Krzywa możliwości produkcyjnych i wybory społeczne Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zinterpretować wykres krzywej możliwości produkcyjnych (krzywej transformacji) Odróżnić krzywą ograniczenia budżetowego (linię budżetu) i krzywą transformacji Wyjaśnić związki między kształtem krzywej możliwości produkcyjnych a prawem malejących przychodów krańcowych Porównać efektywność produkcyjną i alokacyjną Zdefiniować przewagę komparatywną Tak jak jednostki nie mogą mieć wszystkiego, czego zapragną, ale muszą dokonywać wyborów, tak społeczeństwo jako całość nie może mieć wszystkiego, czego mogłoby chcieć. W tej części rozdziału zostaną wyjaśnione ograniczenia, z jakimi boryka się społeczeństwo, przy użyciu modelu zwanego krzywą możliwości produkcyjnych lub inaczej krzywą transformacji (ang. production possibilities frontier (PPF) ). Istnieje więcej podobieństw niż różnic między wyborem jednostki a wyborem społecznym. Czytając ten rozdział, skup się na podobieństwach. Ponieważ społeczeństwo ma w danym momencie ograniczone zasoby (np. pracy, ziemi, kapitału finansowego i surowców), istnieje ściśle określona ilość towarów i usług, które może wyprodukować. Załóżmy, że społeczeństwo pożąda dwóch rzeczy: opieki zdrowotnej i edukacji. Sytuację tę pokazuje krzywa możliwości produkcyjnych na . Krzywa transformacji w zakresie opieki zdrowotnej i edukacji Ta krzywa możliwości produkcyjnych pokazuje wybór typu „coś za coś”, jeśli podejmowana jest decyzja o kierowaniu zasobów na opiekę zdrowotną lub edukację. W punkcie A wszystkie zasoby są przeznaczane na zapewnienie opieki zdrowotnej, zaś w punkcie B na ten cel kierowana jest większość środków. W punkcie D większość zasobów przydzielana jest systemowi edukacji, a w punkcie F temu celowi służą wszystkie środki. przedstawia „wielkość produkcji” opieki zdrowotnej na osi pionowej, a „wielkość produkcji” edukacji na osi poziomej. Gdyby społeczeństwo przeznaczyło wszystkie swoje zasoby na opiekę zdrowotną, znalazłoby się w punkcie A. Nie miałoby jednak żadnych zasobów na utrzymanie edukacji. Gdyby społeczeństwo chciało przeznaczyć wszystkie swoje środki na edukację, znaleźlibyśmy się w punkcie F. Alternatywnie, społeczeństwo mogłoby wybrać dowolną kombinację opieki zdrowotnej i edukacji na krzywej możliwości produkcyjnych. W efekcie krzywa możliwości produkcyjnych odgrywa taką samą rolę dla społeczeństwa, jak linia ograniczenia budżetowego dla Tomka. Społeczeństwo może wybrać dowolną kombinację dwóch dóbr na krzywej lub poniżej krzywej możliwości produkcyjnych. Jednak nie ma wystarczających zasobów, aby móc produkować kombinację, którą obrazuje dowolny punkt ponad tą krzywą. Co najważniejsze, krzywa możliwości produkcyjnych wyraźnie pokazuje kompromis między dostarczaniem opieki zdrowotnej i edukacji. Załóżmy, że społeczeństwo zdecydowało się na zapewnienie (wyprodukowanie) wolumenu obu dóbr, tak jak to ilustruje punkt B, i rozważa zwiększenie poziomu usług edukacyjnych. Ponieważ krzywa możliwości produkcyjnych jest nachylona ujemnie, jedynym sposobem, w jaki społeczeństwo może zapewnić sobie więcej edukacji, jest rezygnacja z części dostępnej opieki zdrowotnej. To jest wybór, którego trzeba dokonać. Załóżmy, że społeczność rozważa przejście z punktu B do punktu C. Jaki byłby koszt alternatywny dodatkowej jednostki edukacji? Koszt alternatywny to ilość opieki zdrowotnej, z której społeczeństwo musi zrezygnować. Podobnie jak w przypadku ograniczenia budżetowego Tomka, nachylenie (ang. slope ) krzywej możliwości produkcyjnych pokazuje koszt alternatywny. Jeśli uważnie czytasz niniejszy podrozdział, możesz spokojnie powiedzieć: „Hej, ta krzywa możliwości produkcyjnych to nic innego jak linia ograniczenia budżetowego”. Jeśli tak uważasz, przeczytaj sekcję poniżej. Jaka jest różnica między linią ograniczenia budżetowego a krzywą możliwości produkcyjnych? Istnieją dwie główne różnice między linią ograniczenia budżetowego a krzywą możliwości produkcyjnych. Pierwszą z nich jest to, że ograniczenie budżetowe jest linią prostą. Dzieje się tak dlatego, że jego nachylenie jest określone przez relację cen dwóch towarów, która to relacja z punktu widzenia indywidualnego konsumenta jest stała, więc nachylenie się nie zmienia. Krzywa możliwości produkcyjnych ma natomiast wypukły kształt ze względu na prawo malejących przychodów. W ten sposób nachylenie krzywej możliwości produkcyjnych jest różne w jej różnych punktach. Drugą istotną różnicę stanowi brak określonych liczb na osiach krzywej możliwości produkcyjnych. Nie ma konkretnych liczb, ponieważ nie znamy dokładnej ilości zasobów, jakimi dysponuje ta fikcyjna gospodarka, ani też nie wiemy, ile zasobów jest potrzebnych do wyprodukowania hipotetycznej jednostki opieki zdrowotnej, a ile do wytworzenia jednostki edukacji. Gdyby był to przykład ze świata rzeczywistego, dane byłyby dostępne. Niezależnie od tego, czy dysponujemy konkretnymi liczbami, czy nie, możemy zmierzyć koszt alternatywny dodatkowej edukacji, gdy społeczeństwo przechodzi z punktu B do punktu C na krzywej transformacji. Dodatkową ilość edukacji mierzymy odległością poziomą między B i C. Utracona ilość opieki zdrowotnej jest określona przez odległość pionową między punktami B i C. Nachylenie krzywej możliwości produkcyjnych między punktami B i C jest (w przybliżeniu) ilorazem wspomnianych odległości w pionie i odległości w poziomie. To jest koszt alternatywny wzrostu nakładów na edukację. Krzywa możliwości produkcyjnych i prawo rosnących kosztów alternatywnych Ograniczenia budżetowe, które przedstawiliśmy wcześniej w tym rozdziale, pokazując indywidualne wybory dotyczące ilości konsumowanych dóbr, były liniami prostymi. Linie te miały stałe nachylenie, gdyż względne ceny dwóch dóbr, które determinują nachylenie linii ograniczenia budżetowego, są dla wybierającego konsumenta stałe. Jednak krzywa możliwości produkcyjnych dla społeczeństwa wybierającego między opieką zdrowotną a edukacją został wykreślona jako wypukła. Dlaczego linia ta ma inny kształt? Aby to zrozumieć, zacznij rozważania od punktu A w lewym górnym rogu wykresu. W tym punkcie wszystkie dostępne zasoby są przeznaczane na opiekę zdrowotną i żadne nie trafiają na cele edukacyjne. Taki wybór byłby skrajny, a nawet zabawny. Na przykład dzieci codziennie odwiedzałyby lekarza, niezależnie od tego, czy byłyby chore, czy nie, ale nie chodziłyby do szkoły. Ludzie robiliby sobie niemal dowolne operacje plastyczne, ale nie mieliby żadnego wykształcenia (kto wówczas dokonywałby tych wszystkich operacji?). Teraz wyobraź sobie, że niektóre z tych zasobów zostają przekierowane z opieki zdrowotnej na edukację, tak że gospodarka znajduje się w punkcie B. Przekierowanie niektórych zasobów i przesunięcie gospodarki z punktu A do B powoduje stosunkowo niewielki spadek poziomu opieki zdrowotnej w społeczeństwie, ponieważ kilka dodatkowych (krańcowych) jednostek pieniężnych (złotych, dolarów) przeznaczanych na opiekę zdrowotną nie przynosi znaczących dodatkowych korzyści w tej dziedzinie. Jednak przeznaczenie tych pieniędzy na zorganizowanie edukacji, która jak dotychczas nie istniała, bo żadne zasoby nie były przeznaczone na zapewnienie tej usługi, może przynieść stosunkowo duże korzyści. Z tego powodu kształt krzywej możliwości produkcyjnych między punktami A i B jest dosyć płaski, co oznacza relatywnie niewielki spadek poziomu zdrowia publicznego i duży progres w poziomie edukacji. Przeanalizujmy teraz drugi koniec krzywej możliwości produkcyjnych (prawy dolny róg wykresu). Wyobraź sobie, że społeczeństwo zaczyna od wyboru D, w którym przeznacza się prawie wszystkie zasoby na system edukacji, a bardzo niewiele na opiekę zdrowotną, i przechodzi do punktu F, w którym przeznacza się wszystkie zasoby na edukację, a na opiekę zdrowotną żadnych. Aby lepiej to sobie wyobrazić, przyjmijmy, że za przesunięciem tej gospodarki z punktu D do F kryje się przekwalifikowanie kilku ostatnich lekarzy na nauczycieli przedmiotów ścisłych w liceum, kilku ostatnich pielęgniarek na szkolne bibliotekarki i przekształcenie dosłownie kilku ostatnich izb przyjęć w przedszkola. Korzyści dla edukacji wynikające z relokacji tych kilku ostatnich zasobów są bardzo małe. Jednak utracone korzyści dla ilości opieki zdrowotnej będą dość duże, zatem nachylenie krzywej między punktami D i F jest strome i pokazuje duży spadek dostępnego wolumenu opieki zdrowotnej przy niewielkim wzroście ilości edukacji. Lekcja, jaką można wyciągnąć z powyższego wywodu, jest raczej oczywista. Społeczeństwo bardzo rzadko (prawie nigdy) nie dokona skrajnego wyboru, oznaczającego przesunięcie wszystkich zasobów do produkcji wyłącznie edukacji (punkt F) lub opieki zdrowotnej (punkt A). Co więcej, korzyści z przeznaczenia dodatkowych środków na edukację zależą od tego, jak dużo środków jest już zaangażowanych w tę dziedzinę. Jeśli na edukację przeznacza się obecnie bardzo niewiele zasobów, to ich zwiększenie może przynieść stosunkowo duże korzyści. Z drugiej strony, jeśli na edukację przeznaczono już znaczną pulę zasobów, skierowanie na nią dodatkowych środków przyniesie relatywnie mniejsze korzyści. Ten wzorzec jest na tyle powszechny, że ekonomiści nadali mu nazwę: prawo rosnącego kosztu alternatywnego (ang. law of increasing opportunity cost ). Zgodnie z nim wraz ze wzrostem produkcji dobra lub usługi wzrasta również koszt alternatywny produkcji dodatkowej jednostki danego dobra. Dzieje się tak, ponieważ niektóre zasoby są lepiej przystosowane do produkcji konkretnych produktów, a w kontekście innych sprawdzają się znacznie gorzej. Gdy władze publiczne różnego szczebla zwiększają wydatki na ograniczenie przestępczości, początkowy przyrost wielkości tego specyficznego dobra, jakim jest bezpieczeństwo publiczne, jest znaczny. Jeśli po ulicach miasta chodzi tylko jeden funkcjonariusz, to zatrudnienie drugiego znacznie zwiększy bezpieczeństwo mieszkańców. Koszt alternatywny, jaki społeczność tego miasta ponosi w związku z subiektywnym wzrostem poczucia bezpieczeństwa, jest stosunkowo niewielki (wynagrodzenie i wyposażenie jednego policjanta). Z pewnością dzięki drugiemu funkcjonariuszowi spadnie też liczba przestępstw i wykroczeń, do jakich będzie dochodzić. Oznacza to, że koszt alternatywny ograniczenia przestępczości może być stosunkowo niewielki. Aby jednak osiągnąć po raz kolejny ten sam procentowy spadek liczby przestępstw i taki sam wzrost poczucia bezpieczeństwa, nie wystarczy zatrudnić następnego policjanta. Teraz zapewne potrzebny byłby co najmniej nowy dwuosobowy patrol, a może nawet koordynator na komisariacie, który przyjmowałby zgłoszenia obywateli. Tym samym koszt alternatywny ograniczania przestępczości zdecydowanie rośnie. Gdyby jakiekolwiek miasto w jakimkolwiek kraju na świecie postanowiło całkowicie wyeliminować każdy przejaw przestępczości (łącznie z łamaniem przepisów drogowych), oznaczałoby to gigantyczny koszt, a może nawet byłoby niemożliwe. Nachylenie krzywej możliwości produkcyjnych pokazuje, że gdy przeznaczamy więcej zasobów na zapewnienie edukacji, przesuwając się od lewej do prawej wzdłuż osi poziomej, początkowy wzrost kosztu alternatywnego jest dość niewielki, ale stopniowo rośnie. Zatem nachylenie krzywej w pobliżu punktu przecięcia z osią pionową jest stosunkowo płaskie. I odwrotnie, gdy przeznaczamy więcej zasobów na opiekę zdrowotną, przesuwając się od dołu do góry na osi pionowej, początkowe spadki kosztów alternatywnych są dość duże, ale potem stopniowo maleją. Tak więc nachylenie krzywej możliwości produkcyjnych jest stosunkowo strome w pobliżu punktu przecięcia z osią poziomą. W ten sposób prawo rosnącego kosztu alternatywnego powoduje, że krzywa możliwości produkcyjnych ma wypukły kształt. Efektywność produkcji i alokacji Ekonomiści nie roszczą sobie prawa do wskazywania społeczeństwu, jakiego wyboru powinno dokonać na krzywej możliwości produkcyjnych. W gospodarce rynkowej, z demokratycznym sposobem wyłaniania władz na różnych szczeblach, taki wybór będzie wiązał się z kombinacją decyzji podejmowanych przez jednostki, przedsiębiorstwa i państwo. Ekonomiści, korzystając ze swojej wiedzy, mogą jednak pokazywać, że niektóre wybory są jednoznacznie lepsze od innych. Ta obserwacja opiera się na koncepcji efektywności. W potocznym rozumieniu efektywność odnosi się do braku marnotrawstwa. Nieefektywna maszyna pracuje przy wysokich kosztach, zaś efektywna działa przy kosztach niższych, ponieważ nie marnuje energii ani materiałów. Nieefektywna organizacja nie potrafi niczego wytworzyć na czas i charakteryzuje się wysokimi i przekraczającymi założony limit kosztami działalności, podczas gdy ta efektywna realizuje określone plany, jest skoncentrowana na założonym celu i funkcjonuje w ramach budżetu. Krzywa możliwości produkcyjnych może obrazować dwa rodzaje efektywności: efektywność produkcji i efektywność alokacji. pokazuje te koncepcje, wykorzystując krzywą transformacji przedstawiającą wybór społeczeństwa między opieką zdrowotną i edukacją. Efektywność produkcji i alokacji Efektywność produkcji oznacza, że niemożliwe jest wyprodukowanie większej ilości jednego dobra bez zmniejszenia produkcji innego (innych). Zatem wszystkie wybory (koszyki dóbr) leżące na danej krzywej możliwości produkcyjnych (krzywej transformacji), takie jak B, C i D, charakteryzują się efektywnością produkcji, ale kombinacja R, która znajduje się pod krzywą transformacji, już nie. Natomiast efektywność alokacji oznacza, że konkretna kombinacja wytwarzanych dóbr – czyli konkretny wybór na krzywej możliwości produkcyjnych – przedstawia koszyk, którego społeczeństwo najbardziej pragnie. Efektywność produkcji (ang. productive efficiency ) oznacza, że biorąc pod uwagę dostępne zasoby i technologię, niemożliwe jest wyprodukowanie większej ilości jednego dobra bez zmniejszenia produkcji innego (innych). Wszystkie koszyki dóbr reprezentowane przez punkty leżące na krzywej transformacji (A, B, C, D i F) na charakteryzują się efektywnością produkcji. Gdy przesuwamy się między tymi kombinacjami, albo zwiększa się ilość dostarczonej opieki zdrowotnej i spada ilość edukacji, albo odwrotnie, zwiększa się zasób edukacji i spada ilość wytworzonej opieki zdrowotnej. Jednak każda kombinacja zilustrowana punktem leżącym poniżej krzywej możliwości produkcyjnych jest nieefektywna i wiąże się z marnotrawstwem, ponieważ jej wybór oznacza, że można wyprodukować więcej jednego dobra bez zmniejszania produkcji drugiego lub zwiększyć równocześnie produkcję obu tych dóbr. Na przykład punkt R przedstawia nieefektywną kombinację produkcji edukacji i opieki zdrowotnej, ponieważ przy wyborze koszyka C możliwe jest zwiększenie produkcji obu dóbr: ilość edukacji oznaczona na osi poziomej jest większa w punkcie C niż w punkcie R (E 2 jest większe niż E 1 ), a ilość opieki zdrowotnej oznaczona na osi pionowej jest również większa w punkcie C niż w punkcie R (H 2 jest większe niż H 1 ). Efektywność alokacji (ang. allocative efficiency ) oznacza, że konkretna kombinacja ilości dóbr i usług na krzywej możliwości produkcyjnych, na którą zdecydowało się społeczeństwo, reprezentuje najbardziej pożądany przez to społeczeństwo wybór. Kwestia określenia, czego w istocie społeczeństwo pragnie najbardziej, jest przedmiotem rozważań na zajęciach z politologii, socjologii, filozofii, a także ekonomii. Najbardziej podstawowa definicja efektywności alokacji oznacza, że producenci dostarczają taką ilość (liczbę) każdego produktu, jakiej żądają konsumenci. Tylko jeden z wyborów efektywnych produkcyjnie będzie spełniał definicję efektywności alokacyjnej dla całego społeczeństwa. Dlaczego społeczeństwo musi wybierać? W rozdziale dowiedzieliśmy się, że każde społeczeństwo boryka się z problemem rzadkości zasobów, czyli konfliktem między ograniczonymi zasobami a potrzebami, których nie da się za ich pomocą zaspokoić. Krzywa możliwości produkcyjnych ilustruje wybory związane z tym dylematem. Każda gospodarka może wykorzystać dwie drogi, aby zwiększyć produkcję wszystkich dóbr. Pierwszą jest odkrycie, że dotychczasowy sposób wykorzystywania zasobów był nieefektywny, zatem zmieniając go na bardziej efektywny, może wytwarzać większą ilość (liczbę) wszystkich produktów albo przynajmniej części z nich, nie obniżając jednocześnie poziomu produkcji pozostałych. W modelu możliwość ta zostanie zilustrowana przesunięciem punktu symbolizującego wybraną kombinację dóbr na krzywą możliwości produkcyjnych. Druga droga to wzrost – na przestrzeni lat – wolumenu zasobów, którymi dana gospodarka dysponuje (np. zwiększanie się dostępnej ilości pracy i kapitału). Gdy tak się dzieje, krzywa możliwości produkcyjnych będzie przesuwała się na zewnątrz układu współrzędnych i społeczeństwo będzie w stanie wyprodukować większą ilość wszystkich dóbr. Jednak odkrycie i wdrożenie nowych, bardziej efektywnych metod produkcji wymaga czasu, podobnie zresztą jak przyrost zasobu dóbr, które wykorzystujemy do wytwarzania innych towarów. A to oznacza, że wzrost gospodarczy ma charakter stopniowy. Dlatego społeczeństwo musi nieustannie dokonywać wyborów typu „coś za coś”. Dla rządzących proces ten często wiąże się z próbą określenia, w jakich obszarach dodatkowe wydatki mogą przynieść najwięcej korzyści, a w których ich redukcja wywoła najmniej szkód. Na poziomie przedsiębiorstw mechanizm rynkowy zapewnia koordynację procesu, w ramach którego firmy starają się wytwarzać dobra i usługi w ilości, jakości i cenie, jakich pożądają potencjalni klienci. Jednak zarówno w przypadku decyzji podejmowanych na szczeblu rządowym, jak i wywołanej mechanizmem rynkowym reakcji przedsiębiorstw, w krótkim okresie wzrost produkcji jednego dobra zazwyczaj powoduje kompensujący go spadek produkcji w innym segmencie gospodarki. Krzywa możliwości produkcyjnych i przewaga komparatywna Chociaż każde społeczeństwo musi wybrać, jaką ilość lub liczbę każdego dobra lub usługi chce skonsumować, nie musi samodzielnie wytwarzać każdego dobra, którego potrzebuje. Dość często ilość towaru, który dany kraj zdecyduje się wyprodukować lub też decyzja o tym, żeby w ogóle produkować dany towar, zależy od tego, jak drogie jest jego wytworzenie w porównaniu z zakupem za granicą. Jak to już wskazaliśmy wcześniej, kształt krzywej możliwości produkcyjnych danego kraju dostarcza nam informacji o wyborze dokonywanym między poświęceniem zasobów na produkcję jednego lub drugiego towaru. W szczególności jej nachylenie informuje nas o koszcie alternatywnym wytworzenia jeszcze jednej jednostki dobra reprezentowanego na osi poziomej w stosunku do drugiego dobra, przedstawionego na osi pionowej. Kraje mają zwykle różne koszty alternatywne produkcji określonego dobra, m.in. z powodu różnic klimatycznych, położenia geograficznego, posiadanych technologii lub umiejętności obywateli. Załóżmy, że dwa kraje, Polska i Brazylia, muszą podjąć decyzję o areale dwóch upraw: trzciny cukrowej i pszenicy. Ze względu na swoje warunki klimatyczne Brazylia może osiągnąć całkiem spore plony trzciny cukrowej z hektara, ale pszenicy relatywnie niewielkie. I odwrotnie, Polska może produkować duże ilości pszenicy z każdego hektara, ale bardzo niewiele (o ile w ogóle) trzciny cukrowej. Tym samym Brazylia ma niższy koszt alternatywny produkcji trzciny cukrowej (wyrażony w utraconej produkcji pszenicy) niż Polska. I odwrotnie: Polska ma niższy koszt alternatywny produkcji pszenicy niż Brazylia. Obie konstatacje można przedstawić za pomocą krzywych możliwości produkcyjnych wykreślonych dla tych dwóch krajów na . Krzywa możliwości produkcyjnych pszenicy i trzciny cukrowej dla Polski i Brazylii Krzywa możliwości produkcyjnych Polski jest bardziej płaska niż w przypadku Brazylii, co oznacza, że koszt alternatywny wytworzenia pszenicy (wyrażony jako utracona produkcja trzciny cukrowej) jest niższy w Polsce niż w Brazylii. I odwrotnie, koszt alternatywny wytworzenia trzciny cukrowej jest niższy w Brazylii. Polska ma przewagę komparatywną w przypadku pszenicy, a Brazylia w przypadku trzciny cukrowej. Gdy jakiś kraj może wyprodukować dobro przy niższym koszcie alternatywnym niż inny kraj, mówimy, że ma przewagę komparatywną (ang. comparative advantage ) w zakresie produkcji tego dobra. Przewaga komparatywna to nie to samo co przewaga absolutna, kiedy kraj może po prostu wyprodukować więcej danego dobra. W naszym przykładzie Brazylia ma absolutną przewagę pod względem produkcji trzciny cukrowej, a Polska ma absolutną przewagę pod względem produkcji pszenicy. Można to łatwo zauważyć, analizując skrajne punkty produkcji na krzywych możliwości produkcyjnych obu krajów. Gdyby Brazylia przeznaczyła wszystkie swoje zasoby na produkcję pszenicy, produkowałaby w punkcie A. Gdyby jednak zamiast tego przeznaczyła wszystkie swoje zasoby na produkcję trzciny cukrowej, produkowałaby znacznie więcej niż Polska w punkcie B. Nachylenie krzywej możliwości produkcyjnych informuje nas o koszcie alternatywnym wytworzenia dodatkowej jednostki pszenicy. Chociaż nachylenie nie jest stałe we wszystkich punktach na krzywej, jest całkiem oczywiste, że krzywa dla Brazylii jest znacznie bardziej stroma niż w przypadku Polski, a zatem koszt alternatywny wyprodukowania jednostki pszenicy jest ogólnie wyższy w Brazylii. Kiedy kraje angażują się w handel, specjalizują się w produkcji towarów, w których mają przewagę komparatywną, a część tej produkcji wymieniają na towary, w których przewagi komparatywnej nie mają. Dzięki wymianie handlowej producenci wytwarzają te towary, których koszt alternatywny jest najniższy, więc całkowita produkcja wzrasta, z korzyścią dla obu stron. Key Concepts and Summary Krzywa możliwości produkcyjnych określa zbiór wyborów, przed jakimi staje społeczeństwo, w odniesieniu do kombinacji dóbr i usług, które może wytworzyć, biorąc pod uwagę dostępne zasoby. Krzywa przybiera zazwyczaj postać linii wypukłej, a nie prostej. Wybory zilustrowane punktami leżącymi powyżej krzywej są nieosiągalne, a te leżące poniżej niej – nieefektywne. Z biegiem czasu rozwijająca się gospodarka będzie miała tendencję do przesuwania krzywej możliwości produkcyjnych coraz dalej na zewnątrz. Zgodnie z prawem malejących przychodów (ang. law of diminishing returns ), w miarę jak krańcowe przyrosty zasobów są przeznaczane na produkcję, krańcowy wzrost produkcji będzie coraz mniejszy. Wszystkie wybory na krzywej możliwości produkcyjnych charakteryzują się efektywnością produkcji: oznacza to, że niemożliwe jest wykorzystanie zasobów społeczeństwa do produkcji większej ilości jednego dobra bez zmniejszania produkcji drugiego. Konkretny wybór wzdłuż krzywej możliwości produkcyjnych, który odzwierciedla kombinację towarów preferowaną przez społeczeństwo, jest wyborem charakteryzującym się efektywnością alokacji. Kształt krzywej możliwości produkcyjnych może się różnić w zależności od kraju, bo różne państwa mają przewagi komparatywne w zakresie produkcji różnych towarów. Całkowita produkcja może wzrosnąć, jeśli kraje specjalizują się w produkcji towarów, w przypadku których mają przewagę komparatywną, i wymieniają część swojej produkcji na inne dobra. Self-Check Questions Wróć do przykładu z . Załóżmy, że nastąpiła poprawa technologii, która umożliwia poprawę standardu opieki zdrowotnej przy tej samej ilości użytych zasobów. Jak wpłynęłoby to na krzywą możliwości produkcyjnych, a w szczególności na koszt alternatywny zapewnienia edukacji? Ze względu na poprawę technologii punkt przecięcia krzywej z osią pionową znajdowałby się wyżej (przy większej ilości zapewnianej opieki zdrowotnej). Innymi słowy, krzywa możliwości produkcyjnych obróciłaby się zgodnie z ruchem wskazówek zegara wokół punktu przecięcia krzywej z osią poziomą. Sprawiłoby to, że krzywa byłaby bardziej stroma, co odpowiadałoby wzrostowi kosztu alternatywnego zapewnienia edukacji, ponieważ środki przeznaczone na zapewnienie edukacji oznaczałyby teraz rezygnację z większej ilości opieki zdrowotnej. Czy jakiś kraj może produkować w sposób, który stanowi alokację efektywną, ale jest nieefektywny pod względem produkcji? Nie. Efektywność alokacyjna wymaga efektywności produkcyjnej, ponieważ dotyczy wyborów na krzywej możliwości produkcyjnych. Jakie są podobieństwa między linią ograniczenia budżetowego konsumenta a krzywą możliwości produkcyjnych społeczeństwa, nie tylko te widoczne na wykresie, ale i interpretacyjne? Zarówno linia ograniczenia budżetowego, jak i krzywa możliwości produkcyjnych pokazują ograniczenia, w ramach których działamy. Obie ilustrują kompromis między posiadaniem większej ilości jednego dobra a mniejszej drugiego. Obie przedstawiają koszt alternatywny graficznie, jako nachylenie danej linii. Review Questions Czym jest przewaga komparatywna? Co ilustruje krzywa możliwości produkcyjnych? Dlaczego krzywa możliwości produkcyjnych jest zwykle rysowana jako linia wypukła, a nie prosta? Wyjaśnij, dlaczego społeczeństwa nie mogą dokonać wyboru powyżej swojej krzywej możliwości produkcyjnych i nie powinny dokonywać wyboru poniżej tej krzywej. Co to są malejące przychody krańcowe? Czym jest efektywność produkcji, a czym efektywność alokacji? Critical Thinking Questions W czasie II wojny światowej niemieckie fabryki zostały zniszczone. Niemcy poniosły również wiele ofiar w ludziach, zarówno wśród żołnierzy, jak i cywilów. Jak wojna wpłynęła na krzywą możliwości produkcyjnych Niemiec? Oczywiste jest, że nieefektywność produkcyjna jest marnotrawstwem, ponieważ zasoby są wykorzystywane w sposób, który prowadzi do wytworzenia mniejszej ilości dóbr i usług, niż byłoby to możliwe. Dlaczego marnotrawstwem jest również nieefektywność alokacji? efektywność alokacji (ang. allocative efficiency ) sytuacja, w której koszyk produkowanych towarów reprezentuje kombinację, której społeczeństwo pragnie najbardziej przewaga komparatywna (ang. comparative advantage ) sytuacja, w której kraj może wyprodukować dobro po niższych kosztach (wyrażonych za pomocą utraconej produkcji innych dóbr); gdy kraj ma niższy koszt alternatywny produkcji prawo malejących przychodów (ang. law of diminishing returns ) dodatkowe zasoby przeznaczone na produkcję dobra lub usługi przekładają się na malejącą, krańcową korzyść z tego dodatkowego wzrostu prawo malejącej produktywności krańcowej (ang. law of diminishing returns ) patrz: prawo malejących przychodów krzywa możliwości produkcyjnych (ang. production possibilities frontier ) diagram pokazujący efektywne kombinacje produkcji dwóch dóbr, które gospodarka może wytworzyć, biorąc pod uwagę dostępne zasoby krzywa jednakowego nakładu (ang. production possibilities frontier ) patrz: krzywa możliwości produkcyjnych krzywa transformacji (ang. production possibilities frontier ) patrz: krzywa możliwości produkcyjnych krzywa transformacji produktu (ang. production possibilities frontier ) patrz: krzywa możliwości produkcyjnych granica możliwości produkcyjnych (ang. production possibilities frontier ) patrz: krzywa możliwości produkcyjnych efektywność produkcji (ang. productive efficiency ) sytuacja, w której niemożliwe jest wyprodukowanie większej ilości jednego dobra (lub usługi) bez zmniejszenia ilości produkcji innego dobra (lub usługi)

Business


Konfrontacja z zastrzeżeniami do podejścia ekonomicznego Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Samodzielnie ocenić racjonalność argumentów krytyków czysto ekonomicznego podejścia do procesu decyzyjnego Interpretować wykresy ilustrujące wybór typu „coś za coś” Rozróżniać stwierdzenia o charakterze normatywnym i pozytywnym Nawet jeśli zrozumiemy czysto ekonomiczne podejście do procesu podejmowania decyzji, możemy czuć się niekomfortowo podczas jego stosowania. Źródła ewentualnego dyskomfortu zwykle dzielą się na dwie kategorie zilustrowane następującymi stwierdzeniami: ludzie nie postępują w sposób, który pasuje do ekonomicznego sposobu myślenia, nawet jeśli ludzie postępowaliby w ten sposób, to – zdaniem niektórych – powinni starać się tego unikać. Rozważmy kolejno te argumenty. Pierwszy zarzut: ludzie, przedsiębiorstwa i społeczeństwo nie postępują zgodnie z zasadami opisywanymi przez ekonomistów Ekonomiczne podejście do procesu podejmowania decyzji wydaje się wymagać więcej informacji, niż posiada większość osób, i większej ostrożności, jaką mało kto faktycznie wykazuje. W końcu czy ty lub któryś z twoich znajomych wyznaczacie ograniczenie budżetowe i szepczecie pod nosem o maksymalizacji użyteczności, zanim pójdziecie do centrum handlowego? Czy członkowie polskiego parlamentu analizują krzywą możliwości produkcyjnych przed corocznym głosowaniem nad budżetem? Ludzie i społeczeństwa działają w sposób chaotyczny, który nie przypomina zgrabnych ograniczeń budżetowych lub płynnie wyginających się krzywych możliwości produkcyjnych. Jednak podejście ekonomiczne może być użytecznym sposobem analizy i zrozumienia kompromisów związanych z podejmowaniem decyzji. Aby docenić tę kwestię, wyobraź sobie przez chwilę, że grasz w koszykówkę, dryblujesz w prawo i rzucasz w lewo do kolegi z drużyny, który biegnie w kierunku kosza. Fizyk lub inżynier może określić prawidłową prędkość gracza i trajektorię podania, biorąc pod uwagę szybkość wszystkich obiektów znajdujących się na boisku oraz wagę i sprężystość piłki. Jednak grając w koszykówkę, nie wykonujesz żadnego z tych obliczeń. Po prostu podajesz piłkę, a jeśli jesteś dobrym graczem, zrobisz to z dużą dokładnością. Ktoś mógłby się spierać: „Równania naukowe dotyczące gry wymagają znacznie większej wiedzy z zakresu fizyki i o wiele bardziej szczegółowych informacji na temat prędkości poruszania się i ciężaru, niż w rzeczywistości posiada koszykarz, więc musi to być nierealistyczny opis tego, jak odbywają się podania w koszykówce”. Ta reakcja byłaby błędna. Fakt, że dobry gracz dzięki wprawie i umiejętnościom może rzucać piłką dokładnie, bez wykonywania obliczeń, nie oznacza przecież, że obliczenia te są błędne. Podobnie, z ekonomicznego punktu widzenia, ktoś, kto co tydzień robi zakupy spożywcze, ma dużą praktykę w budowaniu zestawu towarów zapewniającego mu wysoką użyteczność, nawet jeśli nie formułuje swoich decyzji w kategoriach ograniczenia budżetowego. Instytucje rządowe mogą działać niedoskonale i powoli, ale generalnie w demokratyczną formę rządów wpisana jest presja ze strony wyborców i organizacji społecznych, aby dokonywać wyborów, które są w największym stopniu preferowane przez członków społeczeństwa. Tak więc myśląc o ekonomicznych podstawach sposobu zachowania grup ludzi, przedsiębiorstw i całych społeczności, zasadne jest przeanalizowanie ich – w pierwszym kroku – za pomocą narzędzi pochodzących z arsenału ekonomistów. Temat ten zostanie rozwinięty w rozdziale o wyborach konsumenckich ( ) w części poświęconej ekonomii behawioralnej. Drugi zarzut: ludzie, przedsiębiorstwa i społeczeństwo nie powinny działać zgodnie z zasadami opisywanymi przez ekonomistów Ekonomiczny sposób opisu procesu podejmowania decyzji przedstawia ludzi jako egoistyczne indywidua. Dla niektórych krytyków tego podejścia, nawet jeśli interes własny jest właściwym opisem tego, jak ludzie faktycznie się zachowują, taki sposób postępowania jest niemoralny. Twierdzą oni, że opis rzeczywistości kładący nacisk na egoistyczne wybory może zachęcać do takiego właśnie postępowania, tymczasem ludzi należy raczej uczyć większej dbałości o innych. Na tak sformułowane zarzuty ekonomiści mają kilka odpowiedzi. Po pierwsze, ekonomia nie jest formą wychowania moralnego. Stara się ona raczej opisać zachowanie podmiotów gospodarczych tak, jak ono w istocie wygląda. Filozofowie dokonują rozróżnienia między stwierdzeniami pozytywnymi (ang. positive statement ), które opisują świat takim, jaki on jest, a stwierdzeniami normatywnymi (ang. normative statement ), które opisują, jaki świat być powinien – zdaniem tego, kto owe poglądy formułuje. Pozytywne stwierdzenia są oparte na faktach. Mogą być prawdziwe lub fałszywe, ale dają się przetestować, przynajmniej co do zasady. Wypowiedzi normatywne są subiektywnym wyrażeniem opinii. Nie możemy ich przetestować, dowodząc ich prawdziwości lub fałszu. Są po prostu poglądami opartymi na czyichś sądach wartościujących. Na przykład ekonomista może przeanalizować projekt rozbudowy systemu metra w Warszawie. Jeśli oczekiwane korzyści przewyższają koszty, stwierdzi, że projekt jest sensowny – to przykład analizy pozytywnej. Inny ekonomista, zajmujący się polską transformacją systemową, sformułuje opinię, zgodnie z którą wysokość zasiłków wprowadzonych na początku lat 90. XX w. powinna być wyższa, ponieważ Polska była wówczas krajem wystarczająco bogatym, by mogła sobie pozwolić na bardziej hojne wsparcie osób, które utraciły pracę – to przykład analizy normatywnej. Nawet jeśli granica między stwierdzeniami pozytywnymi a normatywnymi nie zawsze jest czytelna, analiza ekonomiczna stara się opierać na badaniu rzeczywistych ludzi tworzących rzeczywistą gospodarkę. Na szczęście jednak założenie, że jednostki kierują się wyłącznie własnym interesem, jest uproszczeniem dotyczącym ludzkiej natury. Dowodów nie musimy szukać daleko – znajdziemy je już w pracach Adama Smitha , ojca współczesnej ekonomii. Pierwsze zdanie jego książki Teoria uczuć moralnych (ang. The Theory of Moral Sentiments ) bardzo wyraźnie to ujmuje: Jakkolwiek samolubny może być człowiek, ewidentnie w jego naturze są zakorzenione pewne zasady, które powodują, że interesuje go zadowolenie innych osób, i czynią owo zadowolenie ważnym dla niego, chociaż nie czerpie on z tego niczego poza przyjemnością oglądania go. Jasne jest, że jednostki są zarówno egoistyczne, jak i altruistyczne. Po drugie, egoistyczne zachowanie i dążenie do zysku możemy nazwać inaczej, np. osobistym wyborem i wolnością. Możliwość dokonywania osobistych wyborów dotyczących zakupów, pracy i oszczędzania jest ważną wolnością osobistą. Niektórzy ludzie mogą wybierać związane z pracą pod presją wysoko płatne aktywności, aby móc dużo zarabiać i wydawać. Inni mogą przeznaczyć dużą część swoich zarobków na cele charytatywne lub ofiarować je przyjaciołom i rodzinie. Jeszcze inni mogą poświęcić się zajęciu wymagającemu czasu, energii i wiedzy, ale nieoferującemu wysokich korzyści finansowych, wykonując zawód nauczyciela w szkole podstawowej lub pracownika socjalnego. Wreszcie znajdą się i tacy, którzy wybiorą pracę pochłaniającą dużo czasu lub zapewniającą wysoki poziom dochodów, ale nadal pozostawiającą czas dla rodziny, przyjaciół i na kontemplację uroków życia. Niektórzy ludzie mogą postawić na zatrudnienie w dużej korporacji; inni mogą preferować prowadzenie własnego biznesu. Wolność ludzi do dokonywania własnych wyborów ekonomicznych ma wartość moralną, którą warto szanować. Czy diagram pod inną nazwą to jednak to samo? Kiedy studiujesz ekonomię, lawina wykresów i schematów może cię przytłaczać. Pamiętaj jednak, że twoim celem powinno być rozpoznanie ich wspólnej logiki, a nie zapamiętywanie każdego z nich. Ten rozdział wykorzystuje tylko jeden podstawowy diagram, chociaż przedstawiamy go z różnymi zestawami etykiet. Ograniczenie budżetu konsumenta i krzywa możliwości produkcyjnych dla społeczeństwa jako całości to ten sam podstawowy schemat. pokazuje linię ograniczenia budżetowego i krzywą możliwości produkcyjnych dla dwóch dóbr, Dobra 1 i Dobra 2. Schematy skupiające się na wyborach zawsze opierają się na trzech podstawowych zagadnieniach: rzadkości zasobów, wyborze typu „coś za coś" i efektywności ekonomicznej. Pierwszym zagadnieniem jest rzadkość zasobów (ang. scarcity ). Niemożliwe jest posiadanie nieograniczonych ilości obu towarów. Nawet jeśli zmienią się ograniczenie budżetowe lub krzywa możliwości produkcyjnych, rzadkość zasobów w dalszym ciągu będzie ograniczać wolumen dóbr, jaki możemy nabyć. Drugim zagadnieniem są wybory typu „coś za coś” ( trade off ). Jak pokazano za pomocą linii ograniczenia budżetowego i krzywej możliwości produkcyjnych, jeśli chce się kupić jedno dobro lub też zwiększyć jego produkcję w gospodarce, trzeba zmniejszyć konsumpcję lub produkcję drugiego dobra. Konieczne jest ograniczenie konsumpcji jednego dobra, aby zyskać więcej drugiego. Szczegóły opisujące ten wybór mogą być oczywiście bardzo różne. W przypadku ograniczenia budżetowego parametry wyboru (z ilu jednostek jednego dobra trzeba zrezygnować, aby nabyć kolejną jednostkę drugiego ) są określone przez relację cen dwóch analizowanych dóbr. Relacja cen pozostaje stała, w związku z czym wybór można opisać za pomocą linii prostej. Z kolei wybór w przypadku krzywej możliwości produkcyjnych ilustruje linia wypukła, ponieważ zgodnie z prawem malejących przychodów, gdy przeznaczamy więcej zasobów na produkcję danego dobra, korzyści krańcowe mają tendencję do zmniejszania się. Niezależnie od konkretnego kształtu wykresu wybory typu „coś za coś” leżą u podstaw każdego z nich. Trzecim zagadnieniem jest efektywność ekonomiczna (ang. economic efficiency ), czyli czerpanie jak największych korzyści z ograniczonych zasobów. Wszystkie wybory odzwierciedlane przez kombinację dwóch dóbr, które ilustrują punkty położone na krzywej możliwości produkcyjnych, wykazują efektywność produkcji, ponieważ w takich przypadkach nie ma możliwości zwiększenia wytwarzania jednego dobra bez zmniejszenia produkcji drugiego. Sytuacja wygląda podobnie, gdy dana osoba dokonuje wyboru w ramach ograniczenia budżetowego. Wtedy również nie ma możliwości zwiększenia konsumpcji jednego dobra bez zmniejszenia spożycia drugiego. Wybór kombinacji dwóch produktów, która jest preferowana społecznie, lub wybór koszyka dwóch dóbr odzwierciedlającego preferencje konkretnej osoby na linii ograniczenia budżetowego będą charakteryzowały się efektywną alokacją zasobów. Schemat ograniczeń budżetowych / możliwości produkcyjnych będzie się jeszcze niejednokrotnie powtarzał w tej publikacji. Niektóre przykłady obejmują wykorzystanie takich diagramów do analizy handlu, ochrony środowiska i wzrostu gospodarczego, nierówności dochodów i produkcji oraz wyboru między konsumpcją a inwestycjami. Nie pozwól, aby różne etykiety cię zmyliły. Diagram ograniczeń budżetowych / możliwości produkcyjnych jest zawsze tylko narzędziem do uważnego przemyślenia wyboru typu „coś za coś” i efektywności w konkretnej sytuacji. Wybory typu „coś za coś” Zarówno zestaw możliwych wyborów konsumenta (ścieżka ograniczenia budżetowego), jak i krzywa możliwości produkcyjnych pokazują ograniczenia, w ramach których działają pojedynczy konsumenci i społeczeństwo jako całość. Oba wykresy ilustrują konsekwencje wyboru typu „coś za coś”, który powoduje, że więcej jednego dobra pozyskujemy zawsze kosztem zmniejszenia ilości drugiego. Po trzecie, egoistyczne zachowanie może prowadzić do pozytywnych rezultatów społecznych. Na przykład kiedy ludzie ciężko pracują, aby zarobić na życie, wytwarzają dobra. Konsumenci, którzy szukają najlepszych ofert, będą zachęcać przedsiębiorstwa do oferowania towarów dóbr i usług spełniających ich potrzeby. Adam Smith , pisząc swoje najważniejsze dzieło Bogactwo narodów, nazwał tę własność niewidzialną ręką (ang. invisible hand ). Opisując interakcje konsumentów i producentów w gospodarce rynkowej, Smith napisał: Każda osoba… na ogół rzeczywiście nie zamierza działać w imię interesu publicznego ani nie wie, jak bardzo swoim działaniem przyczynia się do jego urzeczywistnienia. Preferując wsparcie przemysłu krajowego względem przemysłu zagranicznego, dąży ona tylko do zapewnienia sobie bezpieczeństwa; a kierując tym przemysłem w taki sposób, aby jego produkt mógł mieć jak największą wartość, kieruje się ona tylko swoimi korzyściami. I jest w tym, jak w wielu innych przypadkach, prowadzona przez niewidzialną rękę, aby osiągać cel, który nie był częścią jej zamiarów… Realizując swój własny interes, często przyczynia się do realizacji interesu społeczeństwa skuteczniej niż wtedy, gdyby naprawdę zamierzała go promować. Metafora niewidzialnej ręki sugeruje, że z samolubnych działań jednostki może wyłonić się dobro społeczne. Po czwarte, nawet ludzie, którzy skupiają się na własnym interesie, podejmując wybory ekonomiczne, w innych sferach życia często postępują zupełnie inaczej. Na przykład prosząc pracodawcę o podwyżkę lub negocjując zakup samochodu, możesz skupić się wyłącznie na własnym interesie. Następnie możesz skoncentrować się na potrzebach innych ludzi, gdy zgłosisz się na ochotnika do czytania dzieciom książek w pobliskiej bibliotece, pomożesz przyjacielowi przeprowadzić się do nowego mieszkania lub przekażesz pieniądze na cele charytatywne. Interes własny jest rozsądnym punktem wyjścia do analizy wielu decyzji ekonomicznych bez konieczności sugerowania, że ludzie nigdy nie robią niczego, co nie przekłada się na ich wąsko rozumianą korzyść. Wybory... do jakiego stopnia? Czego się nauczyliśmy? Wiemy, że rzadkość zasobów wpływa na wszystkie dokonywane przez nas wybory. Ekonomista skonfrontowany z kwestią wyboru ścieżki edukacyjnej może argumentować, że ludzie nie decydują się na studia licencjackie i magisterskie, ponieważ nie mają wystarczających zasobów, które umożliwiłyby im taki wybór lub ponieważ ich dochody są zbyt niskie i/lub cena studiów jest zbyt wysoka. Stopień licencjata lub magistra może nie być dostępny w ich zestawie możliwości. Cena studiów może być zbyt wysoka nie tylko dlatego, że bezpośredni koszt w postaci czesnego (i być może również zakwaterowania i wyżywienia) jest zbyt wysoki. Ekonomista może również stwierdzić, że dla wielu osób pełny koszt alternatywny uzyskania tytułu licencjata lub magistra jest zbyt wysoki. Te osoby nie chcą lub nie są w stanie dokonać wyboru, który doprowadzi je wprawdzie do tytułu licencjata lub magistra i w przyszłości zapewni wyższe zarobki, ale oznacza również, że aby studiować, trzeba zrezygnować z pełnoetatowej pracy i związanego z nią dochodu. Statystyki, które przedstawiliśmy na początku rozdziału, ujawniają informacje o wyborach międzyokresowych (ang. intertemporal choice ). Ekonomista może powiedzieć, że ludzie nie decydują się na uzyskanie dyplomu magistra, ponieważ aby zrealizować swoje plany, musieliby pożyczyć pieniądze, a odsetki, które musieliby w związku z tym zapłacić, wpłyną na ich dzisiejsze decyzje. Może się również zdarzyć, że niektórzy ludzie przedkładają bieżącą konsumpcję nad zakupy w przyszłości, więc wolą pracować teraz za niższą pensję i cieszyć się kupowanymi dobrami, zamiast odkładać tę konsumpcję do czasu ukończenia studiów. Key Concepts and Summary Ekonomiczny sposób myślenia zapewnia użyteczne podejście do zrozumienia ludzkich zachowań. Ekonomiści dokonują starannego rozróżnienia między twierdzeniami pozytywnymi, które opisują świat takim, jaki on jest, a twierdzeniami normatywnymi, wskazującymi, jaki świat być powinien zdaniem osób wypowiadających te twierdzenia. Nawet jeśli ekonomiczna analiza korzyści i kosztów będących następstwem różnych zdarzeń lub decyzji politycznych prowadzi pośrednio lub wprost do konkluzji normatywnych, mówiących, jaki powinien być sposób organizacji różnych aspektów ludzkiej działalności, to jest zakorzeniona w pozytywnej analizie tego, jak faktycznie zachowują się ludzie, przedsiębiorstwa i rządy, a nie jak podmioty te powinny się zachowywać. Self-Check Questions Jednostki mogą nie działać w sposób racjonalny, wyrachowany, opisany przez ekonomiczny model podejmowania decyzji, uwzględniający użyteczność i koszty krańcowe, ale czy możesz wskazać sytuacje, w których zachowują się w przybliżeniu w ten właśnie sposób? Kiedy ludzie porównują koszt sztuki towaru w sklepie spożywczym lub cechy jednego produktu z własnościami innego zachowują się mniej więcej tak, jak opisuje model. Czy artykuł w gazecie wzywający do realizowania określonego wariantu polityki gospodarczej byłby przykładem stwierdzeń pozytywnych, czy normatywnych? Ponieważ artykuł apeluje o konkretne rozwiązania, które zdaniem jego autora należałoby wdrożyć, wypada go uznać za normatywny. Czy badanie naukowe dotyczące wpływu spożywania napojów bezalkoholowych na rozwój poznawczy dzieci miałoby charakter pozytywny, czy normatywny? Zakładając, że badanie nie zajmuje wyraźnego stanowiska na temat tego, czy spożywanie napojów gazowanych jest dobre, czy złe, ale po prostu przedstawia wyniki dociekań naukowych, należy je uznać za pozytywne. Review Questions Jaka jest różnica między stwierdzeniem pozytywnym a normatywnym? Czy ekonomiczny model podejmowania decyzji ma stanowić dosłowny opis tego, w jaki sposób jednostki, przedsiębiorstwa i państwa faktycznie podejmują decyzje? Wskaż cztery możliwe argumenty, które zaprzeczą poglądowi, jakoby ludzie nie powinni zachowywać się w sposób opisany w tym rozdziale. Critical Thinking Questions Jakie założenia dotyczące funkcjonowania gospodarki muszą być prawdziwe, aby mechanizm „niewidzialnej ręki rynku" działał? W jakim stopniu te założenia są aktualne w realnym świecie? Czy twoim zdaniem ekonomiści mają jakieś wyróżniające ich umiejętności lub wiedzę umożliwiającą formułowanie twierdzeń normatywnych? Innymi słowy, mają oni oczywiście doświadczenie w formułowaniu twierdzeń pozytywnych (tj. jakie będą konsekwencje określonych działań ), np. na temat skutków określonej polityki gospodarczej, ale czy mają specjalne kompetencje pozwalające ocenić, czy polityka ta powinna być r ealizowana, czy nie? References Smith, Adam. “Of Restraints upon the Importation from Foreign Countries.” In The Wealth of Nations . London: Methuen & Co., 1904, first pub 1776), I.V. 2.9. Smith, Adam. “Of the Propriety of Action.” In The Theory of Moral Sentiments . London: A. Millar, 1759, 1. niewidzialna ręka (ang. invisible hand ) koncepcja Adama Smitha, w myśl której zachowanie jednostek zgodne z własnym interesem bardzo często prowadzi do pozytywnych skutków społecznych stwierdzenie normatywne (ang. normative statement ) stwierdzenie, które opisuje, jak powinien wyglądać świat zdaniem osoby, która to stwierdzenie wypowiada stwierdzenie pozytywne (ang. positive statement ) stwierdzenie, które opisuje świat takim, jaki on jest

Business


Wprowadzenie do rozdziału Targ owocowo–warzywny Ekologiczne warzywa i owoce, które są uprawiane i sprzedawane w tym samym regionie, teoretycznie powinny kosztować mniej niż żywność standardowa, ponieważ niższe są koszty ich transportu. Zazwyczaj jednak wcale tak nie jest. (Źródło: modyfikacja pracy autorstwa Natalie Maynor/Flickr Creative Commons) Dlaczego nie mamy wystarczająco dużo taniej żywności ekologicznej? Żywność ekologiczna (organiczna) jest coraz bardziej popularna, nie tylko w Polsce, ale na całym świecie. Do niedawna, aby kupić tego typu owoce i warzywa, konsumenci musieli wybierać się na zakupy do wyspecjalizowanych sklepów lub na targi produktów eko. Obecnie są one dostępne w większości warzywniaków i popularnych supermarketów. Krótko mówiąc, żywność ekologiczna stała się częścią normalnego handlu. Czy kiedykolwiek zastanawialiście się, dlaczego żywność organiczna kosztuje więcej niż standardowa? Dlaczego, powiedzmy, organiczne jabłka, choć są mniejsze i nie wyglądają tak ładnie, kosztują w Warszawie 10 zł za kilogram, podczas gdy za ich standardowy odpowiednik trzeba zapłacić 3–4 zł? Podobna relacja cen występuje w przypadku prawie wszystkich produktów ekologicznych dostępnych na rynku. Skoro duża część żywności organicznej jest produkowana lokalnie, to potrzeba mniej czasu i paliwa, aby dostarczyć ją na rynek. Czy w takim razie nie powinna być tańsza? Jakie czynniki przeciwdziałają spadkowi cen? Okazuje się, że czynniki te mają całkiem sporo wspólnego z zagadnieniami poruszanymi w niniejszym rozdziale, czyli popytem i podażą. Wprowadzenie do rozdziału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Czym są popyt, podaż oraz równowaga na rynku dóbr i usług Jakie czynniki wpływają na zmiany popytu i podaży na dobra i usługi W jaki sposób zmianie ulegają cena i ilość zapewniające równowagę na rynku oraz jakie cztery etapy składają się na ten proces Czym są ceny maksymalne i minimalne W czasie aukcji oferent płaci tysiące dolarów za suknię, którą nosiła Whitney Houston. Kolekcjoner wydaje małą fortunę na kilka rysunków wykonanych przez Johna Lennona. Ludzie zwykle reagują na podobne transakcje na dwa sposoby. Albo zdumiewa ich fakt, że ktoś jest gotów zapłacić tak wysokie kwoty za tego rodzaju dobra, albo uważają, że są to przedmioty rzadkie i pożądane, więc ceny wydają się im adekwatne. Odwiedź tę witrynę , aby zobaczyć, jak dziwne rzeczy (i za jakie pieniądze!) ludzie kupują tylko dlatego, że należały one do celebrytów (np. guma do żucia Britney Spears albo uwięziony w słoiku oddech Brada Pitta i Angeliny Jolie). Te przykłady w interesujący sposób pokazują związek popytu i podaży. Gdy ekonomiści rozmawiają o cenach, bardziej niż formułowanie sądów normatywnych interesuje ich próba zrozumienia tego, co w istocie determinuje ceny i dlaczego się one zmieniają. Rozważcie cenę dobra, z zakupami którego większość z nas ma do czynienia dość regularnie, a mianowicie paliwa. Dlaczego w październiku 2021 r. średnia cena litra oleju napędowego sięgała w Polsce niemal 6 zł? Dlaczego jeszcze rok wcześniej była o blisko 30% niższa? Aby wyjaśnić te ruchy cen, ekonomiści skupiają się na determinantach określających, jaką cenę nabywcy i sprzedawcy paliwa są gotowi zaakceptować. Jak się okazuje, ceny paliw w okresie letnim są prawie zawsze wyższe od cen w styczniu tego samego roku. Prawdopodobną przyczyną stojącą za tą zależnością jest fakt, że ludzie latem znacznie więcej podróżują, a więc są gotowi zapłacić za paliwo więcej. Z tego też powodu ceny paliw na stacjach benzynowych w miejscowościach wypoczynkowych – nad morzem, w górach, na Mazurach – zazwyczaj są wyższe niż w miejscach, które nie mają walorów turystycznych. Nie wyjaśnia to jednak gwałtownego wzrostu cen benzyny, z którym mieliśmy do czynienia w ciągu 2021 r. W czasie tych 12 miesięcy w grę wchodziły także inne czynniki, takie jak zmniejszenie podaży i zwiększenie popytu na ropę naftową. Ten rozdział wprowadza ekonomiczny model popytu i podaży – jeden z najważniejszych w całej ekonomii. Zaczniemy od określenia, w jaki sposób popyt i podaż determinują cenę i ilość będącą przedmiotem transakcji na rynkach dóbr i usług oraz w jaki sposób wahania popytu i podaży prowadzą do zmian tych cen i ilości oferowanych.

Business


Podaż, popyt i równowaga na rynku dóbr i usług Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wytłumaczyć pojęcia popytu, zapotrzebowania i prawa popytu Objaśnić pojęcia podaży, ilości oferowanej i prawa podaży Odróżnić krzywą popytu od krzywej podaży Omówić pojęcia równowagi rynkowej, ceny równowagi oraz ilości równowagi Najpierw zastanówmy się, co ekonomiści mają na myśli, gdy mówią o popycie i podaży, a później – w jaki sposób popyt i podaż wchodzą ze sobą w interakcje na rynku. Popyt na dobra i usługi Ekonomiści używają pojęcia popyt (ang. demand ) na określenie ilości jakiegoś dobra lub usługi, które konsumenci chcą i są w stanie nabyć po każdej możliwej cenie. Popyt wynika z ludzkich potrzeb i pragnień – jeśli czegoś nie potrzebujemy lub nie chcemy, to nie mamy potrzeby kupowania tego. O ile konsument może rozróżniać potrzeby i pragnienia, to dla ekonomistów są one dokładnie tym samym. Popyt wynika także ze zdolności do zapłaty. Jeśli nie stać cię na jakieś dobro, nie zgłaszasz na nie popytu. Zgodnie z tą regułą osoby bezdomne prawdopodobnie nie będą kupować mieszkań, a większość z nas nie zgłasza popytu na prywatne odrzutowce (jeśli w twoim przypadku jest inaczej, składamy ci serdeczne gratulacje). To, ile nabywca płaci za jednostkę określonego dobra lub usługi, nazywamy ceną (ang. price ). Ogólną liczbę jednostek tego dobra, którą konsumenci są skłonni nabyć po konkretnej cenie, nazywamy zapotrzebowaniem (ang. quantity demanded ). Wzrost ceny dobra lub usługi prawie zawsze zmniejsza zapotrzebowanie na te towary. I na odwrót, spadek ceny wiąże się ze wzrostem zapotrzebowania. Jeśli cena za litr benzyny wzrasta, ludzie szukają możliwości ograniczenia konsumpcji, np. poprzez łączenie kilku spraw do załatwienia przy okazji jednej podróży, organizowanie wspólnych przejazdów lub wybieranie transportu publicznego albo spędzanie weekendów i wakacji bliżej domu. Tę odwrotną zależność między ceną a zapotrzebowaniem ekonomiści nazywają prawem popytu (ang. law of demand ). Prawo popytu zakłada, że wszystkie pozostałe zmienne, które mogą wpływać na popyt (zostaną one wskazane w kolejnym podrozdziale), pozostają stałe, gdy zmienia się cena dobra. Można posłużyć się tu przykładem rynku paliw opisanego za pomocą tabeli lub wykresu. Tabelę pokazującą zapotrzebowanie przy każdym poziomie ceny, taką jak , ekonomiści nazywają rozkładem popytu (ang. demand schedule ). W opisywanym przypadku cenę mierzymy w złotych za litr benzyny, zaś zapotrzebowanie w milionach litrów w jakimś okresie (np. dziennie lub w ciągu roku) na pewnym obszarze geograficznym (w województwie lub kraju). Krzywa popytu (ang. demand curve ) pokazuje zależność między ceną a zapotrzebowaniem, tak jak na , gdzie na osi poziomej odłożona jest ilość paliwa (w mln l), a na osi pionowej cena (w zł/l). Zauważ, że jest to wyjątek od zasady przyjętej w matematyce, gdzie zmienna niezależna (x) prezentowana jest na osi poziomej, a zmienna zależna (y) na osi pionowej. Ekonomia to jednak nie matematyka. pokazuje więc rozkład popytu, a krzywą popytu. Są to dwa sposoby, za pomocą których można opisać tę samą relację między ceną a zapotrzebowaniem. Cena i zapotrzebowanie na benzynę Cena (zł/l) Zapotrzebowanie (mln l) 5,00 800 5,20 700 5,40 600 5,60 550 5,80 500 6,00 460 6,20 420 Krzywa popytu na benzynę Krzywa popytu pokazuje, że wraz ze wzrostem ceny zapotrzebowanie spada (i odwrotnie). Na wykresie zaznaczone zostały jako punkty kombinacje konkretnej ceny i ilości umieszczone w powyższej tabeli. Następnie punkty te zostały połączone, dzięki czemu powstała ciągła krzywa popytu. Ujemne nachylenie krzywej ilustruje prawo popytu – odwrotną zależność między ceną a wielkością zapotrzebowania Krzywe popytu wyglądają nieco inaczej dla różnych dóbr. Mogą być dość strome lub stosunkowo płaskie, liniowe lub zakrzywione, tak jak na . Prawie wszystkie krzywe popytu wykazują jednak podstawowe podobieństwo, jakim jest ich ujemne nachylenie. Krzywe popytu ilustrują prawo popytu: wraz ze wzrostem ceny spada zapotrzebowanie na dane dobro, zaś wraz ze spadkiem ceny zapotrzebowanie rośnie. Nie do końca radzisz sobie z różnymi rodzajami popytu? Przeczytaj następną . Czy popyt jest tym samym co zapotrzebowanie? W terminologii ekonomicznej popyt i zapotrzebowanie nie są tożsame. Gdy ekonomiści mówią o popycie, mają na myśli zależność między różnymi poziomami cen a liczbą (ilością) dóbr, na które zgłoszone jest zapotrzebowanie przy tych cenach. Ilustruje to zarówno tabela z rozkładem popytu, jak i krzywa popytu na . Natomiast gdy ekonomiści mówią o zapotrzebowaniu, mają na myśli tylko jeden, określony punkt na krzywej popytu lub jedną wielkość zapotrzebowania w tabeli z rozkładem popytu. Krótko mówiąc, popyt odnosi się do krzywej, a zapotrzebowanie dotyczy jednego (określonego) punktu na krzywej. Podaż dóbr i usług Gdy ekonomiści mówią o podaży (ang. supply ), mają na myśli ilość (liczbę) jakiegoś dobra lub usługi, jaką producent jest skłonny dostarczyć na rynek przy różnych poziomach ceny. Cena jest tym, co producent otrzymuje za sprzedaż jednej jednostki dobra (ang. good ) lub usługi (ang. service ). Wzrost ceny, kształtujący się na rynku w wyniku gry popytu z podażą, prawie zawsze powoduje wzrost ilości oferowanej (ang. quantity supplied ) tego dobra lub usługi, podczas gdy spadek ceny prowadzi do spadku ilości oferowanej. Rosnąca cena benzyny zachęca przedsiębiorstwa nastawione na zysk do podjęcia różnych działań: zintensyfikowania poszukiwań nowych złóż ropy naftowej, wydobycia większych ilości ropy z dotychczasowych pól, inwestowania w nowe rurociągi i tankowce, aby dostarczyć surowiec do rafinerii, budowy nowych zakładów przetwórstwa, zakupu nowych pojazdów dostarczających paliwo do stacji benzynowych, otwierania nowych stacji benzynowych albo wydłużania czasu pracy tych już istniejących. Ekonomiści nazywają tę dodatnią zależność między ceną a ilością oferowaną – a więc zależność, w ramach której wyższe ceny prowadzą do wzrostu ilości oferowanej, a niższe ceny powodują zmniejszenie ilości oferowanej – prawem podaży (ang. law of supply ). Prawo podaży zakłada, że wszystkie inne zmienne, które mogą wpływać na oferowaną ilość (zostaną one wskazane w kolejnym podrozdziale), pozostają stałe, gdy cena rynkowa (ang. market price ) się zmienia. Nie masz pewności, czy prawidłowo rozróżniasz różne typy podaży? Spójrz na . Czy podaż jest tym samym co ilość oferowana? W terminologii ekonomicznej podaż i ilość oferowana to dwie różne rzeczy. Gdy ekonomiści mówią o podaży, mają na myśli relacje między różnymi poziomami cen a ilościami oferowanymi przy tych cenach, a więc zależność, którą można zilustrować krzywą podaży albo rozkładem ilości oferowanych. Gdy ekonomiści mówią o ilości oferowanej, mają na myśli tylko określony punkt na krzywej podaży lub określoną ilość w tabeli z rozkładem ilości oferowanych. Krótko mówiąc, podaż odnosi się do całej krzywej, a ilość oferowana do jednego, konkretnego punktu na tej krzywej. przedstawia prawo podaży, również wykorzystując do celów ilustracyjnych rynek benzyny. Tak jak to miało miejsce w przypadku popytu, możemy zobrazować podaż, stosując tabelę lub wykres. Rozkład podaży (ang. supply schedule ) benzyny został zaprezentowany w , która wskazuje ilości oferowane przy różnych cenach. Podobnie jak w przypadku popytu cenę wyrażamy w zł/l benzyny, a ilość oferowaną w mln l. Krzywa podaży (ang. supply curve ) jest graficzną ilustracją relacji między ceną, pokazaną na osi poziomej, a ilością, zaznaczoną na osi pionowej. Rozkład podaży i krzywa podaży są dwoma różnymi sposobami zilustrowania tego samego zjawiska. Warto zauważyć, że osie pozioma i pionowa na wykresie krzywej podaży są takie same jak na wykresie krzywej popytu. Krzywa podaży benzyny Rozkład podaży jest tabelą, która pokazuje ilości benzyny oferowanej przy każdej cenie. Jeśli cena rośnie, ilość oferowana także rośnie. Krzywa podaży (S) powstała przez połączenie punktów z rozkładu podaży. Dodatnie nachylenie krzywej podaży ilustruje prawo podaży – wyższa cena prowadzi do większej ilości oferowanej i na odwrót Cena i podaż benzyny Cena (zł/l) Ilość oferowana (mln l) 5,00 500 5,20 550 5,40 600 5,60 640 5,80 680 6,00 700 6,20 720 Kształt krzywej podaży różni się nieco dla różnych produktów: bardziej stroma, bardziej płaska, liniowa lub zakrzywiona. Jednak prawie wszystkie krzywe podaży charakteryzują się podstawowym podobieństwem: mają dodatnie nachylenie i ilustrują prawo podaży: jeśli cena rośnie np. z poziomu 5 zł/l do poziomu 6,20 zł/l, to ilość oferowana zwiększa się z 500 mln l do 720 mln l. I odwrotnie, jeśli cena spada, to ilość oferowana się zmniejsza. Równowaga – tam, gdzie popyt i podaż się spotykają Ponieważ oba wykresy, krzywych popytu i podaży, mają odłożoną cenę na osi pionowej, a ilość na osi poziomej, krzywe podaży i popytu na to samo dobro lub usługę mogą być przedstawione na tym samym wykresie. Wzajemna interakcja popytu i podaży wyznacza cenę i ilość dobra, które będzie przedmiotem transakcji rynkowych. przedstawia wzajemne oddziaływanie popytu i podaży na rynku benzyny. Krzywa popytu (D) jest identyczna jak na . Krzywa podaży (S) ma taką samą postać jak na . natomiast zawiera informacje o ilości oferowanej i zapotrzebowaniu przy każdym poziomie ceny. Popyt i podaż na rynku benzyny Krzywa popytu (D) i krzywa podaży (S) przecinają się w punkcie równowagi E, przy cenie 5,40 zł/l i ilości równej 600 mln l. Jest to jedyny poziom ceny, dla którego zapotrzebowanie jest równe ilości oferowanej. Po cenie wyższej od ceny równowagi, np. 5,80 zł/l, ilość oferowana jest większa niż zapotrzebowanie, pojawia się zatem nadwyżka podaży. Przy cenie niższej od ceny równowagi, powiedzmy 5,20 zł/l, zapotrzebowanie przewyższa ilość oferowaną, występuje więc nadwyżka popytu. Cena, zapotrzebowanie i ilość oferowana Cena (zł/l) Zapotrzebowanie (mln l) Ilość oferowana (mln l) 5,00 800 500 5,20 700 550 5,40 600 600 5,60 550 640 5,80 500 680 6,00 460 700 6,20 420 720 Zapamiętaj: Jeśli dwie linie na wykresie się przecinają, zapewne coś to oznacza. Punkt, w którym krzywa podaży (S) i krzywa popytu (D) przecinają się na , tj. punkt E, nazywany jest punktem równowagi rynkowej (ang. equilibrium ). Cena równowagi (ang. equilibrium price ) jest jedynym poziomem ceny, przy którym zamierzenia konsumentów i plany producentów są zgodne – czyli ilość produktu, którą chcą nabyć konsumenci (zapotrzebowanie), jest równa ilości produktu, jaką producenci chcą sprzedać (ilość oferowana). Ekonomiści nazywają tę wielkość ilością równowagi (ang. equilibrium quantity ). Przy żadnej innej cenie zapotrzebowanie nie jest równe ilości oferowanej, a więc rynek nie znajduje się w równowadze. Na cena równowagi to 5,40 zł/l benzyny, zaś ilość równowagi to 600 mln l. Jeśli dysponujesz tylko tabelą z rozkładem popytu i podaży, a nie wykresem, także możesz znaleźć punkt równowagi, szukając w tabeli poziomu ceny, dla którego zapotrzebowanie i ilość oferowana są takie same. Jeśli na rynku mamy do czynienia z ceną i ilością równowagi, nie występują żadne bodźce, które mogłyby skłonić konsumentów i producentów do zmiany ich zachowania. Kiedy jednak rynek nie jest w równowadze, zaczynają działać siły ekonomiczne, które sprawią, że zarówno cena, jak i ilość zaczną się zmieniać w taki sposób, aby rynek osiągnął ten pożądany stan. Wyobraź sobie np., że cena za litr benzyny zostałaby podniesiona powyżej ceny równowagi, do 5,80 zł/l. Na została wykreślona przerywana linia dla tego właśnie poziomu ceny. Po wzroście ceny zapotrzebowanie spada z 600 mln l do 500 mln l. To oczywiste, że wyższa cena zmniejsza zainteresowanie paliwami wykazywane przez konsumentów, szukają oni bowiem alternatywnych sposobów zaspokajania swoich potrzeb. Dodatkowo przy wyższej cenie ilość benzyny dostarczonej na rynek zwiększa się z 600 mln l do 680 mln l. Producenci postrzegają ją jako bardziej atrakcyjną i są gotowi sprzedać znacznie większe ilości paliwa. Teraz zastanówmy się, w jaki sposób zapotrzebowanie i ilość oferowana oddziałują na siebie przy cenie wyższej od ceny równowagi. Zapotrzebowanie spada do 500 mln l, podczas gdy ilość oferowana wzrasta do 680 mln l. Analogiczna sytuacja wystąpi przy każdym poziomie ceny wyższym od ceny równowagi – ilość zaoferowana przewyższy zapotrzebowanie. Zjawisko to nazywamy nadwyżką podaży (ang. excess supply ). W sytuacji, w której taka nadwyżka wystąpi, niesprzedana benzyna będzie gromadzona na stacjach benzynowych, w cysternach samochodowych i kolejowych, rurociągach i rafineriach. Wytworzy to oczywiście presję na sprzedawców benzyny. Jeśli nadwyżka pozostaje niesprzedana, przedsiębiorstwa zaangażowane w produkcję i sprzedaż benzyny nie otrzymają wystarczająco dużo gotówki, aby zapłacić swoim pracownikom oraz pokryć inne wydatki. W takiej sytuacji niektórzy producenci będą chcieli obniżyć ceny, ponieważ lepiej jest sprzedać towar po niższej cenie niż nie sprzedać go w ogóle. Gdy tylko niektórzy sprzedawcy zaczną zmniejszać ceny, pozostali zrobią to samo, aby uniknąć strat. Takie zmniejszenie ceny pociągnie za sobą wzrost zapotrzebowania. Tak więc jeśli cena jest wyższa od ceny równowagi, bodźce wbudowane w mechanizmy popytu i podaży wygenerują presję, która wymusi spadek ceny i jej powrót do stanu równowagi. Teraz załóżmy, że cena zostanie obniżona o 20 gr i wyniesie 5,20 zł/l, czyli kształtować się będzie poniżej poziomu równowagi. Również i dla tej ceny na została wykreślona linia przerywana. Po obniżce ceny zapotrzebowanie wzrośnie z 600 mln l do 700 mln l, bo kierowcy będą teraz bardziej skłonni do wykorzystywania paliwa, np. mniej chętnie organizować będą wspólny transport z domu do pracy, porzucą myśli o zamontowaniu instalacji gazowej i chętniej będą kupować większe samochody zużywające więcej paliwa. Jednocześnie nowa, niższa cena ogranicza bodźce działające na producentów, aby produkować i sprzedawać benzynę, dlatego ilość oferowana na rynku spadnie z 600 mln l do 550 mln l. Gdy cena znajduje się poniżej poziomu równowagi, występuje nadwyżka popytu (ang. excess demand ), co oznacza, że przy tej cenie stymulowane przez nią zapotrzebowanie przewyższa ilość oferowaną, która z kolei zmniejszyła się pod wpływem spadku ceny. W tej sytuacji nabywcy benzyny będą jeździć na stacje benzynowe tylko po to, aby dowiedzieć się, że nie ma możliwości nabycia paliwa. Spółki naftowe i właściciele stacji benzynowych szybko zauważą, że mają możliwość zwiększenia swoich przychodów ze sprzedaży, oferując benzynę po wyższych cenach. W rezultacie cena będzie wzrastać aż do momentu, w którym osiągnie poziom zapewniający równowagę. Przeczytaj , w którym rozważania nad znaczeniem modelu popytu i podaży są kontynuowane. Key Concepts and Summary Rozkład popytu to przedstawione w formie tabelarycznej wielkości zapotrzebowania przy różnych poziomach ceny rynkowej. Krzywa popytu to graficzna ilustracja zależności między zapotrzebowaniem a ceną rynkową. Zgodnie z prawem popytu wyższa cena zazwyczaj oznacza niższe zapotrzebowanie. Rozkład podaży to z kolei przedstawione w formie tabeli ilości oferowane przez producentów przy różnych poziomach ceny rynkowej. Krzywa podaży ilustruje w formie graficznej zależność między ilością oferowaną a ceną. Prawo podaży mówi, że wyższa cena rynkowa zazwyczaj oznacza większe ilości oferowane na sprzedaż. Cena równowagi i ilość równowagi są wyznaczone przez punkt przecięcia się krzywych popytu i podaży, co oznacza, że zapotrzebowanie jest w nim równe ilości oferowanej. Jeśli cena rynkowa jest niższa od ceny równowagi, zapotrzebowanie przekracza ilość oferowaną. W konsekwencji pojawi się nadwyżka popytu. Jeśli zaś cena rynkowa przekracza cenę równowagi, wówczas ilość oferowana jest większa od zapotrzebowania, co prowadzi do pojawienia się nadwyżki podaży. W obu przypadkach mechanizmy wbudowane w popyt i podaż będą wpływać na cenę rynkową w taki sposób, aby wróciła ona do stanu równowagi. Self-Check Question Spójrz na . Załóżmy, że cena benzyny wynosi 5,60 zł/l. Czy zapotrzebowanie jest wyższe, czy niższe niż to, które występuje przy cenie równowagi równej 5,40 zł/l? Jaka jest ilość oferowana przy cenie 5,60 zł? Czy na rynku występuje nadwyżka popytu, czy też nadwyżka podaży? Ponieważ 5,60 zł/l jest ceną wyższą od ceny równowagi, to zapotrzebowanie będzie mniejsze i wyniesie 550 mln l, zaś ilość oferowana będzie wyższa i wyniesie 640 mln l. W rezultacie na rynku benzyny pojawi się nadwyżka podaży równa 640 – 550 = 90 mln l . Review Questions Co wpływa na poziom cen na rynku? Jak nabywcy na rynku zareagują na wyższe ceny, wziąwszy pod uwagę kształt krzywej popytu (jej ujemne nachylenie)? Czy krzywa popytu ma dokładnie taki sam kształt na wszystkich rynkach? Jeśli nie, jakie mogą być różnice? Czy krzywa podaży ma taki sam kształt na wszystkich rynkach? Jeśli nie, jakie mogą być różnice? Jaki jest związek między zapotrzebowaniem a ilością oferowaną przy cenie zapewniającej rynkową równowagę? Jaka jest relacja między tymi dwiema wielkościami, gdy na rynku występuje nadwyżka popytu, a jaka, gdy pojawi się nadwyżka podaży? W jaki sposób można zlokalizować punkt równowagi na wykresie popytu i podaży? Jeśli cena rynkowa jest wyższa od ceny równowagi, to spodziewasz się nadwyżki popytu, czy nadwyżki podaży? Jeśli cena rynkowa jest niższa od ceny równowagi, to spodziewasz się nadwyżki popytu, czy nadwyżki podaży? Dlaczego? Zakładając, że cena rynkowa kształtuje się powyżej ceny równowagi, wyjaśnij, w jaki sposób dochodzi do zmiany ceny i jej przesunięcia do poziomu zapewniającego równowagę. Rozumowanie powtórz dla sytuacji, w której cena rynkowa znajduje się poniżej punktu równowagi. Jaka jest różnica między popytem a zapotrzebowaniem na jakiś produkt, np. mleko? Wyjaśnij to, posługując się wykresem, na którym naszkicujesz krzywą popytu na mleko. Jaka jest różnica między podażą danego dobra (np. mleka) a jego ilością oferowaną? Różnicę tę również wyjaśnij za pomocą wykresu, na którym narysujesz krzywą podaży mleka. Critical Thinking Questions Spójrz na . Załóżmy, że rząd uznał benzynę za dobro niezbędne i zdecydował, że jej cena zostanie prawnie ograniczona do poziomu 5,30 zł/l. Jak myślisz, co stanie się w tej sytuacji na rynku benzyny? Wyjaśnij, dlaczego fałszywe jest następujące stwierdzenie: „Na rynku dóbr nikt nie chce zapłacić za dany produkt więcej, niż wynosi cena równowagi”. Wyjaśnij, dlaczego fałszywe jest następujące stwierdzenie: „Na rynku dóbr nikt nie chce sprzedawać po cenie niższej niż cena równowagi”. Problems Raz jeszcze przyjrzyj się . Załóż, że cena benzyny wynosi 5 zł/l. Czy zapotrzebowanie będzie mniejsze, czy większe niż przy cenie równowagi wynoszącej 5,40 zł/l? Czy ilość oferowana będzie mniejsza, czy też większa? Czy na rynku występuje nadwyżka popytu, czy nadwyżka podaży? Jeśli tak, to w jakiej wysokości? References Costanza, Robert, and Lisa Wainger. “No Accounting For Nature: How Conventional Economics Distorts the Value of Things.” The Washington Post . September 2, 1990. European Commission: Agriculture and Rural Development. 2013. "Overview of the CAP Reform: 2014-2024." Accessed April 13, 205. http://ec.europa.eu/agriculture/cap-post-2013/. Radford, R. A. “The Economic Organisation of a P.O.W. Camp.” Economica . no. 48 (1945): 189-201. http://www.jstor.org/stable/2550133. krzywa popytu (ang. demand curve ) graficzna ilustracja relacji między ceną rynkową a zapotrzebowaniem na określone dobro lub usługę, przy czym na osi poziomej wskazana jest ilość, a na osi pionowej – cena rynkowa rozkład popytu (ang. demand schedule ) przedstawione w formie tabelarycznej dane prezentujące różne poziomy ceny rynkowej i odpowiadającą każdej z tych cen wielkość zapotrzebowania tabela popytu (ang. demand schedule ) patrz: rozkład popytu popyt (ang. demand ) relacja między ceną rynkową a zapotrzebowaniem na określone dobro lub usługę cena równowagi (ang. equilibrium price ) cena rynkowa, przy której zapotrzebowanie jest równe ilości oferowanej ilość równowagi (ang. equilibrium quantity ) wolumen, przy którym zapotrzebowanie jest równe ilości oferowanej przy określonej cenie rynkowej równowaga (ang. equilibrium ) sytuacja, w której zapotrzebowanie na dane dobro jest równe ilości oferowanej; kombinacja ceny rynkowej i ilości, przy której nie ma ani nadwyżki popytu, ani nadwyżki podaży, w związku z czym nie pojawia się presja ekonomiczna mogąca spowodować zmianę ceny lub ilości nadwyżka popytu (ang. excess demand ) sytuacja, w której przy danej cenie rynkowej zapotrzebowanie przewyższa ilość oferowaną niedobór podaży (ang. excess demand ) patrz: nadwyżka popytu niedobór rynkowy (ang. excess demand ) patrz: nadwyżka popytu nadwyżka podaży (ang. excess supply ) sytuacja, w której przy danej cenie rynkowej ilość oferowana przewyższa zapotrzebowanie niedobór popytu (ang. excess supply ) patrz: nadwyżka podaży nadwyżka rynkowa (ang. excess supply ) patrz: nadwyżka podaży prawo popytu (ang. law of demand ) zależność, zgodnie z którą wraz ze wzrostem ceny rynkowej zapotrzebowanie na dane dobro maleje, zaś przy spadku ceny rynkowej zapotrzebowanie na to dobro rośnie – przy założeniu, że pozostałe zmienne, które mogą wpływać na zapotrzebowanie, są stałe prawo podaży (ang. law of supply ) zależność, zgodnie z którą wraz ze wzrostem ceny rynkowej oferowana ilość danego dobra się zwiększa, zaś przy spadku ceny rynkowej oferowana ilość tego dobra maleje – przy założeniu, że pozostałe zmienne wpływające na ilość oferowaną do sprzedaży są stałe cena rynkowa (ang. market price ) kwota, którą płaci nabywca za jednostkę określonego dobra lub usługi zapotrzebowanie (ang. quantity demanded ) ilość jednostek dobra lub usługi, które konsumenci chcą nabyć po danej cenie rynkowej wielkość zapotrzebowania (ang. quantity demanded ) patrz: zapotrzebowanie ilość nabywana (ang. quantity demanded ) patrz: zapotrzebowanie ilość oferowana (ang. quantity supplied ) ilość jednostek dobra lub usługi, które producenci są gotowi sprzedać po określonej cenie rynkowej krzywa podaży (ang. supply curve ) graficzna ilustracja relacji między ceną rynkową a ilością oferowaną przez sprzedawców na rynku; na osi poziomej oznaczona jest ilość oferowana, a na osi pionowej – cena rynkowa tabela podaży (ang. supply schedule ) patrz: rozkład podaży rozkład podaży (ang. supply schedule ) dane przedstawione w formie tabelarycznej prezentujące różne poziomy ceny rynkowej i odpowiadającą każdemu z nich ilość oferowaną do sprzedaży podaż (ang. supply ) związek między ceną rynkową a oferowaną do sprzedaży ilością określonego dobra lub usługi

Business