Zmiany klimatu i ich negatywne konsekwencje Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać na najważniejsze czynniki determinujące obecne zmiany klimatu na Ziemi Objaśnić, jakie są społeczne i gospodarcze skutki zmian klimatycznych Zrozumieć, w jaki sposób zmiany klimatu zagrażają dotychczasowej działalności przedsiębiorstw Określić, które branże zostaną w największym stopniu dotknięte zjawiskiem zmian klimatycznych Zgodnie z najpowszechniej wykorzystywaną definicją zmiany klimatu (ang. climate change ) to przede wszystkim cykliczne wzrosty i spadki średniej temperatury naszego globu spowodowane m.in. zmianami stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze, cyrkulacją mas powietrza (przede wszystkim nad powierzchnią oceanów), aktywnością Słońca oraz wulkanów. Na podstawie badań prowadzonych przez paleoklimatologów wiemy, że średnie temperatury na Ziemi zmieniają się od milionów lat ( ). Odchylenie globalnej średniej temperatury powierzchni Ziemi od średniej z lat 1850–1900 (średnie dekadowe). Dane z lat 1850–2000 to obserwacje, a z lat 1–1850 to rekonstrukcja. (Źródło: raport IPCC AR6) Jeśli ktokolwiek w tym momencie pomyślał, że skoro zmiany klimatu są stałym elementem historii Ziemi, to nie ma się czym przejmować, popełnia poważny błąd wynikający z ignorowania dwóch czynników. Owszem, zmiany średniej temperatury naszego globu występowały w przeszłości, ale ich tempo w XX w. jest bezprecedensowe. Klimatolodzy nie mają wątpliwości, że tak szybki wzrost średnich temperatur na Ziemi ma silny związek z rewolucją przemysłową i wykorzystaniem przez człowieka paliw kopalnych (węgla, ropy naftowej i gazu ziemnego), których zużycie szybko zwiększa stężenie dwutlenku węgla w atmosferze. Co gorsza, proces ten cały czas przyspiesza, m.in. dlatego, że wzrost średniej temperatury na półkuli północnej powoduje topnienie wiecznej zmarzliny (tj. stale zmrożonych gruntów) na północy Azji i Ameryki Północnej, co uwalnia do atmosfery związane w niej gazy: dwutlenek węgla i metan. Ponadto kurczenie się pokrywy lodowej w Arktyce powoduje, że kula ziemska zamiast odbijać w tych miejscach promieniowanie słoneczne, zaczyna je absorbować, co dodatkowo zwiększa tempo wzrostu średnich temperatur. Wszystko to sprawia, że zdaniem klimatologów w ciągu dwóch najbliższych dekad średni wzrost temperatury może przekroczyć 1,5 °C w stosunku do okresu przedprzemysłowego. Mogłoby się wydawać, że to niewiele, ale jest to wystarczająco dużo, by spowodować gwałtowny wzrost liczby, skali i konsekwencji katastrof naturalnych zagrażających życiu, zdrowiu i mieniu nas wszystkich. Wspomnieliśmy już, że temperatury na Ziemi fluktuują od setek milionów lat, jednak wcześniejsze zmiany klimatu występowały albo przed pojawieniem się człowieka na ziemi, albo w okresie, kiedy wytwory kultury materialnej były szczątkowe. Możemy się oczywiście pocieszać, że 500 mln lat temu średnie temperatury oceanów były o ponad 20 °C wyższe od obecnych i na Ziemi kwitło życie. Jest to jednak rozważanie prowadzące na manowce, ponieważ w tym czasie nie dość, że nie istniały jeszcze żadne miasta położone na wybrzeżach (którym zagrażałby wzrost poziomu mórz i oceanów), to po ziemi nie chodziły nawet dinozaury! Innymi słowy, jeśli nie zatrzymamy dotychczasowego trendu wzrostowego średniej temperatury naszego globu, to oczywiście Ziemia istnieć nie przestanie, natomiast ludzkość będzie miała przed sobą bardzo ponurą przyszłość. Zmiany temperatur na Ziemi od 500 mln lat do dzisiaj. Szara poprzeczna linia pokazuje temperaturę, powyżej której pokrywy lodowe na biegunach topią się i znikają. Największe ochłodzenie przypada na czas ewolucji naczelnych oraz człowieka. (Źródło: na podstawie Smithsonian Institution) Wyzwaniem dla klimatologów i osób, które zajmują się zjawiskiem zmian klimatycznych, jest również fakt, że wzrost średnich, globalnych temperatur nie dotyka wszystkich obszarów planety w takim samym stopniu. Co więcej, obszary, w których emisja gazów cieplarnianych jest najwyższa (uprzemysłowiona północ) nie pokrywają się z tymi, których konsekwencje tego procesu dotykają najmocniej. Nasilenie ekstremalnych zjawisk meteorologicznych (fale upałów, nawalne deszcze, susze, tropikalne cyklony itp.) największe jest w krajach Azji Południowo-Wschodniej oraz małych państwach wyspiarskich na Pacyfiku. Ze względu na specyficzne położenie i warunki geoklimatyczne posiadają one niewspółmiernie większą ekspozycję na klimatyczną katastrofę niż np. kontynent europejski. W związku z tą asymetryczną dystrybucją zagrożenia mieszkańcy krajów położonych w najbardziej uprzemysłowionych obszarach świata są – jak dotychczas – rzadziej konfrontowani z najbardziej niszczycielskimi konsekwencjami wzrostu średnich temperatur i tym samym dopiero zaczynają dostrzegać potrzebę podejmowania szybkich działań w kierunku mitygacji (ang. mitigation ) i adaptacji nadchodzących zmian. Zmiany klimatu pociągają za sobą konkretne skutki społeczne (w tym przede wszystkim zdrowotne) i gospodarcze, takie jak: brak możliwości prowadzenia upraw w wyniku pustynnienia areałów wykorzystywanych wcześniej pod działalność rolną, wyjaławianie łowisk, nasilenie niszczycielskich zjawisk pogodowych takich jak cyklony, powodzie i susze, oraz będące ich konsekwencją ubóstwo, choroby, niepokoje społeczne i fale migracji. Pełną systematykę skutków zmian klimatu przedstawia poniższa infografika ( ). Systematyka skutków zmian klimatycznych. (Źródło: na podstawie „ Lancet ", 2015) Na społeczną percepcję zmian klimatycznych wpływa też charakter debaty publicznej poświęconej konsekwencjom i sposobom przeciwdziałania tym zmianom. Do lat 70. XX w. ludzkość w zasadzie nie miała świadomości wzrostu średnich temperatur, a przekonanie o nieograniczoności zasobów naturalnych było powszechne. Dominował pogląd, zgodnie z którym eksploatacja paliw kopalnych – nawet intensywna – nie oddziałuje znacząco na klimat, a ten z kolei nie stanowi zagrożenia dla ekosystemu Ziemi oraz nie wpływa na życie społeczno-gospodarcze jej mieszkańców. Jednak wzrastająca częstotliwość występowania gwałtownych zjawisk meteorologicznych zmusiła międzynarodową społeczność naukową do zajęcia się problemem zmieniającego się klimatu. Pierwsze refleksje nad wpływem człowieka na klimat pojawiły się w latach 70. XX w., kiedy to Światowa Organizacja Meteorologiczna, Program Ochrony Środowiska Narodów Zjednoczonych oraz Międzynarodowa Rada Nauki zorganizowały konferencję, w trakcie której ponad 350 specjalistów z 53 krajów, reprezentujących różne dyscypliny nauki i działy gospodarki, wspólnie ogłosiło potrzebę precyzyjnego badania klimatu oraz monitorowania poziomu i dynamiki stężeń gazów w atmosferze. Niecałą dekadę później w kanadyjskim Toronto naukowcy całego świata wezwali rządy, organizacje międzynarodowe, ośrodki akademickie oraz organizacje samorządowe do „przedsięwzięcia konkretnych działań w celu powstrzymania kryzysu, do którego doprowadzi wzrost zanieczyszczenia atmosfery”. W tym samym 1988 roku powołano do istnienia Międzyrządowy Zespół do spraw Zmian Klimatu (IPCC), którego ustalenia zwieńczył wydany w 1990 r. raport stwierdzający, że działalność człowieka prowadzi do „znaczącego zwiększenia” stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze. Kolejne trzy dekady wysiłków zmierzających do zrozumienia kwestii klimatycznych przyniosły stworzenie ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie klimatu (UNFCCC), organizowane corocznie od 1995 roku Konferencje Stron (COP), a także kolejne, coraz bardziej alarmujące raporty IPCC. Pierwsze realne efekty dyplomacji klimatycznej doprowadziły do przyjęcia w 1997 r. przez 41 państw Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju tzw. protokołu z Kioto, zobowiązującego kraje rozwinięte do pierwszych ograniczeń emisji gazów cieplarnianych. Protokół wszedł w życie w lutym 2005 r., lecz nie został ratyfikowany przez jednego z największych emitentów dwutlenku węgla do atmosfery, czyli Stany Zjednoczone. W kolejnych latach cykliczne konferencje COP prowadziły do wprowadzania następnych, niewielkich zmian, aż do historycznego przyjęcia, w grudniu 2015 r., tzw. porozumienia paryskiego, którego celem jest powstrzymanie wzrostu globalnej temperatury „znacznie poniżej 2°C”. Ostatni szczyt COP26 w Glasgow w 2021 r. nie przyniósł niestety rewolucyjnych deklaracji dotyczących tempa wycofywania się z wykorzystania technologii opartych na węglu, choć należy przyznać, że pojawiło się kilka cennych inicjatyw związanych z odejściem od technologii węglowych w energetyce. Odwiedź tę stronę internetową i zapoznaj się z historią negocjacji dotyczących ograniczania tempa zmian klimatycznych i minimalizowania niekorzystnych konsekwencji tego zjawiska. Zmiany klimatu, które – jak to już zostało wskazane powyżej – w pełni zasługują na określenie kryzys klimatyczny (ang. climate crisis ) w olbrzymi sposób wpływają na to, jak żyjemy i pracujemy. Z raportu opublikowanego w 2019 r. przez Międzynarodową Organizację Pracy (ILO) wynika, że do 2030 r. 80 mln miejsc pracy na całym świecie będzie zagrożonych, jeśli ziszczą się prognozy dotyczące wzrostu średnich temperatur. Zgodnie z tą prognozą nieprzyjazne środowisko wpłynie także negatywnie na samą wydajność pracy. Prawie wszystkie branże są bezpośrednio lub pośrednio zagrożone skutkami zmian klimatu. Same Stany Zjednoczone z powodu globalnego wzrostu temperatury mogą stracić 520 mld dolarów w 22 sektorach. Analizę potencjalnych zagrożeń dla działalności przedsiębiorstw związanych ze zmianą klimatu rozpocznijmy od podziału ryzyk klimatycznych na trzy typy: materialne transformacyjne prawne Ryzyko materialne (ang. material risk ) związane ze zmianą klimatu są to zagrożenia bezpośrednio związane ze zjawiskami naturalnymi zachodzącymi na naszej planecie. Powodzie, cyklony, katastrofalne susze i pożary, czyli najbardziej niszczycielskie konsekwencje kryzysu klimatycznego, mogą spowodować fizyczne szkody dla ludzi, ich mienia oraz dla infrastruktury. Na przykład w latach 2000–2015 odsetek globalnej populacji zagrożonej powodziami wzrósł o blisko 25% w porównaniu z okresem 1970–2000. Ponadto Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że do 2030 r. ok. 700 mln ludzi będzie zagrożonych przesiedleniem w wyniku suszy. Nasilające się i występujące coraz częściej poważne zdarzenia pogodowe już dziś wywierają negatywny wpływ na działalność przedsiębiorstw. W 2017 r. w Stany Zjednoczone uderzył huragan Harvey, który spowodował szkody o wartości 125 mld dolarów. Z kolei straty spowodowane suszą, która nawiedziła UE w ostatnich latach, oszacowano na ok. 9 mld dolarów. Jeśli nie uda nam się ograniczyć tempa wzrostu średnich temperatur w Europie, straty te mogą sięgnąć poziomu 65 mld dolarów rocznie. Prognoza wpływu zmian klimatycznych na gospodarki światowe w 2050 r. wyrażone jako średni roczny ubytek dochodu narodowego (utracone PKB). (Źródło: na podstawie Economist Intelligence Unit) Na zagrożenia materialne szczególnie narażony jest przemysł rolny. Zarówno powodzie, jak i susze stanowią zagrożenie dla upraw i hodowli. Australijskie Biuro Meteorologiczne w raporcie z 2020 r. poinformowało, że w wyniku suszy spowodowanej zmieniającym się klimatem w ciągu ostatnich dwóch dekad przychody rolników spadły o ponad 23% w porównaniu ze średnimi historycznymi. W Polsce natomiast w latach 2001–2011 wskutek niekorzystnych zdarzeń pogodowych, takich jak susze i powodzie, odnotowano straty w wysokości 56 mld zł. Prognozuje się, że w przypadku niepodjęcia stosownych działań adaptacyjnych, straty te w latach 2021–2030 mogą w naszym kraju wynieść aż 120 mld zł. Bezpośrednie koszty zmian klimatycznych w Polsce w latach 2001–2011 (kwoty w zł). (Źródło: na podstawie danych IMGW) Kolejnym sektorem bezpośrednio narażonym na materialne ryzyko zmian klimatycznych jest turystyka. Ośrodki narciarskie dotkliwie odczuwają skutki mniejszych opadów śniegu i związanego z tym skrócenia sezonu narciarskiego. Prognozy sporządzone na przełomie pierwszej i drugiej dekady XX w. zakładają skrócenie sezonów w amerykańskich kurortach narciarskich o połowę w perspektywie 2050 roku i aż o 80% do roku 2090. Duże i popularne regiony turystyczne w Stanach Zjednoczonych, Turcji, Portugalii czy Australii dotykane są przez pożary, huragany i ulewne deszcze. Regiony, które coraz częściej są nawiedzane przez klęski żywiołowe, przestają być bezpiecznym miejscem na wakacje, co pociąga za sobą spadek dochodów z turystyki. Ryzyko transformacyjne ) (ang. transition risk ) wynika z prognozowanego wzrostu kosztów związanego z dostosowaniem działalności przedsiębiorstw do wymogów polityki klimatycznej (np. zmiany źródeł energii, wdrożenia nowych technologii pozwalających ograniczyć emisję gazów cieplarniach itp.) czy też innych regulacji mających na celu przeciwdziałanie zmianom klimatu. Ryzyko to może również wynikać ze zmian technologii i trendów konsumenckich mogących skutkować utratą reputacji marki, gdy konsumenci stają się coraz bardziej wyczuleni na społeczne i środowiskowe aspekty odpowiedzialnego prowadzenia biznesu. Badania opinii publicznej prowadzone w krajach wysoko uprzemysłowionych wskazują, że obywatele tych państw są coraz bardziej wrażliwi na kwestie ochrony środowiska. Tendencja ta najsilniejsza jest wśród ludzi młodych, u których troska o środowisko naturalne i własną przyszłość staje się motorem zmian modeli konsumpcji. Jeżeli przedsiębiorstwa nie będą w stanie dostosować się do tego trendu, grozi im zniknięcie z rynku, szczególnie w krajach OECD. Szczególną ekspozycję na ryzyko transformacyjne przejawiają firmy przemysłu ciężkiego, sektora wydobywczego i energetycznego, bazujące na zasobach wysokoemisyjnych (węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa i gaz ziemny) oraz technologiach z nimi związanych (np. pozyskiwanie ropy z piasków bitumicznych). Te trzy sektory gospodarki są odpowiedzialne za największą ilość emisji gazów cieplarnianych do atmosfery. Konieczne jest zatem przeprowadzenie zielonej transformacji tych sektorów, ograniczające ich uzależnienie od zasobów wysokoemisyjnych. W długiej perspektywie zasoby te skazane są na utratę swojej wartości, stając się tzw. aktywami osieroconymi. Niemniej jednak ekstrapolacja dotychczasowych trendów wskazuje, że całkowite odejście od paliw kopalnych w skali światowej zajmie jeszcze około 50 lat. Problemem dla wymienionych wyżej branż, jak i dla całej gospodarki jest tak duży globalny popyt na zasoby energetyczne, że nie da się go zaspokoić wyłącznie odnawialnymi źródłami energii. W Polsce ze względu na zobowiązania związane z członkostwem naszego kraju w UE całkowite odejście od węgla jest nieuchronne, ale proces ten będzie następował stopniowo, dzięki czemu ryzyko nagłego osierocenia aktywów węglowych raczej nie nastąpi. Mimo to już dziś możemy zaobserwować malejące zainteresowanie inwestorów (w tym przede wszystkim instytucjonalnych) akcjami spółek sektora wydobywczego, ponieważ, po pierwsze, chcą oni zminimalizować straty związane ze spadkiem cen akcji, a po drugie, przykładają coraz większą wagę do posiadania wizerunku odpowiedzialnego społecznie inwestora. Warto w tym miejscu zdecydowanie podkreślić, że zwiększenie tempa transformacji ekologicznej wyżej wymienionych sektorów w dużym stopniu zależy od umiejętnego wdrażania narzędzi polityki gospodarczej (jak np. podatek węglowy; rynek praw do emisji), a także jej umiejętnej koordynacji na poziomie międzynarodowym (Polska – Unia Europejska). Ryzyko prawne (ang. legal responsibility risk ) wynika z braku dostosowania się (lub ujawnienia działań adaptacyjnych) bądź też niestosowania się do zmieniających się wymogów prawnych i regulacyjnych. Liczba i natężenie sporów klimatycznych rośnie na całym świecie. Dzieje się tak głównie ze względu na rosnące naciski ze strony organów regulacyjnych. Jednocześnie również sami inwestorzy (posiadacze akcji) zabiegają o to, by firmy spełniały nowe, proekologiczne wymagania regulacyjne. Firmy, które zanieczyszczają środowisko, są oczywiście w większym stopniu narażone na spory sądowe. Dotyczy to także firm, które nie podejmują działań w perspektywie długookresowej i nie uwzględniają konsekwencji zmian klimatycznych w oferowanych przez siebie dobrach i usługach (np. firmy budowlane czy deweloperzy, którzy lekceważą kwestię energooszczędności wznoszonych przez siebie budynków). Dziesiątki największych światowych firm, w tym Nestlé, Delta Air Lines i Swatch, są wysoce narażone na ryzyko klimatyczne – ostrzegają inwestorzy zrzeszeni w Institutional Investors Group on Climate Change (IIGCC). Wezwali oni firmy do dalszego zwiększania wysiłków w celu przeciwdziałania zagrożeniom wynikającym ze zmian klimatu. Więcej o wytycznych IIGCC dotyczących działań biznesowych mających na celu rozwiązanie problemów związanych ze zmianami klimatu znajdziesz na https://www.iigcc.org/resource/building-resilience-to-a-changing-climate. Key Concepts and Summary Zmiany klimatu na kuli ziemskiej przejawiają się głównie wzrostem średnich temperatur. Zjawiska te, poparte szeregiem dowodów będących pochodną interdyscyplinarnych badań naukowych, są faktem, a nie hipotezą wymagająca weryfikacji. Choć ludzkości nie uda się już odwrócić tego niekorzystnego trendu, wciąż możemy ograniczyć jego skalę. Zmiany te wywierają szereg negatywnych skutków – dla środowiska przyrodniczego, ludzi oraz ich aktywności ekonomicznej. Przedsiębiorstwa są narażone na trzy rodzaje ryzyk związanych ze zmianą klimatu. Są to ryzyko materialne, transformacyjne i ryzyko związane z odpowiedzialnością prawną. Ograniczanie tempa i skutków zmian klimatycznych stało się przedmiotem globalnej debaty publicznej stosunkowo niedawno, bo pod koniec XX w. Jednak konkretne działania będące wynikiem tej debaty zaczęto wdrażać dopiero w ciągu ostatniej dekady poprzedniego stulecia. Sprzeciw Stanów Zjednoczonych i brak ratyfikacji protokołu z Kyoto przez USA sprawił jednak, że działania te mają bardzo ograniczone skutki. Dopiero porozumienie paryskie z 2015 r. nadało nowy impuls działaniom na rzecz powstrzymania katastrofy klimatycznej. zmiana klimatu (ang. climate change ) zmiana klimatu wywołana przez globalne ocieplenie odnosi się do długoterminowych warunków pogodowych na Ziemi, takich jak temperatura, poziom mórz i opady. Odkąd powstała nasza planeta – 4,5 mld lat temu – klimat na niej wielokrotnie ulegał drastycznym zmianom. Na przemian następowały okresy ocieplenia i ochłodzenia. Takie cykle zawsze utrzymywały się przez dziesiątki tysięcy lub miliony lat. W ciągu ostatnich 150 lat (w erze przemysłowej) temperatury rosły jednak szybciej niż kiedykolwiek ryzyko prawne (ang. legal responsibility risk ) ryzyko odpowiedzialności prawnej związane z zaniechaniem wdrożenia regulacji i norm związanych z zieloną transformacją mitygacja (ang. mitigation ) ograniczanie zmiany klimatu, ogół działań mających na celu zmniejszanie skali lub tempa globalnego ocieplenia oraz jego skutków. Mitygacja obejmuje działania zmierzające do zmniejszania emisji gazów cieplarnianych przez człowieka oraz rozwiązania geoinżynieryjne kryzys klimatyczny (ang. climate crisis ) sytuacja polegająca na realizacji ryzyk związanych ze zmianą klimatu ryzyko transformacyjne (ang. transition risk ) w kontekście zmian klimatycznych ryzyko transformacyjne jest nieodłączne dla zmieniających się strategii, polityk lub inwestycji, ponieważ społeczeństwo i przemysł pracują nad zmniejszeniem swojej zależności od węgla i wpływu na klimat ryzyko przejściowe patrz: ryzyko transformacyjne ryzyko materialne (ang. material risk ) zagrożenia życia i mienia związane z nasileniem się ekstremalnych zjawisk pogodowych

Social Sciences


Sposoby reakcji na zagrożenia związane z ryzykiem klimatycznym Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić, na czym polega adaptacja przedsiębiorstw do ryzyk klimatycznych Wskazać, jaki jest cel szacowania śladu węglowego w przedsiębiorstwach W poprzednim podrozdziale zostały zidentyfikowane ryzyka klimatyczne związane z działalnością przedsiębiorstw w szybko zmieniającym się środowisku. Skala opisanych zagrożeń wymusiła na firmach stworzenie metod i sposobów zarządzania tymi ryzykami, które pozwalają podmiotom budować odporność na zagrożenia klimatyczne. Obejmują one trzy zasadnicze kroki: identyfikację ryzyka biznesowego i strategicznego, opracowanie szczegółowej mapy zagrożeń, i wreszcie – wdrożenie strategii adaptacji i łagodzenia zagrożeń klimatycznych Dynamika i nieuchronność gospodarczych skutków kryzysu klimatycznego wymagają od firm zmiany sposobu zarządzania procesami adaptacji, w tym przede wszystkim zwiększania odporności na negatywne skutki zmian klimatu. Większość przedsiębiorstw działających w skali globalnej i regionalnej (czyli powyżej poziomu lokalnego) traktuje ryzyko klimatyczne jako podstawowe zagrożenie w realizacji swoich celów biznesowych. Do kluczowych elementów strategii włączają zatem mitygację tego ryzyka. Ponieważ skutki zmian klimatu i związane z nimi zagrożenia ulegają ciągłym modyfikacjom, analizy strategiczne dotyczące tych kwestii powinny być regularnie uaktualniane. Świadomość zagrożeń i ich skutków, a także regularne uaktualnianie strategicznych analiz w odpowiedzi na zmieniającą się sytuację, pozwoli firmom zaplanować oraz wdrożyć niezbędne działania adaptacyjne. Adaptacja przedsiębiorstw do zmian klimatu Dostosowanie przedsiębiorstw do zachodzących zmian klimatu jest kompleksowym i często długotrwałym procesem polegającym na antycypowaniu spowodowanych nimi ograniczeń oraz nowych możliwości. Adaptacja wymaga pogłębionej refleksji nad kluczowymi kwestiami, takimi jak: zarządzanie zasobami produkcyjnymi, sam proces wytwarzania czy też reakcje i zachowania partnerów biznesowych, ze szczególnym uwzględnieniem dostawców i klientów. Może również prowadzić do identyfikacji nowych ścieżek rozwoju poprzez dostosowanie produktów i usług do dynamicznie zmieniającego się otoczenia. Podstawą procesu adaptacji jest identyfikacja stopnia podatności/odporności przedsiębiorstwa na ryzyka klimatyczne i uwzględnienie rezultatu tejże w strategii rozwoju firmy. Tym samym stopień ekspozycji na ryzyko klimatyczne powinien stać się nieodłącznym elementem zewnętrznego wywiadu gospodarczego. Niezwykle pomocne przy realizacji tego celu mogą okazać się terytorialne analizy wrażliwości na zmiany klimatu. Jednym z najciekawszych narzędzi, które można tu wykorzystać, jest Indeks podatności na zmiany klimatu (ang. The Climate Change Vulnerability Index ) stworzony przez firmę doradczą Versik Maplecrost, który ocenia wrażliwość populacji na ekstremalne zdarzenia pogodowe i zmiany klimatu w ciągu najbliższych 30 lat. Uwzględnia on ekspozycję na zjawiska klimatyczne, wrażliwość na nie społeczeństw oraz zdolność poszczególnych krajów i regionów do przystosowania się do skutków zmian klimatu. Zapewniając spójną ocenę, indeks pomaga firmom oszacować ryzyko gospodarcze związane z prognozowaną zmianą klimatu. Dzięki tego typu narzędziom można stworzyć mapy obrazujące poziom wrażliwości na zmiany klimatyczne, takie jak schemat umieszczony poniżej. Aż 67 państw zidentyfikowano jako podatne lub bardzo podatne na zmiany klimatu. Dziś kraje te wytwarzają ok. 30% światowego produktu brutto. Negatywne skutki zmian klimatu mogą jednak obniżyć ten wkład do ok. 20%, co oczywiście oznaczać będzie gwałtowny spadek poziomu życia mieszkańców tych państw. Warto zauważyć, że zmiany klimatyczne mogą pogłębić problemy związane z łańcuchem tworzenia wartości. Zakłady produkcyjne będą bowiem przenoszone z regionów podatnych do tych, w których ekspozycja jest znacznie mniejsza; w lokalizacjach podatnych na zmiany klimatu nie będą również otwierane żadne nowe zakłady wytwórcze. Mapa świata przedstawia rozkład podatności na zmiany klimatu w latach 2000–2019. Kraje najbardziej narażone na skutki katastrofy klimatycznej, znaczone na czerwono. Źródło: (Na podstawie danych z raportu Global Climate Risk Index 2021, mapa przygotowana z wykorzystaniem aplikacji Datawrapper) Katastrofa klimatyczna zaciska pętlę ubóstwa Przyjrzyjmy się sytuacji producentów rolnych w Etiopii. Ten słabo uprzemysłowiony kraj o niskim PKB większość swojego dochodu wypracowuje w sektorze rolnym. Jednocześnie jest to jedno z państw najbardziej narażonych na skutki zmian klimatycznych. Wyjaławiające gleby coraz częstsze susze stanowią bezpośrednią konsekwencję postępujących zmian klimatu. W związku z tym znacząca część populacji Etiopii narażona jest na utratę dochodów, a wyrwanie się z pułapki ubóstwa będzie dla mieszkańców tego kraju coraz trudniejsze. Warto też zaznaczyć, że wśród państw szczególnie narażonych na zmiany klimatyczne znajdują się rynki niezwykle chłonne i dynamicznie się rozwijające, takie jak Chiny, Indie czy Nigeria. Zmiany klimatyczne, bezpośrednio dotykając populacje tych krajów (ponad 2,5 mld ludzi), bez wątpienia wymuszą działania adaptacyjne nie tylko działających na tych rynkach firm rodzimych, lecz również przedsiębiorstw zagranicznych. Tak oto zdolności adaptacyjne do zmian klimatycznych stopniowo stają się najważniejszym elementem pozycji konkurencyjnej firm na poziomie makro- i mikroekonomicznym. Ponadto przedsiębiorstwa zainteresowane nie tylko trwaniem, ale także rozwijaniem działalności w czasach zagrożenia klimatycznego powinny priorytetowo podchodzić do kształtowania odpowiedzialnych relacji ze swoimi interesariuszami – wewnętrznymi i zewnętrznymi. Specjaliści od zarządzania są zdania, że adaptacja do zmian klimatu nie jest problemem, który należy traktować w sposób wybiórczy, oderwany od całokształtu praktyk firmy. Musi ona stać się jednym z kluczowych elementów zarządzania. Działanie w duchu odpowiedzialności powinno oznaczać zapewnienie bezpieczeństwa pracownikom, współpracę z kontrahentami oraz – w idealnej sytuacji – koordynację podejmowanych aktywności firmy z władzami lokalnymi. Jest to niezwykle ważne zwłaszcza wtedy, gdy firma działa na obszarach podatnych na zmiany klimatu (np. w regionach przybrzeżnych, deltach rzek, strefach cyklonowych, na terenach z ograniczonym dostępem do wody, słabo rozwiniętą infrastrukturą i usługami lokalnymi). W takiej sytuacji plany adaptacyjne wymagają wzmożonej koordynacji między przedsiębiorstwami, społecznością lokalną, władzami oraz organami zajmującymi się regulacją rynków. Wyścig z czasem Już dziś możemy zauważyć ciekawe projekty adaptacyjne przedsiębiorstw. Koncern BP rozwija szereg projektów w dziedzinie energii słonecznej w USA, zaś Exxon zapowiedział zainwestowanie 3 mld dolarów w technologię wychwytywania dwutlenku węgla w celu zmniejszenia emisji tego gazu do atmosfery. Natomiast ośrodek narciarski Arosa w Szwajcarii, by zniwelować ryzyko fizyczne związane z krótszymi zimami i mniej obfitym śniegiem, inwestuje w zaawansowane technologie „rozsiewania chmur” oraz napędzane wiatrem maszyny śnieżne, które działają w temperaturach powyżej zera. Jednocześnie rozwija swoją ofertę na letni sezon turystyczny, by w jego trakcie zrekompensować sobie zimowe ubytki. Adaptacja w praktyce – od czego zacząć? Pierwszy krokiem do podjęcia działań adaptacyjnych w przedsiębiorstwie jest przeprowadzenie bilansu emisji gazów cieplarnianych. Umożliwi on lepsze oszacowanie i monitorowanie śladu węglowego oraz zarządzanie emisją w czasie. Pojęcie śladu węglowego (ang. carbon footprint ) odnosi się do ilości gazów cieplarnianych wyemitowanych w ciągu roku we wszystkich obszarach działalności firmy. W związku z tym ślad węglowy przedsiębiorstwa ujmuje pełny cykl emisyjny (ang. emissions cycle ), od zakupu surowców do produkcji po emisje związane z użytkowaniem produktu przez konsumenta końcowego. Obejmuje on także emisje pośrednie (ang. indirect emissions ), np. te związane ze zużyciem energii czy przemieszczaniem się pracowników (podróże pracownika między domem a pracą, podróże służbowe), a także te wynikające z wykorzystywania środków trwałych (powierzchnia biurowa i sprzęt komputerowy). Nietrudno zauważyć, że wraz ze wzrostem rozmiarów przedsiębiorstwa rośnie ilość danych, które należy uwzględnić w bilansie emisji gazów cieplarnianych (ang. carbon footprint ). Podobne prawidłowości występują w przypadku firm zajmujących się produkcją przemysłową, a zakres danych w ich przypadku będzie znacznie większy w porównaniu z podmiotami świadczącymi usługi. Należy zauważyć, że wszystkie dane niezbędne do stworzenia bilansu emisji gazów cieplarnianych powinny być stosunkowo łatwo dostępne w każdym przedsiębiorstwie. Obecnie w Polsce są jeszcze z tym problemy. W 2022 r. przedsiębiorstwa najczęściej dysponują jedynie informacją o strukturze paliw pochodzącą od dostawców energii. Polskie firmy rzadko posiadają dane o emisjach spowodowanych swoją bezpośrednią działalnością (m.in. o emisji spalin z silników samochodowych, maszyn produkcyjnych i instalacji grzewczych oraz wyciekach gazów cieplarnianych z urządzeń chłodzących i klimatyzacji). Niemal całkowicie brakuje jeszcze danych z emisji pośrednich, czyli wszystkich innych emisji nieujętych w poprzednich dwóch kategoriach. Wymóg raportowania danych niefinansowych, obejmujący także dane nt. śladu węglowego, obejmie wszystkie przedsiębiorstwa w Unii Europejskiej od 2026 r. Zazwyczaj oszacowania śladu węglowego generowanego przez konkretne przedsiębiorstwo dokonywane są w horyzoncie rocznym. Poniższa tabela zawiera przykładowe estymacje śladu węglowego w przedsiębiorstwie produkcyjnym. Ekwiwalent emisji CO 2 Obliczenia Wyniki (tona) Zakupiona energia elektryczna 14122000 kWh x 0,9762 kg/kWh 137858,96 Paliwa płynne 29760,59 x (3,236558 kg CO 2 x 1 + 1,25448 x 10 -4 kg CH 4 x 25 + 2,50896 x 10 -5 kg N 2 o x 298) x 10 -3 96345,45 LPG 1410,64 x (3,1662949 kg CO 2 x 1 + 5,0179 x 10 -5 kg CH 4 x 25 + 5,0179 x 10 -6 kg N 2 o x 298) x 10 -3 4470,37 Olej napędowy (diesel) 246,4 x (3,1605132 kg CO 2 x 1 + 1,27956 x 10 -4 kg CH 4 x 25 + 2,55912 x 10 -5 kg N 2 o x 298) x 10 -3 781,42 Benzyna 246,4 x (3,1605132 kg CO 2 x 1 + 1,27956 x 10 -4 kg CH 4 x 25 + 2,55912 x 10 -5 kg N 2 o x 298) x 10 -3 233,78 Suma całkowita 73 x (3,191487 kg CO 2 x 1 + 1,2921 x 10 -4 kg CH 4 x 25 + 2,5842 x 10 -5 kg N 2 o x 298) x 10 -3 239 689,98 Produkcja gładko powlekanego kartonu 269777,62 Ekwiwalent emisji CO 2 na tonę produktu 0,88847 Bilans emisji gazów cieplarnianych powstaje na podstawie informacji o: liczbie zużytych kWh energii, metrów sześciennych gazu i litrów paliw silnikowych, a także przejechanej przez flotę aut służbowych liczbie kilometrów, ilości wytworzonych odpadów płynnych, gazowych i stałych itd. Dane dotyczące aktywności przedsiębiorstwa mnoży się przez współczynniki emisji dla poszczególnych kategorii produktowych. Tworzenie bilansu emisji gazów cieplarnianych i tym samym szacowanie śladu węglowego przedsiębiorstwa nie wymaga oczywiście dokładności co do grama wyemitowanego dwutlenku węgla. Służy natomiast identyfikacji tych procesów, które w największym stopniu przekładają się na wzrost emisji gazów cieplarnianych. Celem jest oczywiście redukcja tejże, która zazwyczaj jest najłatwiejsza w obszarach z największą skalą produkcji dwutlenku węgla. Niezwykle istotną zaletą tworzenia bilansu emisji jest również wzrost świadomości ekologicznej i klimatycznej wśród właścicieli, kadry kierowniczej, pracowników i wszystkich innych interesariuszy przedsiębiorstwa. Szacując ślad węglowy, liderzy projektów biznesowych zdobywają niezbędną wiedzę o czynnikach, które w największym stopniu przyczyniają się do zmian klimatycznych, co ułatwia wdrażanie planów adaptacyjnych. Jak widać, bilans emisji gazów cieplarnianych służący oszacowaniu śladu węglowego jest swoistym audytem ekologicznym przedsiębiorstwa, pomagającym wyznaczyć kierunki i cele transformacji firmy. Nie jest to jednak narzędzie jedyne – inne zostały przedstawione w kolejnym podrozdziale. Key Concepts and Summary Szybko rosnąca skala zagrożeń klimatycznych wymusiła na przedsiębiorstwach stworzenie metod i sposobów zarządzania ryzykami związanymi ze zmianami klimatu. Narzędzia te pozwalają firmom budować odporność na zagrożenia klimatyczne. W pierwszym kroku przedsiębiorstwa muszą zidentyfikować zagrożenia dla prowadzonej przez siebie działalności, następnie opracować ich szczegółową mapę i wreszcie przygotować i wdrożyć strategię adaptacji i łagodzenia zagrożeń klimatycznych. Adaptacja przedsiębiorstw do zmian klimatu jest kompleksowym i długotrwałym procesem polegającym na antycypowaniu ograniczeń oraz identyfikowaniu nowych możliwości, które zmiany klimatu mogą przynieść firmom. Jednym z narzędzi wykorzystywanych w tym obszarze jest The Climate Change Vulnerability Index , czyli indeks podatności na zmiany klimatu, który ocenia wrażliwość populacji na ekstremalne zdarzenia pogodowe i zmiany klimatu w ciągu najbliższych 30 lat. Innym – bilans emisji gazów cieplarnianych i szacowanie śladu węglowego. emisje pośrednie (ang. indirect emissions ) emisje związane z cyklem produkcji danej firmy, które jednak nie zostały przez nią wygenerowane bezpośrednio (np. emisje związane z produkcją podzespołów bądź opakowań) cykl emisyjny (ang. emission cycle ) suma emisji gazów cieplarnianych związanych z tworzeniem łańcucha wartości w przedsiębiorstwie Indeks podatności na zmiany klimatu (ang. The Climate Change Vulnerability Index ) syntetyczny miernik pozwalający ocenić podatność populacji ludzkich na ekstremalne zjawiska klimatyczne i zmiany klimatu w ciągu najbliższych 30 lat. Indeks łączy narażenie na ekstremalne zjawiska klimatyczne i zmiany z obecną wrażliwością człowieka na te czynniki klimatyczne oraz zdolnością poszczególnych krajów do przystosowania się do skutków zmian klimatu. Miernik ten pomaga firmom obliczać ryzyko związane z przyszłą zmianą klimatu ślad węglowy patrz: bilans emisji gazów cieplarnianych bilans emisji gazów cieplarnianych (ang. carbon footprint ) metoda diagnostyczna pozwalająca oszacować wielkość emisji gazów cieplarnianych związanych z procesem produkcji (w firmie) bądź konsumpcji określonego dobra (np. w gospodarstwie domowym)

Social Sciences


Zrównoważony ład korporacyjny i ESG Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Scharakteryzować kryteria ESG Objaśnić, czym są z zrównoważone instrumenty finansowe (obligacje, pożyczki oraz aktywa finansowe) Wraz z wprowadzaniem na poziomie krajowym rekomendacji wynikających z porozumienia paryskiego coraz popularniejszym narzędziem stosowanym w przedsiębiorstwach jest tzw. zrównoważony ład korporacyjny (ang. sustainable corporate governance ), oparty na kryteriach ESG (ang. Environmental-Social-Governance ). Kryteria ESG to zestaw standardów umożliwiających ewaluację bilansu ekologicznego działalności przedsiębiorstw poprzez pomiar i ocenę niefinansowych danych środowiskowych, społecznych i zarządczych (patrz Rysunek 1). Ocena tychże danych jest oparta na metodologii wskaźnikowej, która pozwala ustalić, jak firma plasuje się w poszczególnych kategoriach (czyli np.: jaki ma ślad węglowy; czy dba o dobrostan pracowników, czy poprzez swoją działalność wywiera pożądany i pozytywny wpływ na społeczność lokalną). Niestety wciąż nie istnieją globalne wytyczne dotyczące zbierania i raportowania wskaźników ESG (np. instytucjom nadzorującym rynki kapitałowe lub urzędom zajmującym się nadzorowaniem konkretnych rynków lub ochroną antymonopolową). W konsekwencji nie ma jednolitych standardów, co uniemożliwia wiarygodne porównanie przedsiębiorstw działających (lub dokładniej: mających siedziby) w różnych krajach. W niektórych krajach (np. USA i Wielkiej Brytanii) w ramach oddolnych inicjatyw zmierzających do wypracowania katalogu dobrych praktyk w obszarze raportowania ESG osiągnięto pewne sukcesy, jednak brak harmonizacji dotyczącej „zielonej” taksonomii oraz sprawozdawczości w skali globalnej stwarza przestrzeń dla rozbieżnych interpretacji. Niejednokrotnie prowadzą one do nadużyć, gdy pewne praktyki kwalifikowane są jako zgodne z pryncypiami ESG, mimo że w rzeczywistości nie mają z nimi wiele wspólnego. Tam, gdzie nie obowiązują jednolite ustalenia dotyczące kryteriów ESG, część przedsiębiorstw oraz firm doradczych stosuje je w sposób niezwykle swobodny. W Unii Europejskiej wciąż nie zostały sformułowane spójne wytyczne dotyczące raportowania niefinansowych danych z obszaru kryteriów ESG, chociaż wprowadzenie tego typu regulacji jest już zapowiadane od kilku lat. Pamiętać należy, że podstawowym obszarem wykorzystania kryteriów ESG jest wsparcie inwestorów w ocenie historycznych wyników oraz perspektyw rozwoju przedsiębiorstw. Jednocześnie kryteria te stanowią dla przedsiębiorstw swoisty kierunkowskaz, który wskazuje na sposoby tworzenia i wdrażania strategii zrównoważonego rozwoju. Kryteria ESG: środowisko, ład społeczny i społeczna odpowiedzialność. (Źródło: opracowanie na podstawie raportu EY Biznes dla klimatu ) Więcej na temat koncepcji zrównoważonego rozwoju znajdziesz tutaj . Natomiast o konieczności i korzyściach z raportowania wskaźników ESG przeczytasz tu . Ocena działalności przedsiębiorstw przy użyciu wskaźników ESG jest niewątpliwie ważnym elementem pozwalającym firmom na lepszą adaptację do wszystkich klimatycznych ryzyk. Jednocześnie jednak każda zmiana, adaptacja i transformacja pociąga za sobą wymierne koszty, a dostosowanie organizacji do wyzwań klimatycznych może stanowić poważne obciążenie finansowe dla firm. Zastanówmy się zatem, w jaki sposób firmy mogą pozyskać fundusze na klimatyczną transformację. Wymiar finansowy transformacji klimatycznej przedsiębiorstw We wszystkich sektorach gospodarki obserwujemy zainteresowanie inwestorów przedsiębiorstwami, które respektują zalecenia ESG i adaptują się do nowej klimatycznej rzeczywistości. Tym samym widoczna jest także zasadnicza zmiana w podejściu inwestorów do inwestycji, decyzje o kierunkach inwestycji podejmowane są nie tylko w oparciu o kryterium maksymalizacji stopy zwrotu z inwestycji lecz także z troską o ich skutki środowiskowe i społeczne. Inwestowanie wg kryteriów ESG jest dziś związane przede wszystkim z lokowaniem kapitału w zrównoważone obligacje (ang. sustainable bonds ), zrównoważone pożyczki (ang. sustainable loans ) oraz zrównoważone aktywa finansowe (ang. sustainable equity ). Wszystkie te grupy produktów posiadają cechę wspólną: kapitał pozyskany przy ich użyciu powinien zostać spożytkowany zgodnie z celami zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstw. Dla przykładu, kapitał pozyskany dzięki emisji zielonych obligacji pozwala finansować przedsięwzięcia związane m.in. z transformacją energetyczną, czy też z przyjaznym środowisku transportem. Co ciekawe, pierwsze emisje zielonych obligacji były wyłączną domeną organizacji międzynarodowych (pierwsze zrównoważone obligacje zostały wyemitowane przez Europejski Banku Inwestycyjny w 2007 r.); dziś w emisję tych instrumentów włączają się w coraz większym stopniu przedsiębiorstwa, szczególnie duże firmy, co przedstawia . Rodzaje zielonych obligacji wg regionów, dane na koniec 2019 r. (Źródło: Franklin Templeton Capital Markets Insights Group, Bloomberg) W 2018 r. wartość emisji zielonych obligacji przekroczyła 180 mld dol., a skumulowana wartość światowego portfela zrównoważonych produktów finansowych osiągnęła pułap 23 bln dol. (wzrost o 25% w porównaniu z rokiem 2014). Większość zielonych obligacji denominowanych jest w trzech walutach: dol. amerykańskich, euro oraz chińskim renminbi (juanach). Emitenci zielonych obligacji w podziale regionalnym. (Źródło: Bank Rozrachunków Międzynarodowych) Skumulowana wartość emisji zielonych obligacji (wartość denominacyjna w walutach obcych wyrażona w mld dol. amerykańskich). (Źródło: Bank Rozrachunków Międzynarodowych) Szczególnie warto podkreślić, że zielone obligacje emitowane w amerykańskich dolarach charakteryzują się wyższymi stopami zwrotu niż ich tradycyjne odpowiedniki. Co ciekawe, te denominowane w euro już nie są tak atrakcyjne i może świadczyć to o skłonności inwestorów w Europie do większej dywersyfikacji ryzyka portfela inwestycyjnego przez łączenie produktów tradycyjnych oraz zrównoważonych, co przedstawia . Stopy zwrotu z obligacji zielonych i tradycyjnych. (Źródło: Bank Rozrachunków Międzynarodowych) Wypracowane przez emitentów obligacji standardy emisji znacząco wpłynęły na wzrost przejrzystości transakcji, głównie dzięki wymogowi niezależnego przedemisyjnego audytu – tzw. drugiej opinii (ang. second opinion ). Jednocześnie należy pamiętać, że pozyskiwanie kapitału poprzez emisję obligacji jest wygodnym narzędziem dla dużych firm. W przypadku przedsiębiorstw małych i średnich emisja obligacji nie jest ekonomicznie opłacalna z powodu dość wysokich kosztów transakcyjnych tej operacji. Odpowiednim rozwiązaniem dla tej grupy przedsiębiorstw wydają się zrównoważone pożyczki (charakteryzujące się niskim oprocentowaniem i długim okresem kredytowania) oraz wszelkiego rodzaju wsparcie publiczne (granty, subsydia, obniżki podatków). W przypadku inwestorów poszukujących większej dywersyfikacji portfela zrównoważone indeksy giełdowe stają się coraz bardziej popularną opcją, a także metodą na klimatyczny hedging (ang. hedging of climate risks with financial portfolios ). Klimatyczne aktywa charakteryzują się niższą stopą zwrotu z inwestycji w porównaniu do stopy zwrotu oferowanej przez rynek w okresie, w którym klimat jest względnie stabilny, natomiast w momencie, w którym zmiany klimatu stają się coraz szybsze, ich stopa zwrotu jest wyższa od rynkowej, co sprawia, że ten typ inwestycji może być swoistym ubezpieczeniem od klęski klimatycznej. Jak już wspominaliśmy wcześniej, w świecie zrównoważonych finansów wciąż nie ma powszechnie obowiązujących zasad i definicji. Z tego też względu inwestorzy – także ci instytucjonalni – nie zawsze potrafią we właściwy sposób klasyfikować oferowanych im produktów inwestycyjnych. A to stwarza ryzyko tzw. greenwashingu , czyli tworzenia produktów, które są „zielone” tylko z nazwy. Jest to kolejny asumpt do tego, aby wdrożyć tak w Unii Europejskiej, jak i w skali globalnej jednolitą taksonomię zrównoważonych inwestycji. Mierzące się z szybko narastającymi zmianami klimatycznymi przedsiębiorstwa – aby zrealizować postawione im przez właścicieli i inwestorów cele – muszą wejść na ścieżkę zrównoważonego, przede wszystkim społecznie i środowiskowo, rozwoju. Nie jest to zadanie łatwe, jednak kierując się wskazówkami ESG oraz adaptując się do tworzonych w ramach polityki klimatycznej państwa mechanizmów wsparcia wiele firm już potrafi zmienić klimatyczne ryzyko w biznesową szansę. Niezależnie bowiem od tego, że wdrażanie zielonych rozwiązań stanowi poważne obciążenie finansowe i organizacyjne, to korzyści długookresowe związane z tą zmianą rekompensują poniesione koszty. Korzyści długookresowe to nie tylko zmiany wizerunkowe i poprawa pozycji konkurencyjnej, ale przede wszystkim satysfakcjonujące wyniki finansowe. Ponadto malejące z czasem koszty wdrażanie nowych technologii ułatwią zieloną transformację. Światowi liderzy zmian, firmy, które jako pierwsze zdecydowały się na wdrażanie strategii opartych na kryteriach ESG już dziś zaczynają otrzymywać od klientów swoistą premię za ryzyko w postaci większego zaufania i szerszego dostępu do preferencyjnych źródeł finansowania. Pionierzy, którzy w konsekwentny sposób zmieniają kulturę organizacyjną, stymulują wzrost stopnia identyfikacji pracowników z organizacją, dzięki czemu zielona zmiana jest szybciej przyjmowana na wszystkich szczeblach, a całość działań, od poziomu strategii do poziomu operacyjnego funkcjonuje w sposób spójny. Pamiętać również należy, że tempo wdrażania nowej strategii w przedsiębiorstwach nie może być wolniejsze od szybko rosnącej świadomości ekologicznej i poczucia odpowiedzialności za przyszłość naszej planety wśród potencjalnych klientów. Zmiany postaw konsumenckich są z kolei pochodną odpowiedzialnej polityki gospodarczej realizowanej przez państwo, które za swój cel powinno postawić edukację obywateli. Przez swoje wybory konsumpcyjne mogą oni stymulować i zachęcać przedsiębiorstwa do oferowania im produktów, których wytworzenie i konsumpcja nie uszczuplą dobrostanu materialnego i środowiskowego przyszłych pokoleń. Pożary wrócą! Chociaż klimatolodzy nie mają wątpliwości, że z powodu działalności człowieka i będących jej konsekwencją szybko postępujących zmian klimatu rekordowy pożar z 2019 r. może się w Australii powtórzyć już w ciągu kolejnych kilku lat, katastrofa ta nie doprowadziła do wprowadzenia żadnych istotnych zmian zarówno w skali wydobycia i sprzedaży węgla kamiennego, jak i podejścia samych Australijczyków do zmian klimatu. Zresztą problem ten nie dotyka wyłącznie mieszkańców tego najmniejszego z kontynentów. Europejczycy, szczególnie mieszkańcy Włoch i Hiszpanii, latem 2022 r. zmagali się z bezprecedensową falą upałów, która doprowadziła nie tylko suszy, ale także dużej liczby zgonów, zwłaszcza wśród ludzi starszych. Niestety w postawach ludzi wciąż dominuje perspektywa krótkookresowa, która pozwala wierzyć, że „jakoś to będzie” i „nigdy tak nie było, żeby jakoś nie było”. Choć psychologiczną motywację stojącą za takim właśnie sposobem myślenia można próbować sobie tłumaczyć, to zarówno krótko- jak i długookresowy koszt takiej niefrasobliwości jest gigantyczny. Mieszkańcy całego globu muszą w zasadniczy sposób zmienić swoje podejście do gospodarowania zasobami energetycznymi. W przeciwnym wypadku koszty dla ludzkości mogą okazać się przerażająco wysokie. Podsumowanie Kryteria ESG, czyli zestaw standardów umożliwiających ocenę tego, jak zbilansowana ekologicznie jest działalności przedsiębiorstwa, są narzędziem umożliwiającym wprowadzanie w firmach zrównoważonego ładu korporacyjnego. Brak jednolitych w skali globalnej wytycznych dotyczących zbierania i raportowania wskaźników ESG uniemożliwia wiarygodne porównanie przedsiębiorstw działających w różnych krajach. W konsekwencji pewne praktyki kwalifikowane są jako zgodne z pryncypiami zrównoważonego rozwoju i opisywane za pomocą ESG, w rzeczywistości nie mają ze zrównoważonym rozwojem wiele wspólnego. Jest to jedno ze źródeł greenwashingu. Dzięki wdrażaniu ładu korporacyjnego opartego na kryteriach ESG inwestorzy coraz chętniej lokują kapitał w zrównoważone obligacje, zrównoważone pożyczki oraz zrównoważone aktywa finansowe. Wszystkie te grupy produktów posiadają cechę wspólną: kapitał pozyskany przy ich użyciu powinien zostać spożytkowany zgodnie z celami zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstw. Wypracowane przez emitentów obligacji standardy emisji znacząco wpłynęły na wzrost przejrzystości transakcji, głównie dzięki wymogowi niezależnego przedemisyjnego audytu. Pytania sprawdzające Czym są zmiany klimatu? Zmiany klimatu to cykliczne wzrosty i spadki średniej temperatury naszego globu spowodowane m.in. zmianami stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze, cyrkulacją mas powietrza (przede wszystkim nad powierzchnią oceanów), aktywnością Słońca oraz wulkanów. Jakie działania powinny wdrożyć przedsiębiorstwa, aby w możliwie największym stopniu uodpornić się na zagrożenia związane ze zmianami klimatu? Poza dążeniem ku neutralności emisyjnej firmy powinny już dziś brać uwagę przyszłe zagrożenia klimatyczne, takie jak: stopień narażenia na ekstremalne zjawiska pogodowe, (które mogą zniszczyć infrastukturę materialną przedsiębiorstwa), czy też powstrzymywać się przed inwestycjami w aktywa osierocone. Lotnictwo cywilne to jeden z najbardziej emisyjnych sektorów gospodarki. Używając https://corporate.airfrance.com/en/co2/calculateur, sprawdź ślad węglowy pasażera podróżującego z Warszawy do Paryża. Decydując się na przelot z Warszawy do Paryża miej świadomość, że ponosisz odpowiedzialność za emisję 160 kg CO2 do atmosfery. To znaczny ślad węglowy. Pamiętaj więc, aby w krótkie trasy wybierać się mniej emisyjnym środkiem transportu zbiorowego, takim jak np. pociąg. Zastanów się, jak być odpowiedzialnym konsumentem. Czy w swoich decyzjach konsumpcyjnych masz na względzie dbałość o przyszłość naszej planety? Czy możesz podać przykład, jak Twoje decyzje zakupowe wpływają na działalność przedsiębiorstw? Konsumenci są najsilniejszym regulatorem w gospodarce. Gdy ich gusta i preferencje zakupowe się zmienią, przedsiębiorstwa będą musiały dostosować się do zmieniającego się popytu. Dlatego to właśnie konsumenci (gospodarstwa domowe) i ich wybory konsumenckie mogą przyspieszyć zieloną rewolucję. Zapobieganie dalszym negatywnym skutków zmian klimatycznych jest wyzwaniem dla całej ludzkości, dlatego w zielonej rewolucji może – i powinien – brać udział, starając się zmniejszyć swój ślad węglowy. Oszacuj swój ślad węglowy, wykorzystując to narzędzie . Zastanów się, jak możesz ów ślad obniżyć. Odpowiedzialna konsumentka i odpowiedzialny konsument mogą zrobić naprawdę wiele, by chronić środowisko i tym samym ograniczyć negatywne skutki zmian klimatycznych. Podstawą są odpowiedzialne wybory konsumenckie i nawyki związane z codzienną rutyną: ogranicz do minimum swoje zużycie plastiku, wybieraj lokalne i sezonowe produkty żywnościowe, ogranicz spożycie mięsa, zamiast kąpieli w wannie wybierz szybki prysznic. Sprawdź wiedzę Wymień etapy budowania strategii adaptacyjnej przedsiębiorstw w kontekście kryzysu klimatycznego. Przedstaw typologię skutków zmian klimatycznych. Dlaczego zmiany klimatyczne stanowią zagrożenie dla naszej planety? Wymień typy ryzyka klimatycznego, na które narażone są przedsiębiorstwa. Zastanów się, czy możesz podać przykłady ilustrujące te konkretne ryzyka. Na czym polega szacowanie śladu węglowego? Jaki jest jego cel? Wymień i scharakteryzuj kryteria ESG. Co to są zrównoważone produkty finansowe i czemu służą? Jaki zrównoważony produkt finansowy jest najbardziej odpowiednim źródłem finansowania małych i średnich przedsiębiorstw? Czym różnią się zielone obligacje od tych tradycyjnych? Ćwicz myślenie krytyczne W wstępie do tego rozdziału omówiliśmy bezpośrednie skutki zmian klimatycznych. Teraz zastanów się, jakie mogą być skutki pośrednie. Postaraj się je usystematyzować, podając przykłady. W rozdziale wspomnieliśmy, że zrównoważone raportowanie to ważny kierunkowskaz ułatwiający wprowadzanie zmian w przedsiębiorstwach. Zastanów się, jak ujednolicenie norm i przepisów związanych z tym procesem wpłynęłoby na tempo adaptacji klimatycznej przedsiębiorstw. Zapobieganie dalszym negatywnym skutków zmian klimatycznych jest wyzwaniem dla całej ludzkości, dlatego w zielonej rewolucji może – i powinien – brać udział, starając się zmniejszyć swój ślad węglowy. Oszacuj swój ślad węglowy, wykorzystując to narzędzie: https://footprintcalculator.henkel.com/en. Zastanów się, jak możesz ów ślad obniżyć. kryteria ESG (ang. Environment, Social and Governance criteria ) skrót oznaczający czynniki, w oparciu o które tworzone są ratingi i oceny pozafinansowe przedsiębiorstw, państw i innych organizacji. Składają się one z 3 elementów: E – Środowisko, S – Społeczna odpowiedzialność i G – Ład korporacyjny zrównoważone pożyczki (ang. sustainable loans ) forma finansowania działalności inwestycyjnej przedsiębiorstw w duchu zrównoważonego rozwoju zrównoważone obligacje (ang. sustainable bonds ) instrumenty dłużne stałego dochodu pozwalające na realizację projektów inwestycyjnych zgodnych z celami zrównoważonego rozwoju greenwashing w wolnym tłumaczeniu „ekościema”, „zielone mydlenie oczu” czy „zielone kłamstwo”: zjawisko polegające na wywoływaniu u klientów poszukujących towarów wytworzonych zgodnie z zasadami ekologii i ochrony środowiska wrażenia, że produkt lub przedsiębiorstwo go wytwarzająca są w zgodzie z naturą i ekologią zrównoważone aktywa finansowe (ang. sustainable equity ) Aktywa finansowe związane z praktyką zrównoważonego inwestowania, w duchu odpowiedzialności środowiskowej i społecznej biznesu. Aktywa te integrują kryteria środowiskowe, społeczne i ładu korporacyjnego (ESG) w procesie inwestycyjnym, w celu stymulowania zrównoważonego rozwoju całej gospodarki. Do aktywów tych zaliczamy: zrównoważone obligacje, zrównoważone pożyczki oraz zrównoważone fundusze inwestycyjne klimatyczny hedging (ang. hedging of climate risks with financial portfolios ) strategia inwestycyjna polegająca a budowaniu portfela aktywów finansowych złożonych z funduszy inwestycyjnych firm działających w duchu zrównoważonego rozwoju. Dzięki temu aktywa finansowe stają się swoistym ubezpieczeniem w czasach zwiększonego ryzyka klimatycznego, pozwalającym osiągnąć odporność na klimatyczny kryzys zrównoważone instrumenty finansowe patrz: zrównoważone aktywa finansowe

Social Sciences


Matematyka zastosowana w tym podręczniku Istnieją niematematyczne sposoby przedstawiania modeli ekonomicznych, np. w formie tekstu. Ale po co walić pięścią w gwóźdź, skoro masz młotek? Matematyka ma pewną przewagę nad tekstem. Gdy redukujesz model do równań algebraicznych, systematyzujesz myślenie i unikasz niejasności. Oczywiście podejście matematyczne ma również wady. Modele matematyczne z konieczności opierają się na upraszczających założeniach, więc prawdopodobnie nie będą realistyczne. Modelom matematycznym brakuje również niuansów, które można znaleźć w modelach opisowych. Matematyka jest soildnym narzędziem na użytek ekonomistów. Jakie umiejętności matematyczne są ci potrzebne do zrozumienia tej książki? Odpowiedź brzmi: niewiele większe niż algebra i rozumienie wykresów na poziomie szkoły średniej. Musisz wiedzieć: Czym jest funkcja Jak interpretować równanie funkcji liniowej (tj. nachylenie i punkty przecięcia z osiami) Jak przesuwać funkcję liniową (tj. zmieniać jej nachylenie lub punkty przecięcia) Jak obliczyć i interpretować stopę wzrostu (tj. zmianę procentową) Jak czytać i modyfikować wykresy. Posługujemy się matematyką w najprostszym możliwym wydaniu, co przedstawiamy w tym dodatku. Jeśli znajdziesz w książce fragmenty matematyczne, których nie rozumiesz, wróć do tego dodatku. Jak większość rzeczy, korzyści z nauki matematyki zachowują się zgodnie z prawem malejących przychodów. Odrobina umiejętności matematycznych daje bardzo dużo; im bardziej zaawansowaną matematykę poznajesz, tym mniej dodatkowej wiedzy uzyskujesz. Prawdę mówiąc, jeśli zamierzasz studiować ekonomię, naucz się podstaw rachunku różniczkowego. Warto poświęcić na niego trochę czasu, gdyż pomoże ci szybciej zgłębić zaawansowaną ekonomię. Modele algebraiczne Modele ekonomiczne (lub fragmenty modeli) są często wyrażane za pomocą funkcji matematycznych. Czym jest funkcja? Funkcja (ang. function ) opisuje związek. Czasami związek jest definicją. Na przykład (używając słów), twoim profesorem jest Adam Smith. Można to wyrazić jako Profesor = Adam Smith. Można tez zapisać tak twoich przyjaciół: Przyjaciele = Robert + Szymon + Magda. W ekonomii funkcje często opisują przyczynę i skutek. Zmienna po lewej stronie równania jest zmienną objaśnianą („skutkiem”). Zmienne po prawej stronie są zmiennymi objaśniającymi („przyczynami”). Załóżmy na przykład, że średnia twoich ocen została opisana w następujący sposób: Średnia ocen = 0,25 × łączny wynik egzaminu + 0,25 × obecność na zajęciach + 0,50 × liczba godzin nauki Z powyższego równania wynika, że średnia ocena zależy od trzech czynników: łącznego wyniku egzaminu, obecności na zajęciach i liczby godzin nauki. Równanie wskazuje również, że czas nauki jest dwa razy ważniejszy (0,50) niż wynik matury (0,25) lub obecność na zajęciach (0,25). Jeżeli ten związek jest prawdziwy, to jak możesz podnieść średnią ocenę? Nie opuszczając zajęć i ucząc się więcej. Pamiętaj, że nie możesz nic zrobić z wynikiem egzaminu wstępnego lub matury, ponieważ jeśli jesteś już na studiach, to już go za sobą. Oczywiście modele ekonomiczne przedstawiają zależności z wykorzystaniem zmiennych ekonomicznych. Na przykład, Budżet = pieniądze wydane na książki z ekonomii + pieniądze wydane na muzykę, zakładając, że jedyne rzeczy, które kupujesz, to książki z ekonomii i muzyka. Większość związków opisywanych w niniejszym podręczniku jest wyrażonych w postaci równań liniowych: y = b + mx Graficzne przedstawianie równań Wykresy są przydatne do dwóch celów. Pierwszym jest wizualne przedstawienie równań, a drugim - wyświetlanie statystyk lub danych. W tej sekcji omówimy wizualne przedstawianie równań. Dla matematyka lub ekonomisty zmienna (ang. variable ) to wielkość, która może przyjąć pewien zakres wartości. W powyższym równaniu prostej x i y są zmiennymi, przy czym x znajduje się na osi poziomej, y na osi pionowej, zaś b i m to parametry określające kształt prostej. Aby zobaczyć, jak to działa, rozważ przykład liczbowy: y = 9 + 3x W powyższym równaniu, opisującym określoną funkcję liniową, parametr b wynosi 9, a parametr m jest równy 3. pokazuje wartości x i y zgodnie z tym równaniem. Równanie oraz wspomniane wartości są także zilustrowane na . Aby stworzyć tabelę, wstaw szereg różnych wartości x, a następnie oblicz odpowiadającą im wartość y. Rysunek przedstawia te punkty oraz poprowadzoną przez nie linię. Nachylenie, przecięcie i równanie funkcji liniowej y = 9 + 3x. Wartości dla zmiennych x i y x y 0 9 1 12 2 15 3 18 4 21 5 24 6 27 Funkcja liniowa Na wykresie zmienna x jest zaznaczona na osi poziomej, a zmienna y - na osi pionowej. Punkt przecięcia funkcji z osią y ma wartość 9. Nachylenie funkcji wynosi 3, co oznacza, że wzrost o 3 na osi pionowej przypada na każdy wzrost o 1 na osi poziomej. Nachylenie jest takie samo wzdłuż całej linii prostej. Powyższy przykład ilustruje, w jaki sposób parametry b i m w równaniu funkcji liniowej określają jej kształt i położenie. Parametr b to wyraz wolny i wskazuje na przecięcie funkcji z osią y. Dla x = 0 parametr b pokazuje punkt przecięcia funkcji z osią pionową (y). W naszym przykładzie przecięcie z osią pionową występuje przy wartości 9. Parametr m to nachylenie prostej. Nachylenie (ang. slope ) funkcji prostej jest zmianą wartości y przyjmowanych przez funkcję podzielone przez zmianę wartości argumentu x między dwoma dowolnymi punktami. W naszym przykładzie za każdym razem, gdy argument x zwiększa się o jeden, wartość y rośnie o trzy. A zatem nachylenie funkcji wynosi trzy (m = 3). Określenie punktu przecięcia z osią y oraz określenie nachylenia — czyli parametrów b i m — wystarczy do wyznaczenia konkretnej funkcji liniowej. Chociaż rzadko zdarza się, aby dane z prawdziwego świata układały się dokładnie jak linia prosta, często okazuje się, że funkcja liniowa może zapewnić rozsądne przybliżenie rzeczywistych danych. Interpretacja nachylenia Pojęcie nachylenia jest bardzo przydatne w ekonomii, ponieważ mierzy charakter związku między dwiema zmiennymi. Nachylenie dodatnie (ang. positive slope ) oznacza, że dwie zmienne są dodatnio ze sobą powiązane, tzn. gdy x rośnie, y także rośnie, a gdy x maleje, y również maleje. Na wykresie dodatnie nachylenie oznacza, że gdy poruszamy się wzdłuż funkcji liniowej z lewej do prawej strony, jej wartości y rosną. Zależność między wzrostem a masą ciała, pokazana na w dalszej części tego załącznika, jest dodatnia. W innych rozdziałach dowiesz się, że związek między ceną a wielkością podaży także jest dodatni, co oznacza, że przedsiębiorstwa wytwarzają więcej przy wyższej cenie. Nachylenie ujemne (ang. negative slope ) oznacza, że dwie zmienne są ze sobą ujemnie powiązane, tzn. gdy x rośnie, y maleje, a gdy x maleje, y rośnie. Gdy na wykresie poruszamy się od lewej do prawej strony wzdłuż funkcji liniowej o ujemnym nachyleniu, jej wartości y maleją. Zależność między wysokością nad poziomem morza a gęstością powietrza pokazana na w dalszej części tego załącznika, jest ujemna. Dowiemy się także, że zależność między ceną a wielkością popytu również jest ujemna, co oznacza, że konsumenci kupują mniej przy wyższej cenie. Nachylenie równe zero oznacza, że nie ma żadnego związku między x i y. Graficznie funkcja jest linią poziomą, czyli jej wartości nie zmieniają się przy zmianach argumentu. dotycząca stopy bezrobocia w dalszej części tego załącznika pokazuje typowy charakter wielu wykresów liniowych: niektóre fragmenty wykresu mają nachylenie dodatnie, inne - ujemne, a jeszcze inne mają nachylenie bliskie zeru. Nachylenie funkcji liniowej między dwoma punktami można przedstawić liczbowo. Zacznijmy od wyznaczenia jednego punktu jako „punktu początkowego”, a drugiego jako „punktu końcowego”. Następnie obliczamy zmianę wartości funkcji y oraz zmianę jej argumentu x między tymi dwoma punktami. Jako przykład, rozważmy nachylenie funkcji gęstości powietrza między punktami reprezentującymi wysokość 4000 m i 6000 m nad poziomem morza: Zmiana wartości y: Zmiana wartości zmiennej na osi pionowej (punkt końcowy minus punkt początkowy) = 0,100 – 0,307 = –0,207 Zmiana argumentu x: Zmiana wartości zmiennej na osi poziomej (punkt końcowy minus punkt początkowy) = 6000 – 4000 = 2000 Stąd nachylenie linii prostej między tymi dwoma punktami wskazuje, że od wysokości 4000 m do 6000 m gęstość powietrza spada o około 0,1 kg/m 3 na każde 1000 m. Załóżmy, że porównujemy kilka funkcji liniowych o różnym nachyleniu (m) i że rozważamy na moment tylko wartość bezwzględną m. Dla funkcji o dużych wartościach bezwzględnych m (np. y = 4 + 15x albo y = 4 – 10x ) linie proste będą bardziej strome niż dla m przyjmującego małe wartości (np. y = 4 + 3x lub y = 4 – 2x ). Gdy nachylenie jest dodatnie (czyli m = 15 lub m = 3 w powyższych przykładach), prosta rośnie w kierunku prawej górnej ćwiartki wykresu. Gdy nachylenie jest ujemne ( m = –10 lub m = –2 ), prosta maleje w kierunku prawej dolnej ćwiartki wykresu. Nachylenie zerowe to linia pozioma. Z kolei linia pionowa ma nieskończenie duże nachylenie. Załóżmy teraz, że punkt przecięcia funkcji z osią pionową przesuwa się w górę. Oznacza to jednoczesne przesunięcie całej funkcji równolegle w górę. Jeśli punkt przecięcia z osią pionową przesuwa się w dół, cała funkcja również przesuwa się równolegle w dół. Algebraiczne rozwiązywanie modeli Ekonomiści często używają modeli, aby odpowiedzieć na konkretne pytanie, np.: jaka będzie stopa bezrobocia, jeśli gospodarka będzie rosła w tempie 3% rocznie? Odpowiedź na konkretne pytanie wymaga rozwiązania „układu” równań opisujących dany model. Załóżmy, że popyt na pizzę wyraża następujące równanie: Q d = 16 – 2P gdzie Q d to liczba placków pizzy, którą konsumenci chcą kupić (tj. wielkość popytu), a P jest ceną pizzy. Załóżmy, że podaż pizzy dana jest równaniem: Q s = 2 + 5P gdzie Q s to liczba placków pizzy dostarczana przez producentów (tj. wielkość podaży). Załóżmy również, że na rynku pizzy działa tak, iż popyt jest równy podaży, czyli Q d = Q s Mamy teraz układ trzech równań z trzema niewiadomymi ( Q d = Q s i P), który możemy rozwiązać za pomocą algebry: Ponieważ Q d = Q s , możemy przyrównać do siebie równania popytu i podaży: Q d = Q s 16 – 2P = 2 + 5P Odjęcie liczby 2 z obu stron i dodanie 2P do obu stron daje: 16 – 2P – 2 = 2 + 5P – 2 14 – 2P = 5P 14 – 2P + 2P = 5P + 2P 14 = 7P 14 7 = 7P 7 2 = P Innymi słowy, cena każdej pizzy wyniesie 2 dol. Ile placków kupią konsumenci? Biorąc cenę 2 dol. i podstawiając ją do równania popytu, otrzymujemy: Q d = 16 – 2P = 16 – 2(2) = 16 – 4 = 12 Jeśli więc cena wyniesie 2 dol. za pizzę, konsumenci kupią 12 sztuk. Ile wytworzą producenci? Podstawiając cenę 2 dol. do równania podaży, otrzymujemy: Q s = 2 + 5P = 2 + 5(2) = 2 + 10 = 12 Jeśli więc cena wynosi 2 dol. za pizzę, producenci wytworzą 12 placków. Oznacza to, że obliczenia wykonaliśmy poprawnie, ponieważ Q d = Q s . Rozwiązywanie modeli za pomocą wykresów Jeśli algebra nie jest twoją mocną stroną, możesz uzyskać tę samą odpowiedź za pomocą wykresów. Wykreśl równania Q d i Q s w tym samym układzie współrzędnych jak pokazano na . Ponieważ P znajduje się na osi pionowej, najlepiej jest przekształcić każde równanie jako funkcję P. Krzywa popytu ma wtedy postać P = 8 – 0,5Q d , a krzywa podaży to P = –0,4 + 0,2Q s . Punkty przecięcia z osią pionową wynoszą 8 i –0,4, a nachylenie jest równe –0,5 dla krzywej popytu i 0,2 dla krzywej podaży. Jeśli starannie narysujesz obie funkcje, zobaczysz, że w miejscu ich przecięcia ( Q s = Q d ) cena wynosi 2 dol., a liczba placków jest równa 12, tak jak uzyskano na podstawie wcześniejszych obliczeń. Wykres popytu i podaży Równania Q d i Q s są przedstawione na rysunku jako linie proste. W niniejszej książce częściej będziemy używać wykresów niż algebry, ale już znasz matematykę opisującą wykresy. Stopy wzrostu Ze stopami wzrostu mamy często do czynienia w prawdziwym świecie. Stopa wzrostu (ang. growth rate ) to po prostu procentowa zmiana pewnej zmiennej. To może być twój dochód, wielkość sprzedaży przedsiębiorstwa lub PKB jakiegoś kraju. Wzór na obliczenie stopy wzrostu jest prosty: Zmiana procentowa = Zmiana ilości Ilość Załóżmy, że dostajesz 10 dol. za godzinę pracy. Jednak twój szef jest pod takim wrażeniem twojej pracy, że daje ci podwyżkę w wysokości 2 dol. za godzinę. Zmiana procentowa (lub stopa wzrostu) twojego wynagrodzenia wyniesie 2 dol./10 dol. = 0,20 lub 20%. Aby obliczyć stopę wzrostu jakiejś zmiennej w dłuższym okresie, np. średni roczny wzrost PKB w ciągu dekady lub więcej, mianownik jest zwykle definiowany nieco inaczej. W poprzednim przykładzie zdefiniowaliśmy ilość jako ilość początkową. Jest to właściwe podejście w przypadku jednookresowych obliczeń. Jeśli natomiast obliczamy wzrost w dłuższym horyzoncie czasowym, bardziej odpowiednie jest zdefiniowanie ilości jako średniej ilości w danym okresie. Trudniej to wyjaśnić słowami niż pokazać na przykładzie. Załóżmy, że PKB danego kraju wyniósł 1 bln dol. w 2005 r. i 1,03 bln dol. w 2006 r. Tempo wzrostu między 2005 a 2006 r. byłoby zmianą PKB (1,03 bln dol. – 1,00 bln dol.) podzieloną przez średni PKB w latach 2005–2006 (1,03 bln dol. + 1,00 bln dol. )/2. Innymi słowy: = $1,03 bln – $1,00 bln ($1,03 bln + $1,00 bln) / 2 = 0,03 1,015 = 0,0296 = 2,96% Zauważ, że zmiana procentowa obliczana w stosunku do wielkości początkowej dla powyższych wartości wynosi: (1,03 bln dol. – 1,00 bln dol.) / 1,00 bln dol. = 0,30, co daje mamy 3-procentowy wzrost. Kilka rzeczy jest do zapamiętania: Dodatnia stopa wzrostu oznacza, że ilość rośnie. Mniejsza stopa wzrostu oznacza, że ilość rośnie wolniej. Większa stopa wzrostu oznacza, że ilość rośnie szybciej. Ujemna stopa wzrostu oznacza, że ilość maleje. Ta sama zmiana w czasie daje mniejszą stopę wzrostu. Jeśli co roku otrzymujesz podwyżkę 2 dol., w pierwszym roku stopa wzrostu wyniesie 2 dol./10 dol. = 20%, jak pokazano wyżej. Ale w drugim roku stopa wzrostu wyniosłaby 2 dol./12 dol. = 0,167 czyli 16,7%. W trzecim roku ta sama podwyżka o 2 dol. dałaby wzrost równy 2 dol./14 dol. = 14,2%. Morał tej historii jest taki: Aby utrzymać stałą stopę wzrostu, zmiana musi zwiększać się w każdym okresie. Graficzne przedstawianie danych i interpretacja wykresów Wykresy służą również do przedstawiania danych. Jest to jedna z metod prezentacji wartości liczbowych. Wykresy zamieniają szczegółowe informacje liczbowe w wizualną formę, gdzie zależności i tendencje można łatwiej dostrzec. Na przykład, które kraje mają większą lub mniejszą populację? Uważny czytelnik mógłby przeanalizować długą listę liczb reprezentujących populacje wielu krajów, ale przy ponad 200 krajach świata przeszukanie takiej listy wymaga koncentracji i czasu. Umieszczenie tych samych liczb na wykresie może ułatwić znalezienie pewnych wzorców. Ekonomiści używają wykresów zarówno do zwięzłej i czytelnej prezentacji danych liczbowych, jak i do budowania intuicyjnego zrozumienia relacji i powiązań. W tej książce używane są trzy rodzaje wykresów: liniowe, kołowe i słupkowe. Każdy z nich jest omówiony poniżej. Przedstawiamy również ostrzeżenia o tym, jak można manipulować wykresami, aby wpłynąć na postrzeganie przez Czytelnika zależności w danych. Wykresy liniowe Wykresy, które omówiliśmy do tej pory, nazywane są wykresami liniowymi (ang. line graphs ), ponieważ pokazują zależność między dwiema zmiennymi: jedną mierzoną na osi poziomej i drugą mierzoną na osi pionowej. Czasami przydatne jest pokazanie więcej niż jednego zbioru danych na tych samych osiach. Dane z przedstawiono na , która pokazuje związek między dwiema zmiennymi: wzrostem i medianą masy ciała amerykańskich chłopców i dziewczynek w pierwszych trzech latach życia. ( Mediana (ang. median ) oznacza, że połowa wszystkich dzieci waży więcej, a połowa mniej niż wynosi mediana.) Wykres liniowy przedstawia wysokość w calach na osi poziomej i wagę w funtach na osi pionowej. Na przykład, punkt A na rysunku pokazuje, że chłopiec o wzroście 28 cali (71 cm) będzie miał medianę masy ciała około 19 funtów (8,6 kg). Jedna linia na wykresie przedstawia zależność między wzrostem a masy ciała dla chłopców, a druga - dla dziewcząt. Ten rodzaj wykresu jest szeroko stosowany przez świadczeniodawców ochrony zdrowia do sprawdzenia, czy rozwój fizyczny dziecka przebiega mniej więcej w normie. Zależność między wzrostem a masą ciała u amerykańskich chłopców i dziewcząt Wykres liniowy przedstawia zależność między wzrostem a masą ciała u chłopców i dziewcząt od urodzenia do 3. roku życia. Na przykład, punkt A pokazuje, że chłopiec o wzroście 28 cali (71 cm) waży zazwyczaj 19 funtów (9,6 kg). Zależność między wzrostem a masą ciała amerykańskich chłopców i dziewcząt Chłopcy od dnia urodzenia do 36 miesięcy Dziewczynki od dnia urodzenia do 36 miesięcy Wzrost (cale) Masa ciała (funty) Wzrost (cale) Masa ciała (funty) 20,0 8,0 20,0 7,9 22,0 10,5 22,0 10,5 24,0 13,5 24,0 13,2 26,0 16,4 26,0 16,0 28,0 19,0 28,0 18,8 30,0 21,8 30,0 21,2 32,0 24,3 32,0 24,0 34,0 27,0 34,0 26,2 36,0 29,3 36,0 28,9 38,0 32,0 38,0 31,3 Nie wszystkie zależności w ekonomii są liniowe. Czasami mają one postać nieliniową. przedstawia kolejny przykład wykresu liniowego, bazującego na danych z . W tym przypadku wykres liniowy pokazuje rozrzedzenie powietrza podczas wspinaczki w górę. Oś pozioma rysunku przedstawia wysokość mierzoną w metrach nad poziomem morza. Oś pionowa ilustruje gęstość powietrza na poszczególnych wysokościach. Gęstość powietrza jest mierzona masą powietrza na metr sześcienny (czyli w przestrzeni wysokości, szerokości i długości jednego metra). Jak wynika z wykresu, ciśnienie powietrza jest największe na poziomie morza i zmniejsza się w miarę wzrostu wysokości. pokazuje, że metr sześcienny powietrza na wysokości 500 m waży w przybliżeniu jeden kilogram. Jednak wraz ze wzrostem wysokości gęstość powietrza maleje. Metr sześcienny powietrza na szczycie Mount Everestu, tj. na wysokości ok. 8828 m, waży zaledwie 0,023 kg. Rozrzedzenie powietrza na dużych wysokościach wyjaśnia, dlaczego wielu wspinaczy górskich musi używać butli z tlenem podczas ataku szczytowego. Zależność między wysokością nad poziomem morza a gęstością powietrza Wykres pokazuje zależność między wysokością mierzoną w m n.p.m. a gęstością powietrza mierzoną w kg/m 3 . Wraz ze wzrostem wysokości, gęstość powietrza maleje. Punktowi na szczycie Mount Everestu odpowiada wysokość około 8828 metrów nad poziomem morza (oś pozioma) i gęstość powietrza 0,023 kg/m 3 (oś pionowa). Zależność między wysokością a gęstością powietrza Wysokość (m) Gęstość powietrza (kg/m 3 ) 0 1,200 500 1,093 1000 0,831 1500 0,678 2000 0,569 2500 0,484 3000 0,415 3500 0,357 4000 0,307 4500 0,231 5000 0,182 5500 0,142 6000 0,100 6500 0,085 7000 0,066 7500 0,051 8000 0,041 8500 0,025 9000 0,022 9500 0,019 10000 0,014 Zależności między wzrostem a masą ciała oraz między wysokością nad poziomem morza a gęstością powietrza zilustrowane na obu rysunkach przedstawiają wartości średnie. Jeśli zbierzesz rzeczywiste dane o ciśnieniu powietrza na różnych wysokościach, ta sama wysokość w różnych lokalizacjach geograficznych będzie charakteryzowała się nieco inną gęstością powietrza, w zależności od czynników takich jak odległość od równika, lokalne warunki pogodowe i wilgotność powietrza. Podobnie przy pomiarach wzrostu i masy ciała u dzieci przedstawionych na wcześniejszym wykresie liniowym, dzieci o określonym wzroście miałyby w rzeczywistości różne masy ciała, niektóre powyżej średniej, a inne poniżej. W prawdziwym świecie takie zróżnicowanie danych jest naturalne. Zadaniem naukowca jest uporządkowanie danych w sposób, który pomoże zrozumieć typowe wzorce. Badanie statystyk, zwłaszcza w połączeniu ze statystykami komputerowymi i wykorzystaniem arkuszy kalkulacyjnych, jest bardzo pomocne w porządkowaniu danych, rysowaniu wykresów liniowych i poszukiwaniu typowych zależności. W przypadku większości kierunków ekonomicznych i społecznych kurs statystyki jest obowiązkowy. Niektóre wykresy liniowe ilustrują szereg czasowy (ang. time series ), gdzie oś pozioma przedstawia czas, a oś pionowa — inną zmienną. Wykres zawierający szereg czasowy pokazuje wahania zmiennej w czasie. przedstawia stopę bezrobocia w Stanach Zjednoczonych od 1975 r., gdzie stopę bezrobocia definiuje się jako odsetek osób aktywnych zawodowo, którzy chcą pracować i poszukują pracy, ale nie mogą jej znaleźć. Punkty odpowiadające stopie bezrobocia w poszczególnych latach są zaznaczone na wykresie oraz połączone linią pokazującą wzrosty i spadki stopy bezrobocia od 1975 r. Wykres liniowy ułatwia na przykład stwierdzenie, że najwyższa stopa bezrobocia w analizowanym okresie wyniosła poniżej 10% na początku lat 80. XX w. oraz w 2010 r.; ponadto malała ona w latach 90. XX w., po czym wzrosła i znów spadła na początku lat 2000., a następnie gwałtownie wzrosła w okresie recesji w latach 2008–2009. Stopa bezrobocia w USA, 1975–2014 Wykres ilustruje stopę bezrobocia. Na takim wykresie łatwo dostrzec okresy wysokiego i niskiego bezrobocia. Wykresy kołowe Wykres kołowy (ang. pie graph lub pie chart ) służy do pokazania, w jaki sposób dana wielkość jest podzielona na części. Koło reprezentuje całą grupę. Wycinki koła pokazują względne rozmiary poszczególnych podgrup. pokazuje podział populacji USA na dzieci, osoby w wieku produkcyjnym i osoby starsze w 1970 r., 2000 r. oraz wg prognoz na 2030 r. Dane są najpierw przedstawione w , a następnie na trzech wykresach kołowych. Pierwsza kolumna zawiera dane na temat całkowitej populacji USA w poszczególnych latach. Kolumny 2–4 dzielą całą populację na trzy grupy wiekowe — osoby w wieku do 18 lat, 19–64 lat oraz 65 lat i więcej. W kolumnach 2–4 pierwsza wartość pokazuje faktyczną liczbę osób w danej kategorii wiekowej, a wartość w nawiasie przelicza ją na odsetek całej populacji. Struktura ludności USA według wieku w latach 1970, 2000 i 2030 (prognoza) Rok Liczba ludności 19 lat i mniej 20–64 lata 65 lat i więcej 1970 205,0 mln 77,2 (37,6%) 107,7 (52,5%) 20,1 (9,8%) 2000 275,4 mln 78,4 (28,5%) 162,2 (58,9%) 34,8 (12,6%) 2030 351,1 mln 92,6 (26,4%) 188,2 (53,6%) 70,3 (20,0%) Wykresy kołowe przedstawiające strukturę ludności USA według wieku Trzy wykresy kołowe ilustrują podział całej populacji na trzy grupy wiekowe w trzech różnych latach. Na wykresie kołowym każdy wycinek koła reprezentuje udział w całości tj. odsetek. I tak 50% to połowa koła, a 20% to jedna piąta koła. Trzy wykresy kołowe na pokazują, że udział osób w wieku 65 lat i więcej w populacji USA rośnie. Wykresy kołowe pozwalają zorientować się co do względnej wielkości różnych grup wiekowych w latach 1970, 2000 i 2030 bez konieczności analizowania konkretnych liczb i wartości procentowych z tabeli. Niektóre typowe przykłady wykorzystania wykresów kołowych obejmują strukturę ludności według wieku, poziomu dochodów, pochodzenia etnicznego, religii i zawodu; strukturę przedsiębiorstw według wielkości, branży i liczby pracowników; czy też strukturę wydatków państwa lub dochodów podatkowych według głównych kategorii. Wykresy słupkowe Wykres słupkowy (ang. bar graph ) wykorzystuje wysokość słupków do porównywania ilości. przedstawia 12 najludniejszych krajów świata. ilustruje te same dane na wykresie słupkowym. Wysokość słupka odpowiada liczbie ludności kraju. Chociaż możesz zdawać sobie sprawę, że Chiny i Indie są najbardziej zaludnionymi krajami na świecie, to rzut oka na słupki dla Chin i Indii i słupki dla innych krajów pomaga zilustrować skalę różnicy między liczbą ludności w tych państwach. Największe kraje świata pod względem liczby ludności w 2015 r. (mln) Wykres przedstawia 12 krajów świata o największej liczbie ludności. Wysokość słupków pokazuje wielkość populacji w każdym kraju. Grupa największych 12 krajów świata pod względem liczby ludności Kraj Liczba ludności (mln) Chiny 1369 Indie 1270 USA 321 Indonezja 255 Brazylia 204 Pakistan 190 Nigeria 184 Bangladesz 158 Rosja 146 Japonia 127 Meksyk 121 Filipiny 101 Wykresy słupkowe można dzielić w sposób pozwalający na przedstawienie informacji podobnych do tych, które możemy uzyskać z wykresów kołowych. zawiera trzy wykresy słupkowe oparte na danych z na temat struktury wiekowej ludności USA w latach 1970, 2000 i 2030. (a) przedstawia trzy słupki dla każdego roku, reprezentujące całkowitą liczbę osób w poszczególnych przedziałach wiekowych w każdym roku. (b) uwzględnia tylko jeden słupek dla danego roku, ale poszczególne grupy wiekowe są teraz zaznaczone wewnątrz słupka. Na (c), nadal opartym na tych samych danych, oś pionowa mierzy odsetek a nie absolutną liczbę osób. W tym przypadku wszystkie trzy słupki mają tę samą wysokość, reprezentującą 100% populacji, przy czym każdy słupek jest podzielony według odsetka populacji należącego do poszczególnych grup wiekowych. Czasami czytelnikowi łatwiej jest przejrzeć kilka wykresów słupkowych, porównując zacienione obszary, niż analizować wykresy kołowe. Ludność USA na wykresach słupkowych Dane o populacji mogą być przedstawione na różne sposoby. Wykres (a) zawiera trzy słupki dla każdego roku, przedstawiające całkowitą liczbę osób w określonym przedziale wiekowym w poszczególnych latach. Wykres (b) zawiera tylko jeden słupek dla danego roku, ale różne grupy wiekowe są zaznaczone wewnątrz słupka. Z kolei na wykresie (c) oś pionowa mierzy wartości procentowe, a nie liczbę osób. Wszystkie trzy słupki na wykresie (c) mają tę samą wysokość, a każdy z nich jest podzielony według odsetka populacji należącego do danej grupy wiekowej. i pokazują, w jaki sposób słupki mogą reprezentować kraje lub lata oraz jak oś pionowa może uwzględniać wartości liczbowe lub procentowe. Wykresy słupkowe służą również do porównywania wielkości, ilości, stawek, odległości i innych zmiennych. Porównanie wykresów liniowych z wykresami kołowymi i słupkowymi Gdy znasz już wykresy kołowe, słupkowe i liniowe, skąd wiesz, którego wykresu użyć do swoich danych? Wykresy kołowe często lepiej niż wykresy liniowe pokazują strukturę podziału pewnej grupy. Jeśli jednak wykres kołowy ma zbyt wiele wycinków, jego interpretacja może być trudna. Wykresy słupkowe są szczególnie przydatne do porównywania wielkości liczbowych. Na przykład, jeśli badasz liczbę ludności różnych krajów jak na , wykresy słupkowe mogą dobrze pokazywać związki między wielkością populacji w wielu państwach. Mogą także wyraźnie ilustrować strukturę podziału ludności według różnych cech. Wykres liniowy jest często najlepszym sposobem zobrazowania związku między dwiema zmiennymi, które się zmieniają. Przykładowo wykres z szeregiem czasowym przedstawia zmiany danej wielkości w czasie (zmiany stopy bezrobocia). Wykresy liniowe są szeroko stosowane w ekonomii do przedstawiania ciągłych danych o cenach, płacach, kupowanych i sprzedawanych ilościach dóbr i usług, czy też wielkości gospodarki. Jak wykresy mogą wprowadzać w błąd? Wykresy nie tylko ujawniają tendencje, mogą również wpływać na sposób ich postrzegania. Rozważmy wykresy liniowe przedstawione na , i . Wszystkie wykresy przedstawiają stopę bezrobocia, ale z różnych perspektyw. Przedstawianie stóp bezrobocia na różne sposoby Zmiana szerokości i wysokości obszaru wykresu może wpłynąć na sposób postrzegania danych. Przedstawianie stóp bezrobocia na różne sposoby Zmiana szerokości i wysokości obszaru wykresu może wpłynąć na sposób postrzegania danych. Załóżmy, że ktoś chce pokazać, iż wzrost bezrobocia w 2009 r. nie był aż tak duży w perspektywie historycznej. Wówczas może przedstawić dane jak na (a). (a) zawiera informacje pokazane już wcześniej na , ale rozciąga oś poziomą tak, że staje się ona relatywnie dłuższa w stosunku do osi pionowej. Rozszerzając i spłaszczając wykres wydaje się, że wzrost bezrobocia nie był duży i był podobny do niektórych wcześniejszych wzrostów. Jeśli natomiast ktoś chce zmanipulować przekazem i pokazać, iż bezrobocie w 2009 r. znacznie zwiększyło się, to używając tych samych danych, rozciągnie oś pionową w stosunku do osi poziomej jak na (b), co spowoduje, że wszystkie wzrosty i spadki bezrobocia wydają się większe. Podobny efekt można osiągnąć bez zmiany długości osi, ale przez modyfikację skali na osi pionowej. Na (c) skala na osi pionowej jest od 0% do 30%, natomiast na (d) - od 3% do 10%. W porównaniu z , gdzie skala wynosi od 0% do 12%, na (c) wahania bezrobocia wydają się mniejsze, zaś na (d) - większe. Warto zdawać sobie także sprawę, że na postrzeganie danych prezentowanych na wykresie wpływa ograniczenie zmienności danych poprzez zmianę liczby zaznaczonych punktów. (e) przedstawia stopę bezrobocia według średnich pięcioletnich. Dzięki uśrednieniu rocznych wartości, funkcja na wykresie wydaje się gładsza i zawiera mniej ekstremów. Jednak w rzeczywistości stopa bezrobocia jest raportowana co miesiąc. (f) przedstawia miesięczne dane liczbowe od 1960 r., które wahają się bardziej niż średnia z pięciu lat. (f) jest również ilustracją tego, w jaki sposób wykresy mogą przedstawiać w zwięzłym stopniu olbrzymie ilości danych. Rysunek ten zawiera dane miesięczne od 1960 r., które na przestrzeni prawie 50 lat przekładają się na blisko 600 obserwacji. Analiza 600 wartości liczbowych w tabeli byłaby bardzo trudna. Wykres umożliwia bardzo szybki przekaz tego, co wynika z 600 danych liczbowych. Na percepcję informacji zawartych na wykresie wpływa także selektywne wybieranie punktów początkowych i końcowych. Mogą zaburzyć postrzeganie, czy zmienna faktycznie rośnie, czy spada w czasie. Pierwotne dane pokazują ogólną tendencję z niskim bezrobociem w latach 60. XX w., ale wyższym w połowie lat 70. XX w., na początku lat 80. XX w., na początku lat 90. XX w. oraz na początku i pod koniec pierwszej dekady XXI w. (g) pokazuje jednak wykres, który sięga tylko do 1975 r., co sprawia wrażenie, że bezrobocie stopniowo spadało w miarę upływu czasu aż do momentu, gdy recesja z 2009 r. przywróciła je z powrotem do „początkowego” poziomu. Jest to prawdopodobna interpretacja, jeśli rozpoczniemy analizę danych w punkcie kulminacyjnym przypadającym na połowę 1975 r. Tego rodzaju zabiegi sposobu prezentacji danych nie ograniczają się do wykresów liniowych. Na wykresie kołowym z ogromną liczbą małych wycinków koła i jednym dużym przez agregację poszczególnych kategorii można uzyskać większą przejrzystość rysunku, jednak w efekcie jednak niektóre kategorie będą wydawać się większe, a inne mniejsze. Z kolei przy tworzeniu wykresu słupkowego oś pionowa może być dłuższa lub krótsza, co spowoduje, że różnice w wysokości słupków będą sprawiać wrażenie mniejszych lub większych. Umiejętność poprawnego czytania wykresów i zachowanie czujności na wskazane wyżej manipulacje są ważne zarówno w ekonomii, jak i w życiu codziennym. Pamiętaj, aby nie wierzyć zawsze w pierwsze szybkie wrażenie uzyskiwane z wykresu. Patrz na wykres z ostrożnością. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Matematyka jest narzędziem do zrozumienia ekonomii, a związki ekonomiczne można wyrazić matematycznie za pomocą wzorów lub wykresów. Równanie algebraiczne funkcji liniowej jest następujące: y = b + mx , gdzie x to zmienna na osi poziomej, y to zmienna na osi pionowej, b jest punktem przecięcia z osią y, zaś m jest nachyleniem. Nachylenie funkcji liniowej jest takie samo w każdym punkcie i wskazuje na charakter związku (dodatni, ujemny lub zerowy) między dwiema zmiennymi ekonomicznymi. Modele ekonomiczne można rozwiązywać algebraicznie lub graficznie. Wykresy umożliwiają wizualną ilustrację danych. Mogą przedstawiać wzorce, porównania, trendy czy też strukturę jakiejś grupy, kondensując dane liczbowe i zapewniając intuicyjne wyczucie pewnych relacji. Wykres liniowy pokazuje zależność między dwiema zmiennymi: jedną zaznaczoną na osi poziomej, a drugą na osi pionowej. Wykres kołowy pokazuje sposób podziału, np. sumy pieniędzy lub grupy osób. Rozmiar każdego wycinka koła reprezentuje odpowiedni odsetek całości. Wykres słupkowy wykorzystuje wysokość słupków do ilustracji związków, przy czym każdy słupek reprezentuje określoną jednostkę, np. kraj lub grupę osób. Słupki można również podzielić na segmenty, aby pokazać podgrupy. Każdy wykres to pojedyncza wizualna perspektywa na określony temat. Wrażenie, jakie wywiera, zależy od wielu czynników, takich jak uwzględniane dane i ramy czasowe, sposób podziału danych lub grup, względny rozmiar osi pionowej i poziomej, rozpoczęcie skali na osi pionowej od zera itp. Dlatego każdy wykres należy traktować nieco sceptycznie, pamiętając, że leżący u jego podstaw związek można interpretować w różny sposób. Pytania Wymień trzy rodzaje wykresów i krótko określ, kiedy najlepiej użyć danego typu wykresu. Czym jest nachylenie funkcji liniowej? Co reprezentują wycinki wykresu kołowego? Dlaczego wykres słupkowy jest najlepszym sposobem zilustrowania porównań? Jaka jest różnica między nachyleniem dodatnim, ujemnym i zerowym?

Social Sciences