Kontrolowanie stresu Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zdefiniować radzenie sobie i rozróżnij radzenie sobie skoncentrowane na problemie i na emocjach Opisać znaczenie postrzeganej kontroli w naszych reakcjach na stres Wyjaśnić, jak wsparcie społeczne jest niezbędne dla zdrowia i długowieczności Z poprzedniego podrozdziału dowiedzieliśmy się, że stres (ang. stress ) – zwłaszcza przewlekły – odciska piętno na naszym organizmie i może mieć bardzo poważne negatywne skutki dla zdrowia. Gdy doświadczamy w naszym życiu wydarzeń, które oceniamy jako stresujące, ważne jest, abyśmy stosowali skuteczne strategie radzenia sobie ze stresem. Radzenie sobie (ang. coping ) odnosi się do psychicznych i behawioralnych wysiłków nakierowanych na rozwiązanie problemów związanych ze stresem, w tym wyeliminowania jego przypuszczalnej przyczyny oraz poradzenia sobie z nieprzyjemnymi uczuciami i emocjami. Style radzenia sobie ze stresem Lazarus i Folkman (1984) wyróżnili dwa podstawowe sposoby radzenia sobie ze stresem: zorientowane na zadanie i zorientowane na emocje. W strategii radzenia sobie ze stresem zorientowanej na zadanie jednostka próbuje poradzić sobie lub zmodyfikować problem będący źródłem stresu (tj. stresor). Strategie te są podobne do stosowanych przy codziennym rozwiązywaniu problemów: zazwyczaj obejmują identyfikację problemu, uwzględnienie możliwych rozwiązań, oszacowanie kosztów i korzyści płynących z ich wprowadzenia, a następnie wybór konkretnego rozwiązania (Lazarus i Folkman, 1984). Załóżmy, że Stefan otrzymuje informację, że nie zaliczy statystyki. Jeśli do uporania się ze swoim stresującym problemem przyjmie on strategię radzenia sobie ze stresem zorientowaną na zadanie (ang. problem-focused coping ), to wybierze proaktywne podejście, próbując zmniejszyć źródło stresu. Może skontaktować się ze swoim profesorem, aby omówić, co ma zrobić, by podnieść ocenę, może również postanowić, że przeznaczy dwie godziny dziennie na rozwiązywanie zadań ze statystyki albo poszuka korepetytora. Strategia radzenia sobie ze stresem zorientowana na zadanie oznacza, że aktywnie próbujemy ten problem rozwiązać. Natomiast strategia radzenia sobie ze stresem zorientowana na emocje obejmuje starania, by zmienić lub złagodzić negatywne emocje związane ze stresem. Starania te mogą obejmować unikanie, minimalizowanie lub dystansowanie się od problemu, pozytywne porównanie się z innymi („Nie jest ze mną aż tak źle jak z nią”) lub szukanie pozytywnych aspektów negatywnego wydarzenia („Teraz, gdy mnie wyrzucili z pracy, mogę sobie pospać przez kilka dni”). W niektórych przypadkach strategie radzenia sobie ze stresem zorientowane na emocje (ang. emotion-focused coping ) wiążą się z ponowną oceną, w której stresor interpretujemy w inny sposób (w pewnym stopniu oszukując samych siebie), nie zmieniając jego obiektywnego poziomu zagrożenia (Lazarus i Folkman, 1984). Taką właśnie ponowną ocenę stosuje osoba skazana na karę więzienia, która myśli: „To będzie dla mnie świetna okazja do nawiązania kontaktów z innymi”. Gdyby wspomniany wcześniej Stefan przyjął podejście zorientowane na emocje do poradzenia sobie ze stresem związanym niezaliczeniem statystyki, mógłby oglądać seriale komediowe, grać w gry wideo lub godzinami siedzieć w mediach społecznościowych, żeby oderwać myśli od swojej sytuacji. W pewnym sensie radzenie sobie ze stresem zorientowane na emocje można porównać z leczeniem objawów zamiast właściwej przyczyny. Oba rodzaje strategii radzenia sobie ze stresem są wykorzystywane przy wystąpieniu różnych rodzajów stresorów, zauważono jednak, że podejście zorientowane na zadanie częściej występuje przy zetknięciu ze stresorami dającymi się opanować, natomiast radzenie sobie ze stresem zorientowane na emocje dominuje raczej w kontakcie ze stresorami, których nie jesteśmy w stanie zmienić (Folkman i Lazarus, 1980). Niewątpliwie podejście zorientowane na emocje jest bardziej skuteczne przy radzeniu sobie ze stresorami, których nie da się opanować. Na przykład jeśli o północy stresujesz się, że rano masz oddać 40-stronicową pracę, a jeszcze nie masz napisanego ani słowa, prawdopodobnie łatwiej będzie ci uznać tę sytuację za beznadziejną i zrobić coś, by oderwać od niej myśli. Przyjęcie podejścia zorientowanego na zadanie i próba napisania pracy doprowadzi tylko do frustracji, niepokoju i jeszcze większego stresu. W innym przykładzie stres, którego można doświadczyć, gdy umiera ukochana osoba, może być przytłaczający. Odczuwasz wtedy całkowitą bezsilność, ponieważ nie możesz nic zrobić, aby przywrócić tę osobę do życia. Najbardziej pomocną metodą radzenia sobie jest wówczas skoncentrowanie się na emocjach, mające na celu zminimalizowanie bólu w okresie żałoby. Na szczęście większość stresorów, z którymi się stykamy, można modyfikować i są one, w różnym stopniu, do opanowania. Ktoś, kto nie znosi swojej pracy, może z niej zrezygnować i poszukać zatrudnienia w innym miejscu. Rozwodnik albo rozwódka w średnim wieku może znaleźć innego partnera. Student pierwszego roku, który obleje egzamin, może następnym razem bardziej przyłożyć się do nauki, a guzek wykryty w piersi nie oznacza wyroku śmierci z powodu raka sutka. Kontrola a stres Chęć i zdolność do przewidywania zdarzeń, podejmowania decyzji i wpływania na wyniki – czyli przejmowanie kontroli nad własnym życiem – to podstawowa zasada ludzkiego zachowania (Everly i Lating, 2002). Albert Bandura (1997) stwierdził, że „intensywność i przewlekłość ludzkiego stresu jest w znacznym stopniu regulowana spostrzeganą kontrolą nad wymogami naszego życia”. Jak przekonująco opisuje to powyższe stwierdzenie, nasza reakcja na potencjalne stresory w znacznym stopniu zależy od tego, jak dużą kontrolę nad nimi odczuwamy. Poczucie kontroli (ang. perceived control ) to własne przekonanie o zdolnościach kształtowania wyników i wywierania na nie wpływu, ma ono zasadnicze znaczenie dla naszego zdrowia i szczęścia (Infurna i Gerstorf, 2014). Szeroko zakrojone badania wykazały, że poczucie osobistej kontroli wiąże się z różnorodnymi korzystnymi skutkami, takimi jak lepsze zdrowie fizyczne i umysłowe, a także lepsze samopoczucie (Diehl i Hay, 2010). Większa osobista kontrola jest również związana z niższą reaktywnością na stresory w codziennym życiu. Przykładowo autorzy jednego z badań zaobserwowali, że wyższy poziom spostrzeganej kontroli w danym momencie wiązał się z późniejszą niższą reaktywnością emocjonalną i fizyczną na stresory interpersonalne (Neupert et al., 2007). Co więcej, badanie dzienniczkowe przeprowadzone w grupie 34 wdów w starszym wieku ujawniło, że ich poziom stresu i niepokoju był znacznie niższy w dni, kiedy miały one większe poczucie kontroli (Ong et al., 2005). Wyuczona bezradność Gdy brakuje nam poczucia kontroli nad zdarzeniami w naszym życiu, szczególnie gdy wydarzenia te są groźne, krzywdzące lub szkodliwe, konsekwencje psychologiczne mogą być bardzo poważne. Jedną z lepszych ilustracji tej koncepcji jest seria klasycznych eksperymentów na psach przeprowadzonych przez psychologa Martina Seligmana (ur. 1942) w latach 60. XX wieku (Seligman i Maier, 1967). Podczas tych badań psy umieszczono w specjalnej klatce, w której nie mogły uniknąć impulsów bólowych wywoływanych prądem elektrycznym. Gdy następnie dano im możliwość przeskoczenia barierki na miejsce wolne od nieprzyjemnych impulsów elektrycznych, większość zwierząt nie próbowała tego zrobić. Sprawiały wrażenie, jakby się poddały i biernie akceptowały ból przewidziany w ramach eksperymentu. Dla porównania, psy, którym wcześniej pozwolono uniknąć porażenia prądem, przeskakiwały przez barierkę, by nie doznawać cierpienia ( ). W eksperymentach wyuczonej bezradności Seligmana na psach wykorzystano aparat mierzący, kiedy zwierzęta przeskoczą z podłogi wysyłającej impulsy elektryczne na podłogę, na której nie otrzymywały impulsu. Seligman twierdził, że psy, które nie próbowały uniknąć późniejszych wstrząsów, wykazywały wyuczoną bezradność (ang. learned helplessness ). Tak jakby uznały, że nie są w stanie nic zrobić w związku z bodźcami, jakie otrzymywały. Seligman uważał również, że bierność i brak inicjatywy wykazywane przez te psy były podobne do zachowań obserwowanych u ludzi podczas depresji. Dlatego też badacz wysnuł przypuszczenie, że wyuczona bezradność może być istotną przyczyną depresji. Osoby, które doświadczyły negatywnych życiowych zdarzeń, jakich – ich zdaniem – nie były w stanie kontrolować, mogą stać się bezradne. W rezultacie rezygnują z podjęcia próby kontrolowania lub zmiany danej sytuacji, a część z nich może popaść w depresję i wykazywać brak inicjatywy w przyszłych sytuacjach, w których mogłyby kontrolować przebieg wydarzeń (Seligman et al., 1968). Niestety, wyuczona bezradność została później wykorzystana do usprawiedliwienia torturowania więźniów przez personel wojskowy USA po atakach na World Trade Center w 2001 roku. Hipoteza była taka, że zatrzymani, którzy byli narażeni na niekontrolowane doświadczenia, w końcu staną się bierni i ulegli, co zwiększy prawdopodobieństwo ujawnienia informacji przesłuchującym. Istnieje niewiele dowodów na to, że program ten przyniósł jakiekolwiek wartościowe wyniki. Obecnie jest powszechnie uważany za nieetyczny i nieuzasadniony. Ten przykład podkreśla potrzebę konsekwentnego uwzględniania etyki prowadzenia badań naukowych i etyki praktycznego zastosowania ich wyników (Konnikova, 2015). W późniejszym czasie Seligman i jego współpracownicy przeformułowali pierwotny model depresji oparty na wyuczonej bezradności (Abramson et al., 1978). Podkreślili wtedy, że istotną rolę w rozwoju poczucia wyuczonej bezradności odgrywają atrybucje (tj. psychiczne wyjaśnienia, dlaczego coś nastąpiło) prowadzące do spostrzeżenia, że dana osoba nie ma kontroli nad negatywnymi skutkami. Załóżmy dla przykładu, że twój współpracownik spóźnia się do pracy. Atrybucją będzie twoje przekonanie dotyczące tego, co spowodowało jego spóźnienie (np. utknął w korku, zaspał lub po prostu nie dba o to, by być na czas). Przeformułowana wersja badania Seligmana zakłada, że atrybucje względem niekorzystnych zdarzeń życiowych przyczyniają się do rozwoju depresji. Weźmy jako przykład studenta, który uzyskał słabą ocenę z egzaminu na zaliczenie semestru. Model ten sugeruje, że student dokona wyboru trzech rodzajów atrybucji dla tego rezultatu. Pierwszy rodzaj atrybucji: wewnętrzna vs zewnętrzna, czyli student może uważać, że wynik spowodowały jego własne niedociągnięcia lub czynniki środowiskowe. Drugi rodzaj atrybucji to: stabilna vs niestabilna – student może uznać, że przyczynę niepowodzenia da się zmienić albo że jest ona stała. Trzeci rodzaj atrybucji to: ogólna vs szczegółowa – kiedy student przyjmuje, że dany wynik jest oznaką jego niedociągnięć praktycznie w każdej dziedzinie albo tylko w tej jednej. Załóżmy, że student przyjmuje dla swojej kiepskiej oceny następujące atrybucje: wewnętrzną („Zwyczajnie nie jestem mądry”), stabilną („Nic się nie da zrobić, by zmienić to, że nie jestem mądry”) i ogólną („To kolejny przykład na to, że we wszystkim jestem słaby”). Zmodyfikowana teoria przewiduje, że student ten spostrzeże brak kontroli nad tym stresującym zdarzeniem i przez to stanie się szczególnie podatny na rozwój depresji. Badania potwierdziły, że ludzie mający tendencję do dokonywania wewnętrznych, ogólnych i stabilnych atrybucji względem niepożądanych rezultatów swojego działania na ogół wykazują objawy depresji w zetknięciu z negatywnymi życiowymi doświadczeniami (Peterson i Seligman, 1984). Na przestrzeni lat model wyuczonej bezradności Seligmana stał się wiodącym teoretycznym wyjaśnieniem początków dużego epizodu depresyjnego. Gdy będziesz uczyć się o zaburzeniach psychicznych, dowiesz się więcej o najnowszym przeformułowaniu tego modelu, zwanego obecnie „teorią poczucia beznadziejności”. Osoby deklarujące wyższy poziom poczucia kontroli odczuwają kontrolę nad swoim zdrowiem, przez co rośnie szansa, że będą podejmować zachowania mające korzystny wpływ na zdrowie (Bandura, 2004). Nie powinno zatem dziwić, że większe poczucie kontroli wiąże się z niższym ryzykiem wystąpienia problemów ze zdrowiem fizycznym, w tym: gorszego funkcjonowania fizycznego (Infurna et al., 2011), zawałów serca (Rosengren et al., 2004), zapadalności na choroby układu krążenia (Stürmer et al., 2006) oraz umieralności z powodu chorób serca (Surtees et al., 2010). Badania podłużne prowadzone wśród brytyjskich urzędników wykazały, że osoby na niższych stanowiskach (np. pracownicy biurowi i asystenci), na których stopień kontroli własnej pracy jest minimalny, wykazują znacznie silniejsze tendencje do zapadania na choroby serca niż pracownicy zatrudnieni na wyższych stanowiskach lub mający znaczną kontrolę nad swoją pracą (Marmot et al., 1997). Związek między spostrzeganą kontrolą a zdrowiem może stanowić wyjaśnienie często obserwowanej zależności między klasą społeczną a stanem zdrowia (Kraus et al., 2012). Zasadniczo badania wykazują, że osoby bardziej zamożne cieszą się lepszym zdrowiem, częściowo ze względu na to, że na ogół wierzą, że są w stanie same kontrolować reakcje na życiowe stresory i radzić sobie z nimi (Johnson i Krueger, 2006). Być może osoby z wyższych klas społecznych, napędzane poczuciem własnej kontroli, mają skłonność do przeszacowywania stopnia wpływu, jaki mają na konkretne rezultaty. Dla przykładu, przedstawiciele wyższych klas uważają, że ich głosy mają większy wpływ na wyniki wyborów, natomiast osoby reprezentujące niższą klasę społeczną żywią przekonanie, że ich głosy są mniej ważne. Wyjaśnia to wyższe wskaźniki udziału w wyborach w bogatszych społecznościach (Krosnick, 1990). W innym badaniu zaobserwowano, że poczucie kontroli jest w stanie ochronić mniej zamożnych przed podupadnięciem na zdrowiu, depresją i mniejszym zadowoleniem z życia, czyli przed czynnikami towarzyszącymi na ogół niższej pozycji społecznej (Lachman i Weaver, 1998). Łącznie wyniki tych i wielu innych badań wyraźnie wskazują na to, że postrzeganie kontroli i możliwości radzenia sobie ze stresem odgrywają ważną rolę w zarządzaniu stresorami, z którymi stykamy się przez całe życie, i stawianiu im czoła. Wsparcie społeczne Potrzeba tworzenia i utrzymywania silnych, stabilnych relacji z innymi ludźmi stanowi potężny, wszechobecny i podstawowy motyw ludzkich działań (Baumeister i Leary, 1995). Budowanie silnych relacji interpersonalnych pomaga nam stworzyć sieć bliskich, troskliwych osób zapewniających wsparcie społeczne w okresach odczuwania stresu, smutku i strachu. Wsparcie społeczne (ang. social support ) można uznać za kojący wpływ przyjaciół, rodziny i znajomych (Baron i Kerr, 2003). Wsparcie to może przyjmować różne formy, np. porady, wskazówek, zachęty, akceptacji, pocieszenia i pomocy materialnej (w formie np. wsparcia finansowego). Zatem inni ludzie mogą być dla nas dużym pocieszeniem, gdy natykamy się w życiu na szereg różnorodnych stresorów. Mogą stanowić ogromną pomoc w naszych wysiłkach radzenia sobie z tymi wyzwaniami. Nawet w świecie zwierząt przedstawiciele tego samego gatunku oferują sobie nawzajem wsparcie społeczne w stresujących okresach. Przykładowo słonie wykazują zdolność odczuwania, kiedy inne słonie są zestresowane, i często pocieszają je przez kontakt fizyczny – np. dotknięcie trąbą – lub wydawanie empatycznego odgłosu (Krumboltz, 2014). Zainteresowanie naukowców znaczeniem wsparcia społecznego sięga lat 70. XX wieku, gdy badacze zdrowia poddali analizie kwestie konsekwencji zdrowotnych wynikających z integracji społecznej (Stroebe i Stroebe, 1996). Zainteresowanie to zostało dodatkowo podsycone badaniami podłużnymi, które dowiodły, że więzi społeczne zmniejszają umieralność. W jednym z nich wzięło udział prawie 7 000 mieszkańców hrabstwa Alameda w stanie Kalifornia, których obserwowano przez ponad 9 lat. W przypadku osób, które wcześniej przyznały, że brakowało im relacji społecznych i wspólnotowych, stwierdzono większe ryzyko zgonu w okresie obserwacji niż w przypadku osób z szerokim gronem znajomych. Prawdopodobieństwo śmierci osamotnionych mężczyzn i kobiet było odpowiednio 2,3 i 2,8 razy wyższe niż u osób z największą liczbą kontaktów społecznych. Tendencja ta utrzymywała się nawet po weryfikacji pod względem różnorodnych zmiennych związanych ze zdrowiem, takich jak palenie papierosów, spożywanie alkoholu, deklarowane zdrowie na początku badania oraz aktywność fizyczna (Berkman i Syme, 1979). Od czasu tego badania wsparcie społeczne stało się jednym z lepiej udokumentowanych czynników psychospołecznych wpływających na stan zdrowia (Uchino, 2009). Wyniki metaanalizy 148 badań dotyczących ryzyka zgonu, przeprowadzonych w latach 1982-2007 i obejmujących ponad 300 tys. osób ujawniły, że ludzie mający silniejsze relacje społeczne mają o 50% większe szanse na przeżycie niż osoby o słabych lub niedostatecznych relacjach z innymi (Holt-Lunstad et al., 2010). Zdaniem badaczy, znaczenie efektu wsparcia społecznego zaobserwowane w tym badaniu można porównać do rzucenia palenia i jest ono większe niż wiele dobrze znanych czynników ryzyka śmierci, jak otyłość czy brak aktywności fizycznej ( ). Bliskie relacje z innymi ludźmi: (a) w grupie przyjaciół lub (b) w kręgu rodziny, dają więcej niż szczęście i spełnienie – mogą pomóc w utrzymaniu zdrowia w dobrej kondycji. (Źródło zdjęcia a: modyfikacja pracy Nattachai Noogure; źródło zdjęcia b: modyfikacja pracy Christiana Haugena). Szereg zakrojonych na szeroką skalę badań ujawnił, że osoby z niskim wsparciem społecznym mają większe ryzyko zgonu, zwłaszcza z powodu zaburzeń układu krążenia (Brummett et al., 2001). Co więcej, wyższy poziom wsparcia społecznego powiązano z lepszym wskaźnikiem przeżywalności po wykryciu nowotworu sutka (Falagas et al., 2007) oraz chorób zakaźnych, szczególnie zakażenia HIV (Lee i Rotheram-Borus, 2001). Osoby otrzymujące większe wsparcie społeczne są także mniej podatne na przeziębienia. W pewnym badaniu 334 uczestników wypełniło ankiety oceniające ich życie towarzyskie. Następnie osoby te wystawiono na działanie wirusa wywołującego przeziębienie i monitorowano przez kilka tygodni ich stan zdrowia, by sprawdzić, kto się rozchoruje. Wyniki pokazały liniową zależność między bogatszym życiem towarzyskim a mniejszym prawdopodobieństwem rozwoju przeziębienia (Cohen et al., 2003). Dla wielu z nas przyjaciele stanowią istotne wsparcie społeczne. Co by było, gdyby zabrakło ci możliwości spotykania się ze znajomymi? Sytuacja taka wydarzyła się podczas lockdownu spowodowanego epidemią Covid-19 w 2020 r. Dostęp do grupy wsparcia społecznego zostaje ograniczony także wówczas, gdy młodzi ludzie opuszczają dom rodzinny, aby rozpocząć studia i mieszkać blisko uczelni. Takie sytuacje czynią nas podatnymi na lęk, depresję i samotność. Media społecznościowe mogą czasami być przydatne w radzeniu sobie z tymi zmianami (Raney i Troop-Gordon, 2012), ale mogą również powodować wzrost poczucia samotności (Hunt, Marx, Lipson i Young, 2018). Z tego powodu wiele amerykańskich uczelni opracowało programy mentoringu rówieśniczego dla studentów pierwszego roku (Raymond i Shepard, 2018), które mogą pomóc uczniom w budowaniu nowych sieci społecznych. Przeprowadzka do innego miasta by studiować może być wyjątkowo trudna dla tych osób, których rodziny – zwłaszcza rodzice – są głównym źródłem wsparcia społecznego. Wsparcie społeczne wpływa na wzmocnienie układu odpornościowego, szczególnie u osób doświadczających stresu (Uchino et al., 2012). W pewnym pionierskim badaniu partnerzy pacjentów onkologicznych, którzy deklarowali otrzymywanie dużego wsparcia społecznego, podczas dwóch z trzech pomiarów układu odpornościowego wykazywali oznaki jego lepszego funkcjonowania niż partnerzy deklarujący wsparcie społeczne poniżej średniej (Baron et al., 1990). Podobne zależności ujawniły badania innych populacji, w tym małżonków zajmujących się pacjentami z demencją, studentów medycyny, osób w podeszłym wieku i pacjentów onkologicznych (Cohen i Herbert, 1996; Kiecolt-Glaser, McGuire, Robles i Glaser, 2002). Ponadto wykazano, że wsparcie społeczne powoduje obniżenie ciśnienia krwi u osób wykonujących stresujące zadania, np. wygłaszających przemówienia lub dokonujących obliczeń w pamięci (Lepore, 1998). W badaniach tego typu zazwyczaj prosi się uczestników o wykonanie stresującego zadania w odosobnieniu, w obecności (wspierającego lub niewspierającego) nieznajomego albo w obecności przyjaciela. Osoby wykonujące test w towarzystwie przyjaciela na ogół mają niższe ciśnienie krwi niż te przebywające same lub z osobą nieznajomą (Fontana et al., 1999). W pewnym badaniu w grupie 112 kobiet dokonujących stresujących obliczeń w pamięci okazało się, że uczestniczki, które otrzymywały wsparcie od przyjaciela (ale tylko płci męskiej), miały niższe ciśnienie krwi niż te przebywające z nieznajomym (Phillips et al., 2009). Mimo że wyniki te są dość trudne do interpretacji, to autorzy badania przypuszczają, że kobiety czują się mniej wspierane, a bardziej oceniane przez inne kobiety, szczególnie te, których opinię sobie cenią. Powyższe wyniki sugerują, że jednym z powodów, dla których wsparcie społeczne wiąże się z korzystnym wpływem na zdrowie, jest fakt, że ma ono wiele pozytywnych skutków fizjologicznych w stresujących sytuacjach. Należy również uwzględnić ewentualność, że wsparcie społeczne może prowadzić do bardziej prozdrowotnych zachowań, takich jak zdrowa dieta, ćwiczenia, rzucenie palenia i współpraca w zakresie stosowania się do zaleceń lekarskich (Uchino, 2009). Stres i dyskryminacja Bycie ofiarą uprzedzeń i dyskryminacji wiąże się z szeregiem negatywnych skutków. Wiele badań wykazało, że poczucie bycia dyskryminowanym jest znaczącym stresorem dla grup marginalizowanych (Pascoe i Smart Richman, 2009). Dyskryminacja ma negatywny wpływ zarówno na zdrowie fizyczne, jak i psychiczne osób z grup stygmatyzowanych. Studiując psychologię społeczną, możesz dowiedzieć się, że różne wymiary społeczne (takie jak płeć, wiek, religia, seksualność, pochodzenie etniczne) często wiążą się z równoczesnym narażeniem na wiele form dyskryminacji, która może mieć wzmożony negatywny wpływ na zdrowie psychiczne i fizyczne (Vines, Ward, Cordoba i Black, 2017). Na przykład transpłciowe kobiety mogą doświadczać nasilonej dyskryminacji z uwagi na dwie cechy: płeć i orientację seksualną. Postrzegana kontrola i procesy adaptacyjne pomagają wyjaśnić proces wpływania dyskryminacji na zdrowie psychiczne i fizyczne. Dyskryminację można postrzegać jako niekontrolowany, trwały i nieprzewidywalny stresor. Kiedy pojawia się zdarzenie dyskryminujące, osoba będąca jego obiektem doświadcza ostrej reakcji stresowej ( faza alarmowa ). Reakcja ta sama zazwyczaj nie ma dużego wpływu na zdrowie. Jeśli dyskryminacja staje się stresorem chronicznym, gdy osoby z grup marginalizowanych doświadczają powtarzającej się dyskryminacji, rozwija się u nich zwiększona reaktywność. Ich ciała przygotowują się do szybkiego działania ( faza oporu ). Ta długotrwała kumulacja reakcji stresowych może ostatecznie doprowadzić do wzrostu negatywnych emocji i pogorszenia się zdrowia fizycznego ( stan wyczerpania ). To wyjaśnia, dlaczego dyskryminacja wiąże się z wieloma problemami ze zdrowiem psychicznym i fizycznym, w tym z depresją, chorobami układu krążenia i nowotworami (Pascoe i Smart Richman, 2009). Ochrona stygmatyzowanych grup przed negatywnym wpływem stresu wywołanego dyskryminacją może się wiązać z ograniczeniem częstości występowania zachowań dyskryminacyjnych w połączeniu ze strategiami, które mają na celu zmniejszenie negatywnych konsekwencji zaistniałej dyskryminacji. Ustawodawstwo dotyczące praw obywatelskich chroni niektóre stygmatyzowane grupy, uznając dyskryminację za przestępstwo. Jednak niektórym grupom (np. osobom transpłciowym) często brakuje dostępu do ochrony prawnej w przypadku wystąpienia dyskryminacji. Co więcej, większość współczesnej dyskryminacji przybiera subtelne formy, które nie są łatwe do udowodnienia w postępowaniu prawnym. Na przykład dyskryminacja może przybierać formy selektywnej niegościnności dla określonych grup (np. migrantów), ale jednocześnie łatwo przypisać takie niegościnne zachowanie innym przyczynom. Podobnie jak w przypadku innych czynników stresogennych, bufory takie jak wsparcie społeczne i zdrowe strategie radzenia sobie wydają się skutecznie łagodzić wpływ dyskryminacji. Techniki zmniejszające poziom stresu Wspomniane wyżej poczucie kontroli i tworzenie sieci wsparcia społecznego nie wyczerpują dostępnych technik radzenia sobie ze stresem ( ). Popularną techniką stosowaną przez ludzi do walki ze stresem są ćwiczenia fizyczne (ang. exercise ) (Salmon, 2001). Dobrze wiadomo, że ćwiczenia fizyczne, zarówno aerobowe, jak i anaerobowe, mają korzystny wpływ na zdrowie fizyczne i umysłowe (Everly i Lating, 2002). Istnieje dużo dowodów potwierdzających, że osoby sprawne fizycznie są bardziej odporne na negatywne skutki stresu i szybciej dochodzą do siebie po stresujących zdarzeniach niż osoby mniej wysportowane (Cotton, 1990). W badaniu przeprowadzonym w grupie ponad 500 policjantów i ratowników medycznych w Szwajcarii lepsza sprawność fizyczna wiązała się z mniejszym stresem. Stwierdzono również, że regularne ćwiczenia chronią przed problemami zdrowotnymi o podłożu stresowym (Gerber et al., 2010). Do technik zmniejszających poziom stresu można zaliczyć: (a) ćwiczenia, (b) medytację i relaksację lub (c) biofeedback. (Źródło zdjęcia a: modyfikacja pracy „UNE Photos”/Flickr; źródło zdjęcia b: modyfikacja pracy Caleba Roenigka; źródło zdjęcia c: modyfikacja pracy Dr Carmen Russoniello). Jednym z powodów, dla których ćwiczenia są korzystne, jest to, że mogą one buforować szkodliwe fizjologiczne mechanizmy stresu. Szczury, które ćwiczyły przez sześć tygodni, wykazały słabszą reakcję osi podwzgórze–przysadka–nadnercza na łagodne stresory (Campeau et al., 2010). Istnieją badania, w których dostrzega się związek między zwiększoną aktywnością fizyczną a wolniejszym skracaniem się telomerów (Puterman et al., 2010). Co więcej, ćwiczenia w dojrzałym wieku minimalizują szkodliwy wpływ stresu na hipokamp i pamięć (Head et al., 2012). U pacjentów chorujących na raka ćwiczenia zmniejszają niepokój (Speck et al., 2010) i objawy depresji (Craft et al., 2012). Mnogość tego typu badań wskazuje, że ćwiczenia są bardzo skutecznym narzędziem redukującym poziom stresu. W latach 70. XX wieku kardiolog Herbert Benson zaproponował metodę zmniejszającą poziom stresu nazywaną techniką relaksacyjną (ang. relaxation response technique ) (Greenberg, 2006). Technika relaksacyjna łączy w sobie relaksację z medytacją (ang. meditation ) transcendentalną i składa się z czterech komponentów (Stein, 2001): siedzenie prosto na wygodnym krześle ze stopami ustawionymi na podłożu i ciałem ułożonym w zrelaksowanej pozycji, przebywanie w cichym otoczeniu z zamkniętymi oczami, powtarzanie słowa lub frazy – mantry – np. „przytomny umysł, spokojne ciało”, bierne umożliwienie umysłowi skoncentrowanie się na przyjemnych myślach, np. dotyczących natury lub ciepła krwi odżywiającej ciało. Technika relaksacyjna jest traktowana jako ogólny sposób redukcji stresu na poziomie fizjologicznym, tj. obniżenia pobudzenia współczulnego, i była z powodzeniem stosowana w leczeniu wysokiego ciśnienia tętniczego (Benson i Proctor, 1994). Biofeedback Kolejną technikę walki ze stresem, zwaną biofeedbackiem (ang. biofeedback ), opracował Gary Schwartz (ur. 1944) z Uniwersytetu Harvarda na początku lat 70. XX wieku. W biofeedbacku wykorzystuje się aparaturę pokazującą dokładne pomiary aktywności (w zależności od potrzeb): nerwowo-mięśniowej (elektromiografia), aktywności fal mózgowych (EEG), pomiar temperatury danej osoby. Wynik pomiaru wyświetlany jest w formie sygnałów wizualnych lub dźwiękowych. Podejście to zakłada, że dostarczenie informacji o stanie fizjologicznym umożliwi danej osobie rozwinięcie strategii, które pomogą uzyskać pewien poziom kontroli nad procesami zachodzącymi w organizmie (Schwartz i Schwartz, 1995). Technika ta była z powodzeniem wykorzystywana u osób doświadczających napięciowych bólów głowy, nadciśnienia, astmy oraz fobii (Stein, 2001). Więcej informacji o tej technice oraz o jej skuteczności w leczeniu m.in. lęków (wysoka skuteczność), autyzmu (niska skuteczność) czy zaburzeń odżywiania (nieskuteczna) znajdziesz tutaj . Summary Zasadniczo istnieją dwie podstawowe formy radzenia sobie ze stresem: zorientowana na zadanie i zorientowana na emocje. Osoby stosujące strategie radzenia sobie ze stresem zorientowane na zadanie na ogół skuteczniej opanowują trudności możliwe do kontrolowania, gdyż strategie te są skierowane na źródło stresu, a nie na wynikające z niego objawy. Poczucie kontroli w znacznym stopniu wpływa na reakcję na stresory i wiąże się z lepszym fizycznym i psychicznym samopoczuciem. Wykazano, że wsparcie społeczne jest bardzo skutecznym buforem zabezpieczającym przed negatywnymi skutkami stresu. Szeroko zakrojone badania wykazały, że wywołuje ono korzystne skutki fizjologiczne i wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego. Review Questions W przypadku którego z poniższych stresorów lepiej sprawdzi się strategia radzenia sobie ze stresem zorientowana na emocje niż zorientowana na problem? śmiertelna choroba słabe stopnie w szkole bezrobocie rozwód A Badania na grupie brytyjskich urzędników pokazały, że pracownicy na niższych stanowiskach są znacznie bardziej podatni na rozwój choroby serca niż ci wykonujący pracę na wysokich stanowiskach. Wyniki te potwierdzają rolę ________ w radzeniu sobie ze stresem. techniki biofeedback wsparcia społecznego spostrzeganej kontroli radzenia sobie ze stresem zorientowanego na emocje C W porównaniu z osobami mającymi niewielkie wsparcie społeczne ludzie z dużym wsparciem społecznym ________. są bardziej podatni na zachorowanie na astmę wykazują na ogół mniejsze poczucie kontroli są bardziej podatni na zaburzenia układu krążenia na ogół lepiej tolerują stres D Koncepcja wyuczonej bezradności została sformułowana przez Seligmana jako wyjaśnienie ________. niepodejmowanie przez psy próby ucieczki po otrzymaniu wstrząsów, których można uniknąć niewyciągania przez psy wniosków z popełnionych błędów umiejętności psów do uczenia się pomagania innym psom w ucieczce z sytuacji, w których otrzymują niekontrolowany wstrząs niemożności uczenia się przez psy pomagania innym psom w ucieczce z sytuacji, w której otrzymują niekontrolowany wstrząs A Critical Thinking Questions Mimo że strategia radzenia sobie ze stresem zorientowana na zadanie wydaje się bardziej skuteczna w stawianiu czoła stresorom kontrolowalnym, to czy uważasz, że istnieją jakieś stresujące sytuacje, w których strategia zorientowana na emocje byłaby lepszym rozwiązaniem? Radzenie sobie ze stresem zorientowane na emocje byłoby prawdopodobnie lepszą strategią w sytuacjach, w których stresora nie da się kontrolować lub w których nic innego nie można zrobić, np. w przypadku śmiertelnej choroby. Opisz, w jaki sposób wsparcie społeczne wpływa bezpośrednio i pośrednio na zdrowie. Wsparcie społeczne ma bezpośredni wpływ na funkcjonowanie układu odpornościowego. Wsparcie społeczne może wpływać pośrednio na zdrowie poprzez promowanie zachowań prozdrowotnych, takich jak ćwiczenia i odpowiednie odżywanie się. Personal Application Question Pomyślcie o sytuacji, w której radziliście sobie z konkretnym stresorem, stosując strategię zorientowaną na zadanie. Co było tym stresorem? Co obejmowały działania zorientowane na problem? Czy były skuteczne? biofeedback (ang. biofeedback ) technika redukcji stresu z wykorzystaniem urządzeń elektronicznych mierzących aktywność układów niezależnych od woli (odruchów nerwowo-mięśniowych i autonomicznych) i zapewniających informacje zwrotne (feedback); pomaga ćwiczącej tak osobie zyskać przynajmniej pewien rodzaj kontroli nad tymi reakcjami radzenie sobie (ang. coping ) wysiłki (w myśli lub działaniu), których celem jest opanowanie problemów związanych ze stresem, w tym walka z jego przyczynami oraz z nieprzyjemnymi uczuciami i emocjami, jakie wywołuje poczucie kontroli (ang. perceived control ) wiara jednostki w to, że ma wpływ na swoje życie i może je sama kształtować technika relaksacyjna (ang. relaxation response technique ) technika redukcji stresu łącząca w sobie elementy relaksacji i medytacji wsparcie społeczne (ang. social support ) kojące wsparcie ze strony innych osób; może przybierać różne formy: porady, wskazówki, zachęty do działania, akceptacji, emocjonalnego pocieszenia albo realnej pomocy

Social Sciences


Dążenie do szczęścia Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zdefiniować i omówić szczęście, w tym jego wyznaczniki Opisać dziedzinę psychologii pozytywnej i określ rodzaje problemów, którymi się zajmuje Wyjaśnić znaczenie pozytywnego afektu i omów jego znaczenie dla wyników zdrowotnych Opisać pojęcie przepływu i jego związek ze szczęściem i spełnieniem Mimo że badania dotyczące stresu (ang. stress ) i tego, w jaki sposób wpływa on na nas fizycznie i psychicznie, są fascynujące, to niezaprzeczalnie jest to smutny temat. Psychologia interesuje się jednak również badaniem bardziej optymistycznego i zachęcającego podejścia do ludzkich spraw – dążenia do szczęścia. Szczęście Czym jest szczęście? Ludzie proszeni o jego zdefiniowanie podkreślają różne aspekty tego ulotnego stanu. Szczęście jest czymś wieloznacznym i można je definiować z różnych perspektyw (Martin, 2012). Niektórzy ludzie, zwłaszcza głęboko wierzący, postrzegają szczęście w sposób podkreślający cnotliwość i duchowość. Inni widzą szczęście przede wszystkim jako zadowolenie – wewnętrzny spokój i radość pochodzące z głębokiej satysfakcji z otoczenia, relacji z innymi ludźmi, osiągnięć i samego siebie. Jeszcze inni dostrzegają w szczęściu głównie przyjemne zaangażowanie w swoje otoczenie – karierę i zainteresowania, które są ciekawe, pełne sensu, satysfakcjonujące i ekscytujące. Różnice między tymi rozumieniami polegają przede wszystkim na sferze, na jaką kładziony jest największy nacisk. Większość ludzi prawdopodobnie zgodzi się, że każdy z tych poglądów w jakimś zakresie ujmuje istotę szczęścia. Komponenty szczęścia Niektórzy psychologowie sugerują, że szczęście składa się z trzech odrębnych sfer: życia przyjemnego, życia zaangażowanego i życia pełnego sensu, co przedstawiono na (Seligman, 2002; Seligman et al., 2005). Życie przyjemne realizuje się przez osiąganie codziennych przyjemności zapewniających rozrywkę, radość i ekscytację. Przykładowo wieczorne spacery na plaży i satysfakcjonujące życie seksualne mogą przyczynić się do przyjemnego życia. Życie zaangażowane osiąga się dzięki odkryciu własnych wyjątkowych umiejętności i zdolności oraz zaangażowaniu ich we wzbogacenie swojego życia. Osoby, które prowadzą życie zaangażowane, są często pochłonięte pracą lub hobby. Życie pełne sensu obejmuje głębokie poczucie spełnienia wynikające z wykorzystywania naszych talentów w służbie wyższemu dobru, w sposób dający korzyści innym lub poprawiający świat. Zasadniczo ludzie najszczęśliwsi to tacy, którzy żyją pełnią życia – ukierunkowują swoje dążenia na wszystkie trzy sfery szczęścia (Seligman et al., 2005). Szczęście to długotrwały stan dobrego samopoczucia mający trzy wymiary: odczuwanie przyjemności, wzbogacanie swoich umiejętności i działania służące wyższemu dobru. W praktyce dokładna definicja szczęścia (ang. happiness ) może obejmować każdy z tych elementów: trwały stan umysłu składający się z radości, zadowolenia i innych pozytywnych emocji, uzupełniony o poczucie, że życie ma znaczenie i wartość (Lyubomirsky, 2001). Definicja taka stwierdza, że szczęście jest długotrwałym stanem – co często określa się jako subiektywny dobrostan – a nie tylko przelotnym pozytywnym nastrojem, którego każdy od czasu do czasu doświadcza. Właśnie to trwałe szczęście skupia uwagę psychologów i innych badaczy społecznych. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu latach badania nad szczęściem znacznie się rozwinęły (Diener, 2013). Jedno z podstawowych pytań stale rozważanych przez badaczy zajmujących się szczęściem to: „Jak bardzo szczęśliwi są ludzie?”. Przeciętny człowiek na świecie jest względnie szczęśliwy i doświadcza większej liczby uczuć pozytywnych niż negatywnych (Diener et al., 2010). W latach 2010-2012 poproszono ludzi z ponad 150 państw o ocenę ich aktualnego życia na skali od 0 do 10 (gdzie 0 oznacza „najgorsze możliwe życie”, a 10 „najlepsze możliwe życie”). Średni uzyskany wynik wyniósł 5,2. Osoby żyjące w Ameryce Północnej, Australii i Nowej Zelandii uzyskały najwyższą średnią, wynoszącą 7,1, a mieszkańcy Afryki Subsaharyjskiej zanotowali najniższy średni wynik, tj. 4,6 (Helliwell et al., 2013). Pięć „najszczęśliwszych” krajów na świecie to: Dania, Norwegia, Szwajcaria, Holandia i Szwecja. Stany Zjednoczone znalazły się na 17. miejscu ( ) (Helliwell et al., 2013). (a) Badania przeprowadzone wśród mieszkańców ponad 150 państw wskazują, że Dania ma najszczęśliwszych obywateli na świecie. (b) Amerykanie umieścili Stany Zjednoczone na 17. miejscu najszczęśliwszych krajów do osiedlenia się na stałe. (Źródło zdjęcia a: modyfikacja pracy „JamesZ_Flickr”/Flickr; źródło zdjęcia b: modyfikacja pracy Ryana Swindella). Kilka lat temu w badaniu przeprowadzonym przez Instytut Gallupa na grupie ponad 1 tys. dorosłych Amerykanów 52% respondentów zadeklarowało, że są „bardzo szczęśliwi”. Co więcej, ponad 8 na 10 ankietowanych przyznało, że jest „bardzo zadowolonych” ze swojego życia (Carroll, 2007). Jednak niedawne badanie wykazało, że tylko 42% dorosłych Amerykanów jest „bardzo zadowolonych”. Grupy, w których odnotowano największe spadki poziomu szczęścia, to osoby innej rasy niż kaukaska, osoby o niższym wykształceniu oraz osoby, które politycznie identyfikowały się jako Demokraci lub osoby niezależne (McCarthy, 2020). Wyniki te sugerują, że trudne warunki ekonomiczne mogą mieć związek ze spadkiem poziomu szczęścia. Oczywiście ta interpretacja sugeruje, że szczęście jest ściśle powiązane z finansami. Ale czy tak jest? Jakie czynniki wpływają na szczęście? Czynniki powiązane ze szczęściem Co tak naprawdę sprawia, że ludzie są szczęśliwi? Jakie czynniki mają wpływ na osiąganie trwałej radości i zadowolenia? Czy są to pieniądze, atrakcyjność, dobra materialne, dochodowa praca, czy może satysfakcjonujący związek? To zagadnienie przez lata analizowano w szeroko zakrojonych badaniach. Jeden z wniosków sugeruje, że szczęście związane jest z wiekiem. Zadowolenie z życia zazwyczaj rośnie wraz ze starzeniem się ludzi, natomiast nie zauważono różnic w postrzeganiu szczęścia przez przedstawicieli różnych płci (Diener et al., 1999). Większość tych prac ma charakter korelacyjny, mimo to poniżej przedstawiono wiele kluczowych wniosków (niejednokrotnie zaskakujących). Okazuje się, że najważniejszymi czynnikami związanymi ze szczęściem są rodzina i inne relacje społeczne. Badania pokazują, że osoby zamężne są szczęśliwsze niż osoby samotne, rozwiedzione lub owdowiałe (Diener et al., 1999). Ludzie szczęśliwi deklarują również, że ich małżeństwa dają im poczucie spełnienia (Lyubomirsky et al., 2005). Niektóre badania ujawniły, że zadowolenie z życia małżeńskiego i rodzinnego jest najsilniejszym wskaźnikiem szczęścia (Myers, 2000). Osoby szczęśliwe mają na ogół więcej przyjaciół, więcej wartościowych relacji z ludźmi i trwalsze sieci wsparcia społecznego niż ludzie mniej szczęśliwi (Lyubomirsky et al., 2005). Ponadto szczęśliwi z dużą częstotliwością kontaktują się ze znajomymi (Pinquart i Sörensen, 2000). Z kolei behawiorysta Paul Dolan (ur. 1968) przekonuje w swojej książce Happy Ever After: Escaping the Myth of the Perfect Life , że małżeństwo służy, ale głównie mężczyznom. Żonaci mężczyźni deklarują wyższy poziom zadowolenia z życia niż nieżonaci. W przypadku kobiet najzdrowszą i najszczęśliwszą podgrupą są te, które nigdy nie wyszły za mąż ani nie miały dzieci. Doyle tłumaczy to tym, że kobiety ponoszą więcej kosztów związanych z zawarciem małżeństwa i wychowaniem dzieci niż mężczyźni. To na kobietach wciąż spoczywa przeważająca część obowiązków domowych i rodzinnych. Reasumując, nie tyle związek małżeński czy relacje same w sobie są gwarantem szczęścia, ile czerpane z nich satysfakcja i wsparcie. Sam fakt zawarcia małżeństwa czy przyjaźni nie uczyni nas szczęśliwymi. Ale dobre małżeństwo i wspierająca przyjaźń – już tak. Czy pieniądze dają szczęście? Szerokie badania sugerują, że odpowiedź brzmi „tak”, ale z kilkoma zastrzeżeniami. Mimo że produkt krajowy brutto (PKB) na głowę w danym państwie wiąże się z poziomem szczęścia (Helliwell et al., 2013), to zmiany w wysokości PKB (który jest mniej pewnym wskaźnikiem dochodu gospodarstwa domowego) mają niewielki związek ze zmianami w poziomie szczęścia (Diener et al. 2013b). Ogólnie rzecz biorąc, mieszkańcy zamożnych krajów są szczęśliwsi niż ci, którzy mieszkają w biedniejszych państwach. W poszczególnych krajach zamożne osoby są szczęśliwsze niż ludzie biedni, jednak zależność ta jest znacznie słabsza (Diener i Biswas-Diener, 2002). Wzrost dochodów jest powiązany z większym szczęściem (Diener et al., 2013b). Wydaje się jednak, że dochód w poszczególnych społeczeństwach jest tylko do pewnego stopnia skorelowany ze szczęściem. W oparciu o badanie w grupie 450 tys. mieszkańców Stanów Zjednoczonych ankietowanych przez Instytut Gallupa Kahneman i Deaton (2010) stwierdzili, że dobre samopoczucie rośnie wraz z rocznymi dochodami, ale tylko do poziomu 75 tys. dolarów. Średni wzrost deklarowanego dobrego samopoczucia wśród osób z dochodami przekraczającymi 75 000 dolarów jest zerowy. Jeśli chodzi o polskie badania w tym zakresie, Tomasz Szubert (2019) stwierdził po przebadaniu ponad 1100 uczestników, że wartość posiadanego majątku ma wpływ na odczuwane szczęście. Ale od bezwzględnej wartości majątku ważniejsze są dwa czynniki: porównania z innymi oraz porównania w czasie. Znaczenie ma tu nie absolutna, lecz względna wysokość dochodu. Dla poczucia szczęścia ważne jest, abyśmy byli bogatsi niż inni oraz bogatsi obecnie niż w przeszłości. Wyniki te wydają się nieprawdopodobne. Jednak oprócz tego, że wyższe dochody umożliwiają ludziom dogadzanie sobie na wakacjach na Hawajach, zajmowanie najlepszych miejsc podczas wydarzeń sportowych, jeżdżenie luksusowymi samochodami i kupowanie nowych, drogich domów, to mogą też zakłócać ludzką zdolność do czerpania radości z małych życiowych przyjemności (Kahneman, 2011). Autorzy pewnego badania odkryli, że uczestnicy, którym podprogowo przypomniano o bogactwie, poświęcili mniej czasu na delektowanie się czekoladowym batonikiem i czerpali mniejszą rozkosz z tego doświadczenia niż uczestnicy, którym nie przypomniano o bogactwie (Quoidbach, Dunn, Petrides i Mikolajczak, 2010). A co z wykształceniem i zatrudnieniem? Ludzie szczęśliwi w porównaniu z mniej szczęśliwymi mają większe szanse na ukończenie uczelni i zdobycie bardziej znaczącej i angażującej pracy. Gdy już znajdą zatrudnienie, to z większym prawdopodobieństwem mogą odnieść sukces (Lyubomirsky et al., 2005). Podczas gdy wykształcenie wykazuje pozytywną (choć słabą) korelację z poczuciem szczęścia, to inteligencja nie jest w znaczący sposób z nim związana (Diener et al., 1999). Czy religijność koreluje ze szczęściem? Zasadniczo odpowiedź brzmi „tak” (Hackney i Sanders, 2003). Jednak związek między religijnością a szczęściem zależy od otoczenia społecznego. Regiony i kraje, w których panują trudne warunki życia (np. powszechny głód i niska średnia długość życia), są na ogół bardziej religijne niż społeczeństwa żyjące w bardziej sprzyjającym środowisku. U mieszkańców kraju, w którym panują trudne warunki życia, religijność i dobrostan idą w parze, natomiast tam, gdzie ludzie cieszą się dogodnymi warunkami do życia, osoby religijne i niereligijne deklarują zbliżone poziomy dobrego samopoczucia (Diener et al., 2011). Warunki życia danego społeczeństwa mogą zdecydowanie wpłynąć na czynniki związane ze szczęściem. A jak wygląda kwestia wpływu kultury? Ludzie posiadający cechy mocno doceniane w ich kulturze są na ogół szczęśliwsi (Diener, 2012). Przykładowo, poczucie własnej wartości jest silniejszym wskaźnikiem zadowolenia z życia w kulturach indywidualistycznych niż w kolektywistycznych (Diener et al., 1995), a ekstrawertycy są szczęśliwsi w kulturach ekstrawertycznych niż w introwertycznych (Fulmer et al., 2010). Zidentyfikowaliśmy wiele czynników wykazujących korelację ze szczęściem. A jakie czynniki nie są z nim związane? Jako potencjalne czynniki wpływające na szczęście badacze rozważali zarówno rodzicielstwo, jak i atrakcyjność fizyczną, jednak nie stwierdzili żadnego ich związku ze szczęściem. Mimo częstego przekonania, że rodzicielstwo jest kluczowe dla satysfakcjonującego, pełnego sensu życia, zbiorcze wyniki z wielu krajów wskazują, że ludzie bezdzietni są na ogół szczęśliwsi od tych, którzy mają dzieci (Hansen, 2012). Mimo że na pozór poziom postrzeganej własnej atrakcyjności wróży szczęście, to obiektywna atrakcyjność fizyczna danej osoby jest słabo z nim skorelowana (Diener et al., 1995). Przeżycia a szczęście W odniesieniu do szczęścia należy uwzględnić pewną ważną kwestię. Ludzie często słabo radzą sobie z prognozowaniem afektywnym, czyli przewidywaniem intensywności i czasu trwania ich przyszłych emocji (Wilson i Gilbert, 2003). W pewnym badaniu prawie wszystkie świeżo upieczone żony przewidywały, że ich zadowolenie z życia małżeńskiego przez najbliższe cztery lata będzie takie samo lub się poprawi. Mimo tak wysokiego początkowego optymizmu okazało się, że zadowolenie z małżeństwa uległo w tym okresie pogorszeniu (Lavner et al., 2013). Ponadto często mylimy się, szacując, jak nasze długotrwałe szczęście zmieni się na lepsze lub gorsze w reakcji na określone przeżycia. Na przykład wiele osób z łatwością wyobrazi sobie, jaką euforię poczułyby, gdyby wygrały na loterii, zostały zaproszone na randkę przez znaną osobistość lub otrzymały wymarzoną pracę. Łatwo również zrozumieć, jak wytrwali fani drużyny baseballowej Chicago Cubs, która od 1908 roku nie zdobyła mistrzostwa cyklu World Series, czuli się wniebowzięci, gdy ich drużyna w końcu w 2016 roku wygrała finały. Podobnie łatwo przewidzieć, że czulibyśmy się nieszczęśliwi, gdybyśmy doznali paraliżu po wypadku lub rozstali się z ukochaną osobą. Jednak gdy ludzie doświadczają emocjonalnych reakcji na życiowe wydarzenia, często pojawia się stan zbliżony do adaptacji zmysłowej. Podobnie jak nasze zmysły przystosowują się do zmian stymulacji (np. wzrok adaptuje się do jaskrawego światła, gdy w słoneczne popołudnie wyjdziemy na zewnątrz z ciemnej sali kinowej), my również w końcu dostosujemy się do zmieniających się okoliczności w naszym życiu (Brickman i Campbell, 1971; Helson, 1964). Gdy następuje wydarzenie wywołujące pozytywne lub negatywne emocje, z reguły początkowo z pełną intensywnością doświadczamy jego wpływu emocjonalnego. Czujemy wybuch przyjemności po takich wydarzeniach jak oświadczyny, narodziny dziecka, przyjęcie na studia, otrzymanie spadku itp. Jak sobie zapewne wyobrażasz, osoby wygrywające na loterii doświadczają przypływu szczęścia po otrzymaniu wygranej (Lutter, 2007). Na podobnej zasadzie doświadczamy fali smutku po stracie współmałżonka, rozwodzie lub zwolnieniu z pracy. Jednak w dłuższej perspektywie dostosowujemy się w końcu do nowej rzeczywistości. Wpływ emocjonalny danego wydarzenia stopniowo się zmniejsza, a my ostatecznie wracamy do naszego wyjściowego, podstawowego poczucia szczęścia. Zatem to, co początkowo było ekscytującym przypływem gotówki ze szczęśliwego losu lub mistrzostwem w cyklu World Series, w końcu traci swój blask i staje się obecnym stanem rzeczy ( ). W rzeczywistości dramatyczne wydarzenia życiowe mają znacznie mniej długotrwały wpływ na szczęście niż można byłoby przypuszczać (Brickman et al., 1978). (a) Wytrwali fani drużyny Chicago Cubs z pewnością byli wniebowzięci, gdy ich zespół zdobył mistrzostwo w cyklu World Series w 2016 roku, po ponad 100 latach. (b) W podobny sposób osoby grające na loterii uważają, że wybór właściwych liczb i wygranie milionów doprowadzi do przypływu szczęścia. Jednak początkowa euforia po tych ulotnych wydarzeniach prawdopodobnie z czasem osłabnie (Źródło zdjęcia a: modyfikacja pracy Phila Roedera; źródło zdjęcia b: modyfikacja pracy Roberta S. Donovana). Niedawno zaczęły pojawiać się pytania dotyczące zakresu, w jakim ważne życiowe wydarzenia mogą na stałe zmienić punkty graniczne ludzkiego szczęścia (Diener et al., 2006). Wyniki licznych badań sugerują, że w pewnych okolicznościach poziom szczęścia nie wraca do pozycji wyjściowej. Przykładowo, mimo że ludzie na ogół dostosowują się do małżeństwa w takim stopniu, że nie sprawia ono, że są bardziej lub mniej szczęśliwi niż wcześniej, to często nie są w stanie w pełni dostosować się do bezrobocia lub ciężkiej niepełnosprawności (Diener, 2012). , bazujący na danych podłużnych z próby złożonej z ponad 3 tys. niemieckich respondentów, pokazuje poziom zadowolenia z życia kilka lat przed istotnymi życiowymi wydarzeniami, w ich trakcie i kilka lat po nich. Obrazuje on, w jaki sposób ludzie dostosowują się do określonych wydarzeń (lub nie udaje im się tego zrobić). Respondenci z Niemiec nie deklarowali długotrwałego pozytywnego pobudzenia wynikającego z małżeństwa. Zamiast tego występowała krótka poprawa poziomu szczęścia, po której następowała szybka adaptacja. Natomiast wdowy i osoby zwolnione z pracy doświadczały znacznego spadku szczęścia, który prowadził do długotrwałych zmian w zadowoleniu z życia (Diener et al., 2006). Ponadto dane podłużne z tej samej próby ujawniły, że poziom szczęścia mocno się zmienił na przestrzeni lat w przypadku prawie jednej czwartej respondentów, a 9% odczuwało poważne zmiany (Fujita i Diener, 2005). Zatem w przypadku niektórych osób poziom szczęścia w dłuższej perspektywie rzeczywiście się zmienia. Wykres pokazuje poziom zadowolenia z życia kilka lat przed trzema istotnymi wydarzeniami życiowymi, w ich trakcie i po kilku latach (0 wskazuje rok wystąpienia zdarzenia) (Diener et al., 2006). Podnoszenie poziomu szczęścia Najnowsze wyniki badań na temat szczęścia kreślą optymistyczny obraz sugerujący, że możliwe są prawdziwe zmiany poziomu szczęścia. Działania nastawione na poprawę dobrostanu mogą się przyczynić do trwałego podniesienia bazowego poziomu szczęścia. Te zmiany mogą być ukierunkowane na wymiar indywidualny, organizacyjny i społeczny (Diener et al., 2006). Autorzy jednego z badań odkryli, że szereg działań na rzecz szczęścia, obejmujących takie aktywności jak zapisywanie codziennie trzech pozytywnych rzeczy, które wydarzyły się danego dnia, prowadziło do podniesienia jego poziomu. Zwiększony poziom szczęścia utrzymywał się przez kolejne 6 miesięcy (Seligman et al., 2005). Mierzenie poziomu szczęścia i dobrostanu w obszarze społecznym może pomóc decydentom politycznym ustalić, czy i kiedy ludzie są szczęśliwi. Badania pokazują, że średni poziom szczęścia narodowego jest mocno związany z sześcioma kluczowymi zmiennymi: produktem krajowym brutto per capita (PKB na mieszkańca, który odzwierciedla gospodarczy standard życia danego kraju), wsparciem społecznym, swobodą podejmowania ważnych życiowych wyborów, średnią długością życia w dobrym zdrowiu, brakiem dostrzeganej korupcji w rządzie i biznesie oraz szczodrością (Helliwell et al., 2013). Badanie tego, dlaczego ludzie są szczęśliwi lub nie, może pomóc decydentom politycznym w rozwijaniu programów podnoszących poziom szczęścia i dobrostanu w społeczeństwie (Diener et al., 2006). Uchwały dotyczące często dyskutowanych bieżących kwestii politycznych i społecznych – takich jak bieda, podatki, dostęp do opieki medycznej, polityka mieszkaniowa, czyste powietrze i woda, a także nierówności płacowe – najlepiej byłoby podejmować z uwzględnieniem wiedzy na temat ludzkiego szczęścia. Psychologia pozytywna W 1998 roku Martin Seligman (ur. 1942) (ten sam, który przeprowadził wcześniej wspomniane eksperymenty dotyczące wyuczonej bezradności), ówczesny przewodniczący Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, zalecił, by psychologowie bardziej koncentrowali się na zrozumieniu tego, jak budować ludzką siłę i dobrostan psychiczny. Świadomie wyznaczając nowy kierunek dla psychologii, Seligman przyczynił się do stworzenia rozwijającego się ruchu i dziedziny badań nazywanych „psychologią pozytywną” (Compton, 2005). W bardzo ogólnym znaczeniu psychologia pozytywna (ang. positive psychology ) to nauka o szczęściu – obszar badań, których celem jest określenie i promowanie jakości prowadzących do większego poczucia spełnienia w życiu. Dziedzina ta analizuje ludzkie mocne strony oraz czynniki, które pomagają jednostkom wieść szczęśliwe, satysfakcjonujące życie; nie koncentruje się na patologiach, wadach i problemach. Według Seligmana i Csikszentmihalyi'ego (2000), psychologia pozytywna: na poziomie subiektywnym dotyczy wartościowych indywidualnych doświadczeń: pogody ducha, zadowolenia i satysfakcji (w odniesieniu do przeszłości); nadziei i optymizmu (w odniesieniu do przyszłości); oraz… szczęścia (w kontekście teraźniejszości). Na poziomie jednostki dotyczy pozytywnych cech indywidualnych, takich jak zdolność do miłości, powołanie, odwaga, umiejętności interpersonalne, wrażliwość estetyczna, wytrwałość, zdolność do wybaczania, oryginalność, otwartość na przyszłość, duchowość, talent oraz mądrość (str. 5). Do obszarów zainteresowań psychologów pozytywnych zaliczają się: altruizm i empatia, kreatywność, umiejętność wybaczania i współczucia, istota pozytywnych emocji, wzmacnianie funkcjonowania układu odpornościowego, smakowanie ulotnych chwil w życiu, a także wzmacnianie cnót jako sposób na poprawę poziomu prawdziwego szczęścia (Compton, 2005). Najnowsze dokonania w dziedzinie psychologii pozytywnej koncentrują się na rozszerzeniu jej zasad w kierunku pokoju i dobrostanu na poziomie społeczności globalnej. W świecie rozdartym wojnami, w którym powszechne są konflikty, nienawiść i brak zaufania, taka rozszerzona „pozytywna psychologia pokoju” może mieć istotne znaczenie dla zrozumienia, w jaki sposób pokonać prześladowania i wypracować pokój na świecie (Cohrs et al., 2013). Center for Investigating Healthy Minds Center for Investigating Healthy Minds działające przy Waisman Center na kampusie Uniwersytetu Wisconsin w Madison prowadzi wnikliwe badania naukowe nad służącymi zdrowiu aspektami umysłu, takimi jak życzliwość, zdolność wybaczania, współczucie oraz rozwaga. Centrum, założone w 2008 roku i kierowane przez znanego neurobiologa dr. Richarda J. Davidsona, analizuje szereg koncepcji, w tym takie aspekty jak program nauczania życzliwości w szkołach, neuronalne korelaty zachowań prospołecznych, efekty psychologiczne treningu tai-chi, gry cyfrowe wspierające zachowania prospołeczne u dzieci, a także skuteczność jogi i ćwiczeń oddechowych w zmniejszaniu objawów zespołu stresu pourazowego. Według informacji dostępnych na stronie internetowej Centrum zostało ono założone po tym, jak Jego Świątobliwość XIV Dalajlama postawił przed doktorem Davidsonem zadanie „zastosowania wymogów nauki do zbadania pozytywnych właściwości umysłu” (Center for Investigating Health Minds, 2013). Centrum nadal prowadzi badania naukowe mające na celu rozwój programów szkolenia zdrowego umysłu, aby ludzie prowadzili szczęśliwsze i zdrowsze życie. Afekt pozytywny i optymizm W ramach szeroko zakrojonych badań z zakresu psychologii pozytywnej analizowano rolę cech psychicznych w zachowaniu dobrostanu fizycznego. Właściwości, które sprzyjają dobrostanowi psychicznemu (np. znajdowanie w życiu sensu i celu, poczucie niezależności, pozytywne emocje i zadowolenie z życia), wiążą się z wieloma korzystnymi skutkami zdrowotnymi (w szczególności lepszym zdrowiem układu krążenia) głównie poprzez związek z funkcjami biologicznymi i zachowaniami prozdrowotnymi (takimi jak właściwa dieta, aktywność fizyczna i dobry sen) (Boehm i Kubzansky, 2012). Cecha, która przykuła dużą uwagę, to afekt pozytywny (ang. positive affect ), odnoszący się do zaangażowania w otoczenie, czemu towarzyszą przyjemne stany, takie jak szczęście, radość, entuzjazm, pobudzenie i ekscytacja (Watson et al, 1988). Afekt pozytywny, podobnie jak (omawiany wcześniej) afekt negatywny, może być krótkotrwały, długotrwały lub o charakterze cechy (Pressman i Cohen, 2005). Afekt pozytywny, niezależnie od wieku, płci i poziomu dochodów, jest skorelowany z silniejszym poczuciem więzi społecznych, wsparciem emocjonalnym i praktycznym, próbami adaptacyjnego radzenia sobie ze stresem i niższym nasileniem depresji. Jest on również związany z długością życia i prawidłowym funkcjonowaniem fizjologicznym (Steptoe et al., 2008). Afekt pozytywny stanowi również czynnik chroniący przed chorobami serca. W trwającym 10 lat badaniu mieszkańców prowincji Nowa Szkocja współczynnik chorób serca malał o 22% wraz z każdym jednopunktowym wzrostem na 5-stopniowej skali afektu pozytywnego (od 1 – brak wykazywanego afektu pozytywnego, do 5 – ekstremalny afekt pozytywny) (Davidson et al., 2010). Zatem w kontekście zdrowia przydatna jest rada zawarta w tytule piosenki Don't Worry, be Happy . Wiele badań sugeruje, że optymizm (ang . optimism ) – ogólna tendencja do patrzenia na pozytywne strony życia – jest również istotnym czynnikiem przekładającym się na dobre wyniki zdrowotne. Afekt pozytywny i optymizm to nie to samo, mimo że zjawiska te są w pewien sposób powiązane (Pressman i Cohen, 2005). Afekt pozytywny dotyczy głównie stanu pozytywnych uczuć, natomiast optymizm postrzega się jako ogólną tendencję do oczekiwania, że przydarzą się pozytywne rzeczy (Chang, 2001). Optymizm traktuje się również jako skłonność do postrzegania życiowych stresorów i trudności jako przejściowych i niezależnych od jednostki (Peterson i Steen, 2002). Liczne badania na przestrzeni wielu lat regularnie pokazują, że optymizm wiąże się z dłuższym życiem, zdrowszymi zachowaniami, mniejszą liczbą komplikacji pooperacyjnych, lepszym funkcjonowaniem układu odpornościowego u mężczyzn z rakiem prostaty oraz lepszym przestrzeganiem zaleceń lekarskich (Rasmussen i Wallio, 2008). Co więcej, optymiści deklarują mniej objawów fizycznych, mniejszy ból, lepsze funkcjonowanie pod względem fizycznym i rzadziej są ponownie hospitalizowani po operacjach serca (Rasmussen et al., 2009). Przepływ ( flow ) Kolejnym czynnikiem odgrywającym ważną rolę w rozwoju głębokiego poczucia dobrostanu jest umiejętność doznania uczucia przepływu dzięki rzeczom, którymi zajmujemy się w życiu. Przepływ (ang. flow) opisuje się jako szczególne doświadczenie, na tyle angażujące i wciągające, że staje się ono warte wykonania dla czystej przyjemności z samej tej aktywności (Csikszentmihalyi, 1997). Zazwyczaj odnosi się do przedsięwzięć kreatywnych i zajęć rekreacyjnych, ale mogą go doświadczyć również pracownicy, którzy lubią swoją pracę, albo studenci, którzy uwielbiają się uczyć (Csikszentmihalyi, 1999). Wiele osób błyskawicznie rozpozna uczucie przepływu. Angielski odpowiednik tego terminu – flow – był właściwie spontanicznie używany przez badanych, którzy mieli opisać, co czuli, gdy dobrze szło im wykonywanie jakiejś czynności. Kiedy ludzie doświadczają przepływu, angażują się w daną aktywność do tego stopnia, że się w niej zatracają. Bez trudu utrzymują koncentrację i skupienie, czują, że mają pełną kontrolę nad swoimi działaniami, a czas biegnie szybciej niż zazwyczaj (Csikszentmihalyi, 1997). Przepływ uznaje się za przyjemne doświadczenie. Najczęściej pojawia się, gdy ludzie angażują się w wymagające działania, do których niezbędne są umiejętności i wiedza, jakie – w swoim odczuciu – posiadają. Przykładowo ludzie z większym prawdopodobieństwem zadeklarują doświadczenie przepływu w odniesieniu do pracy czy zainteresowań niż w stosunku do jedzenia. Na pytanie „Czy kiedykolwiek tak mocno się w coś zaangażowałeś/zaangażowałaś, że nic innego nie miało znaczenia i straciłeś/straciłaś rachubę czasu?”, ok. 20% Amerykanów i Europejczyków odpowiedziało, że regularnie miewa takie doświadczenia (Csikszentmihalyi, 1997). Chociaż miło jest być zamożnym i posiadać dobra materialne, to pojęcie przepływu sugeruje, że żaden z tych elementów nie jest warunkiem koniecznym szczęśliwego i spełnionego życia. Kluczem jest być może znalezienie czynności, która wprawia nas w prawdziwy entuzjazm, czegoś tak absorbującego, że ta aktywność sama w sobie daje satysfakcję (niezależnie od tego, czy jest to gra w tenisa, nauka arabskiego, pisanie opowiadań dla dzieci czy gotowanie wytwornych dań). Zdaniem Csikszentmihalyi'ego (1999) stworzenie warunków umożliwiających doświadczanie przepływu powinno być naczelnym społecznym i politycznym priorytetem. Jak można to osiągnąć? Jak promować koncepcję przepływu w systemach szkolnictwa lub w miejscach pracy? Jakie potencjalne korzyści mogą przynieść takie starania? W idealnym świecie przedsięwzięcia podejmowane w ramach badań naukowych powinny nam mówić, jak uczynić świat lepszym dla wszystkich ludzi. Psychologia pozytywna daje przesłanki do zrozumienia, co naprawdę kształtuje nadzieję, optymizm, szczęście, zdrowe relacje, przepływ i prawdziwe poczucie osobistego spełnienia. Summary Mianem szczęścia określa się trwający stan umysłu, na który składają się zdolność do doświadczania przyjemności w codziennym życiu, jak również wykorzystywania swoich umiejętności i talentów do wzbogacenia życia własnego i innych. Mimo że ludzie na całym świecie zasadniczo deklarują, że są szczęśliwi, to w zależności od kraju obserwuje się różnice w średnim poziomie szczęścia. Ludzie mają tendencję do przeszacowywania stopnia, w jakim ich graniczne punkty szczęścia zmienią się na lepsze lub gorsze w następstwie określonych przeżyć. Badacze zidentyfikowali szereg czynników związanych ze szczęściem. W ostatnich latach obserwuje się rozwój psychologii pozytywnej, dziedziny badań zmierzającej do określenia i promowania wartości prowadzących do większego szczęścia i spełnienia w życiu. Review Questions Która z poniższych czynności nie jest jednym z domniemanych komponentów szczęścia? wykorzystywanie naszych talentów do poprawy życia innych uczenie się nowych umiejętności regularne przyjemne doświadczenia identyfikowanie i wykorzystywanie naszych talentów do wzbogacania własnego życia B Badacze określili szereg czynników związanych ze szczęściem. Który z niżej wymienionych się do nich nie zalicza ? wiek roczny dochód do 75 000 dolarów atrakcyjność fizyczna małżeństwo C Jaka jest różnica między afektem pozytywnym a optymizmem? Optymizm jest bardziej naukowy niż afekt pozytywny. Afekt pozytywny jest bardziej naukowy niż optymizm. Afekt pozytywny dotyczy stanu uczuć, a optymizm dotyczy oczekiwań. Optymizm dotyczy stanu uczuć, a afekt pozytywny dotyczy oczekiwań. C Krzysztof uwielbia pisać kryminały, kilka z nich udało mu się nawet opublikować. Podczas pisania niesamowicie skupia się na swojej pracy. W zasadzie jest nią tak pochłonięty, że często traci poczucie czasu i chodzi spać o 3 w nocy. Zachowanie Krzysztofa doskonale ilustruje koncepcję ________. punktu granicznego szczęścia adaptacji afektu pozytywnego przepływu D Critical Thinking Questions Uwzględniając trzy wymiary szczęścia omówione w niniejszym podrozdziale (życie przyjemne, życie zaangażowane i życie pełne sensu), powiedz, jakie kroki można podjąć, by podnieść poziom własnego szczęścia. Odpowiedzi będą różne, ale mogą np. odwoływać się do aspektów zwiększających pozytywne emocje (życie przyjemne), rozwijania oraz stosowania umiejętności i talentów (życie zaangażowane), a także wykorzystywania własnych talentów do pomocy innym (życie pełne sensu). W dniu poprzedzającym losowanie Lotto z kumulacją 30 mln złotych zauważasz przed pobliskim sklepem długą kolejkę po kupony. W oparciu o zdobytą wiedzę przedstaw swój punkt widzenia: dlaczego ci ludzie w niej stoją oraz co prawdopodobnie się stanie, jeśli jednej z tych osób uda się wytypować szczęśliwe liczby? Zgodnie z prognozowaniem afektywnym tych osób wierzą one, że jeśli wygrają, ich życie będzie niezmiernie szczęśliwe. Mimo że w ujęciu krótkoterminowym wygrana z pewnością wywoła u nich przypływ euforii, to w dalszej perspektywie zapewne dostosują się do sytuacji, a ich poziom szczęścia wróci do normy. Większość ludzi zapomina o tym fakcie, szczególnie gdy uwzględnia intensywność i czas trwania swoich emocji po ważnym życiowym wydarzeniu. Personal Application Question Zastanów się nad czynnością, która jest dla ciebie angażująca i absorbująca. Może to być na przykład granie w gry wideo, czytanie lub jakieś inne hobby. Jakie są twoje typowe zachowania podczas wykonywania tej czynności? Czy są one zgodne z koncepcją przepływu? Jeśli tak, to w jaki sposób? Czy myślisz, że doświadczenia te wzbogaciły twoje życie? Dlaczego? przepływ (ang. flow) stan obejmujący intensywne zaangażowanie w jakieś zajęcie; zwykle doświadcza się go, uczestnicząc w kreatywnej, angażującej aktywności, która sprawia nam przyjemność szczęście (ang. happiness) stan umysłu, na który składa się radość, zadowolenie i inne pozytywne uczucia; poczucie, że nasze życie ma sens i wartość optymizm (ang. optimism) cecha osobowości obejmująca pozytywne nastawienie do świata i oczekiwanie pozytywnych efektów afekt pozytywny (ang. positive affect ) cecha osobowości sprawiająca, że nasze interakcje z otoczeniem są pozytywne, a emocje, jakie wzbudzają, to m.in. szczęście, radość, entuzjazm, pobudzenie i podniecenie psychologia pozytywna (ang. positive psychology) dziedzina badań naukowych zajmująca się identyfikowaniem i promowaniem cech i zachowań prowadzących do zwiększenia odczucia szczęścia, spełnienia i satysfakcji z życia

Social Sciences