Bilans handlowy i przepływy kapitału Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić związek pomiędzy saldem na rachunku obrotów bieżących i międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego Identyfikować przewagi komparatywne Wyjaśnić pojęcie równowagi bilansu handlowego i rachunku obrotów bieżących, wykorzystując kategorie inwestycji i przepływów kapitałowych Zdaniem ekonomistów nie można jednoznacznie określić tego, czy nadwyżki w bilansie handlowym i na rachunku obrotów bieżących są zjawiskiem pozytywnym, czy negatywnym, podobnie jak nie można jednoznacznie ocenić zjawiska deficytu tych dwóch parametrów. Wyzwaniem w tym kontekście jest zrozumienie, w jaki sposób międzynarodowe przepływy dóbr i usług są powiązane z międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego (ang. financial capital ). W niniejszym podrozdziale spróbujemy pokazać ścisły związek pomiędzy saldem na rachunku obrotów bieżących i saldem bilansu handlowego a przepływami kapitału finansowego. W tym celu najpierw stworzymy bardzo prosty model gospodarki składającej się z dwóch osób (Robinsona Crusoe i Piętaszka), a następnie przedstawimy i poddamy analizie okrężny schemat międzynarodowych przepływów dóbr i usług oraz środków finansowych. Gospodarka dwuosobowa: Robinson Crusoe i Piętaszek Aby zrozumieć, jak ekonomiści postrzegają deficyty i nadwyżki bilansu handlowego oraz rachunku obrotów bieżących, rozważmy prosty model gospodarki oparty na historii Robinsona Crusoe. Crusoe, jeśli jeszcze pamiętacie klasyczną powieść Daniela Defoe opublikowaną po raz pierwszy w 1719 r., był żeglarzem, który trafił na bezludną wyspę jako rozbitek, jedyny ocalały z morskiej katastrofy. Po pewnym okresie samotnego życia uratował on przed śmiercią rdzennego mieszkańca tej części świata, któremu nadał imię Piętaszek. Pomyśl w związku z tym o bilansie handlowym w tej niezwykle prostej, dwuosobowej gospodarce stworzonej przez Robinsona i Piętaszka. Robinson i Piętaszek wymieniają się dobrami i usługami, czyli działają w ramach gospodarki barterowej. Być może Robinson łowi ryby i część z nich oddaje Piętaszkowi w zamian za zbierane przez niego orzechy kokosowe, albo też Piętaszek wymienia utkany przez siebie kapelusz z liści na pomoc Robinsona w noszeniu wody. Ponieważ nikt nie zmusza ani Robinsona, ani Piętaszka do zawierania takich transakcji, obaj muszą czuć, że otrzymują satysfakcjonującą ilość dóbr lub usług w zamian za to, co sami oferują na wymianę. W rezultacie „eksport” każdego z nich jest zawsze równy „importowi”, więc handel między Robinsonem a Piętaszkiem jest zrównoważony. Żaden z nich nie doświadcza deficytu handlowego, w związku z czym żaden nie notuje również nadwyżki handlowej. Jednak pewnego dnia Robinson zwraca się do Piętaszka z propozycją. Otóż chce on nawodnić swój ogród, co wymaga poświęcenia kilku tygodni na wykopanie odpowiednich rowów irygacyjnych. Będzie to oznaczało, że nie wystarczy mu czasu ani sił na pozyskiwanie pożywienia – łowienie ryb i zbieranie kokosów. Prosi więc Piętaszka, aby ten w okresie prac zaopatrywał go w określoną ilość ryb i kokosów (powiedzmy, trzy ryby i pięć kokosów dziennie), a po ich zakończeniu obiecuje spłacić Piętaszka dodatkowymi warzywami i owocami z uprawy w swoim nawodnionym ogrodzie. Jeśli Piętaszek zaakceptuje tę ofertę, w ich gospodarce pojawi się „nierównowaga handlowa”. Przez kilka miesięcy Piętaszek będzie notował nadwyżkę handlową, przekaże (wyeksportuje) bowiem Robinsonowi więcej dóbr, niż od niego pozyska (zaimportuje). Mówiąc dokładniej, Piętaszek odda Robinsonowi swoje ryby i kokosy i przynajmniej na razie nie otrzyma nic w zamian. Z drugiej strony Robinson będzie miał „deficyt handlowy”, ponieważ otrzyma od Piętaszka konkretne dobra, nie oferując nic w zamian. Możemy zatem napisać, że Piętaszek będzie codziennie pożyczał Robinsonowi trzy ryby i pięć kokosów, za co ten drugi odda mu z czasem określoną ilość warzyw i owoców (spłaci pożyczkę). Ten prosty model funkcjonowania gospodarki pozwala zrozumieć kilka istotnych ekonomicznych kwestii. Po pierwsze, możemy dzięki niemu wyjaśnić, co tak naprawdę oznaczają kategorie nadwyżki i deficytu handlowego w sensie ekonomicznym. Analizując sytuację Robinsona i Piętaszka, łatwo dostrzec, że pytanie o to, czy lepiej mieć nadwyżkę handlową, czy deficyt, samo w sobie nie ma sensu. Podobnie bowiem jak w przypadku każdej niewymuszonej transakcji rynkowej (również takiej, którą zaklasyfikujemy jako część handlu zagranicznego) zgoda na wymianę oznacza, że obie strony odnoszą w jej wyniku pewne korzyści. Z biegiem czasu, jeśli nawadniany ogród Robinsona faktycznie przyniesie większe plony, zarówno on sam, jak i Piętaszek skorzystają na zawartym porozumieniu. Po drugie, opowieść o naszej mikrogospodarce zwraca uwagę na to, co w historii współpracy tworzących ją ludzi może pójść źle. Propozycja złożona przez Robinsona niesie ze sobą element ryzyka dla Piętaszka, który udziela mu pożyczki w postaci ryb i kokosów, a jego zadowolenie z zawartej umowy uzależnione będzie od tego, czy Robinson spłaci tę pożyczkę zgodnie z planem, w całości i na czas. Może się przecież zdarzyć i tak, że Robinsonowi nie będzie się chciało ciężko pracować i ostatecznie nic nie zbuduje. A nawet jeśli system irygacyjny powstanie, może się okazać, że jego wpływ na produktywność (ilość plonów) ogrodu został mocno przeszacowany. Po zakończeniu prac Robinson może również uznać, że z różnych względów przekaże Piętaszkowi znacznie mniej warzyw i owoców, niż początkowo uzgodnili. Piętaszek w momencie zawierania umowy nie jest w stanie przewidzieć, jaki będzie ostateczny scenariusz zdarzeń. Może jedynie ufać Robinsonowi, że ten wywiąże się z umowy i wszystko pójdzie zgodnie z planem. Jeśli jednak tak się nie stanie, wymusi to kolejną rundę negocjacji. Fakt, że spłata nie nastąpiła zgodnie z ustalonymi warunkami, prawdopodobnie wpłynie na stosunek Piętaszka do tych rozmów. Jeśli Robinson naprawdę ciężko pracował, ale nie jest w stanie zaoferować Piętaszkowi uzgodnionej ilości warzyw i owoców, ponieważ przeszacował korzyści z systemu nawadniającego, Piętaszek do propozycji zmniejszenia opłat może podejść ze zrozumieniem. Jeśli jednak Robinson po prostu się lenił i dlatego niczego nie zbudował, Piętaszek może być słusznie poirytowany i domagać się wywiązania z umowy w jej pierwotnym kształcie. Po trzecie wreszcie, na przykładzie umowy pomiędzy Robinsonem i Piętaszkiem można łatwo dostrzec ścisły związek pomiędzy deficytem handlowym a koniecznością zaciągania pożyczek międzynarodowych oraz między nadwyżką handlową a udzielaniem takich pożyczek. Wielkość nadwyżki handlowej Piętaszka (trzy ryby i pięć kokosów dziennie) jest dokładnie równa pożyczce udzielonej Robinsonowi albo też – analizując sytuację z punktu widzenia tego drugiego – rozmiar deficytu Robinsona jest równy zaciągniętemu przez niego zobowiązaniu (pożyczce). Dla ekonomistów wartość nadwyżki handlowej jest równa kapitałowi wypływającemu poza granice kraju, zaś wartość deficytu pokrywa się w pełni z wartością kapitału napływającego do danego kraju z zagranicy. Kwestię tę omówimy dokładniej w dalszej części podręcznika. Prosty model gospodarki składającej się z Robinsona i Piętaszka jest również dobrą okazją do wstępnej analizy zjawiska przewagi komparatywnej (ang. comparative advantage ), które będzie przedmiotem dokładniejszych rozważań w . Poniższa pozwoli ci oszacować rozmiary przewag komparatywnych w handlu pszenicą i suknem pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią w XIX w. Rozmiary przewag komparatywnych W XIX w. Stany Zjednoczone i Wielka Brytania handlowały pomiędzy sobą pszenicą i suknem. pokazuje nakład pracy (w godzinach) niezbędny do wyprodukowania jednostki każdego z tych dóbr. Pszenica (kwintal) Sukno (metr bieżący) Koszt alternatywny kwintala pszenicy wyrażony w metrach bieżących sukna Koszt alternatywny metra bieżącego sukna wyrażony w kwintalach pszenicy Stany Zjednoczone 8 9 8/9 9/8 Wielka Brytania 4 3 4/3 3/4 Krok 1. Zgodnie z danymi zawartymi w wyprodukowanie kwintala pszenicy w USA wymaga 8 godz. pracy (w Wielkiej Brytanii tylko 4 godz.), zaś wytworzenie metra bieżącego sukna 9 godz. pracy (w Wielkiej Brytanii jedynie 3 godz.). Krok 2. Zwróć uwagę na różnicę między przewagą bezwzględną a przewagą komparatywną. Wielka Brytania ma przewagę bezwzględną nad USA w produkcji obu towarów, ponieważ ich wytworzenie wymaga mniejszego nakładu pracy w porównaniu z sytuacją w Stanach Zjednoczonych. Teoretycznie oznaczałoby to, że Wielka Brytania powinna produkować zarówno sukno, jak i pszenicę. Przyjrzyjmy się jednak przewadze komparatywnej. Wielka Brytania jest w stanie wyprodukować pszenicę dwa razy taniej w porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi, zaś sukno aż trzy razy taniej, jeśli potraktujemy liczbę godzin pracy niezbędną do wytworzenia jednostki każdego z dóbr (odpowiednio: kwintala i metra bieżącego) jako swoistą cenę. Pamiętając o tym, że celem jest jak najtańsze wytworzenie każdego z dwóch dóbr, pszenica powinna być wyprodukowana w USA, zaś sukno w Wielkiej Brytanii. Krok 3. Problem możemy również przeanalizować, uwzględniając koszty alternatywne. Aby to zrobić, określ względną cenę każdego z dóbr wyrażoną w jednostkach drugiego dobra. Ceną kwintala pszenicy w naszym przykładzie będzie liczba metrów bieżących sukna, z których produkcji musisz zrezygnować. Aby znaleźć tę cenę, przelicz godziny potrzebne na wyprodukowanie kwintala pszenicy i metra bieżącego sukna na odpowiednie ilości pszenicy i sukna możliwe do wytworzenia w ciągu 1 godz. pracy. Zauważ, że w Stanach Zjednoczonych wyprodukowanie kwintala pszenicy zajmuje 8 godz. pracy, więc pracownicy mogą wytworzyć 1/8 kwintala w ciągu godziny. Z kolei wyprodukowanie metra bieżącego sukna w tym kraju zajmuje 9 godz., więc robotnicy mogą wytworzyć 1/9 m bieżącego sukna w ciągu godziny. Aby wyprodukować kwintal pszenicy potrzebujesz 8 godz., a zatem w Stanach Zjednoczonych oznacza to utratę 8/9 m bieżącego sukna, podczas gdy w Wielkiej Brytanii byłoby to aż 4/3 m bieżącego. Podobnie wytworzenie metra bieżącego sukna wymaga poświęcenia 9 godz. pracy w USA, co oznacza utratę 9/8 kwintala pszenicy, zaś w wielkiej Brytanii wyprodukowanie metra bieżącego sukna wiąże się z utratą jedynie 3/4 kwintala pszenicy. Krok 4. Możemy teraz wyrazić przewagę komparatywną dzięki porównaniu kosztów alternatywnych produkcji każdego z analizowanych dóbr w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Koszt alternatywny 1 kwintala pszenica w USA jest mniejszy (8/9 wobec 4/3) niż ten sam koszt w Wielkiej Brytanii, w związku z czym pszenicę należy produkować w Stanach Zjednoczonych. Natomiast koszt alternatywny sukna jest niższy w Wielkiej Brytanii niż w USA (3/4 wobec 9/8), co oznacza, że taniej jest produkować sukno właśnie w Wielkiej Brytanii. Saldo na rachunku obrotów bieżących jako element bilansu płatniczego Związek między różnymi miarami określającymi saldo wymiany ekonomicznej z zagranicą a międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego jest tak ścisły, że ekonomiści w oparciu o wartość sprzedawanych i kupowanych dóbr, usług i czynników produkcji tworzą bilans płatniczy. Każda kategoria, która wchodzi w skład salda na rachunku bieżącym, wiąże się bowiem pośrednio lub bezpośrednio z odpowiednim przepływem finansowym pomiędzy danym krajem a resztą gospodarki światowej. przedstawia przepływ dóbr i usług oraz odpowiadających im płatności pomiędzy konkretnym krajem – niech to będzie Polska – a resztą świata. Analizując wykres z góry na dół, pierwsza linia oznacza polski eksport (towary przepływają z Polski poza jej granice), podczas gdy druga linia pokazuje płatności za te towary przepływające do Polski od podmiotów zagranicznych, które kupiły określone dobra i usługi. Trzeci wiersz opisuje import (dobra i usługi płyną z zagranicy do Polski), zaś czwarty – płatności, które uiszczają polskie podmioty przedsiębiorstwom zagranicznym. Wartość kupowanych i sprzedawanych w ramach handlu zagranicznego dóbr i usług, a co za tym idzie również płatności za te produkty, ujęte są na rachunku obrotów bieżących. Cztery linie wykreślone w dolnej części pokazują przepływy kapitału (traktujemy je jako inwestycje – bezpośrednie i portfelowe), dochodów osiągniętych dzięki tym inwestycjom oraz dodatkowo pracy wykonywanej przez Polaków poza granicami. Odpowiednio piąta linia reprezentuje inwestycje dokonane przez polskie podmioty za granicą (zakup przedsiębiorstw, wybudowanie nowej fabryki lub po prostu nabycie akcji i obligacji). Szósta linia z kolei to dochód uzyskany dzięki tym inwestycjom (wypłaty odsetek od obligacji, dywidenda związana z posiadaniem akcji lub zysk przedsiębiorstw) i wykonywanej za granicą pracy, który płynie z zagranicy do Polski. Podobnie jest w siódmym wierszu, który obrazuje inwestycje dokonywane przez podmioty z zagranicy w Polsce. W wierszu ósmym natomiast znajdują się dochody z tych zagranicznych inwestycji (i pracy) w Polsce, które wypływają z kraju i trafiają za granicę. Dochód z tytułu własności za granicą (linie szósta i ósma) znajdujemy na rachunku bieżącym, podczas gdy przepływy kapitału w postaci inwestycji zagranicznych (linie piąta i siódma) ujęte są na rachunku finansowym. Schemat pomija transfery jednostronne, które oczywiście również wiążą się z przepływem środków finansowych i które ujmuje bilans obrotów bieżących. Przepływ dóbr, czynników produkcji, dochodów czynników produkcji i kapitału Każdy element salda na rachunku obrotów bieżących wiąże się z przepływem płatności finansowych między analizowanym krajem i zagranicą. W górnej części wykresu ujęte są przepływy dóbr i usług w ramach handlu zagranicznego oraz płatności za nie. Deficyt na rachunku obrotów bieżących oznacza, że kraj jest kredytobiorcą netto z zagranicy. I odwrotnie, dodatnie saldo na rachunku bieżącym oznacza, że kraj jest pożyczkodawcą netto dla reszty świata. Podobnie jak w modelu gospodarki Robinsona i Piętaszka można sformułować wniosek, że nadwyżka handlowa oznacza odpływ kapitału finansowego, ponieważ krajowe podmioty (inwestorzy) lokują swoje środki za granicą, podczas gdy deficyt na rachunku obrotów bieżących jest dokładnie równy wartości kapitału napływającego do danego kraju z zagranicy. Należy przy tym pamiętać, że międzynarodowe przepływy kapitałowe nie odnoszą się wyłącznie do długu publicznego zaciągniętego za granicą, choć oczywiście dług zaciągnięty przez sektor finansów publicznych jest częścią tego strumienia. Międzynarodowe przepływy kapitału finansowego odnoszą się do wszystkich sposobów, w jakie prywatni inwestorzy z jednego kraju mogą inwestować środki w innym kraju – kupując nieruchomości, firmy i instrumenty finansowe takie jak akcje i obligacje. Key Concepts and Summary Międzynarodowe przepływy towarów i usług są ściśle powiązane z międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego. Deficyt na rachunku obrotów bieżących oznacza, że kraj jest pożyczkobiorcą netto od reszty świata. Natomiast nadwyżka na rachunku bieżącym świadczy o tym, że kraj jest pożyczkodawcą netto dla reszty świata. Self-Check Questions Wskaż, które z poniższych zdarzeń wiąże się z przepływem środków finansowych do polskiej gospodarki, a które oznacza odpływ środki z Polski za granicę: eksport do Niemiec, dochody z dokonanych wcześniej polskich inwestycji na Słowacji, zagraniczna pomoc dla Turcji, ropa naftowa importowana z Federacji Rosyjskiej, francuscy inwestorzy kupujący nieruchomości w Polsce. Eksport do Niemiec wiąże się z przepływem finansowym z Niemiec do Polski. Chodzi nie o inwestycje Polski na Słowacji, ale dochody uzyskane dzięki tym inwestycjom, które wiążą się z przepływem finansowym z gospodarki słowackiej do Polski. Pomoc zagraniczna z Polski do Turcji to przepływ finansowy w tym samym kierunku. Import ropy naftowej z Federacji Rosyjskiej oznacza przepływ płatności finansowych z polskiej gospodarki do Federacji Rosyjskiej. Francuscy inwestorzy kupujący nieruchomości w Polsce to przepływ finansowy z Francji do Polski. Czym różni się dolna część , pokazująca międzynarodowe przepływ inwestycji i kapitału, od części górnej? Górna część przedstawia eksport i import oraz odpowiadające im płatności. Dolna część dotyczy międzynarodowych inwestycji finansowych oraz odpływu i dopływu środków zarówno z tytułu tych inwestycji, jak i dochodów dzięki nim osiąganych. Inwestycje te mogą obejmować zakup akcji i obligacji lub nieruchomości za granicą, a także międzynarodowe pożyczki udzielane i otrzymywane. Wyjaśnij związek pomiędzy deficytem lub nadwyżką na rachunku obrotów bieżących a przepływem środków finansowych. Jeśli więcej pieniędzy wypływa z kraju (np. jako zapłata za import), saldo na rachunku bieżącym się pogorszy (np. zmniejszy się nadwyżka lub nadwyżka zamieni się w deficyt), a jeśli więcej pieniędzy wpłynie do kraju, saldo na rachunku bieżącym się poprawi (np. deficyt zamieni się w nadwyżkę lub kwota nadwyżki wzrośnie). Review Question Czy nadwyżka handlowa oznacza napływ kapitału finansowego do gospodarki netto, czy analogiczny odpływ kapitału finansowego? A co z deficytem handlowym? Critical Thinking Question Czy dla twojego kraju lepiej jest być międzynarodowym pożyczkodawcą, czy pożyczkobiorcą netto? kapitał finansowy (ang. financial capital ) środki pieniężne finansujące zakupy dóbr i usług oraz inwestycje

Business


Tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać czynniki determinujące saldo bilansu handlowego i saldo na rachunku obrotów bieżących Oszacować międzynarodową podaż i popyt na kapitał finansowy Wyjaśnić, w jaki sposób poziom krajowych oszczędności i inwestycji określa saldo bilansu handlowego Przewidzieć zmiany salda na rachunku obrotów bieżących na podstawie tożsamości (równości) krajowych oszczędności i inwestycji Ścisły związek między saldem na rachunku obrotów bieżących i bilansem płatniczym a międzynarodowymi przepływami oszczędności i inwestycji prowadzi nas do makroekonomicznej analizy całej gospodarki, zarówno jeśli chodzi o jej relacje ekonomiczne z zagranicą, jak i funkcjonowanie na poziomie krajowym. Zgodnie z takim podejściem saldo na rachunku obrotów bieżących i związane z nim przepływy kapitału finansowego są częścią zmian wpływających na globalny poziom oszczędności i inwestycji w gospodarce. Czynniki determinujące salda bilansu handlowego i rachunku obrotów bieżących Koncepcja tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji (ang. national saving and investment identity ) jest użytecznym narzędziem umożliwiającym identyfikację czynników determinujących salda rachunku obrotów bieżących i bilansu handlowego. Na krajowym rynku finansowym ilość kapitału dostarczanego w każdym momencie (podaż) musi być równa ilości kapitału niezbędnego do sfinansowania inwestycji (popyt). Przeczytaj , aby poznać składniki krajowych oszczędności. Co składa się na podaż i popyt na rynku finansowym? Podaż na rynku finansowym jest w głównej mierze pochodną krajowych oszczędności, czyli sumy oszczędności gospodarstw domowych i przedsiębiorstw (oszczędności prywatne) oraz państwa (oszczędności sektora publicznego). Jeśli w danym kraju mamy do czynienia z deficytem na rachunku obrotów bieżących, oznacza to, że do tego kraju napływają środki z zagranicy, które powiększają podaż kapitału finansowego. Popyt na kapitał finansowy (pieniądze) zgłaszają podmioty, które nie mogą sfinansować swoich wydatków za pomocą pozostających w ich dyspozycji zasobów, np. przedsiębiorstwa realizujące poważne inwestycje (zakup środków trwałych, finansowanie szkoleń dla pracowników, pozyskiwanie surowców do produkcji), gospodarstwa domowe kupujące dobra trwałego użytku (nieruchomości, samochody) i państwo, które wydaje więcej, niż zdołało zebrać w formie podatków (poprzez emisję obligacji i bonów skarbowych). Bez niezbędnej podaży kapitału finansowego działalność gospodarcza byłaby znacznie utrudniona, o ile w ogóle możliwa. Biorąc pod uwagę niemal chroniczny deficyt sektora publicznego, najważniejszymi źródłami podaży kapitału finansowego w polskiej gospodarce pozostają zatem oszczędności gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, określane zazwyczaj symbolem S (ang. savings ), oraz napływ kapitału finansowego od podmiotów zagranicznych, który – jak już wiemy – jest równy deficytowi handlowemu (Z – X), czyli importowi (Z) pomniejszonemu o eksport (X). Natomiast głównym źródłem popytu na kapitał finansowy w polskiej gospodarce są inwestycje sektora prywatnego – I (ang. investment ), a także potrzeby pożyczkowe sektora publicznego, które są równe deficytowi sektora finansów publicznych pojawiającemu się w sytuacji, gdy wydatki publiczne – G (ang. government ) są wyższe niż pobierane podatki – T (ang. taxes ). Pamiętając o tym, że podaż i popyt na rynku finansowym muszą być sobie równe, możemy wyrazić tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji za pomocą następującego równania: Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy S + (Z − X) = I + (G − T) Powyższe równanie jest zawsze prawdziwe (dlatego właśnie mówimy o tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji ), ponieważ w skali całej gospodarki ilość dostarczanego kapitału finansowego zawsze musi być równa wielkości zapotrzebowania na ten kapitał. Niektóre elementy tego równania mogą się jednak przemieszczać pomiędzy jego prawą i lewą stroną (mogą tworzyć zarówno podaż, jak i popyt na kapitał). W Polsce po 1992 r. mamy do czynienia z permanentnym deficytem w sektorze finansów publicznych, co oznacza, że państwo wydaje więcej, niż pobiera w formie podatków i parapodatków (opłat, składek itd.), a więc musi pożyczać fundusze. W takim przypadku wyrażenie (G − T) jest mniejsze od zera. Aby sfinansować swoje wydatki, państwo zgłasza popyt na kapitał finansowy po lewej stronie równania (czyli jest pożyczkobiorcą). Jeśli jednak w sektorze finansów publicznych pojawiłaby się nadwyżka (czy to jest w ogóle możliwe w Polsce?), czyli podatki byłyby wyższe niż wydatki państwa, to nadwyżka ta, opisana nierównością (T − G > 0), pojawiłaby się po oszczędnościowej (lewej) stronie analizowanego równania. Podobnie jeśli gospodarka narodowa wykazuje nadwyżkę handlową (czyli różnica pomiędzy eksportem − X i importem − Z jest większa od zera), będzie się to wiązało z odpływem kapitału finansowego do innych krajów. Nadwyżka handlowa oznacza, że występuje nadwyżka krajowego kapitału finansowego i można go inwestować za granicą. Fundamentalne założenie, że w konkretnej gospodarce ilość kapitału finansowego , na który jest zgłoszone zapotrzebowanie, jest równa całkowitej ilości dostarczonego kapitału, musi zawsze pozostać prawdziwe. Oszczędności krajowe zawsze będą pojawiać się jako część podaży kapitału finansowego, a inwestycje krajowe zawsze będą częścią popytu na kapitał finansowy. Jednak wydatki państwa i elementy bilansu handlowego występujące w równaniu mogą tworzyć zarówno stronę popytową, jak i podażową równania tożsamościowego. Działalność państwa i relacje ekonomiczne z krajami trzecimi mogą być zatem zarówno elementem podaży, jak i popytu na kapitał, w zależności od tego, czy bilans sektora finansów publicznych i bilans handlowy (a w szerszym kontekście bilans rachunku obrotów bieżących) wykazują nadwyżkę, czy deficyt. W jaki sposób krajowe oszczędności i inwestycje określają bilans handlowy Jednym z wniosków płynących z równania tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji jest to, że poziom oszczędności i inwestycji w danym kraju określa saldo bilansu handlowego. Aby zrozumieć tę zależność, przekształćmy nasze równanie w taki sposób, aby bilans handlowy znalazł się po jego lewej stronie. Rozważmy najpierw sytuację deficytu handlowego, a następnie nadwyżki. W przypadku deficytu bilansu handlowego równość krajowych oszczędności i inwestycji można zapisać w następujący sposób: Deficyt bilansu handl. = Inwestycje krajowe − Prywatne oszczędności krajowe – Oszczędności sektora publ. (Z − X) = I − S − (T − G) Jeśli lewa strona równania jest większa od zera, czyli import (Z) przewyższa eksport (X), również prawa strona równania musi być od zera większa. W takim przypadku inwestycje krajowe muszą być wyższe niż suma prywatnych i publicznych oszczędności krajowych. Nadwyżka inwestycji nad oszczędnościami jest sfinansowana napływem kapitału z zagranicy. Ostatecznie ten dodatkowy kapitał finansowy na inwestycje musi skądś pochodzić, a w kraju go nie ma. Przeanalizujmy teraz nadwyżkę handlową z punktu widzenia krajowych oszczędności i inwestycji: Nadwyżka bilansu handl. = Prywatne oszczędności krajowe + Oszczędności sektora publ. – Inwestycje krajowe (X − Z) = S + (T − G) − I W tym przypadku lewa strona równania ponownie jest większa od zera (ale tym razem to eksport – X przewyższa import – Z), więc strona prawa, w której od sumy prywatnych i publicznych oszczędności krajowych odejmujemy inwestycje, również musi być od zera większa. Nadwyżka krajowych oszczędności nad inwestycjami zostanie wydatkowana za granicą. Ten ścisły związek krajowych oszczędności i inwestycji z saldem bilansu handlowego (powtórzmy, w szerszym kontekście również z saldem rachunku obrotów bieżących) wyjaśnia, dlaczego ekonomiści postrzegają bilans handlowy jako jedną z najważniejszych zmiennych ekonomicznych. Tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji pokazuje, że wyniki osiągane przez niektóre sektory gospodarki, takie jak przemysł motoryzacyjny czy lekki, nie determinują w istocie bilansu handlowego. Co więcej, również to, czy krajowe przepisy i regulacje handlowe zachęcają do wolnego handlu, czy raczej protekcjonizmu, nie przesądza o stanie salda bilansu handlowego. Ten zależy wyłącznie od relacji pomiędzy krajowymi oszczędnościami i inwestycjami (zajrzyj do ). Analiza zmienności bilansu handlowego przy założeniu ceteris paribus Równość krajowych oszczędności i inwestycji określa także sposób analizy wpływu poszczególnych czynników wpływających na wysokość deficytu w bilansie handlowym. Rozpocznijmy od formuły równania, w której oszczędności i inwestycje krajowe znajdują się po jego lewej stronie, a deficyt handlowy po prawej: Inwestycje krajowe − Prywatne oszczędności krajowe − Oszczędności sektora publ. = Deficyt bilansu handl. I − S − (T − G) = (Z − X) Rozważmy teraz po kolei wpływ, jaki na wysokość deficytu bilansu handlowego mają czynniki znajdujące się po lewej stronie równania, przyjmując założenie ceteris paribus , czyli przy stałym poziomie wszystkich pozostałych elementów równania tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji. Na początek załóżmy, że poziom inwestycji krajowych w danym kraju rośnie, podczas gdy wolumen oszczędności prywatnych i publicznych pozostaje niezmieniony. W pierwszym wierszu podany jest efekt takiej zmiany. Ponieważ równość krajowych oszczędności i inwestycji musi być zachowana – w końcu jest to tożsamość, która z definicji musi być prawdziwa – wzrost inwestycji krajowych będzie oznaczał większy deficyt handlowy. Taka sytuacja miała miejsce w gospodarce USA pod koniec ostatniej dekady XX w. Ze względu na gwałtowny wzrost liczby nowych technologii teleinformatycznych inwestycje przedsiębiorstw poważnie wzrosły. Jednocześnie doszło do nieznacznego wzrostu oszczędności sektora publicznego i spadku oszczędności prywatnych, ale zmiany te niemal całkowicie się zrównoważyły. W rezultacie kapitał niezbędny do sfinansowania inwestycji sektora przedsiębiorstw musiał napłynąć z zagranicy, co było jedną z przyczyn bardzo wysokich deficytów handlowych Stanów Zjednoczonych na przełomie XX i XXI w. Oczywiście w przeciwnym przypadku – czyli w sytuacji, w której inwestycje uległyby zmniejszeniu – deficyt w bilansie handlowym zmniejszyłby swoje rozmiary. Czynniki wpływające na zmiany wartości bilansu handlowego Inwestycje krajowe − Prywatne oszczędności krajowe − Oszczędności sektora publicznego = Deficyt bilansu handlowego I − S − (T − G) = (Z − X) wzrost bez zmian bez zmian musi wzrosnąć bez zmian wzrost bez zmian musi spaść bez zmian bez zmian spadek musi wzrosnąć W drugim scenariuszu załóżmy, że rośnie poziom oszczędności krajowych, podczas gdy wolumen inwestycji krajowych i oszczędności sektora publicznego pozostaje niezmieniony. W takim przypadku deficyt handlowy się zmniejszy, bowiem wraz ze wzrostem krajowych oszczędności maleje zapotrzebowanie na zagraniczny kapitał, który miałby sfinansować inwestycje. Mechanizm ten jest podstawą formułowanych na forum publicznym w USA – kontrowersyjnych skądinąd – propozycji zwiększenia oszczędności gospodarstw domowych, co pozwoliłoby ograniczyć deficyt handlowy tego kraju. Ponownie: sytuacja odwrotna, czyli spadek prywatnych oszczędności krajowych, doprowadzi do wzrostu deficytu, wówczas bowiem popyt na kapitał zagraniczny, który mógłby sfinansować inwestycje, będzie rósł. W trzecim scenariuszu wyobraźmy sobie, że deficyt sektora finansów publicznych gwałtownie wzrósł (co jest tożsame ze spadkiem oszczędności publicznych), podczas gdy inwestycje krajowe i oszczędności prywatne pozostały niezmienione. Taka sekwencja zdarzeń miała miejsce w gospodarce USA w połowie lat 80. ub. wieku. Deficyt budżetu federalnego w wyniku reform podatkowych wprowadzonych przez administrację R. Reagana wzrósł z 79 mld dol. w 1981 r. do 221 mld dol. w 1986 r., co oznaczało wzrost zapotrzebowania na kapitał finansowy o 142 mld dol. Dodatnie saldo na rachunku obrotów bieżących w kwocie 5 mld dol. zamieniło się w tym samym okresie w deficyt na poziomie 147 mld dol. Gwałtowne zmniejszenie oszczędności sektora publicznego przy stałym poziomie inwestycji i oszczędności prywatnych wymusiło napływ kapitału z zagranicy, który doprowadził do zamiany niewielkiej nadwyżki na rachunku obrotów bieżących USA w pokaźnych rozmiarów deficyt. Gdyby doszło do sytuacji odwrotnej, czyli oszczędności sektora publicznego ceteris paribus by wzrosły, przyniosłoby to rzecz jasna zmniejszenie deficytu handlowego. Następna poprowadzi cię przez scenariusz, w którym prywatne oszczędności krajowe muszą wzrosnąć o określoną kwotę, aby zmniejszyć rozmiary deficytu w bilansie handlowym. Rozwiązywanie problemów w oparciu o tożsamość oszczędności i inwestycji Wykorzystaj równość oszczędności i inwestycji, aby odpowiedzieć na następujące pytanie: kraj A ma deficyt handlowy w wysokości 200 mld dol., prywatne oszczędności krajowe o wartości 500 mld dol., deficyt budżetowy na poziomie 200 mld dol., a wolumen prywatnych inwestycji krajowych wynosi 500 mld dol. O ile muszą wzrosnąć prywatne oszczędności krajowe, aby deficyt handlowy o wartości 200 mld dol. zmniejszył się o połowę (czyli o 100 mld dol.)? Krok 1. Zapisz formułę tożsamości oszczędności i inwestycji w taki sposób, aby wyrażenie opisujące deficyt handlowy znalazło się po lewej stronie: (X − Z) = S + (T − G) − I Krok 2. Do wzoru podstaw ze znakiem ujemnym wskazaną w zadaniu kwotę deficytu handlowego: −200 = S + (T − G) − I Krok 3. A teraz podstaw wartość oszczędności krajowych (S): −200 = 500 + (T − G) – I Krok 4. Wprowadź do wzoru wartość prywatnych inwestycji krajowych (I): −200 = 500 + (T − G) − 500 Krok 5. Saldo budżetu państwa to (T – G). Wstaw do wzoru ze znakiem ujemnym kwotę deficytu budżetowego: −200 = 500 + (−200) − 500 Krok 6. Równanie wygląda teraz następująco: (X − Z) = S + (T − G) − I −200 = 500 + (−200) − 500 Pytanie brzmi: o ile muszą wzrosnąć prywatne oszczędności, aby zmniejszyć deficyt handlowy (X - Z) o połowę, czyli z poziomu (-200) do (-100)? (X – Z) = S + (T − G) − I –100 = S + (−200) − 500 600 = S Krok 7. Podsumujmy: prywatne oszczędności krajowe muszą wzrosnąć o 100 mld dol., do łącznej kwoty 600 mld dol., aby deficyt w bilansie handlowym zmniejszył się do poziomu 100 mld dol., czyli aby obie strony równania pozostały w równowadze (-100) = (-100). Krótkookresowe zmiany w cyklu koniunkturalnym i bilansie handlowym W krótkim okresie to, czy gospodarka znajduje się w recesji, czy w okresie ożywienia, może determinować ewentualny brak równowagi w bilansie handlowym. Recesja zazwyczaj powoduje zmniejszenie deficytu lub zwiększenie nadwyżki, zaś szybki wzrost gospodarczy zwykle zwiększa deficyt lub zmniejsza nadwyżkę. Spójrz na . Można zauważyć, że deficyt na rachunku obrotów bieżących Stanów Zjednoczonych w latach 2006–2009 zmniejszył się prawie o połowę. Jednym z głównych czynników wywołujących tę zmianę był fakt, że podczas recesji, która w największym stopniu dotknęła amerykańską gospodarkę, popyt na towary importowane do USA spadł znacznie bardziej niż zapotrzebowanie na towary amerykańskie zgłaszane przez globalną gospodarkę. I odwrotnie: w połowie pierwszej dekady XX w., kiedy deficyt na rachunku obrotów bieżących Stanów Zjednoczonych gwałtownie się powiększył, stało się tak dzięki wysokiej dynamice wzrostu amerykańskiej gospodarki. Wraz z powiększającym się wolumenem produkcji i dochodu rosło również zapotrzebowanie amerykańskich podmiotów na dobra i usługi, w tym również na towary importowane. A zatem wzrost deficytu lub zmniejszenie nadwyżki w bilansie handlowym i bilansie na rachunku obrotów bieżących jest zwykle konsekwencją szybkiego tempa wzrostu gospodarki, podczas gdy nadwyżka handlowa (lub spadek deficytu) towarzyszą okresom spowolnienia dynamiki wzrostu gospodarczego lub recesji. Niezależnie od tego, czy deficyt handlowy spada, czy rośnie w czasie ekspansji lub spowolnienia, jego powiększenie oznacza – z konieczności – wzrost wartości netto strumienia zagranicznego kapitału finansowego. Równanie tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji wskazuje, że gospodarka danego kraju może wchłonąć ten napływ na kilka różnych sposobów. Na przykład malejące oszczędności prywatne mógłby zrekompensować dodatkowy napływ kapitału finansowego z zagranicy, pozostawiając inwestycje krajowe i oszczędności sektora publicznego bez zmian. Alternatywnie napływ zagranicznego kapitału finansowego mógłby spowodować wzrost wolumenu inwestycji krajowych, pozostawiając oszczędności prywatne i publiczne bez zmian. Jeszcze innym wariantem jest wzrost deficytu sektora finansów publicznych, który umożliwiłby wchłonięcie napływu zagranicznego kapitału finansowego, pozostawiając krajowe oszczędności prywatne i inwestycje na dotychczasowym poziomie. Tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji nie określa, który z tych scenariuszy zostanie ostatecznie zrealizowany (może być również tak, że wszystkie te zmiany wystąpią jednocześnie), niemniej co najmniej jedno ze zdefiniowanych wyżej zdarzeń na pewno się pojawi. Key Concepts and Summary Tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji wynika z tego, że podaż kapitału finansowego dostarczanego z różnych źródeł na rynek musi się równać wielkości zapotrzebowania, jakie na kapitał zgłoszono. Jeśli S oznacza prywatne oszczędności, T reprezentuje podatki, G – wydatki państwa, Z – import, X – eksport, a I – inwestycje, to dla każdej gospodarki, w której istnieje deficyt na rachunku obrotów bieżących (Z - X > 0) i deficyt sektora finansów publicznych (G - T > 0), prawdziwe jest następujące równanie: Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy S + (Z − X) = I + (G − T) W czasie recesji lub okresów spowolnienia dynamiki wzrostu gospodarczego dochodzi zazwyczaj do poprawy salda bilansu handlowego (co oznacza wyższą nadwyżkę lub niższy deficyt), podczas gdy boom gospodarczy będzie tworzył warunki do zmniejszania nadwyżki lub wzrostu wartości deficytu handlowego. Self-Check Questions Wykorzystując tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji, wyjaśnij, w jaki sposób każde z następujących zdarzeń ( ceteris paribus ) spowoduje zwiększenie lub zmniejszenie bilansu handlowego: Wolumen krajowych oszczędności zmniejsza się. Nadwyżka w sektorze finansów publicznych zamienia się w deficyt. Wartość krajowych inwestycji gwałtownie rośnie. Zapisz równanie tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji w taki sposób, aby po lewej stronie znajdowała się podaż kapitału, a z prawej popyt na kapitał reprezentowany przez inwestycje: Podaż kapitału = Popyt na kapitał S + (Z − X) + (T − G) = I Oszczędności + (Deficyt w bilansie handl.) + (Nadwyżka sektora finansów publ.) = Inwestycje Jeśli wartość wolumenu krajowych oszczędności spadnie i nic więcej się nie zmieni, to deficyt handlowy wzrośnie. W efekcie gospodarka w większym stopniu będzie wykorzystywać kapitał zagraniczny, a w mniejszym kapitał pochodzący ze źródeł krajowych. Jeśli rząd zacznie pożyczać, zamiast oszczędzać, i w ten sposób wygeneruje deficyt sektora finansów publicznych, to deficyt handlowy musi wzrosnąć. W rezultacie rząd nie będzie już miał oszczędności, więc – jeśli dodatkowo nic się nie zmieni – więcej środków na inwestycje musi napłynąć z zagranicy. Jeśli wartość inwestycji krajowych gwałtownie wzrośnie, wówczas, ceteris paribus , deficyt handlowy również musi wzrosnąć, aby zapewnić dodatkowy kapitał na sfinansowanie nakładów inwestycyjnych. Założenie ceteris paribus – czyli „przy wszystkich innych warunkach niezmienionych” – jest tutaj ważne. We wszystkich wskazanych w zadaniu sytuacjach nie ma powodu oczekiwać, że pierwotna zmiana wpłynie tylko lub przede wszystkim na deficyt handlowy. Niemniej niezależnie od tego, które zmienne ostatecznie dostosują swoją wartość do nowej sytuacji, tożsamość (równość) krajowych oszczędności i inwestycji będzie zachowana. Jeśli kraj ma nadwyżkę w sektorze finansów publicznych, to dlaczego formalny zapis salda sektora finansów publicznych (T - G) znajduje się po lewej stronie równania oszczędności i inwestycji? W sytuacji istnienia nadwyżki sektora finansów publicznych państwo raczej oszczędza, niż pożycza. Podaż oszczędności prywatnych i publicznych znajduje się po lewej stronie tego równania. Co decyduje o rozmiarach deficytu w bilansie handlowym i na rachunku obrotów bieżących w danym kraju? Oba rodzaje deficytu są określane przez relację poziomu prywatnych i publicznych oszczędności danego kraju oraz wolumenu inwestycji krajowych. Jeśli wzrastają inwestycje krajowe, a wielkość oszczędności prywatnych i publicznych się nie zmienia, to co stanie się z deficytem handlowym? Deficyt handlowy w takiej sytuacji musi wzrosnąć. Innymi słowy, wzrost inwestycji musi być finansowany napływem kapitału finansowego z zagranicy. Dlaczego recesja powoduje spadek deficytu handlowego? W czasie recesji dochody się zmniejszają, wskutek czego konsumenci kupują mniej towarów, w tym importowanych. Zarówno polska gospodarka, jak i inne gospodarki UE przeżywają boom. Czy import i/lub eksport z Polski wzrośnie? Boom gospodarczy zwiększa popyt na dobra i usługi, więc sprzedaż dóbr w UE wzrośnie. Kraje europejskie są głównymi partnerami handlowymi Polski, można zatem oczekiwać wzrostu zarówno polskiego importu, jak i eksportu. Review Questions Jak można określić prawą i lewą stronę równania tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji? Jakie są główne elementy równania tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji? Critical Thinking Questions Wiele osób uważa, że rozmiary deficytu handlowego wynikają z braku konkurencyjności krajowych przedsiębiorstw, np. tych działających w przemyśle motoryzacyjnym. Wyjaśnij, dlaczego jest to nieprawda. Czy obserwując kraj z szybko rosnącą w krótkim okresie (na przestrzeni roku) nadwyżką handlową, uznasz, że gospodarka tego kraju znajduje się w recesji, czy raczej w okresie szybkiego wzrostu? Uzasadnij swoją odpowiedź. Czasami politycy przekonują, że ich kraj powinien jednocześnie dążyć do uzyskania nadwyżki handlowej i stymulować napływ kapitału z zagranicy. Czy to jest w ogóle możliwe? Problems Wyobraźmy sobie, że gospodarka Stanów Zjednoczonych znajduje się w następującej sytuacji: deficyt sektora finansów publicznych wynosi 100 mld dol., całkowite prywatne oszczędności krajowe – 1500 mld dol., a całkowite krajowe inwestycje kapitałowe kształtują się na poziomie 1600 mld dol. Jakie będzie saldo rachunku obrotów bieżących zgodnie z równaniem tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji? Jak zmieni się to saldo, jeśli inwestycje wzrosną o 50 mld dol., podczas gdy deficyt sektora finansów publicznych i poziom prywatnych oszczędności krajowych pozostaną takie same? zawiera hipotetyczne dane dotyczące zmiennych makroekonomicznych trzech krajów reprezentowanych przez litery A, B i C (dane w miliardach jednostek walutowych). SH oznacza oszczędności gospodarstw domowych, T – dochody podatkowe, G – wydatki państwa, zaś I to inwestycje. Zmienne makroekonomiczne A B C SH 700 500 600 T 00 500 500 G 600 350 650 I 800 400 450 Oblicz saldo bilansu handlowego i napływ netto oszczędności zagranicznych dla każdego kraju. Który z krajów notuje nadwyżkę, który deficyt, a który zrównoważone saldo bilansu handlowego? Oceń, które kraje pozostają pożyczkodawcami netto, a które pożyczkobiorcami netto na arenie międzynarodowej. Uzasadnij swoją opinię. Załóżmy, że w gospodarce niemieckiej budżet sektora finansów publicznych ma nadwyżkę w wysokości 1% PKB, oszczędności prywatne to 20% PKB, a inwestycje stanowią 18% PKB. Jakie jest saldo rachunku obrotów bieżących, biorąc pod uwagę równanie tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji? Jak na saldo obrotów bieżących wpłynie obniżenie nadwyżki sektora finansów publicznych do zera? równanie tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji (ang. national saving and investment identity ) koncepcja, zgodnie z którą na krajowym rynku finansowym ilość kapitału dostarczanego w każdym momencie (podaż) musi być równa ilości kapitału niezbędnego do sfinansowania inwestycji (popyt), co oznacza, że suma oszczędności prywatnych i oszczędności publicznych (nadwyżka budżetu państwa) musi być równa wartości inwestycji krajowych skorygowanych o saldo na rachunku obrotów bieżących (saldo w bilansie handlowym)

Business


Czy deficyt handlowy ma jakieś zalety? Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać trzy mechanizmy, które sprawiają, że utrzymywanie deficytu handlowego i pozycja pożyczkobiorcy międzynarodowego netto poprawia kondycję gospodarki Wskazać trzy mechanizmy, które sprawiają, że utrzymywanie deficytu handlowego i pozycja pożyczkobiorcy międzynarodowego netto osłabia kondycję gospodarki Transakcje rynkowe zawsze obejmują ekwiwalentne wobec transferu dóbr i usług przepływy finansowe (w końcu jeśli kupujesz cokolwiek choćby w osiedlowym sklepie, to niemal jednocześnie ze zdjęciem konkretnego produktu z półki i włożeniem go do torby pieniądze z twojego portfela lub konta wędrują do właściciela sklepu). Podobnie dzieje się w ramach handlu zagranicznego, gdzie przepływom dóbr i usług pomiędzy krajami towarzyszą ekwiwalentne przepływy międzynarodowego kapitału finansowego (zakupom ropy naftowej przez Orlen w Arabii Saudyjskiej – czyli polskiemu importowi – odpowiada strumień kapitału, który jest zapłatą za ten surowiec). Pytanie o to, czy deficyty lub nadwyżki handlowe są dobre, czy złe dla gospodarki, jest z ekonomicznego punktu widzenia dokładnie tym samym, co rozstrzyganie, czy lepiej jest polegać na napływie netto kapitału finansowego z zagranicy, czy może jednak inwestować krajowy kapitał poza granicami, czyli stać się międzynarodowym pożyczkodawcą netto. Obiegowa mądrość głosi, że pożyczanie pieniędzy jest zazwyczaj nierozsądne, a kraj prowadzący rozsądną politykę, podobnie jak rozważna osoba, powinien zawsze polegać na własnych zasobach. Choć z pewnością można zapożyczyć się za bardzo (co może poświadczyć każdy, komu bank zablokował kartę kredytową), pożyczanie pieniędzy w specyficznych sytuacjach również da się ekonomicznie uzasadnić. Tym samym zarówno w wypadku jednostek, jak i państw polityka konsekwentnego powstrzymywania się od korzystania z pożyczek, w tym pożyczek udzielanych na międzynarodowym rynku finansowym, nie niesie ze sobą żadnych ekonomicznych korzyści. Pożyczanie ma sens wtedy, gdy kupuje się coś, co przynosi korzyści w długim okresie, a więc gdy pożyczka finansuje inwestycję. Zaciągnięcie kredytu, który pozwoli sfinansować studia, ma sens, ponieważ zdobycie tytułu magistra zwiększa, przeciętnie rzecz biorąc, zarobki osób z wyższym wykształceniem w stosunku do absolwentów szkół średnich. Wyższe wynagrodzenie po zakończeniu studiów umożliwi spłatę zaciągniętego kredytu. Z punktu widzenia przedsiębiorstw wzięcie pożyczki lub zaciągnięcie kredytu na zakup nowej maszyny również jest ekonomicznie uzasadnione, oczywiście jeśli maszyna pozwoli zwiększyć zyski firmy na tyle, by udało się zaciągnięte zobowiązania spłacić. Podobnie z punktu widzenia gospodarki konkretnego kraju pożyczanie pieniędzy na międzynarodowym rynku finansowym ma sens o tyle, o ile środki te zostaną wykorzystane w sposób przyspieszający tempo wzrostu gospodarczego. Wówczas taki kraj z czasem będzie w stanie spłacić zaciągnięte zobowiązania finansowe, zaś jego mieszkańcy dzięki napływowi kapitału uzyskają wyższy standard życia. Dobrym przykładem państwa, które dużo pożyczało za granicą, mądrze inwestowało otrzymane środki i doskonale sobie dzięki nim radziło, są Stany Zjednoczone w XIX w. USA utrzymywały deficyty handlowe niemal przez cały okres między rokiem 1831 a 1875 (dokładniej – przez 40 z 45 lat), co automatycznie oznaczało pozycję pożyczkobiorcy netto. Kapitał finansowy napływający z zagranicy inwestowany był m.in. w rozwój sieci kolejowej, co przyspieszyło dynamikę wzrostu i rozwoju gospodarczego. Przeczytaj poniższą , aby uzyskać więcej informacji na ten temat. Bardziej współczesnym przykładem jest Korea Południowa i jej doświadczenia z lat 70. XX w. Niemal przez całą dekadę kraj ten utrzymywał deficyt handlowy i tym samym stał się importerem kapitału. Jednocześnie jednak dzięki napływowi międzynarodowego kapitału Korea Południowa miała bardzo wysoki wolumen inwestycji przedsiębiorstw, szczególnie w maszyny i urządzenia, pozwalający jej uzyskiwać wysokie tempo wzrostu gospodarczego. Począwszy od połowy lat 80. przez kolejne dziesięć lat Korea Południowa notowała z kolei nadwyżki handlowe, co oznaczało, że spłacała swoje wcześniejsze pożyczki, wysyłając kapitał za granicę. Z drugiej strony niektóre kraje, utrzymując wysokie deficyty handlowe, zaciągają znaczne pożyczki na światowych rynkach finansowych i popadają przez to w różnego rodzaju kłopoty. Powtórzmy zatem: deficyt sam w sobie nie jest ani dobry, ani zły. Kluczowe jest to, w jaki sposób napływające do kraju środki zostaną wykorzystane. Warto w tym kontekście przeanalizować dwa rodzaje problemów o charakterze wewnętrznym i zewnętrznym. Po pierwsze, państwo pożyczkobiorca może znaleźć się w trudnej sytuacji, jeśli nie zainwestuje napływających z zagranicy środków w sposób prowadzący do wzrostu produktywności. Kilka dużych gospodarek Ameryki Łacińskiej, w tym Meksyk i Brazylia, miało w latach 70. XX w. wysokie deficyty handlowe i tym samym dużo pożyczało za granicą. Napływ kapitału finansowego nie zwiększył jednak w wystarczającym stopniu produktywności i nie doprowadził do przyspieszenia tempa wzrostu gospodarczego, co oznaczało, że kraje te miały ogromne problemy ze spłatą pożyczonych pieniędzy, gdy w kolejnej dekadzie warunki gospodarcze się zmieniły. Podobny problem dotknął wiele państw afrykańskich, które w latach 70. i 80. XX w. chętnie zaciągały pożyczki na międzynarodowych rynkach finansowych, ale nie inwestowały ich w produktywny sposób. W rezultacie większość z nich musiało później spłacać wysokie odsetki, co było wyzwaniem dla ich gospodarek, które właściwie nie skorzystały z kapitału napływającego kilka lub kilkanaście lat wcześniej. Czy deficyty handlowe zawsze są szkodliwe? Przez większą część XIX w. import USA przewyższał eksport, a gospodarka notowała deficyty handlowe. Jednak sytuacja ta wcale nie wstrzymała tempa wzrostu i rozwoju amerykańskiej gospodarki. Przeciwnie, to właśnie owe deficyty przyczyniły się do imponującego tempa wzrostu gospodarczego, który dał USA najwyższy na świecie poziom PKB per capita około roku 1900. Deficyty handlowe oznaczały, że Stany Zjednoczone były w tym samym okresie pożyczkobiorcą netto na rynkach światowych. Większość napływającego kapitału została zainwestowana w rozwój infrastruktury, przede wszystkim kolejowej, lecz również drogowej, wodociągowej czy oświatowej. Oba rodzaje inwestycji przełożyły się – jakkolwiek nie wprost – na wzrost dynamiki amerykańskiej gospodarki. Nie powinniśmy oczywiście przeceniać wpływu zagranicznego kapitału inwestycyjnego na tempo wzrostu gospodarczego w USA. Dla większości lat zagraniczny kapitał finansowy stanowił nie więcej niż 6–10% środków, które wykorzystywano na inwestycje w gospodarce. Niemniej jednak deficyty handlowe i towarzyszący im napływ funduszy z zagranicy wyraźnie pomogły, a nie przeszkodziły w rozwoju Stanów Zjednoczonych w XIX w. Drugim rodzajem problemów związanych z napływem kapitału międzynarodowego do danego kraju jest mobilność środków finansowych. Kapitał może wypłynąć z kraju równie szybko, jak wcześniej do niego wpłynął. Omówiliśmy ten scenariusz na początku niniejszego rozdziału. W połowie lat 90. ub. wieku wiele krajów wschodniej Azji – Tajlandia, Indonezja, Malezja i Korea Południowa – notowało wysokie deficyty handlowe i importowało kapitał z zagranicy. Jednak w roku 1997 i 1998 inwestorzy zagraniczni uznali, że kondycja tych gospodarek nie gwarantuje spłaty zaciągniętych wcześniej zobowiązań, i zaczęli wycofywać swoje kapitały (sprzedając akcje, obligacje, nieruchomości i likwidując depozyty w sektorze bankowym). Niezwykle szybki odpływ zagranicznego kapitału wstrząsnął systemami bankowymi i gospodarkami tych krajów, pogrążając je w głębokiej recesji. Związki pomiędzy międzynarodowymi przepływami kapitału, sektorem bankowym i kondycją gospodarki zostaną dokładnie omówione w . Jak zatem widać, deficyt handlowy nie zawsze jest zjawiskiem niekorzystnym dla gospodarki. Analogicznie nie ma również gwarancji, że nadwyżka handlowa przełoży się na poprawę kondycji ekonomicznej danego kraju. Na przykład Niemcy i Japonia w ciągu ostatnich 30 lat notowały znaczne nadwyżki handlowe niemal nieprzerwanie. Niezależnie od utrzymującego się dodatniego salda w bilansie handlowym oba kraje od czasu do czasu doświadczały recesji i żaden z nich nie odnotował w tym okresie szczególnie wysokiego tempa wzrostu gospodarczego. Więcej o nadwyżce handlowej Japonii możesz przeczytać w . Obejrzyj to wideo aby się przekonać, czy deficyt handlowy jest korzystny, czy raczej szkodliwy dla gospodarki. Czy nadwyżki handlowe zawsze są korzystne? Sytuacja Japonii pod koniec XX w. Prawdopodobnie żadna gospodarka na świecie nie kojarzy się bardziej z nadwyżkami w bilansie obrotów handlowych niż Japonia. Wraz z rozpoczęciem ostatniej dekady XX w. wysokość tych nadwyżek sięgała często nawet 100 mld dol. rocznie. Gdy japońska gospodarka rozwijała się dynamicznie w latach 60. i 70. ub. stulecia, wiele osób, szczególnie nieposiadających wykształcenia ekonomicznego, wskazywało na wysokie nadwyżki handlowe Japonii zarówno jako na przyczynę, jak i skutek jej świetnej kondycji gospodarczej. Biorąc jednak pod uwagę tempo wzrostu gospodarczego, od początku lat 90. ub. wieku Japonia balansuje na krawędzi recesji. Dynamika realnego wzrostu PKB w skali roku nie przekracza 1%, a bezrobocie cały czas rośnie. Najwyraźniej ogromna nadwyżka handlowa nie jest gwarancją wysokiego tempa wzrostu. W istocie nadwyżka handlowa Japonii odzwierciedla fakt, że kraj ten ma bardzo wysoki wolumen oszczędności krajowych. Japońska gospodarka dysponuje większymi zasobami kapitału, niż jest w stanie zainwestować w kraju, a więc środki te muszą wypłynąć za granicę. W pogrążonej w stagnacji gospodarce Japonii konsumpcja towarów importowanych jest stosunkowo niska, podobnie zresztą jak globalne wydatki na zakupy dóbr i usług. W efekcie eksport Japonii stale przewyższa import, utrzymując nadwyżkę handlową na wysokim poziomie. Dopiero z początkiem drugiej dekady XXI w. nadwyżka handlowa Japonii zaczęła się zmniejszać, zaś w 2013 r. kraj ten odnotował deficyt ze względu na wysokie koszty importowanej ropy. Niemniej w 2015 r. Japonia ponownie zanotowała nadwyżkę w bilansie handlowym i dodatnie saldo tego bilansu utrzymuje się do początku trzeciej dekady obecnego stulecia. Key Concepts and Summary Nadwyżki handlowe nie są gwarancją utrzymywania korzystnej kondycji gospodarczej, zaś deficyty handlowe nie oznaczają automatycznie jej słabości. Deficyty, podobnie jak nadwyżki, same w sobie nie są ani dobre, ani złe. Kluczowe jest to, w jaki sposób napływające do kraju środki finansowe z międzynarodowych rynków zostaną wykorzystane – czy zasilą inwestycje zwiększające produktywność i przekładające się na przyspieszenie dynamiki wzrostu gospodarczego, czy też nie. Self-Check Questions Dla każdego z poniższych punktów wskaż, czy ten rodzaj wydatku uzasadnia – z punktu widzenia produktywności – powstanie deficytu budżetowego. Wzrost strumienia środków zasilających NFZ Zwiększone wydatki na edukację Zwiększone wydatki na program przezbrajania polskiej armii Zwiększone wydatki na lotniska i kontrolę ruchu lotniczego Wzrost strumienia środków zasilających NFZ nie przekłada się automatycznie na wzrost produktywności, więc deficyt budżetowy nie jest uzasadniony. Zwiększone wydatki na edukację zwiększą produktywność i przyspieszą wzrost gospodarczy, więc deficyt budżetowy jest uzasadniony. Zwiększone wydatki na program przezbrajania armii mogą nie zwiększyć produktywności, więc deficyt budżetowy nie jest uzasadniony. Zwiększone wydatki na lotniska i kontrolę ruchu lotniczego zwiększą produktywność i przyspieszą wzrost gospodarczy, więc deficyt budżetowy jest uzasadniony. W jaki sposób wysokie deficyty handlowe zaszkodziły krajom Azji Południowo-Wschodniej w połowie lat 80. XX w.? (Przypomnijmy, że deficyty handlowe są tożsame z napływem kapitału finansowego z zagranicy). Zagraniczni inwestorzy zaczęli obawiać się o perspektywy odzyskania ulokowanych w tych krajach środków i zaczęli wycofywać kapitał z giełdy, rynków obligacji i nieruchomości oraz sektora bankowego. Opisz scenariusz, w którym nadwyżka handlowa jest korzystna dla gospodarki, oraz taki, w którym nadwyżka handlowa charakteryzuje gospodarkę znajdującą się w kiepskiej kondycji. Jaki kluczowy czynnik lub czynniki determinują wpływ salda bilansu handlowego na sytuację gospodarczą danego kraju? Szybko rosnąca nadwyżka handlowa może wynikać z wielu czynników, nie warto więc pochopnie zakładać jej konkretnej przyczyny. Jeśli jednak istnieją tylko dwie możliwości: albo gospodarka pogrążona jest w recesji, albo szybko się rozwija, to odpowiedzią będzie recesja. W czasie recesji popyt globalny na dobra i usługi, w tym oczywiście towary importowane, spada. Eksport zależy przede wszystkim od sytuacji w krajach, do których jest on kierowany, stąd wzrost nadwyżki handlowej. Review Questions W jakich warunkach deficyt handlowy może mieć korzystny wpływ na gospodarkę? A w jakich może być niekorzystny? Czy nadwyżka handlowa w automatyczny sposób przekłada się na wysokie tempo wzrostu gospodarczego? Critical Thinking Question Co jest ważniejsze: saldo na rachunku obrotów bieżących danego kraju czy tempo wzrostu jego PKB? Odpowiedź uzasadnij. References Tabuchi, Hiroko. “Japan Reports a $78 Billion Trade Deficit for 2012.” The New York Times , January 23, 2013. http://www.nytimes.com/2013/01/24/business/global/japan-reports-a-78-billion-trade-deficit-for-2012.html?_r=0. World Bank. 2014. "Exports of Goods and Services (% of GDP)." Accesed April 13, 2015. http://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS/countries.

Business


Różnica między saldem bilansu handlowego a poziomem wymiany handlowej Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zidentyfikować trzy czynniki, które wpływają na rozmiary wymiany handlowej z zagranicą Rozróżniać saldo bilansu handlowego i rozmiary (poziom) wymiany handlowej Rozmiary (lub poziom) wymiany handlowej danego kraju mogą na pierwszy rzut oka wydawać się parametrem bardzo podobnym do salda bilansu handlowego, ale logika szacowania obu wielkości jest w rzeczywistości odmienna. Rozmiary wymiany handlowej mierzymy, wykorzystując relację wartości eksportu dóbr i usług do PKB danego kraju. Oznacza to, że konkretna gospodarka może mieć bardzo wysoki poziom wymiany handlowej (nawet powyżej 50% PKB, jak w przypadku Polski) i jednocześnie zrównoważone saldo bilansu handlowego (eksport i import są sobie równe). Rozmiary wymiany handlowej wskazują na to, jak dużą część swojej produkcji konkretny kraj eksportuje. Możliwe jest zatem i to, że w przypadku danej gospodarki sprzedaż dóbr i usług za granicę ma stosunkowo niski udział w PKB w porównaniu ze średnimi światowymi, ale nierównowaga między jej eksportem a importem jest dość duża, co może oznaczać pokaźną nadwyżkę lub równie wysoki deficyt. Rozróżnienie to było przedmiotem naszych rozważań w , który zawierał zestawienie danych ilustrujących zarówno rozmiary wymiany handlowej, jak i saldo bilansu handlowego. Jeśli poziom wymiany handlowej danego kraju informuje nas o tym, jaką część swojej produkcji wysyła on za granicę, to parametr ów możemy traktować jako swojego rodzaju przybliżenie skali globalizacji danej gospodarki. Państwa takie jak Niemcy i Polska mają bardzo wysokie rozmiary wymiany handlowej, eksportując ok. 50% swojej produkcji. Możemy powiedzieć, że gospodarki te są mocno zaangażowane w globalną wymianę handlową. Natomiast saldo bilansu handlowego niesie ze sobą informację o tym, czy dana gospodarka ma nadwyżkę handlową, czy deficyt. Konkretny kraj może cechować się relatywnie ograniczonym poziomem wymiany handlowej i jednocześnie bardzo wysokim deficytem. Na przykład Stany Zjednoczone eksportują dobra i usługi o wartości ok. 10% PKB, ale wykazują deficyt handlowy w wysokości ponad 600 mld dol. Spośród czynników, które determinują rozmiary wymiany handlowej, należy wskazać trzy najważniejsze: wielkość gospodarki, położenie geograficzne i historię wymiany handlowej. Duże gospodarki, takie jak Stany Zjednoczone, mogą w większej mierze wykorzystywać rynek wewnętrzny. Z kolei małe w skali globalnej gospodarki, takie jak Polska i Szwecja, muszą eksportować część produkcji, aby w pełni wykorzystać swój potencjał i korzyści skali. Relacja ich importu i eksportu do PKB będzie zatem większa. Sąsiadujące kraje zwykle mają większą wymianę handlową, ponieważ koszty transportu i komunikacji są relatywnie niższe (pomyśl w tym kontekście o Polsce i Niemczech). Niektóre gospodarki mają także silnie ugruntowane i wieloletnie doświadczenia w handlu zagranicznym (Szwajcaria, państwa Beneluksu). W rezultacie relatywnie mała gospodarka, taka jak Polska, z wieloma partnerami handlowymi w całej Europie, ma bardzo wysoki poziom wymiany handlowej. Zwróć uwagę na fakt, że kontekst historyczny traci na znaczeniu wraz z przyłączeniem danego państwa do takiej organizacji jak UE, dzięki czemu możliwe jest włączenie przedsiębiorstw z danego kraju w globalne łańcuchy wartości. Polskie przedsiębiorstwa eksportują swoje dobra i usługi, które są nakładem w ramach procesów produkcyjnych globalnych koncernów, takich jak firmy lotnicze i motoryzacyjne. Z kolei Brazylia i Indie, a więc gospodarki dość duże, które często starały się ograniczać skalę wymiany handlowej w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, mają niższy poziom wymiany handlowej. Stany Zjednoczone i Japonia to jedne z największych gospodarek w skali globalnej, mające bardzo ograniczoną liczbę partnerów handlowych w bezpośrednim sąsiedztwie. W konsekwencji oba kraje notują dość niski poziom wymiany handlowej w porównaniu z globalnymi standardami. Relacja ich eksportu do PKB jest na poziomie o połowę niższym niż średnia dla wszystkich gospodarek świata. Saldo bilansu handlowego jest czymś innym niż rozmiary wymiany handlowej. Stany Zjednoczone mają niewielki poziom wymiany handlowej, ale przez większą część ostatnich 40 lat notowały gigantyczne deficyty bilansu handlowego. Z kolei Japonia, kraj o niskich, według światowych standardów, rozmiarach wymiany handlowej, w ostatnich dziesięcioleciach potrafiła wypracowywać nadwyżkę w bilansie handlowym. Niemcy i Wielka Brytania osiągają średnie lub wysokie rozmiary wymiany handlowej, ale w 2020 r. Niemcy zanotowały umiarkowaną nadwyżkę handlową, podczas gdy Wielka Brytania w tym samym roku importowała więcej, niż eksportowała. Jeszcze pod koniec XX w. ich saldo w bilansie handlowym było jednak bardzo zbliżone. Polska w 2020 r. miała pokaźne rozmiary wymiany handlowej i umiarkowaną nadwyżkę w bilansie handlowym, podczas gdy Kanada przy równie wysokim poziomie wymiany handlowej w tym samym okresie zanotowała umiarkowany deficyt. Krótko mówiąc, jest całkiem prawdopodobne, że kraje o stosunkowo niskiej relacji eksportu do PKB, czyli niewielkich rozmiarach wymiany handlowej, mają stosunkowo wysokie deficyty bilansu handlowego. Możliwe jest również i to, że kraje z niemalże zrównoważonym poziomem eksportu i importu będą się niepokoić konsekwencjami wysokich rozmiarów wymiany handlowej. Rozsądne wydaje się założenie, zgodnie z którym wysoki poziom wymiany handlowej jest potencjalnie korzystny dla gospodarki, gdyż umożliwia wykorzystanie przewag komparatywnych. Nie ma również nic dziwnego w obawach przed narastającym brakiem stabilności makroekonomicznej związanej z utrzymywaniem się w danym kraju wysokich deficytów bilansu handlowego w długim okresie. Poniższa pokazuje, w jaki sposób tego rodzaju problemy dotykały kolonialne Indie w XIX i XX w. Czy nadwyżki w bilansie handlowym są zawsze korzystne? Przykład kolonialnych Indii Indie znajdowały się pod formalną brytyjską zwierzchnością od roku 1858 do 1947. W tym czasie niezmiennie wykazywały nadwyżki w handlu z Wielką Brytanią. Każdy, kto uważa, że nadwyżki handlowe są oznaką siły i dominacji gospodarczej, a deficyty handlowe symptomem gospodarczej słabości, musi uznać tę prawidłowość za dziwną, ponieważ oznaczałoby to, że kolonialne Indie zdominowały i wykorzystywały Wielką Brytanię przez prawie 100 lat, co przecież byłoby tezą absurdalną. Zamiast tego nadwyżki w handlu Indii z Wielką Brytanią należy postrzegać jako przepływ kapitału finansowego z kolonii do metropolii. W Indiach wiele osób zaangażowanych w sprawy publiczne krytykowało to zjawisko, nazywając je drenażem finansowym, a wyeliminowanie tego odpływu uznawało za jedną z wielu korzyści, jakie przyniosłoby Indiom uzyskanie niepodległości. Końcowe refleksje na temat bilansów handlowych Tak jak deficyty salda bilansu handlowego mogą być dla gospodarki zarówno korzystne, jak i niekorzystne, tak też nadwyżki bywają dla niej dobrym lub złym sygnałem. Co więcej, także zerowy bilans handlowy – co po prostu oznacza, że dany kraj nie jest ani pożyczkobiorcą, ani pożyczkodawcą netto w gospodarce międzynarodowej – może sprzyjać rozwojowi gospodarczemu albo oddziaływać nań negatywnie. Najważniejszą kwestią pozostaje bowiem nie to, czy kraj pożycza pieniądze z zagranicy (deficyt), czy też udziela pożyczek na rynku międzynarodowym (nadwyżka), ale pytanie o to, czy biorąc pod uwagę określoną kondycję danej gospodarki, należy pożyczki zaciągać, czy raczej ich udzielać. Warto się zastanowić, w jaki sposób zmieniłoby się społeczne nastawienie do deficytów i nadwyżek bilansu handlowego, gdybyśmy zmienili język opisu tego fragmentu rzeczywistości gospodarczej. Czy reakcja opinii publicznej nie byłaby znacznie bardziej przychylna, gdybyśmy nie pisali o deficycie, tylko o „zachęcaniu zagranicznego kapitału finansowego do inwestycji”, co oczywiście oznacza to samo? I odwrotnie, czy nadwyżki nie straciłyby co najmniej części ze swojej medialnej atrakcyjności, gdybyśmy – zgodnie z prawdą – opisywali je jako „wysyłanie kapitału finansowego poza granice kraju”? Tak czy inaczej, kluczem do zrozumienia przyczyn, korzyści i ryzyk wiążących się ze zróżnicowaniem salda bilansu handlowego (możliwością występowania nadwyżek i deficytów) jest świadomość, że międzynarodowe przepływy dóbr i usług zawsze związane są z przepływem kapitału finansowego w przeciwnym kierunku. Pierwszym krokiem w ramach tego procesu jest wyjście poza odruchowe reakcje na terminy, takie jak: „nadwyżka handlowa”, „bilans handlowy” i „deficyt handlowy”. Więcej, niż widać na pierwszy rzut oka w Kongu Teraz, gdy dysponujesz już znacznie szerszą perspektywą, bez wątpienia zdajesz sobie sprawę z tego, że wszystkie decyzje ekonomiczne, które podejmujesz, np. zakupu importowanych produktów, sposób lokowania oszczędności lub inwestowanie w międzynarodowym funduszu inwestycyjnym, mają wpływ zarówno na przepływy towarów i usług, jak i kapitału finansowego na całym świecie. Wiesz już, że sam fakt istnienia nadwyżki bilansu handlowego dostarcza niewielu informacji na temat kondycji danej gospodarki. Demokratyczna Republika Konga zanotowała w 2013 r. nadwyżkę handlową, o czym dowiedzieliśmy się na początku niniejszego rozdziału. Jednak saldo na rachunku obrotów bieżących było już ujemne i zamknęło się kwotą -2,8 mld dol. Normalizacja sytuacji politycznej i proces odbudowy kraju po wojnie domowej przełożyły się na napływ do Konga inwestycji i kapitału finansowego. W tym przypadku ujemne saldo na rachunku obrotów bieżących oznaczało przyspieszenie tempa odbudowy kraju, dlatego było zjawiskiem korzystnym. Key Concepts and Summary Rozmiary wymiany handlowej i saldo bilansu handlowego to pojęcia, których interpretacje bardzo się od siebie różnią. Poziom wymiany handlowej gospodarki mierzony jest relacją eksportu do PKB. Małe w skali globalnej gospodarki, które w bezpośrednim sąsiedztwie mają licznych partnerów handlowych i długą historię handlu międzynarodowego, będą miały raczej wyższy poziom wymiany handlowej w porównaniu z największymi krajami, pozostającymi we względnej izolacji i z relatywnie krótką historią handlu zagranicznego. Saldo bilansu handlowego kraju to różnica między jego eksportem a importem wyrażona w jednostkach pieniężnych (złotych, dolarach). Zarówno deficyt, jak i nadwyżka w bilansie handlowym mogą być dla gospodarki – zależnie od okoliczności – korzystne lub nieść ze sobą negatywne konsekwencje. Jeśli dany kraj notuje deficyt, ale dzięki temu zaciąga na międzynarodowym rynku finansowym pożyczki i inwestuje je w projekty zwiększające produktywność gospodarki, może w ten sposób zwiększyć dynamikę wzrostu i rozwoju w długim okresie. Self-Check Questions Stany Zjednoczone eksportują ok. 10% PKB, podczas gdy Polska ok. 50% swojego PKB. Zinterpretuj te dane. Polska ma wyższe rozmiary wymiany handlowej niż Stany Zjednoczone, które dysponują znacznie większym rynkiem wewnętrznym, co jest główną przyczyną tej różnicy. Wyjaśnij krótko, czy przedstawione poniżej uwarunkowania z większym prawdopodobieństwem prowadzą do wzrostu rozmiarów wymiany handlowej w gospodarce, czy też narastania nierównowagi bilansu handlowego. Liczba ludności danego kraju Znaczna dodatnia różnica pomiędzy krajową stopą oszczędności i inwestycji Liczni i zamożni sąsiedzi danego kraju Wyjątkowo wysoki deficyt sektora finansów publicznych Żywe tradycje protekcjonistycznego ustawodawstwa blokującego import Duże gospodarki mają zwykle niższy poziom handlu międzynarodowego, ponieważ korzystają z szerokiego rynku wewnętrznego, ale rozmiary gospodarki nie przekładają się raczej na wynik salda bilansu handlowego. Brak równowagi pomiędzy krajowymi inwestycjami i oszczędnościami (w tym oszczędnościami sektora publicznego) zawsze prowadzi do nierównowagi handlowej, ale ma niewiele wspólnego z rozmiarami tej wymiany. Wielu dużych partnerów handlowych w geograficznej bliskości zwiększa poziom wymiany handlowej, ale ma niewielki wpływ na rozmiary nierównowagi. W tym przypadku odpowiedź nie jest oczywista. Wyjątkowo wysoki deficyt sektora finansów publicznych oznacza duże zapotrzebowanie na kapitał finansowy, co zgodnie z tożsamością krajowych oszczędności i inwestycji nieco zwiększa prawdopodobieństwo napływu kapitału zagranicznego, czyli deficytu handlowego. Żywa tradycja zniechęcania do handlu zagranicznego („kupuj polskie”) z pewnością obniża jego rozmiary. Jednak niekoniecznie wpływa na bilans handlowy, ponieważ jest on określany zarówno przez import, jak i eksport oraz wolumeny krajowych inwestycji i oszczędności. Review Questions Jakie trzy najważniejsze czynniki określają relację eksportu danego kraju do jego PKB? Jaka jest różnica między deficytem w bilansie handlowym a rozmiarami wymiany handlowej? Critical Thinking Questions Czy kraje, które notują wyższe rozmiary wymiany handlowej, z większym prawdopodobieństwem zanotują deficyt, czy też nadwyżkę w bilansie handlowym.? A może czynnik ten nie ma żadnego znaczenia dla salda bilansu handlowego? Niektórzy ekonomiści ostrzegają, że deficyt salda bilansu handlowego i ujemne saldo na rachunku obrotów bieżących w Stanach Zjednoczonych są zjawiskiem niekorzystnym, jeśli występują w długim okresie. Czy zgadzasz się z takim poglądem? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Business


Wprowadzenie do rozdziału Budowa domu W szczycie bańki na rynku nieruchomości w Stanach Zjednoczonych bardzo łatwo było uzyskać kredyt hipoteczny pozwalający na sfinansowanie zakupu nowego domu. (Źródło: modyfikacja pracy Tima Pierce’a/Flickr Creative Commons). Od bańki do krachu na amerykańskim rynku nieruchomości Liczba mieszkańców Stanów Zjednoczonych posiadających domy na własność, począwszy od lat 90. XX w. systematycznie rosła, co rzecz jasna oznaczało rozwój rynku nieruchomości w tym kraju. Tylko w latach 2004–2005 odsetek właścicieli domów w amerykańskim społeczeństwie wzrósł o ponad 5 punktów procentowych, z mniej więcej 64% do ponad 69%. Wiele osób mogło sobie wtedy kupić swój pierwszy dom lub stać się właścicielami nieruchomości większych i droższych niż dotychczas. W tym samym okresie wartość kredytów hipotecznych się potroiła. Mieszkania, uznane za bezpieczną inwestycję finansową, stały się bardziej dostępne dla Amerykanów. wskazuje, że w ciągu ostatnich 60 lat sprzedaż nowych domów jednorodzinnych osiągnęła szczytową wartość w roku 2005 (1279 tys.). Wolumen sprzedaży nowych domów jednorodzinnych w USA Od początku lat 90. XX w. do 2005 r. liczba nowych domów jednorodzinnych sprzedawanych w USA systematycznie rosła. W 2006 r. sprzedaż się załamała i ten trend utrzymywał się aż do roku 2011. Począwszy od roku 2012, sprzedaż nowych domów jednorodzinnych ponownie zaczęła rosnąć i tendencji tej nie zahamowała nawet pandemia Covid-19. (Źródło: US Census Bureau). Boom (nazywany potocznie bańką) na amerykańskim rynku nieruchomości zakończył się w roku 2005 (popularnie mówiąc, w tym właśnie roku bańka zaczęła pękać). Narastały zaległości i opóźnienia w spłatach kredytów hipotecznych, a na rynku pojawiła się nadwyżka podaży nowych domów nad popytem na to specyficzne dobro. Spadek wartości domów, będący konsekwencją nadwyżki ich podaży, przyczynił się do zmniejszenia majątku sektora gospodarstw domowych i doprowadził do obniżenia wydatków konsumpcyjnych ich właścicieli. Kilka instytucji udzielających kredytów hipotecznych zbankrutowało, bo właściciele domów przestali spłacać zaciągnięte wcześniej kredyty. Do 2008 r. negatywne skutki gwałtownego odwrócenia trendu na rynku nieruchomości rozlały się na cały rynek finansowy. Banki ograniczyły skalę działalności kredytowej i bańka nieruchomościowa ostatecznie pękła. Rynki finansowe znalazły się w kryzysie, a banki nie mogły lub nie chciały udzielać kredytów nawet klientom posiadającym zdolność kredytową. Bańka na rynku nieruchomości i kryzys na rynkach finansowych były głównymi przyczynami globalnego kryzysu z lat 2008–2012, który doprowadził w USA do wzrostu stopy bezrobocia powyżej 10% i spadku nie tylko dynamiki wzrostu, ale wręcz poziomu PKB (przypomnijmy, że w tym samym okresie Polska pozostała jedynym krajem UE, któremu udało się zachować dodatnie tempo wzrostu gospodarczego – na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI w. byliśmy „zieloną wyspą”). Przezwyciężenie skutków tego kryzysu zajęło Stanom Zjednoczonym wiele lat, a przywrócenie stabilności rynków finansowych zostało osiągnięte m.in. dzięki aktywnej polityce fiskalnej i pieniężnej. Historia Stanów Zjednoczonych pokazuje, że wzrost gospodarczy tego kraju, podobnie zresztą jak większości gospodarek kapitalistycznych, odbywał się w sposób cykliczny, zaś okresy ekspansji i recesji przeplatały się ze sobą. Niektóre z tych recesji były niezwykle głębokie, tak jak kilkuletnie załamanie gospodarcze w latach 30. XX w. Dlaczego gospodarka wykazuje różne tempo wzrostu w różnych latach? Jakie są przyczyny cyklicznych wahań koniunktury? W tym rozdziale przedstawimy kluczowy dla zrozumienia zmienności kierunków i dynamiki zmian poziomu PKB model, tj. model popytu globalnego i podaży globalnej (model AD-AS). Wprowadzenie do modelu popytu globalnego i podaży globalnej (modelu AD-AS) Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: W jaki sposób makroekonomiści postrzegają popyt i podaż Jak skonstruowany jest model wykorzystujący popyt i podaż globalną (model AD-AS) Jakie czynniki powodują przesunięcie funkcji podaży globalnej Jakie zmienne determinują położenie krzywej popytu globalnego W jaki sposób włączyć do modelu AD-AS zjawiska wzrostu gospodarczego, bezrobocia i inflacji Czym są prawo rynków Keynesa i prawo rynków Saya Podobnie jak to ma miejsce w mikroekonomii, również makroekonomiści do analizy interesujących ich problemów wykorzystują modele. Jaka jest zależność pomiędzy tempem wzrostu gospodarczego i stopą bezrobocia? Czy istnieje powód, dla którego między bezrobociem a inflacją może występować relacja wymienna (relacja typu „coś za coś”), co oznacza, że parametry te zmieniają się w przeciwnych kierunkach (np. w Stanach Zjednoczonych w latach 1997–2000 – spadek bezrobocia i wzrost inflacji; na początku XXI w. – wzrost bezrobocia i spadek inflacji; po roku 2009 – ponownie wzrost bezrobocia i spadek inflacji)? Dlaczego amerykański deficyt na rachunku obrotów bieżących na początku XXI w. osiągnął tak gigantyczne rozmiary, a następnie, w roku 2009, gwałtownie spadł? Aby znaleźć odpowiedź na tego typu pytania, musimy odejść od analizy konkretnych zdarzeń w gospodarce i skonstruować modele, które pomogą nam uchwycić charakter zależności i powiązań pomiędzy różnymi parametrami makroekonomicznymi. Konstrukcja i sposób funkcjonowania modeli makroekonomicznych będą przedmiotem rozważań kolejnych trzech rozdziałów podręcznika. Zaczniemy od przedstawienia makroekonomicznego modelu popytu globalnego i podaży globalnej, nazywanego również modelem AD-AS (ang. aggregate demand - aggregate supply ). W niniejszym rozdziale zostanie również omówione wzajemne oddziaływanie popytu globalnego i podaży globalnej, sposób ustalania równowagi makroekonomicznej oraz wpływ zmian popytu i podaży globalnej na równowagę w gospodarce. Przedstawiony model stanie się poręcznym narzędziem oceny prowadzonej przez państwa polityki gospodarczej w zakresie trzech obszarów (celów) – wzrostu gospodarczego, bezrobocia i inflacji. Spróbujemy również określić, na ile cele te pozostają ze sobą w relacji substytucyjnej (innymi słowy wymiennej: albo jeden, albo drugi), a na ile komplementarnej (inaczej mówiąc uzupełniającej się: jeśli jeden to i drugi). W kolejnym wprowadzony zostanie model opisujący sposób dostosowań gospodarki w krótkim okresie, czyli model keynesowski, w ramach którego kluczowe znacznie ma popyt globalny (stąd wykorzystywana niekiedy inna nazwa – model popytowy). W następnym zaś, , przeanalizujemy model klasyczny, przedstawiający sposób funkcjonowania gospodarki w długim okresie, kiedy kluczową rolę odgrywa podaż globalna (stąd alternatywna nazwa tego modelu – ekonomia podażowa).

Business


Popyt i podaż z perspektywy makroekonomicznej Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie : Objaśnić sposób działania prawa rynków Saya i zrozumieć, dlaczego ma ono zastosowanie przede wszystkim w długim horyzoncie czasowym Objaśnić prawo rynków Keynesa i zrozumieć, dlaczego ma ono zastosowanie przede wszystkim w krótkiej perspektywie czasowej Ekonomistów z ostatnich dwóch stuleci, którzy koncentrowali swoje dociekania na zagadnieniach makroekonomicznych, możemy podzielić na dwie grupy. Członkowie pierwszej z nich uważali, że to podaż globalna jest najważniejszym czynnikiem decydującym o wielkości produkcji w danej gospodarce, a globalny popyt dostosowuje się do podaży. Z kolei reprezentanci drugiej byli przeciwnego zdania: że to właśnie popyt globalny jest najważniejszym czynnikiem wpływającym na wielkość produkcji, a globalna podaż dostosowuje się do popytu. Prawo rynków Saya i ekonomia podażowa Ekonomiści, którzy kładą nacisk na stronę podażową w kształtowaniu wielkości produkcji, często odwołują się do prac słynnego francuskiego ekonomisty z początku XIX w. Jeana-Baptiste'a Saya (1767–1832). Prawo rynków Saya ( Say's law ) można sprowadzić do słów: „podaż kreuje popyt na samą siebie”. Żeby być precyzyjnym – Say w swoich pismach tak naprawdę jednoznacznie nigdy tego prawa nie sformułował. Stwierdzenie to jest pewnym uproszczeniem jego poglądów, niemniej dobrze oddaje sposób myślenia tego ekonomisty. Intuicja stojąca za prawem Saya polega na tym, że za każdym razem, gdy dobro lub usługa są produkowane i sprzedawane, tworzony jest czyjś dochód: pracowników i właścicieli firmy odpowiedzialnej za dostarczenie gotowego produktu na rynek, jak również pracowników i właścicieli przedsiębiorstw wchodzących w skład łańcucha tworzenia wartości (poddostawców, sprzedawców energii, właścicieli czynników produkcji wykorzystywanych w danym procesie wytwarzania itd.). Wspominaliśmy o tym wcześniej w dyskusji na temat dochodowej metody liczenia PKB. Na skutek wzajemnego oddziaływania popytu i podaży mamy do czynienia z wahaniami cen na poszczególnych rynkach. Niezależnie jednak od poziomu cen każda transakcja sprzedaży stanowi czyjś dochód, a zatem – zgodnie z prawem Saya – podaż musi gdzieś w gospodarce wykreować popyt o takiej samej wartości. Jean-Baptiste Say, Adam Smith oraz inni ekonomiści żyjący na przełomie XVIII i XIX w., którzy w ten sposób rozumieli sposób funkcjonowania gospodarki w skali makro, zaliczani są do klasyków ekonomii. Współcześni ekonomiści podzielający pogląd Saya o kluczowej roli strony podażowej w gospodarce nazywani są więc ekonomistami neoklasycznymi (ang. neoclassical economists ). Jeśli podaż co do zasady kreuje identyczny co do wartości popyt na poziomie makroekonomicznym, to – jak zauważył sam Say – trudno zrozumieć, dlaczego kiedykolwiek miałyby wystąpić okresy recesji i wysokiego bezrobocia. Aby rozwiać wszelkie wątpliwości, nawet jeśli globalna podaż zawsze kreuje taką samą wartość globalnego popytu, może się oczywiście zdarzyć, że niektóre firmy będą osiągać zyski, podczas gdy inne poniosą straty. Jednak w czasie recesji zdecydowana większość firm notuje straty i musi ograniczać skalę działalności lub nawet całkowicie ją wstrzymać. Tym samym podczas recesji gospodarka jako całość się kurczy, porażek jest więcej niż sukcesów, a wiele przedsiębiorstw bankrutuje i zwalnia pracowników. Prawo rynków Saya, zgodnie z którym globalna podaż kreuje identyczny w skali makroekonomicznej popyt, dobrze przybliża zachowanie gospodarki w długim okresie. W perspektywie lat bądź nawet dekad, wraz ze wzrostem potencjału produkcyjnego, globalny popyt rośnie mniej więcej w tym samym tempie, co globalna podaż. Jednak w krótszym horyzoncie czasowym, obejmującym raczej kwartały i lata niż dekady, mogą się pojawić okresy, w których większość przedsiębiorstw będzie się borykać z problemem niedostatecznego popytu na swoje produkty. Prawo rynków Keynesa i ekonomia popytowa Alternatywą dla prawa Saya, które podkreśla kluczową rolę strony podażowej, jest prawo rynków Keynesa ( Keynes' law ), które można wyrazić za pomocą twierdzenia, że to „globalny popyt stymuluje globalną podaż produktów”. Podobnie jak to było w przypadku Jeana-Baptiste’a Saya, John Maynard Keynes nigdy nie sformułował swojego prawa dokładnie w taki właśnie sposób, niemniej powyższa formuła trafnie oddaje jego pogląd na tę kwestię. Kiedy Keynes (właściwie powinniśmy w jego przypadku używać tytułu „lord”, ponieważ ten gigant myśli ekonomicznej XX w. w 1944 r. otrzymał tytuł szlachecki) pisał swoją najważniejszą książkę zatytułowaną „Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza” w czasie Wielkiego Kryzysu w latach 30. XX w., zwrócił uwagę na fakt, że w okresach nawet najgłębszych depresji możliwości produkcyjne gospodarki nie ulegają dużym zmianom. Stopa bezrobocia w USA w latach 1933–1935 zwiększyła się do ponad 20%, ale liczba potencjalnych pracowników utrzymywała się w zasadzie na niezmienionym poziomie. Fabryki zostały zamknięte, jednak maszyny i urządzenia były nadal gotowe do produkcji. Technologie, które zostały wynalezione w latach 20., w kolejnej dekadzie wciąż były dostępne. Keynes argumentował, że Wielki Kryzys (a także zdecydowana większość recesji o mniejszej skali) nie był spowodowany spadkiem możliwości produkcyjnych gospodarki wynikającym z ograniczenia dostępnych zasobów pracy, kapitału rzeczowego i technologii. Twierdził, że gospodarka nie wykorzystuje w pełni swojego potencjału produkcyjnego nie dlatego, że brakuje technologicznych możliwości wyprodukowania większej liczby dóbr i usług przy istniejących zasobach czynników wytwórczych, ale dlatego, że popyt w gospodarce jest zbyt mały i nie gwarantuje przedsiębiorstwom zbytu wyprodukowanych dóbr i usług. Keynes wskazywał, że w okresach recesji o poziomie PKB nie decydowały możliwości produkcyjne gospodarki, ale raczej wielkość całkowitego popytu. Prawo rynków Keynesa dość dobrze opisuje sposób funkcjonowania gospodarki w krótkim okresie, trwającym od kilku miesięcy do kilku lat. W tak zdefiniowanym horyzoncie czasowym wiele przedsiębiorstw może doświadczyć gwałtownego spadku popytu na swoje produkty w wyniku recesji. Albo przeciwnie – równie imponującego wzrostu zapotrzebowania na wytwarzane produkty podczas ożywienia gospodarczego, tak że firma będzie miała problemy z wyprodukowaniem wystarczającej ilości dóbr czy usług. Jednak wzrost popytu nie jest panaceum na problemy gospodarcze. Przecież gdyby tak było, państwo mogłoby zwiększyć PKB do dowolnego poziomu, po prostu nieustannie stymulując popyt globalny drogą wzrostu swoich wydatków lub poprzez obniżkę podatków prowadzącą do wzrostu konsumpcji. Gospodarki mają jednak swoje ograniczenia (bariery) produkcyjne zdefiniowane przez dostępne zasoby pracy, kapitału rzeczowego, technologii i pozostałych czynników wytwórczych, a także przez otoczenie instytucjonalne, które wpływa m.in. na efektywność wykorzystania dostępnych zasobów. Ograniczenia wynikające z możliwości produkcyjnych nie znikają automatycznie na skutek wzrostu popytu. Gospodarka Polski niezależnie od tego, jak gigantyczny popyt udałoby się w niej wygenerować, nie będzie w stanie produkować wolumenu dóbr i usług porównywalnego z gospodarką amerykańską. Łączne ujęcie strony popytowej i podażowej w gospodarce Prawo rynków Saya, uwypuklające znaczenie podaży globalnej, i prawo rynków Keynesa, podkreślające kluczową rolę popytu w krótkim okresie, pozwalają na sformułowanie dwóch wniosków. Po pierwsze, analiza gospodarki skoncentrowana wyłącznie na stronie podażowej lub wyłącznie na popycie globalnym będzie niekompletna, a zatem niezbędne jest ujęcie uwzględniające to, co się dzieje z oboma tymi parametrami. Po drugie, ponieważ prawo Keynesa dotyczy krótkiego okresu, a prawo Saya długiego, charakter relacji (substytucyjna lub komplementarna) pomiędzy trzema podstawowymi celami polityki gospodarczej (szybki i trwały wzrost gospodarczy, niskie bezrobocie i niska inflacja) w krótkim i długim okresie mogą być różne. Podsumowanie Ekonomiści neoklasyczni podkreślają znaczenie prawa rynków Saya, zgodnie z którym globalna podaż kreuje popyt na samą siebie. Z kolei ekonomiści identyfikujący się z poglądami głoszonymi przez Keynesa kładą nacisk na sformułowane przez niego prawo rynków, w myśl którego to popyt globalny determinuje wielkość podaży w gospodarce. Wielu ekonomistów głównego nurtu (reprezentujących ortodoksyjny nurt w makroekonomii) przyjmuje jednocześnie perspektywę keynesowską, podkreślającą znaczenie popytu globalnego, w krótkim okresie ograniczonym do kilku lat, i perspektywę neoklasyczną, kładącą nacisk na podaż globalną, w długim okresie (powyżej 5 lat). Pytania sprawdzające Opisz mechanizm, za pomocą którego globalna podaż kreuje popyt. Aby produkować, przedsiębiorstwa muszą zatrudniać pracowników (wykorzystywać kapitał i ziemię), którzy w ten sposób uzyskują dochód (czynniki produkcji są wynagradzane). Swoje wynagrodzenie, równe wartości wytworzonych dóbr i usług, pracownicy (właściciele kapitału i ziemi) przeznaczają na zakupy towarów, które wyprodukowali. Opisz mechanizm, za pomocą którego globalny popyt kreuje podaż. Kiedy konsumenci chcą kupić więcej dóbr i usług, niż jest dostępne na rynku, ceny rosną. Dodatkowe możliwości zysku skłaniają nowe przedsiębiorstwa do wejścia do gałęzi i wyprodukowania dodatkowych towarów (a te, które już funkcjonowały w branży, do zwiększenia produkcji), aby zaspokoić dodatkowy popyt. W ten sposób rośnie podaż. Sprawdź wiedzę Wyjaśnij działanie prawa rynków Saya. Wyjaśnij działanie prawa rynków Keynesa. Czy ekonomiści neoklasyczni identyfikują się z prawem rynków Keynesa, czy z prawem Saya? Czy prawo rynków Saya objaśnia funkcjonowanie gospodarki w krótkim, czy w długim okresie? A prawo rynków Keynesa? Ćwicz myślenie krytyczne Dlaczego jedni ekonomiści analizują sposób funkcjonowania gospodarki przede wszystkim na podstawie modelu neoklasycznego, inni zaś głównie na podstawie modelu keynesowskiego? Bibliografia Keynes, John Maynard. The General Theory of Employment, Interest and Money . London: Palgrave Macmillan, 1936. U.S. Department of Commerce: United States Census Bureau. “New Residential Sales: Historical Data.” http://www.census.gov/construction/nrs/historical_data/. prawo rynków Keynesa (ang. Keynes’ law ) przeświadczenie, że to popyt globalny kreuje rozmiary podaży globalnej ekonomiści neoklasyczni (ang. neoclassical economists ) ekonomiści podkreślający kluczową rolę strony podażowej w kształtowaniu rozmiarów produkcji w gospodarce w długim okresie prawo rynków Saya (ang. Say’s law ) przeświadczenie, zgodnie z którym to podaż globalna determinuje rozmiary globalnego popytu

Business