągu godziny, miesiąca lub roku). Innymi słowy, pojęcie produktywności jest użytecznym narzędziem pozwalającym na udzielenie odpowiedzi na pytanie o to, jak efektywnie dany kraj wykorzystuje swoich pracowników. Wydajność pracy lub produktywność pracy (ang. labor productivity ) to wartość, jaką każda zatrudniona osoba wytwarza w ciągu umownej jednostki swojego czasu pracy. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na to, że chodzi o wartość pracy, a nie jej fizyczny efekt. Najprostszym sposobem na zrozumienie pojęcia wydajności pracy jest wyobrażenie sobie polskiego piekarza, który w ciągu dnia pracy może wypiec 10 bochenków chleba, a każdy z ich zostanie sprzedany za 6 zł, co w przeliczeniu daje 1,5 dol. W tym samym okresie amerykański piekarz wyprodukuje tylko 6 bochenków chleba, ale każdy z nich zostanie sprzedany za 3 dol. Który z piekarzy jest bardziej wydajny? Oczywiście ten amerykański, gdyż wartość jego pracy w przeliczeniu na tę konkretną jednostkę czasu jest wyższa (18 dol.) w porównaniu z wartością pracy polskiego piekarza (15 dol.). Z drugiej strony jednak polski piekarz może mieć wyższą wydajność pracy w stosunku rocznym, ponieważ w ciągu roku przepracuje aż 300 dni (wyprodukuje zatem 3000 bochenków chleba, których wartość rynkowa wyniesie 4500 dol.), podczas gdy piekarz amerykański tylko 220 dni (wyprodukuje jedynie 1320 bochenków chleba, których wartość wyniesie 3960 dol.). Większa produktywność co do zasady oznacza, że możesz zrobić więcej w tym samym czasie, co oczywiście zwiększa wartość PKB. Co decyduje o wydajności pracowników? Odpowiedź jest dość intuicyjna i wynika przede wszystkim z powyższego przykładu. Najważniejszym czynnikiem determinującym wydajność pracy jest wartość rynkowa wytwarzanych przez pracownika dóbr. Trudno sobie wyobrazić sytuację, w której osoba zatrudniona w rolnictwie byłaby bardziej produktywna od wysokiej klasy specjalisty z dziedziny finansów. Ten drugi zarówno w trakcie godziny, jak i roku wytwarza usługi, których wartość jest zazwyczaj znacznie wyższa od wartości dóbr, które w ciągu godziny lub roku wyprodukuje rolnik. Od czego jednak zależy wartość dóbr lub usług wytwarzanych przez konkretnego pracownika? Pierwszym czynnikiem, który ją determinuje, jest kapitał ludzki. Kapitał ludzki (ang. human capital ) to zgromadzona wiedza (wynikająca z wykształcenia i doświadczenia), umiejętności i kompetencje, które posiada przeciętny pracownik w danej gospodarce. Zazwyczaj im wyższy średni poziom edukacji w gospodarce, tym wyższy jest zakumulowany kapitał ludzki i tym większa wydajność pracy. Aby pracować w rolnictwie, najczęściej nie potrzeba specjalistycznej wiedzy (lecz sporo siły fizycznej), ale praca na stanowisku księgowego wymaga ukończenia nie tylko studiów, ale również specjalistycznych szkoleń. Drugim czynnikiem determinującym wydajność pracy jest zmiana technologiczna (ang. technological change ). Oznacza ona umiejętność przekształcenia wynalazku (ang. invention ) – który najczęściej jest wynikiem postępu wiedzy lub umiejętności inżynierskich – w innowację (ang. innovation ), czyli sposób, w jaki wynalazek może zostać wykorzystany do wygenerowania rynkowego dochodu. Na przykład na początku lat 90. ubiegłego stulecia grupa niemieckich naukowców wynalazła nowy format kompresji pliku dźwiękowego, który jest powszechnie znany jako mp3. To był wynalazek, ale dopiero stworzenie modelu biznesowego, który umożliwił zarabianie pieniędzy przy wykorzystaniu tego wynalazku (i przy okazji zrewolucjonizował sposób, w jaki słuchamy muzyki), możemy nazwać innowacją. Opracowanie tego formatu kompresji umożliwiło zminiaturyzowanie urządzeń odtwarzających muzykę, otworzyło rynek, na który weszły serwisy streamingowe, stało się istotną częścią smartfonów itd. Podobnie układ scalony (wynalazek) został stworzony w 1947 r. Pozwolił on na miniaturyzację urządzeń elektronicznych i zmniejszenie zużycia energii w porównaniu z technologią lampową, która była wykorzystywana wcześniej. Od tamtej pory postęp technologiczny umożliwił tworzenie coraz mniejszych i wydajniejszych układów scalonych, które są wszechobecne w przeróżnych produktach, takich jak smartfony, komputery czy schody ruchome. Dzięki opracowaniu tego wynalazku pracownicy docierają w różne miejsca z mniejszymi urządzeniami. Ludzie mogą ich używać do komunikowania się z innymi pracownikami, mierzenia jakości produktów lub wykonywania innych zadań w krótszym czasie, co przekłada się na zwiększenie wydajności wszystkich zatrudnionych osób. Trzecim czynnikiem decydującym o wydajności pracy są korzyści skali. Przypomnijmy, że korzyści skali (lub rosnące przychody ze skali produkcji) to spadek kosztu przeciętnego wraz ze wzrostem wolumenu produkcji. (Więcej o ekonomii skali przeczytasz w „Mikroekonomia – Podstawy” w podrozdziale https://openstax.org/books/mikroekonomia-podstawy/pages/6-wprowadzenie-do-rozdzialu ). Rozważmy ponownie przypadek fikcyjnego polskiego piekarza, który mógł wypiec 10 bochenków chleba w ciągu dnia pracy. Mogłoby się okazać, że ta różnica w liczbie bochenków wypieczonych w ciągu dnia i roku przez polskiego i amerykańskiego rzemieślnika wynika jedynie z korzyści skali, polski piekarz bowiem ma dostęp do znacznie bardziej wydajnego i zautomatyzowanego pieca, którego obsługa nie jest tak uciążliwa, jak w przypadku sprzętu używanego przez amerykańskiego piekarza, i pozwala na obniżenie rynkowej ceny chleba. Dzięki temu klienci polskiego piekarza kupują więcej jego wyrobów, jego praca nie jest tak męcząca, a to bezpośrednio przekłada się na większy wkład jego pracy w PKB. Teraz, kiedy zbadaliśmy czynniki determinujące produktywność pracowników, przejdźmy do sposobu, w jaki ekonomiści mierzą wzrost gospodarczy i produktywność. Czynniki wzrostu gospodarczego: zagregowana funkcja produkcji Aby przeprowadzić analizę czynników wzrostu gospodarczego, warto pomyśleć o funkcji produkcji (ang. production function ), która jest techniczną relacją przekształcającą nakłady ekonomiczne, takie jak praca i kapitał (maszyny, surowce i środki finansowe), w produkty gotowe, takie jak towary i usługi, z których korzystają konsumenci. Mikroekonomiczna funkcja produkcji opisuje nakłady i wyniki przedsiębiorstwa lub branży. W makroekonomii połączenie pomiędzy nakładami a wynikami dla całej gospodarki nazywamy zagregowaną funkcją produkcji (ang. aggregate production function ). Elementy składowe zagregowanej funkcji produkcji Ekonomiści budują różne funkcje produkcji w zależności od tego, co jest przedmiotem ich badań. przedstawia dwa przykłady zagregowanych funkcji produkcji. W pierwszej z nich na (a), produktem (inaczej wynikiem) jest PKB. Nakładami w tym przykładzie są: siła robocza, kapitał ludzki, kapitał fizyczny i technologia. Bardziej szczegółowo omawiamy te nakłady w podrozdziale o czynnikach wzrostu gospodarczego. Zagregowana funkcja produkcji Zagregowana funkcja produkcji pokazuje, jakie czynniki determinują wielkość produkcji w całej gospodarce. (a) Produktem tej zagregowanej funkcji produkcji jest PKB. (b) Produktem tej zagregowanej funkcji produkcji jest PKB per capita . Ponieważ podajemy go w przeliczeniu na osobę, wkład pracy wliczamy już do innych czynników i nie musimy wymieniać go osobno. Mierzenie produktywności Stopa wzrostu produktywności gospodarki jest ściśle związana ze stopą wzrostu jej PKB per capita , chociaż oba te wskaźniki nie są identyczne. Jeśli na przykład w danej gospodarce wzrośnie odsetek ludności mającej zatrudnienie, PKB per capita się zwiększy, ale wydajność poszczególnych pracowników może pozostać bez zmian. W długim okresie PKB per capita może stale rosnąć tylko wtedy, gdy wzrośnie wydajność przeciętnego pracownika lub gdy powiększy się wolumen wykorzystywanego w tej gospodarce kapitału. Powszechnie stosowaną miarą wydajności pracy w USA jest wartość pracy konkretnego pracownika (mierzona w dolarach na godzinę), przekładająca się na wartość produkcji jego pracodawcy. Miara ta nie obejmuje pracowników sektora publicznego – ponieważ ich produkcja nie jest sprzedawana na rynku, ich produktywność trudno zmierzyć. Nie obejmuje również rolnictwa, które stanowi stosunkowo niewielką część amerykańskiej gospodarki. pokazuje zmiany wartości indeksu produkcji na godzinę (który jest miarą wkładu pracy przeciętnego amerykańskiego pracownika w wartość produkcji jego pracodawcy). Punktem odniesienia (okresem bazowym) jest rok 2012, w którym indeks jest równy 100. W 2020 r. wskaźnik wynosił ok. 110,5. W roku 1984 indeks wynosił ok. 55, co pokazuje, że amerykańscy pracownicy od tego czasu zwiększyli swoją produktywność ponaddwukrotnie. Wartość produkcji na godzinę pracy w gospodarce amerykańskiej w latach 1947–2020 Wartość produkcji na godzinę pracy jest miarą produktywności pracowników. W gospodarce amerykańskiej produktywność pracowników rosła szybciej w latach 60. i w połowie lat 90. w porównaniu z latami 70. i 80., choć różnice te wynoszą tylko kilka punktów procentowych rocznie. Przyjrzyj się uważnie, by dostrzec je w zmieniającym się nachyleniu krzywej. Przeciętny pracownik w USA w 2020 r. produkował ponad dwa razy więcej na godzinę niż na początku lat 80. (Źródło: U.S. Department of Labor, Bureau of Labor Statistics). Zgodnie z danymi amerykańskiego Departamentu Pracy średnioroczny wzrost produktywności w USA był najwyższy w latach 1950–1970, a najniższy w ciągu dwóch kolejnych dekad (1971–1990) i w XXI w. W rzeczywistości stopa zmian produktywności mierzona zmianą wielkości produkcji na przepracowaną godzinę wynosiła średnio 3,2% rocznie od 1950 do 1970 r., następnie spadła do 1,9% od roku 1971 do 1990, później wzrosła do 2,3% rocznie od 1991 do roku 2000, zaś pomiędzy latami 2001 i 2020 ponownie spadła do 1,9%. pokazuje uśrednione roczne stopy wzrostu produktywności od 1950 r. Wzrost produktywności w USA od 1950 roku Średnioroczne tempo wzrostu wydajności pracowników w USA było bardzo wysokie w latach 1950–1970 (3,2%). Następnie spadło do poziomu 1,9% w latach 1971–1990. W ostatniej dekadzie XX w. nastąpiło odbicie tempa wzrostu wydajności (2,3%), po czym w XXI w. ponownie spadło ono do poziomu 1,9%. Niektórzy ekonomiści uważają, że odbicie produktywności z końca lat 90. i początku XXI w. wiąże się z początkiem „nowej gospodarki" zbudowanej na wyższym tempie wzrostu produktywności, ale nie możemy tego ostatecznie potwierdzić bez dostatecznie długiego szeregu czasowego danych umożliwiającego stosowną analizę. (Źródło: Departament Pracy USA, Bureau of Labor). Kontrowersje wokół „nowej ekonomii” W ostatnich latach wśród ekonomistów narosły kontrowersje dotyczące przyczyn odrodzenia się amerykańskiej produktywności w drugiej połowie lat 90. XX w. Jedna ze szkół twierdzi, że w ciągu tej dekady Stany Zjednoczone rozwinęły „nową gospodarkę” w oparciu o nadzwyczajny postęp w dziedzinie komunikacji i technologii informacyjnych. Najwięksi optymiści wśród zwolenników tej koncepcji prorokują, że będzie ona generować przyspieszenie dynamiki średniego wzrostu produktywności przez następne dziesięciolecia. Pesymiści z kolei utrzymują, że nawet pięć czy dziesięć lat silniejszego wzrostu produktywności nie dowodzi, że wyższa produktywność utrzyma się przez dłuższy czas. Na początku trzeciej dekady XXI w. trudno jest cokolwiek wnioskować o długoterminowych trendach produktywności, ponieważ zarówno gwałtowna recesja z lat 2008–2009, z jej ostrymi, ale nie do końca zsynchronizowanymi spadkami produkcji i zatrudnienia, jak również recesja wywołana pandemią koronawirusa komplikują wszelkie interpretacje. Chociaż wzrost wydajności w amerykańskiej gospodarce w latach 2009 i 2010 był wysoki (ok. 3%), to od tego czasu uległ znacznemu spowolnieniu. W ciągu drugiej dekady XX w. aż pięciokrotnie roczne tempo wzrostu wydajności spadało poniżej 1%. Wzrost produktywności jest również ściśle związany ze średnim poziomem płac. Wynagrodzenia, jakie firmy są skłonne oferować swoim pracownikom, będą zależały od wartości produkcji, którą ci wytwarzają. Gdyby kilka przedsiębiorstw próbowało płacić swoim pracownikom mniej, niż wynosi ich wkład w wartość produkcji tych firm, wówczas najpewniej otrzymaliby oni oferty wyższych płac od innych pracodawców (produktywni pracownicy generują dla każdej firmy wysokie zyski). Jeśli kilku pracodawców przez pomyłkę zapłaciłoby swoim pracownikom więcej, niż wynosi ich wkład w wartość produkcji tych przedsiębiorstw, szybko zanotowałyby one straty. W długim okresie wydajność na godzinę jest najważniejszą determinantą poziomu przeciętnej płacy w każdej gospodarce. Aby dowiedzieć się, jak porównać gospodarki pod tym względem, wykonaj ćwiczenie z Porównanie gospodarek dwóch krajów Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) śledzi dane dotyczące rocznej stopy wzrostu realnego PKB na przepracowaną godzinę. Dane te można znaleźć na stronie internetowej „Growth in GDP per capita , productivity and ULC”. Krok 1. Wejdź na podaną wyżej stronę OECD i wybierz dwa kraje do porównania. Krok 2. W rozwijanym menu „Subject” wybierz „GDP per capita , constant prices”, a w pozycji „Measure” wybierz „Annual growth/change”. Następnie zapisz dane dla wybranych przez ciebie krajów z pięciu ostatnich lat. Krok 3. Wróć do rozwijanego menu „Subject” i wybierz „GDP per hour worked, constant prices”, zaś w rubryce „Measure” ponownie wybierz „Annual growth/change”. Wybierz dane dla tych samych lat, dla których wybrałeś dane na temat PKB per capita . Krok 4. Porównaj realny wzrost PKB dla obu krajów. zawiera odpowiednie wielkości dla Australii i Belgii. Australia 2011 2012 2013 2014 2015 Wzrost realnego PKB na mieszkańca (%) 2,3 1,5 1,3 1,4 0,1 Wzrost realnego PKB na przepracowane godziny (%) 1,7 −0,1 1,4 2,2 −0,2 Belgia 2011 2012 2013 2014 2015 Wzrost realnego PKB na mieszkańca (%) 0,9 −0,6 −0,5 1,2 1,0 Wzrost realnego PKB na przepracowane godziny (%) −0,5 −0,3 0,4 1,4 0,9 Krok 5. Dla obu zmiennych tempo wzrostu w Australii jest wyższe niż w Belgii w latach 2011–2014. Ponadto występują silne wahania wartości obu zmiennych pomiędzy poszczególnymi latami. Zależy to od wielu czynników. Do silniejszego wzrostu w Australii mógł się przyczynić np. napływ imigrantów, który generalnie sprzyja dynamice wzrostu gospodarczego. Znaczenie trwałego wzrostu gospodarczego Nic nie jest ważniejsze dla poziomu życia ludzi niż trwały wzrost gospodarczy w ich kraju. Nawet niewielkie zmiany w tempie wzrostu, jeśli mają charakter długookresowy, skutkują ogromnymi różnicami w poziomie dochodów, przekładającymi się w głównej mierze na odczuwalny przez społeczeństwo dobrobyt. Rozważmy dane zawarte w , która pokazuje, jakie są konsekwencje różnych stóp wzrostu dla wartości PKB w zależności od okresu, w którym konkretna stopa wzrostu PKB występuje. Dla uproszczenia przyjmijmy, że gospodarka analizowanego kraju zaczyna z PKB per capita równym 100. Następnie aby obliczyć, jaki będzie PKB w przyszłości przy danej stopie wzrostu, w tabeli zastosowano następujący wzór: Wartość PKB na początku okresu × (1 + Stopa wzrostu PKB) lata = Wartość PKB na koniec okresu Na przykład gospodarka, która zaczyna z PKB równym 100 i rośnie w tempie 3% rocznie, po 25 latach osiągnie PKB równy 209, co wynika z następujących obliczeń: 100 × (1,03) 25 = 209. Przykłady wykorzystane w tabeli odzwierciedlają rzeczywiste stopy wzrostu różnych gospodarek w różnych okresach. Dynamika zmian PKB na poziomie 1% rocznie jest zbliżona do tempa zmian produktu globalnego, jakiego doświadczały Stany Zjednoczone w latach najsłabszego wzrostu produktywności. Z kolei 3% rocznie to tempo wzrostu charakterystyczne dla amerykańskiej gospodarki w ostatniej dekadzie XX i na początku XXI w. Jeszcze wyższe stopy wzrostu, takie jak 5% lub nawet 8% rocznie, są charakterystyczne dla gospodarek takich krajów, jak Japonia, Korea i Chiny. pokazuje, że nawet kilka punktów procentowych różnicy w tempie wzrostu gospodarczego będzie miało wielkie znaczenie, jeśli utrzyma się w dostatecznie długim okresie. Przykładowo gospodarka rozwijająca się w tempie 1% rocznie przez 50 lat odnotuje wzrost PKB o 64%, czyli wartość PKB zwiększy się ze 100 do 164. Natomiast kraj rozwijający się w tempie 5% rocznie odnotuje (prawie) taki sam wzrost wartości PKB – z poziomu 100 do 163 – w ciągu zaledwie dziesięciu lat. To zaś będzie oznaczać olbrzymie zmiany, które zmaterializują się w okresie jednego pokolenia. (Przeczytaj poniższą ). Jeśli tempo wzrostu wynosi 8% rocznie, młodzi ludzie w wieku 20 lat z pewnością zorientują się, że średni standard życia w ich kraju podwoi się do czasu, gdy skończą 30 lat, i wzrośnie ponadsześciokrotnie do czasu, gdy zostaną 45-latkami. Konsekwencje różnych stóp wzrostu PKB w różnych horyzontach czasowych (wartość pierwotnego PKB wynosi 100) Stopa wzrostu Wartość pierwotnego PKB po 10 latach Wartość pierwotnego PKB po 25 latach Wartość pierwotnego PKB po 50 latach 1% 110 128 164 3% 134 209 438 5% 163 339 1147 8% 216 685 4690 W jaki sposób skumulowana stopa wzrostu jest związana z procentem składanym? Wzór na skumulowaną stopę wzrostu PKB w długim okresie przedstawiony powyżej to dokładnie ta sama formuła matematyczna, która jest wykorzystywana do obliczenia przyszłej wartości określonej kwoty pieniędzy odłożonej na wiele lat na oprocentowanym koncie bankowym, na którym kapitalizacja odsetek następuje w ujęciu rocznym. Oba wzory mają te same elementy: kwotę na początek okresu, w jednym przypadku jest to PKB, w drugim – kwota oszczędności finansowych, procentowy wzrost w czasie, w pierwszy przypadku to stopa wzrostu PKB, w drugim – stopa procentowa, długość okresu, w którym ten efekt występuje. Przypomnijmy, że procent składany uwzględnia odsetki uzyskane z odsetek pozyskanych w przeszłości. Powoduje to, że łączna kwota oszczędności finansowych spektakularnie rośnie w czasie. Podobnie skumulowana stopa wzrostu gospodarczego (ang. compound growth rate ) oznacza, że mnożymy stopę wzrostu przez bazę, która uwzględnia już wzrost PKB osiągnięty w przeszłości, co powoduje równie spektakularne efekty w czasie. Na przykład zgodnie z danymi GUS w 2000 r. Polska wypracowała PKB w wysokości ok. 748,5 mld zł przy stopie wzrostu 4,6%. Możemy oszacować, że przy tym tempie wzrostu PKB Polski wyrażony w cenach bieżących w ciągu pięciu lat wzrósłby do poziomu 937,2 mld zł (w rzeczywistości w 2005 r. osiągnął wartość 990,5 mld zł, co oznacza, że rzeczywiste średnioroczne tempo wzrostu nominalnego PKB było w Polsce wyższe i wyniosło ok. 6,5%). Dokładną wartość hipotetycznego nominalnego PKB Polski w kolejnych latach przedstawia . (W nawiasie w kolumnie trzeciej rzeczywista wartość polskiego PKB w cenach bieżących). ROK PKB na początek okresu Stopa wzrostu 4,6% PKB na koniec okresu 1 748,5 mld zł × (1+0,046) 782,9 mld zł (781,5 mld zł) 2 782,9 mld zł × (1+0,046) 818,9 mld zł (812,2 mld zł) 3 818,9 mld zł × (1+0,046) 856,6 mld zł (847,2 mld zł) 4 856,6 mld zł × (1+0,046) 896,0 mld zł (933,1 mld zł) 5 896,0 mld zł × (1+0,046) 937,2 mld zł (990,5 mld zł) Innym sposobem obliczenia stopy skumulowanej wzrostu jest zastosowanie następującego wzoru: Wartość przyszła = Wartość dzisiejsza × (1 + g) n Gdzie „wartość przyszła” to wartość PKB za pięć lat, „wartość dzisiejsza” to pierwotna wartość PKB równa 748,5 mld zł, „g” jest stopą wzrostu wynoszącą 4,6%, a „n” – liczbą okresów, dla których obliczamy skumulowaną stopę wzrostu. Wartość przyszła = 748,5 × (1 + 0,046) 5 = 782,9 [mld zł] Key Concepts and Summary Produktywność lub, inaczej mówiąc, wydajność to parametr, który mierzy wkład pracy jednego pracownika lub jednej przepracowanej godziny w wartość produkcji przedsiębiorstwa. Jego przybliżeniem jest wartość PKB na jednego pracownika lub PKB na godzinę. Na podstawie danych historycznych trudno jest przewidywać, jaki będzie wzrost produktywności w najbliższych latach, zwłaszcza że dynamika zmian tego parametru dość silnie się waha. Tempo wzrostu produktywności jest podstawowym wyznacznikiem tempa wzrostu gospodarczego i dochodów w długim okresie. W ciągu kolejnych dziesięcioleci nawet niewielkie na pierwszy rzut oka różnice w średniorocznej stopie wzrostu PKB przynoszą ogromną różnicę w wartości PKB na koniec analizowanego okresu. Zagregowana funkcja produkcji pokazuje, w jaki sposób nakłady w gospodarce, takie jak kapitał ludzki, kapitał fizyczny i finansowy oraz technologia, przekładają się na wartość produkcji mierzoną za pomocą PKB. Procent składany i skumulowana stopa wzrostu gospodarczego wykazują taki sam schemat zmian jak dynamika produktywności gospodarki. Pozornie niewielkie różnice w średniorocznej stopie zmian każdego z tych parametrów mogą mieć olbrzymi wpływ na dochód w długim okresie. Self-Check Questions Czy – poza wartością produkcji wytworzonej przeciętnie w jednostce czasu (np. przez godzinę) – istnieją inne sposoby mierzenia produktywności? Tak. Ponieważ produktywność to wartość produkcji na jednostkę nakładu, możemy ją mierzyć, obliczając PKB (produkcja) przypadający na pracownika (jednostka nakładu pracy). Weźmy dwa kraje: Koreę Południową i Stany Zjednoczone. Gospodarka Korei Południowej rośnie w tempie 4% rocznie, a Stanów Zjednoczonych w tempie 1% rocznie. Dla uproszczenia załóżmy, że oba państwa startują z tego samego fikcyjnego poziomu dochodów równego 10 000 dol. Jakie będą dochody Stanów Zjednoczonych i Korei Południowej za 20 lat? O ile razy wzrośnie dochód każdego kraju w ciągu 20 lat? Za 20 lat Stany Zjednoczone będą miały dochód równy: 10 000 × (1 + 0,01) × 20 = 12 201,90 dol., a Korea Południowa: 10 000 × (1 + 0,04) × 20 = 21 911,23 dol. Dochód Korei Południowej wzrósł ponaddwukrotnie, zaś USA jedynie o nieco ponad 20%. Review Questions Jak obliczamy PKB per capita , a jak wydajność pracy? W jaki sposób wzrost wydajności pracy prowadzi do wzrostu PKB per capita ? Critical Thinking Questions W przedstawiony został sposób, w jaki rosnąca wydajność pracy jest powiązana ze wzrostem wynagrodzeń. Czy taki związek w rzeczywistości mógłby nie zaistnieć? Wskaż czynniki mogące zdeterminować tę hipotetyczną sytuację. Zmiana wydajności pracy jest jedną z najchętniej obserwowanych międzynarodowych statystyk związanych z problematyką wzrostu gospodarczego. Odwiedź stronę Louis Federal Reserve i odszukaj sekcję z danymi (http://research.stlouisfed.org). Znajdź międzynarodowe porównania wydajności pracy wymienione w bazie danych ekonomicznych FRED (Growth Rate of Total Labor Productivity) i porównaj ostatnie dane dla dwóch wybranych krajów. Wskaż, jakie twoim zdaniem mogą być przyczyny różnic w wydajności pracy. Wróć do i przeanalizuj dane dotyczące wybranych przez ciebie państw. Pod jakim względem są podobne? Czym się różnią? Problems Pewna gospodarka w punkcie startu analizy notuje wartość PKB na poziomie 5000 dol. Jak duży będzie produkt globalny, jeśli PKB będzie rósł w tempie 2% rocznie przez 20 lat? 2% przez 40 lat? 4% przez 40 lat? 6% przez 40 lat? A teraz w punkcie startu analizy pewna gospodarka notuje wartość PKB na poziomie 12 000 dol. Jaka będzie wysokość PKB, jeśli produkt globalny będzie rósł w tempie 3% rocznie przez 10 lat? 3% przez 30 lat? 6% przez 30 lat? Załóżmy, że przeciętny pracownik w Kanadzie osiąga wydajność równą 30 dol. na godzinę, podczas gdy wydajność przeciętnego pracownika w Wielkiej Brytanii wynosi 25 dol. na godzinę. W ciągu następnych pięciu lat wydajność pracowników w Kanadzie wzrośnie o, powiedzmy, 1% rocznie, podczas gdy wydajność pracowników w Wielkiej Brytanii zwiększy się o 3% rocznie. Który z pracowników będzie bardziej wydajny po pięciu latach i jaka będzie różnica pomiędzy nimi? Tym razem przyjmijmy, że przeciętny pracownik w gospodarce amerykańskiej jest osiem razy bardziej wydajny niż przeciętny pracownik w Meksyku. Jeśli produktywność pracowników w USA rośnie o 2% przez 25 lat, a produktywność pracowników w Meksyku o 6% przez 25 lat, to który kraj będzie miał wyższą produktywność pracowników na koniec analizowanego okresu? zagregowana funkcja produkcji (ang. aggregate production function ) matematyczne uogólnienie procesu, w którym gospodarka jako całość przekształca nakłady ekonomiczne, takie jak kapitał ludzki, kapitał fizyczny i finansowy oraz technologia, w produkcję mierzoną jako PKB per capita skumulowana stopa wzrostu gospodarczego (ang. compound growth rate ) tempo wzrostu gospodarczego uwzględniające przyrost PKB w kolejnych latach kapitał ludzki (ang. human capital ) zakumulowane umiejętności i wykształcenie pracowników innowacja (ang. innovation ) nowy produkt lub technologia produkcji, które przełamują status quo na rynku, pozwalając innowatorom osiągnąć większe zyski, a dla innych przedsiębiorstw, niepotrafiących wprowadzić własnych innowacji, oznaczają utratę dochodów; innowacja powstaje dzięki wykorzystaniu postępów wiedzy wynalazek (ang. invention ) postęp wiedzy, nowe rozwiązanie techniczne lub organizacyjne mające charakter użytkowy, które powstało w akcie twórczym produktywność pracy (ang. labor productivity ) wkład pracy jednego pracownika lub jednej przepracowanej godziny w wartość produkcji przedsiębiorstwa (czasem nazywana również produktywnością pracowników) wydajność pracy zob. produktywność pracy funkcja produkcji (ang. production function ) proces, w którym przedsiębiorstwo przekształca nakłady ekonomiczne, takie jak praca, maszyny i surowce w produkty, czyli towary i usługi, z których korzystają konsumenci zmiana technologiczna (ang. technological change ) połączenie wynalazku i innowacji

Business


Czynniki wzrostu gospodarczego Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Omówić znaczenie czynników wzrostu gospodarczego, w tym kapitału rzeczowego, kapitału ludzkiego i technologii Wyjaśnić istotę i znaczenie zjawiska intensyfikacji kapitału Analizować metody ilościowe stosowane w badaniach nad wzrostem gospodarczym Zidentyfikować czynniki, które przyczyniają się do budowania środowiska korzystnego dla wzrostu gospodarczego W ciągu mijających dziesięcioleci pozornie niewielkie różnice w średniorocznym tempie wzrostu gospodarczego, wynoszące kilka punktów procentowych lub wręcz kilkanaście punktów bazowych, doprowadziły do ogromnych różnic pomiędzy krajami w poziomie tak produktu globalnego, jak i PKB per capita . W tym podrozdziale omówimy niektóre kluczowe czynniki wzrostu gospodarczego, w tym kapitał rzeczowy, kapitał ludzki i technologię. Kategoria kapitału rzeczowego (ang. physical capital ) obejmuje urządzenia i wyposażenie, z których korzystają firmy, a także drogi, mosty, lotniska i światłowody, określane zbiorczą nazwą infrastruktury (ang. infrastructure ). Rosnące zasoby kapitału rzeczowego pozwalają na wzrost produkcji. Kapitał rzeczowy może wpływać na produktywność na dwa sposoby: (1) przez wzrost ilości kapitału rzeczowego (np. więcej komputerów tej samej jakości posiadanych przez firmę zajmującą się księgowością) oraz (2) przez wzrost jakości kapitału rzeczowego (ta sama liczba komputerów, ale np. szybszych, pojawienie się sztucznej inteligencji, która ułatwia pracę itd.). Pojęcie kapitału ludzkiego odnosi się do umiejętności, wiedzy i kompetencji sprawiających, że pracownicy są w stanie wytwarzać produkty o wysokiej wartości (lub przyczyniać się pośrednio do ich produkcji). Akumulacja kapitału ludzkiego i kapitału rzeczowego oddziałuje w ten sam sposób na tempo wzrostu gospodarczego, inwestycje w bieżącym okresie przekładają się na wyższą wydajność w przyszłości. Technologia (ang. technology ) jest swoistym „jokerem w talii” czynników wzrostu gospodarczego. Wcześniej scharakteryzowaliśmy ją jako stworzenie rynkowych sposobów wykorzystania powstających wynalazków, czyli innowacje. Gdy większość z nas myśli o nowej technologii, przychodzi nam do głowy przede wszystkim wynalezienie nowych produktów, takich jak laser, smartfon lub jakiś nowy cudowny lek. W produkcji żywności może to być opracowanie bardziej odpornych na warunki atmosferyczne lub szkodniki odmian roślin. Technologia w rozumieniu ekonomistów obejmuje jednak jeszcze więcej aspektów. Są to nowe sposoby organizacji pracy, takie jak wymyślenie linii montażowej (taśmy produkcyjnej), nowe metody zapewnienia lepszej jakości produkcji w fabrykach (różnego rodzaju certyfikaty typu ISO) oraz innowacyjne instytucje, które ułatwiają proces przekształcania nakładów w produkty gotowe. W tym sensie zmianą technologii (innowacją) było choćby stworzenie prawnych i informatycznych możliwości gromadzenia środków na produkcję poprzez niewielkie wpłaty bardzo wielu osób (crowdfunding). W skrócie, postęp technologiczny obejmuje wszystkie te działania, które sprawiają, że istniejące składniki kapitału rzeczowego i inne środki produkcji pozwalają na wytworzenie większej liczby coraz lepszych, a niekiedy również całkowicie nowych produktów. Porównywanie globalnej wartości PKB Chin i, powiedzmy, Luksemburga czy nawet Polski może nie mieć sensu, po prostu ze względu na zbyt dużą różnicę w liczbie ludności pomiędzy tymi krajami. Aby zrozumieć zjawisko wzrostu gospodarczego, który w istocie dotyczy wzrostu standardu życia przeciętnego mieszkańca, należy się skupić na wartości PKB per capita . PKB przeliczony na osobę ułatwia również porównywanie pod tym kątem państw o mniejszej liczbie ludności, takich jak Belgia, Urugwaj czy Czechy, z krajami znacznie ludniejszymi, jak Brazylia, Stany Zjednoczone czy Niemcy. Aby otrzymać funkcję produkcji per capita , należy podzielić wartość każdego nakładu wskazanego na (a) przez liczbę ludności danego kraju. W ten sposób powstaje zagregowana funkcja produkcji, której wynikiem jest PKB per capita (tj. PKB podzielony przez liczbę ludności). Dane wejściowe to średni poziom kapitału ludzkiego na osobę, średni poziom kapitału rzeczowego na osobę oraz średni poziom technologii na osobę – tak jak to wskazano na (b). Uwzględnienie rozmiarów populacji w mianowniku tego wyrażenia jest niezbędne, żeby dostrzec, że szybki wzrost liczby ludności może obniżyć dochód na jednego mieszkańca. Jednak dzieje się tak tylko wtedy, gdy tempo wzrostu wartości globalnej PKB jest niższe od tempa wzrostu liczby mieszkańców danego kraju. Drugim uzasadnieniem konstruowania funkcji produkcji per capita jest zrozumienie znaczenia wkładu kapitału ludzkiego i rzeczowego w wielkość produktu globalnego. Intensyfikacja kapitału Gdy w gospodarce zasób kapitału w przeliczeniu na jedną osobę rośnie, nazywamy to intensyfikacją kapitału . (ang. capital deepening . Zjawisko intensyfikacji kapitału może odnosić się zarówno do dodatkowego kapitału ludzkiego, jak i rzeczowego w przeliczeniu na pracownika. Jednym z najpopularniejszych sposobów szacowania wartości kapitału ludzkiego jest analiza średniego poziomu wykształcenia w danej gospodarce. pokazuje wzrost zasobów kapitału ludzkiego amerykańskich pracowników, który był konsekwencją powiększania się odsetka populacji amerykańskiej posiadającej średnie i wyższe wykształcenie. Jeszcze w 1970 r. mniej więcej połowa dorosłych Amerykanów (w wieku powyżej 25 lat) nie miała ukończonej nawet szkoły średniej. Jednak już na początku XXI w. ponad 80% dorosłych mieszkańców USA mogło się pochwalić osiągnięciem tego szczebla edukacyjnego. Intensyfikacja kapitału ludzkiego może mieć również wymiar doświadczenia zawodowego mierzonego liczbą przepracowanych lat, ale akurat w tym aspekcie zmiany wśród amerykańskich pracowników na przestrzeni XX w. były relatywnie niewielkie. Zatem kluczowym wymiarem intensyfikacji kapitału ludzkiego w gospodarce amerykańskiej jest poziom wykształcenia przeciętnego pracownika. Intensyfikacja kapitału ludzkiego w Stanach Zjednoczonych po 1940 r. Rosnący poziom wykształcenia osób w wieku powyżej 25 lat wskazuje na relatywnie szybkie tempo intensyfikacji kapitału ludzkiego w gospodarce amerykańskiej. Niemniej nawet dziś tylko ok. jednej trzeciej dorosłych Amerykanów ma ukończone czteroletnie studia. Widać zatem wyraźnie, że istnieje przestrzeń na dodatkowy wzrost zasobów kapitału ludzkiego per capita . (Źródło: Departament Edukacji USA, National Center for Education Statistics). pokazuje intensyfikację kapitału rzeczowego w gospodarce amerykańskiej, począwszy od roku 1950. Tamtejszy pracownik pod koniec drugiej dekady XXI w. wykorzystywał, przeciętnie rzecz ujmując, kapitał rzeczowy o wartości prawie trzy razy wyższej niż osoba zatrudniona na początku lat 50. XX w. Wartość kapitału rzeczowego na pracownika w Stanach Zjednoczonych w latach 1950–2019 (w cenach stałych z 2017 r.) Wartość kapitału rzeczowego mierzona kosztem pozyskania urządzeń i sprzętu wykorzystywanego przez przeciętnego pracownika w amerykańskiej gospodarce rosła relatywnie szybko, począwszy od roku 1950. Tempo wzrostu nieco spowolniło w latach 70. i 80. ubiegłego stulecia, które nieprzypadkowo były również okresem wolniejszego wzrostu wydajności pracowników. Pod koniec lat 90. można zaobserwować ponowny szybki wzrost przypadającej na jednego pracownika wartości kapitału, który wyhamowuje dopiero wraz z początkiem ubiegłej dekady. Po 2010 r. realna wartość kapitału w przeliczeniu na jednego pracownika w zasadzie się nie zmienia. (Źródło: Center for International Comparisons of Production, Income and Prices, University of Pennsylvania). Obecnie w gospodarce amerykańskiej pracują lepiej wykształceni pracownicy, którzy dysponują nie tylko większym zasobem kapitału rzeczowego. Maszyny, urządzenia i – w szerszym kontekście – technologia, którymi rozporządzają, są znacznie bardziej zaawansowane. Gigantycznego postępu technologicznego, z jakim mieliśmy do czynienia w ostatnich kilkudziesięciu latach, nie da się łatwo pokazać na wykresie, ale dowody potwierdzające, że żyjemy w epoce bardzo szybkich zmian technologicznych, widzimy wokół siebie. Najnowsze odkrycia w genetyce pozwalające na celowane kuracje w opiece zdrowotnej, bezprzewodowy internet umożliwiający komunikację między urządzeniami i coraz bardziej zaawansowana sztuczna inteligencja to tylko wąski wycinek narzędzi, jakimi dysponuje współczesny pracownik. Dość powiedzieć, że Amerykańskie Biuro Patentowe rejestruje w ciągu ostatnich kilku lat ponad 150 tys. nowych wynalazków rocznie. Ten swoisty „przepis” na wzrost gospodarczy – czyli rosnąca wydajność pracy osiągnięta dzięki inwestycjom w kapitał ludzki i rzeczowy, które jednocześnie przekładają się na zmiany technologiczne – ma charakter uniwersalny. Na przykład Korea Południowa czy kraje Europy Środkowej i Wschodniej (w tym Polska) zapewniły powszechny dostęp do szkół podstawowych już po zakończeniu ostatniego konfliktu zbrojnego, w którym państwa te brały udział. Do końca lat 80. XX w. tak w Korei, jak i w Polsce odsetek obywateli, którzy ukończyli szkołę podstawową, osiągnął 100%, zaś do końca poprzedniego stulecia niemal wszyscy obywatele Korei kontynuowali edukację na poziomie szkoły średniej. Jeśli zaś chodzi o kapitał rzeczowy, stopa inwestycji w Korei wynosiła ok. 15% PKB na początku lat 60., ale podwoiła się do 30–35% PKB na przełomie lat 60 i 70. Południowokoreańscy studenci wyjeżdżali na uniwersytety i uczelnie techniczne na całym świecie, aby zdobywać wiedzę naukową, a południowokoreańskie przedsiębiorstwa starały się prowadzić badania i tworzyć partnerstwo z firmami mogącymi zaoferować im wsparcie technologiczne. Dzięki temu koreański SAMSUNG jest obecnie liderem technologicznym na rynku telefonów komórkowych. Wszystkie te czynniki przyczyniły się do bardzo wysokiego tempa wzrostu gospodarczego w Korei Południowej. Metody ilościowe w badaniach wzrostu gospodarczego Począwszy od końca lat 50. ubiegłego wieku, ekonomiści prowadzą badania wzrostu gospodarczego z wykorzystaniem metod ilościowych, aby określić, w jakim stopniu intensyfikacja kapitału rzeczowego i ludzkiego oraz udoskonalona technologia przyczyniły się do dynamiki zmian tego fenomenu. Wykorzystuje się w tym celu zagregowaną funkcję produkcji. Pozwala to oszacować, w jakim stopniu wzrost gospodarczy per capita może być uznany za efekt wzrostu wielkości kapitału rzeczowego i ludzkiego w przeliczeniu na jednego pracownika. Tempo intensyfikacji kapitału ludzkiego i rzeczowego daje się dość dokładnie określić. Tym samym ta część wzrostu wartości PKB per capita , której nie da się objaśnić intensyfikacją kapitału rzeczowego i ludzkiego, określana jest jako „reszta” i wiązana ze zmianą technologiczną. Dokładne szacunki liczbowe różnią się w zależności od prowadzonego badania i analizowanej gospodarki oraz od tego, w jaki sposób ekonomiści mierzyli wartość tych trzech głównych czynników, jak również horyzontu czasowego prowadzonych analiz. W przypadku gospodarki amerykańskiej z badań nad wzrostem z wykorzystaniem metod ilościowych zazwyczaj można wyciągnąć trzy główne wnioski. Po pierwsze, technologia okazuje się zazwyczaj najważniejszym czynnikiem wzrostu gospodarczego w USA. Wzrosty wartości kapitału ludzkiego i rzeczowego zwykle objaśniają tylko połowę lub mniej niż połowę obserwowanego wzrostu gospodarczego. Tak więc ciągłe unowocześnianie metod produkcji jest niezwykle ważne. Po drugie, podczas gdy inwestycje w kapitał rzeczowy są niezbędne dla wzrostu wydajności pracy i tym samym PKB per capita , budowanie kapitału ludzkiego jest co najmniej równie istotne. Wzrost gospodarczy to nie tylko kwestia większej liczby maszyn i budynków. Doskonały przykład siły współdziałania kapitału ludzkiego i wiedzy technologicznej można było obserwować w Europie po II wojnie światowej. Podczas tego strasznego konfliktu zniszczeniu uległa duża część kapitału rzeczowego (np. fabryki, drogi czy pojazdy) znajdującego się w krajach zaangażowanych w zmagania zbrojne. Europa straciła również ogromną część kapitału ludzkiego w postaci milionów mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy zginęli w czasie wojny. Jednakże połączone siły wykwalifikowanych pracowników i wiedzy technologicznej, działające w ramach gospodarki rynkowej, pozwoliły na odbudowanie zdolności produkcyjnych w Europie do poziomu wyższego niż przedwojenny w czasie krótszym niż dwie dekady. Po trzecie wreszcie, trzy analizowane czynniki: kapitał ludzki, kapitał rzeczowy i technologia działają razem i wykazują synergię. Pracownicy o wyższym poziomie wykształcenia i umiejętności są głównym motorem napędowym zmiany technologicznej. Ta z kolei nie przekładałaby się na wzrost wartości produkcji bez inwestycji w kapitał rzeczowy. Nowe maszyny, które są konsekwencją zmiany technologicznej, wymagają do obsługi wykwalifikowanych pracowników, niezbędne są zatem nakłady zwiększające kapitał ludzki. Jeśli sumą tych wszystkich działań ma być stabilny wzrost gospodarczy w długim okresie, to niezbędne są zmiany wszystkich składników zagregowanej funkcji produkcji. Poniższa pomoże ci zrozumieć, w jaki sposób działanie kapitału ludzkiego, rzeczowego i technologii może się łączyć, znacząco wpływając na nasze życie. Związki między edukacją dziewcząt i wzrostem gospodarczym w krajach rozwijających się Według danych Banku Światowego na początku XXI w. ok. 110 mln dzieci w wieku od 6 do 11 lat nie chodziło do szkoły, a mniej więcej dwie trzecie tej grupy stanowiły dziewczynki. Na przykład w Afganistanie w latach 2005–2014 wskaźnik określający umiejętność czytania i pisania dla osób w wieku 15–24 lat wynosił 62% dla mężczyzn i tylko 32% dla kobiet. W zachodnioafrykańskim Beninie było to 55% dla mężczyzn i 31% dla kobiet. W Nigerii, najludniejszym kraju Afryki, odpowiednio 76% i 58%. Gdy dziecko nie otrzymuje choćby podstawowego wykształcenia, zawsze oznacza to stratę zarówno w wymiarze ludzkim, jak i ekonomicznym. W krajach rozwijających się płace zwykle wzrastają średnio o 10–20% z każdym dodatkowym rokiem, jaki późniejszy pracownik spędził w szkole. Istnieją jednak pewne intrygujące dowody na to, że w tej grupie krajów pomoc dziewczętom w zmniejszeniu luki edukacyjnej w stosunku do chłopców może być wręcz kluczowa, ze względu na rolę społeczną, jaką wiele z nich będzie później odgrywać jako matki i gospodynie domowe. W krajach rozwijających się dziewczęta, które uczą się dłużej, w dorosłym życiu mają zazwyczaj mniej dzieci, które dodatkowo są również lepiej odżywione i zdrowsze, m.in. dzięki przeprowadzonym szczepieniom. Badania ekonomiczne dotyczące kobiet w gospodarkach rozwijających się potwierdzają te ustalenia. Z każdym kolejnym rokiem edukacji dzietność kobiet spada o 5%, zaś śmiertelność okołoporodowa o 1–2 promile. Gdy kobieta pozostaje w szkole przez dodatkowy rok, w przyszłości każde z jej dzieci spędzi w szkole średnio dodatkowe pół roku. Edukacja dziewcząt jest jednym z najlepszych możliwych do wyobrażenia sposobów inwestowania środków pieniężnych w kapitał ludzki, ponieważ korzyści z takich inwestycji dla tempa wzrostu gospodarczego wykraczają poza horyzont jednego pokolenia. Środowisko korzystne dla wzrostu gospodarczego Podczas gdy intensyfikacja kapitału rzeczowego i ludzkiego oraz bardziej zaawansowane technologie są niezwykle istotnym czynnikiem sprzyjającym wzrostowi dobrobytu społeczeństwa, równie ważnym elementem jest środowisko instytucjonalno-prawne (niekiedy nazywane również systemem), w którym kapitał fizyczny i ludzki są wykorzystywane. Najważniejszymi elementami takiego środowiska, które sprzyjają szybkiemu tempu wzrostu gospodarczego, są rynkowy mechanizm alokacji dóbr i dochodów oraz system prawny, który pozwala na dysponowanie prawami własności zgodnie z preferencjami właścicieli i chroni swobodę zawierania umów. Środowisko korzystne dla wzrostu gospodarczego musi opierać się na mikroekonomicznych zachętach, dzięki którym zarówno jednostki, jak i przedsiębiorstwa, dążąc do maksymalizacji dochodów i zysków, będą podejmować inwestycje zwiększające zasób kapitału ludzkiego i rzeczowego. Jeśli nagrodą za takie inwestycje jest wzrost osiąganych na rynku dochodów i zysków, to indywidualne korzyści będą się przekładać na wzrost dobrobytu całego społeczeństwa. Na efektywnym rynku pracy, na którym dochody jednostek są pochodną przede wszystkim ich wykształcenia, umiejętności i wiedzy, a nie znajomości czy uprzywilejowanej – dzięki miejscu urodzenia lub przynależności do grupy etnicznej – pozycji, zachęty do zdobywania dodatkowych kwalifikacji, czyli – mówiąc językiem makroekonomicznym – podnoszenia wartości kapitału ludzkiego, są oczywiste, ponieważ takie kwalifikacje przekładają się na wyższy poziom wynagrodzeń. Przedsiębiorstwa będą inwestować w kapitał rzeczowy i wydawać pieniądze na podnoszenie kwalifikacji swoich pracowników, jeśli takie działanie przyniesie wyższe zyski właścicielom. Nie będą jednak ponosić nakładów inwestycyjnych, jeśli sukces firmy będzie pochodną znajomości właścicieli lub rozdawanych na prawo i lewo łapówek. Wówczas znacznie bardziej opłacalne niż inwestowanie stanie się „szukanie dojścia” do polityków. Tego typu aktywność nie będzie się oczywiście przekładać na wzrost tempa wzrostu PKB i dobrobytu całego społeczeństwa, chociaż dla właścicieli tego konkretnego przedsiębiorstwa może oczywiście być korzystna. Jeśli próbujemy odpowiedzieć na pytanie o to, co było siłą sprawczą szybkiego wzrostu gospodarczego zapoczątkowanego w drugiej połowie XIX w., po prostu musimy obok intensyfikacji kapitału rzeczowego i ludzkiego oraz zmian w technologii podkreślić znaczenie konkurencyjnych rynków, a także systemu chroniącego prawa własności i swobodę zawierania umów. Dodatkowo, jeśli tego typu rozwiązania wykraczały poza granice poszczególnych państw i przekładały się na powstawanie stref wolnego handlu, korzyści przypadały w udziale wszystkim krajom zaangażowanym w swobodną wymianę dóbr, usług i czynników produkcji. Oczywiście błędny byłby wniosek, że podkreślanie znaczenia rynku wyklucza aktywną rolę państwa w promowaniu szybkiego tempa wzrostu gospodarczego. Zdarza się przecież i tak, że rynki, ze względu na zjawisko asymetrii informacji czy efektów zewnętrznych, nie są w stanie zapewnić wolumenu produkcji zgodnego z interesem całego społeczeństwa (pomyśl w tym kontekście np. o skali zanieczyszczenia środowiska, które wystąpiłoby, gdyby nie istniały rządowe regulacje w tym zakresie). Taka sytuacja, nazywana „zawodnością rynku”, wymaga interwencji państwa, które ograniczy np. skalę emisji zanieczyszczeń, nakładając na konsumpcję paliw silnikowych czy emisję dwutlenku węgla przez zakłady przemysłowe wysokie podatki i opłaty. Państwo może również finansować działalność (podbój przestrzeni kosmicznej, tworzenie internetu) na etapie, na którym podmioty prywatne nie są w stanie dokładnie określić możliwej skali zwrotu z tego typu inwestycji. W długim horyzoncie czasowym podobne programy sfinansowane ze środków publicznych umożliwiają firmom oferowanie dóbr i usług atrakcyjnych dla klientów (teflon, pieluchy jednorazowe, łączność satelitarna, serwisy streamingowe w internecie itd.). Poniższe przykłady pokazują kilka ważnych obszarów, które stały się przedmiotem inwestycji publicznych ukierunkowanych na intensyfikację kapitału rzeczowego i ludzkiego oraz rozwój technologii. Edukacja. W Polsce istnieje obowiązek edukacyjny dla wszystkich dzieci poniżej 18. roku życia (można uczęszczać do szkół publicznych, prywatnych lub uczyć się w domu i jedynie zdawać egzaminy w placówkach edukacyjnych). W Danii 13% szkół na poziomie podstawowym i ponadpodstawowym jest prywatnych, a rząd wspiera tego typu edukację poprzez specjalne bony, które można wykorzystać do opłaty czesnego. Oszczędności i inwestycje. W Stanach Zjednoczonych, podobnie jak w innych krajach, rząd opodatkowuje zyski z prywatnych inwestycji. Opodatkowanie dochodów z kapitału jest jednak relatywnie niskie w porównaniu z opodatkowaniem wynagrodzeń za pracę (podobnie jest w Polsce, gdzie tzw. podatek Belki ma charakter proporcjonalny, w przeciwieństwie do progresywnego opodatkowania płac). Niskie podatki od dochodów kapitałowych zachęcają do inwestycji, a więc przekładają się na szybsze tempo wzrostu gospodarczego. Infrastruktura. Rząd japoński w połowie lat 90. ubiegłego stulecia zapoczątkował znaczące projekty infrastrukturalne w celu poprawy jakości dróg i rozwinięcia programu robót publicznych. To z kolei zwiększyło zasoby kapitału rzeczowego i ostatecznie przełożyło się ceteris paribus na szybsze tempo wzrostu gospodarczego i poprawę standardu życia japońskiego społeczeństwa. Specjalne strefy ekonomiczne. Wyspa Mauritius jako jeden z niewielu krajów afrykańskich zachęca do handlu międzynarodowego w ramach wspieranych przez rząd specjalnych stref ekonomicznych (SSE). Są to wydzielone obszary kraju, zwykle z dostępem do portu lub innej infrastruktury transportowej, na których podatki od działalności gospodarczej nie są w ogóle pobierane lub ich wysokość jest znacznie obniżona. Oznacza to oczywiście, że prowadzenie działalności handlowej i produkcyjnej w tego typu miejscach jest bardzo korzystne z punktu widzenia inwestorów zagranicznych. Dzięki SSE Mauritius cieszy się ponadprzeciętnym wzrostem gospodarczym od lat 80. ubiegłego wieku. Narzędzie to było również wykorzystywane w Polsce, zaś działalność przedsiębiorstw zagranicznych w SSE była zwolniona z opodatkowania nawet na 20 lat. Oczywiście nie trzeba tworzyć SSE, aby promować swobodę wymiany handlowej z zagranicą, jest to tylko jedno z możliwych rozwiązań, obok choćby obniżki lub znoszenia ceł. Badania naukowe. Unia Europejska zarówno na poziomie całej organizacji, jak i poszczególnych państw członkowskich prowadzi duże programy wspierania projektów naukowych środkami publicznymi. Abraham García i Pierre Mohnen wykazali, że firmy, które otrzymały wsparcie od rządu austriackiego, faktycznie zwiększyły intensywność inwestycji w badania i rozwój (B&R) i wolumen sprzedaży. Państwo może na różne sposoby wspierać badania naukowe i szkolenia techniczne, które pomagają tworzyć i rozpowszechniać nowe technologie. Kluczowe w tym względzie jest kształtowanie prawa w sposób, który chroni interesy wynalazców i innowatorów i pozwala im czerpać korzyści z ich odkryć i pomysłów. Istnieje wiele innych możliwości stymulowania przez państwo aktywności przekładającej się na przyspieszenie tempa wzrostu gospodarczego. Omówimy je w kolejnych rozdziałach, szczególnie w . Środowisko korzystne dla wzrostu wartości PKB per capita i produktywności pracy obejmuje procesy intensyfikacji kapitału ludzkiego i rzeczowego oraz rozwój technologii występujące w gospodarce rynkowej, której funkcjonowanie jest chronione, a kiedy to konieczne, również korygowane przez odpowiednią politykę państwa. Key Concepts and Summary W ciągu mijających dziesięcioleci pozornie niewielkie różnice w średniorocznym tempie wzrostu gospodarczego, wynoszące kilka punktów procentowych, prowadziły do ogromnych różnic w poziomie PKB per capita między krajami. Zjawisko intensyfikacji kapitału może odnosić się zarówno do wzrostu wartości kapitału rzeczowego, jak i ludzkiego przypadającego na jednego zatrudnionego. Intensyfikacja kapitału ludzkiego odbywa się w drodze pozyskiwania przez pracowników nowej wiedzy i umiejętności, jak również wydłużania przeciętnego okresu edukacji w społeczeństwie. Pojęcie technologii w znaczeniu makroekonomicznym odnosi się do zmian w sposobie produkcji i dystrybucji wytwarzanych towarów, co jest konsekwencją zarówno przełomowych odkryć naukowych, jak i drobnych wynalazków oraz relatywnie nieznacznych zmian w sposobie zarządzania i organizowania procesów produkcyjnych. Środowisko korzystne dla wzrostu wartości PKB per capita i produktywności pracy sprzyja zwiększaniu wartości i jakości kapitału ludzkiego, inwestycjom w kapitał fizyczny oraz zmianom technologicznym, dzięki funkcjonowaniu mechanizmów rynkowych chronionych, a niekiedy również korygowanych przez państwo. Self-Check Questions Co, zgodnie z podejściem ilościowym, w największym stopniu wpływa na tempo wzrostu gospodarczego? Co jest ważniejsze: czynniki wzrostu czy sposób, w jaki ze sobą współdziałają? Zgodnie z podejściem ilościowym najważniejszymi czynnikami wzrostu są intensyfikacja kapitału (zarówno ludzkiego, jak i fizycznego) oraz zmiany technologiczne. Wydaje się, że kluczowe jest jednak to, w jaki sposób przywołane czynniki wzrostu ze sobą współdziałają. Jakiego rodzaju polityki może wdrożyć państwo o gospodarce wolnorynkowej, aby stymulować wzrost gospodarczy? Państwo może wspierać wzrost gospodarczy, inwestując w kapitał ludzki poprzez system edukacji, budując infrastrukturę dla transportu i handlu, stymulując inwestycje prywatne poprzez obniżenie podatków od zysków kapitałowych, tworząc specjalne strefy ekonomiczne, które przyciągają inwestorów, oraz inwestując w badania i rozwój. Wymień obszary, w których polityka państwa może wpłynąć na przyspieszenie tempa wzrostu gospodarczego. Edukacja, polityka podatkowa, infrastruktura, specjalne strefy ekonomiczne. Review Questions Czym jest zagregowana funkcja produkcji? Objaśnij pojęcie intensyfikacji kapitału. Co ekonomiści mają na myśli, mówiąc o usprawnieniach technologicznych? Critical Thinking Questions Edukacja wydaje się istotna dla zwiększania wartości kapitału ludzkiego (intensyfikacji kapitału ludzkiego). Ludzie stają się coraz lepiej wykształceni, mają większą wiedzę, umiejętności i kompetencje. Czy twoim zdaniem istnieją granice przyrostu takich korzyści w wyniku upowszechnienia edukacji? Dlaczego tak lub dlaczego nie? Opisz niektóre z politycznych i społecznych wyborów typu „coś za coś”, które mogą się pojawić, gdy kraj rozwijający się zacznie promować wzrost odsetka osób aktywnych zawodowo i tym samym stymulować wzrost gospodarczy poprzez inwestycje w edukację dziewcząt. Dlaczego inwestycje w edukację dziewcząt są korzystne dla wzrostu gospodarczego? W jaki sposób pojęcie technologii definiowane za pomocą zagregowanej funkcji produkcji różni się od powszechnego sposobu rozumienia tego słowa? References “Women and the World Economy: A Guide to Womenomics.” The Economist , April 12, 2006. http://www.economist.com/node/6802551. Farole, Thomas, and Gokhan Akinci, eds. Special Economic Zones: Progress, Emerging Challenges, and Future Directions . Washington: The World Bank, 2011. http://publications.worldbank.org/index.php?main_page=product_info&products_id=24138. Garcia, Abraham, and Pierre Mohnen. United Nations University, Maastricht Economic and Social Research and Training Centre on Innovation and Technology: UNU-MERIT. “Impact of Government Support on R&D and Innovation (Working Paper Series #2010-034).” http://www.merit.unu.edu/publications/wppdf/2010/wp2010-034.pdf. Heston, Alan, Robert Summers, and Bettina Aten. “Penn World Table Version 7.1.” Center for International Comparisons of Production, Income and Prices at the University of Pennsylvania . Last modified July 2012. https://pwt.sas.upenn.edu/php_site/pwt71/pwt71_form.php. United States Department of Labor: Bureau of Labor Statistics. “Women at Work: A Visual Essay.” Monthly Labor Review , October 2003, 45–50. http://www.bls.gov/opub/mlr/2003/10/ressum3.pdf. intensyfikacja kapitału (ang. capital deepening ) wzrost wartości kapitału fizycznego lub ludzkiego per capita w społeczeństwie infrastruktura (ang. infrastructure ) część kapitału rzeczowego, w której skład wchodzą np. elementy systemu transportowego (drogi i system połączeń kolejowych) kapitał rzeczowy (ang. physical capital ) fabryki, maszyny i inne elementy, które firmy wykorzystują w procesie produkcji; kapitał rzeczowy obejmuje także infrastrukturę specjalne strefy ekonomiczne (SSE) (ang. special economic zone ) obszar kraju, zwykle z dostępem do portu lub infrastruktury transportowej, w którym prowadzenie działalności gospodarczej jest zwolnione z podatków technologia (ang. technology ) sposoby łączenia dostępnych czynników produkcji pozwalające na zwiększanie wolumenu produkcji bądź wytwarzanie lepszych lub nawet zupełnie nowych produktów

Business