Historia psychologii Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć znaczenie Wundta i Jamesa w rozwoju psychologii Docenić wpływ Freuda na psychologię Zrozumieć podstawowe założenia psychologii Gestalt Docenić ważną rolę, jaką behawioryzm odegrał w historii psychologii Zrozumieć podstawowych założeń humanizmu Zrozumieć, w jaki sposób rewolucja poznawcza przeniosła uwagę psychologii z powrotem na umysł Psychologia to stosunkowo młoda dziedzina nauki, której eksperymentalne korzenie sięgają XIX wieku. Jak już wspomniano, każdy, kto był zainteresowany zgłębianiem tematów związanych z umysłem przed XIX wiekiem, czynił to w obszarze filozofii. Za ojców psychologii jako odrębnej dziedziny naukowej i dyscypliny akademickiej wyodrębnionej z filozofii uznaje się Wilhelma Maximiliana Wundta (1832-1920) i Williama Jamesa (1842-1910). W tym rozdziale prezentujemy przegląd paradygmatów, które wywarły wpływ na psychologię od czasów Wundta i Jamesa po dzień dzisiejszy. Wundt i strukturalizm Wilhelm Wundt to niemiecki naukowiec, którego jako pierwszego człowieka w historii nazwano psychologiem. W 1873 roku opublikował swoją słynną książkę pt. Zasady psychologii fizycznej , a w 1879 roku założył na Uniwersytecie w Lipsku pionierskie laboratorium psychologiczne . Wundt postrzegał psychologię jako dziedzinę nauki przyrodniczej zajmującą się badaniem świadomego doświadczenia i uważał, że celem psychologii było rozpoznanie składników świadomości oraz zbadanie sposobu, w jaki składniki te łączą się, by stać się świadomie przeżywanym przez daną osobę doświadczeniem. Wundt stosował metodę introspekcji (samoobserwacji) (ang. introspection ) (nazywając ją „wewnętrzną percepcją”), czyli procesu, w którym dana osoba relacjonuje swoje własne doświadczenia w sposób najbardziej obiektywny z możliwych, traktując ludzki umysł tak, jak traktuje się każdy inny aspekt natury podlegający naukowej obserwacji. Wundt starał się uczynić z introspekcji (z natury subiektywnej) metodę naukową, tj. używał bodźców powtarzalnych (w założeniu miały wywoływać za każdym razem takie samo doświadczenie u osoby badanej), a uczestnikami jego badań były osoby wyszkolone w obserwacji własnych przeżyć wewnętrznych. Wundt mierzył m.in. czas reakcji badanych (Danzinger, 1980) – dziś nazwalibyśmy to zbieraniem obserwowalnych danych. Ponadto był orędownikiem poglądu, że osoby badane powinny mieć prawo do świadomego udziału w badaniu (Danzinger, 1980) – tzn. znać jego założenia i przebieg. Jest to warunek etyczny prowadzenia badań naukowych, obowiązujący również współcześnie. Postulował także, że badania psychologiczne (zrozumienie natury ludzkiej) powinny ujmować kontekst kulturowy i tradycje, w jakich wychowywał się i wzrastał dany człowiek. Ukoronowaniem tych poglądów, tożsamych z podejściem współczesnej psychologii kulturowej, było 10-tomowe dzieło Völkerpsychologie. Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythos und Sitte (Psychologia ludów. Badanie praw rozwoju języka, mitów i obyczajów , 1900 do 1920). Wundt, a potem jego uczeń, Edward Titchener (1867-1927), rozwinęli swoje poglądy na psychikę w duchu strukturalizmu (ang. structuralism ) – stanowiska metodologicznego zakładającego, że do zrozumienia zjawisk potrzebne jest uchwycenie struktury, w której one występują, lub budowa takiego modelu, który wyjaśnia ich rolę w ich środowisku. Co ważne, zarówno Wundt, jak i Titchener koncentrowali się raczej na składowych procesów umysłowych niż na ich funkcji. Strukturalizm wyróżniał trzy podstawowe elementy procesów psychicznych pojawiające się w świadomości człowieka: wrażenia (zmysłowe reakcje na bodźce docierające do organizmu), wyobrażenia (obrazy tworzone w umysłach), afekty (uczucia towarzyszące wrażeniom lub wyobrażeniom). W laboratorium na Uniwersytecie w Lipsku Wundt wraz ze studentami ( ) prowadzili doświadczenia dotyczące m.in. czasów reakcji na bodziec. Osoba badana, często umieszczona w innym pomieszczeniu niż badacz, poddawana była działaniu określonego bodźca (światło, obraz lub dźwięk). Reakcję na bodziec badany miał sygnalizować wciśnięciem przycisku, a specjalna aparatura mierzyła czas reakcji. Wundt był w stanie zmierzyć czas reakcji z dokładnością do jednej tysięcznej sekundy (Nicolas i Ferrand, 1999). (a) Wilhelmowi Wundtowi przypisuje się miano jednego z ojców psychologii. Był twórcą pierwszego laboratorium badawczego w dziedzinie psychologii. (b) Na zdjęciu Wundt siedzi w swoim laboratorium w Niemczech w otoczeniu współpracowników. Mimo wysiłków Wundta do wyszkolenia badaczy do stosowania procesu introspekcji, proces ten pozostawał w znacznej mierze działaniem subiektywnym i wielokrotnie dochodziło do różnic zdań między członkami zespołu. James i funkcjonalizm William James (1842-1910) był pierwszym amerykańskim psychologiem, który przyjął inną perspektywę na temat tego, co powinno być przedmiotem zainteresowania psychologii jako nauki ( ). Jamesowi znana była teoria ewolucji i selekcji naturalnej Darwina, którą potraktował jako wyjaśnienie charakterystyki danego organizmu. Kluczem do zrozumienia tej teorii było założenie, że proces selekcji naturalnej prowadzi do przetrwania organizmów, które mają zdolność adaptacji do określonych warunków panujących w ich środowisku (oraz adekwatnego zachowania). Proces adaptacji polega na tym, że dana cecha organizmu spełnia funkcję umożliwiającą mu przetrwanie i rozmnażanie, ponieważ została ona wyłoniona w drodze selekcji naturalnej. Zdaniem Jamesa, celem psychologii było badanie funkcji zachowania w świecie. Tym samym, jego podejście zostało nazwane funkcjonalizmem (ang. functionalism ). Przedmiotem rozważań funkcjonalizmu był sposób, w jaki aktywność umysłowa pomaga organizmowi dostosować się do swojego środowiska. Bardziej zatem skupiał się na roli danego procesu psychicznego niż na jego składowych (w odróżnieniu od Wundta i strukturalizmu). Funkcjonalizm ma też drugie, bardziej subtelne znaczenie: funkcjonalistów bardziej interesowało działanie całego umysłu, a nie jego poszczególnych części. Podobnie jak Wundt, James także uważał, że introspekcja może być metodą, dzięki której da się zbadać aktywność umysłową, jednak James zdecydował się na zastosowanie także bardziej obiektywnych metod badawczych, m.in. wykorzystywał w swoich badaniach urządzenia rejestrujące oraz badania konkretnych wyników aktywności umysłowej, anatomii i fizjologii (Gordon, 1995). Podejście naukowe Jamesa dobrze ilustruje ten cytat: Nie mogę wręcz sobie wyobrazić, cóż pozostałoby z uczucia strachu, gdyby nie owo przyspieszone bicie serca, spłycony oddech, drżenie warg, uczucie nóg jak z waty, gęsiej skórki i skurczu jelit. Czy można nacieszyć się w pełni własną wściekłością, wyzbywszy się uczucia wrzenia w piersiach, krwi uderzającej do głowy, falowania nozdrzy, zgrzytania zębami, przemożnej chęci gwałtownego działania? Czy można jej prawdziwie doznawać ze spokojnymi mięśniami nóg, równym oddechem i kamienną twarzą? „ The principles of psychology ” Zasady Psychologii (James, 1890). Innymi słowy, podobnie jak dzieje się to we współczesnej metodologii badań psychologicznych, James starał się przekładać pojęcia psychologiczne (strach) na obiektywne, obserwowalne i mierzalne dane (reakcje fizjologiczne). Autoportret Williama Jamesa, pierwszego amerykańskiego psychologa. Freud i teoria psychoanalityczna Prawdopodobnie jedną z najbardziej wpływowych, a zarazem znanych postaci w historii psychologii jest Zygmunt Freud (1856–1939) ( ). Freud był austriackim neurologiem zafascynowanym pacjentami cierpiącymi na „histerię” i nerwice. Histerią nazywano dawniej dolegliwości obejmujące szereg objawów, od fizycznych po psychiczne, z których żaden nie był wywołany żadną konkretną chorobą fizyczną (dziś u tych osób zdiagnozowalibyśmy prawdopodobnie zaburzenia psychosomatyczne). Freud ukuł teorię, że wiele problemów jego pacjentów miało swój początek w ich nieświadomości. Zdaniem Freuda nieświadomość była zbiorem uczuć i popędów, z których człowiek nie zdaje sobie sprawy. Pozyskanie dostępu do nieświadomości miało w związku z tym kluczowe znaczenie terapeutyczne dla pacjentów. Freud uważał, że można uzyskać wgląd do nieświadomości przez analizę marzeń sennych, badanie pierwszych skojarzeń przychodzących na myśl człowiekowi w określonych tematach oraz pozornie omyłkowych przejęzyczeń. Teoria psychoanalityczna (ang. psychoanalytic theory ) koncentruje się na roli nieświadomości człowieka, jak również na jego doświadczeniach z dzieciństwa, i to właśnie ta perspektywa zdominowała obszar psychologii klinicznej na kolejnych kilka dekad (Thorne i Henley, 2005). (a) Zygmunt Freud miał duży wpływ na rozwój psychologii. (b) W jednej z wielu książek jego autorstwa, tj. Wstępie do psychoanalizy z 1917 roku, zaprezentował swoje przemyślenia na temat terapii psychoanalitycznej. Idee propagowane przez Freuda miały ogromny wpływ na rozwój psychologii, a temat ten zostanie omówiony szerzej w rozdziałach poświęconych rozwojowi psychologicznemu człowieka, teorii osobowości oraz psychoterapii. Współcześnie właściwie żadna z uznanych szkół psychoterapii nie podważa wpływu doświadczeń z wczesnego dzieciństwa na rozwój psychiki (a w konsekwencji na dalsze funkcjonowanie człowieka), jak również na istnienie pewnych nieuświadomionych struktur psychiki (np. schematów, zasad na życie, skryptów rodzinnych). Jednak nie każda forma psychoterapii zajmuje się analizą i przepracowywaniem dzieciństwa pacjenta. Psychoanaliza, podczas której pacjent opowiada psychoterapeucie o swoich doświadczeniach i o sobie, nie została wymyślona przez Freuda, ale był on popularyzatorem tej metody psychoterapeutycznej. Wiele z pozostałych teorii stworzonych przez Freuda budzi jednak kontrowersje. Zdaniem Drew Westena (1998), profesora psychologii na Uniwersytecie w Michigan, znaczna część krytyki koncentruje się na podważaniu starszych pism Freuda, bez uwzględniania jego późniejszych książek i wypowiedzi. Westen uważa, że krytycy zdają się nie dostrzegać sukcesu, jakim cieszyły się ogólne teorie, które Freud stworzył lub rozwinął. Wymienia tu znaczenie wpływu doświadczeń z dzieciństwa na decyzje podejmowane przez człowieka w życiu dorosłym, roli nieświadomości, która w opozycji do świadomej motywacji kieruje naszym zachowaniem, faktu, że motywacje mogą być ambiwalentne i wywoływać wewnętrzne konflikty mające wpływ na zachowanie, skutki reprezentacji mentalnej nas samych i innych ludzi, jakimi kierujemy się w naszych interakcjach ze światem zewnętrznym, czy rozwoju osobowości człowieka na przestrzeni lat życia. Skuteczność współczesnych wersji Freudowskiego podejścia klinicznego została empirycznie potwierdzona (Knekt et al., 2008; Shedler, 2010). Niektóre bieżące nurty psychoterapii (np. terapia psychoanalityczna, terapia psychodynamiczna) uwzględniają analizę nieświadomych poglądów pacjenta na siebie i na relacje, wykorzystując w tym celu charakterystykę relacji terapeutycznej (tj. relacji pomiędzy pacjentem a psychoterapeutą). Znaczenie historyczne Freuda i jego wpływ na rozwój praktyki klinicznej zasługują na uwzględnienie go w omówieniu rozwoju nurtów w psychologii na przestrzeni dziejów. Wertheimer, Koffka, Köhler, i psychologia Gestalt Max Wertheimer (1880–1943), Kurt Koffka (1886–1941) i Wolfgang Köhler (1887–1967) to trzej niemieccy psychologowie, którzy w latach 20. i na początku 30. XX wieku wyemigrowali z nazistowskich Niemiec do Stanów Zjednoczonych ze względu na coraz częstsze represje. Przypisuje się im zapoznanie psychologów amerykańskich z teorią psychologii Gestalt. Słowo Gestalt tłumaczy się mniej więcej jako „całość”. Nurt psychologiczny Gestalt, przeciwnie niż wcześniej prezentowane, ujmuje psychikę i funkcjonowanie człowieka całościowo. Doświadczenie zmysłowe da się oczywiście rozłożyć na poszczególne części składowe (jak chcieli strukturaliści czy fundamentaliści), ale sposób postrzegania danej sytuacji przez człowieka wynika z działania tych wszystkich składowych w całości, a nie oddzielnie. Na przykład piosenka składa się z pojedynczych nut granych przez różne instrumenty, ale prawdziwy charakter utworu odbierany jest w kontekście powiązań tych nut, czyli melodii, rytmu i harmonii, które łącznie tworzą (Thorne i Henley, 2005). Niestety, wspomniani psychologowie Gestalt byli zmuszeni porzucić znaczną część swoich badań, a po przeprowadzce do Stanów Zjednoczonych nie mieli możliwości kontynuowania ich na szerszą skalę. To właśnie te czynniki, wraz z rozwojem podejścia behawioralnego (które jest omówione jako następne) w Stanach Zjednoczonych, miały wpływ na to, że teoria psychologii Gestalt nie zyskała takiego rozgłosu i uznania w Stanach Zjednoczonych, jakimi cieszyły się w ojczyźnie Wertheimera, Koffki i Köhlera (Thorne i Henley, 2005). Mimo to kilka teorii wywodzących się z psychologii Gestalt nadal ma się dobrze. Dotyczy to m.in. założenia, że jednostka jest pewną całością, a nie sumą indywidualnie wymierzonych części, stało się ono jednym z najważniejszych fundamentów teorii humanizmu wyłonionej pod koniec XX wieku. Idee psychologii Gestalt nadal wywierają wpływ na badania doznań i percepcji. Strukturalizm, Freud i psychologowie nurtu Gestalt zajmowali się w taki czy inny sposób opisywaniem i próbą zrozumienia doświadczeń wewnętrznych człowieka. Jednak inni badacze podważali teorię, że doświadczenie wewnętrzne może stanowić przedmiot pracy badawczej, i skupili się wyłącznie na badaniu zachowania jako realnego i dającego się zaobserwować wyniku procesów mentalnych. Mowa o behawiorystach. Pawłow, Watson, Skinner i behawioryzm Jedne z pierwszych badań behawioralnych zachowań zostały przeprowadzone przez rosyjskiego fizjologa Iwana Pawłowa (1849–1936). Przedmiotem zainteresowań badawczych Pawłowa była fizjologia wydzielania śliny u psów. W trakcie prowadzenia badań zaobserwował, że można sprawić, by psy zaczynały wydzielać ślinę nie tylko w trakcie posiłku, ale także w reakcji na bodziec obojętny, który posiłek poprzedzał (dzwonek, lampkę). Tym samym Pawłow opisał formę uczenia się zachowań zwaną „odruchem bezwarunkowym”, w którym zwierzę lub człowiek prezentował odruchowe (automatyczne i fizjologiczne) reakcje na pewne bodźce, a z czasem uczył się reagować w taki sam sposób na inny bodziec powiązany przez badacza z bodźcem pierwotnym (np. dzwonek poprzedzający jedzenie). Odruch ślinienia się mógł zostać wywołany innym bodźcem (pierwotnie obojętnym), takim jak konkretny dźwięk, który był odtwarzany wielokrotnie w powiązaniu z bezwarunkowym bodźcem w postaci jedzenia. Po nauczeniu się przez zwierzę reakcji ślinienia na drugi bodziec (dźwięk), można było zaniechać wywoływania reakcji przez bodziec bezwarunkowy (jedzenie). Pierwotnie obojętny bodziec (dźwięk) stawał się bodźcem warunkowym, a wywoływana przez niego reakcja (ślinienie) - reakcją warunkową. Idea „warunkowania klasycznego” Pawłowa jest jedną z form uczenia się, którymi zajmują się behawioryści. John Broadus Watson (1878–1958) to amerykański psycholog, którego najbardziej znane osiągnięcia datuje się na początki XX wieku, gdy pracował on na Johns Hopkins University ( ). O ile Wundt i James w swoich badaniach zajmowali się możliwościami zrozumienia świadomego doświadczenia, o tyle Watson uważał, że badanie świadomości z założenia jest obarczone błędem. Obiektywna analiza umysłu była jego zdaniem niemożliwa. Watson twierdził, że psychologia, wbrew swojej nazwie, powinna badać to, co dostępne obserwacji, czyli zachowanie i jego zewnętrzne przyczyny. Psychika była dla Watsona niedostępną „czarną skrzynką”, a radykalni behawioryści odmawiali jej w ogóle znaczenia. Watson postanowił skupić się bezpośrednio na zachowaniach, które można zaobserwować, i opracowaniu sposobów ich kontroli. To podejście polegające na obserwacji i kontroli zachowań nazwano behawioryzmem (ang. behaviourism ). Jednym z głównych obszarów badawczych behawiorystów było wyuczone zachowanie i jego interakcje z wrodzonymi cechami danego organizmu. W doświadczeniach behawioralnych często wykorzystywano zwierzęta, kierując się założeniem, że to, co odkryto w badaniach nad zachowaniem zwierząt, będzie miało w pewnym stopniu odzwierciedlenie w zachowaniach człowieka. Klasycznym już cytatem Watsona jest zdanie pochodzące z jego publikacji: Dajcie mi dziecko spłodzone przez dowolną parę rodziców i dajcie mi pełną kontrolę nad środowiskiem, w jakim będzie ono wzrastać – a sprawię, że wyrośnie na wybitnego uczonego, artystę, politycznego przywódcę, czy też, jeśli tylko będę tego chciał, zostanie pospolitym przestępcą (Watson, 1913, s. 163). Ilustruje ono podstawowe przekonania Watsona nt. kluczowej roli zachowania oraz możliwości jego dowolnego niemal kształtowania. John B. Watson jest uznawany za ojca behawioryzmu. Behawioryzm zdominował psychologię doświadczalną na wiele dekad, a jego wpływ odczuwany jest w tym obszarze do dzisiaj (Thorne i Henley, 2005). To w znacznej mierze behawioryzm doprowadził do uznania psychologii za dziedzinę nauki dzięki zastosowaniu obiektywnych metod, możliwości bezpośredniej obserwacji i zbierania danych oraz, w szczególności, badań doświadczalnych. Ponadto teorie behawioralne są wykorzystywane w nurcie terapii poznawczo-behawioralnej. Modyfikacja zachowań jest często stosowana w środowisku szkolnym oraz w pracy resocjalizacyjnej. Behawioryzm przyczynił się także do rozwoju badań nad wpływem środowiska na zachowanie człowieka. Burrhus Frederic Skinner (1904–1990), amerykański psycholog ( ), również był behawiorystą i koncentrował się na badaniu wpływu, jaki na zachowanie mogą mieć konsekwencje danego działania. Zdaniem B. F. Skinnera, podstawowymi czynnikami wpływającymi na zachowanie są wzmocnienie i kara. Urządzenie na ilustracji poniżej to tzw. klatka Skinnera, czyli pudełko warunkowania sprawczego, które nadal jest używane przez badaczy zajmujących się badaniami nad zachowaniem (Thorne i Henley, 2005). (a) Burrhus Frederic Skinner jest najbardziej znany ze swojej teorii warunkowania sprawczego. (b) Zmodyfikowane wersje pudełka warunkowania sprawczego, czyli klatki Skinnera, są wciąż często stosowane w warunkach doświadczalnych. (Źródło: modyfikacja pracy „Silly rabbit”/Wikimedia Commons). Klatka Skinnera (ang. Skinner box ) to pudełko, w którym zwierzę jest odizolowane od otoczenia i ma do dyspozycji wskaźnik zachowania, np. przycisk lub dźwignię. Gdy zwierzę wciska przycisk lub porusza dźwignią, mechanizm klatki albo pozytywnie wzmacnia to działanie (np. podanie pożywienia), albo wymierza karę (np. dźwiękiem) oraz wytwarza bodziec warunkujący (np. światło), który jest powiązany ze wzmocnieniem lub karą. Badania Skinnera nad pozytywnym i negatywnym wzmacnianiem wyuczonych zachowań miały długotrwały wpływ na psychologię, choć wraz z rozwojem psychologii poznawczej wpływ ten malał. Mimo to uczenie poprzez warunkowanie jest nadal stosowane w terapii modyfikacji zachowań ludzkich. Maslow, Rogers i humanizm Na początku XX wieku amerykańska psychologia zdominowana była przez teorie behawiorystyczne i psychoanalityczne. Grupa psychologów uznawała obydwie te perspektywy za ograniczone, a przy tym nie zgadzała się, żeby miały one dominujący wpływ na całą dziedzinę psychologii. Sprzeciwiali się teorii determinizmu (zgodnie z którą wszystkie działania człowieka są warunkowane nieświadomością) propagowaną przez Freuda. Nie byli też przekonani do redukcjonizmu, czy upraszczania, które z kolei wyznawali behawioryści (psychika ograniczająca się do zachowania), ani do założeń deterministycznych behawioryzmu (ludzkie zachowanie jako powstałe pod wpływem zarówno czynników genetycznych jak i środowiskowych). Niektórzy psychologowie zaczęli formułować własne teorie, w których podkreślali znaczenie osobistej kontroli, intencjonalności oraz ludzkiej predyspozycji do „czynienia dobra” jako szczególnie istotnych dla określenia własnej tożsamości oraz wyboru zachowań. Tak zrodziła się koncepcja humanizmu. Humanizm (ang. humanism ) to perspektywa w psychologii podkreślająca potencjał dobra, który jest cechą wrodzoną człowieka (wizja człowieka jako z natury dobrego). Dwóch najbardziej znanych propagatorów psychologii humanistycznej to Abraham Maslow i Carl Rogers (O’Hara, n.d.). Abraham Maslow (1908–1970) jest najbardziej znany z opracowanej hierarchii potrzeb ludzkich mających wpływ na motywację (wybór zachowań) ( ). Mimo że ta koncepcja będzie przedmiotem bardziej szczegółowych rozważań w jednym z dalszych rozdziałów, zaprezentujemy tu jednak krótkie omówienie tego tematu. Maslow twierdził, że po zaspokojeniu podstawowych potrzeb zapewniających przetrwanie (np. pożywienia, wody, schronienia), motywacjami do działania będą potrzeby znajdujące się wyżej w hierarchii (np. potrzeby społeczne). Zdaniem Maslowa potrzeby na najwyższym poziomie piramidy dotyczą samospełnienia, procesu pozwalającego człowiekowi na zrealizowanie w pełni swojego potencjału. W tym podejściu widać wyraźnie koncentrację na pozytywnych aspektach natury ludzkiej, co jest charakterystyczne dla perspektywy humanistycznej (Thorne i Henley, 2005). Psychologowie humanistyczni odrzucali co do zasady podejście badawcze oparte na doświadczeniach redukcjonistycznych, głęboko zakorzenionych w naukach przyrodniczych i fizycznych, ponieważ ich zdaniem w ten sposób pomijano całość człowieka. Maslow i Rogers jako pierwsi zaczęli przywiązywać wagę do humanistycznych programów badawczych. Program ten zakładał przede wszystkim stosowanie metod jakościowych (w odróżnieniu od ilościowych, tj. opartych na pomiarach). Obecnie psychologia humanistyczna łączy obie metody badawcze, swobodnie sięgając po metody ilościowe, m.in. do badania poziomu szczęścia, samoidentyfikacji, mediacji oraz rezultatów psychoterapii humanistycznej. Piramida Maslowa, czyli teoria hierarchii potrzeb. Carl Rogers (1902–1987) podobnie do Maslowa podkreślał istnienie wrodzonego potencjału dobra u człowieka. ( ). Rogers stosował metodę terapeutyczną znaną jako nurt psychoterapii skoncentrowanej na pacjencie, by pomagać swoim pacjentom w poradzeniu sobie z problemami, z którymi zgłaszali się na psychoterapię. W odróżnieniu od psychoanalizy, w której terapeuta odgrywa istotną rolę w interpretowaniu tego, jak świadome doświadczenia odzwierciedlają to, co dzieje się w nieświadomości pacjenta, w podejściu Rogersa to pacjent przejmuje ster nad sesją. Rogers uważał, że psychoterapeuta powinien posiadać trzy cechy, które zapewnią maksymalizację skuteczności tej metody: bezwarunkowo pozytywny stosunek do pacjenta, autentyczność i empatię. Bezwarunkowo pozytywny stosunek do pacjenta oznacza, że psychoterapeuta w pełni akceptuje pacjenta takim, jaki jest, bez względu na to, co ten mówi. Rogers uważał, że o ile te warunki są spełnione, ludzie są bardziej skłonni do radzenia sobie i przepracowywania swoich problemów (Thorne i Henley, 2005). Carl Rogers opracował metodę psychoterapii skoncentrowanej na pacjencie, która miała duży wpływ na praktykę kliniczną. (Źródło: „Didius”/Wikimedia Commons). Humanizm miał znaczący wpływ na całą psychologię. Zarówno Maslow, jak i Rogers to nazwiska znane studentom psychologii (dowiesz się o nich więcej w kolejnych rozdziałach), a ich teorie cieszyły się uznaniem wielu badaczy. Ponadto podejście Rogersa do terapii skoncentrowane na pacjencie jest do dzisiaj stosowaną metodą w wielu szkołach psychoterapii, np. humanistycznej czy trzeciej fali terapii poznawczo-behawioralnej (terapia schematu, terapia ACT) (O’Hara, n.d.). Obejrzyj krótki materiał wideo , w którym Carl Rogers opowiada o swoim podejściu do terapii, i zobacz, na czym polega ono w praktyce. Rewolucja poznawcza Dominacja behawioryzmu i koncentracja na zewnętrznym zachowaniu odciągnęły uwagę psychologów od umysłu na dość długi czas. Wczesne prace psychologów humanistycznych przekierowały uwagę na człowieka jako całość, istotę świadomą i samoświadomą. W latach 50. XX wieku zaczęły pojawiać się nowe nurty w lingwistyce, neuronauce i informatyce, i to ta nowa perspektywa ożywiła zainteresowanie badaczy umysłem, który miał na nowo stać się przedmiotem badań. To przeniesienie obszaru zainteresowań w nauce psychologicznej nosi miano „rewolucji kognitywnej” czy „poznawczej” (Miller, 2003). W 1967 roku został wydany pierwszy podręcznik autorstwa Ulrica Neissera pt. Psychologia poznawcza, który stał się podstawową lekturą dla zwolenników nowego podejścia (Thorne i Henley, 2005). Mimo że żadnej konkretnej osobie nie przypisuje się rozpoczęcia tej rewolucji, to w pierwszych latach rozwoju tego ruchu jednym z najbardziej wpływowych propagatorów kongitywizmu był Noam Chomsky (ur. 1928) ( ). Chomsky, amerykański lingwista i filozof, profesor językoznawstwa, nie był zadowolony z tego, że behawioryzm miał tak znaczący wpływ na psychologię. Uważał, że uczynienie z zachowania centralnego punktu zainteresowań psychologii było podejściem krótkowzrocznym oraz że ta dziedzina nauki powinna na nowo zająć się badaniem kwestii związanych z funkcjonowaniem umysłu. Według Chomsky'ego tylko w ten sposób psychologia mogła w jakiś sposób przyczynić się do zrozumienia ludzkiego zachowania (Miller, 2003). Noam Chomsky jest jednym z największych propagatorów idei rewolucji kognitywnej. W 2010 roku w Pensylwanii powstał mural upamiętniający naukowca. (Źródło: Robert Moran). Psychologia europejska nigdy nie była pod takim wpływem behawioryzmu jak amerykańska, a co za tym idzie, rewolucja poznawcza przyczyniła się do ponownego nawiązania porozumienia między psychologami z Europy i z Ameryki. Co więcej, psychologowie zaczęli współpracować z badaczami z innych dziedzin, m.in. antropologami, lingwistami, informatykami i neuronaukowcami. To interdyscyplinarne podejście zyskało miano „nauk kognitywistycznych”, a jego wpływ i znaczenie dla tej perspektywy badawczej są nadal zauważalne we współczesnej psychologii (Miller, 2003). Psychologia feministyczna Nauka psychologii miała zarówno pozytywny, jak i negatywny wpływ na ludzki dobrostan. Dominacja w zachodnim świecie naukowym białych mężczyzn spowodowała, że także psychologia w swoich wczesnych stadiach rozwijała się w kontekście uprzedzeń tych naukowców, co skutkowało dyskryminacją członków społeczeństwa, którzy nie byli mężczyznami ani nie mieli jasnej skóry. Kobiety, członkowie mniejszości etnicznych oraz osoby o nieheteronormatywnej orientacji seksualnej doświadczali trudności w wejściu do świata nauki psychologicznej, a co za tym idzie, byli pozbawieni możliwości wniesienia swojego wkładu w jej rozwój, a tym samym w społeczeństwo, w którym żyli i pracowali. Osoby te doświadczały dyskryminacji także z powodu postaw prezentowanych przez białych przedstawicieli nauki płci męskiej. Do lat 60. XX wieku psychologia była w znacznej mierze dziedziną, w której kobiety były praktycznie nieobecne (Crawford i Marecek, 1989). Niewielu kobietom udawało się praktykować w dziedzinie psychologii, przez co miały one niewielki wkład w jej rozwój. Co więcej, uczestnikami doświadczeń psychologicznych byli w znacznej większości mężczyźni, przez co nie brano pod uwagę różnic międzypłciowych w badaniach psychologicznych, a kobiety nie były wystarczająco ciekawym obiektem zainteresowań badawczych. Artykuł autorstwa Naomi Weisstein, opublikowany po raz pierwszy w 1968 roku (Weisstein, 1993), stał się zalążkiem rewolucji feministycznej w psychologii, została w nim skrytykowana psychologia jako nauka. Autorka szczególnie krytycznie oceniła psychologów mężczyzn za opracowanie psychologii kobiet przez pryzmat męskich uprzedzeń i bez przeprowadzenia adekwatnych badań w celu weryfikacji cech psychologicznych przypisywanych przez nich kobietom. Weisstein podała przykłady wypowiedzi uznanych psychologów z lat 60. XX wieku, takich jak Brunon Bettleheim: „...należy przede wszystkim zdać sobie sprawę, że o ile kobiety chcą być dobrymi naukowcami czy inżynierami, to czego chcą najbardziej, to być towarzyszkami mężczyzn i matkami”. Krytyka opublikowana przez Weisstein stanowiła podbudowę psychologii feministycznej, która zrodziła się niedługo później. Nurt ten miał na celu uwolnić się od maskulinizacji wiedzy na temat psychologii kobiet i oddać należny im głos w rozwoju tej nauki. Crawford i Marecek (1989) wyróżniają kilka postulatów w rozwoju psychologii, które można zbiorczo nazwać psychologią feministyczną. Jej celem jest ponowna ocena i odkrycie wpływu kobiet na historię psychologii, badanie różnic między płciami oraz kwestionowanie postaw maskulinizacyjnych, które nie mogą wpływać na podejście do wiedzy i do nauki. Kobiety w psychologii Kobiety wnosiły wkład w psychologię od momentu jej powstania jako kierunku studiów. Margaret Floy Washburn (1871-1939) była pierwszą kobietą, która uzyskała stopień doktora psychologii (1894 rok). Prowadziła badania eksperymentalne nad zachowaniem zwierząt oraz nad percepcją mowy. Jest autorką The Animal Mind: A Textbook of Comparative Psychology (1908 rok), książki stanowiącej podsumowanie kilkudziesięciu lat jej doświadczenia naukowego. Dzieło opisuje liczne czynności poznawcze, poczynając od zmysłów i percepcji, w tym słuchu, wzroku, kinestetyki i dotyku. Późniejsze rozdziały książki koncentrują się na świadomości i wyższych procesach psychicznych. Jednak głównym tematem książki jest zachowanie zwierząt. Inna psycholożka, Mary Whiton Calkins (1863-1930), zaczynała pracę jako nauczycielka greki w uczelni dla kobiet Wellesley College , wkrótce potem jednak poświęciła się psychologii - założyła w college'u laboratorium badań psychologicznych. W czasie studiów psychologii na Uniwersytecie Harvarda współpracowała z Williamem Jamesem i Hugo Münsterbergiem (1863-1917), pracę naukową na temat pamięci pisała pod kierunkiem Williama Jamesa. Zajmowała się procesami zapamiętywania, m.in. prawem początku i końca w przypominaniu (Madigan i O’Hara, 1992). Opracowała technikę pamięciową skojarzeń parzystych (dziś zwanych łańcuchowymi). Technika ta polega na zapamiętywaniu informacji za pomocą siły „żywych obrazów” tworzonych w umyśle, które składają się na oryginalną historyjkę, ułatwiającą przypomnienie sobie wszystkiego w odpowiedniej kolejności. Narzędziem generowania interesujących opowieści jest wyobraźnia i skojarzenia. Zainteresowania Calkins obejmowały także teorię psychologiczną, a konkretnie wpływ strukturalizmu i funkcjonalizmu na obraz samego siebie człowieka ( self psychology ) (Calkins, 1906). Mary Cover Jones (1897-1987) była psychologiem rozwojowym oraz pionierką terapii behawioralnej. Przeprowadziła badanie, które uważała za kontynuację rozpoczętego przez Johna Broadusa Watsona studium Małego Alberta (o tym badaniu dowiesz się w rozdziale dotyczącym nauki). Jones zastanawiała się, czy techniki używane przez Watsona, mogłyby być użyte w przeciwnym celu, tj. nie w wywoływaniu, ale w uwalnianiu dzieci od strachu. Idąc dalej tym tokiem rozumowania, przeprowadziła badanie znane jako studium Małego Piotrusia, gdzie wykorzystała prawa uczenia się i habituacji do wyleczenia 3-letniego chłopca, Piotrusia, z jego silnego lęku przed królikami (Jones, 1924). Tym samym jest pionierką techniki systematycznej desensytyzacji, używanej do dziś z powodzeniem w terapiach różnego rodzaju fobii. Postaci wybitnych kobiet w psychologii było więcej, by wymienić tylko psychoanalityczki Karen Horney (1885-1952), Annę Freud (1895-1982) i Melanie Klein (1882-1960). Karen Horney była niemiecką psychoanalityczką i lekarzem psychiatrą, najbardziej popularną przedstawicielką koncepcji psychodynamicznych, współtwórczynią neopsychoanalizy. W 1932 roku wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, gdzie wraz z Erichem Frommem założyła Amerykański Instytut Psychoanalityczny. W swoich pracach podkreślała społeczno-kulturowe uwarunkowania rozwoju osobowości i zaburzeń, dystansując się od biologizmu koncepcji Zygmunta Freuda. Jej najsłynniejsze dzieło to Neurotyczna osobowość naszych czasów (1937). Anna Freud, to najmłodsza córka Zygmunta i Marty Freudów, austriacko-brytyjska terapeutka dziecięca, członek Wiedeńskiego Instytutu Psychoanalizy od roku 1922 i jego dyrektorka w latach 1925-1938. Rozwinęła teorię psychoanalityczną swego ojca, koncentrując się na psychologii ego i mechanizmach obronnych osobowości. Melanie Klein to brytyjska psycholog i psychoanalityk pochodzenia austriackiego. Znacząco rozwinęła techniki pracy terapeutycznej z dziećmi, która miała wpływ na psychologię dziecka i współczesną psychoanalizę. Była główną przedstawicielką nurtu teorii relacji z obiektem w Wielkiej Brytanii. Z polskich psycholożek wymienić można: Józefę Joteyko (1866-1928), Marię Grzegorzewską (1897-1967) oraz Alinę Szemińską (1907-1986). Józefa Joteyko była polską psycholożką, pedagożką oraz fizjolożką, wraz z Marią Grzegorzewską była współtwórczynią Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej w Warszawie (istnieje do dziś, obecnie pod nazwą Akademii Pedagogiki Specjalnej-APS). Była przewodniczącą belgijskiego towarzystwa neurologicznego oraz wielokrotną laureatką Paryskiej Akademii Nauk. Maria Grzegorzewska to polska pedagożka, psycholożka, profesor, uważana za twórczynię pedagogiki specjalnej w Polsce. Naczelnym hasłem jej (i założonego przez nią instytutu) było: „Nie ma kaleki – jest człowiek”). Do końca życia łączyła pracę naukową, dydaktyczną, praktyczną oraz administracyjną. Kierowała Państwowym Instytutem Pedagogiki Specjalnej, Państwowym Instytutem Nauczycielskim oraz Katedrą Pedagogiki Specjalnej Uniwersytetu Warszawskiego. Alina Szemińska była polską psycholożką, pedagożką, wykładowczynią Uniwersytetu Warszawskiego. Wraz z Jeanem Piagetem (1896-1980) prowadziła badania nad zdolnościami dzieci do budowy reprezentacji mentalnych, niezależnie od obiektów, ich różnorodności, a także ich właściwości percepcyjnych. Po dramatycznych przejściach wojennych, pobycie w getcie, więzieniu gestapo oraz w nazistowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz, po wojnie zajęła się pracą z dziećmi, tj. poradnictwem psychologicznym. Od 1947 roku wykładała w Instytucie Pedagogiki w Warszawie, a pięć lat później objęła tam kierownictwo Zakładu Psychologii. Od roku 1956 Szemińska pracowała na Wydziale Pedagogicznym UW (przemianowanym w 1969 roku na Wydział Psychologii i Pedagogiki, a w roku 1981 wyodrębnionym jako Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego) na stanowisku zastępcy profesora, a później – starszego wykładowcy. Prowadziła wykłady z psychologii rozwojowej i seminarium magisterskie. Więcej o wybitnych kobietach w psychologii możesz dowiedzieć się z książki Volkmann-Raue i Lucka Najwybitniejsze kobiety w psychologii XX wieku . Psychologia wielokulturowa Kultura ma ogromny wpływ zarówno na indywidualnego człowieka, jak i na psychologię jako dziedzinę nauki (by wymienić tylko dziedzinę psychologii społecznej), choć skutki oddziaływania kultury na psychologię nie zostały dotąd dogłębnie zbadane. Istnieje ryzyko, że teorie psychologiczne oraz dane zgromadzone w badaniach z udziałem osób białych i ze świata zachodniego mogą nie mieć zastosowania wobec ludzi i grup społecznych wywodzących się z innych kultur (Betancourt i López, 1993). Jedną z trudności, z którą musi mierzyć się psychologia międzykulturowa, jest to, że w ramach poszukiwania różnic między cechami psychologicznymi charakterystycznymi dla różnych kultur konieczne jest odejście od zastosowania wyłącznie prostej statystyki opisowej (Betancourt i López, 1993). Oznacza to, że dziedzina ta nadal pozostaje nauką o charakterze opisowym, a nie poszukującą przyczyn i skutków. Za przykład niech posłuży badanie Franko i współpracowników (2012) nad charakterystyką osób szukających terapii z powodu zaburzeń odżywiania (napadowego objadania się). Badano przedstawicieli trzech społeczności etnicznych: Latynosów, Afroamerykanów i białych Amerykanów. Wykazano, że pacjenci latynoscy zgłaszali najsilniejsze objawy napadowego objadania się spośród wszystkich grup, biali Amerykanie przeżywali najsilniejszy stres związany z wagą i wyglądem ciała, Afroamerykanie z kolei mieli najwyższe wskaźniki w próbach kontroli jedzenia (Franko et al., 2012). Wykazano istnienie znacznych różnic między tymi grupami etnicznymi pacjentów w przebiegu i charakterystyce ich zaburzeń odżywiania, ale badanie nie jest w stanie powiedzieć nic nt. przyczyn tych różnic, poza konkluzją, że owszem, istnieją. Psychologowie międzykulturowi rozwinęli teorie i badania nad charakterystyką różnych populacji, często odmienną, mimo iż ich przedstawiciele zamieszkują ten sam kraj. Rozwinięto także porównania funkcjonowania psychologicznego populacji z różnych państw. Jako przykład można tu chociażby wymienić badania nad przeżywaniem traumy i objawami stresu traumatycznego u przedstawicieli różnych kultur (Schnyder et al., 2016). W 1920 roku Cecil Sumner (1895-1954) zapisał się w historii jako pierwszy Afroamerykanin, który zdobył tytuł doktora psychologii w Stanach Zjednoczonych. Sumner był także założycielem programu studiów psychologicznych na Uniwersytecie Howarda, który wykształcił nowe pokolenie afroamerykańskich psychologów (Black et al., 2004). Znaczna część pracy i wkładu tych psychologów poświęcona była testowaniu inteligencji oraz promowaniu innowacyjnych metod edukacji, dostosowanych do dzieci z różnych środowisk kulturowych. Przykładowo, amerykański psycholog George Isidore Sánchez (1906-1972) zwracał uwagę, że różnice językowe i kulturowe nie pozwalają dzieciom z kultur odmiennych niż biała osiągać adekwatnych wyników w nauce i w testach inteligencji. Sánchez rozwijał swoje teorie podczas pracy na Uniwersytecie w Teksasie, a także wdrażał adekwatne metody edukacji dla dzieci z różnych środowisk (Black et al., 2004). Dwoje innych uznanych afroamerykańskich badaczy i psychologów to Mamie Philips Clark (1917-1983) i jej mąż Kenneth Clark (1903-1983). Najbardziej znane z ich badań to te przeprowadzone na dzieciach pochodzenia afroamerykańskiego z wykorzystaniem lalek. Badania te dowiodły istnienia kontrastu między afroamerykańskimi dziećmi uczęszczającymi do wydzielonych dla nich szkół w Waszyngtonie a tymi uczęszczającymi wspólnie z białymi dziećmi do integracyjnych szkół w Nowym Jorku. W eksperymencie wykorzystywano dwie identyczne lalki różniące się jedynie kolorem skóry i włosów. Jedna lalka była biała z żółtymi włosami, a druga była brązowa z czarnymi włosami. Dziecku zadawano pytania dotyczące lalek, np. którą lalką chciałoby się pobawić, która z nich jest ładna, która mu się nie podoba etc. Eksperyment wykazał wyraźną preferencję dla białej lalki wśród wszystkich dzieci biorących udział w badaniu. Odkrycia te ujawniły tzw. zinternalizowany (uwewnętrzniony) rasizm u dzieci afroamerykańskich oraz poczucie nienawiści do siebie, poczucie to było silniejsze wśród dzieci poddanych segregacji niż wśród uczęszczających do szkół integracyjnych. Prace Clarków miały istotny wpływ na rozstrzygnięcie w słynnej sprawie Brown kontra Rada Edukacji i orzeczenia Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, że zasada segregacji rasowej w edukacji publicznej była niekonstytucyjna. Wnioski płynące z badań Clarków znalazły zastosowanie w działaniach opieki społecznej, a samo małżeństwo założyło pierwszą poradnię wychowawczą dla dzieci w Harlemie (American Psychological Association, 2019). Posłuchaj podcastu poniżej na temat badań prowadzonych przez Clarków i ich wpływu na rozstrzygnięcie sprawy prowadzonej przed Sądem Najwyższym. Posłuchaj podcastu o wpływie badań psychologów afroamerykańskich na słynną sprawę z dziedziny praw obywatelskich Brown kontra Rada Edukacji . Podsumowanie Zanim Wundt i James podjęli tematy związane z psychologią, kwestie dotyczące ludzkiego umysłu były domeną filozofów. Jednak zarówno Wundt, jak i James przyczynili się do wyodrębnienia psychologii jako osobnej dyscypliny naukowej. Wundt był strukturalistą, czyli wierzył, że nasze doświadczenie poznawcze można najlepiej zrozumieć przez rozłożenie go na części składowe. Uważał, że najskuteczniejszą metodą wykorzystywaną do tego celu jest introspekcja. William James był pierwszym amerykańskim psychologiem będącym propagatorem funkcjonalizmu. Według założeń tego nurtu psychologii aktywność umysłu prowadziła do wytworzenia reakcji adaptacyjnej w celu dostosowania się do środowiska. Podobnie do Wundta, James również stosował metodę introspekcji, chociaż jego podejście badawcze uwzględniało także bardziej obiektywne metody. Zygmunt Freud uważał, że zrozumienie nieświadomego umysłu miało kluczowe znaczenie dla zrozumienia działań świadomych. Jego zdaniem było to istotne w szczególności dla pacjentów cierpiących na różne odmiany histerii i nerwic. Freud postrzegał analizę marzeń sennych, obserwację przejęzyczeń i wolnych skojarzeń jako środki pozwalające na uzyskanie wglądu do nieświadomości człowieka. Teoria psychoanalityczna była dominującym nurtem psychologii klinicznej w kolejnych dekadach w Europie. Psychologia Gestalt odegrała duże znaczenie w Europie. Nurt ten przyjmuje holistyczne spojrzenie na człowieka i jego doświadczenia. Po dojściu do władzy nazistów w Niemczech Wertheimer, Koffka i Köhler osiedlili się w Stanach Zjednoczonych. Mimo że ci naukowcy ostatecznie porzucili badania w dziedzinie psychologii, to im przypisuje się wprowadzenie do amerykańskich nauk psychologicznych teorii Gestalt. Niektóre z zasad stosowanych w psychologii Gestalt są nadal stosowane w badaniu doznań i percepcji. Jednym z najbardziej wpływowych nurtów w historii psychologii był behawioryzm, kładący nacisk jedynie na obserwowalne zachowania i reakcje. Celem psychologów behawioralnych było uczynienie psychologii obiektywną dziedziną nauki, co chcieli osiągnąć w drodze badań zachowań i umniejszania wagi procesów mentalnych niedających się zaobserwować. Za ojca behawioryzmu uznaje się najczęściej Johna Watsona, choć wpływ badań prowadzonych przez B.F. Skinnera na współczesne rozumienie zasad rządzących warunkowaniem sprawczym jest znaczny. Wraz z rosnącą dominacją teorii behawiorystycznych i psychoanalitycznych w obszarze psychologii część naukowców coraz silniej nie zgadzała się z obrazem człowieka, jaki wyłaniał się z tych nurtów. Skutkiem tego sprzeciwu było powstanie nurtu humanistycznego w psychologii. Humanizm zakłada, że wszyscy ludzie mają wrodzony potencjał dobra. Największy wpływ na rozwój psychologii humanistycznej mieli Maslow i Rogers. Lata 50. XX wieku to okres początków zmian w psychologii. Nauka, której głównym przedmiotem zainteresowań był behawioryzm, zaczęła wracać do źródeł, czyli badań nad procesami umysłowymi. Powstanie neuronauki i informatyki było jednym z motorów tych zmian. Ostatecznie nastała rewolucja kognitywna, a wraz z nią przekonanie, że to dzięki badaniu procesów poznawczych można naprawdę zrozumieć zachowania ludzkie. Review Questions Na podstawie lektury rozdziału odpowiedz, który z teoretyków poparłby następujące stwierdzenie: „Zjawisko percepcji można zbadać najlepiej przez rozłożenie doświadczenia na części składowe”. William James Max Wertheimer Carl Rogers Noam Chomsky B ________ jest znany z opracowania własnej hierarchii potrzeb. Noam Chomsky Carl Rogers Abraham Maslow Zygmunt Freud C Rogers uważał, że autentyczność, empatia i ________ w procesie terapeutycznym są warunkami koniecznymi do zrozumienia przez pacjenta jego problemów. strukturalizm funkcjonalizm Gestalt bezwarunkowo pozytywne odniesienie D Klatka warunkowania sprawczego (tzw. klatka ________) to urządzenie wykorzystywane do badania zasad rządzących warunkowaniem sprawczym. Skinnera Watsona Jamesa Koffki A Critical Thinking Questions Jak zmieniał się przedmiot zainteresowań badawczych psychologii na przestrzeni lat od XIX wieku? Początkowo psychologię definiowano jako badania naukowe nad umysłem lub procesami umysłowymi. Z czasem psychologia zaczęła coraz bardziej zajmować się badaniem zachowań. Jednak wraz z nastaniem rewolucji poznawczej w centrum uwagi psychologów ponownie znalazły się procesy umysłowe, które uznano za istotne dla zrozumienia zachowań człowieka. Reakcją na jaki nurt w psychologii było podejście behawioralne? Behawioryści badali w sposób obiektywny zachowania dające się zaobserwować, po części w opozycji do psychologów skoncentrowanych na badaniu umysłu (wg behawiorystów badanie tego, czego nie można bezpośrednio zobaczyć). Personal Application Questions Zygmunt Freud to prawdopodobnie najbardziej znana postać w psychologii. W jakich obszarach lub sytuacjach można według ciebie spotkać się z odniesieniami do Freuda lub jego teorii na temat roli nieświadomości w kształtowaniu świadomych zachowań? behawioryzm (ang. behaviourism ) kierunek skupiający się na obserwowaniu i kontroli zachowań funkcjonalizm (ang. functionalism ) kierunek zajmujący się tym, jak aktywność psychiczna pomaga organizmowi spełniać określone funkcje i tym samym dostosować się do środowiska humanizm (ang. humanism ) podejście w psychologii podkreślające, że człowiek jest największą wartością i ma w sobie potencjał innych wartości, w tym dobra introspekcja (ang. introspection ) proces, podczas którego człowiek obserwuje i bada własne przeżycia psychiczne, próbując rozumieć wszystkie ich elementy (w praktyce relacjonowanie na bieżąco swojego strumienia świadomości) teoria psychoanalityczna (ang. psychoanalytic theory ) kierunek skoncentrowany na wpływie nieświadomości na świadome zachowania strukturalizm (ang. structuralism ) kierunek, zgodnie z którym wszelkie doznania psychiczne można zrozumieć jako kombinację prostych zdarzeń, czyli elementów, a zasadniczą strukturę ludzkiej psychiki można ujawnić przez analizowanie wszystkich podstawowych elementów wrażeń i innych doświadczeń, które tworzą życie psychiczne jednostki

Social Sciences


Psychologia współczesna Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Docenić różnorodność zainteresowań psychologii Zrozumieć podstawowe zainteresowania w każdym z opisanych obszarów psychologii Wykazać znajomość niektórych głównych pojęć lub ważnych postaci w każdym z opisanych obszarów psychologii Współczesna psychologia to szeroka i zróżnicowana dziedzina nauki, na którą wpływ miały wszystkie historyczne nurty opisane w poprzednim podrozdziale. W tym podrozdziale znajdziesz przegląd głównych nurtów psychologii współczesnej przedstawionych w kolejności, w jakiej są one omawiane dalej w niniejszym podręczniku. Nie jest to katalog zamknięty, ale wystarczający do zapoznania się z podstawowymi obszarami badań psychologicznych i praktyki dzisiejszych psychologów. Psychobiologia i psychologia ewolucyjna Jak sugeruje nazwa, psychobiologia (ang. biopsychology ) bada wpływ biologii na nasze zachowanie. Psychobiologia jest szeroką dziedziną nauki, wielu psychobiologów stawia sobie za cel zrozumienie, w jaki sposób budowa i funkcjonowanie układu nerwowego są powiązane z zachowaniem ( ). Często łączą oni strategie badawcze stosowane zarówno w psychologii, jak i w fizjologii (Carlson, 2013). Psychobiolodzy badają wpływ budowy i funkcji układu nerwowego na zachowanie. Rysunek schematycznie przedstawia budowę (a) ośrodkowego i (b) obwodowego układu nerwowego. Zainteresowania badawcze psychobiologów obejmują szereg zagadnień, m.in. narządy zmysłów, układ ruchu, sen, zmiany fizjologiczne i behawioralne w wyniku zażywania i nadużywania narkotyków, działanie układu trawiennego, układu rozrodczego, rozwój neurologiczny, plastyczność układu nerwowego i biologiczne korelacje zaburzeń psychicznych. Ze względu na bardzo szeroką tematykę psychobiologii w jej badania zaangażowani są specjaliści z różnych dziedzin (biolodzy, lekarze, fizjolodzy i chemicy). Takie interdyscyplinarne podejście do badań układu nerwowego (głównie centralnego układu nerwowego) nazywane jest neuronauką. Łączy w sobie wiedzę medyczną, biologiczną, biochemiczną, biofizyczną, informatyczną i psychologiczną. Psychobiologia jest jedną z powiązanych z nią dziedzin (Carlson, 2013). O ile psychobiologia koncentruje się przede wszystkim na fizjologicznych przyczynach zachowań człowieka lub innych organizmów, o tyle psychologia ewolucyjna zajmuje się badaniem podstawowych przyczyn warunkujących zachowania. Jako podstawowe przyczyny zachowania możemy wskazać optymalne przystosowanie się i funkcjonowanie organizmu w jego środowisku, a także reprodukcję. Wskaźnikiem adaptacji do środowiska będzie m.in. dane zachowanie czy cecha anatomiczna, przekazywane następnym pokoleniom w genach. Badanie zachowania w kontekście ewolucji ma swoje początki w teorii Karola Darwina (1809-1882), jednego z twórców teorii ewolucji. Darwin miał świadomość tego, że zachowanie musi mieć charakter adaptacyjny i temu tematowi poświęcił swoje książki Pochodzenie człowieka (1871) oraz O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt (1872). Psychologia ewolucyjna (ang. evolutionary psychology ), a w szczególności psychologia ewolucyjna człowieka powraca do łask w ostatnich dekadach. Aby podlegać ewolucji w drodze doboru naturalnego, dane zachowanie musi mieć konkretne podłoże genetyczne. Ogólnie rzecz biorąc, oczekujemy, że jeśli dane zachowanie jest uwarunkowane genetycznie, to we wszystkich kulturach ludzkich powinno ono być wyrażane podobnie, ponieważ różnice genetyczne między poszczególnymi populacjami ludzkimi są niewielkie. Podejście przyjęte przez większość psychologów ewolucyjnych zakłada, że da się przewidzieć skutek zachowania w określonej sytuacji w oparciu o teorię ewolucji, tj. przydatność takiego zachowania dla przetrwania, a następnie jego powielenie w drodze doboru naturalnego. Psychologowie ewolucyjni prowadzą obserwacje i eksperymenty w celu weryfikacji, czy skutki takich zachowań odpowiadają tym wskazanym w teorii ewolucji. Warto mieć świadomość, że tego rodzaju badania nie dają wiarygodnych dowodów na to, że zachowania mają charakter adaptacyjny, ponieważ brakuje w nich danych na temat tego, czy określone zachowanie jest uwarunkowane genetycznie, a nie tylko kulturowo (Endler, 1986). Dowiedzenie, że jakaś cecha, w szczególności występująca u ludzi, jest skutkiem działania teorii doboru naturalnego, to niezwykle trudne zadanie. Być może właśnie dlatego niektórzy psychologowie ewolucyjni zazwyczaj przyjmują założenie a priori, że zachowania, które badają, są uwarunkowane genetycznie (Confer et al., 2010). Jedną ze słabości psychologii ewolucyjnej jest to, że nasze cechy uległy ewolucji pod wpływem oddziaływania pewnych czynników środowiskowych i społecznych występujących na przestrzeni dziejów (kilkanaście tysięcy lat), a nie posiadamy pełnej wiedzy na temat tego, co to były za czynniki. Z tego względu przewidywanie, które z zachowań mają charakter adaptacyjny, jest niezwykle trudne. Cechy behawioralne niekoniecznie są cechami adaptacyjnymi w warunkach dzisiejszych, choć mogły mieć taki charakter w warunkach występujących w przeszłości. Istnieje wiele obszarów związanych z zachowaniem ludzkim, dla których można znaleźć odpowiedź w historii ewolucji. Są to między innymi: pamięć, dobór partnerów, relacje między krewnymi, przyjaźń i współpraca, rodzicielstwo, organizowanie się społeczności i pozycja w społeczeństwie (Confer et al., 2010). Psychologowie ewolucyjni zaobserwowali, że między ludźmi istnieją wyraźne międzykulturowe podobieństwa w zakresie oczekiwań. Przykładowo, w badaniu dotyczącym preferencji w wyborze partnera prowadzonym na grupie kobiet i mężczyzn należących do 37 różnych kręgów kulturowych, Buss (1989) odkrył, że dla kobiet ważniejszy był potencjał zarobkowy przyszłego partnera, podczas gdy mężczyźni uważali za istotniejsze czynniki związane z potencjałem rozrodczym (młodość i atrakcyjność). Generalnie założenia badawcze były porównywalne z założeniami teorii ewolucyjnych, choć zaobserwowano różnice pomiędzy przedstawicielami niektórych kręgów kulturowych. Doznania i percepcja Badacze zainteresowani fizjologią i psychologią postrzegania rzeczywistości zajmują się badaniem wrażeń zmysłowych (ang. sensation ) oraz spostrzegania (ang. perception ) ( ). Badania nad wrażeniami (doznaniami) i spostrzeganiem (percepcją) są w znacznym stopniu interdyscyplinarne. Wyobraź sobie, że idziesz między budynkami, udając się na kolejne zajęcia. Otaczają cię widoki, dźwięki, odczuwasz zapachy, możesz dotknąć budynku, drzewa i poczuć ich fakturę. Doświadczasz również doznań związanych z temperaturą powietrza, ponadto idąc, utrzymujesz równowagę ciała. Te wszystkie czynniki leżą w zakresie zainteresowań badacza zajmującego się tematyką doznań i percepcji. Gdy patrzysz na ten rysunek, widzisz albo kaczkę, albo królika. Informacja, która dociera do zmysłów, jest taka sama, ale percepcja tych informacji może się znacząco różnić. W jednym z dalszych rozdziałów podręcznika, w którym znajduje się omówienie wyników badań nad doznaniami i percepcją, dowiesz się też, że sposób odbierania świata nie jest tylko prostą sumą informacji sensorycznych, jakie do nas docierają. Nasze doświadczenie (percepcja) ma bardzo złożony charakter, a wpływ na nie mają różne czynniki, m.in. to, na czym skupiamy uwagę w danej chwili, nasze wcześniejsze doświadczenia, a nawet krąg kulturowy, z jakiego się wywodzimy. Psychologia poznawcza W poprzednim podrozdziale była już mowa o tym, że rewolucja poznawcza (kognitywna) miała ogromny wpływ na psychologów i skłoniła ich do powrotu do badań nad definicyjnym zagadnieniem psychologii, tj. badania umysłu i procesów poznawczych leżących u podstaw zachowań (po dominacji behawioryzmu, który zajmował się tylko zachowaniem). Psychologia poznawcza (ang. cognitive psychology ) to obszar psychologii, który zajmuje się badaniem procesów poznawczych, czyli percepcji oraz procesów myślowych, oraz ich związku z naszymi działaniami. Podobnie do psychobiologii, psychologia poznawcza obejmuje szeroki zakres tematyczny i często w ramach tej dziedziny dochodzi do współpracy osób specjalizujących się w różnych dyscyplinach naukowych. Właśnie dlatego ukuto termin „kongnitywistyka” – w celu opisania interdyscyplinarnego charakteru tej dziedziny badawczej (Miller, 2003). Kognitywistyka zajmuje się obserwacją i analizą działania zmysłów, fizjologii mózgu i funkcjonowania umysłu, w szczególności ich modelowaniem. Znajduje się na pograniczu wielu dziedzin (psychologii poznawczej, neurobiologii, filozofii umysłu, sztucznej inteligencji, lingwistyki, logiki i fizyki). Psychologowie poznawczy zajmują się m.in. funkcjonowaniem uwagi, rozwiązywaniem problemów, używaniem języka i funkcjonowaniem pamięciowym. Podejścia stosowane w badaniach tych kwestii są równie zróżnicowane. W związku z tym psychologia poznawcza została omówiona w więcej niż tylko jednym rozdziale podręcznika. Inne aspekty związane z psychologią poznawczą znajdziesz w dalszych rozdziałach poświęconych procesom myślowym, pamięci, rozwoju życia człowieka, psychologii społecznej i psychoterapii. Psychologia rozwojowa Psychologia rozwojowa (ang. developmental psychology ) to dziedzina psychologii zajmująca się rozwojem człowieka w ciągu jego życia. Psychologów specjalizujących się w psychologii rozwojowej interesują procesy powiązane z dojrzewaniem fizycznym i psychicznym. Przedmiotem ich badań są zmiany fizyczne zachodzące w organizmie ludzkim z wiekiem oraz zmiany zachodzące w umiejętnościach poznawczych, rozumowaniu moralnym, zachowaniach społecznych i w przejawach funkcjonowania psychicznego człowieka. Pierwsi psychologowie rozwojowi skupiali się przede wszystkim na obserwacji zmian podczas dojrzewania i dostarczyli nauce wielu ważnych informacji na temat różnic pomiędzy dziećmi a dorosłymi w zakresie umiejętności fizycznych, poznawczych czy społecznych. Przykładowo, badania prowadzone przez Jeana Piageta (1896–1980) ( ) dowiodły, że małe dzieci nie mają świadomości stałości przedmiotu. Pojęcie „stałości przedmiotu” odnosi się do zrozumienia, że fizyczne przedmioty istnieją dalej, nawet jeżeli je przed nami schowano. Gdyby pokazać dorosłej osobie zabawkę, a następnie schować ją za zasłoną, to osoba ta wiedziałaby, że zabawka nadal istnieje. Jednak małe dzieci zachowują się tak, jakby schowana zabawka przestała realnie istnieć. Nie ma przy tym zgody wśród badaczy odnośnie do wieku, w którym człowiek rozwija umiejętność rozumienia stałości przedmiotu; wskazywany jest przedział wiekowy między drugim a trzecim rokiem życia (Munakata et al., 1997). Jean Piaget jest znany ze swoich teorii dotyczących zmian umiejętności poznawczych zachodzących u człowieka wraz z procesem dojrzewania. Choć Piaget zajmował się zmianami poznawczymi zachodzącymi u człowieka w wieku dziecięcym i młodzieńczym, to coraz więcej psychologów rozwojowych opowiada się za rozszerzeniem badań na zmiany, których doświadczamy na dalszych etapach życia. Dzięki temu dowiadujemy się, jak zmieniały się całe populacje demograficzne w państwach rozwiniętych. Wraz ze stopniowym wzrostem długości życia człowieka, rośnie liczba osób w podeszłym wieku. Według danych GUS przybywa mieszkańców Polski w wieku 65 lat i starszych. W końcu 2019 roku ich liczba wyniosła ponad 8,4 mln, a ich udział w ogólnej populacji wzrósł do 21,9%. (wobec odpowiednio 5,7 mln, tj. niespełna 15 %, w 2000 r.). W 2050 roku Polska stanie się jednym z krajów w Europie o najbardziej zaawansowanym procesie starzenia się populacji. Osoby w wieku 65 lat i starsze będą w Polsce wówczas stanowiły 31,5% populacji (GUS, 2020). Psychologia osobowości Psychologia osobowości (ang. Personality psychology ) zajmuje się badaniem stałej struktury psychicznej człowieka, tj. osobowości – stosunkowo stałych cech psychicznych, schematów myślenia czy wrażliwości psychicznej jednostki, które nadają względną spójność jej zachowaniu. W rozwój wczesnych teorii osobowości wnieśli wkład m.in. Zygmunt Freud, Abraham Maslow (była o nich mowa w podrozdziale o historii psychologii) oraz Gordon Allport (1897-1967). Badacze ci podjęli próbę wyjaśnienia, w jaki sposób następuje rozwój osobowości u człowieka. Freud był zdania, że osobowość jest wynikiem wewnętrznych konfliktów między świadomymi a nieświadomymi częściami umysłu, które zachodzą przez całe życie. W szczególności Freud twierdził, że człowiek przechodzi różne etapy rozwoju psychoseksualnego. Według tej teorii osobowość dorosłego tworzy się w wyniku rozwiązania różnych wewnętrznych konfliktów, które koncentrowały się wokół rozwoju psychoseksualnego i zmiany znaczenia stref erogennych (dostarczających przyjemności): od oralnych (u niemowlęcia) do genitalnych (u dorosłego człowieka). Podobnie do wielu teorii Freuda i ta koncepcja budziła kontrowersje i nie została w żaden sposób udowodniona naukowo (Person, 1980). W ostatnich latach badania dotyczące osobowości przyjęły bardziej ilościowy charakter. Mniej skupiają się na wyjaśnianiu sposobów, w jaki rozwija się osobowość człowieka, bardziej zaś na rozpoznaniu cech osobowości (ang. personality traits ): na pomiarach tych cech (np. ekstrawersji) oraz określaniu ich interakcji w celu przewidzenia zachowania człowieka w danej sytuacji. Bada się na przykład wpływ interakcji wysokiego poziomu ekstrawersji i wysokiego poziomu ugodowości na zachowania asertywne. Cechy osobowości to relatywnie trwałe schematy myślowe i schematy zachowań. Na przestrzeni lat powstały różne teorie mające określić liczbę cech wchodzących w skład opisu osobowości. Obecnie dominuje pogląd, że do zbadania różnych wariantów osobowości ludzkiej wystarcza pięć wymiarów cech. Te wymiary osobowości nazywa się „Wielką piątką” lub pięcioczynnikowym modelem osobowości (ang. Five Factor Model ). Te pięć cech osobowości wyróżniono na podstawie wieloletnich analiz dostępnych danych naukowych oraz zastosowania skomplikowanych modeli statystycznych. Obejmują one sumienność, ugodowość, neurotyczność, otwartość na doświadczenie i ekstrawersję ( ). Każda z tych cech okazuje się stosunkowo niezmienna przez cały okres życia człowieka (np. Rantanen et al., 2007; Soldz i Vaillant, 1999; McCrae i Costa, 2008) i jest uwarunkowana genetycznie (np. Jang et al., 1996). Każdy z wymiarów Wielkiej piątki pokazany jest na rysunku powyżej. Opisy osobowości z niskim poziomem danej cechy znajdują się po lewej stronie, a opisy osobowości z wysokim poziomem danej cechy – po stronie prawej. Psychologia społeczna Psychologia społeczna (ang. social psychology ) zajmuje się interakcjami i relacjami między ludźmi. Badania psychologii społecznej obejmują szeroki zakres tematyczny, m.in. różnice w sposobach wyjaśniania naszych własnych zachowań w porównaniu z zachowaniami innych osób, uprzedzenia, atrakcyjność społeczną czy sposoby rozwiązywania konfliktów międzyludzkich. Psychologowie społeczni starają się także zbadać, jak obecność innych ludzi wpływa na nasze schematy myślowe i zachowanie. Istnieje wiele ciekawych badań prowadzonych w obszarze psychologii społecznej i możesz o nich przeczytać w dalszych rozdziałach tego podręcznika. Na razie jednak omówimy jedno z najbardziej kontrowersyjnych badań psychologicznych w historii, mianowicie eksperyment Milgrama. Stanley Milgram (1933–1984) to amerykański psycholog społeczny najbardziej znany ze swoich badań w obszarze uległości. W 1961 roku zbrodniarz nazistowski Adolf Eichmann oskarżony o popełnienie masowych zbrodni przeciw ludzkości stanął przed sądem. Wiele osób zastanawiało się, jak członkowie nazistowskiego aparatu terroru byli w stanie prowadzić swą zbrodniczą działalność na terenach okupowanych państw czy w licznych obozach koncentracyjnych. Wytłumaczenia, jakoby jedynie wykonywali rozkazy zwierzchników, nie brzmiały przekonująco. W tym czasie większość psychologów zgadzała się, że niewiele osób zadawałoby ból i cierpienie tylko dlatego, że otrzymały takie polecenie. Milgram postanowił przeprowadzić badanie w celu weryfikacji powyższego założenia ( ). Milgram dowiódł, że niemal dwie trzecie badanych było skłonnych zadawać innemu człowiekowi wstrząsy elektryczne o śmiertelnym natężeniu tylko dlatego, że otrzymali takie polecenie od osoby, którą postrzegali jako autorytet (w tym przypadku była to osoba w kitlu laboratoryjnym). Jednocześnie warto pamiętać, że badani nie mieli możliwości wycofania się z badania. W rzeczywistości nikt w tym doświadczeniu nie ucierpiał – eksperyment Milgrama był sprytnym fortelem, bo w roli osób, którym badani mieli wymierzać kary, wystąpiły osoby współpracujące z Milgramem. Otrzymały one jasne i konkretne wytyczne co do swojego zachowania i reakcji, jakie miały prezentować w trakcie doświadczenia (Hock, 2009). Niejako przy okazji badań Milgrama, które wiązały się z oszustwem i możliwością wywołania negatywnych skutków emocjonalnych u badanych, opracowano kodeks etyczny dla badaczy. Głównym celem wprowadzonych wytycznych było zapobieżenie sytuacjom, w których mogło dojść do wprowadzenia badanych w błąd, chyba że podanie prawdziwego celu eksperymentu mogłoby wpłynąć na jego wyniki (po przeprowadzeniu badania uczestnik musi jednak zostać poinformowany o jego prawdziwym celu – jest to tzw. procedura odkłamania). Wprowadzono także wymóg uzyskania świadomej zgody badanych na udział w eksperymencie. Sam eksperyment Milgrama został poddany szerokiej analizie oraz krytyce, a jego późniejsze replikacje (oraz modyfikacje) zarówno potwierdziły tezy autora, jak i im zaprzeczyły. Więcej na ten temat możesz przeczytać choćby w artykule Voegels „ The Milgram experiment: Its impact and interpretation ” (2014). Treść ogłoszenia dotyczącego naboru do doświadczenia Stanleya Milgrama. Ogłoszenie zaczyna się zdaniami: „Zapłacimy ci 4 dolary za godzinę twojego czasu. Poszukujemy osób do badań nad pamięcią". Psychologia pracy i organizacji Psychologia pracy i organizacji (ang. industrial-organizational psychology ) to dziedzina psychologii, która zajmuje się zastosowaniem teorii psychologicznych, zasad i wyników badań w kontekście pracy oraz funkcjonowania organizacji. Psychologowie z taką specjalizacją często są angażowani do zadań związanych z zarządzaniem zasobami ludzkimi, strukturą organizacyjną i środowiskiem pracy. Firmy często korzystają z usług psychologów pracy i organizacji w procesach rekrutacyjnych oraz w celu stworzenia warunków pracy, które przełożą się na wysoką wydajność i skuteczność pracowników. Poza praktycznym zastosowaniem teorii w tym kontekście psychologia pracy i organizacji zajmuje się także badaniami naukowymi w środowisku pracy i organizacji (Riggio, 2013). Psychologia zdrowia Psychologia zdrowia (ang. health psychology ) zajmuje się wpływem interakcji czynników biologicznych, psychologicznych i społeczno-kulturowych na zdrowie. To podejście nosi miano biopsychospołecznego modelu zdrowia (ang. biopsychosocial model ) ( ). Celem pracy psychologów zdrowia jest pomaganie ludziom w osiągnięciu poprawy stanu zdrowia przez wywieranie wpływu na kształt polityki państwa w tym zakresie, prowadzenie działań edukacyjnych, interwencyjnych oraz badania naukowe. Psychologowie zdrowia mogą prowadzić badania nad związkami zdrowia z genetyką, zachowaniami, relacjami z innymi oraz stresem. Opracowują również metody pomagające ludziom w zmianie szkodliwych zdrowotnie wzorców zachowań (MacDonald, 2013). Biopsychospołeczny model zdrowia zakłada, że stan zdrowia człowieka jest warunkowany interakcją trzech czynników: biologicznego, psychologicznego i społecznego. Psychologia sportu i aktywności fizycznej Psychologowie specjalizujący się w psychologii sportu i aktywności fizycznej (ang. sport and exercise psychology ) zajmują się między innymi badaniem aspektów psychologicznych osiągania wyników sportowych, w tym motywacją i lękiem związanym ze startem w zawodach, a także wpływem aktywności sportowej na stan psychiczny i emocjonalny sportowców. Zainteresowania badawcze psychologii sportu wykraczają jednak poza zagadnienia sportu i wysiłku fizycznego, dotyczą bowiem także kwestii związanych z wydajnością psychiczną i fizyczną osób pracujących w trudnych warunkach, np. strażaków, żołnierzy, artystów performatywnych czy chirurgów. Psychologia kliniczna Psychologia kliniczna (ang. clinical psychology ) to obszar psychologii, który koncentruje się na diagnostyce i leczeniu zaburzeń psychicznych oraz problematycznych zachowań. W związku z tym uważa się, że ma charakter bardziej praktyczny niż teoretyczny, jednak część psychologów klinicznych zajmuje się także prowadzeniem badań naukowych. Poradnictwo psychologiczne (ang. counseling psychology ) to obszar psychologii, który koncentruje się na poprawie emocjonalnych, społecznych, zawodowych i pozostałych aspektów życia osoby zdrowej psychicznie. Nie należy mylić go z psychoterapią (tj. złożonym i specjalistycznym procesem leczenia zaburzeń psychicznych). Poradnictwo psychologiczne ma raczej charakter doraźny i krótkoterminowy (np. konkretne wskazówki wychowawcze dla rodziców agresywnego trzylatka, wskazówki polepszenia komunikacji dla pary w kryzysie etc.). Jak wspomniano już wcześniej, teorie sformułowane przez Zygmunta Freuda i Carla Rogersa miały znaczny wpływ na kształt relacji pomiędzy terapeutą a pacjentem (od milczącej i wycofanej postawy terapeuty w psychoanalizie po otwartą i żywą postawę terapeuty humanistycznego). O ile pewne aspekty teorii psychoanalitycznych nadal znajdują zastosowanie w pracy terapeutycznej współczesnych psychoterapeutów wykształconych w nurcie terapii psychodynamicznej, to zaproponowane przez Rogersa podejście do terapii (ang. therapy ) stawiające w centrum uwagi pacjenta miało duży wpływ na działalność psychologów klinicznych w ogóle. Obecnie większość szkół psychoterapeutycznych akcentuje znaczenie dobrej relacji terapeutycznej dla osiągnięcia zmiany w terapii, a jej elementami są takie cechy postawy terapeuty jak: wsparcie, empatia, zainteresowanie pacjentem i jego problemami, spójność i autentyczność – tj. wszystkie cechy postulowane przez Rogersa. Psychoterapeuci pracujący w nurcie poznawczo-behawioralnym biorą pod uwagę w pracy terapeutycznej funkcjonowanie procesów poznawczych oraz ich wzajemny związek (na rysunku pokazany został związek między myślami, emocjami i zachowaniem). Na obecny kształt psychologii klinicznej wpływ wywarły także behawioryzm i rewolucja kognitywistyczna, przyczyniając się do rozwoju nurtu psychoterapii behawioralnej, psychoterapii poznawczej oraz psychoterapii poznawczo-behawioralnej ( ). Kwestie związane z diagnozą i leczeniem zaburzeń psychicznych i problematycznych schematów zachowań będą szczegółowo omówione w dalszej części podręcznika. Bez wątpienia psychologia kliniczna jest obszarem psychologii najczęściej obecnym w mediach popularnych i wiele osób błędnie zakłada, że zadania i praktyka psychologii to niemal wyłącznie praca z pacjentami i psychoterapia. Psychologia sądowa Psychologia sądowa ( śledcza ) (ang. forensic psychology ) to obszar psychologii, w którym stosuje się dorobek naukowy i praktyczny psychologii w kwestiach związanych z wymiarem sprawiedliwości. Przykładowo psychologowie sądowi (i psychiatrzy sądowi) zajmują się oceną, czy dana osoba jest w stanie wziąć udział w postępowaniu sądowym, wydają opinię na temat stanu umysłowego oskarżonych w momencie popełnienia przestępstwa, pełnią rolę konsultantów w sprawach o ustalenie opieki nad dziećmi, doradzają w procesie wydawania wyroków i zaleceń korekcyjnych. Występują także jako konsultanci w sprawach, w których przesłuchiwani są naoczni świadkowie zbrodni oraz dzieci (American Board of Forensic Psychology, 2014). W tym kontekście pełnią rolę biegłych sądowych wzywanych przez sąd czy jedną ze stron do opracowania ekspertyzy na podstawie przeprowadzonych badań i swojego doświadczenia zawodowego. Psychologowie zatrudniani jako biegli sądowi muszą mieć specjalistyczną wiedzę prawniczą na temat działania systemu prawa i na temat zasad wydawania opinii w kontekście sądowym, a nie tylko w ramach psychologii. Profilerzy kryminalni to z kolei mały odsetek psychologów, którzy współpracują z organami ścigania w charakterze konsultantów, np. tworzą profil osobowości, motywów i możliwych dalszych zachowań sprawcy przestępstwa. Podsumowanie Psychologia to różnorodna dyscyplina wiedzy, na którą składa się kilka głównych poddziedzin charakteryzujących się odmiennymi podejściami badawczymi. Psychobiologia zajmuje się badaniem biologicznych podstaw zachowania. Doznania zmysłowe i percepcja to tematy, którymi zajmuje się poddziedzina psychologii badająca sposób postrzegania informacji płynących do nas za pośrednictwem zmysłów i tym, jak te informacje są przetwarzane w doświadczenia postrzegania świata wokół nas. Psychologia poznawcza bada związek między procesami myślenia a zachowaniem, a psychologowie rozwojowi zajmują się badaniem fizycznych i psychicznych zmian zachodzących w ciągu całego życia człowieka. Psychologia osobowości koncentruje się na cechach osobowości, tj. względnie stałych schematach myśli i emocji, mających wpływ na zachowanie. Psychologia pracy i organizacji, psychologia zdrowia, sportu, sądowa i kliniczna uznawane są za dziedziny psychologii stosowanej. Psychologowie pracy i organizacji stosują koncepcje psychologiczne w kontekście środowisk zawodowych. Psychologowie zdrowia poszukują sposobów na poprawę stanu zdrowia człowieka, a psychologowie kliniczni zajmują się diagnostyką i leczeniem zaburzeń psychicznych i problematycznych zachowań. Psychologowie sportu i aktywności fizycznej badają związki między myślami, emocjami a osiągnięciami w sporcie, wysiłkiem i aktywnością fizyczną. Psychologowie sądowi zajmują się zastosowaniem teorii i praktyki psychologicznych w ramach wymiaru sprawiedliwości. Review Questions Naukowiec zainteresowany tym, jaki związek mają zmiany zachodzące w komórkach hipokampu (części mózgu odpowiedzialnej za uczenie się i pamięć) z kształtowaniem się pamięci prawdopodobnie jest specjalistą w dziedzinie ________. psychobiologii psychologii zdrowia psychologii klinicznej psychologii społecznej A Względnie stały zestaw schematów myślowych i cech psychicznych człowieka wpływający na zachowanie nazywany jest ________. etapem psychoseksualnym rozwoju stałością obiektu osobowością percepcją C W kontrowersyjnym eksperymencie psychologicznym Milgrama dotyczącym uległości, prawie ________ uczestników badania było skłonnych na polecenie osoby będącej autorytetem aplikować drugiej osobie wstrząsy, o których wiedzieli, że mogą prowadzić do śmierci. 1/3 2/3 3/4 4/5 B Badacz zainteresowany czynnikami, które powodują, że dana osoba jest najlepszym kandydatem na dane stanowisko, to psycholog ________. osobowości kliniczny społeczny pracy i organizacji D Critical Thinking Questions Mając na uwadze ogromną różnorodność poszczególnych obszarów w psychologii opisanych w tym podrozdziale, jak twoim zdaniem są one połączone? Mimo że różne perspektywy psychologiczne mają różne obiekty zainteresowań i stosuje się w nich różne podejścia badawcze, to wszystkie mają na celu zrozumienie i/lub zmianę schematów myślowych oraz/lub zachowania. Jakie potencjalne zastrzeżenia etyczne wiążą się z eksperymentem Milgrama na temat uległości? Wiele osób kwestionowało etyczność tego doświadczenia. Mimo że ostatecznie nikt nie ucierpiał, to wiele osób podważało założenie, jakoby wiedza na temat tego, czy ktoś jest skłonny zadawać ból lub zabić drugą osobę, nie miała wpływu na postrzeganie siebie i na zdrowie psychiczne uczestników badania. Co więcej, oszustwo i nie podanie uczestnikom adekwatnych informacji przed badaniem i po nimi nadal budzi wiele kontrowersji. Personal Application Question Gdy znasz już w skrócie główne obszary badawcze psychologii? Która z nich wydaje cię się najbardziej warta głębszego poznania? Dlaczego ta, a nie inna? psychobiologia (ang. psychobiology ) badania wpływu biologii na zachowania biopsychospołeczny model zdrowia (ang. biopsychosocial health model ) podejście, zgodnie z którym interakcja czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych wpływa na zdrowie człowieka psychologia kliniczna (ang. clinical psychology ) dział psychologii stosowanej skoncentrowany na diagnozie i leczeniu zaburzeń psychicznych i zachowania psychologia poznawcza (ang. cognitive psychology ) dział psychologii skoncentrowany na badaniu procesów poznawczych, procesów myślenia oraz ich związków z doświadczeniami i działaniami poradnictwo psychologiczne (ang. psychological counselling ) dział psychologii skoncentrowany na wzmacnianiu emocjonalnych, społecznych, zawodowych i pozostałych aspektów życia osoby zdrowej psychicznie; nie jest psychoterapią! psychologia rozwojowa (ang. developmental psychology ) dział psychologii skoncentrowany na naukowym badaniu rozwoju człowieka w cyklu życia psychologia sądowa ( psychologia śledcza ) (ang. forensic psychology ) dział psychologii stosowanej skoncentrowany na stosowaniu teorii i praktyki psychologii w obszarach związanych z wymiarem sprawiedliwości psychologia osobowości (ang. personality psychology ) dział psychologii skoncentrowany na badaniu osobowości, tj. względnie stałych wzorców myślenia i cech warunkujących określone zachowania cechy osobowości (ang. personality trait) względnie stałe, charakterystyczne dla jednostki, ogólne tendencje do określonych zachowań, emocji i sądów, przejawiających się w różnych sytuacjach psychologia sportu i aktywności fizycznej (ang. psychology of sport and physical activity ) dział psychologii stosowanej skoncentrowany na interakcjach między czynnikami psychicznymi i emocjonalnymi a sprawnością fizyczną w sporcie, aktywnościach fizycznych i innych zajęciach ruchowych

Social Sciences


Kariera zawodowa psychologa Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć wymagania edukacyjne dotyczące kariery w środowisku akademickim Zrozumieć wymagania związane z karierą w środowisku akademickim Poznać możliwości kariery poza środowiskiem akademickim Tematyka, jakiej psychologowie podejmują się w pracy zawodowej, jest bardzo różnorodna. W Polsce prawo do wykonywania zawodu psychologa uzyskuje się jedynie po ukończeniu pięcioletnich magisterskich studiów psychologicznych (licencjat z psychologii jest niewystarczający, o czym mówi Ustawa z dnia 8 czerwca 2001 o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów). Jeśli zależy ci na karierze naukowej w tej dziedzinie, musisz uzyskać stopień doktora nauk społecznych w dziedzinie psychologii. Można go zdobyć na dwa sposoby: kontynuując naukę na czteroletnich studiach doktoranckich, kończących się one obroną pracy doktorskiej, lub doktoryzując się z tzw. „wolnej stopy”, tj. zajmując się wyłącznie badaniami naukowymi niezbędnymi do doktoratu oraz pisaniem pracy, bez udziału w zajęciach i bez świadczenia pracy dydaktycznej. Wymogi uzyskania stopnia doktora różnią się w zależności od kraju, a nawet od uczelni, przy czym zazwyczaj osoby ubiegające się o uzyskanie tego stopnia muszą napisać i obronić rozprawę doktorską. W Polsce dysertacja (ang. dissertation ) jest rozbudowaną pracą, zawierającą: opis tematu badawczego, wartości edukacyjnych i praktycznych wynikających z zajęcia się nim, szczegółową i rozbudowaną część teoretyczną (opis dostępnych badań i teorii stanowiących podstawę do określenia problemu badawczego doktoratu), wreszcie – opis własnych badań: ich założeń, hipotez i uzyskanych wyników. Wymogiem każdej pracy doktorskiej jest uzasadnienie jej wkładu w rozwój psychologii. Praca doktorska podlega obronie przed komisją złożoną z dwóch recenzentów, specjalistów w danej dziedzinie. Recenzenci mają prawo do pytań i uwag krytycznych, a doktorant – do odpowiadania na nie. Warunkiem przyznania stopnia doktora jest pozytywna opinia i rekomendacja wszystkich recenzentów ( ). Stopień doktora zazwyczaj przyznawany jest podczas uroczystości; świeżo upieczony doktor nakłada na siebie togę. (Źródło: Public Affairs Office Fort Wainwright). Po uzyskaniu stopnia doktora można się ubiegać o zatrudnienie na uczelni. Pracownicy naukowi zatrudnieni na uczelniach zazwyczaj dzielą swój czas zawodowy między prowadzenie badań, nauczanie i pracę na rzecz swojej instytucji (np. udział w różnych komisjach naukowych, wydawanie ekspertyz, publikację artykułów, recenzję innych prac naukowych etc.). Czas poświęcany każdemu z tych zadań jest bardzo różny w zależności od uczelni. Nierzadko pracownicy naukowi przenoszą się na kolejne uniwersytety, aby znaleźć dla siebie najlepsze środowisko akademickie. W poprzednim podrozdziale omówiono główne nurty psychologii, jakimi zajmują się wydziały psychologii w kraju; w związku z tym, w zależności od zdobytego doświadczenia, absolwent studiów psychologicznych może łączyć pracę naukową z inną specjalizacją praktyczną (np. psychologią kliniczną, psychologią biznesu etc.). Zapotrzebowanie na psychologów ze stopniem doktora na rynku pracy. Inne ścieżki kariery w środowisku akademickim Niekiedy na uczelniach brakuje pełnoetatowych pracowników naukowych, którzy mogliby poprowadzić oferowane przez te uczelnie kursy dydaktyczne. W takich przypadkach często zaprasza się wykładowców i nauczycieli z odpowiednim wykształceniem spoza uczelni, którzy zazwyczaj prowadzą działalność psychologiczną poza środowiskiem uniwersyteckim. Takie osoby nie zawsze muszą legitymować się stopniem doktora, wymaganym przez większość uczelni prowadzących 5-letni program studiów na kierunku psychologia. Ponadto wiele różnych wydziałów mających w swoim programie studiów zajęcia z psychologii poszukuje kadry do ich prowadzenia. Pewna grupa osób, które uzyskały stopień doktora, interesuje się prowadzeniem zajęć w środowisku akademickim, ale nie chce być dydaktykami. Osoby te mogą być zatrudniane na stanowiskach o charakterze wyłącznie badawczym. Takie możliwości oferują przede wszystkim duże uniwersytety prowadzące rozbudowaną działalność badawczą lub instytucje stricte badawcze (np. Polska Akademia Nauk). W niektórych obszarach psychologii osoby, które niedawno uzyskały stopień doktora, często szukają zatrudnienia w ramach programów rozwoju po zdobyciu stopnia naukowego doktora (ang. postdoctoral training programs ), tzw. post doc., dostępnych dla planujących dalszą karierę naukową. W praktyce polega to na tym, że osoby mające stopień naukowy doktora oraz doświadczenie akademickie zatrudniane są w ramach grantów do udziału w konkretnych projektach naukowych, mogących trwać nawet kilka lat. W większości przypadków po ukończeniu jednego lub dwóch takich programów można otrzymać propozycję stałego zatrudnienia na uczelni. Ścieżki kariery poza środowiskiem akademickim Psychologia zwykle kojarzy się z szeroko rozumianą ochroną zdrowia psychicznego, tj. pracą kliniczną z pacjentami (choć nie są to jedyne możliwości zawodowe po tych studiach). Osoby, które chcą rozpocząć praktykę w zakresie psychologii klinicznej, mogą wybrać specjalizację z psychologii klinicznej. Specjalizacja kliniczna jest jedną z głównych specjalizacji psychologii praktycznej. Zajmuje się profilaktyką, diagnostyką i terapią zaburzeń psychicznych oraz zaburzeń zachowania. W kręgu zainteresowań tej dziedziny psychologii leży przede wszystkim psychika człowieka chorego oraz mechanizmy związane z powstawaniem chorób i to, jak różne choroby wpływają na funkcjonowanie umysłu. Do uzyskania specjalizacji z tej dziedziny wymagany jest minimum rok praktycznej pracy na stanowisku psychologa w placówce ochrony zdrowia psychicznego. Następnie kandydat musi ukończyć czteroletnie studia podyplomowe z psychologii klinicznej oraz odbyć wielomiesięczne staże (trwające nawet 1,5 roku). Specjalizacja składa się z dwóch części: podstawowej i specjalizacyjnej. W bloku podstawowym osoba specjalizująca się zdobywa podstawową wiedzę oraz umiejętności, które dotyczą zastosowania psychologii klinicznej w czterech działach medycyny: 1) psychiatrii, 2) pediatrii, 3) neurologii i 4) chorobach somatycznych. W bloku szczegółowym osoba specjalizująca się wybiera jedną ze ścieżek specjalistycznych, aby pogłębić wiedzę i umiejętności szczegółowe, które są właściwe dla zaburzeń oraz chorób wybranego działu medycyny. Szczegółowy program kształcenia specjalizacji psychologia kliniczna określają wytyczne Ministerstwa Zdrowia (Ignaszak, 2016). Po jego ukończeniu i obronie uzyskujesz tytuł psychologa klinicznego (ang. clinical psychologist ). Inną możliwością specjalizacyjną jest psychoterapia. Jeśli interesuje cię praca psychoterapeuty, musisz zdobyć umiejętności i uprawnienia do prowadzenia psychoterapii – specjalistycznej metody leczenia problemów i dolegliwości, w przypadku których ważną rolę odgrywają czynniki psychiczne. Podkreślmy ważne i kluczowe rozróżnienie: psycholog nie jest psychoterapeutą. Psycholog to osoba, która ukończyła 5-letnie studia psychologiczne i obroniła magisterium. Studia psychologiczne mają przede wszystkim walor teoretyczny – przygotowują absolwenta do rozumienia zjawisk zachodzących w ludzkiej psychice, jednak zwykle uwzględniają jedynie kilka tygodni lub miesięcy praktyk (jeśli w ogóle). Osoba po studiach psychologicznych nie ma uprawnień ani tym bardziej umiejętności do prowadzenia psychoterapii! Psycholog kliniczny również nie jest psychoterapeutą, mimo że ukończył kilka lat specjalizacji. Psycholog kliniczny może oczywiście pracować w szpitalu, poradni zdrowia psychicznego czy ośrodku interwencji kryzysowej. Jego główne zadanie polega na wspieraniu i towarzyszeniu osobom w chorobie. Chodzi o wsparcie psychologiczne dla osób zmagających się z różnymi chorobami somatycznymi, które z definicji negatywnie wpływają na psychikę. Zaliczają się do nich zwłaszcza różne choroby przewlekłe, takie jak niewydolność serca, przewlekła obturacyjna choroba płuc, cukrzyca, choroby neurologiczne, nowotwory czy utrata sprawności ruchowej. Nierzadko psycholodzy kliniczni zajmują się prowadzeniem oddziaływań terapeutycznych – do tego jednak celu specjaliści z tej dziedziny muszą nabyć specjalistyczne uprawnienia. Aby zostać psychoterapeutą, musisz ukończyć całościowe, czteroletnie szkolenie z zakresu psychoterapii w jednej z wybranych, uznanych szkół psychoterapii – tj. posiadających dorobek praktyczny i/lub naukowy, w tym udokumentowane dowody naukowe na skuteczność prowadzenia psychoterapii w wybranym nurcie. W Polsce uznanych jest pięć szkół psychoterapii: psychodynamiczna, poznawczo-behawioralna, systemowa, humanistyczna oraz interpersonalna. Poza ukończeniem studiów z psychoterapii musisz spełnić szereg dodatkowych kryteriów: odbyć własną psychoterapię, prowadzić praktykę psychoterapeutyczną (zwykle minimum przez dwa lata), regularnie uczestniczyć w superwizji (przyglądać się własnej pracy klinicznej z bardziej doświadczonym specjalistą w celu wzbogacania własnych umiejętności pomocy) oraz zdać wymagane egzaminy i pozytywnie przejść ocenę prezentowanej pracy z pacjentem (przedstawienie opisu teoretycznego i nagrania sesji terapeutycznej z pacjentem). Co jeszcze warto wiedzieć o tej ścieżce kariery? Szkoła psychoterapii jest sporym wydatkiem. W realiach polskich jest to koszt rzędu 30–40 tys. złotych w ciągu czterech lat. W Polsce obecnie nie ma uregulowanej sytuacji prawnej dotyczącej wymagań, które musi spełniać osoba nazywająca siebie psychoterapeutą. Od kilku lat w opracowaniu jest ustawa o niektórych zawodach medycznych, lecz nie została jeszcze uchwalona. Projekt ustawy zakłada, iż zawód psychoterapeuty będzie mogła wykonywać „osoba, która ukończyła szkołę wyższą i uzyskała tytuł magistra lub magistra pielęgniarstwa lub lekarza, oraz ukończyła szkolenie podyplomowe w zakresie psychoterapii” (Ustawa z dnia 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów, Dz. U. Nr 73, poz. 763). Ze względu na brak uchwalonej ustawy powstały pozaustawowe kryteria, które musi spełniać osoba, by mogła zajmować się psychoterapią – jest to ukończenie co najmniej 2 lat szkolenia psychoterapeutycznego oraz praca pod superwizją osoby posiadającej certyfikat superwizora psychoterapii. Na koniec warto dokonać także rozróżnienia między psychoterapeutą a psychiatrą. Psychiatra to absolwent studiów medycznych, z tytułem lekarza, w trakcie lub po ukończeniu podyplomowej specjalizacji z psychiatrii. Prawo do wykonywania zawodu (z nadaniem odpowiedniego numeru) lekarz otrzymuje po zakończeniu specjalizacji. Lekarz psychiatra posiada wymagane kwalifikacje do udzielania świadczeń zdrowotnych, w szczególności polegających na: badaniu stanu zdrowia, rozpoznawaniu chorób i zapobieganiu im, leczeniu i rehabilitacji chorych, udzielaniu porad lekarskich, a także wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich (art. 9 ust. 1 Ustawy z dnia 11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym, Dz. U. z 2019 r. poz. 2365 oraz z 2020 r. poz. 322. Warto pamiętać, że praca po studiach psychologicznych to nie tylko praca stricte kliniczna. Obszarów, w których psycholog może znaleźć pracę, jest naprawdę sporo. Poniżej wymieniono niektóre: psycholog dziecięcy (praca w szkołach i innych placówkach edukacyjnych oraz w poradniach psychologiczno-pedagogicznych: wsparcie, diagnoza i profilaktyka trudności edukacyjnych, psychologicznych i socjalizacyjnych wśród dzieci) psycholog zwierząt – behawiorysta (praca ze zwierzętami towarzyszącymi człowiekowi, np. psami, końmi, kotami, w celu korygowania ich nieprawidłowych zachowań i nauki pożądanych umiejętności; praca z opiekunami zwierząt) psycholog sportu (praca ze sportowcami w celu poprawy m.in. ich motywacji oraz radzenia sobie ze stresem związanym z aktywnością sportową, zawodami etc.) psycholog zdrowia (profilaktyka i promocja zdrowia, np. kształtowanie zdrowych nawyków żywieniowych, aktywności fizycznej etc.; praca z problemami w tym zakresie) psycholog pracy (rekrutacja, diagnoza i rozwój pracowników, np. prowadzenie działań nakierowanych na rozpoznanie i wspieranie specyficznych potrzeb danego zespołu, organizacji etc.) psycholog transportu (diagnostyka psychologiczna i psychomotoryczna pod kątem możliwości prowadzenia pojazdów mechanicznych) szkoleniowiec – coach (szeroko rozumiane wspieranie rozwoju osobowości, np. poprzez warsztaty rozwijające umiejętności komunikacyjne, interpersonalne, asertywność, radzenie sobie ze stresem, zarządzanie emocjami, zarządzanie czasem etc.; coach z definicji pracuje z osobami zdrowymi, bez zaburzeń psychicznych) diagnosta (diagnozuje i opisuje funkcjonowanie psychiczne, np. przeprowadza specjalistyczne testy psychologiczne w celu diagnozy stanu zdrowia psychicznego w szpitalach i innych placówkach ochrony zdrowia psychicznego; sporządza z nich raporty, nie zajmuje się terapią!) psycholog sądowy (wydaje opinie psychologiczne, które następnie mogą zostać wykorzystane przez sąd do orzekania wyroków w sprawach rodzinnych, alimentacyjnych, rozwodowych i innych; może pracować jako biegły sądowy). Podsumowanie Aby rozpocząć karierę naukową na uczelni, konieczne jest posiadanie stopnia doktora. Jednakże istnieje szereg pozaakademickich ścieżek kariery dostępnych dla absolwentów psychologii. Umiejętności nabyte w trakcie edukacji uniwersyteckiej pierwszego stopnia w zakresie psychologii są bardzo przydatne w wielu miejscach pracy. Należy pamiętać, że studia psychologiczne dają przede wszystkim wiedzę teoretyczną. Dalszy rozwój praktyczny w dziedzinie psychologii wymaga ukończenia specjalistycznych kursów i zdobycia umiejętności, co wymaga dużego nakładu czasu, wysiłku i finansów. Review Questions Jeżeli ktoś chce zostać wykładowcą psychologii na uniwersytecie prowadzącym studia 5-letnie, musi posiadać tytuł/stopień ________ psychologii licencjata w zakresie nauk ścisłych licencjata w zakresie nauk humanistycznych magistra doktora nauk społecznych D Aby pracować w charakterze psychoterapeuty, należy ukończyć studia psychologiczne posiadać tytuł naukowy doktora ukończyć podyplomowe szkolenie z psychoterapii prowadzić badania w zakresie psychoterapii C Critical Thinking Questions Dlaczego uniwersyteckie zajęcia z psychologii są tak przydatne w wielu zawodach? Studia psychologiczne z jednej strony wykształcają umiejętność krytycznego myślenia, w tym analizowania przedstawionych argumentów i wyników badań. Psychologia jako dziedzina nauki i wiedzy o człowieku w bardzo szerokim zakresie wyjaśnia funkcjonowanie jednostki, grupy i zbiorowości. Tym samym wiedza psychologiczna pomaga lepiej rozumieć świat. Ponadto na zajęciach praktycznych rozwijane są podstawowe umiejętności psychologiczne (m.in. umiejętności komunikacyjne, asertywność, aktywne słuchanie, empatia etc.). Przydaje się ona w wielu środowiskach pracy. Personal Application Question Która z opisanych ścieżek kariery wydaje ci się najciekawsza? dysertacja (ang. dissertation pisemna praca naukowa (praca dyplomowa) przygotowana w celu uzyskania stopnia naukowego doktor nauk humanistycznych, dr (ang. doctor, Ph. D. ) stopień akademicki nadawany w wielu dyscyplinach naukowych na uczelniach wyższych program rozwoju po zdobyciu stopnia naukowego doktora (ang. post doc) umożliwia młodym naukowcom kontynuowanie rozwoju programów badawczych i pogłębianie umiejętności badawczych pod nadzorem innych specjalistów w danej dziedzinie; najczęściej ma charakter zatrudnienia w ramach konkretnego programu badawczego, na który uzyskano finansowanie (grant) psycholog (ang. psychologist ) absolwent 5-letnich studiów psychologicznych, który obronił tytuł magistra psychologii; posiada uprawnienia do wykonywania usług psychologicznych, tj. do: diagnozy psychologicznej, opiniowania, orzekania, udzielania pomocy psychologicznej, prowadzenia badań naukowych w dziedzinie psychologii lub działalności dydaktycznej w tym zakresie psycholog kliniczny (ang. clinical psychologist) specjalizacja, w której główny nacisk jest kładziony na pracę z pacjentem w kontekście klinicznym; psycholog, który ukończył dodatkowe 4- lub 5-letnie szkolenie specjalistyczne po zakończeniu studiów psychologicznych, jest profesjonalnie przygotowany do profilaktyki, diagnostyki i wsparcia psychologicznego (nie terapii!) zaburzeń psychicznych występujących w chorobach somatycznych psychoterapeuta (ang. psychotherapist ) absolwent 4-letnich podyplomowych studiów z psychoterapii; musi posiadać wykształcenie wyższe na poziomie magisterskim, choć niekoniecznie psychologiczne; poza odbyciem studiów podyplomowych do uzyskania tytułu zawodowego psychoterapeuty konieczne jest spełnienie szeregu wymogów (m.in. własna psychoterapia, dwuletni staż pracy z pacjentami, regularna superwizja, zdanie wymaganych egzaminów)

Social Sciences