Jak przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjne podejmują decyzje o produkcji Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Obliczyć zysk przedsiębiorstwa dzięki porównaniu przychodu (utargu) całkowitego i kosztu całkowitego Zidentyfikować zyski i straty dzięki krzywej kosztu przeciętnego Wyjaśnić pojęcie ceny zamknięcia Określić najniższą cenę, przy której przedsiębiorstwo powinno kontynuować produkcję w krótkim okresie Przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne (ang. perfectly competitive firm ) musi podjąć tylko jedną ważną decyzję – jaką ilość swoich produktów wytworzyć. Aby zrozumieć ten problem decyzyjny, rozważ alternatywny sposób zapisu podstawowej definicji zysku (ang. profit ): zysk = utarg całkowity – koszt całkowity = ( cena ) ( wielkość produkcji ) – ( koszt przeciętny ) × ( wielkość produkcji ) Przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne nie ma wpływu na rynkową cenę swoich produktów i musi zaakceptować tę wyznaczoną przez rynkowe popyt i podaż. Z drugiej strony może ono sprzedać dowolną liczbę swoich dóbr lub usług bez konieczności obniżania ceny. Oznacza to, że firma doskonale konkurencyjna ma do czynienia z doskonale elastyczną krzywą popytu na swój produkt (tym samym jest to linia prosta, równoległa do poziomej osi układu współrzędnych). Nabywcy są skłonni kupić dowolną liczbę jednostek produktu po cenie rynkowej. Kiedy doskonale konkurencyjne przedsiębiorstwo decyduje, jaką ilość towaru wyprodukować, to ta ilość – wraz z rynkową ceną sprzedawanego produktu i cenami kupowanych czynników wytwórczych – określi utarg całkowity, koszty całkowite i ostatecznie poziom zysków firmy. Wyznaczanie maksymalnego zysku dzięki porównaniu utargu całkowitego i kosztu całkowitego Przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne może sprzedać dowolną ilość swojego produktu, o ile akceptuje jego cenę rynkową. Jak łatwo zauważyć, choćby dzięki równaniu zapisanemu powyżej, utarg całkowity zależy od sprzedanej ilości i pobieranej ceny. Jeśli firma sprzeda większą ilość, utarg całkowity wzrośnie. Jeśli cena rynkowa wzrasta, utarg całkowity również wzrasta, bez względu na wielkość sprzedaży. Analizę procesu podejmowania decyzji determinującego wielkość produkcji firmy działającej na doskonale konkurencyjnym rynku przeprowadzimy na przykładzie małego przedsiębiorstwa ogrodniczego, które produkuje maliny i sprzedaje je w postaci zamrożonej po 4 zł za opakowanie. Sprzedaż jednego opakowania owoców przyniesie 4 zł, dwóch opakowań 8 zł, trzech opakowań 12 zł itd. Jeśli cena mrożonych malin podwoi się, wówczas sprzedaż jednego opakowania malin przyniesie 8 zł, dwóch opakowań 16 zł, trzech opakowań 24 zł itd. pokazuje utarg całkowity (ang. total revenue ) i koszty całkowite (ang. total costs ) producenta malin, które w formie graficznej (odpowiednich krzywych) znajdują się także na . Oś pozioma pokazuje liczbę opakowań mrożonych malin. Oś pionowa przedstawia zarówno utarg całkowity, jak i koszty całkowite mierzone w złotych. Krzywa kosztu całkowitego przecina oś pionową przy wartości, która określa poziom kosztów stałych, a następnie rośnie wraz ze wzrostem rozmiarów produkcji (ma nachylenie dodatnie). Wszystkie wykreślone krzywe kosztów charakteryzują się zależnościami, które omówiliśmy w . Koszt całkowity i utarg całkowity producenta malin Utarg całkowity przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego to linia prosta o nachyleniu dodatnim. Nachylenie jest równe cenie produktu. Koszt całkowity również rośnie, ale nieliniowo. Przy wyższych poziomach produkcji koszt całkowity zaczyna gwałtownie rosnąć z powodu malejących przychodów krańcowych. Maksymalny zysk występuje przy wielkości produkcji, dla której różnica między utargiem całkowitym a kosztem całkowitym jest największa. Koszt całkowity, utarg całkowity i zysk producenta malin (kwoty w zł) Liczba opakowań malin (Q) Koszt całkowity (TC) Utarg całkowity (TR) Zysk 0 62 0 −62 10 90 40 −50 20 110 80 −30 30 126 120 −6 40 138 160 22 50 150 200 50 60 165 240 75 70 190 280 90 80 230 320 90 90 296 360 64 100 400 400 0 110 550 440 −110 120 715 480 −235 Na podstawie krzywych utargu całkowitego i kosztu całkowitego przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne, takie jak plantator malin, może obliczyć wielkość produkcji, która zapewni mu najwyższy poziom zysku. Dla dowolnej wielkości produkcji utarg całkowity pomniejszony o koszt całkowity wyznacza wynik finansowy przedsiębiorstwa (zysk lub stratę). Jednym ze sposobów określenia najbardziej opłacalnej wielkości produkcji jest sprawdzenie, przy jakim wolumenie utarg całkowity przewyższa koszt całkowity o największą wartość. pokazuje utarg całkowity, koszt całkowity i zysk na podstawie danych z . Pionowa odległość między utargiem całkowitym a kosztem całkowitym to zysk. Na przykład, przy Q = 60 , TR = 240 i TC = 165 , różnica pomiędzy utargiem całkowitym i kosztem całkowitym wynosi 75, co jest wartością funkcji zysku dla tej wielkości produkcji. Firma nie osiąga zysku przy każdym poziomie produkcji. W naszym przykładzie koszty całkowite przekraczają utargi całkowite przy poziomach produkcji od 0 do mniej więcej 30, a więc w tym zakresie produkcji przedsiębiorstwo będzie ponosić straty. Przy wielkościach produkcji od 40 do 100 utargi całkowite przewyższają koszty całkowite, więc przedsiębiorstwo osiąga zyski. Natomiast przy każdej wielkości produkcji większej niż 100 całkowite koszty ponownie przekraczają całkowite utargi i przedsiębiorstwo notuje coraz większe straty. Zysk całkowity został zaprezentowany w ostatniej kolumnie . Maksymalny zysk występuje przy produkcji między 70 a 80 i wynosi 90 zł. Wyższa cena oznaczałaby, że utarg całkowity byłby większy dla każdego poziomu sprzedaży. Niższa cena oznaczałaby zaś, że utarg całkowity byłby mniejszy dla każdej wielkości sprzedaży. Co się stanie, jeśli cena spadnie na tyle, że linia utargu całkowitego znajdzie się poniżej krzywej kosztów całkowitych, czyli dla każdego poziomu produkcji łączne koszty będą wyższe niż utargi? W tym przypadku jedyne, co firma może zrobić, to zaakceptować straty. Jednak przedsiębiorstwo maksymalizujące zysk będzie preferować taką wielkość produkcji, dla której utarg całkowity jest najbliższy kosztom całkowitym, a zatem straty są najmniejsze. (W kolejnych podrozdziałach wskazane zostaną warunki, w których jedynym rozsądnym rozwiązaniem jest zamknięcie przedsiębiorstwa ponoszącego straty). Porównanie utargu krańcowego i kosztów krańcowych Analiza wykorzystująca utarg całkowity i koszt całkowity, którą opisaliśmy powyżej, nie jest jedynym sposobem określania poziomu produkcji maksymalizującego zysk. W tej sekcji przedstawiamy alternatywne podejście, które wykorzystuje utarg krańcowy i koszt krańcowy. Przedsiębiorstwa często nie mają niezbędnych danych, aby wyznaczyć krzywą kosztów całkowitych dla wszystkich poziomów produkcji. Nie mogą być pewne, jak wyglądałyby ich koszty całkowite, gdyby, powiedzmy, podwoiły produkcję lub zmniejszyły ją o połowę, ponieważ nigdy nie zdecydowały się na tak daleko idącą zmianę. Zamiast tego przedsiębiorstwa eksperymentują. Produkują nieco większą lub mniejszą ilość i obserwują, jak wpływa to na zyski. Z ekonomicznego punktu widzenia to praktyczne podejście do problemu maksymalizacji zysków oznacza zbadanie, w jaki sposób niewielkie zmiany produkcji wpływają na utarg krańcowy i koszt krańcowy. przedstawia krzywe utargu krańcowego i kosztu krańcowego w oparciu o wartości przychodu całkowitego i kosztu całkowitego z . Krzywa utargu krańcowego (ang. marginal revenue ) przedstawia dodatkowy przychód uzyskany ze sprzedaży kolejnego dobra lub usługi. Jak wspomniano wcześniej, przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne ma do czynienia z doskonale elastyczną krzywą popytu na swój produkt – co oznacza, że krzywa popytu przedsiębiorstwa jest linią poziomą leżącą na wysokości ceny rynkowej. Oznacza to również, że krzywa utargu krańcowego przedsiębiorstwa pokrywa się z linią jego popytu: za każdym razem, gdy konsument chce nabyć dodatkową jednostkę produkcji, przedsiębiorstwo sprzedaje ją po cenie rynkowej, zaś przychód wzrasta o stałą kwotę równą tej cenie. W naszym przykładzie za każdym razem, gdy przedsiębiorstwo sprzedaje opakowanie mrożonych malin, utarg rośnie o 4 zł. Wartości (w zł) przychodu całkowitego i przychodu krańcowego plantatora malin prezentuje . Powyższa zależność między utargiem krańcowym a ceną dotyczy tylko przedsiębiorstw działających w warunkach konkurencji doskonałej i będących biorcami cen, dla których: utarg krańcowy = cena Wzór na utarg krańcowy: utarg krańcowy = zmiana utargu całkowitego zmiana ilości Wartości przychodu całkowitego i przychodu krańcowego plantatora malin (kwoty w zł) Cena (P) Liczba opakowań malin (Q) Utarg całkowity Utarg krańcowy 4 1 4 – 4 2 8 4 4 3 12 4 4 4 16 4 Zauważ, że utarg krańcowy nie zmienia się, gdy firma produkuje więcej. Dzieje się tak, ponieważ w warunkach doskonałej konkurencji cena jest określana przez rynkowe podaż i popyt. Cena nie zmienia się, gdy plantator zwiększa produkcję i sprzedaż (przy założeniu, że ze względu na stosunkowo niewielki rozmiar tej i innych firm produkujących mrożone maliny zwiększenie jej podaży nie ma wpływu na całkowitą podaż na rynku, na którym ustalana jest cena). Ponieważ przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne jest biorcą ceny (cenobiorcą) może sprzedawać dowolną ilość po cenie ustalonej na rynku. Koszt krańcowy ( marginal cost ), czyli koszt dodatkowej sprzedanej jednostki, obliczamy, dzieląc zmianę kosztu całkowitego przez zmianę ilości. Wzór na koszt krańcowy jest następujący: koszt krańcowy = zmiana kosztu całkowitego zmiana ilości W przykładzie z producentem malin z , i koszt krańcowy na początku spada wraz ze wzrostem produkcji z 10 do 20, a później również 30 i 40 opakowań malin – jest to odzwierciedleniem rosnących przychodów krańcowych, co nie jest rzadkością przy niskich poziomach produkcji. Jednak w pewnym momencie koszty krańcowe zaczynają rosnąć, co znów odzwierciedla dość typową zależność związaną z malejącymi przychodami krańcowymi wraz ze wzrostem produkcji powyżej pewnego poziomu. Jeśli przedsiębiorstwo produkuje ilość, dla której MR > MC , np. 40 lub 50 opakowań malin, może zwiększyć zysk poprzez zwiększenie produkcji, ponieważ utarg krańcowy przekracza wówczas koszt krańcowy. Jeśli przedsiębiorstwo produkuje ilość, dla której MC > MR , np. 90 lub 100 opakowań, może zwiększyć zysk poprzez zmniejszenie produkcji, ponieważ spadek kosztu krańcowego będzie większy niż spadek utargu krańcowego. Wielkość produkcji maksymalizująca zysk występuje, gdy MR = MC (lub blisko tego punktu). Utargi krańcowe i koszty krańcowe producenta malin: pojedyncze przedsiębiorstwo Dla przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego krzywa utargu krańcowego (MR) jest linią poziomą, ponieważ utarg krańcowy jest równy cenie dobra określonej przez rynek, jak pokazuje . Krzywa kosztu krańcowego (MC) może być początkowo nachylona w dół, jeśli dla niewielkich rozmiarów produkcji przychody krańcowe rosną, ale wraz ze wzrostem wolumenu produkcji uzyskuje dodatnie nachylenie, co odzwierciedla malejące przychody krańcowe. Utargi krańcowe i koszty krańcowe producenta malin: cały rynek Cena równowagi na rynku malin jest określana poprzez interakcję podaży i popytu i wynosi 4 zł. Utargi krańcowe i koszty krańcowe producenta malin (wartości kosztów, utargów i zysku w zł) Liczba opakowań malin (Q) Koszt całkowity (TC) Koszt krańcowy (MC) Utarg całkowity (TR) Utarg krańcowy (MR) Zysk 0 62 – 0 0 – 62 10 90 2.80 40 4 – 50 20 110 2.00 80 4 – 30 30 126 1.60 120 4 – 6 40 138 1.20 160 4 22 50 150 1.20 200 4 50 60 165 1.50 240 4 75 70 190 2.50 280 4 90 80 230 4.00 320 4 90 90 296 6.60 360 4 64 100 400 10.40 400 4 0 110 550 15.00 440 4 – 110 120 715 16.50 480 4 – 235 W niniejszym przykładzie krzywe przychodu krańcowego i kosztu krańcowego (ang. marginal cost ) przecinają się przy cenie 4 zł i produkcji na poziomie 80 opakowań. Gdyby nasz plantator zaczął od produkcji na poziomie 60 opakowań, a następnie eksperymentował ze zwiększeniem produkcji do 70, utarg krańcowy związany ze wzrostem produkcji i sprzedaży przewyższyłby koszt krańcowy – a więc zysk by się zwiększył. Plantator malin miałby zatem motywację do rozwijania produkcji. Przy poziomie produkcji równym 80 koszt krańcowy i utarg krańcowy są sobie równe, więc wzrost produkcji do tego poziomu nie wpływa na wielkość zysku, jest on taki sam jak dla produkcji na poziomie 70 opakowań. Gdyby jednak nasz przedsiębiorca dalej eksperymentował ze zwiększaniem produkcji z 80 do 90 opakowań, zauważyłby, że koszty krańcowe wzrostu produkcji są większe niż utargi krańcowe, a więc zyski spadają. Punkt maksymalizacji zysku dla przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego występuje przy poziomie produkcji, dla którego utarg krańcowy jest równy kosztowi krańcowemu, tzn. gdy MR = MC . Na wykresie takim poziomem produkcji jest Q = 80 . Czy zysk jest maksymalny dla określonego poziomu, czy dla przedziału produkcji? wskazuje, że maksymalny zysk występuje dla każdego poziomu produkcji pomiędzy 70 a 80 opakowaniami. Ale MR = MC występuje tylko przy produkcji na poziomie 80 opakowań. Jak możemy wyjaśnić tę niewielką rozbieżność? Dopóki MR > MC , firma nastawiona na zysk powinna zwiększać produkcję. Natomiast rozszerzenie produkcji o strefę, w której MR < MC zmniejsza zyski ekonomiczne. To prawda, że zysk jest taki sam przy Q = 70 i Q = 80 , ale dopiero przekroczenie poziomu 80 opakowań prowadzi do spadku zysków. Tak więc MR = MC jest sygnałem do zaprzestania dalszego wzrostu produkcji, traktujemy go zatem jako pożądany poziom produkcji przedsiębiorstwa. Ponieważ utarg krańcowy przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego jest równy cenie rynkowej (P), warunek maksymalizacji zysku dla przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego możemy również określić jako konieczność wytwarzania wielkości produkcji, dla której P = MC . Obliczanie zysków i strat na podstawie krzywej kosztów przeciętnych Czy produkcja na poziomie, który zrównuje utarg krańcowy i koszt krańcowy (zgodnie z warunkiem MR = MC ), faktycznie prowadzi do osiągnięcia zysku ekonomicznego? Odpowiedź zależy od relacji ceny do przeciętnego kosztu całkowitego, czyli od zysku przeciętnego albo inaczej marży zysku (ang. profit margin ). Jeśli cena rynkowa jest wyższa niż przeciętny koszt produkcji dla danego wolumenu, wówczas marża zysku jest dodatnia i przedsiębiorstwo osiąga zysk. Natomiast jeśli cena rynkowa jest niższa niż przeciętny koszt produkcji, marża zysku jest ujemna i przedsiębiorstwo ponosi straty. Możesz pomyśleć, że w tej sytuacji przedsiębiorstwo będzie chciało natychmiast zakończyć działalności. Pamiętaj jednak, że firma poniosła już koszty stałe, takie jak zakup wyposażenia, więc może jeszcze przez jakiś czas produkować mimo ponoszonych strat. ponownie przedstawia przykład producenta malin. przedstawia trzy położenia, w jakich znaleźć się może to przedsiębiorstwo: (a) cena przecina się z kosztem krańcowym na poziomie wyższym od kosztu przeciętnego, (b) cena przecina się z kosztem krańcowym na poziomie równym kosztowi przeciętnemu oraz (c) cena przecina się z kosztem krańcowym na poziomie niższym od kosztu przeciętnego. Cena i koszt przeciętny producenta malin Na panelu (a) cena przecina koszt krańcowy powyżej krzywej kosztu przeciętnego. Ponieważ cena jest wyższa niż koszt przeciętny, przedsiębiorstwo osiąga zysk. Na panelu (b) cena przecina koszt krańcowy w punkcie minimum krzywej kosztu przeciętnego. Ponieważ cena jest równa kosztowi przeciętnemu, przedsiębiorstwo osiąga próg rentowności (nie ma zysków ekonomicznych). Na panelu (c) cena przecina koszt krańcowy poniżej krzywej kosztu przeciętnego. Ponieważ cena jest niższa niż koszt przeciętny, przedsiębiorstwo ponosi stratę. Rozważmy sytuację, w której cena wynosi 5 zł za opakowanie mrożonych malin. Regułą pozwalającą na maksymalizację zysku dla przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego jest wytwarzanie takiego poziomu produkcji, dla którego Cena = MR = MC , a więc producent malin wyprodukuje ok. 85 opakowań, co jest oznaczone jako punkt E' na (a). Pamiętając, że powierzchnia prostokąta jest równa jego podstawie pomnożonej przez wysokość, utarg całkowity plantatora jest zatem równy polu prostokąta wyznaczonego przez połączenie początku układu współrzędnych, wielkości produkcji na poziomie 85 opakowań malin (podstawa), punktu E' (wysokość), ceny równej 5 zł i znów początku układu współrzędnych. Koszt przeciętny wyprodukowania 85 opakowań jest wyznaczony przez punkt C' i wynosi ok. 3,50 zł. Koszt całkowity jest równy produkcji na poziomie 85 opakowań pomnożonej przez koszt przeciętny równy 3,50 zł, co odzwierciedla pole prostokąta wyznaczonego przez połączenie początku układu współrzędnych, wielkości produkcji na poziomie 85 opakowań, punktu C', wartości kosztu przeciętnego (3,5 zł) odłożonej na osi pionowej i znów początku układu współrzędnych. Różnica między utargiem całkowitym a kosztem całkowitym to zysk. Tak więc zysk jest równy polu niebieskiego prostokąta. Obliczenia: zysk = utarg całkowity – koszt całkowity = 85 × 5,00 – 85 × 3,50 = 127,50 [zł] Możemy to także obliczyć w następujący sposób: zysk = (cena – koszt przeciętny) × ilość = 5,00 – 3,50 × 85 = 127,50 [zł] Rozważmy teraz (b), na którym cena spadła do 2,75 zł za opakowanie mrożonych malin. Przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne ponownie wybierze wielkość produkcji zgodnie z warunkiem: Cena = MR = MC , więc wyprodukowana ilość wyniesie 75. Przy tym poziomie ceny i wielkości produkcji krzywa kosztu krańcowego przecina się z krzywą kosztu przeciętnego, a cena otrzymywana przez przedsiębiorstwo jest dokładnie równa przeciętnemu kosztowi produkcji. Nazywamy to progiem rentowności (ang. break even point ). Utarg całkowity przedsiębiorstwa przy tej cenie jest równy polu prostokąta wyznaczonego przez połączenie początku układu współrzędnych, produkcji na poziomie 75 opakowań (podstawa), punktu E (wysokość), ceny na poziomie 2,75 i ponownie początku układu współrzędnych. Wartość funkcji kosztu przeciętnego odpowiadająca ilości Q = 75 , czyli punkt E, pokazuje koszt przeciętny wytworzenia danego wolumenu produkcji. Koszt całkowity jest równy ilości 75 pomnożonej przez koszt przeciętny na poziomie 2,75 zł, co jest pokazane jako pole prostokąta wyznaczonego przez połączenie początku układu współrzędnych, produkcji na poziomie 75, punktu E, wartości kosztu przeciętnego odłożonej na osi pionowej i ponownie początku układu współrzędnych. Jak widać, prostokąty określające utarg całkowity i koszt całkowity są takie same. Przedsiębiorstwo osiąga zatem zerowy zysk. Obliczenia są następujące: zysk = utarg całkowity – koszt całkowity = 75 × 2,75 – 75 × 2,75 = 0 [zł] Możemy to także obliczyć jako: zysk = (cena – koszt przeciętny) × ilość = (2,75 – 2,75) × 75 = 0 [zł] Na (c) cena rynkowa spadła jeszcze bardziej, do 2 zł za opakowanie mrożonych malin. Przy tej cenie utarg krańcowy przecina się z kosztem krańcowym przy produkcji równej 65. Utarg całkowity przedsiębiorstwa jest równy polu prostokąta wyznaczonego przez połączenie początku układu współrzędnych, produkcji na poziomie 65 opakowań (podstawa), punktu E” (wysokość), ceny 2 zł i ponownie początku układu współrzędnych. Koszt przeciętny wyprodukowania 65 opakowań jest oznaczony jako C” i wynosi ok. 2,73 zł. Całkowite koszty będą równe produkcji na poziomie 65 pomnożonej przez koszt przeciętny 2,73 zł, co ilustruje pole prostokąta wyznaczonego przez połączenie początku układu współrzędnych, produkcji na poziomie 65, punktu C”, wartości kosztu przeciętnego odłożonej na osi pionowej i ponownie początku układu współrzędnych. Porównując pola tych dwóch prostokątów, zauważymy, że utarg całkowity jest mniejszy niż koszt całkowity. A zatem, przedsiębiorstwo traci pieniądze, a strata (ujemny zysk) jest równa polu różowego prostokąta. Obliczenia są następujące: zysk = (utarg całkowity – koszt całkowity) = 65 × 2,00 – 65 × 2,73 = –47,45 [zł] lub: zysk = (cena – koszt przeciętny) × ilość = (2,00 – 2,73) × 65 = –47,45 [zł] Jeśli cena rynkowa, którą posługuje się firma doskonale konkurencyjna, wskazuje na wielkość produkcji, dla której koszt przeciętny jest niższy od tej ceny, przedsiębiorstwo osiągnie zyski. Natomiast jeśli cena rynkowa determinuje wytwarzanie wolumenu produkcji, dla którego koszt przeciętny jest równy cenie, co ma miejsce w punkcie minimum krzywej AC, przedsiębiorstwo zanotuje zerowe zyski. Wreszcie jeśli cena wskazuje na poziom produkcji, dla którego koszt przeciętny jest wyższy od tej ceny, przedsiębiorstwo poniesie straty. podsumowuje powyższe konstatacje. Jeżeli wówczas Cena > ATC przedsiębiorstwo osiąga zysk ekonomiczny Cena = ATC przedsiębiorstwo wykazuje zerowy zysk ekonomiczny (zysk normalny) Cena < ATC przedsiębiorstwo notuje stratę Który punkt przecięcia powinno wybrać przedsiębiorstwo? Przy cenie 2 zł za opakowanie mrożonych malin krzywa MR przecina wykres MC w dwóch punktach: Q = 20 i Q = 65 . Przedsiębiorstwom nigdy nie opłaca się wybierać poziomu produkcji na opadającej części krzywej kosztu krańcowego, ponieważ zysk jest wtedy niższy (strata jest większa) niż w sytuacji, w której produkcja byłaby większa. Jeśli koszt krańcowy maleje wraz ze wzrostem produkcji, a cena pozostaje na stałym poziomie, wówczas na pewno opłaca się zwiększać wolumen produkcji. Pojawi się bowiem nadwyżka ceny nad kosztem krańcowym, która pozwoli na wypracowanie zysku albo przynajmniej zmniejszenie straty. Stąd, prawidłowy wybór wielkości produkcji to Q = 65 . Cena zamknięcia Sytuacja, w której przedsiębiorstwo notuje straty, automatycznie nasuwa pytanie o to, czy nie powinno wstrzymać produkcji i w ten sposób uniknąć ich ponoszenia. Aby zrozumieć, dlaczego zakończenie działalności wcale nie musi być najkorzystniejszą opcją, powinniśmy sobie uświadomić, że wstrzymanie produkcji wprawdzie zredukuje koszty zmienne do zera, ale w krótkim okresie przedsiębiorstwo i tak nie uniknie kosztów stałych. Oznacza to, że nawet jeśli firma wytworzy zerową wielkość produkcji, wciąż będzie generować straty, ponieważ nadal będzie musiała opłacać koszty stałe. Jako przykład rozważmy sytuację Klubu dla Mam, który podpisał umowę z Centrum Handlowym na wynajem powierzchni za 10 000 zł miesięcznie. Jeśli firma zdecyduje się działać, jej koszty krańcowe związane z zatrudnieniem opiekunek dla dzieci wyniosą 15 000 zł miesięcznie. Jeśli to mikroprzedsiębiorstwo zostanie zamknięte, nadal będzie musiało opłacać czynsz, ale nie będzie wypłacać pensji pracownikom. przedstawia trzy możliwe scenariusze. W pierwszym z nich Klub dla Mam nie ma żadnych klientów, a zatem nie osiąga żadnych utargów. W takim przypadku ponosi straty w wysokości 10 000 zł równe kosztom stałym. W drugim scenariuszu klub ma klientów, którzy przynoszą utarg w kwocie 10 000 zł miesięcznie. Ostatecznie zatem firma ponosi stratę w wysokości 15 000 zł z powodu konieczności zatrudniania opiekunek zajmujących się maluchami. W trzecim scenariuszu Klub dla Mam osiąga utarg w wysokości 20 000 zł miesięcznie, czyli ponosi stratę w wysokości 5000 zł. We wszystkich trzech przypadkach Klub dla Mam osiąga stratę. A zatem w długim okresie, po tym, jak umowa najmu wygaśnie (i przy założeniu, że utargi nie wzrosną), firma powinna wstrzymać działalność. Jednak w krótkim okresie decyzje mogą być inne w zależności od wielkości strat i tego, czy firma jest w stanie zarobić na koszty zmienne. W scenariuszu pierwszym firma nie ma żadnych utargów, więc zatrudnienie opiekunek oznaczałoby pojawienie się kosztów zmiennych i powiększyłoby stratę. Firma powinna zatem zostać zamknięta i pokrywać tylko koszty stałe. W scenariuszu drugim kontynuowanie działalności również powiększałoby stratę, ponieważ przedsiębiorstwo nie generuje wystarczających utargów, aby pokryć wynikające z jego funkcjonowania koszty zmienne. Powinno więc natychmiast zostać zamknięte i ponosić tylko koszty stałe. Jeśli cena jest poniżej minimum przeciętnego kosztu zmiennego, firma musi zostać zamknięta nawet w krótkim okresie. Natomiast w scenariuszu trzecim utarg Klubu dla Mam jest na tyle wysoki, że strata zmniejsza się przy utrzymywaniu działalności, więc w krótkim okresie firma powinna funkcjonować. Czy Klub dla Mam powinien zostać zamknięty od razu, czy też dopiero po wygaśnięciu umowy najmu powierzchni (wszystkie kwoty wyrażone są w zł)? Scenariusz 1 Jeśli Klub zostanie zamknięty od razu, utarg wyniesie zero, przedsiębiorstwo nie będzie ponosić żadnych kosztów zmiennych, ale musi opłacać koszty stałe w wysokości 10 000 zł. zysk = utarg całkowity – (koszty stałe + koszty zmienne) = 0 – 10 000 = –10 000 Scenariusz 2 Klub dla Mam uzyskuje utarg 10 000 zł i ponosi koszty zmienne w kwocie 15 000 zł. Klub powinien zostać zamknięty od razu. zysk = utarg całkowity – (koszty stałe + koszty zmienne) = 10 000 – (10 000 + 15 000) = –15 000 Scenariusz 3 Klub dla Mam uzyskuje utarg w wysokości 20 000 zł i ponosi koszty zmienne w kwocie 15 000 zł. Klub powinien kontynuować działalność. zysk = utarg całkowity – (koszty stałe + koszty zmienne) = 20 000 – (10 000 + 15 000) = –5 000 Wróćmy do przykładu związanego z produkcją i sprzedażą malin. wskazuje, że kontynuowanie produkcji w krótkim okresie jest uzasadnione tylko wtedy, gdy cena przekracza przeciętny koszt zmienny. Jeżeli przedsiębiorstwo działa poniżej progu rentowności, w którym cena równa się kosztowi przeciętnemu, ponosi stratę, więc stoi przed dwiema możliwościami: kontynuować produkcję ze stratą lub wstrzymać działalność. Która opcja jest lepsza? Oczywiście ta, przy której strata pieniędzy jest najmniejsza. Przy cenie 2 zł za opakowanie malin, jak pokazuje (a), jeśli przedsiębiorstwo zdecyduje się działać, będzie produkować 65 opakowań malin i poniesie stratę w wysokości 47,45 zł (jak zostało to wyjaśnione w poprzedniej sekcji). Alternatywą byłoby wstrzymanie działalności i poniesienie straty równej kosztom stałym w wysokości 62 zł. Ponieważ strata w wysokości 47,45 zł jest w oczywisty sposób mniejsza niż strata w kwocie 62 zł, wybór maksymalizujący zysk (lub, jak w tym przypadku, minimalizujący stratę) polega na kontynuowaniu produkcji. Kluczowe jest to, że cena przewyższa przeciętne koszty zmienne. A zatem przy obecnej cenie przedsiębiorstwo jest w stanie pokryć wszystkie swoje koszty zmienne, a utarg wystarcza jeszcze na pokrycie części kosztów stałych. Tak więc strata jest równa tylko części kosztów stałych, których przedsiębiorstwo nie jest w stanie w całości opłacić, co jest rzecz jasna mniejszą kwotą niż łączna suma kosztów stałych. Gdyby jednak cena spadła do 1,50 zł za opakowanie, jak pokazuje (b) i gdyby firma zastosowała zasadę P = MR = MC , to wyprodukowałaby ilość równą 60. Cena jest jednak wówczas na poziomie niższym od przeciętnego kosztu zmiennego. Jeśli przedsiębiorstwo nie jest w stanie pokryć płac swoich pracowników (koszty zmienne) dzięki wypracowanemu utargowi, to musi zostać zamknięte. Przy tej cenie i poziomie produkcji utarg całkowity byłby równy 90 zł (ilość 60 pomnożona przez cenę 1,50 zł), a koszt całkowity wyniósłby 165 zł, prowadząc do strat w wysokości 75 zł. Jeśli przedsiębiorstwo zostanie zamknięte, musi opłacić tylko koszty stałe w kwocie 62 zł, więc wstrzymanie działalności jest lepszym rozwiązaniem niż sprzedawanie malin po cenie 1,50 zł za opakowanie. Cena zamknięcia dla producenta malin Na panelu (a) przedsiębiorstwo produkuje 65 sztuk. Ponosi stratę w wysokości 47,50 zł, ale cena znajduje się powyżej przeciętnego kosztu zmiennego, więc firma kontynuuje działalność. Na panelu (b) utarg całkowity wynosi 90 zł, a koszt całkowity 165 zł, co daje łączne straty w wysokości 75 zł. Jeśli przedsiębiorstwo zostanie zamknięte, musi opłacić tylko koszty stałe w wysokości 62 zł. Wstrzymanie działalności jest zatem lepszym rozwiązaniem niż sprzedaż po cenie 1,50 zł za opakowanie. Z wynika, że jeśli cena spadnie poniżej poziomu równego ok. 1,65 zł, czyli minimum przeciętnego kosztu zmiennego, przedsiębiorstwo musi wstrzymać działalność. Koszty produkcji ponoszone przez producenta malin (w zł) Liczba opakowań malin (Q) Przeciętny koszt zmienny (SAVC) Przeciętny koszt całkowity (SATC) Koszt krańcowy (SMC) 0 – – – 10 2,80 9,00 2,80 20 2,40 5,50 2,00 30 2,13 4,20 1,60 40 1,90 3,45 1,20 50 1,76 3,00 1,20 60 1,72 2,75 1,50 70 1,83 2,71 2,50 80 2,10 2,88 4,00 90 2,60 3,29 6,60 100 3,38 4,00 10,40 110 4,44 5,00 15,00 120 5,44 5,96 31,50 Punkt przecięcia krzywej przeciętnego kosztu zmiennego i krzywej kosztu krańcowego wskazujący cenę, poniżej której przedsiębiorstwo nie miałoby wystarczających utargów, aby pokryć swoje koszty zmienne, nazywa się ceną zamknięcia (ang. shutdown point ) Jeśli przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne napotyka na cenę rynkową na poziomie wyższym od ceny zamknięcia, to pokrywa z nawiązką swoje koszty zmienne. Przy cenie wyższej od ceny zamknięcia firma osiąga również wystarczający utarg, aby pokryć przynajmniej część kosztów stałych, więc powinna produkować, nawet jeśli ponosi stratę w krótkim okresie, ponieważ ta strata będzie mniejsza niż całkowity koszt stały. Jeśli jednak przedsiębiorstwo napotyka na cenę niższą od ceny zamknięcia, to nie pokrywa nawet swoich kosztów zmiennych. W tym przypadku kontynuowanie produkcji prowadzi do jeszcze większych strat i przedsiębiorstwo powinno natychmiast zaprzestać działalności. Podsumowując, jeżeli: cena < minimalny krótkookresowy przeciętny koszt zmienny, to przedsiębiorstwo wstrzymuje produkcję w krótkim okresie cena > minimalny krótkookresowy przeciętny koszt zmienny, to przedsiębiorstwo kontynuuje produkcję w krótkim okresie Krótkookresowe wyniki przedsiębiorstw doskonale konkurencyjnych Krzywe kosztu przeciętnego i przeciętnego kosztu zmiennego dzielą krzywą kosztu krańcowego na trzy segmenty jak obrazuje to . Przy danej cenie rynkowej doskonale konkurencyjne przedsiębiorstwo maksymalizujące zysk wybiera poziom produkcji, dla którego cena i utarg krańcowy (czyli te same wielkości dla firmy działającej w ramach konkurencji doskonałej) są równe kosztowi krańcowemu: P = MR = SMC . Zysk, strata, wstrzymanie działalności Krzywą kosztu krańcowego możemy podzielić na trzy segmenty w zależności od punktów jej przecięcia z krzywymi kosztu przeciętnego i kosztu zmiennego. Punkt, w którym SMC przecina SATC, nazywamy progiem rentowności. Jeśli przedsiębiorstwo napotyka na cenę rynkową, która jest na poziomie wyższym niż próg rentowności, to jest też ona wyższa niż koszt przeciętny i przedsiębiorstwo notuje zyski ekonomiczne. Jeśli cena znajduje się dokładnie na wysokości progu rentowności, przedsiębiorstwo osiąga zerowy zysk ekonomiczny. Jeśli cena spadnie do strefy pomiędzy ceną zamknięcia a progiem rentowności, przedsiębiorstwo ponosi stratę, ale powinno kontynuować działalność w krótkim okresie, ponieważ pokrywa nie tylko swoje koszty zmienne, lecz również część kosztów stałych. Jeśli cena spadnie poniżej poziomu ceny zamknięcia, przedsiębiorstwo powinno wstrzymać produkcję, jako że nie pokrywa nawet kosztów zmiennych. Najpierw rozważmy sytuację w segmencie położonym najwyżej na krzywej kosztu krańcowego, gdzie ceny są wyższe od progu rentowności, w którym koszt krańcowy (SMC) przecina się z kosztem przeciętnym (SATC). Przy każdej cenie powyżej tego punktu przedsiębiorstwo osiąga dodatni zysk w krótkim okresie. Jeśli cena spadnie dokładnie do poziomu odpowiadającemu progowi rentowności, gdzie przecinają się krzywe SMC i SATC, przedsiębiorstwo osiąga zerowy zysk ekonomiczny. Jeśli cena znajdzie się w strefie pomiędzy progiem rentowności, gdzie SMC przecina SATC, a ceną zamknięcia, gdzie SMC przecina SAVC, przedsiębiorstwo ponosi stratę w krótkim okresie, ale ponieważ utarg przedsiębiorstwa pokrywa nie tylko koszty zmienne, ale też część kosztów stałych, strata jest mniejsza niż w przypadku natychmiastowego zamknięcia firmy. Na koniec rozważmy cenę na poziomie równym lub niższym od ceny zamknięcia, gdzie SMC przecina SAVC. Przy każdej cenie z tego przedziału przedsiębiorstwo powinno natychmiast wstrzymać działalność, ponieważ nie jest w stanie pokryć nawet swoich kosztów zmiennych. Przy cenie zamknięcia utarg pokrywa w całości koszty zmienne, więc z punktu widzenia przedsiębiorstwa nie ma znaczenia, czy zostanie zamknięte, czy będzie produkować, gdyż w obu przypadkach strata będzie równa kosztom stałym. Koszt krańcowy i krzywa podaży przedsiębiorstwa Krzywa podaży przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego to krzywa jego kosztów krańcowych powyżej punktu minimum przeciętnego kosztu zmiennego. Aby zrozumieć, dlaczego to zaskakujące spostrzeżenie jest prawdziwe, zastanów się, jaką zależność ilustruje w istocie krzywa podaży. Przedsiębiorstwo sprawdza cenę rynkową, a następnie patrzy na swoją krzywą podaży, aby zdecydować, jaką ilość wyprodukować. Teraz zastanów się, co to znaczy, że przedsiębiorstwo maksymalizuje swoje zyski, produkując ilość, dla której P = SMC . Ta reguła oznacza, że przedsiębiorstwo sprawdza cenę rynkową, a następnie patrzy na swój koszt krańcowy, aby określić wielkość produkcji, i upewnia się, że cena jest większa od minimalnego przeciętnego kosztu zmiennego. A zatem krzywa kosztu krańcowego powyżej punktu minimum na krzywej przeciętnego kosztu zmiennego jest krzywą podaży przedsiębiorstwa. Obejrzyj ten film , który pokazuje, jak susza w Stanach Zjednoczonych może wpływać na ceny żywności na całym świecie. Jak to stwierdziliśmy w , najważniejszymi czynnikami, które powodują przesunięcie krzywych podaży, są zmiany kosztów wytwarzania. Na przykład niższa cena kluczowych czynników wytwórczych lub nowe technologie obniżające koszty produkcji powodują przesunięcie krzywej podaży w prawo. Z kolei złe warunki atmosferyczne lub dodatkowe regulacje państwa mogą zwiększyć koszty wytwarzania niektórych towarów w sposób powodujący przesunięcie krzywej podaży w lewo. Możemy również interpretować przesunięcia krzywej podaży przedsiębiorstwa jako przesunięcia krzywej kosztów krańcowych. Zmiana kosztów produkcji, która zwiększa koszty krańcowe dla wszystkich poziomów produkcji – przesuwając wykres SMC w górę i w lewo – powoduje, że doskonale konkurencyjne przedsiębiorstwo będzie produkować mniej przy danej cenie rynkowej. I odwrotnie, zmiana kosztów produkcji, która zmniejsza koszty krańcowe dla każdego poziomu produkcji, powoduje przesunięcie wykresu SMC w dół i w prawo, w wyniku czego przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne zdecyduje się zwiększyć produkcję przy każdym poziomie ceny. Poniższa przedstawia odpowiedni przykład liczbowy. Przy jakiej cenie przedsiębiorstwo powinno kontynuować produkcję w krótkim okresie? Aby określić krótkookresową sytuację przedsiębiorstwa działającego w warunkach konkurencji doskonałej, wykonaj czynności opisane poniżej. Użyj danych z . Q P FC VC TC SAVC SATC SMC TR Zysk 0 28 20 0 - - - - - - 1 28 20 20 - - - - - - 2 28 20 25 - - - - - - 3 28 20 35 - - - - - - 4 28 20 52 - - - - - - 5 28 20 80 - - - - - - Krok 1. Określ strukturę kosztów przedsiębiorstwa. Dla danych całkowitych kosztów stałych i zmiennych oblicz koszt całkowity, przeciętny koszt zmienny, przeciętny koszt całkowity i koszt krańcowy. Postępuj zgodnie ze wzorami podanymi w . Obliczenia znajdują się w . Q P FC VC TC (FC + VC) SAVC (VC/Q) SATC (TC/Q) SMC (TC 2 − TC 1 )/(Q 2 − Q 1 ) 0 28 20 0 20 + 0 = 20 - - - 1 28 20 20 20 + 20 = 40 20/1 = 20,00 40/1 = 40,00 (40 − 20)/(1 − 0) = 20 2 28 20 25 20 + 25 = 45 25/2 = 12,50 45/2 = 22,50 (45 − 40)/(2 − 1) = 5 3 28 20 35 20 + 35 = 55 35/3 = 11,67 55/3 = 18,33 (55 − 45)/(3 − 2) = 10 4 28 20 52 20 + 52 = 72 52/4 = 13,00 72/4 = 18,00 (72 − 55)/(4 − 3) = 17 5 28 20 80 20 + 80 = 100 80/5 = 16,00 100/5 = 20,00 (100 − 72)/(5 − 4) = 28 Krok 2. Określ cenę rynkową, jaką przedsiębiorstwo otrzymuje za swój produkt. Ponieważ przedsiębiorstwo w konkurencji doskonałej jest biorcą ceny, cena rynkowa jest stała. Przy danej cenie oblicz utarg całkowity jako iloczyn ceny i ilości dla wszystkich poziomów produkcji. W naszym przykładzie cena wynosi 28 zł. Widać to w drugiej kolumnie . Ilość Cena Utarg całkowity (P × Q) 0 28 28 × 0 = 0 1 28 28 × 1 = 28 2 28 28 × 2 = 56 3 28 28 × 3 = 84 4 28 28 × 4 = 112 5 28 28 × 5 = 140 Krok 3. Oblicz zysk jako utarg całkowity pomniejszony o koszt całkowity co jest pokazane w . Ilość Utarg całkowity Koszt całkowity Zysk (TR−TC) 0 0 20 0 − 20 = −20 1 28 40 28 − 40 = −12 2 56 45 56 − 45 = 11 3 84 55 84 − 55 = 29 4 112 72 112 − 72 = 40 5 140 100 140 − 100 = 40 Krok 4. Aby znaleźć poziom produkcji maksymalizujący zysk, spójrz na kolumnę „Koszt krańcowy” (jak pokazuje ) i określ, dla jakiego poziomu produkcji koszt krańcowy jest równy cenie rynkowej. Wolumen produkcji, dla którego cena równa się kosztowi krańcowemu, to właśnie poziom maksymalizujący zysk. Q P FC VC TC SAVC SATC SMC TR Zysk 0 28 20 0 20 - - - 0 −20 1 28 20 20 40 20,00 40,00 20 28 −12 2 28 20 25 45 12,50 22,50 5 56 11 3 28 20 35 55 11,67 18,33 10 84 29 4 28 20 52 72 13,00 18,00 17 112 40 5 28 20 80 100 16,00 20,00 28 140 40 Krok 5. Po ustaleniu poziomu produkcji maksymalizującego zysk (w naszym przypadku produkcja równa 5) możesz spojrzeć na wielkość osiąganych zysków (w naszym przypadku 40 zł). Krok 6. Jeśli przedsiębiorstwo ponosi stratę, musi ustalić, czy ma kontynuować produkcję, dla której cena równa się utargowi krańcowemu i kosztowi krańcowemu, czy też wstrzymać działalność i ponosić tylko koszty stałe. Krok 7. Sprawdź, czy dla poziomu produkcji, dla którego utarg krańcowy jest równy kosztowi krańcowemu, cena rynkowa jest większa niż przeciętny koszt zmienny wytworzenia tej wielkości produkcji. Jeżeli P > SAVC i jednocześnie P < SATC , przedsiębiorstwo kontynuuje produkcję w krótkim okresie, ponosząc stratę ekonomiczną. Jeżeli P < SAVC , przedsiębiorstwo przestaje produkować i ponosi jedynie koszty stałe. W naszym przykładzie cena 28 zł jest wyższa niż przeciętny koszt zmienny wytworzenia 5 jednostek (16 zł), więc przedsiębiorstwo kontynuuje produkcję. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Gdy przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne zwiększa produkcję, jego utarg całkowity systematycznie rośnie w stałym tempie określonym przez cenę rynkową. Zyski będą największe (lub straty najmniejsze) przy wielkości produkcji, dla której różnica między utargiem całkowitym a kosztem całkowitym jest największa (a gdy utargi są niższe niż koszty – gdy ta różnica jest najmniejsza). Alternatywnie zysk będzie największy, gdy utarg krańcowy, czyli cena dla przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego, jest równy kosztowi krańcowemu. Jeśli cena rynkowa, którą napotyka przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne, jest wyższa niż koszt przeciętny dla wielkości produkcji maksymalizującej zysk, wówczas przedsiębiorstwo osiąga zysk. Jeśli cena rynkowa znajduje się poniżej kosztu przeciętnego dla wielkości produkcji maksymalizującej zysk, przedsiębiorstwo ponosi stratę. Jeśli cena rynkowa jest równa kosztowi przeciętnemu dla wielkości produkcji maksymalizującej zysk, przedsiębiorstwo osiąga zerowy zysk ekonomiczny. Punkt, w którym krzywa kosztu krańcowego przecina krzywą kosztu przeciętnego w minimum krzywej kosztu przeciętnego, nazywamy progiem rentowności. Jeśli cena rynkowa, którą napotyka przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne, jest niższa od przeciętnego kosztu zmiennego przy wielkości produkcji maksymalizującej zysk, wówczas przedsiębiorstwo powinno natychmiast wstrzymać działalność. Jeśli cena rynkowa, którą napotyka przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne, jest wyższa niż przeciętny koszt zmienny, ale niższa niż przeciętny koszt całkowity, to przedsiębiorstwo powinno kontynuować produkcję w krótkim okresie i wyjść z gałęzi w długim okresie (o ile oczywiście nie uda się zmienić struktury i wysokości napotykanych kosztów). Punkt, w którym krzywa kosztu krańcowego przecina krzywą przeciętnego kosztu zmiennego, nazywamy ceną zamknięcia. Pytania Self-Check Spójrz na . Co stanie się z zyskiem przedsiębiorstwa, jeśli cena rynkowa wzrośnie do 6 zł za opakowanie malin? Przy niezmienionych kosztach całkowitych zysk dla każdego poziomu produkcji wzrośnie. Liczba opakowań malin (Q) Koszt całkowity Koszt stały Koszt zmienny Utarg całkowity Zysk 0 62 62 - 0 -62 10 90 62 28 60 -30 20 110 62 48 120 10 30 126 62 64 180 54 40 144 62 82 240 96 50 166 62 104 300 134 60 192 62 130 360 168 70 224 62 162 420 196 80 264 62 202 480 216 90 324 62 262 540 216 100 404 62 342 600 196 Załóżmy, że cena rynkowa wzrasta do 6 zł, jak pokazuje . Co stałoby się z poziomem produkcji maksymalizującym zysk? Liczba opakowań malin (Q) Koszt całkowity Koszt stały Koszt zmienny Koszt krańcowy Utarg całkowity Utarg krańcowy 0 62 62 - - 0 - 10 90 62 28 2,80 60 6,00 20 110 62 48 2,00 120 6,00 30 126 62 64 1,60 180 6,00 40 144 62 82 1,80 240 6,00 50 166 62 104 2,20 300 6,00 60 192 62 130 2,60 360 6,00 70 224 62 162 3,20 420 6,00 80 264 62 202 4,00 480 6,00 90 324 62 262 6,00 540 6,00 100 404 62 342 8,00 600 6,00 Gdy cena rynkowa rośnie, zwiększa się utarg krańcowy. Przedsiębiorstwo zwiększa wówczas produkcję do punktu, w którym nowa cena zrównuje się z kosztem krańcowym, czyli do poziomu 90. Wyjaśnij, dlaczego przedsiębiorstwo maksymalizujące zysk nie zdecyduje się na produkcję ilości, dla której koszt krańcowy przewyższa utarg krańcowy. Jeśli koszt krańcowy przewyższa utarg krańcowy, przedsiębiorstwo zmniejsza swoje zyski wraz z każdą dodatkowo wytworzoną jednostką produkcji. Zysk będzie największy, gdy przedsiębiorstwo obniży produkcję do poziomu, w którym MR = MC . Krzywa kosztów krańcowych przedsiębiorstwa, powyżej krzywej przeciętnego kosztu zmiennego, jest jednocześnie krzywą podaży tej konkretnej firmy. Oznacza to, że przedsiębiorstwo będzie skłonne dostarczyć taką wielkość produkcji, dla której cena rynkowa równa się kosztowi krańcowemu. Co dzieje się z indywidualną krzywą podaży przedsiębiorstwa, jeśli koszty krańcowe wzrosną? Przedsiębiorstwo będzie skłonne dostarczyć mniej jednostek dobra przy każdej cenie. Innymi słowy, indywidualna krzywa podaży przedsiębiorstwa przesuwa się w lewo. Pytania Review W jaki sposób doskonale konkurencyjne przedsiębiorstwo decyduje o cenie, jakiej zażąda za swoje produkty? Co powstrzymuje doskonale konkurencyjne przedsiębiorstwo przed poszukiwaniem wyższych zysków poprzez zwiększanie ceny? Jak doskonale konkurencyjne przedsiębiorstwo oblicza utarg całkowity? Wyjaśnij krótko, jakie czynniki determinują kształt krzywej utargu krańcowego przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego. Jakie dwie zasady stosuje przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne, aby określić wielkość produkcji maksymalizującą zysk? W jaki sposób krzywa kosztu przeciętnego pomaga określić wynik finansowy przedsiębiorstwa? Jakie dwie krzywe na wykresie funkcji kosztów przecinają się w punkcie oznaczonym jako „próg rentowności”? Czy przedsiębiorstwo powinno natychmiast wstrzymać produkcję w krótkim okresie, jeśli przynosi straty? W jaki sposób krzywa przeciętnego kosztu zmiennego pomaga przedsiębiorstwu zadecydować o natychmiastowym wstrzymaniu produkcji? Jakie dwie krzywe na wykresie funkcji krótkookresowych kosztów przecinają się w punkcie określanym jako „cena zamknięcia”? Pytania Critical Thinking Twoja firma działa na doskonale konkurencyjnym rynku. Powiedziano ci, że reklama może pomóc w zwiększeniu sprzedaży w krótkim okresie. Czy stworzyłbyś agresywną kampanię reklamową dla swojego produktu? Skoro przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne może sprzedawać tyle, ile chce po cenie rynkowej, dlaczego nie może zwiększyć swoich zysków, sprzedając bardzo dużą liczbę swoich produktów? Problemy Spółka Aaaby Kupić Akwarium sprzedaje małe akwaria po 200 zł za sztukę. Koszty stałe produkcji to również 200 zł. Całkowite koszty zmienne wynoszą 200 zł za jedno akwarium, 250 zł za dwie sztuki, 350 zł za trzy, 500 zł za cztery i 800 zł za pięć akwariów. Wykorzystując tabelę, oblicz utarg całkowity, utarg krańcowy, koszt całkowity i koszt krańcowy dla każdego poziomu produkcji (od jednej do pięciu jednostek). Jaka jest wielkość produkcji maksymalizująca zysk? Na jednym rysunku narysuj krzywe utargu całkowitego i kosztu całkowitego, na drugim wykreśl krzywe utargu krańcowego i kosztu krańcowego. Doskonale konkurencyjne przedsiębiorstwo Raj Dla Piesków sp. z o.o. sprzedaje zimowe okrycia dla czworonogów. Płaszcze są sprzedawane po 72 zł za sztukę. Koszty stałe produkcji wynoszą 100 zł. Całkowite koszty zmienne wynoszą 64 zł za jedno okrycie, 84 zł za dwie sztuki, 114 zł za trzy, 184 zł za cztery i 270 zł za pięć okryć. Wykorzystując tabelę, oblicz utarg całkowity, utarg krańcowy, koszt całkowity i koszt krańcowy dla każdego poziomu produkcji (od jednej do pięciu jednostek). Na jednym rysunku narysuj krzywe utargu całkowitego i kosztu całkowitego, na drugim wykreśl krzywe utargu krańcowego i kosztu krańcowego. Jaka jest wielkość produkcji maksymalizująca zysk? Firma komputerowa produkuje niedrogie, łatwe w obsłudze domowe systemy komputerowe i ponosi stałe koszty w wysokości 250 zł. Koszt krańcowy produkcji komputerów wynosi 700 zł za pierwszy komputer, 250 zł za drugi, 300 zł za trzeci, 350 zł za czwarty, 400 zł za piąty, 450 zł za szósty i 500 zł za siódmy komputer. Utwórz tabelę, która pokaże produkcję przedsiębiorstwa, koszt całkowity, koszt krańcowy, koszt przeciętny, koszt zmienny i przeciętny koszt zmienny. Jaka cena wyznacza próg rentowności tej firmy? Przy jakiej cenie przedsiębiorstwo powinno wstrzymać działalność? Jeśli przedsiębiorstwo sprzedaje komputery za 500 zł, to osiąga zysk czy stratę? Jak duży jest zysk lub strata? Narysuj wykres z krzywymi AC, MC i AVC, aby zilustrować odpowiedź i pokazać obszar zysku lub straty. Jeśli przedsiębiorstwo sprzedaje komputery za 300 zł, to osiąga zysk czy stratę? Jak duży jest zysk lub strata? Narysuj wykres z krzywymi AC, MC i AVC, aby zilustrować odpowiedź i pokazać obszar zysku lub straty. utarg krańcowy (ang. marginal revenue ) dodatkowy utarg (zmiana utargu całkowitego) uzyskany ze sprzedaży kolejnej jednostki produkcji przychód krańcowy (ang. marginal revenue ) patrz: utarg krańcowy cena zamknięcia (ang. shutdown point ) poziom ceny, dla którego krzywa kosztu krańcowego przecina krzywą przeciętnego kosztu zmiennego (AVC) w punkcie minimum tej krzywej; jeśli cena znajduje się poniżej tego punktu, przedsiębiorstwo powinno natychmiast zostać zamknięte próg rentowności (ang. break even point ) poziom produkcji, dla którego krzywa kosztów krańcowych przecina krzywą kosztu przeciętnego (AC) w punkcie minimum tej krzywej; jeśli cena jest na poziomie progu rentowności, przedsiębiorstwo osiąga zerowy zysk ekonomiczny

Business


Decyzje o wejściu i wyjściu w długim okresie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić, jak decyzję pojedynczych przedsiębiorstw o wejściu lub wyjściu z gałęzi przekładają się na zerowe zyski ekonomiczne w długim okresie Opisać przebieg dostosowań na rynku doskonale konkurencyjnym w długim okresie Nie da się precyzyjnie określić granicy między krótkim a długim okresem za pomocą stopera czy nawet kalendarza. Różnice zależą od konkretnej firmy i gałęzi, dlatego rozróżnienie między krótkim a długim okresem jest bardziej techniczne: w krótkim okresie przedsiębiorstwa nie mogą w pełni swobodnie dostosowywać do swoich potrzeb nakładu wszystkich czynników produkcji, a w długim okresie taką swobodę już mają. Na konkurencyjnym rynku zyski są elementem zachęcającym przedsiębiorstwa do zwiększenia skali aktywności gospodarczej. Jeśli firma osiąga zysk w krótkim okresie, ma motywację do rozbudowy istniejących fabryk lub budowy kolejnych. Również nowe przedsiębiorstwa mogą rozpocząć produkcję i sprzedaż na rynku. Kiedy nowe firmy wchodzą do branży zachęcone zwiększonymi zyskami, jakie oferuje, nazywa się to wejściem lub decyzją o wejściu (ang. entry ). Z kolei straty są elementem, który powoduje ucieczkę przedsiębiorstw z gałęzi. Jeśli przedsiębiorstwo ponosi straty w krótkim okresie, wówczas albo będzie ograniczać wykorzystanie mocy wytwórczych, produkując ze stratą, albo po prostu się zamknie, w zależności od tego, czy jego utarg pokrywa koszty zmienne, czy też jest od nich niższy. Jednak w długim okresie firmy, które ponoszą straty, całkowicie zaprzestaną produkcji. Długookresowy proces wygaszania działalności w odpowiedzi na utrzymujące się straty nazywa się wyjściem lub decyzją o wyjściu (ang. exit ). Poniższa zawiera omówienie możliwych czynników powodujących straty przedsiębiorstw, a także determinant decyzji o wyjściu z gałęzi. Dlaczego przedsiębiorstwa przestają istnieć? Czy możemy powiedzieć cokolwiek o przyczynach, dla których przedsiębiorstwa wychodzą z gałęzi? Najważniejszą miarą przesądzającą o tym, czy firma ma dalej działać, są zyski ekonomiczne. W końcu ludzie zakładają firmy właśnie w celu osiągania zysków. Inwestują swoje pieniądze, czas, wysiłek i wiele innych zasobów, aby wyprodukować i sprzedać coś, co – jak mają nadzieję – w zamian da im profity. Niestety nie wszystkie przedsiębiorstwa odnoszą sukcesy, a wiele nowych startupów szybko zdaje sobie sprawę, że ich przedsięwzięcie biznesowe musi ostatecznie przestać istnieć. W modelu konkurencji doskonałej przedsiębiorstwa, które konsekwentnie nie mogą zarabiać, wyjdą z gałęzi, co jest łagodnym określeniem w istocie bolesnego i trudnego procesu. Gdy biznes upada, pracownicy tracą przecież pracę, inwestorzy pieniądze, a właściciele i menedżerowie marzenia. Każdego roku wiele firm bankrutuje. Amerykańska rządowa agencja odpowiedzialna za monitorowanie małych i średnich przedsiębiorstw ( Small Business Administration ) wskazuje, że w 2011 r. w USA pojawiło się 534 907 nowych podmiotów gospodarczych, ale równocześnie aż 575 691 upadło. Czasami przedsiębiorstwo bankrutuje z powodu złego sposobu zarządzania, niskiej produktywności pracy zatrudnionych ludzi albo silnej konkurencji krajowej bądź zagranicznej. Przedsiębiorstwa upadają również z innych przyczyn. Na przykład warunki popytu i podaży na rynku mogą zmienić się w nieoczekiwany sposób, co oznacza spadek cen pobieranych za sprzedawane produkty lub wzrost kosztów pozyskiwania nakładów. Przy setkach tysięcy lub nawet milionach przedsiębiorstw w gospodarkach różnych krajów upadek nawet niewielkiej części z nich dotknie wielu ludzi, a niepowodzenia biznesowe mogą być bardzo trudne dla bezpośrednio zaangażowanych pracowników i menedżerów. Jednak z punktu widzenia całego systemu wyjście przedsiębiorstwa z gałęzi jest czasami złem koniecznym, jeśli rynkowy mechanizm alokacji ma oferować elastyczne instrumentarium zaspokajania potrzeb klientów, utrzymywania niskich kosztów i kreowania nowych produktów. Jak decyzje przedsiębiorstw o wejściu i wyjściu z gałęzi prowadzą do zerowych zysków w długim okresie? Żadne przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne (ang. perfectly competitive firm ) działając samodzielnie, nie może wpłynąć na cenę rynkową. Jednak grupa wielu przedsiębiorstw wchodzących lub wychodzących z danej gałęzi wpłynie na ogólną podaż rynkową. Z kolei zmiana podaży odbije się na cenie rynkowej. Wejście i wyjście z rynku to siły napędowe procesu, który w długim okresie obniża cenę do poziomu minimalnych przeciętnych kosztów całkowitych, przez co wszystkie firmy działające w danej branży osiągają jedynie zerowy zysk ekonomiczny. Aby zrozumieć, jak krótkookresowe zyski przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego znikają w długim okresie, wyobraź sobie następującą sytuację. Rynek jest w równowadze długookresowej (ang. long-run equilibrium ), wszystkie firmy osiągają zerowe zyski ekonomiczne, wytwarzając produkcję, dla której P = MR = LMC i P = LAC . Żadna firma nie ma motywacji do wejścia lub wyjścia z gałęzi. Załóżmy następnie, że popyt na produkt rośnie, a wraz z nim zwiększa się cena rynkowa. Istniejące w danej gałęzi gospodarki przedsiębiorstwa stoją teraz w obliczu wyższej ceny, więc zwiększają produkcję do nowego poziomu, dla którego P = MR = LMC . Spowoduje to chwilowy wzrost ceny rynkowej powyżej punktu minimum na krzywej kosztu przeciętnego, a zatem istniejące na rynku firmy będą osiągać zyski ekonomiczne. Ta perspektywa przyciągnie do gałęzi nowe przedsiębiorstwa. Wejście wielu nowych firm spowoduje przesunięcie krzywej podaży w prawo. Gdy krzywa podaży przesuwa się w prawo, cena rynkowa zaczyna spadać, a wraz z nią maleją zyski ekonomiczne nowych i istniejących firm. Dopóki na rynku nadal będą zyski, wejście na rynek będzie przesuwało podaż w prawo. Proces zostanie zatrzymany, gdy cena rynkowa spadnie do poziomu, dla którego żadne przedsiębiorstwo nie będzie już osiągać zysków. Z kolei krótkookresowe straty znikną dzięki odwrotnemu procesowi. Załóżmy, że rynek jest w długookresowej równowadze. Tym razem popyt spada, a wraz z nim maleje cena rynkowa. Istniejące w gałęzi przedsiębiorstwa mają teraz do czynienia z niższą ceną niż wcześniej, a ponieważ będzie ona poniżej krzywej kosztu przeciętnego, przedsiębiorstwa będą ponosić straty ekonomiczne. Niektóre firmy będą kontynuować produkcję według warunku: nowa cena P = MR = LMC , o ile uda im się pokryć swoje koszty zmienne. Inne zaś będą musiały natychmiast wstrzymać działalność, ponieważ nie zdołają pokryć swoich kosztów zmiennych. Wyjście wielu przedsiębiorstw z branży spowoduje przesunięcie krzywej podaży rynkowej w lewo. Gdy krzywa podaży przesuwa się w lewo, cena rynkowa zaczyna rosnąć, a straty ekonomiczne maleć. Proces ten kończy się, gdy cena rynkowa wzrośnie do poziomu zerowego zysku ekonomicznego, dla którego wszystkie istniejące w gałęzi przedsiębiorstwa nie tracą już pieniędzy. Tak więc podczas gdy doskonale konkurencyjne przedsiębiorstwo może notować zysk w krótkim okresie, w długim okresie proces wejścia będzie obniżał ceny, aż osiągnięty zostanie poziom zerowego zysku. I odwrotnie, doskonale konkurencyjne przedsiębiorstwo może ponosić stratę w krótkim okresie, ale firmy nie będą w stanie stale tracić pieniędzy. W długim okresie przedsiębiorstwa ponoszące straty mogą pozbyć się kosztów stałych, a ich wyjście z rynku spowoduje powrót ceny do poziomu zysku zerowego. W długim okresie procesy wejścia i wyjścia doprowadzą cenę na doskonale konkurencyjnych rynkach do progu rentowności (ang. break even point ), dla którego koszt krańcowy przecina koszt przeciętny. Długookresowe dostosowania i rodzaje branż Ilekroć w gałęzi doskonale konkurencyjnej następuje wzrost produkcji, koszty wytwarzania w istniejących i nowych przedsiębiorstwach mogą pozostać takie same, wzrosnąć, a nawet spaść. Dlatego możemy kategoryzować te branże jako: (1) gałęzie o stałych kosztach (gdy koszty w przedsiębiorstwach pozostają takie same wraz ze wzrostem produkcji), (2) gałęzie o rosnących kosztach (w miarę wzrostu produkcji koszty w przedsiębiorstwach rosną), lub (3) gałęzie o malejących kosztach (gdy produkcja rośnie, koszty maleją). W przypadku gałęzi o stałych kosztach (ang. constant cost industry ), ilekroć występuje wzrost popytu na rynku i wzrost ceny, krzywa podaży przesuwa się w prawo wraz z wejściem nowych przedsiębiorstw i zatrzymuje się w punkcie, w którym nowa długookresowa równowaga występuje przy tej samej cenie rynkowej co poprzednio. Jest to przypadek stałych przychodów ze skali, które omówiliśmy wcześniej w . Dlaczego jednak koszty pozostają takie same? W tego typu branżach krzywa podaży jest bardzo elastyczna. Firmy mogą z łatwością wyprodukować dowolną ilość, której zażądają konsumenci. Ponadto istnieje doskonale elastyczna podaż nakładów – np. przedsiębiorstwa mogą łatwo zwiększyć zatrudnienie pracowników bez wzrostu płac. Włączając w nasze rozważania przykład z , zwiększony popyt na etanol w ostatnich latach spowodował wzrost popytu na kukurydzę. W związku z tym wielu rolników przerzuciło się z uprawy pszenicy na uprawę kukurydzy. Rynki rolne są ogólnie dobrymi przykładami gałęzi o stałych kosztach. W gałęzi o rosnących kosztach (ang. increasing cost industry ) wraz ze wzrostem produkcji rynkowej stare i nowe przedsiębiorstwa doświadczają wzrostu kosztów, co sprawia, że nowy poziom zerowego zysku występuje przy wyższej cenie niż wcześniej. W tym przypadku przedsiębiorstwa mogą mieć np. do czynienia z czynnikami produkcji, których podaż jest ograniczona (takimi jak wykwalifikowana siła robocza), co oznacza, że wzrost produkcji i tym samym wzrost popytu na te czynniki będzie zwiększał ich cenę (wynagrodzenia pracowników) i podnosił koszty wytwarzania. Krzywa podaży gałęzi jest mniej elastyczna. W przypadku gałęzi o malejących kosztach (ang. decreasing cost industry ) wraz ze wzrostem produkcji rynkowej stare i nowe przedsiębiorstwa doświadczają niższych kosztów, co sprawia, że nowy poziom zerowego zysku występuje przy cenie niższej niż poprzednio. W tym przypadku branża i wszystkie funkcjonujące w niej przedsiębiorstwa doświadczają spadku przeciętnych kosztów całkowitych. Może to być spowodowane zmianą technologii w całej gałęzi lub wzrostem wykształcenia pracowników. Dobrym przykładem rynków o malejących kosztach są branże high-tech. na panelu (a) przedstawia proces dostosowawczy w gałęzi o stałych kosztach. Ilekroć w takiej gałęzi następuje wzrost produkcji, efekt długookresowy oznacza większą produkcję przy dokładnie tej samej cenie co wcześniej. Należy zauważyć, że podaż była w stanie wzrosnąć, aby sprostać zwiększonemu popytowi. Kiedy połączymy początkową i końcową równowagę długookresową, otrzymamy linię będącą krzywą długookresowej podaży (LRSS) na rynkach doskonale konkurencyjnych. W tym przypadku jest to pozioma linia. na panelu (b) i na panelu (c) przedstawiają odpowiednio gałęzie o rosnących i malejących kosztach. W przypadku branży o rosnących kosztach LRSS ma nachylenie dodatnie, natomiast w gałęzi o malejących kosztach LRSS ma nachylenie ujemne. Proces dostosowawczy w gałęzi o stałych, rosnących i malejących kosztach Na panelu (a) popyt wzrósł, a podaż się dostosowała. Zauważ, że wzrost podaży jest równy wzrostowi popytu. W rezultacie cena równowagi pozostaje taka sama przy wzroście ilości sprzedanych towarów. Na panelu (b) sprzedawcy nie byli w stanie zwiększyć podaży w stopniu odzwierciedlającym wzrost popytu. Brakowało niektórych nakładów lub zwiększyły się płace. Cena równowagi wzrosła. Na panelu (c) sprzedawcy z łatwością zwiększyli podaż w odpowiedzi na wzrost popytu. Tutaj nowa technologia lub korzyści skali spowodowały duży wzrost podaży skutkujący spadkiem ceny równowagi. Kluczowe pojęcia i podsumowanie W długim okresie przedsiębiorstwa reagują na istnienie zysków ekonomicznych w gałęzi doskonale konkurencyjnej, decydując się na rozpoczęcie w niej działalności (wejście), a podmioty, które już w niej funkcjonowały, zwiększając produkcję. I odwrotnie, przedsiębiorstwa reagują na straty w długim okresie, decydując się na wstrzymanie produkcji i wyjście z rynku. W konsekwencji, poziom cen na rynku doskonale konkurencyjnym będzie się zmieniał w taki sposób, aby każde przedsiębiorstwo, które działa w tej gałęzi miało tylko zyski normalne (osiągnęło próg rentowności, gdzie krzywa kosztu krańcowego przecina krzywą kosztu przeciętnego w punkcie jej minimum). Długookresowa krzywa podaży pokazuje wielkość produkcji wszystkich przedsiębiorstw w długim okresie w trzech różnych typach gałęzi doskonale konkurencyjnych: o stałych kosztach, rosnących kosztach i malejących kosztach. Pytania Self-Check Jeśli nowa technologia na doskonale konkurencyjnym rynku przyniesie znaczną redukcję kosztów produkcji, jak wpłynie to na ten rynek? Wraz z postępem technicznym, który przyniesie obniżenie kosztów produkcji, na rynku nastąpi proces dostosowawczy. Postęp techniczny spowoduje wzrost podaży poszczególnych przedsiębiorstw i całego rynku. Istniejące firmy będą przez jakiś czas osiągać większe zyski, co przyciągnie na rynek nowe podmioty. Proces wejścia zostanie wstrzymany, gdy tylko podaż na rynku wystarczająco wzrośnie (zarówno dzięki produkcji istniejących wcześniej, jak nowych firm), tak że zyski wrócą do poziomu zerowego. Rynek doskonale konkurencyjny znajduje się w równowadze długookresowej. Co stanie się z tym rynkiem, jeśli związki zawodowe będą w stanie wywalczyć podniesienie płac pracowników? Wraz ze wzrostem płac rosną koszty produkcji. Niektóre przedsiębiorstwa zaczną ponosić straty ekonomiczne i zostaną zamknięte. Krzywa podaży będzie przesuwała się w lewo, podnosząc cenę rynkową. Proces ten zakończy się, gdy wszystkie przedsiębiorstwa pozostające na rynku osiągną zerowe zyski ekonomiczne. Rezultatem będzie zmniejszenie produkcji rynkowej. Pytania Review Dlaczego firmy decydują się na wejście do danej gałęzi? Dlaczego firmy decydują się na wyjście z gałęzi? Czy proces wchodzenia i wychodzenia z gałęzi występuje w krótkim okresie, w długim okresie, w obu okresach czy w żadnym z nich? Jaką cenę w długim okresie będzie pobierała firma doskonale konkurencyjna? Dlaczego? Pytania Critical Thinking Wiele przedsiębiorstw co roku składa wniosek o upadłość, ale nadal działają. Dlaczego to robią, zamiast całkowicie wstrzymać działalność? Dlaczego zyski przedsiębiorstw w gałęzi doskonale konkurencyjnej mają tendencję do zanikania w długim okresie? Dlaczego straty przedsiębiorstw w gałęzi doskonale konkurencyjnej mają tendencję do zanikania w długim okresie? wejście (ang. entry ) długookresowy proces wchodzenia przedsiębiorstw do gałęzi w odpowiedzi na zyski, które w niej występują decyzja o wejściu (ang. entry ) patrz: wejście wyjście (ang. exit ) długookresowy proces ograniczania produkcji i wstrzymywania działalności przedsiębiorstw w odpowiedzi na straty występujące w danej gałęzi gospodarki decyzja o wyjściu (ang. exit ) patrz: wyjście równowaga długookresowa (ang. long-run equilibrium ) sytuacja, gdy wszystkie przedsiębiorstwa osiągają zerowe zyski ekonomiczne wytwarzając produkcję, dla której P = MR = LMC i P = LAC

Business


Efektywność rynków doskonale konkurencyjnych Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zastosować koncepcję efektywności produkcyjnej i efektywności alokacyjnej do rynków doskonale konkurencyjnych Porównać model konkurencji doskonałej i realnie istniejące rynki Kiedy połączymy analizę sposobu postępowania przedsiębiorstw maksymalizujących zysk na rynkach doskonale konkurencyjnych z analizą zachowania konsumentów maksymalizujących użyteczność, dostrzeżemy ciekawą zależność: wolumen produkcji na takim rynku charakteryzuje się zarówno efektywnością produkcyjną, jak i efektywnością alokacyjną (są to terminy, które zostały wprowadzone po raz pierwszy w ). Efektywność produkcyjna (ang. productive efficiency ) oznacza produkcję bez marnotrawstwa, zatem ilustrują ją punkty leżące na krzywej możliwości produkcyjnych. W długim okresie na rynku doskonale konkurencyjnym, ze względu na proces wejścia i wyjścia, cena rynkowa jest równa minimum długookresowej krzywej kosztów przeciętnych. Innymi słowy, przedsiębiorstwa produkują i sprzedają dobra w takiej ilości, która oznacza najniższy możliwy koszt przeciętny. Efektywność alokacyjna (ang. allocative efficiency ) oznacza, że spośród punktów leżących na krzywej możliwości produkcyjnych, wybrana kombinacja produkcji konkretnych dóbr jest społecznie preferowana – przynajmniej w pewnym określonym i specyficznym znaczeniu. Na rynku doskonale konkurencyjnym cena jest równa kosztowi krańcowemu. Pomyśl o cenie płaconej za jakieś dobro jako o mierze korzyści społecznych uzyskiwanych w związku z jego konsumpcją; w końcu gotowość do zapłaty określonej kwoty oznacza, ile dany towar jest wart dla kupującego. Następnie pomyśl o krańcowym koszcie wytworzenia tego samego dobra jako wartości, która nie tylko odzwierciedla wydatki ponoszone w związku z jego wyprodukowaniem przez konkretne przedsiębiorstwo, ale w szerszym kontekście – społeczny koszt wytworzenia tego produktu. Kiedy przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjne przestrzegają zasady maksymalizacji zysku, wytwarzając ilość, dla której cena jest równa kosztowi krańcowemu, zapewniają w ten sposób, że społeczne korzyści uzyskiwane z produkcji dobra są równe społecznym kosztom produkcji. Aby lepiej pojąć, co ekonomiści rozumieją przez efektywność alokacyjną, warto zapoznać się z przykładem. Zacznijmy od założenia, że hurtowy rynek kwiatów jest doskonale konkurencyjny, więc P = MC . Zastanówmy się teraz, co by się stało, gdyby przedsiębiorstwa na tym rynku produkowały mniej kwiatów. Przy mniejszym wolumenie koszty krańcowe spadną, w związku z czym cena będzie od nich wyższa, czyli P > MC . W takiej sytuacji korzyść dla całego społeczeństwa związana z produkcją dodatkowego bukietu (krańcowej jednostki dobra), mierzona gotowością konsumentów do zapłaty za ów bukiet konkretnej ceny, byłaby wyższa niż koszt opłacenia nakładów pracy i kapitału rzeczowego potrzebnych do wytworzenia dodatkowego bukietu (krańcowej jednostki dobra). Innymi słowy, korzyści dla całego społeczeństwa z produkcji dodatkowego bukietu będą większe niż koszty. Rozsądne wydaje się zatem przesunięcie zasobów w ramach gospodarki i zwiększenie produkcji kwiatów kosztem produkcji warzyw lub owoców. I odwrotnie, zastanówmy się, jakie byłyby konsekwencje sytuacji, w której przedsiębiorstwa wyprodukowałyby większą ilość kwiatów niż ta wynikająca z warunku zapewniającego efektywność alokacyjną, tj. P = MC . Przy większej ilości koszty krańcowe produkcji wzrosną tak, że P < MC . Krańcowe koszty produkcji dodatkowego bukietu są więc większe niż korzyść dla społeczeństwa mierzona tym, ile ludzie są gotowi za ów bukiet zapłacić. Ponieważ koszty przewyższają korzyści, dla całego społeczeństwa sensowne będzie produkowanie mniejszej ilości kwiatów. Oznacza to, że zasoby wykorzystywane do produkcji kwiatów powinny zostać przesunięte do produkcji innych dóbr, np. warzyw lub owoców. Kiedy doskonale konkurencyjne przedsiębiorstwa maksymalizują zyski, produkując zgodnie z warunkiem P = MC , dodatkowo przyczyniają się do ukształtowania sytuacji, w której korzyści dla konsumentów z dokonywanych zakupów, mierzone ceną, którą są oni gotowi zapłacić, są równe kosztom społecznym dodatkowej produkcji mierzonym kosztami krańcowymi ponoszonymi przez przedsiębiorstwo. Występuje zatem efektywność alokacyjna. Na twierdzenia, że doskonale konkurencyjny rynek w długim okresie będzie charakteryzował się efektywnością produkcyjną i alokacyjną, powinniśmy spojrzeć z pewnym sceptycyzmem co do ich prawdziwości. Pamiętajmy, że ekonomiści używają pojęcia „efektywny” w pewnym określonym, specyficznym znaczeniu, a nie jako synonimu wyrażenia „pożądany pod każdym względem”. Przede wszystkim dlatego, że zdolność konsumentów do zapłaty za dane dobro odzwierciedla rozkład dochodów w danym społeczeństwie. Tak więc osoba bezdomna może nie mieć możliwości zapłaty za mieszkanie, ponieważ nie dysponuje wystarczającymi dochodami. Z punktu widzenia bezdomnego efektywność alokacyjna i produkcyjna będą nic nieznaczącymi stwierdzeniami, a nie rozwiązaniem ze wszech miar pożądanym. Konkurencja doskonała w długim okresie jest hipotetycznym punktem odniesienia. W przypadku struktur rynkowych takich jak monopol, konkurencja monopolistyczna i oligopol, które w świecie rzeczywistym występują znacznie częściej niż konkurencja doskonała, przedsiębiorstwa nie zawsze będą produkować przy minimalnym koszcie przeciętnym i nie zawsze ustalą cenę równą kosztowi krańcowemu. A zatem pozostałe struktury rynkowe nie zapewniają efektywności produkcyjnej ani alokacyjnej. Co więcej, na rzeczywistych rynkach występuje wiele elementów, które są dalekie od założeń modelu doskonałej konkurencji. Wymieńmy tu choćby zanieczyszczenie środowiska, nowe technologie, ubóstwo mogące sprawić, że niektórzy ludzie nie będą w stanie opłacić podstawowych potrzeb niezbędnych do przeżycia, programy rządowe takie jak obrona narodowa czy edukacja, dyskryminację na rynkach pracy oraz niedoskonałą informację, z którą muszą sobie radzić zarówno nabywcy, jak i sprzedawcy. Kwestie te omówimy w kolejnych rozdziałach. Jednak teoretyczna efektywność konkurencji doskonałej stanowi użyteczny punkt odniesienia do porównywania różnych zagadnień wynikających z problemów istniejących w rzeczywistym świecie. Liczba przedsiębiorstw liczona na pęczki Wystarcza szybki rzut oka na , żeby dostrzec olbrzymi wzrost produkcji kukurydzy w Dakocie Północnej będący konsekwencją ponadośmiokrotnego przyrostu areału tej uprawy w latach 1972–2021. Wziąwszy pod uwagę, że kukurydza zwykle daje dwa do trzech razy więcej buszli (buszel kukurydzy to ok. 31,75 kg łuskanych ziaren) z hektara niż pszenica, oczywiste jest, że nastąpił znaczny wzrost podaży kukurydzy. A jaka była przyczyna tego wzrostu? Zbieżność cen. Rok Kukurydza (mln ha) 1972 0,2 2021 1,7 Źródło: USDA Amerykański Urząd Statystyczny Rolnictwa Historycznie ceny pszenicy były wyższe niż ceny kukurydzy, kompensując niższe plony pszenicy z hektara. Jednak w ostatnich latach ceny pszenicy i kukurydzy wykazywały zbieżność. W kwietniu 2013 r. czasopismo Agweek poinformowało, że różnica wynosiła zaledwie 71 centów za buszel przeliczeniowy (waga buszla waha się w zależności od konkretnego zboża). Ponieważ różnica w cenach zmniejszała się, przejście na produkcję kukurydzy, charakteryzującej się większą wydajnością z hektara, było rozsądną decyzją biznesową. Erik Younggren, prezes Amerykańskiego Stowarzyszenia Plantatorów Pszenicy, powiedział w artykule w Agweek : „Nie sądzę, abyśmy kiedykolwiek zobaczyli ponownie kolejne kilometry falujących bursztynowych pól [pszenicy]”. (Dopóki ceny pszenicy nie wzrosną, będziemy w zamian widzieli najprawdopodobniej niekończące się pola kukurydzy). Kluczowe pojęcia i podsumowanie Stan długookresowej równowagi na rynkach doskonale konkurencyjnych oznacza efektywność alokacyjną i efektywność produkcyjną. Te dwie cechy mają ważne implikacje. Po pierwsze, zasoby są wykorzystywane w najlepszy z możliwych sposobów. Po drugie, sposób wykorzystania dostępnych zasobów zapewnia maksymalną satysfakcję możliwą do osiągnięcia przez społeczeństwo. Pytania Self-Check Efektywność produkcyjna i efektywność alokacyjna w długim okresie to dwie cechy rynku doskonale konkurencyjnego. Właśnie z ich powodu taki rynek nazywamy „doskonałym”. Jak można je wykorzystać do analizy innych struktur rynkowych, które uznajemy za niedoskonałe? Konkurencja doskonała nazywana jest tak, ponieważ w równowadze długookresowej jednocześnie osiągane są zarówno efektywność alokacyjna, jak i produkcyjna. Jeśli w ramach danej struktury rynku przedsiębiorstwa znajdujące się w stanie długookresowej równowagi nie minimalizują przeciętnych kosztów całkowitych i/lub nie ustalają ceny równej kosztowi krańcowemu, wówczas albo efektywność alokacyjna, albo produkcyjna (lub obie) nie są osiągane, a zatem rynek nie może być uznany za „doskonały”. Wyjaśnij, w jaki sposób zasada maksymalizacji zysku P = MC prowadzi do tego, że rynek doskonale konkurencyjny charakteryzuje się efektywnością alokacyjną. Pomyśl o cenie rynkowej jako o sposobie pomiaru korzyści dla społeczeństwa związanych z zakupem danego dobra. Z kolei o koszcie krańcowym pomyśl jako o koszcie ponoszonym przez społeczeństwo w związku z wytworzenia ostatniej jednostki tego dobra. Jeżeli P > MC , wówczas korzyści z wyprodukowania dodatkowych jednostek dobra przewyższają koszty, a więc społeczeństwo odniosłoby korzyści z wytworzenia większej ilości tego dobra. Jeżeli P < MC , to społeczne koszty produkcji ostatniej jednostki dobra przewyższają korzyści społeczne, a więc społeczeństwo powinno zmniejszyć produkcję tego dobra. Tylko jeśli P = MC , tj. przy warunku stosowanym przez przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne maksymalizujące zysk, koszty i korzyści dla społeczeństwa będą zbilansowane. A zatem takie rozwiązanie przyniesie społeczeństwu największe korzyści. Pytania Review Czy rynek doskonale konkurencyjny wykazuje efektywność produkcyjną? Dlaczego tak lub dlaczego nie? Czy rynek doskonale konkurencyjny wykazuje efektywność alokacyjną? Dlaczego tak lub dlaczego nie? Pytania Critical Thinking Zakładając, że na rynku papierosów panuje konkurencja doskonała, co w tym przypadku oznacza efektywność alokacyjna i produkcyjna? Jakie zjawiska nie mieszczą się w tych pojęciach w kontekście tego konkretnego rynku? Uzasadniając to, dlaczego doskonała konkurencja charakteryzuje się efektywnością alokacyjną, przyjmujemy, że cena, którą ludzie są gotowi zapłacić za dany produkt, reprezentuje korzyści dla społeczeństwa, a koszt krańcowy ponoszony przez przedsiębiorstwo w związku z produkcją tego dobra reprezentuje koszty dla społeczeństwa. Czy umiesz znaleźć jakieś koszty społeczne lub inne elementy, które nie są uwzględnione w koszcie krańcowym ponoszonym przez przedsiębiorstwo? Czy umiesz znaleźć jakiekolwiek korzyści społeczne, które nie są uwzględnione w cenie danego dobra? Bibliografia Index Mundi. n.d. “Wheat Monthly Price—U.S. Dollars per Metric Ton.” Accessed March 11, 2015. http://www.indexmundi.com/commodities/?commodity=wheat. Knutson, J. “Wheat on the Defensive in the Northern Plains.” Agweek, Associated Press State Wire: North Dakota (ND) . April 14, 2013. SBA Office of Advocacy. 2014. “Frequently Asked Questions: Advocacy: the voice of small business in government.” Accessed March 11, 2015. https://www.sba.gov/sites/default/files/advocacy/FAQ_March_2014_0.pdf.

Business


Wprowadzenie do rozdziału Polityczna siła monopolu na rynku bawełny W połowie XIX w. południowe stany USA miały niemalże monopol na dostawy bawełny do Wielkiej Brytanii. Stany te usiłowały wykorzystać tę siłę ekonomiczną jako główny element siły politycznej i skłonić Wielką Brytanię do formalnego uznania Skonfederowanych Stanów Ameryki. (Źródło: modyfikacja pracy ashleylovespizza/Flickr Creative Commons) Reszta jest historią Wiele z otwierających kolejne rozdziały niniejszej publikacji studiów przypadków koncentruje się na wydarzeniach bieżących lub niedawnych. Tym razem jednak cofniemy się głębiej w przeszłość, aby zobaczyć, jak monopole kształtowały historię. Wiosną 1773 r. Kompania Wschodnioindyjska ( East India Company ), przedsiębiorstwo, które w swoim czasie było określane jako „zbyt duże, by upaść”, przeżywało trudności finansowe związane ze spadkiem cen herbaty na rynkach światowych. Aby wesprzeć upadającą spółkę, brytyjski parlament zatwierdził ustawę o herbacie ( Tea Act) . Prawo to podtrzymało opodatkowanie herbaty i uczyniło Kompanię Wschodnioindyjską jedynym uprawnionym dostawcą suszu herbacianego do kolonii amerykańskich. Nowe regulacje uderzyły w amerykańskich importerów tego produktu. W listopadzie mieszkańcy Bostonu mieli już dość. Odmówili zezwolenia na rozładunek herbaty, powołując się na zasadę, zgodnie z którą nakładanie podatków i opłat powinno być ściśle powiązane z emancypacją polityczną amerykańskich kolonii ( no taxation without representation ). Kilka gazet, w tym „The Massachusetts Gazette” , ostrzegało statki przypływające z herbatą: „Jesteśmy przygotowani i nie omieszkamy sprawić, by niepożądaną wizytę na pokładzie złożyli Mohawkowie”, co było ledwie zawoalowaną groźbą. W rzeczywistości napaści na brytyjskie statki dokonali koloniści przebrani za Indian. Teraz przenieśmy się w czasie do roku 1860. W przeddzień wojny secesyjnej istniał inny, niemal monopolistyczny dostawca o historycznym znaczeniu – amerykański przemysł bawełniany. W tym czasie stany południowe dostarczały większość bawełny importowanej do Wielkiej Brytanii. Południe, chcąc odłączyć się od Unii, usiłowało wykorzystać znaczną zależność Wielkiej Brytanii od amerykańskiej bawełny i wymóc na Brytyjczykach formalne dyplomatyczne uznanie Skonfederowanych Stanów Ameryki. To prowadzi nas do tematu niniejszego rozdziału: monopolu, czyli przedsiębiorstwa, które kontroluje całość lub zdecydowaną większość rynkowej podaży dobra lub usługi. Jak przedsiębiorstwa monopolistyczne zachowują się na rynku? Jaką siłą dysponują? Czy może ona mieć niezamierzone konsekwencje? Powrócimy do tego przykładu na końcu rozdziału, aby zobaczyć, jak monopole na rynkach herbaty i bawełny wpłynęły na historię Stanów Zjednoczonych. Wprowadzenie do rozdziału Z lektury tego rozdziału dowiesz się: Jak dzięki różnym barierom wejścia powstają monopole W jaki sposób maksymalizująca zysk firma monopolistyczna wybiera wielkość produkcji i określa cenę wyrobu Wiele osób sądzi, że menedżerowie najwyższego szczebla w przedsiębiorstwach są największymi zwolennikami konkurencji rynkowej, ale to przekonanie jest dalekie od prawdy. Pomyśl o tym w ten sposób: jeśli bardzo chcesz zdobyć złoty medal olimpijski, to czy wolisz być – dzięki ciężkiemu treningowi, dobrym trenerom i unikatowemu wyposażeniu – w znacznie lepszej formie od wszystkich innych konkurentów, czy też rywalizować z wieloma sportowcami równie dobrymi jak ty? Podobnie jeśli chcesz osiągnąć bardzo wysoki poziom zysków: wolisz zarządzać biznesem, który ma tylko niewielką konkurencję (lub nie ma jej wcale), czy borykać się z wieloma sprawnymi, konkurencyjnymi firmami, które próbują sprzedawać swoje wyroby twoim klientom? Być może masz już za sobą lekturę rozdziału o doskonałej konkurencji. W tym rozdziale przeanalizujemy przykład struktury rynku z drugiego bieguna, czyli monopol. Jeśli doskonała konkurencja to rynek, na którym pojedyncze przedsiębiorstwa nie mają żadnej siły wpływu i po prostu reagują na cenę rynkową, to monopol jest rynkiem bez konkurencji, a przedsiębiorstwo będące jedynym sprzedawcą danego produktu dysponuje pełnią siły monopolowej. Ponieważ monopol nie ma żadnej znaczącej konkurencji, może pobierać dowolną cenę, oczywiście uwzględniając zależności wynikające z krzywej popytu. Monopol z definicji odnosi się do pojedynczego przedsiębiorstwa, jednak w praktyce ludzie często używają tego terminu do opisu rynku, w którym jeden podmiot gospodarczy ma po prostu bardzo duży udział. Jest to podejście słuszne, gdyż czynnikiem, który odróżnia monopol od innych struktur rynku jest swoboda w kształtowaniu cen. Swoboda ta jest niezależna od tego, czy na rynku rzeczywiście działa tylko jedna firma, czy też takich podmiotów jest więcej, ale największy z nich ma udział wielokrotnie przekraczający względną sprzedaż wszystkich konkurentów razem wziętych. Jakkolwiek w ścisłym sensie tego typu struktura rynku nie jest monopolem, lecz oligopolem z liderem na rynku. Chociaż istnieje bardzo niewiele prawdziwych monopoli, to mamy z nimi do czynienia codziennie, często nie zdając sobie z tego sprawy: Totalizator Sportowy na terenie Polski, przedsiębiorstwa zajmujące się dystrybucją energii elektrycznej na rynkach lokalnych, wodociągowe i wywożące śmieci na terenie konkretnych jednostek samorządu terytorialnego (gmin i miast na prawach powiatów) – to jedynie kilka przykładów. Niektóre nowe leki są produkowane tylko przez jedno przedsiębiorstwo farmaceutyczne i nie istnieją żadne ich substytuty. Od połowy lat 90. XX w. do 2004 r. Departament Sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych ścigał firmę Microsoft Corporation za instalację aplikacji Internet Explorer jako domyślnej przeglądarki internetowej w systemie operacyjnym Windows. Departament Sprawiedliwości argumentował, że Microsoft – posiadając niezwykle duży udział w rynku systemów operacyjnych i udostępniając bezpłatną przeglądarkę internetową – stosował nieuczciwą konkurencję w stosunku do producentów innych aplikacji tego typu, takich jak Netscape Navigator . Ponieważ prawie wszyscy użytkownicy indywidualni korzystali z systemu Windows, a za jego pośrednictwem również z Internet Explorera, niemal wyeliminowało to potrzebę poszukiwania innych przeglądarek i uniemożliwiło konkurentom zdobycie choćby przyczółka na rynku, dającego widoki na jakąkolwiek ekspansję w dłuższym okresie. W 2013 r. system Windows działał na ponad 90% najczęściej sprzedawanych komputerów osobistych w Stanach Zjednoczonych. W 2015 r. amerykański sąd federalny odrzucił z kolei zarzuty antymonopolowe wysunięte wobec Google Inc. (obecne Alphabet Inc. ), jakoby firma ta zawarła umowę z producentami urządzeń mobilnych (telefonów i tabletów), aby ci instalowali Google jako domyślną wyszukiwarkę. Niniejszy rozdział rozpoczyna się od opisu tego, w jaki sposób monopole są chronione przed konkurencją, np. przez prawo, które ją wyklucza, przez przewagi technologiczne oraz pewne specyficzne konfiguracje popytu i podaży. Następnie zostanie wyjaśniony sposób, w jaki monopolista wybiera maksymalizującą zysk wielkość produkcji i jak określa cenę swojego wyrobu. Przedsiębiorstwo monopolistyczne wciąż martwi się o to, czy konsumenci będą kupować jego produkty, czy też wydadzą pieniądze na coś zupełnie innego. Ale nie musi się już przejmować działaniami innych, konkurencyjnych przedsiębiorstw wytwarzających takie same lub podobne produkty. W rezultacie monopol nie przyjmuje cen z rynku, jak czyni to przedsiębiorstwo na rynku doskonale konkurencyjnym, bo ma możliwości wyznaczania ceny za swój produkt. O monopoliście mówimy, że jest twórcą cen.

Business