Wprowadzenie do rozdziału Amerykańska firma Amazon zrewolucjonizowała rynek wydawniczy, upowszechniając sprzedaż książek za pośrednictwem internetu. Do niedawna Amazon nie prowadził sklepów stacjonarnych. (Źródło: modyfikacja pracy Williama Christiansena/Flickr Creative Commons) Książkowa potęga W niecałe 20 lat Amazon zmienił sposób kupowania, sprzedawania, a nawet czytania książek. Przed powstaniem tej firmy nabywcy kupowali książki przede wszystkim w małych, niezależnych księgarniach, które dysponowały ograniczonymi zapasami konkretnych pozycji. W ciągu ostatnich 10 lat niezależne księgarnie w większości zniknęły z rynku lub całkowicie zmieniły swój model biznesowy. Amerykańskie firmy Borders i Barnes & Noble (a w Polsce np. Empik) dawniej posiadały większe sklepy usytuowane w centrach miast. Borders zbankrutował, zaś Barnes & Noble ma problemy finansowe. Empik natomiast coraz większą część przychodów uzyskuje ze sprzedaży artykułów innych niż książki. Firma zamyka sklepy w galeriach handlowych i, podobnie jak inne polskie księgarnie, przestawia się sprzedaż książek przez elektroniczne kanały dystrybucji. Jak Amazon przyczynił się do tego, że księgarnie internetowe wyparły bardziej tradycyjne modele biznesowe? Dlaczego zdołał zmiażdżyć konkurencję? Głównym powodem sukcesu Amazona jest zmiana sposobu, w jaki ludzie nabywają i czytają książki: teraz kupuje się je przede wszystkim poprzez witryny internetowe, a tradycyjny papier jest stopniowo wypierany przez e-booki i audiobooki. Amazon najszybciej dostosował swój model działalności do zmieniających się zachowań konsumentów. Ponadto swoimi posunięciami biznesowymi – np. sprzedażą czytników elektronicznych poniżej kosztów wytwarzania lub wręcz oferowaniem ich gratis – wzmacniał te trendy. Pozwoliło to na zasadniczą obniżkę kosztów wytworzenia książek i oferowanie ich po cenach, których nie mogły zaproponować księgarnie stacjonarne. Lektura dalszej części niniejszego rozdziału powoli ci lepiej zrozumieć, w jak sposób wielkie firmy (takie jak Amazon ) i małe przedsiębiorstwa (takie jak twój ulubiony warzywniak) decydują o tym, ile produkować, co sprzedać i po jakiej cenie. Wprowadzenie do rozdziału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: W jaki sposób można zorganizować działalność gospodarczą Czym są koszty i zyski ekonomiczne, a także koszty i zyski księgowe Co determinuje poziom produkcji przedsiębiorstwa w krótkim i w długim okresie Jakie rodzaje kosztów przedsiębiorstwa ponoszą w krótkim i długim okresie Niniejszy rozdział jest pierwszym z czterech, w których przedstawiona jest teoria przedsiębiorstwa. Wyjaśnia ona, jak firmy działają i co to znaczy. Zdefiniujmy najpierw, co rozumiemy przez przedsiębiorstwo. Przedsiębiorstwo (producent, firma) (ang. firm ) to wydzielona prawnie jednostka organizacyjna łącząca nakłady pracy, kapitału, ziemi oraz surowców lub półproduktów, aby wytworzyć dobra i usługi, które zostaną następnie sprzedane na rynku. Jeśli przedsiębiorstwo jest dochodowe (przynosi zyski), wyroby gotowe mają większą wartość niż poniesione nakłady. Musimy pamiętać, że produkcja to coś więcej niż tylko wytwarzanie dóbr. To także każdy proces lub usługa, które tworzą wartość, w tym transport, dystrybucja, sprzedaż hurtowa i detaliczna. W ramach organizowania procesów produkcyjnych przedsiębiorstwo (a dokładniej jego kierownictwo) musi podejmować szereg ważnych decyzji, m.in.: Jaki produkt lub produkty powinno wytwarzać przedsiębiorstwo. W jaki sposób przedsiębiorstwo powinno produkować sprzedawane dobra lub usługi (jakie metody produkcji powinno wykorzystywać). Ile pracy i kapitału przedsiębiorstwo powinno zatrudnić. Jaka powinna być wielkość produkcji. Jaką cenę przedsiębiorstwo powinno pobierać za wytworzone produkty. Odpowiedzi na te pytania zależą od metod produkcji i kosztów, z jakimi ma do czynienia każde przedsiębiorstwo. I to właśnie jest tematem niniejszego rozdziału. Odpowiedzi zależą również od struktury rynku, na którym przedsiębiorstwa sprzedają swoje dobra i usługi. Struktury rynku (lub inaczej struktury konkurencji) to wielowymiarowe modele opisujące sposób konkurowania firm sprzedających te same lub podobne produkty. Poszczególne struktury rynku można odróżnić, odpowiadając na następujące pytania: Jaką siłę rynkową posiada każde przedsiębiorstwo w branży, czyli jaką swobodą dysponuje, kształtując cenę swojego produktu? Czy sprzedawane w danej gałęzi produkty są identyczne (homogeniczne), czy jednak różną się znacząco? Jak wysokie są koszty rozpoczęcia i zakończenia działalności w danej gałęzi, czyli jakie są bariery wejścia i wyjścia? Jak wielu jest sprzedawców w danej branży? pokazuje najważniejsze cechy różnych struktur rynku, które będziemy analizować w , oraz . Najważniejsze struktury rynku Przedsiębiorstwa wytwarzające różne produkty napotykają na różne rodzaje struktur rynku. Z jednej strony może to być konkurencja doskonała, gdy wiele przedsiębiorstw próbuje sprzedawać wielu nabywcom identyczne produkty. Na drugim biegunie znajduje się monopol, gdy tylko jedno przedsiębiorstwo sprzedaje konkretny produkt i w zasadzie nie ma żadnej konkurencji. Konkurencja monopolistyczna i oligopol znajdują się między tymi skrajnościami. Konkurencja monopolistyczna to sytuacja, w której wiele przedsiębiorstw sprzedaje podobne, ale nie identyczne produkty. Oligopol natomiast to układ, w którym relatywnie niewiele przedsiębiorstw sprzedaje identyczne lub podobne produkty, a wszystkie podmioty są od siebie silnie uzależnione. Najpierw przeanalizujemy to, w jaki sposób przedsiębiorstwa określają swoje koszty i oczekiwane zyski. Następnie omówimy źródła kosztów, zarówno w krótkim, jak i długim okresie. Zacznijmy jednak od tego, w jaki sposób można organizować działalność przedsiębiorstwa. Gospodarkę polską, podobnie zresztą jak amerykańską, charakteryzuje prywatna przedsiębiorczość oparta na prywatnej własności środków produkcji, jednak zarówno w gospodarce polskiej, jak i w amerykańskiej istnieją przedsiębiorstwa będące własnością publiczną (państwową lub komunalną). Prywatne przedsiębiorstwa mogą zostać zorganizowane w formie firm jednoosobowych (ang. sole proprietorships ) i spółek, zarówno takich, w których odpowiedzialność współwłaścicieli jest nieograniczona, wówczas noszą one nazwę spółek jawnych (ang. partnerships ), jak i ograniczona (ang. corporations ). Mówimy wówczas o spółkach kapitałowych , które dzielą się na spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (ang. limited liabity company ) i spółki akcyjne (ang. joint stock company ). Organizacja przedsiębiorstwa Gdy myślimy o przedsiębiorstwach, często przychodzą nam na myśl korporacyjni giganci tacy jak Wal-Mart, Orlen, Microsoft czy Fiat. Jednak przedsiębiorstwa mają różne wielkości, co przedstawia . Zgodnie z danymi GUS na koniec września 2020 r. liczba podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w Polsce przekraczała 4,1 mln. Nie oznacza to oczywiście, że w Polsce było wówczas aktywnych aż tyle firm. W statystykach GUS znajdują się bowiem podmioty, które zawiesiły wykonywanie działalności, podmioty, które zakończyły działalność, lecz informacja o tym fakcie nie dotarła do GUS, oraz podmioty, które nie są przedsiębiorstwami (fundacje, stowarzyszenia), ale prowadzą działalność gospodarczą. Z kolei wykorzystując dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tego samego okresu, liczbę podmiotów opłacających składki ubezpieczeniowe lub zdrowotne w ZUS można oszacować na 2,6 mln. W tej liczbie 120 tys. to podmioty sektora publicznego: urzędy, szkoły, domy dziecka itp. Z danych ZUS wynika również, iż tylko niespełna 900 tys. podmiotów zatrudnia pracowników (w tym podmioty sektora publicznego). 1,7 mln. to tzw. samozatrudnieni, czyli przedsiębiorcy odprowadzający składki za samych siebie. Niezależnie zatem od źródła danych, wniosek będzie taki sam: największa grupa polskich przedsiębiorstw to firmy jednoosobowe. Firmy jednoosobowe stanowią przedsiębiorstwa należące do jednego właściciela. Ma on prawo do całości dochodów, lecz ponosi również pełną odpowiedzialność za ewentualne straty. Każdy z nas może otworzyć punkt ksero, wynajmując lokal, maszyny biurowe oraz personel do obsługi klientów. Całość zysków przypada właścicielowi, ale w przypadku pojawienia się systematycznych strat musi on ogłosić bankructwo. Oznaczać to będzie, że straty będzie musiał pokryć, wykorzystując również osobisty majątek, taki jak dom, samochód czy sprzęt elektroniczny, które zostaną sprzedane, aby zaspokoić roszczenia wierzycieli. Natomiast jeśli punkt ksero funkcjonuje bez problemów, może się okazać, że niezbędne będą fundusze na rozszerzenie skali działalności, zakup nowych kserokopiarek i ploterów, nowy samochód dostawczy lub wynajęcie większego biura. Dobrym sposobem zebrania tych funduszy może być utworzenie z innymi osobami spółki jawnej. Spółka jawna (ang. partnership ) jest organizacją mającą cele gospodarcze, którą tworzą co najmniej dwie osoby będące jej współwłaścicielami. Dzielą one między siebie zyski i ponoszą wspólną, nieograniczoną odpowiedzialność za ewentualne straty. Spółka jawna jest spółką z nieograniczoną odpowiedzialnością, dlatego też w przypadku jej bankructwa właściciele muszą spłacić długi firmy, spieniężając, jeśli okaże się to konieczne, również swój majątek osobisty. Jest to jeden z najważniejszych powodów, dla których przedsiębiorstwa opierające swój sukces rynkowy na zaufaniu klientów, np. firmy oferujące usługi księgowe czy prawnicze, są zazwyczaj zorganizowane w formie spółki jawnej. Stanowi to bowiem gwarancję dla ich klientów, że wspólnicy są gotowi zaangażować swój prywatny majątek, gdyby sytuacja spółki tego wymagała. Każde przedsiębiorstwo w momencie startu potrzebuje określonej wielkości kapitału w celu sfinansowania zakupów umożliwiających prowadzenie działalności gospodarczej, zakupu surowców, maszyn lub opłacenia kampanii marketingowej. Spółki jawne najczęściej wykorzystują w tym celu środki własne osób zaangażowanych w ich działalność i ewentualnie kredyt bankowy. Natomiast przedsiębiorstwa wymagające dużych początkowych nakładów na zakup maszyn lub skomplikowanych linii produkcyjnych wymagają zainwestowania znacznie większych środków. Ze względu na komplikacje prawne unikają one formy spółki jawnej z dużą lub bardzo dużą liczbą udziałowców (spółka jawna przestaje istnieć w momencie, w którym jeden ze wspólników rezygnuje z prowadzenia działalności lub nie jest do niej zdolny, np. wskutek swojej śmierci). W ich sytuacji dogodną formą organizacji jest spółka kapitałowa (ang. corporation ). W takiej spółce, inaczej niż w spółce jawnej, osobowość prawna powstałego podmiotu jest oddzielona od osobowości prawnej jego właścicieli. Własność jest rozdzielona między akcjonariuszy (w przypadku spółek akcyjnych) lub udziałowców (w przypadku spółek z ograniczoną odpowiedzialnością – z o.o.). Pierwotnymi akcjonariuszami lub udziałowcami są osoby, które założyły przedsiębiorstwo, lecz potem sprzedały swój udział w przyszłych zyskach spółki innym osobom. W ten sposób liczba właścicieli może rosnąć niemal w nieograniczony sposób. Sprzedaż prawa do udziału w zyskach (czyli sprzedaż udziałów lub akcji) staje się źródłem nowych funduszy dla przedsiębiorstwa. W przeciwieństwie do spółki jawnej, spółki kapitałowe mogą zmieniać strukturę swoich udziałowców lub akcjonariuszy, a mimo to prowadzić działalność nieprzerwanie. W przypadku spółek notowanych na giełdzie (czyli publicznych spółek akcyjnych) akcje mogą zostać odsprzedane na rynku kapitałowym. Informacje o cenach akcji ukazujące się w mediach dotyczą właśnie warunków sprzedaży lub odsprzedaży akcji spółek publicznych. Jednak czasami nawet największe podmioty muszą wyemitować dodatkowe akcje w celu sfinansowania szczególnie dużych przedsięwzięć gospodarczych. Aby stać się akcjonariuszem spółki, trzeba nabyć jej akcje na giełdzie. Można dzięki temu uzyskać dochód z tytułu wypłacanej przez spółkę dywidendy (czyli udziału w tej części zysków, który nie jest przeznaczony na inwestycje) i osiągnąć zyski kapitałowe. Jeśli nabędziemy akcje jakiejś firmy za 150 zł za jedną, a w kolejnych dniach ich cena będzie rosła, to odsprzedając je po 160 zł, osiągniemy 10 zł zysku kapitałowego z jednej akcji. Oczywiście w przypadku spadku cen zamiast zysków notować będziemy straty kapitałowe. Akcjonariusze i udziałowcy spółek kapitałowych ponoszą jedynie ograniczoną odpowiedzialność za straty podmiotu, którego są współwłaścicielami. Nigdy nie będą zmuszeni do sprzedaży majątku osobistego, aby spłacić dług spółki. W najgorszym przypadku posiadane przez nich akcje lub udziały staną się bezwartościowym „kawałkiem papieru" (obecnie akcje są zdematerializowane, więc ten „kawałek papieru” należy traktować metaforycznie). Ponieważ akcjonariusze spółek publicznych to bardzo szeroka grupa, często składająca się z tysięcy, a nawet milionów inwestorów, to na swoim walnym zgromadzeniu wybierają oni radę nadzorczą, która z kolei zatrudnia zarząd do prowadzenia bieżącej działalności firmy. Im więcej akcji posiada akcjonariusz, tym więcej głosów może oddać w wyborach do rady nadzorczej spółki. Teoretycznie rada nadzorcza powinna zapewniać, że działalność spółki prowadzona jest rzeczywiście w interesie jej właścicieli, czyli akcjonariuszy. Jednak najwyższe kierownictwo, czyli zarząd, ma silny głos w sprawie wyboru kandydatów do rady nadzorczej. Wydaje się, że niewielu akcjonariuszy ma wystarczającą wiedzę lub motywację osobistą, aby zużywać energię czy wydawać pieniądze na wskazywanie potencjalnych członków zarządu. Większość z nich, kupując akcje, swoją motywację opiera przede wszystkim, jeśli nie wyłącznie, na zyskach kapitałowych. Wielkość i liczba przedsiębiorstw w Polsce w 2020 r. Liczba zatrudnionych Liczba przedsiębiorstw (% ogólnej liczby przedsiębiorstw) Razem 2 597 672 (100%) 1 1 700 000 (65,4%) 2–9 739 000 (28,5%) 10–49 128 298 (4,9%) 50–249 26 256 (1%) 250 i więcej 4 118 (0,2%) (Źródło: GUS www.stat.gov.pl i ZUS www.zus.pl) długi okres (ang. long run ) okres, w którym wszystkie nakłady są zmienne

Business


Koszty całkowite i księgowe, zysk księgowy i zysk ekonomiczny Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać różnicę między kosztem księgowym a kosztem ekonomicznym Zrozumieć relację utargu i kosztów Każde przedsiębiorstwo, niezależnie od swoich rozmiarów i rodzaju działalności, dąży do osiągnięcia zysku: Zysk = Utarg całkowity – Koszty całkowite Utarg całkowity (ang. total revenue ) lub inaczej przychód całkowity ( przychód ze sprzedaży ) to środki, jakie przedsiębiorstwo uzyskuje ze sprzedaży wytwarzanych przez siebie produktów. Obliczamy go, mnożąc cenę produktu przez wolumen sprzedanej produkcji: Zysk = Cena × Ilość W kolejnych rozdziałach dowiedziemy, że przychody ze sprzedaży są funkcją popytu na produkty przedsiębiorstwa. Koszty całkowite (ang. total costs ) to wszystkie wydatki, jakie przedsiębiorstwo ponosi, produkując i sprzedając wytwarzane dobra i usługi. Przypomnijmy, że proces produkcji to przekształcanie nakładów w gotowe do sprzedaży dobra i usługi (wyroby gotowe). Pozyskanie każdego z tych nakładów wiąże się dla przedsiębiorstwa z pewnym kosztem. Suma wszystkich kosztów stanowi koszt całkowity. W tym rozdziale pokażemy, że koszty ponoszone przez przedsiębiorstwa w krótkim okresie różnią się od tych ponoszonych w długim okresie. Możemy rozróżnić dwa rodzaje kosztów: księgowe i ekonomiczne. Koszty księgowe (ang. explicit costs ) to koszty, które, jak sama nazwa wskazuje, są możliwe do ujęcia w księgach rachunkowych. Najczęściej mają formę rzeczywistych płatności dokonywanych przez przedsiębiorstwa. Niekiedy jednak koszty księgowe nie wiążą się bezpośrednio z żadnym wydatkiem. Takim kosztem jest amortyzacja (ang. amortisation ), czyli odpis związany z wykorzystaniem maszyny lub innego składnika kapitału rzeczowego, który jest użytkowany przez więcej niż jeden cykl produkcyjny. Najczęściej firmy dokonują pełnej płatności za taką maszynę przy jej zakupie, ale jako koszt traktują tylko część ceny. Koszt ten, czyli właśnie amortyzacja, będzie wpisywany w księgi rachunkowe przez cały okres, w którym dana maszyna jest eksploatowana, choć nie będzie już za sobą pociągał żadnego wydatku (ten opis jest oczywiście uproszczony, ale z uwagi na to, że niniejszy podręcznik traktuje o ekonomii, a nie o rachunkowości, możemy sobie na to pozwolić). Kosztami księgowymi są pensje wypłacane pracownikom lub czynsz za wynajęcie biura. Koszty ekonomiczne (ang. implicit costs ) są natomiast sumą kosztów księgowych oraz kosztów alternatywnych zasobów posiadanych i wykorzystywanych przez przedsiębiorstwo. W przypadku małych przedsiębiorstw zwykle są to zasoby wniesione przez właścicieli. Wartość pracy właściciela firmy, który nie pobiera za to wynagrodzenia, lub potencjalny dochód, jaki wiązałby się z wynajęciem części posiadanej przez tegoż właściciela i wykorzystywanej na działalność gospodarczą nieruchomości, to przykłady kosztów ekonomicznych. Te dwie definicje kosztu są ważne dla rozróżnienia dwóch koncepcji zysku: zysku księgowego i zysku ekonomicznego. Zysk księgowy (ang. accounting profit ) wyraża podejście oparte wyłącznie na kosztach księgowych. Obliczany jest jako różnica między utargiem całkowitym a kosztem księgowym. Natomiast zysk ekonomiczny (ang. economic profit ) to utarg całkowity pomniejszony o koszty ekonomiczne, czyli zarówno o koszty księgowe, jak i koszty alternatywne wykorzystywanych zasobów. Różnica jest o tyle istotna, że nawet jeśli przedsiębiorstwo płaci podatek dochodowy od zysku księgowego (zysku brutto), wcale nie oznacza to, że notuje zyski ekonomiczne. A właśnie ta kategoria decyduje o sukcesie przedsiębiorstwa. Obliczanie wartości kosztów oraz zysków księgowych i ekonomicznych Przeanalizujmy następujący przykład. Fryderyk obecnie pracuje w dużej kancelarii prawniczej. Rozważa jednak otwarcie w swoim rodzinnym, średniej wielkości mieście własnej firmy, w której – po rozkręceniu działalności – spodziewa się zarabiać 200 tys. zł rocznie. Aby prowadzić własną działalność gospodarczą, potrzebuje siedziby i jeszcze jednego pracownika wykonującego proste prace biurowe na pół etatu. Znalazł idealne biuro, które może wynająć za 50 tys. zł rocznie. Może też zatrudnić pracownika za 35 tys. zł rocznie. Jeśli te wielkości są dobrze oszacowane, to czy praktyka prawnicza Fryderyka będzie opłacalna? Krok 1. Najpierw musisz obliczyć koszty. Mając już wiedzę o kosztach księgowych, możesz je zsumować: Wynajęcie biura : 50 000 zł Wynagrodzenie pracownika : +35 000 zł ____________ Całkowite koszty księgowe : 85 000 zł Krok 2. Odjęcie kosztów księgowych od przychodów całkowitych pozwala obliczyć zysk księgowy. Przychody całkowite : 200 000 zł Całkowite koszty księgowe : –85 000 zł ____________ Zysk księgowy : 115 000 zł Obliczenia te uwzględniają jednak tylko koszty księgowe. Aby otworzyć własną praktykę, Fryderyk musiałby porzucić obecną pracę, w której zarabia rocznie 125 tys. zł. Jest to koszt alternatywny jego pracy, jaką wykonywałby jako właściciel firmy prawniczej. Krok 3. Aby określić zysk ekonomiczny, musisz od przychodów odjąć zarówno koszty księgowe, jak i alternatywne: Zysk ekonomiczny = przychody całkowite – koszty księgowe – koszty ekonomiczne = 200 000 zł – 85 000 zł – 125 000 zł = –10 000 zł rocznie Na prowadzeniu własnej firmy Fryderyk traciłby 10 tys. zł rocznie. Nie oznacza to, że z pewnością jej nie otworzy (w końcu może mu bardzo zależeć na tym, żeby zostać swoim własnym szefem), ale jeśli się na to zdecyduje, zarobi o 10 tys. zł mniej, niż utrzymując posadę w dużej kancelarii. Koszty ekonomiczne mogą obejmować również inne kategorie. Być może Fryderyk ceni sobie wolny czas, a założenie własnego przedsiębiorstwa wymagałoby od niego poświęcenia na pracę większej liczby godzin niż w korporacji prawniczej. W tym przypadku utracony czas wolny byłby również kosztem alternatywnym pomniejszającym zysk ekonomiczny. Teraz, gdy zapoznaliśmy się z podziałem kosztów na dwie zasadnicze kategorie, przyjrzyjmy się ich strukturze. Może się ona różnić w zależności od tego, czy analizujemy sytuację przedsiębiorstwa w długim, czy w krótkim okresie. Rozróżnienie to będzie przedmiotem naszych rozważań w kolejnych podrozdziałach. Key Concepts and Summary Przedsiębiorstwa prywatne są nastawione na osiąganie zysków. Zysk to różnica między utargiem (przychodami) a kosztami. Zysk księgowy wynika tylko z kosztów księgowych, zaś zysk ekonomiczny uwzględnia również koszty alternatywne wykorzystywanych zasobów (w tym pracy własnej właścicieli), czyli koszty ekonomiczne. Self-Check Questions Przedsiębiorstwo osiągnęło przychody ze sprzedaży w wysokości 1 mln zł. Na wynagrodzenia wydało 6oo tys. zł., 150 tys. zł to koszty kapitałowe, a 200 tys. zł – wydatki na zakup materiałów. Jaki był zysk księgowy tego przedsiębiorstwa? zysk księgowy = utarg całkowity minus koszty księgowe = 1 000 000 – ( 600 000 + 150 000 + 200 000 ) = 50 000 [ zł ] Kontynuując rozważania na temat przedsiębiorstwa przedstawionego w , przyjmijmy, że zakład należący do tego przedsiębiorstwa znajduje się na ziemi, która jest jego własnością. Można byłoby ją wydzierżawić za 30 tys. zł rocznie. Jaki zatem był zysk ekonomiczny tego przedsiębiorstwa? zysk ekonomiczny = zysk księgowy minus koszty ekonomiczne = 50 000 – 30 000 = 20 000 [ zł ] Review Questions Czym różnią się koszty księgowe od kosztów ekonomicznych? Jak myślisz, czy spłata odsetek od pożyczki udzielonej przedsiębiorstwu jest kosztem księgowym, czy kosztem ekonomicznym? Jaka jest różnica między zyskiem księgowym a zyskiem ekonomicznym? Critical Thinking Questions Małe przedsiębiorstwa „U sąsiada”, takie jak sklepy spożywcze w centrach miast, czasami istnieją, mimo że nie osiągają zysków ekonomicznych. Jak możesz to wyjaśnić? Problems Przedsiębiorstwo rozważa inwestycję, która przyniesie 6% zwrotu w stosunku rocznym. Gdyby zaciągnęło pożyczkę na jej sfinansowanie, musiałby od niej zapłacić 8% odsetek rocznie, ale obecnie ma gotówkę, więc nie będzie musiało pożyczać kapitału. Czy ów podmiot gospodarczy powinien dokonać tej inwestycji? Posłuż się obliczeniami. Wskazówka: Czy to zadanie da się rozwiązać, jeśli nie wiemy, jaką roczną stopę zwrotu firma może osiągnąć dzięki zainwestowaniu posiadanej gotówki? References 2010 U.S. Census. www.census.gov. American Community Survey. 2012. "School Enrollment and Work Status: 2011." Accessed April 13, 2015. http://www.census.gov/prod/2013pubs/acsbr11-14.pdf. National Center for Educational Statistics. “Digest of Education Statistics.” (2008 and 2010). Accessed December 11, 2013. nces.ed.gov. CreditCards.com. 2013. http://www.creditcards.com/credit-card-news/credit-card-industry-facts-personal-debt-statistics-1276.php. AFL-CIO. “Training and Apprenticeships.” http://www.aflcio.org/Learn-About-Unions/Training-and-Apprenticeships. Central Intelligence Agency. “The World Factbook.” https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html. Clark, John Bates. Essentials of Economic Theory: As Applied to Modern Problems of Industry and Public Policy. New York: A. M. Kelley, 1907, 501. United Auto Workers (UAW). “About: Who We Are.” http://www.uaw.org/page/who-we-are. United States Department of Labor: Bureau of Labor Statistics. “Economic News Release: Union Members Summary.” Last modified January 23, 2013. http://www.bls.gov/news.release/union2.nr0.htm. United States Department of Labor, Bureau of Labor Statistics. 2015. “Economic News; Union Members Summary.” Accessed April 13, 2015. http://www.bls.gov/news.release/union2.nr0.htm. Clune, Michael S. “The Fiscal Impacts of Immigrants: A California Case Study.” In The Immigration Debate: Studies on the Economic, Demographic, and Fiscal Effects of Immigration, edited by James P. Smith and Barry Edmonston. Washington, DC: National Academy Press, 1998, 120–182. http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=5985&page=120. Smith, James P. “Immigration Reform.” Rand Corporation: Rand Review. http://www.rand.org/pubs/periodicals/rand-review/issues/2012/fall/leadership/immigration-reform.html. U.S. Department of Homeland Security: Office of Immigration Statistics. “2011 Yearbook of Immigration Statistics.” September 2012. http://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2011/ois_yb_2011.pdf. Anderson, Deborah J., Melissa Binder, and Kate Krause. “The Motherhood Wage Penalty Revisited: Experience, Heterogeneity, Work Effort, and Work-Schedule Flexibility.” Industrial and Labor Relations Review. no. 2 (2003): 273–294. http://www2.econ.iastate.edu/classes/econ321/orazem/anderson_motherhood-penalty.pdf. Turner, Margery Austin, Rob Santos, Diane K. Levy, Doug Wissoker, Claudia Aranda, Rob Pitingolo, and The Urban Institute. “Housing Discrimination Against Racial and Ethnic Minorities 2012.” U.S. Department of Housing and Urban Development. Last modified June 2013. http://www.huduser.org/Publications/pdf/HUD-514_HDS2012.pdf. Austin, Algernon. “The Unfinished March: An Overview.” Economic Policy Institute. Last modified June 18, 2013. http://www.epi.org/publication/unfinished-march-overview/. Bertrand, Marianne, and Sendhil Mullainathan. “Are Emily and Greg More Employable Than Lakisha and Jamal? A Field Experiment on Labor Market Discrimination.” American Economic Review. no. 4 (2004): 991-1013. https://www.aeaweb.org/articles.php?doi=10.1257/0002828042002561&fnd=s. Blau, Francine D., and Laurence M. Kahn. “The Gender Pay Gap: Have Women Gone as Far as They Can?” Academy of Management Perspectives. no. 1 (2007): 7–23. 10.5465/AMP.2007.24286161. Card, David, and Alan B. Kruger. “Trends in Relative Black–White Earnings Revisited (Working Paper #310).” Princeton University and the National Bureau of Economic Research. December 1992. http://harris.princeton.edu/pubs/pdfs/310.pdf. Donovan, Theresa. Jurist. “Federal Judge Rejects Class Status in Wal-Mart Discrimination Suit.” Last modified August 5, 2013. http://jurist.org/paperchase/2013/08/federal-judge-rejects-class-status-in-wal-mart-discrimination-suit.php. Harris, Elizabeth A. “Labor Panel Finds Illegal Punishments at Walmart.” The New York Times, November 18, 2013. http://www.nytimes.com/2013/11/19/business/labor-panel-finds-illegal-punishments-at-walmart.html?_r=1&. Kolesnikova, Natalia A., and Yang Liu. Federal Reserve Bank of St. Louis: The Regional Economist. “Gender Wage Gap May Be Much Smaller Than Most Think.” Last modified October 2011. http://www.stlouisfed.org/publications/re/articles/?id=2160. Podmolik, Mary Ellen. “HUD Finds Housing Discrimination ‘Hidden’ But Prevalent.” Chicago Tribune: Business, June 12, 2013. http://articles.chicagotribune.com/2013-06-12/business/ct-biz-0612-housing-discrimination-20130612_1_renters-testers-chicago-area. Spreen, Thomas Luke. United States Department of Labor: Bureau of Labor Statistics. “Recent College Graduates in the U.S. Labor Force: Data from the Current Population Survey.” Monthly Labor Review (February, 2013). http://www.bls.gov/opub/mlr/2013/02/art1full.pdf . U.S. Bureau of Labor Statistics: BLS Reports. 2014. “Women in the Labor Force: A Databook (Report 1052).” Accessed April 13, 2015. http://www.bls.gov/opub/reports/cps/women-in-the-labor-force-a-databook-2014.pdf. U.S. Equal Employment Opportunity Commission, “Walmart to Pay More than $11.7 Million to Settle EEOC Sex Discrimination Suit.” Last modified March 1, 2010. http://www.eeoc.gov/eeoc/newsroom/release/3-1-10.cfm. United States Census Bureau. 2014. “Table 1. Educational Attainment of the Population 18 Years and Over, by Age, Sex, Race, and Hispanic Origin: 2014.” Accessed April 13, 2015. http://www.census.gov/hhes/socdemo/education/data/cps/2014/tables.html. United States Department of Labor: Bureau of Labor Statistics. “News Release: Usual Weekly Earnings of Wage and Salary Workers (Third Quarter 2013).” November 1, 2013. http://www.bls.gov/news.release/pdf/wkyeng.pdf. Warner, Judith. 2014. “Fact Sheet: The Women’s Leadership Gap: Women’s Leadership by the Numbers.” Center for American Progress. Accessed March 16, 2015. https://www.americanprogress.org/issues/women/report/2014/03/07/85457/fact-sheet-the-womens-leadership-gap/. Weinberger, Catherine J., and Lois Joy. “The Relative Earnings of Black College Graduates, 1980–2001.” In Race and Economic Opportunity in the 21st Century, edited by Marlene Kim. New York: Routledge, 2007. http://www.econ.ucsb.edu/~weinberg/grads.pdf. zysk księgowy (ang. accounting profit ) utarg całkowity pomniejszony o koszty księgowe zysk ekonomiczny (ang. economic profit ) utarg całkowity pomniejszony o koszty ekonomiczne, czyli koszty księgowe i koszty alternatywne wykorzystywanych zasobów koszty księgowe (ang. explicit costs ) koszty, które można zapisać w księgach rachunkowych, np. płatności dokonywane przez przedsiębiorstwo na wynagrodzenia personelu, czynsz, zakupy materiałów i surowców itd. przedsiębiorstwo (ang. firm ) wydzielona prawnie jednostka organizacyjna, która łączy nakłady pracy, kapitału, ziemi, surowców i półproduktów, aby wyprodukować dobra i usługi koszty ekonomiczne (ang. economic costs ) suma kosztów księgowych i kosztów alternatywnych zasobów wykorzystywanych przez przedsiębiorstwo w działalności gospodarczej, np. zarobków utraconych przez właściciela firmy, który świadczy na jej korzyść nieodpłatną pracę przedsiębiorstwo prywatne (ang. private firm ) sytuacja, w której podmioty prywatne są właścicielami całego przedsiębiorstwa lub większości jego akcji lub udziałów produkcja (ang. production ) proces łączenia nakładów w taki sposób, aby wyprodukować dobra i usługi, które następnie zostaną zaoferowane do sprzedaży na rynku, wartość produktów powinna być wyższa niż suma wartości nakładów i kosztów procesu produkcyjnego przychód całkowity (ang. total revenue ) patrz: utarg całkowity całkowite przychody ze sprzedaży (ang. total revenue ) patrz: utarg całkowity utarg całkowity (ang. total revenue ) środki, jakie przedsiębiorstwo uzyskuje ze sprzedaży wytworzonych dóbr i usług; definiowane jako iloczyn ceny oraz wolumenu produkcji (sprzedaży)

Business


Produkcja w krótkim okresie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić koncepcję funkcji produkcji Wymienić rodzaje nakładów i czynników produkcji Rozróżnić stałe i zmienne nakłady w procesie produkcji w krótkim okresie Dokonać rozróżnienia między produkcją w krótkim okresie a produkcją w długim okresie Odróżnić produkt krańcowy od całkowitego Przedstawić koncepcję malejącej produktywności krańcowej W tym podrozdziale chcemy zbadać związek między wytwarzanym przez przedsiębiorstwo wolumenem produkcji a kosztem jego wytworzenia. Wspomnieliśmy już, że koszt konkretnego dobra lub usługi zależy od tego, ile nakładów jest potrzebnych do ich wyprodukowania i ile te nakłady kosztują. Na pierwsze pytanie możemy odpowiedzieć, wprowadzając funkcję produkcji przedsiębiorstwa. Proces produkcji pizzy obejmuje takie elementy, jak: składniki potrzebne do przygotowania placka, wierzchnie dodatki, praca kucharza oraz narzędzia i materiały niezbędne do przygotowania i zaserwowania tego dania. (Źródło: Haldean Brown/Flickr Creative Commons) Produkcja to proces (lub znacznie częściej szereg procesów), który przedsiębiorstwo wykorzystuje do przekształcania nakładów (np. pracy, kapitału, surowców) w gotowe produkty, tj. dobra lub usługi oferowane przez firmę na rynku. Przeanalizujmy proces powstawania pizzy. Pizzaiolo (czyli kucharz formujący pizzę) potrzebuje mąki, wody i drożdży, aby zrobić ciasto. Następnie z pomidorów, przypraw i wody przygotowuje sos, którym posmaruje uformowany placek. Po nałożeniu nań sera i innych dodatków (szynki, grzybów, owoców morza itp.) pizza trafia do pieca. No właśnie, w pizzerii niezbędny jest piec opalany drewnem, jak również specjalna drewniana deska podobna do łopaty, która służy do wkładania i wyjmowania pizzy. Po upieczeniu pizzę pakuje się do pudełka (jeśli jest na wynos), a klient płaci za przygotowany produkt. Jakie są zatem nakłady (lub czynniki produkcji) wykorzystywane w procesie produkcji pizzy? Ekonomiści dzielą czynniki produkcji na kilka kategorii: Zasoby naturalne (ziemia i surowce) (ang. natural resources ). Składniki niezbędne do przygotowania pizzy to surowce. Należą do nich mąka, drożdże i woda do ciasta, pomidory i zioła do sosu oraz ser i inne dodatki, które dopełnią pizzę. Jeśli pizzeria korzysta z pieca opalanego drewnem, wówczas jako surowiec dodamy drewno. Gdyby piec był ogrzewany gazem ziemnym, do surowców zaliczylibyśmy gaz. Nie zapominajmy o elektryczności potrzebnej do oświetlenia kuchni. Gdybyśmy – zamiast procesu wytwarzania pizzy – analizowali proces produkcji zbóż, wśród zasobów naturalnych umieścilibyśmy ziemię, którą rolnik wykorzystuje pod uprawy. Praca (ang. labor ). W kontekście produkcji praca oznacza ludzki wysiłek, zarówno fizyczny, jak i umysłowy. Praca kucharza jest najważniejszym elementem tego czynnika produkcji. Pizzaiolo musi być wystarczająco silny, aby rozwałkować ciasto, włożyć pizzę i wyjąć ją z pieca, a jednocześnie wystarczająco zręczny, aby uformować w powietrzu cienki placek. Oczywiście musi też wiedzieć, jak zrobić pizzę, jak długo ją piec i znać inne tajniki wytwarzania pizzy. Pizzeria może również zatrudniać jedną osobę lub więcej do obsługi klientów, przyjmowania zamówień i inkasowania płatności. Kapitał (ang. capital ). Gdy ekonomiści stosują ten termin, nie mają na myśli kapitału finansowego (pieniędzy), lecz kapitał fizyczny, czyli maszyny, sprzęt i budynki, których używa się w trakcie produkcji. W przypadku pizzerii kapitał obejmuje piec do pizzy, przybory kuchenne wykorzystywane przez kucharza, budynek i pozostałe niezbędne wyposażenie (np. stoły i krzesła). Technologia (ang. technology ). Pojęcie to odnosi się do procesu lub procesów produkcji. W jakiej proporcji pizzaiolo łączy składniki, aby zrobić idealne ciasto na pizzę? Do jakiej temperatury powinien być nagrzany piec? Jak długo należy trzymać w nim pizzę? Jaki jest najlepszy dostępny na rynku piec opalany drewnem? A może jednak lepszy będzie gazowy? Czy restauracja powinna wyrabiać własne ciasto i sos, czy może lepiej je kupić (tak jak zazwyczaj dzieje się z deserami we włoskich knajpkach)? Przedsiębiorczość (ang. entrepreneurship ). Proces produkcji wymaga podjęcia wielu istotnych decyzji i dużej wiedzy, nawet w przypadku produktu tak nieskomplikowanego jak pizza. Kto podejmuje te decyzje? Ostatecznie to przedsiębiorca, osoba prowadząca działalność gospodarczą, musi się z nimi zmierzyć. Przedsiębiorczość to nic innego jak dostrzeganie potrzeb konsumentów i wymyślanie sposobów, które pozwolą zarobić pieniądze na ich zaspokajaniu. Mark Zuckerberg jako pierwszy zorientował się, że pieniądze będzie można zarobić na umożliwieniu ludziom dzielenia się z innymi szczegółami z prywatnego życia za pomocą specjalnie do tego zaprojektowanej aplikacji komputerowej. W ten sposób stworzył rynek, na którym działają media społecznościowe i niezależnie od tego, że młodzi ludzie znacznie częściej niż Facebooka używają teraz TikToka, jak również niezależnie od wątpliwości etycznych i prawnych związanych ze sprzedażą danych, które użytkownicy Facebooka dobrowolnie udostępniają w tej aplikacji, uczyniło to z Marka Zuckerberga jednego z najbogatszych ludzi na świecie. To chyba najlepszy przykład przedsiębiorczości w działaniu. Koszt produkcji pizzy (lub dowolnego innego produktu) zależy od ilości kapitału, pracy, surowców i innych niezbędnych czynników produkcji oraz ceny, którą musi zapłacić przedsiębiorca za każdy z nich. Przyjrzyjmy się zatem temu problemowi nieco dokładniej. Możemy podsumować nasze dotychczasowe rozważania w formie funkcji produkcji – wyrażenia matematycznego lub równania, które wyjaśnia relację między danymi wejściowymi a wynikami: Q = f [ N R , L , K , t , E ] gdzie NR to zasoby naturalne ( Natural Resources ), L to praca ( Labor ), K to kapitał ( Capital ), t to technologia ( Technology ) oraz E to przedsiębiorczość ( Entrepreneurship ). Funkcja produkcji daje odpowiedź na pytanie, jaką wielkość produkcji może wytworzyć przedsiębiorstwo przy różnych poziomach nakładów. Dla każdego produktu (pizzy, samochodu i zboża) można stworzyć specyficzną i unikalną funkcję produkcji. Ilość pracy wykorzystywanej przez rolnika do wyprodukowania kwintala pszenicy jest prawdopodobnie inna niż ilość pracy potrzebna do wyprodukowania samochodu. Każde przedsiębiorstwo może produkować w nieco inny sposób, więc nawet funkcje produkcji przedsiębiorstw z tej samej branży mogą być nieco inne (w jednej pizzerii wszystkie składniki pizzy wytwarzane będą w lokalu, zaś w drugiej ciasto i sos dostarczą poddostawcy). Pizzeria z konsumpcją na miejscu prawdopodobnie zużywa więcej pracy (kelnerów i osób zmywających zastawę stołową) niż restauracja produkująca wyłącznie na wynos. Możemy opisać te nakłady i czynniki produkcji (oraz wiążące się z nimi koszty) jako stałe lub zmienne . Stałe nakłady i czynniki produkcji (ang. fixed inputs ) to takie, których ilości nie można zwiększyć lub zmniejszyć w krótkim okresie. W przykładzie z pizzą nakładem stałym jest np. lokal. Gdy przedsiębiorca podpisze umowę najmu i zobowiąże się opłacać czynsz w jakimś okresie, nie może się z niej wycofać aż do momentu jej wygaśnięcia. W krótkim okresie nie da się również znaleźć kolejnej nieruchomości, którą od razu można wykorzystać jako pizzerię. Oznacza to, że również koszt najmu pomieszczeń jest stały. Stałe nakłady określają maksymalną zdolność produkcyjną przedsiębiorstwa w krótkim okresie. Przecież nawet jeśli będziemy powiększać zatrudnienie i kupować więcej surowców, to w jednym budynku nie da się zwiększać produkcji pizzy w nieskończoność. Analogicznie jest z potencjalnym produktem możliwym do wytworzenia w danym społeczeństwie, który zdefiniowany jest przez krzywą możliwości produkcyjnych. Wskazuje ona na maksymalną wielkość produkcji, jaką społeczeństwo może wytworzyć w danym momencie przy użyciu dostępnych zasobów. Zmienne nakłady i czynniki produkcji (ang. variable inputs ) można łatwo zwiększyć lub zmniejszyć w krótkim okresie. Aby zamówić więcej mąki, pomidorów i szynki, pizzaiolo może po prostu zadzwonić do dostawcy. Składniki do przygotowania placków są zatem nakładami zmiennymi. Właściciel może również dość szybko zatrudnić nową osobę do obsługi telefonicznych zamówień, ponieważ praca ta nie wymaga żadnych długo nabywanych umiejętności ani kwalifikacji. Ekonomiści zwykle używają skróconej formy funkcji produkcji: Q = f [ L , K ] , gdzie L reprezentuje wszystkie nakłady zmienne, zaś K – wszystkie nakłady stałe. Wynika to z przyjęcia założenia, zgodnie z którym w krótkim okresie łatwo jest zwiększać nakład pracy (Labor), natomiast powiększanie nakładu Kapitału nie jest możliwe. W konsekwencji ekonomiści analizują sytuację przedsiębiorstwa, w tym przede wszystkim poziom jego produkcji, w krótkim i w długim okresie. Krótki okres (ang. short run ) to czas, w którym przynajmniej niektóre czynniki produkcji są stałe. Dla pizzerii krótkim okresem będzie czas obowiązywania umowy najmu pomieszczeń, ponieważ związany bieżącą umową właściciel nie może wybrać innego lokalu. W długim okresie (ang. long run ) wszystkie nakłady i czynniki produkcji są zmienne. Po wygaśnięciu umowy najmu pomieszczeń na pizzerię właściciel może przenieść się do większego lub mniejszego lokalu, w zależności od popytu na przygotowywane przezeń placki. Przyjrzyjmy się produkcji w krótkim okresie na konkretnym przykładzie: ścinania drzew za pomocą piły spalinowej. Zasady rządzące produkcją w krótkim okresie można omówić na przykładzie drwali ścinających drzewa. Ponieważ na mocy definicji nakład kapitału jest stały w krótkim okresie, nasza funkcja produkcji ma postać: Q = f [ L , K − ] lub Q = f [ L ] To równanie w prosty sposób pokazuje, że wielkość produkcji (np. liczba drzew ścinanych dziennie) zależy tylko od wielkości zatrudnionej siły roboczej (np. liczby pracujących drwali), przy założeniu, że nakład kapitału jest stały (czyli dysponują oni jedną piłą spalinową). Możemy zilustrować funkcję produkcji konkretnymi wartościami, tak jak to zostało pokazane w . Krótkookresowa funkcja produkcji ściętych drzew Liczba drwali 1 2 3 4 5 Produkt całkowity (TP) 4 10 12 13 13 Produkt krańcowy (MP) 4 6 2 1 0 Warto zauważyć, że do naszych rozważań wprowadziliśmy nowe pojęcia. Produkcję (Q) możemy także nazwać produkcją całkowitą (TP – total product ), co oznacza wielkość produkcji wytworzoną przy danej ilości pracy i stałej ilości kapitału. W tym przykładzie jeden drwal używający piły może ściąć cztery drzewa w ciągu godziny. Dwóch drwali, mając do dyspozycji jedną piłę, może ściąć w tym samym okresie dziesięć drzew. Dzieje się tak dlatego, że podczas gdy pierwszy pracuje przy ścinaniu, drugi wyszukuje kolejne drzewa nadające się do ścięcia. Mogą się również zmieniać przy pracy, dzięki czemu mniej się męczą i pracują wydajniej. Powinniśmy również wprowadzić bardzo ważne pojęcie: produkt krańcowy (marginalny) (ang. marginal product ). Produkt krańcowy to dodatkowa produkcja, która zostaje wytworzona dzięki zatrudnieniu kolejnego pracownika. Produktu krańcowego nie należy jednak utożsamiać z konkretnymi dobrami lub usługami, które wytworzyła nowo zatrudniona osoba. Przecież dodatkowe 6 ściętych drzew w naszym przykładzie zostało wyprodukowane przez dwóch drwali. Przyrost produkcji był możliwy dzięki zatrudnieniu kolejnego pracownika, ale nie jest on efektem wyłącznie jego pracy. W ujęciu matematycznym produkt krańcowy to przyrost produktu całkowitego podzielony przez przyrost nakładu pracy: M P = Δ (T P) / Δ L W powyższej tabeli, ponieważ 0 pracowników ścina 0 drzew, produkt krańcowy pierwszego pracownika to cztery drzewa dziennie, ale produkt krańcowy drugiego pracownika to sześć drzew dziennie. Dlaczego tak się dzieje? Jak wskazaliśmy powyżej, wynika to z charakteru omawianego procesu produkcyjnego. Załóżmy, że dodamy do tej historyjki trzeciego drwala. Jaki będzie produkt krańcowy tej osoby? Co ta osoba wniesie do zespołu? Może na przykład dbać o dostarczanie paliwa, dzięki któremu piła mechaniczna działa, albo przynosić wodę, którą orzeźwiać się będą koledzy. Trzeci pracownik umożliwi również jeszcze częstsze zmiany przy ścinaniu, co uczyni pracę każdego z drwali szybszą. Wartości, które zostały wskazane w tabeli, pozwalają na sformułowanie niezwykle ważnego wniosku dotyczącego produkcji w krótkim okresie. Wraz ze wzrostem liczby zatrudnionych osób produkt krańcowy początkowo rośnie, ale wcześniej czy później nieuchronnie zaczyna maleć. Od pewnego poziomu zatrudnienia każdy kolejny pracownik nie przekłada się już na wzrost wielkości produkcji albo jego wpływ na produkt całkowity jest ujemny. Wniosek ten nazywany jest prawem malejącego produktu krańcowego (ang. law of diminishing marginal product ) i jest immanentną cechą produkcji w krótkim okresie. Koncepcja malejącej produktywności krańcowej jest bardzo podobna do malejącej użyteczności krańcowej, o której była mowa w rozdziale dotyczącym wyboru konsumenta. Obie z kolei są przykładami bardziej ogólnej koncepcji malejących przychodów krańcowych. Dlaczego produktywność krańcowa maleje? Dzieje się tak ze względu na stały nakład kapitału (szerzej – na nakłady stałych czynników produkcji). Wrócimy do tego zagadnienia, gdy w jednym z kolejnych podrozdziałów będziemy omawiać produkcję w długim okresie. Prawo malejącego produktu krańcowego możemy również przedstawić graficznie, na przykład tak, jak na i . wykorzystuje dane z . Natomiast przedstawia bardziej ogólne przypadki krzywych produktu całkowitego i krańcowego. Prawo malejącego produktu krańcowego: całkowita produkcja drzew w krótkim okresie (na górze), krańcowa produkcja drzew (na dole). Krzywe produktu całkowitego (na górze) i produktu krańcowego (na dole). Key Concepts and Summary Produkcja to seria toczących się w przedsiębiorstwie procesów, które prowadzą do przekształcania nakładów i czynników produkcji (np. pracy, kapitału, surowców itp.) w dobra i usługi, jakie będzie można zaoferować nabywcom na rynku. Zmiana nakładu stałych czynników produkcji (przede wszystkim kapitału) w krótkim okresie jest niemożliwa. Przyrost produkcji w krótkim okresie jest zatem konsekwencją rosnącego nakładu zmiennych czynników produkcji, przede wszystkim wzrostu liczby zatrudnionych pracowników. Produkt krańcowy to dodatkowa produkcja, którą przedsiębiorstwo uzyskuje, zatrudniając kolejne jednostki siły roboczej (dodatkowych ludzi). Dla każdej funkcji produkcji w krótkim okresie wzrost zatrudnienia powyżej pewnego poziomu doprowadzi do spadku produktu krańcowego – kolejni zatrudniani pracownicy będą przyczyniać się do coraz mniejszych przyrostów produkcji całkowitej. Z matematycznego punktu widzenia produkcja krańcowa to nachylenie krzywej produkcji całkowitej. Review Questions Co to jest funkcja produkcji? Jaka jest różnica między stałymi a zmiennymi nakładami (czynnikami produkcji)? malejąca produktywność krańcowa (ang. diminishing marginal productivity ) ogólna zasada, zgodnie z którą zatrudnianie kolejnych jednostek siły roboczej przy stałym zasobie kapitału prowadzi do coraz mniejszych przyrostów produktu całkowitego nakłady (koszty) stałe (ang. fixed inputs ) czynniki produkcji, których wielkości zatrudnienia w krótkim okresie nie można zwiększyć lub zmniejszyć produkt krańcowy (ang. marginal product ) zmiana wielkości produkcji całkowitej w przedsiębiorstwie wynikająca ze wzrostu zatrudnienia o jednostkę; matematycznie MP = Δ(TP) / ΔL

Business


Koszty w krótkim okresie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć zależność między wielkością produkcji a kosztami Dopasować wynagrodzenie do każdego czynnika produkcji Przeanalizować koszty w krótkim okresie, wykorzystując kategorie kosztów całkowitych, kosztów stałych, kosztów zmiennych, kosztu krańcowego i kosztu przeciętnego Obliczyć zysk przeciętny Wskazać znaczenie zmienności kosztów dla wartości zysku przedsiębiorstwa W poprzednim podrozdziale wyjaśniliśmy już, że całkowite koszty zależą od wielkości nakładów, które przedsiębiorstwo wykorzystuje do wytworzenia konkretnego wolumenu swojej produkcji, oraz od kosztów tych nakładów. Funkcja produkcji przedsiębiorstwa wskazuje, jaki wolumen produkcji zostanie wytworzony przy danym poziomie nakładów. Na problem ten można jednak spojrzeć również z drugiej strony: ile i jakich nakładów potrzebuje przedsiębiorstwo, aby wyprodukować konkretną ilość produktów. Jest to pierwsza informacja, jakiej potrzebujemy, aby określić koszt całkowity. Przejdźmy teraz do drugiej, czyli do kosztu pozyskania konkretnych nakładów i czynników produkcji. Z każdym czynnikiem produkcji (lub nakładem) związany jest konkretny rodzaj wynagrodzenia za jego wykorzystanie. Płatności za wykorzystanie czynników produkcji są kosztem z punktu widzenia przedsiębiorstwa. Z kolei dla właściciela każdego z czynników produkcji te płatności są jego dochodami. Opłaty za wykorzystane czynniki produkcji obejmują: Ceny surowców. Należy jednak zaznaczyć, że w klasycznym ujęciu surowce (takie jak węgiel kamienny, ropa naftowa lub drewno) są elementem czynnika produkcji „ziemia” Rentę gruntową lub czynsz za grunt albo budynki (czynnik produkcji „ziemia”) Płace i wynagrodzenia za pracę Odsetki (procenty) i dywidendy za wykorzystanie kapitału finansowego (kredyty i inwestycje kapitałowe) Zysk za przedsiębiorczość (ang. profit for entrepreneurship ). Zysk jest wartością rezydualną, która pozostaje po odjęciu od przychodów wszystkich kosztów poniesionych przez przedsiębiorstwo. Choć traktowanie zysku jako „kosztu” może wydawać się dziwne, to właśnie zysk jest wynagrodzeniem przedsiębiorcy za podjęcie ryzyka działalności gospodarczej. Mamy teraz wszystkie informacje niezbędne do określenia kosztów działalności przedsiębiorstwa. Funkcja kosztu to wyrażenie lub równanie matematyczne, które pokazuje koszt wytworzenia różnych wielkości produkcji. Funkcja kosztów dla produkcji gadżetów (wszystkie wartości w tej i kolejnych tabelach w zł) Wielkość produkcji (Q) 1 2 3 4 Koszt 32,50 44 52 90 Możemy zauważyć, że koszt wzrasta, gdy przedsiębiorstwo zwiększa wolumen produkcji. Jest to dość intuicyjne, ponieważ wytwarzanie większej liczby produktów wymaga większych nakładów, których pozyskanie kosztuje więcej. Skąd pochodzą dane dotyczące kosztów? Wynikają one z funkcji produkcji przedsiębiorstwa i cen czynników produkcji. Znajdujące się powyżej omówienie kosztów związanych z konkretnymi czynnikami produkcji i nakładami w krótkim okresie bazuje na funkcji produkcji podobnej do tej, którą zastosowano w poprzednim podrozdziale w odniesieniu do ścinanych drzew – . Pracownicy (L) 1 2 3 3,25 4,4 5,2 6 7 8 9 Gadżety (Q) 0,2 0,4 0,8 1 2 3 3,5 3,8 3,95 4 Możemy wykorzystać informacje z funkcji produkcji do określenia kosztów produkcji. Musimy jednak wiedzieć, ilu pracowników jest potrzebnych do wyprodukowania każdej liczby gadżetów. Jeśli zamienimy kolejność wierszy w tabeli, przekształcimy funkcję produkcji tak, aby pokazała L = f(Q). Gadżety (Q) 0,2 0,4 0,8 1 2 3 3,5 3,8 3,95 4 Pracownicy (L) 1 2 3 3,25 4,4 5,2 6 7 8 9 Teraz skupimy się wyłącznie na rozmiarach produkcji wyrażonej w liczbach całkowitych, a więc eliminujemy z tabeli wartości ułamkowe. Załóżmy również, że każdy z pracowników, który produkuje gadżety, zarabia 10 zł za godzinę swojej pracy. Pomnożenie wiersza zawierającego dane o liczbie pracowników przez 10 zł (i eliminacja pustych pól) pozwoli nam oszacować koszt produkcji konkretnej liczby gadżetów. Gadżety (Q) - - - 1 2 3 - - - 4 Pracownicy (L) - - - 3,25 4,4 5,2 - - - 9 Gadżety (Q) 1,00 2,00 3,00 4,00 Pracownicy (L) 3,25 4,4 5,2 9 × godzinowa stawka płacy 10 10 10 10 = Koszt 32,50 44,00 52,00 90,00 To ta sama funkcja kosztów, od której zaczęliśmy! (Pokazana w .) Teraz, gdy mamy już ogólne pojęcie o źródłach kosztów i ich związku z wielkością produkcji, przejdźmy do szczegółów. Koszty przeciętne i krańcowe Koszt wytworzenia produkcji zależy od tego, ile pracy i kapitału fizycznego wykorzystuje przedsiębiorstwo. Lista kosztów związanych z produkcją samochodów będzie wyglądać zupełnie inaczej niż w przypadku produkcji oprogramowania komputerowego, strzyżenia włosów czy dostarczania posiłków typu fast food. Możemy mierzyć koszty na różne sposoby, a każdy zapewnia nieco inną perspektywę. Czasem przedsiębiorstwa muszą spojrzeć na jednostkowy koszt produkcji, a nie tylko na koszt całkowity. Istnieją dwa sposoby mierzenia kosztów jednostkowych. Najbardziej intuicyjny sposób to koszt przeciętny, czyli średni koszt wyprodukowania jednego dobra dla danych rozmiarów produkcji. Koszt przeciętny (ang. average cost ) definiujemy jako koszty całkowite podzielone przez liczbę wytworzonych produktów: A C = T C / Q . Jeśli wyprodukowanie dwóch gadżetów kosztuje łącznie 44 zł, to koszt przeciętny jednego gadżetu wynosi 44 / 2 = 22 [ zł ] . Innym sposobem mierzenia kosztu w przeliczeniu na jednostkę jest koszt krańcowy (ang. marginal cost ). Jeśli koszt przeciętny jest średnim kosztem na jednostkę wytworzonej produkcji, to koszt krańcowy jest kosztem wyprodukowania każdej dodatkowej jednostki produkcji. Bardziej formalnie, koszt krańcowy to koszt wytworzenia każdej kolejnej jednostki produkcji. Matematycznie koszt krańcowy to zmiana kosztu całkowitego podzielona przez zmianę wielkości produkcji: M C = Δ ( T C ) / Δ Q . Jeśli koszt pierwszego gadżetu to 32,50 zł, a koszt dwóch gadżetów 44 zł, wówczas koszt krańcowy drugiego produktu wynosi 44 – 32,50 = 11,50 [ zł ] . Poniżej znajduje się tabela z kosztami produkcji gadżetów rozbudowana o wartość kosztu przeciętnego i krańcowego. Rozszerzona funkcja kosztów produkcji gadżetów Wielkość produkcji 1 2 3 4 Koszt całkowity 32,50 44,00 52,00 90,00 Koszt przeciętny 32,50 22,00 17,00 22,50 Koszt krańcowy 32,50 11,50 8,00 38,00 Zauważ, że koszt krańcowy pierwszej jednostki produkcji jest zawsze taki sam jak koszt całkowity. Koszty stałe i zmienne Koszty całkowite (ang. total costs ) możemy podzielić na koszty stałe i koszty zmienne. Koszty stałe (ang. fixed costs ) to koszty stałych nakładów czynników produkcji (np. kapitału). Ponieważ nakłady stałe nie zmieniają się w krótkim okresie, koszty stałe to wydatki, które są niezależne od wielkości produkcji. Bez względu na to, czy produkujesz dużo, czy mało, koszty stałe są takie same. Jednym z przykładów kosztu stałego jest czynsz za fabrykę lub powierzchnię handlową. Po podpisaniu umowy najmu czynsz jest taki sam niezależnie od tego, ile wyprodukujesz; przynajmniej do czasu wygaśnięcia umowy. Koszty stałe związane są również z innymi nakładami i procesami produkcyjnymi: będą to np. koszty maszyn lub sprzętu do wytwarzania produktów, koszty badań i rozwoju nowych produktów, a nawet wydatki na reklamę popularyzującą markę. Wysokość kosztów stałych jest różna w różnych branżach, np. produkcja układów scalonych wykorzystywanych w komputerach wymaga budowy drogiej fabryki, ale lokalne przedsiębiorstwo zajmujące się przeprowadzkami i transportem może obejść się prawie bez kosztów stałych, jeśli będzie wynajmować ciężarówki tylko w te dni, w których prowadzi aktywną działalność. Koszty zmienne (ang. variable cost ) to koszty zmiennych nakładów czynników produkcji (np. pracy). Jedynym sposobem na zwiększenie lub zmniejszenie produkcji w krótkim okresie jest zwiększenie lub zmniejszenie tych nakładów. Dlatego koszty zmienne rosną lub maleją wraz ze zmianą wolumenu produkcji. Traktujemy pracę jako koszt zmienny, ponieważ wyprodukowanie większej ilości dóbr lub usług zazwyczaj wymaga większej liczby pracowników lub większej liczby godzin pracy. Koszty zmienne obejmują również koszt pozyskania surowców. Koszty całkowite to suma kosztów stałych i zmiennych. Spójrzmy na inny przykład. Pomyślmy o zakładzie fryzjerskim działającym pod nazwą Strzyżenie Owiec, którego koszty całkowite zostały przedstawione na . Dane dotyczące produkcji i kosztów znajdują się w . Koszty stałe prowadzenia salonu fryzjerskiego, łącznie z wynajęciem powierzchni i wyposażenia, wynoszą 160 zł dziennie. Koszty zmienne to koszty zatrudnienia fryzjerów, które w naszym przykładzie wynoszą 80 zł na fryzjera dziennie. Pierwsze dwie kolumny tabeli pokazują dzienną liczbę ostrzyżonych głów przy różnych poziomach zatrudnienia. Trzecia kolumna zawiera koszty stałe, które nie zmieniają się niezależnie od wielkości produkcji. Czwarta kolumna przedstawia koszty zmienne przy każdym z poziomów produkcji. Obliczamy je, mnożąc liczbę zatrudnionych pracowników przez ich płacę. Na przykład dwóch fryzjerów kosztuje: 2 × 80 = 160 [ zł ] . Zsumowanie kosztów stałych z trzeciej kolumny i kosztów zmiennych z czwartej kolumny daje łączne koszty w piątej kolumnie. Na przykład przy zatrudnieniu dwóch fryzjerów koszt całkowity wynosi: 160 + 160 = 320 [ zł ] . Produkcja i koszty całkowite zakładu fryzjerskiego Strzyżenie Owiec (kwoty w zł) Praca Liczba ostrzyżonych głów Koszty stałe Koszty zmienne Koszty całkowite 1 16 160 80 240 2 40 160 160 320 3 60 160 240 400 4 72 160 320 480 5 80 160 400 560 6 84 160 480 640 7 82 160 560 720 Nawet wtedy, gdy przedsiębiorstwo nic nie produkuje, musi pokrywać koszty stałe w wysokości 160 zł. Rozpoczęcie produkcji oznacza pojawienie się kosztów zmiennych, a koszty całkowite są sumą tych dwóch składowych. Przy zerowej produkcji koszty stałe wynoszą 160 zł. Wraz ze wzrostem jej wolumenu do kosztów stałych dodajemy koszty zmienne, a koszt całkowity jest sumą tych dwóch elementów. przedstawia związek między wielkością produkcji a kosztem jej wytworzenia. Wartość kosztów stałych jest odłożona na osi pionowej, w punkcie jej przecięcia z krzywą kosztów całkowitych. Jak widać, koszty stałe występują również wtedy, gdy przedsiębiorstwo nic nie produkuje. Na wykresie daje się zauważyć, że po rozpoczęciu produkcji koszty zmienne, a w konsekwencji również całkowite, rosną. Koszty zmienne mogą początkowo powiększać się w bardzo umiarkowanym tempie, ale w pewnym momencie zaczynają przyrastać coraz szybciej. Jest to spowodowane malejącą produktywnością krańcową – zależnością, którą omówiliśmy w poprzednim podrozdziale. Po zatrudnieniu pierwszego fryzjera pojawia się w ogóle jakikolwiek produkt, który definiujemy jako 16 ostrzyżonych głów. Tyle właśnie wynosi produkt krańcowy. Po zatrudnieniu kolejnego pracownika produkcja wzrasta z 16 do 40 ostrzyżonych głów, a zatem produkt krańcowy jest równy 24. Od tego momentu jednak produkt krańcowy maleje wraz z zatrudnianiem kolejnych pracowników. Gdy liczba fryzjerów wzrasta z dwóch do trzech, produkt krańcowy wynosi tylko 20, zaś gdy liczba zatrudnionych powiększa się z trzech do czterech, produkt krańcowy osiąga wartość jedynie 12. Aby zrozumieć, dlaczego tak się dzieje, weź pod uwagę, że jednoosobowy zakład fryzjerski to bardzo pracochłonny biznes. Jeśli w zakładzie zatrudniony jest tylko jeden fryzjer, to musi on robić wszystko: przywitać się z wchodzącymi klientami, odbierać telefony, strzyc włosy, sprzątać i przyjmować należności. Zatrudnienie drugiego pracownika zmniejsza problemy związane z odrywaniem się od strzyżenia i czesania głów oraz pozwala na podział pracy i specjalizację. Rezultatem może być wzrost produktu krańcowego. Jednak zatrudnianie kolejnych fryzjerów powoduje, że korzyści z przyjęcia do pracy każdego nowego pracownika są mniejsze, ponieważ specjalizacja pracy może postępować tylko do pewnego momentu. Dodanie szóstego, siódmego lub ósmego fryzjera tylko po to, by witał ludzi przy drzwiach lub zamiatał podłogę, będzie miało mniejszy wpływ na wielkość produkcji niż zatrudnienie drugiego. I z tego właśnie powodu produkt krańcowy wcześniej czy później zaczyna maleć. W rezultacie koszty całkowite zaczynają rosnąć szybciej wraz ze wzrostem produkcji. W pewnym momencie może się wręcz okazać, że zatrudnienie kolejnego pracownika generuje ujemny produkt krańcowy (tak dzieje się z siódmym fryzjerem w naszym hipotetycznym zakładzie), gdy pracownicy zaczną obijać się łokciami, przeszkadzać sobie w pracy i wchodzić nawzajem w drogę. Ten wzorzec malejącej produktywności krańcowej (ang. diminishing marginal productivity ) występuje powszechnie w działalności produkcyjnej. Rozważ teraz problem nawadniania upraw. Areał wykorzystywanych pól jest stałym czynnikiem produkcji, podczas gdy koszt pozyskania wody stanowi kluczowy element kosztów zmiennych. Gdy rolnik zwiększa ilość wykorzystywanej wody, wzrasta wydajność jego produkcji. Jednak dodawanie coraz większej ilości wody powoduje mniejsze przyrosty zbiorów z hektara, aż w pewnym momencie wody jest tak dużo, że uprawy po prostu gniją. Malejąca produktywność krańcowa pojawia się, ponieważ przy stałych nakładach części czynników produkcji (w tym przykładzie ziemia) każda dodatkowa jednostka nakładu zmiennego (np. woda) w coraz mniejszym stopniu przekłada się na wzrost produkcji. Przeciętny koszt całkowity, przeciętny koszt zmienny i koszt krańcowy Podział kosztów całkowitych na stałe i zmienne może również stanowić podstawę do innych spostrzeżeń. Pierwsze pięć kolumn w wykorzystuje explicite dane z poprzedniej tabeli, ale ostatnie trzy kolumny prezentują przeciętny koszt całkowity, przeciętny koszt zmienny i koszt krańcowy. Te nowe kategorie analizują koszty w przeliczeniu na jednostkę (a nie w ujęciu całkowitym) i są pokazane na . Krzywe kosztów dla zakładu fryzjerskiego Strzyżenie Owiec Możemy również przedstawić informacje o kosztach całkowitych (zarówno stałych, jak i zmiennych) w przeliczeniu na jednostkę produkcji. Przeciętny krótkookresowy koszt całkowity (SATC) obliczamy, dzieląc całkowite koszty przez wielkość produkcji. Krzywa przeciętnego kosztu całkowitego ma zwykle kształt litery U. Przeciętny krótkookresowy koszt zmienny (SAVC) obliczamy, dzieląc całkowite koszty zmienne przez wielkość produkcji. Krzywa przeciętnego kosztu zmiennego leży poniżej krzywej przeciętnego kosztu całkowitego i zazwyczaj również ma kształt litery U. Koszt krańcowy w krótkim okresie (SMC) obliczamy, dzieląc przyrost kosztów całkowitych przez wzrost produkcji, który ten przyrost spowodował. Krzywa kosztu krańcowego początkowo nieznacznie maleje wraz ze wzrostem produkcji, aby później zacząć szybko (bardziej niż wykładniczo) rosnąć. Różne rodzaje kosztów zakładu fryzjerskiego Strzyżenie Owiec (kwoty w zł) Praca Liczba ostrzyżonych głów Koszty stałe (FC) Koszty zmienne (VC) Koszty całkowite (TC) Koszt krańcowy (MC) Przeciętny koszt całkowity (SATC) Przeciętny koszt zmienny (SAVC) 1 16 160 80 240 15,00 15,00 5,00 2 40 160 160 320 3,33 8,00 4,00 3 60 160 240 400 4,00 6,67 4,00 4 72 160 320 480 6,67 6,67 4,44 5 80 160 400 560 10,00 7,00 5,00 6 84 160 480 640 20,00 7,62 5,71 Przeciętny koszt całkowity (ang. average total cost ) – czasami nazywany po prostu kosztem przeciętnym – jest kosztem całkowitym podzielonym przez wielkość produkcji. Ponieważ całkowite koszty ostrzyżenia 40 głów wynoszą 320 zł, to przeciętny koszt całkowity jednego strzyżenia wynosi 320 / 40, czyli 8 [zł]. Krzywe kosztu przeciętnego zwykle mają kształt litery U, tak jak to widać na . Krzywa przeciętnego kosztu całkowitego zaczyna się stosunkowo wysoko, ponieważ przy niskich poziomach produkcji koszty całkowite są zdominowane przez koszty stałe. Matematycznie – mianownik jest tak mały, że przeciętny koszt całkowity jest duży. Następnie przeciętny koszt całkowity spada, ponieważ koszty stałe rozkładają się na coraz większą liczbę wytworzonych produktów. Jednak wraz z dalszym wzrostem produkcji koszt przeciętny zaczyna rosnąć. Wraz z malejącą produktywnością krańcową koszty zmienne zaczynają przyrastać szybciej niż wolumen produkcji, co zwiększa również przeciętny koszt całkowity. Przeciętny koszt zmienny (ang. average variable cost ) otrzymujemy, dzieląc koszty zmienne przez wielkość produkcji. Na przykład koszt zmienny ostrzyżenia 80 głów wynosi 400 zł, więc przeciętny koszt zmienny to 400 / 80, czyli 5 [zł] za strzyżenie. Należy zauważyć, że dla każdego poziomu produkcji krzywa przeciętnego kosztu zmiennego zawsze będzie leżeć poniżej krzywej przeciętnego kosztu całkowitego ( ). Po prostu przeciętny koszt całkowity uwzględnia również koszty stałe, zatem musi być większy niż przeciętny koszt zmienny. Stąd dla Q = 80 ostrzyżonych głów przeciętny koszt całkowity to 8 zł na strzyżenie, podczas gdy przeciętny koszt zmienny to tylko 5 zł na strzyżenie. Jednak wraz ze wzrostem produkcji koszty stałe stają się relatywnie mniej istotne (ponieważ nie rosną one wraz z powiększającym się wolumenem produkcji), więc przeciętny koszt zmienny zbliża się wartością do przeciętnego kosztu całkowitego. Przeciętne koszty całkowity i zmienny mierzą koszt wytworzenia jednego produktu dla każdego wolumenu produkcji. Koszt krańcowy (ang. marginal cost ) niesie ze sobą nieco inną informację. Koszt krańcowy to dodatkowy koszt wytworzenia jeszcze jednej jednostki produkcji. Nie jest to koszt jednostkowy wszystkich wyprodukowanych jednostek. Interesuje nas tylko koszt związany z produkcją następnej jednostki (lub kilku następnych). Koszt krańcowy obliczamy, dzieląc zmianę całkowitych kosztów przez zmianę wyprodukowanej liczby produktów. Na przykład, gdy liczba ostrzyżonych głów wzrośnie z 40 do 60, to całkowite koszty wzrosną o 400 – 320, czyli 80 [zł]. Zatem koszt krańcowy każdej z tych dodatkowych 20 jednostek produkcji wyniesie 80 / 20, czyli 4 [zł] na strzyżenie. Krzywa kosztów krańcowych jest na ogół nachylona w górę, ponieważ malejące korzyści krańcowe oznaczają, że wytworzenie dodatkowych jednostek produkcji jest coraz bardziej kosztowne. Na wykresie widzimy również niewielki zakres produkcji, w którym krzywa kosztu krańcowego opada. Nas jednak najbardziej interesuje punkt, w którym wykresy krzywych kosztu krańcowego i kosztu przeciętnego przecinają się. O znaczeniu tego punktu (tych rozmiarów produkcji) piszemy w poniższej . Gdzie spotykają się koszty krańcowe i przeciętne? Krzywa kosztu krańcowego przecina krzywą kosztu przeciętnego w punkcie jej minimum, który występuje przy ilości 72 i koszcie 6,60 zł, tak jak to widać na . Przecięcie tych krzywych dokładnie w tym miejscu wynika z ekonomicznego znaczenia kosztów krańcowych i przeciętnych. Jeśli krańcowy koszt produkcji jest niższy od przeciętnego kosztu wyprodukowania poprzednich jednostek, tak jak w przypadku punktów na lewo od punktu przecięcia SMC z SATC, wówczas wyprodukowanie jeszcze jednej dodatkowej jednostki zmniejszy ogólne koszty, a krzywa SATC będzie w dalszym ciągu opadać. I odwrotnie, jeśli krańcowy koszt wyprodukowania dodatkowej jednostki jest wyższy od przeciętnego kosztu produkcji wcześniejszych jednostek, jak to ma miejsce w przypadku punktów na prawo od punktu przecięcia SMC z SATC, wtedy wyprodukowanie krańcowej jednostki zwiększy ogólne koszty, zaś krzywa SATC będzie nachylona w górę. Punkt przejścia między miejscem, w którym SMC ściąga SATC w dół, a miejscem, w którym ciągnie go w górę, musi nastąpić w minimalnym punkcie krzywej SATC. Koncepcja kosztu krańcowego „ciągnącego” przeciętny koszt w dół lub w górę może brzmieć abstrakcyjnie, ale pomyśl o własnych ocenach. Jeśli wynik z ostatniego (krańcowego) testu z ekonomii jest niższy niż średni wynik z poprzednich sprawdzianów, to ten krańcowy test obniża twoją średnią. Jeśli wynik z ostatniego testu jest wyższy niż średnia z poprzednich sprawdzianów, to krańcowy test podnosi twoją średnią. W ten sam sposób niskie koszty krańcowe produkcji najpierw obniżają koszty przeciętne, a następnie wyższe koszty krańcowe ciągną je w górę. Konkretne wartości liczbowe reprezentujące całkowity koszt przeciętny, przeciętny koszt zmienny i koszt krańcowy zmieniają się, co oczywiste, w przypadku różnych przedsiębiorstw. Jednak ogólne wzorce zmienności tych krzywych oraz stojące za nimi relacje i intuicja ekonomiczna nie ulegną zmianie niezależnie od tego, czy rozważamy funkcjonowanie zakładu fryzjerskiego, produkcję zboża, czy też wytwarzanie gadżetów. Lekcje płynące z alternatywnych metod mierzenia kosztów Podział kosztów całkowitych na koszty stałe, krańcowe i przeciętne jest przydatny, ponieważ każda z tych alternatywnych miar pozwala spojrzeć na sposób funkcjonowania przedsiębiorstwa w nieco inny sposób. Bez względu na wielkość produkcji utarg całkowity musi przekraczać koszty całkowite, jeśli przedsiębiorstwo ma osiągnąć zysk. Jednak, jak omówiliśmy to w , koszty stałe są często kosztami utopionymi (ang. sunk costs ), których przedsiębiorstwo nie może odzyskać. Powinny być zatem ignorowane podczas podejmowania decyzji o tym, co można zrobić, aby poprawić sytuację przedsiębiorstwa. Można natomiast zmienić wartość kosztów zmiennych, dzięki czemu przedsiębiorstwo ma szansę stać się dochodowe. Jest to przecież jedyna kategoria kosztów, które mogą się zmieniać w krótkim okresie, w związku z czym to one właśnie rosną lub maleją wraz ze wzrostem lub spadkiem wolumenu produkcji. Dlaczego koszty całkowite i koszt przeciętny nie są przedstawione na tym samym wykresie? Koszty całkowite, koszty stałe i koszty zmienne odzwierciedlają różne aspekty kształtowania się kosztów produkcji danego wolumenu. Mierzymy je w złotych (lub innych jednostkach pieniężnych). Natomiast koszt krańcowy, koszt przeciętny i przeciętny koszt zmienny są kosztami przeliczonymi na jednostkę produkcji. W poprzednim przykładzie mierzyliśmy je w złotych za ostrzyżoną głowę. Zatem umieszczanie wszystkich krzywych na tym samym wykresie nie miałoby sensu, ponieważ mierzymy je w różnych jednostkach (w złotych albo w złotych na jednostkę produkcji). To tak, jakby oś pionowa mierzyła dwie różne rzeczy. Ponadto, ze względów praktycznych, gdyby krzywe kosztu krańcowego, kosztu przeciętnego i przeciętnego kosztu zmiennego znajdowały się na tym samym wykresie co krzywe kosztów całkowitych, stałych i zmiennych, wówczas te trzy pierwsze linie byłyby prawie płaskie (nie wykazywałaby zmienności). Korzystając z danych z poprzedniego przykładu, całkowity koszt wyprodukowania 40 ostrzyżonych głów wynosi 320 zł. Jednak koszt przeciętny to 320 / 40, czyli 8 [zł]. Jeśli na tym samym wykresie umieścisz zarówno krzywą kosztów całkowitych, jak i krzywą kosztu przeciętnego, to zmienność kosztu przeciętnego będzie prawie niewidoczna. Koszt przeciętny informuje, czy przedsiębiorstwo może osiągać zyski przy danej cenie na rynku. Jeśli podzielimy zysk przez wielkość produkcji, otrzymamy zysk jednostkowy (ang. average profit ), nazywany również marżą zysku. Rozszerzone równanie zysku ma postać: zysk jednostkowy = zysk wielkość produkcji = przychód całkowity – koszt całkowity wielkość produkcji = przychód całkowity wielkość produkcji – koszt całkowity wielkość produkcji = przychód jednostkowy – koszt jednostkowy Jednak zauważ, że przychód jednostkowy = cena × wielkość produkcji wielkość produkcji = cena A zatem zysk jednostkowy = cena – koszt jednostkowy Tak właśnie definiujemy marżę zysku (ang. profit margin ) przedsiębiorstwa. Z tej definicji wynika, że jeśli cena rynkowa jest wyższa od kosztu przeciętnego, to zysk przeciętny, a tym samym zysk całkowity, będzie dodatni. Jeśli cena rynkowa jest niższa od kosztu przeciętnego, wówczas zyski będą ujemne. Możemy również porównać krańcowy koszt wytworzenia dodatkowej jednostki z krańcowym przychodem uzyskanym ze sprzedaży tej dodatkowej jednostki, aby pokazać, czy dodatkowa jednostka zwiększa całkowity zysk, czy nie. Tak więc koszt krańcowy pomaga producentom zrozumieć, w jaki sposób zwiększenie lub zmniejszenie produkcji wpłynie na ich zyski. Zróżnicowanie kosztów Struktura kosztów jest różna w różnych gałęziach gospodarki, a nawet w różnych przedsiębiorstwach działających w tej samej branży. Niektóre firmy mają wysokie koszty stałe, ale niskie koszty krańcowe. Rozważmy przykład operatora prywatnego odcinka autostrady (lub innego elementu infrastruktury: mostu, tunelu itd.). Koszty zbudowania odcinka autostrady, postawienia infrastruktury służącej do poboru opłat i ewentualnie wynagrodzenia personelu pracującego w punktach poboru opłat mają charakter stały. Nie zależą od tego, ile samochodów przejedzie płatnym odcinkiem drogi (co jest substytutem wielkości produkcji). Gdy autostrada zostanie oddana do użytku, może zapewnić wysokie przychody (z opłat wnoszonych przez kierowców) przy bardzo niskich kosztach zmiennych. W takim przypadku krzywa kosztów całkowitych może zaczynać się na wysokim poziomie ze względu na wysokie koszty stałe, ale potem może być dość płaska, aż do znacznych wielkości produkcji, co odzwierciedla niskie koszty zmienne eksploatacji. Jednak jeżeli ten odcinek stanie się popularny, duża liczba podróżnych będzie powodować korki, co będzie oczywiście wymagało rozbudowy zarówno punktów poboru opłat, jak i samej drogi. W przypadku innych przedsiębiorstw koszty stałe mogą być stosunkowo niskie. Weźmy jako przykład firmy, które zajmują się utrzymaniem czystości chodników i terenów zielonych. Jeśli chodzi o koszty stałe, to potrzebują one niewiele więcej niż samochód do transportu pracowników oraz kilka sztuk grabi i łopat. W jeszcze innych przedsiębiorstwach wartość produktu krańcowego może bardzo gwałtownie maleć. Jeśli zakład produkcyjny próbowałby działać 24 godziny na dobę przez siedem dni w tygodniu, to niewiele czasu pozostawałoby na rutynową konserwację sprzętu. Koszty krańcowe mogłyby drastycznie wzrosnąć, gdyby przedsiębiorstwo musiało naprawić lub wymienić zużyty sprzęt. Każde przedsiębiorstwo może stosunkowo łatwo zorientować się, jaki jest wpływ strony kosztowej na jego wynik finansowy, dzieląc swoje całkowite koszty na koszty stałe i zmienne, a następnie obliczając przeciętny koszt całkowity, przeciętny koszt zmienny i koszt krańcowy. Jednak podjęcie ostatecznej decyzji o wielkości produkcji maksymalizującej zysk i cenie rynkowej będzie wymagało połączenia informacji dotyczącej kosztów z analizą sprzedaży i przychodów. To z kolei wymaga przyjrzenia się strukturze rynku w branży, w której działa przedsiębiorstwo. Zanim w kolejnych rozdziałach przejdziemy do analizy struktur rynku, przeanalizujemy zmienność i rodzaje kosztów, jakie ponosi przedsiębiorstwo w perspektywie długoterminowej. Key Concepts and Summary Wykorzystanie każdego nakładu i czynnika produkcji (np. kapitału lub pracy) wiąże się z koniecznością poniesienia odpowiedniej płatności (np. odsetek lub dywidend za kapitał, jak również płacy za pracę). Koszt wyprodukowania określonego wolumenu produkcji jest pochodną ilości każdego z wykorzystanych czynników produkcji pomnożonej przez związaną z nim płatność. W perspektywie krótkookresowej możemy podzielić całkowite koszty przedsiębiorstwa na koszty stałe, które trzeba ponieść, zanim cokolwiek zostanie wyprodukowane, i które nie zmieniają się wraz ze wzrostem lub spadkiem wolumenu produkcji, oraz koszty zmienne, które ponoszone są w związku ze zmianami wielkości produkcji. Koszty stałe to koszty utopione: przedsiębiorstwo poniosło je w przeszłości i obecnie nie może ich uniknąć czy zmienić, a więc nie powinny odgrywać żadnej roli w decyzjach ekonomicznych dotyczących przyszłej produkcji lub cen. Koszty zmienne zwykle odzwierciedlają malejące przychody krańcowe, tak więc krańcowy koszt wytwarzania dodatkowych jednostek produkcji rośnie. Koszt krańcowy obliczamy, dzieląc zmianę kosztu całkowitego (lub zmianę kosztu zmiennego, co przecież oznacza to samo) przez zmianę wielkości produkcji dla określonego wolumenu. Koszt krańcowy zazwyczaj rośnie. Przedsiębiorstwo może porównać koszt krańcowy z dodatkowym przychodem, jaki uzyskuje ze sprzedaży kolejnej jednostki, aby dowiedzieć się, czy ta krańcowa jednostka produkcji zwiększa zysk. Przeciętny koszt całkowity obliczamy, dzieląc koszty całkowite przez wielkość produkcji dla każdego jej wolumenu. Krzywa przeciętnego kosztu całkowitego ma zazwyczaj kształt litery U. Jeśli przeciętny koszt całkowity jest niższy niż cena rynkowa, przedsiębiorstwo osiąga zyski. Przeciętny koszt zmienny obliczamy analogicznie, dzieląc koszty zmienne przez wielkość produkcji dla każdego jej wolumenu. Krzywa przeciętnego kosztu zmiennego ma zazwyczaj kształt litery U. Jeśli przeciętny koszt zmienny jest niższy niż cena rynkowa, to przedsiębiorstwo powinno kontynuować produkcję w krótkim okresie (ponieważ traktujemy koszty stałe jako utopione i niemożliwe do zmiany). Self-Check Questions Przedsiębiorstwo Jak Się Nie Przewrócisz produkuje narty dla początkujących. Koszty stałe wynoszą 30 zł. Wypełnij poniższą tabelę, obliczając koszty całkowite, przeciętny koszt zmienny, przeciętny koszt całkowity i koszt krańcowy. Liczba par nart Koszty zmienne Koszty stałe Koszty całkowite Przeciętny koszt zmienny Przeciętny koszt całkowity Koszt krańcowy 0 0 30 1 10 30 2 25 30 3 45 30 4 70 30 5 100 30 6 135 30 Liczba par nart Koszty zmienne Koszty stałe Koszty całkowite Przeciętny koszt zmienny Przeciętny koszt całkowity Koszt krańcowy 0 0 30 30 – – 1 10 30 40 10,00 40,00 10 2 25 30 55 12,50 27,50 15 3 45 30 75 15,00 25,00 20 4 70 30 100 17,50 25,00 25 5 100 30 130 20,00 26,00 30 6 135 30 165 22,50 27,50 35 Na podstawie odpowiedzi udzielonych na poprzednie pytanie wyobraź sobie sytuację, w której przedsiębiorstwo produkuje 5 par nart i sprzedaje każdą parę po 25 zł. Jakie będą zyski lub straty przedsiębiorstwa? Czy patrząc na koszt przeciętny, można – bez przeprowadzania obliczeń – stwierdzić, że przedsiębiorstwo zarabia lub traci pieniądze przy tej cenie? Czy przy danej wielkości produkcji i cenie szósta para nart zwiększa zyski (przyjmij, że cena pozostaje na tym samym poziomie)? Całkowity utarg w tym przykładzie będzie równy 125 i wynika z pomnożenia pięciu wyprodukowanych jednostek przez cenę jednostkową na poziomie 25 zł. Całkowity koszt produkcji pięciu sztuk wynosi 130 zł, tak więc dla tego poziomu produkcji przedsiębiorstwo notuje straty w wysokości 5 zł. Jeśli cena jest niższa niż koszt przeciętny, przedsiębiorstwo nie osiąga zysku. Przy danej produkcji koszt przeciętny to 26 zł. Tak więc na pierwszy rzut oka widać, że przedsiębiorstwo przynosi straty. Przy produkcji równej 5 jednostkom koszty krańcowe wynoszą 30 zł. Cena to 25 zł za parę nart. Tak więc szósta wyprodukowana para nart nie zwiększa, ale zmniejsza zyski, co sugeruje, że przedsiębiorstwo w żadnym wypadku nie powinno jej wytwarzać. Review Questions W jaki sposób obliczamy produkt krańcowy? Jaki kształt ma twoim zdaniem krzywa produkcji całkowitej i krzywa produkcji krańcowej? Jak nazywamy wynagrodzenie za czynniki produkcji, takie jak ziemia, praca i kapitał? Jak jest różnica między kosztami stałymi a kosztami zmiennymi? Critical Thinking Questions Popularną nazwą kosztu stałego jest „narzut”. Chodzi o to, że cena dobra lub usługi wyznaczona przez przedsiębiorstwo powinna nie tylko pokrywać koszty zmienne, ale też część kosztu stałego zdefiniowaną przez przeciętny koszt stały. Załóżmy, że przewidywany koszt stały to 1000 zł. Jak wygląda krzywa przeciętnych kosztów stałych? Wykorzystaj swoją odpowiedź, aby wyjaśnić, w jaki sposób koszt stały wpływa na cenę przy różnym wolumenie produkcji (co nazywane jest „rozkładaniem narzutu”). W jaki sposób koszty stałe wpływają na koszty krańcowe? Dlaczego ta zależność jest ważna? Krzywe kosztów przeciętnych (z wyjątkiem krzywej przeciętnego kosztu stałego) mają zwykle kształt litery U i najpierw maleją, a następnie rosną. Krzywe kosztu krańcowego mają ten sam kształt, choć może to być trudniejsze do zauważenia, ponieważ większa część krzywej kosztu krańcowego rośnie. Jak myślisz, dlaczego krzywe kosztu przeciętnego i krańcowego mają ogólnie rzecz biorąc ten sam kształt? Problems Wróć do . Jaki będzie zysk krańcowy wynikający ze zwiększenia liczby zatrudnianych fryzjerów z 4 do 5 i z 5 do 6? Czy twoja odpowiedź pasuje do schematu malejących przychodów krańcowych? Oblicz przeciętny koszt całkowity, przeciętny koszt zmienny i koszt krańcowy „wyprodukowania" 60 i 72 ostrzyżonych głów. Na wykresie narysuj te trzy krzywe dla rozmiarów produkcji określonych przez przedział od 60 do 72 ostrzyżonych głów.

Business


Produkcja w długim okresie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć różnice między funkcją produkcji w krótkim a funkcją produkcji w długim okresie W długim okresie wszystkie czynniki produkcji (łącznie z kapitałem) są zmienne, a więc nasza funkcja produkcji ma postać: Q = f [ L , K ] Rozważmy sytuację przedsiębiorstwa, które zajmuje się przygotowywaniem korespondencji handlowej w różnych językach na zlecenie. Firma zatrudnia maszynistki, które będziemy traktować jako czynnik produkcji – praca. Wykorzystują one komputery, które są kapitałem przedsiębiorstwa. Na początku firma ma niewiele zleceń, tak że tylko jedna maszynistka i jeden komputer są zajęci przez cały dzień. Powiedzmy, że w ciągu jednego dnia firma jest w stanie przygotować pięć dokumentów. Załóżmy teraz, że następnego dnia przedsiębiorstwo otrzyma od dobrego klienta pilne zlecenie na przygotowanie 10 dokumentów. W świecie idealnym firma po prostu zatrudni dwie maszynistki i kupi dwa komputery, by wykonać zadanie w ciągu jednego dnia. To pozwoli wyprodukować dwa razy więcej dokumentów niż normalnie. Tyle że w krótkim okresie przedsiębiorstwo ma określony kapitał trwały, czyli tylko jeden komputer. Poniższa tabela przedstawia tę sytuację: Krótkookresowa funkcja produkcji przedsiębiorstwa przygotowującego dokumenty handlowe na zlecenie Maszynistki (L) 1 2 3 4 5 6 Produkt całkowity/dzień (TP) 5 7 8 8 8 8 Kapitał = 1 komputer Produkt krańcowy (MP) 5 2 1 0 0 0 W krótkim okresie jedynym zmiennym czynnikiem jest praca, więc jedynym sposobem zwiększenia produkcji jest zatrudnienie dodatkowych pracowników. Co może robić druga maszynistka? Co może wnieść do tego specyficznego procesu produkcyjnego? Być może będzie odbierała telefony, co często przeszkadza w maszynopisaniu. A co z trzecim pracownikiem? Może mógłby przynieść kawę dwóm pierwszym. Jeśli liczba maszynistek wzrasta, mogą się one częściej zmieniać przy komputerze, dzięki czemu będą pracować szybciej, bo ich wzrok nie będzie się męczył. W tabeli została wskazana produkcja całkowita analizowanej firmy, ale stosunkowo łatwo możesz obliczyć również produkcję krańcową dla tego przedsiębiorstwa. Zastanów się zatem, w którym momencie (np. po zatrudnieniu której maszynistki) zaczyna się zmniejszać produktywność krańcowa i, co ważniejsze, dlaczego. W tym przykładzie produktywność krańcowa zaczyna spadać wraz z zatrudnieniem drugiego pracownika. Oczywiście dlatego, że przedsiębiorstwo dysponuje stałym nakładem kapitału. Proces produkcyjny polegający na przygotowywaniu korespondencji handlowej na zlecenie działa najlepiej, kiedy każda maszynistka dysponuje swoim komputerem. Zwiększanie liczby pracowników bez powiększania liczby komputerów gwałtownie zmniejszy produktywność krańcową. Rozważmy teraz sytuację przedsiębiorstwa w długim okresie. Załóżmy, że zapotrzebowanie na usługi przedsiębiorstwa wzrasta w sposób trwały do 15 dokumentów dziennie. Co można zrobić, aby przedsiębiorstwo działało bardziej wydajnie? Jeśli popyt się potroi, to przedsiębiorstwo może nabyć dwa dodatkowe komputery, co dałoby nam nową funkcję produkcji w krótkim okresie. Została ona przedstawiona w czwartym i piątym wierszu . Długookresowa funkcja produkcji przedsiębiorstwa przygotowującego dokumenty handlowe na zlecenie Maszynistki (L) 1 2 3 4 5 5 Produkt całkowity/dzień (TP) 5 6 8 8 8 8 Kapitał = 1 komputer Produkt krańcowy (MP) 5 2 1 0 0 0 Produkt całkowity/dzień (TP) 5 10 15 17 18 18 Kapitał = 3 komputery Produkt krańcowy (MP) 5 5 5 2 1 0 Mając do dyspozycji większy zasób kapitału, przedsiębiorstwo może zatrudnić trzech pracowników i każdy z nich będzie generował taki sam produkt krańcowy (5 dokumentów dziennie). Mówiąc bardziej ogólnie – ponieważ wszystkie czynniki produkcji mają zmienny charakter, to długookresowa funkcja produkcji pokazuje efektywny sposób wytwarzania jej dowolnego wolumenu. Key Concepts and Summary W długim okresie nakłady wszystkich czynników produkcji są zmienne. Ponieważ malejąca produktywność krańcowa jest spowodowana stałym nakładem kapitału trwałego, w długim okresie zjawisko to nie występuje. Przedsiębiorstwa mogą wybrać optymalny zasób kapitału, aby wytworzyć pożądany wolumen produkcji. Self-Check Questions Jeśli dwóch malarzy jest w stanie pomalować 18 m 2 ściany w ciągu godziny, a trzech malarzy 25 m 2 , to jaki jest produkt krańcowy trzeciego malarza? Produkt krańcowy trzeciego malarza to 7 m 2 . produkt krańcowy = zmiana produkcji całkowitej/zmiana wielkości zatrudnienia zmiennego czynnika produkcji zmiana produktu całkowitego = 25 − 18 [ m 2 ] zmiana produktu całkowitego = 7 m 2 produkt krańcowy = 7 m 2 na 1 pracownika produkt krańcowy = 7 m 2 Review Questions W jaki sposób obliczamy następujące rodzaje kosztów: koszt krańcowy, przeciętny koszt całkowity i przeciętny koszt zmienny? Jaki kształt będą miały: krzywa kosztów stałych, krzywa kosztów zmiennych, krzywa kosztu krańcowego, krzywa przeciętnego kosztu całkowitego i krzywa przeciętnego kosztu zmiennego?

Business