Wprowadzenie Opracowano wiele form terapii w celu leczenia szerokiego spektrum problemów. Ci marines, którzy służyli w Iraku i Afganistanie, są częścią programu Ocean Therapy w Camp Pendleton, wraz z wolontariuszami pracującymi w tej społeczności troszczącej się o zdrowie psychiczne. Tu nauka surfowania została połączona z dyskusjami grupowymi. Program pomaga odzyskać zdrowie weteranom wojennym, zwłaszcza cierpiącym na zespół stresu pourazowego (PTSD). Co przychodzi ci do głowy, kiedy myślisz o terapii problemów psychicznych? Może wyobrażasz sobie kogoś leżącego na kozetce i opowiadającego o swoim dzieciństwie, podczas gdy terapeuta siedzi i robi notatki, jak Zygmunt Freud. Ale czy możesz sobie wyobrazić sesję terapeutyczną, podczas której osoba poddawana terapii ma na głowie okulary wirtualnej rzeczywistości (okulary VR), aby pokonać strach przed wężami? W tym rozdziale zobaczysz, że podejścia do terapii obejmują zarówno interwencje psychologiczne, jak i biologiczne, a wszystkie one mają na celu złagodzenie cierpienia. Psycholodzy opracowali wiele różnych technik i podejść terapeutycznych, ponieważ problemy o podłożu psychicznym mogą mieć różne genezy — biologiczną, genetyczną, pochodzić z doświadczeń z dzieciństwa, uwarunkowań i wpływów społeczno-kulturowych. Program Ocean Therapy przedstawiony na korzysta z wielu podejść wspierających zdrowie psychiczne weteranów uczestniczących w tej grupie. References Abbass, A., Kisely, S., Kroenke, K. (2006). Short-term psychodynamic psychotherapy for somatic disorders: Systematic review and meta-analysis of clinical trials. Psychotherapy and Psychosomatics , 78 , 265–274. Ahmed, S., Wilson, K. B., Henriksen, R. C., Jones, J. W. (2011). What does it mean to be a culturally competent counselor?, Journal for Social Action in Counseling and Psychology, 3(1) , 17–28. Alavi, A., Sharifi, B., Ghanizadeh, A., Dehbozorgi, G. (2013). Effectiveness of cognitive-behavioral therapy in decreasing suicidal ideation and hopelessness of the adolescents with previous suicidal attempts. Iranian Journal of Pediatrics, 23 (4), 467–472. Alegría, M., Chatterji, P., Wells, K., Cao, Z., Chen, C. N., Takeuchi, D., Jackson, J., Meng, X. L. (2008). Disparity in depression treatment among racial and ethnic minority populations in the United States. Psychiatric Services, 59 (11), 1264–1272. American Psychological Association. (2005). Policy statement on evidence-based practice in psychology . Pobrane z: http://www.apapracticecentral.org/ce/courses/ebpstatement.pdf. American Psychological Association. (2014). Can psychologists prescribe medications for their patients? . Pobrane z: http://www.apa.org/news/press/releases/2004/05/louisiana-rx.aspx. American Psychological Association. (2014). Psychotherapy: Understanding group therapy . Pobrane z: http://www.apa.org/helpcenter/group-therapy.aspx. Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., Emery, G. (1979). Cognitive therapy of depression . New York, NY: The Guilford Press. Beck Institute for Cognitive Behavior Therapy. (n.d.). History of cognitive therapy . Pobrane z: http://www.beckinstitute.org/history-of-cbt/. Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (2nd ed.). New York, NY: The Guilford Press. Belgrave, F., Allison, K. (2010). African-American psychology: From Africa to America (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications. Bertrand, K., Richer, I., Brunelle, N., Beaudoin, I., Lemieux, A., Ménard, J.M. (2013). Substance abuse treatment for adolescents: How are family factors related to substance use change?, Journal of Psychoactive Drugs, 45 (1), 28–38. Blank, M. B., Mahmood, M., Fox, J. C., Guterbock, T. (2002). Alternative mental health services: The role of the black church in the South. American Journal of Public Health, 92 , 1668–1672. Blumberg, J. (2007, October 24). A brief history of the Salem witch trials. Smithsonian.com . Pobrane z: http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/brief-salem.html?c=y&page=2. Butler, A. C., Chapmanb, J. E., Formanc, E. M., Beck, A. T. (2006). The empirical status of cognitive-behavioral therapy: A review of meta-analyses. Clinical Psychology Review, 26 , 17–31. Center for Substance Abuse Treatment. (2005). Substance Abuse Treatment: Group Therapy . Treatment Improvement Protocol (TIP) Series 41. DHHS Publication No. (SMA) 05-3991. Rockville, MD: Substance Abuse and Mental Health Services Administration. Centers for Disease Control and Prevention. (2014). Suicide prevention: Youth suicide . Pobrane z: http://www.cdc.gov/violenceprevention/pub/youth_suicide.html. Chambless, D. L., Ollendick, T. H. (2001). Empirically supported psychological interventions: Controversies and evidence. Annual Review of Psychology, 52 , 685–716. Charman, D., Barkham, M. (2005). Psychological treatments: Evidence-based practice and practice-based evidence. InPsych Highlights . Pobrane z: www.psychology.org.au/publications/inpsych/treatments. Chorpita, B. F., Daleiden, E. L., Ebesutani, C., Young, J., Becker, K. D., Nakamura, B. J., Starace, N. (2011). Evidence-based treatments for children and adolescents: An updated review of indicators of efficacy and effectiveness. Clinical Psychology: Science and Practice, 18 , 154–172. Clement, S., Schauman, O., Graham, T., Maggioni, F., Evans-Lacko, S., Bezborodovs, N., Morgan, C., Rüsch, N., Brown, J.S., Thornicroft, G. (2014, February 25). What is the impact of mental health-related stigma on help-seeking? A systematic review of quantitative and qualitative studies. Psychological Medicine, l–17. Daniel, D. (n.d.). Rational emotive in behavior therapy the context of modern psychlogical research . Pobrane z: albertellis.org/rebt-in-the-context-of-modern-psychological-research. Davidson, W. S. (1974). Studies of aversive conditioning for alcoholics: A critical review of theory and research methodology. Psychological Bulletin, 81 (9), 571–581. DeRubeis, R. J., Hollon, S. D., Amsterdam, J. D., Shelton, R. C., Young, P. R., Salomon, R. M., O'Reardon, J.P., Lovett, M.L., Gladis, M.M., Brown, L.L., Gallop, R. (2005). Cognitive Therapy vs medications in the treatment of moderate to severe depression. Archives of General Psychiatry, 62 (4), 409–416. DeYoung, S. H. (2013, November 14). The woman who raised that monster [Web log post]. Pobrane z: http://www.huffingtonpost.com/suzy-hayman-deyoung/the-woman-who-raised-that_b_4266621.html. Dickerson, F. B., Tenhula, W. N., Green-Paden, L. D. (2005). The token economy for schizophrenia: Review of the literature and recommendations for future research. Schizophrenia Research, 75 (2), 405–416. Donahue, A. B. (2000). Electroconvulsive therapy and memory loss: A personal journey. The Journal of ECT, 162 , 133–143. Dzieci się liczą (2017). Raport o zagrożeniach bezpieczeństwa i rozwoju dzieci w Polsce. Zdrowie dzieci i młodzieży. Zdrowie psychiczne. Raport Fundacji „Dajemy Dzieciom Siłę”, https://fdds.pl/wp-content/uploads/2017/07/dziecisielicza.pdf Elkins, R. L. (1991). An appraisal of chemical aversion (emetic therapy) approaches to alcoholism treatment. Behavior Research and Therapy, 29 (5), 387–413. Gary, F. A. (2005). Stigma: Barrier to mental health care among ethnic minorities. Issues in Mental Health Nursing, 26 (10), 979–999. Gerardi, M., Cukor, J., Difede, J., Rizzo, A., Rothbaum, B. O. (2010). Virtual reality exposure therapy for post-traumatic stress disorder and other anxiety disorders. Current Psychiatry Reports, 12 (298), 299–305. Harter, S. (1977). A cognitive-developmental approach to children's expression of conflicting feelings and a technique to facilitate such expression in play therapy. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 45 (3), 417–432. Hemphill, R. E. (1966). Historical witchcraft and psychiatric illness in Western Europe. Proceedings of the Royal Society of Medicine, 59 (9), 891–902. Ivey, S. L., Scheffler, R., Zazzali, J. L. (1998). Supply dynamics of the mental health workforce: Implications for health policy. Milbank Quarterly, 76 (1), 25–58. Janas-Kozik, M. (2017). Sytuacja psychiatrii dzieci i młodzieży w Polsce w 2016 roku. Aktualne występowanie i obraz zaburzeń psychicznych wieku rozwojowego. Psychiatria , 14 (1), 61–63. Jang, Y., Chiriboga, D. A., Okazaki, S. (2009). Attitudes toward mental health services: Age group differences in Korean American adults. Aging & Mental Health, 13 (1), 127–134. Jones, M. C. (1924). A laboratory study of fear: The case of Peter. Pedagogical Seminary, 31 , 308–315. Kalff, D. M. (1991). Introduction to sandplay therapy. Journal of Sandplay Therapy, 1 (1), 9. Kondycja psychiczna mieszkańców Polski (2012). Raport z badań „Epidemiologia zaburzeń psychiatrycznych i dostęp do psychiatrycznej opieki zdrowotnej – EZOP Polska”, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Pobrane z: https://ezop.edu.pl/wp-content/uploads/2019/07/EZOP-I_Raport_min.pdf. Leblanc, M., Ritchie, M. (2001). A meta-analysis of play therapy outcomes. Counselling Psychology Quarterly, 14 (2), 149–163. Lovaas, O. I. (1987). Behavioral treatment and normal educational and intellectual functioning in young autistic children. Journal of Consulting & Clinical Psychology, 55 , 3–9. Lovaas, O. I. (2003). Teaching individuals with developmental delays: Basic intervention techniques . Austin, TX: Pro-Ed. Lowinger, R. J., Rombom, H. (2012). The effectiveness of cognitive behavioral therapy for PTSD in New York City Transit Workers. North American Journal of Psychology, 14 (3), 471–484. Madanes, C. (1991). Strategic family therapy. W: A. S. Gurman ,D. P. Kniskern (red.), Handbook of Family Therapy, Vol. 2. , s. 396–416. Philadelphia, PA: Brunner/Mazel. Marques, L., Alegría, M., Becker, A. E., Chen, C. N., Fang, A., Chosak, A., Diniz, J. B. (2011). Comparative prevalence, correlates of impairment, and service utilization for eating disorders across US ethnic groups: Implications for reducing ethnic disparities in health care access for eating disorders. International Journal of Eating Disorders, 44 (5), 412–420. Martin, B. (2007). In-Depth: Cognitive behavioral therapy . Pobrane z: http://psychcentral.com/lib/in-depth-cognitive-behavioral-therapy/000907. Maślankiewicz, R., Bójko, M. (2019). Raport Watchdoga – Jak źle jest w polskiej psychiatrii dzieci i młodzieży? , Pobrane z: https://siecobywatelska.pl/raport-watchdoga-jak-zle-jest-w-polskiej-psychiatrii-dzieci-i-mlodziezy/. Mayo Clinic. (2012). Tests and procedures: Transcranial magnetic stimulation . Pobrane z: http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/transcranial-magnetic-stimulation/basics/definition/PRC-20020555. McGovern, M. P., Carroll, K. M. (2003). Evidence-based practices for substance use disorders. Psychiatric Clinics of North America, 26 , 991–1010. McGrath, R. J., Cumming, G. F., Burchard, B. L., Zeoli, S., Ellerby, L. (2009). Current practices and emerging trends in sexual abuser management: The safer society North American survey . Brandon, VT: The SaferSociety Press. McLellan, A. T., Lewis, D. C., O’Brien, C. P., Kleber, H. D. (2000). Drug dependence, a chronic medical illness: Implications for treatment, insurance, and outcomes evaluation. JAMA, 284 (13), 1689–1695. Minuchin, P. (1985). Families and individual development: Provocations from the field of family therapy. Child Development, 56 (2), 289–302. Mullen, E. J., Streiner, D. L. (2004). The evidence for and against evidence-based practice. Brief Treatment and Crisis Intervention, 4 (2), 111–121. Muñoz-Cuevas, F. J., Athilingam, J., Piscopo, D., Wilbrecht, L. (2013). Cocaine-induced structural plasticity in frontal cortex correlates with conditioned place preference. Nature Neuroscience, 16 , 1367–1369. National Association of Cognitive-Behavioral Therapists. (2009). History of cognitive behavioral therapy . Pobrane z: http://nacbt.org/historyofcbt.htm. National Institute of Mental Health. (n.d.-a). Any disorder among children . Pobrane z: http://www.nimh.nih.gov/statistics/1ANYDIS_CHILD.shtml. National Institute of Mental Health. (n.d.-b). Use of mental health services and treatment among adults . Pobrane z: http://www.nimh.nih.gov/statistics/3use_mt_adult.shtml. National Institute of Mental Health. (n.d.-c). Use of mental health services and treatment among children . Pobrane z: http://www.nimh.nih.gov/statistics/1NHANES.shtml. National Institute on Drug Abuse. (2008). Addiction science: From Molecules to managed care . Pobrane z: http://www.drugabuse.gov/publications/addiction-science/relapse. National Institute on Drug Abuse. (2011). Drug facts: Comorbidity: Addiction and other mental disorders . Pobrane z: http://www.drugabuse.gov/publications/drugfacts/comorbidity-addiction-other-mental-disorders. National Institute on Drug Abuse. (2012). Principles of drug addiction treatment: A research-based guide (3rd ed.). Pobrane z: http://www.drugabuse.gov/publications/principles-drug-addiction-treatment-research-based-guide-third-edition/principles-effective-treatment. National Institutes of Health. (2013, August 6). Important events in NIMH history . Pobrane z: http://www.nih.gov/about/almanac/organization/NIMH.htm. Nelson, P. (1993). Autobiography in Five Short Chapters. W: There’s a Hole in my Sidewalk: The Romance of Self-Discovery . Hillsboro, OR: Beyond Words Publishing. Ochrona Zdrowia Psychicznego w Polsce: wyzwania, plany, bariery, dobre praktyki. Raport RPO(2014). Pobrane z: https://www.rpo.gov.pl/sites/default/files/Ochrona_zdrowia_psychicznego.pdf. O’Connor, K. J. (2000). The play therapy primer (2nd ed.). New York, NY: Wiley. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną osadzone w jednostkach penitencjarnych. Z uwzględnieniem wyników badań przeprowadzonych przez pracowników Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Raport RPO(2017), Pobrane z: https://www.rpo.gov.pl/sites/default/files/Osoby%20z%20niepe%C5%82nosprawno%C5%9Bci%C4%85%20intelektualn%C4%85%20%20lub%20psychiczn%C4%85%20osadzone%20w%20jednostkach%20penitencjarnych%202017_0.pdf. Page, R. C., Berkow, D. N. (1994). Unstructured group therapy: Creating contact, choosing relationship . San Francisco, CA: Jossey Bass. Pagnin, D., de Queiroz, V., Pini, S., Cassano, G. B. (2004). Efficacy of ECT in depression: A meta-analytic review. Journal of ECT, 20 , 13–20. Prins, S. J., Draper, L. (2009). Improving outcomes for people with mental illnesses under community corrections supervision: A guide to research-informed policy and practice . New York, NY: Council of State Governments Justice Center. Prochaska, J. O., Norcross, J. C. (2010). Systems of psychotherapy (7th ed.). Belmont, CA: Wadsworth. Prudic, J., Peyser, S., Sackeim, H. A. (2000). Subjective memory complaints: A review of patient self-assessment of memory after electroconvulsive therapy. The Journal of ECT, 16 (2), 121–132. Raport o stanie narkomanii w Polsce. Krajowe Biuro ds Przeciwdziałania Narkomanii, 2018. Rathus, J. H., Sanderson, W. C. (1999). Marital distress: Cognitive behavioral treatments for couples . Northvale, NJ: Jason Aronson. Reti, I. R. (n.d.). Electroconvulsive therapy today . Pobrane z: Johns Hopkins Medicine: http://www.hopkinsmedicine.org/psychiatry/specialty_areas/brain_stimulation/docs/DepBulletin407_ECT_extract.pdf. Richman, L. S., Kohn-Wood, L. P., Williams, D. R. (2007). The role of discrimination and racial identity for mental health service utilization. Journal of Social and Clinical Psychology, 26 (8), 960–981. Rizzo, A., Newman, B., Parsons, T., Difede, J., Reger, G., Holloway, K., Gahm, G., McLay, R., Johnston, S., Rothbaum, B., Graap, K., Spitalnick, J., Bordnick, P. (2010). Development and clinical results from the Virtual Iraq exposure therapy application for PTSD. Annals of the New York Academy of Sciences, 1208 , 114–125. Rogers, C. (1951). Client-centered psychotherapy . Boston, MA: Houghton-Mifflin. Sackett, D. L., Rosenberg, W. M. (1995). On the need for evidence-based medicine. Journal of Public Health, 17 , 330–334. Sallows, G. O., Graupner, T. D. (2005). Intensive behavioral treatment for children with autism: Four-year outcome and predictors. American Journal of Mental Retardation, 110 (6), 417–438. Scott, L. D., McCoy, H., Munson, M. R., Snowden, L. R., McMillen, J. C. (2011). Cultural mistrust of mental health professionals among Black males transitioning from foster care. Journal of Child and Family Studies, 20 , 605–613. Shechtman, Z. (2002). Child group psychotherapy in the school at the threshold of a new millennium. Journal of Counseling and Development, 80 (3), 293–299. Shedler, J. (2010). The efficacy of psychodynamic psychotherapy. American Psychologist, 65 , 98–109. Simpson D. D. (1981). Treatment for drug abuse. Archives of General Psychiatry, 38 , 875–880. Simpson D. D, Joe, G. W,, Bracy, S. A. (1982). Six-year follow-up of opioid addicts after admission to treatment. Archives General Psychiatry, 39 , 1318–1323. Snowden, L. R. (2001). Barriers to effective mental health services for African Americans. Mental Health Services Research, 3 , 181–187. Stensland, M., Watson, P. R., Grazier, K. L. (2012). An examination of costs, charges, and payments for inpatient psychiatric treatment in community hospitals. Psychiatric Services, 63 (7), 66–71. Stewart, S. M., Simmons, A., Habibpour, E. (2012). Treatment of culturally diverse children and adolescents with depression. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology, 22 (1), 72–79. Streeton, C., Whelan, G. (2001). Naltrexone, a relapse prevention maintenance treatment of alcohol dependence: A meta-analysis of randomized controlled trials. Alcohol and Alcoholism, 36 (6), 544–552. Sue, D. W. (2001). Multidimensional facets of cultural competence. Counseling Psychologist, 29 (6), 790–821. Sue, D. W. (2004). Multicultural counseling and therapy (MCT). W: J. A. Banks, C. Banks (red.), Handbook of research on multicultural education (2nd ed.), s. 813–827. San Francisco, CA: Jossey-Bass. Sue, D. W., Sue, D. (2007). Counseling the culturally different: Theory and practice (5th ed.). New York, NY: Wiley. Sussman, L. K., Robins, L. N., Earls, F. (1987). Treatment–seeking for depression by Black and White Americans. Social Science & Medicine, 24 , 187–196. Szasz, T. S. (1960). The Myth of Mental Illness. American Psychologist, 15 , 113–118. Thomas, K. C., Snowden, L. R. (2002). Minority response to health insurance coverage for mental health services. Journal of Mental Health Policy and Economics, 4 , 35–41. Tiffany, F. (2012/1891). Life of Dorothea Lynde Dix (7th ed.). Boston, MA: Houghton, Mifflin. Torrey, E. F. (1997). Out of the shadows: Confronting America's mental illness crisis . New York, NY: Wiley. Torrey, E. F., Zdanowicz, M. T., Kennard, A. D., Lamb, H. R., Eslinger, D. F., Biasotti, M. C., Fuller, D. A. (2014, April 8). The treatment of persons with mental illness in prisons and jails: A state survey . Arlington, VA: Treatment Advocacy Center. Pobrane z: http://tacreports.org/storage/documents/treatment-behind-bars/treatment-behind-bars.pdf. Townes D. L., Cunningham N. J., Chavez-Korell, S. (2009). Reexaming the relationships between racial identity, cultural mistrust, help-seeking attitudes, and preference for a Black counselor. Journal of Counseling Psychology , 56 (2), 330–336. U.S. Department of Agriculture. (2013, December 10). USDA announces support for mental health facilities in rural areas [Press release No. 0234.13]. Pobrane z: http://www.usda.gov/wps/portal/usda/usdahome?contentid=2013/12/0234.xml. U.S. Department of Health and Human Services. (1999). Mental health: A report of the Surgeon General . Rockville, MD: U.S. Department of Health and Human Services, Substance Abuse and Mental Health Services Administration, Center for Mental Health Services, National Institutes of Health, National Institute of Mental Health. U.S. Department of Health and Human Services, Health Resources and Services Administration, Office of Rural Health Policy. (2005). Mental health and rural America: 1984 – 2005 . Pobrane z: ftp://ftp.hrsa.gov/ruralhealth/RuralMentalHealth.pdf. U.S. Department of Health and Human Services, Substance Abuse and Mental Health Services Administration, Center for Behavioral Health Statistics and Quality. (2013, December). Results from the 2012 National Survey on Drug Use and Health: Mental Health Findings (NSDUH Series H-47, HHS Publication No. [SMA] 13-4805). Pobrane z: http://www.samhsa.gov/data/NSDUH/2k12MH_FindingsandDetTables/2K12MHF/NSDUHmhfr2012.htm. U.S. Department of Health and Human Services, Substance Abuse and Mental Health Services Administration, Center for Behavioral Health Statistics and Quality. (2011, September). Results from the 2010 National Survey on Drug Use and Health: Summary of National Findings (NSDUH Series H-41, HHS Publication No. [SMA] 11-4658). Pobrane z: http://www.samhsa.gov/data/NSDUH/2k10ResultsRev/NSDUHresultsRev2010.htm. U.S. Department of Health and Human Services, Substance Abuse and Mental Health Services Administration, Center for Behavioral Health Statistics and Quality. (2013, September). Results from the 2012 National Survey on Drug Use and Health: Summary of National Findings (NSDUH Series H-46, HHS Publication No. [SMA] 13-4795). Pobrane z: http://www.samhsa.gov/data/NSDUH/2012SummNatFindDetTables/NationalFindings/NSDUHresults2012.htm#ch2.2. U.S. Department of Housing and Urban Development, Office of Community Planning and Development. (2011). The 2010 Annual Homeless Assessment Report to Congress . Washington, DC. Pobrane z: http://www.hudhre.info/documents/2010HomelessAssessmentReport.pdf. U.S. Department of Labor. (n.d.). Mental health parity . Pobrane z: http://www.dol.gov/ebsa/mentalhealthparity/. U.S. Public Health Service. (2000). Report of the Surgeon General’s conference on children’s mental health: A national action agenda . Washington, DC: Department of Health and Human Services. Wagenfeld, M. O., Murray, J. D., Mohatt, D. F., DeBruiynb, J. C. (red.). (1994). Mental health and rural America: 1980–1993 (NIH Publication No. 94-3500). Washington, DC: U.S. Government Printing Office. Wampold, B. E. (2007). Psychotherapy: The humanistic (and effective) treatment. American Psychologist, 62 , 857–873. doi:10.1037/0003-066X.62.8.857. Weil, E. (2012, March 2). Does couples therapy work?, The New York Times . Pobrane z: http://www.nytimes.com/2012/03/04/fashion/couples-therapists-confront-the-stresses-of-their-field.html?pagewanted=all&_r=0. Weiss, R. D., Jaffee, W. B., de Menil, V. P., Cogley, C. B. (2004). Group therapy for substance abuse disorders: What do we know?, Harvard Review of Psychiatry, 12 (6), 339–350. Willard Psychiatric Center. (2009). Echoes of Willard . Pobrane z: http://www.echoesofwillard.com/willard-psychiatric-centre/. Wolf, M., Risley, T. (1967). Application of operant conditioning procedures to the behavior problems of an autistic child: A follow-up and extension. Behavior Research and Therapy, 5 (2), 103–111. Wolpe, J. (1958). Psychotherapy by reciprocal inhibition . Stanford, CA: Stanford University Press. Wygnańska, J. (2016). Podwójna diagnoza wśród ludzi chronicznie bezdomnych korzystających z warszawskich placówek dla bezdomnych . Raport z badania agregacyjnego . Warszawa: Fundacja Ius Medicinae, Pobrane z: http://www.czynajpierwmieszkanie.pl/content/uploads/2016/03/raport-z-badania-agregacyjnego-FINAL.pdf.

Social Sciences


Terapia zaburzeń psychicznych teraz i kiedyś Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić, w jaki sposób na przestrzeni wieków leczono osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne Omówić deinstytucjonalizację Omówić sposoby świadczenia usług w zakresie zdrowia psychicznego dzisiaj Rozróżnić leczenie dobrowolne i przymusowe Zanim zapoznamy się z różnymi podejściami terapeutycznymi, zacznijmy przyglądanie się terapii od sprawdzenia, ilu ludzi cierpi na choroby psychiczne i ilu jest leczonych. Według Ministerstwa Zdrowia i Pomocy Społecznej Stanów Zjednoczonych (ang. U.S. Department of Health and Human Services ) w roku 2017 w USA zaburzenie psychiczne zdiagnozowano u 18,9% dorosłych. W przypadku nastolatków (w wieku 13–18 lat) odsetek ten był podobny jak u dorosłych, a dane szacunkowe dla dzieci (w wieku 8–15 lat) sugerują, że w tym samym roku zaburzenie psychiczne zdiagnozowano u blisko 13% (Narodowy Instytut Zdrowia Psychicznego, NIMH, 2017). Najnowsze polskie dane pochodzą z szeroko zakrojonego projektu badawczego „Epidemiologia zaburzeń psychiatrycznych i dostępność psychiatrycznej opieki zdrowotnej” realizowanego przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w latach 2009–2012. Wynika z niego, że 23,4% osób (tj. blisko 6 mln) w populacji dorosłej (18.–64. rok życia) przejawia min. jedno zaburzenie psychiczne w ciągu życia (EZOP, 2012). Dane dotyczące odsetka dzieci i młodzieży wykazujących zaburzenia psychiczne w stopniu wymagającym pomocy profesjonalnej są dość podobne w wielu krajach i oscylują w granicach 10% populacji ogólnej dzieci i młodzieży. W Polsce odsetek ten wynosi co najmniej 9%, co oznacza, że pomocy systemu lecznictwa psychiatrycznego i psychologicznego wymaga około 630 tys. dzieci i młodzieży poniżej 18. roku życia (Janas-Kozik, 2017). W roku 2015 z takiej pomocy korzystało ponad 143 tys. osób do 18. roku życia, z których ponad 61% stanowili chłopcy. Najczęstszym rozpoznaniem są zaburzenia rozwojowe – dotyczą 62% dzieci i młodzieży (Raport Fundacji „Dajemy Dzieciom Siłę”, 2017). Ile osób dorosłych rocznie korzysta z dostępnych metod terapeutycznych? Według szacunków Urzędu ds. Nadużywania Substancji Psychoaktywnych i Zdrowia Psychicznego (ang. Substance Abuse and Mental Health Services Administration (SAMHSA) ) w roku 2017 z powodu problemów psychicznych leczonych było 14,8% dorosłych (NIMH, 2017). Odsetki przedstawione na odzwierciedlają liczbę dorosłych, którzy byli hospitalizowani lub leczeni ambulatoryjnie i/ lub stosowali leki przepisane przez lekarza z powodu swoich zaburzeń psychicznych. W Polsce ok. 1,6 mln osób leczy się w placówkach psychiatrycznych. Na tej podstawie możemy ocenić, że z pomocy psychiatrycznej w naszym kraju korzysta około 25% osób potrzebujących. Jest to wskaźnik niski, a sytuację opieki zdrowia psychicznego w Polsce określa się jako trudną. W przypadku dzieci i młodzieży mówi się wręcz o sytuacji dramatycznej (Raport Rzecznika Praw Obywatelskich, 2014). Odsetek dorosłych pacjentów, którzy zostali poddani leczeniu psychiatrycznemu w latach 2004–2008; jak widać, w tych latach procent osób dorosłych korzystających z leczenia nieznacznie wzrósł (Źródło: NIMH, b.d., B). Narodowe Badanie Zdrowia i Żywienia ( National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) ) przeprowadzone w 2017 roku przez Centra Kontroli i Prewencji Chorób (ang. Centers for Disease Control and Prevention ) ujawniło, że blisko połowa dzieci z zaburzeniami psychicznymi (50,6%) była poddana leczeniu (NIMH, b.d, C). Występowały jednak różnice między wskaźnikami leczenia a rodzajem zaburzeń ( ). Na przykład w roku 2016 dzieci z zaburzeniami lękowymi były poddawane leczeniu rzadziej niż dzieci z ADHD lub z zaburzeniami zachowania. Czy potrafisz znaleźć prawdopodobne przyczyny tych różnic w częstości terapii? W Stanach Zjednoczonych od około jednej trzeciej do połowy leczonych osób małoletnich (w wieku 8–15 lat) to pacjenci z zaburzeniami psychicznymi; najczęściej leczone są zaburzenia zachowania (Źródło: NIMH, b.d., C). Obecnie dostępnych jest wiele metod leczenia zaburzeń psychicznych. Przyjrzyjmy się historii leczenia zdrowia psychicznego: od przeszłości po czasy współczesne. Leczenie w przeszłości Przez wiele wieków chorzy psychicznie byli traktowani bardzo źle. Uważano, że choroba psychiczna została spowodowana opętaniem przez demony, czarami lub gniewem bożym (Szasz, 1960). Na przykład w średniowieczu odbiegające od normy zachowania były postrzegane jako znak opętania danej osoby przez demony. Jeśli ktoś był uważany za opętanego, istniało kilka form terapii wypędzającej złe duchy. Najczęstszym sposobem leczenia były egzorcyzmy, często przeprowadzane przez kapłanów lub inne osoby duchowne: nad daną osobą odmawiano zaklęcia i modlitwy, a czasami podawano jej napoje lecznicze. Inną formą terapii ciężkich przypadków chorób psychicznych była trepanacja: w czaszce osoby chorej wykonywano mały otwór, aby uwolnić duchy z ciała. Większość osób leczonych w ten sposób umierała. Inne praktyki obejmowały egzekucję lub uwięzienie, zaś pozostali „pacjenci” kończyli jako bezdomni żebracy. Ogólnie rzecz biorąc, większość ludzi wykazujących odbiegające od normy zachowania była nierozumiana i traktowana okrutnie. Dominującą teorią psychopatologii we wczesnych wiekach była idea, że choroba psychiczna jest wynikiem opętania przez złego ducha lub złego boga, ponieważ wczesne wierzenia błędnie przypisywały wszystkie niewyjaśnione zjawiska złym lub dobrym bóstwom. Od końca XV wieku do końca wieku XVII panowało powszechne przekonanie (utrwalone przez niektóre organizacje religijne), że istnieją ludzie zawierający pakty z diabłem i popełniający okropne czyny, takie jak jedzenie dzieci (Blumberg, 2007). Ludzie ci byli uznawani za czarowników lub czarownice, a następnie poddawani procesom i sądzeni — często palono ich na stosie. Szacuje się, że dziesiątki tysięcy osób z zaburzeniami psychicznymi na całym świecie zginęło z powodu oskarżenia o czary lub bycie pod wpływem czarów (Hemphill, 1966). W XVIII wieku osoby, których zachowanie odbiegało od normy (było nietypowe), umieszczano w azylach ( ). Azyle były pierwszymi instytucjami stworzonymi z myślą o zapewnieniu dachu nad głową osobom z zaburzeniami psychicznymi, ale skupiano się w nich nie na leczeniu zaburzeń, lecz na wykluczeniu chorych ze społeczeństwa. Często osoby te były trzymane w lochach bez okien, bite, przykuwane łańcuchami do łóżek i miały niewielki kontakt ze swymi opiekunami lub nie miały go wcale. Ten obraz Francisca Goi, zatytułowany Dom wariatów , przedstawia dom dla obłąkanych i jego mieszkańców na początku XIX wieku. Ukazuje osoby z zaburzeniami psychicznymi jako ofiary. Pod koniec XVIII wieku francuski lekarz Philippe Pinel (1745-1826) przekonywał do bardziej humanitarnego traktowania osób chorych psychicznie. Chciał, aby nie były one unieruchamiane fizycznie oraz aby z nimi rozmawiać. To właśnie zrobił dla swoich pacjentów w La Salpêtrière w Paryżu w 1795 roku ( ). Dzięki humanitarnemu traktowaniu wielu jego pacjentów mogło opuścić szpital. Ten obraz Tony’ego Roberta-Fleury’ego przedstawia dr. Philippe’a Pinela nakazującego usunięcie łańcuchów pacjentom w szpitalu Salpêtrière w Paryżu. Dorothea Dix (1802-1887) zreformowała opiekę psychiatryczną w Stanach Zjednoczonych w XIX wieku ( ). Przyglądała się opiece nad osobami biednymi oraz z trudnościami psychicznymi. Odkryła, że ta populacja wciąż cierpiała z powodu nieuregulowanego i niedofinansowanego systemu (Tiffany, 1891). Przerażona tym, co zaobserwowała, Dix zaczęła lobbować w różnych stanowych organizacjach ustawodawczych i w Kongresie za zmianami (Tiffany, 1891). Jej wysiłki zaowocowały stworzeniem pierwszych zakładów dla osób z zaburzeniami psychicznymi w Stanach Zjednoczonych. Dorothea Dix była reformatorką społeczną i orędowniczką ubogich obłąkanych; przyczyniła się do stworzenia pierwszego amerykańskiego zakładu dla osób z zaburzeniami psychicznymi. Dokonała tego, lobbując nieustępliwie w stanowych organach ustawodawczych i w Kongresie w celu utworzenia i finansowania takich instytucji. Pomimo wysiłków reformatorów typowy amerykański szpital psychiatryczny był brudny, oferował bardzo niewiele możliwości leczenia i często przetrzymywano w nim ludzi przez dziesiątki lat. Na przykład w Centrum Psychiatrycznym w Willard, w północnej części stanu Nowy Jork, jednym z zabiegów było zanurzanie pacjentów w zimnych kąpielach na długi czas. Wiele oddziałów i pokoi było tak zimnych, że do rana mogła tam zamarznąć szklanka wody (Willard Psychiatric Center, 2009). Centrum Psychiatryczne w Willard zamknięto dopiero w 1995 roku. Tego typu warunki powszechnie panowały aż do wieku XX. Od roku 1954 do terapii zaczęto wprowadzać leki antypsychotyczne, które zyskały popularność w latach 60. XX wieku. Okazały się one ogromną pomocą w kontrolowaniu objawów niektórych zaburzeń psychicznych, na przykład psychozy. Psychoza była powszechną diagnozą wśród osób przebywających w szpitalach psychiatrycznych i zwykle objawiała się takimi symptomami jak halucynacje i urojenia, które wskazywały na utratę kontaktu z rzeczywistością. W 1963 roku Kongres uchwalił, a John F. Kennedy podpisał Ustawę o obiektach dla osób z zaburzeniami psychicznymi oraz o budowaniu lokalnych ośrodków zdrowia psychicznego; zapewniła ona federalne wsparcie i finansowanie wspólnotowym ośrodkom zdrowia psychicznego (National Institutes of Health, 2013). Ta ustawa zmieniła sposób świadczenia usług w zakresie zdrowia psychicznego w Stanach Zjednoczonych. W ten sposób rozpoczęła się deinstytucjonalizacja (ang. deinstitutionalization ), proces zamykania dużych szpitali psychiatrycznych, umożliwiający ludziom pozostanie we własnych społecznościach i leczenie na miejscu. Ośrodki zdrowia psychicznego dzisiaj Obecnie w Stanach Zjednoczonych istnieją lokalne ośrodki zdrowia psychicznego, które znajdują się w pobliżu domów pacjentów; zapewniają one różnego rodzaju usługi z zakresu zdrowia psychicznego oraz rozwiązywania rozmaitych problemów. Deinstytucjonalizacja po części polegała na tym, że pacjenci zwolnieni ze szpitali mieli iść do nowo utworzonych ośrodków, ale niestety system nie został wprowadzony skutecznie. Ośrodki były niedofinansowane, personel nie został przeszkolony do radzenia sobie z poważnymi zaburzeniami, takimi jak schizofrenia, doszło do wypalenia zawodowego pracowników, a także nie zapewniono chorym pozostałych potrzebnych usług, takich jak mieszkanie, wyżywienie i szkolenie zawodowe. Bez tego wsparcia osoby, które wyszły ze szpitali w ramach deinstytucjonalizacji, często kończyły jako bezdomne. Nawet dzisiaj duża część bezdomnych to osoby z zaburzeniami psychicznymi ( ). Statystyki pokazują, że 26% dorosłych bezdomnych mieszkających w schroniskach ma trudności psychiczne (HUD, 2011). Dane polskie również pokazują silne skorelowanie bezdomności i zaburzeń psychicznych, tj. z jednej strony osoby z trudnościami psychicznymi są w większym stopniu zagrożone bezdomnością – chodzi tu głównie o ciężkie zaburzenia, jak zaburzenia psychotyczne. Z drugiej, bezdomność sprzyja rozwojowi i pogłębianiu się trudności psychicznych, np. alkoholizmu. Statystyki są podobne jak w badaniach amerykańskich i szacują częstość zaburzeń psychicznych (w tym niezdiagnozowanych) u osób bezdomnych na blisko 30 % (Raport Fundacja Ius Medicinae, 2016). (a) Blisko jedna czwarta bezdomnych w schroniskach w USA to osoby z poważnymi zaburzeniami psychicznymi (HUD, 2011). (b) Również zakłady karne zgłaszają dużą liczbę osób z trudnościami psychicznymi. (Źródło: (a) fotografia autorstwa C.G.P. Greya; (b) zdjęcie autorstwa Barta Eversona). Inna grupa populacji chorych psychicznie znajduje się w amerykańskich zakładach poprawczych. Według badań „osoby z trudnościami psychicznymi dwa do czterech razy (w porównaniu z populacją ogólną) częściej mają na koncie wyrok w zawieszeniu lub zwolnienie warunkowe” (Prins i Draper, 2009, s. 23). Również w Polsce istnieje problem osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną przebywających w więzieniach. Wg Adama Bodnara, rzecznika praw obywatelskich w latach 2015-2021, brak systemowych rozwiązań dla tych osób, będących uczestnikami postępowania karnego, jest jednym z największych zagrożeń z punktu widzenia przestrzegania praw człowieka i obywatela. Osobnym problemem są zaburzenia psychiczne, które rozwijają się lub ujawniają (np. zaburzenia psychotyczne) w trakcie odbywania kary. Skala tego zjawiska jest trudna do oszacowania. W Polsce osoba przebywająca w więzieniu praktycznie nie ma szans na odpowiednią opiekę psychiatryczną. Brakuje przywięziennych oddziałów szpitalnych prowadzących całodobową opiekę psychiatryczną – są w pięciu jednostkach penitencjarnych i dysponują łącznie zaledwie 66 miejscami. W tych, które istnieją, nie ma zwykle odpowiednich warunków do rehabilitacji i leczenia, bo przeznaczone są przede wszystkim do obserwacji i stwierdzania poczytalności. „Chorzy często nie mają tam dostępu do żadnej formy leczenia poza przyjmowaniem leków” (Raport Rzecznika Praw Obywatelskich, 2017). Dziś zamiast azylów istnieją szpitale psychiatryczne, które w Stanach Zjednoczonych skupiają się głównie na opiece krótkoterminowej. Średni czas pobytu wynosi mniej niż dwa tygodnie, a często ogranicza się do kilku dni. Wynika to częściowo z bardzo wysokich kosztów hospitalizacji psychiatrycznej (Stensland et al., 2012), dlatego zakłady ubezpieczeń pokrywające koszt hospitalizacji często ograniczają ten czas do minimum. Zazwyczaj ludzie są umieszczani w szpitalach psychiatrycznych tylko wtedy, gdy stanowią bezpośrednie zagrożenie dla siebie lub innych. W Polsce brakuje dobrze zorganizowanej opieki środowiskowej dla osób z trudnościami psychicznymi, tj. dostępnej lokalnie w ich miejscu zamieszkania. Niepotrzebnie wydłuża to pobyty w szpitalach psychiatrycznych, które i tak często są przepełnione. Polska ze wskaźnikiem hospitalizacji psychiatrycznej 145 na 100 tys. mieszkańców jest tylko nieco powyżej średniej europejskiej, ale czas hospitalizacji wynosi u nas ponad dwa miesiące i należy do najdłuższych w Europie (Raport Rzecznika Praw Obywatelskich, 2014). Osoba szukająca pomocy może udać się do lekarza pierwszego kontaktu lub bezpośrednio do lekarza psychiatry (nie jest potrzebne skierowanie). Skierowanie od lekarza POZ lub psychiatry jest natomiast wymagane w przypadku chęci odbycia konsultacji lub psychoterapii. Większość osób z zaburzeniami psychicznymi nie przebywa w szpitalach psychiatrycznych. Część osób trafia na terapię nie tyle z własnej woli, ile pod wpływem różnych instytucji. Niektórzy rodzice mogą mieć trudności z pełnieniem obowiązków wychowawczych (np. zaniedbywać czy wręcz stosować przemoc względem dzieci). W takich przypadkach na terapię mogą skierować ich organy powołane do ochronny praw dziecka (np. sąd rodzinny). Zdarza się, że rodzice są kierowani do ośrodków psychiatrycznych lub leczenia uzależnień, a dzieci mogą otrzymać pomoc w radzeniu sobie z przeżytą traumą. Wskazana byłaby też pomoc terapeutyczna dla dzieci w procesie przysposobienia do życia w rodzinie zastępczej lub adopcyjnej ( ). Terapia dzieci na ogół wiąże się z zabawą. (Źródło: „LizMarie_AK”/Flick4). Dla niektórych ludzi uczestniczenie w cotygodniowych sesjach terapeutycznych może być ustanowionym przez sąd warunkiem zwolnienia warunkowego. Jeśli dany człowiek bierze udział w terapii nie z własnej woli, to korzysta z tych usług przymusowo (tzw. leczenie przymusowe (ang. involuntary treatment ). Leczenie dobrowolne (ang. voluntary treatment ) oznacza, że dana osoba wybiera się na terapię z własnej nieprzymuszonej woli. Dobra wiadomość jest taka, że część osób, które rozpoczęły terapię przymusowo, z czasem zauważa jej sens i kontynuuje ją z własnej woli. Leczenie psychoterapeutyczne może odbywać się w różnych miejscach. W Polsce osoba zainteresowana skorzystaniem z terapii w ramach ubezpieczenia zdrowotnego może udać się do lokalnej poradni zdrowia psychicznego. Na terapię można też dostać się w ramach dziennych oddziałów psychiatrycznych, przy czym terapia tam najczęściej ma charakter grupowy. Część ośrodków prywatnych dysponuje też pulą miejsc na terapię (indywidualną i grupową) w ramach kontraktów podpisanych z Narodowym Funduszem Zdrowia. Podstawowym problemem w przypadku terapii refundowanej jest długi czas oczekiwania, dochodzący nierzadko do kilkunastu miesięcy. Alternatywę stanowi skorzystanie z terapii prowadzonej odpłatnie. W tym przypadku oczywistą konsekwencją są dodatkowe koszta. Znalezienie pomocy nie zawsze jest łatwe: możliwości mogą być ograniczone, szczególnie na terenach wiejskich i w mniejszych miastach. Obecnie nawet w dużych miastach i w placówkach prywatnych istnieją listy oczekujących na terapię. Wielu osób najzwyczajniej nie stać na pokrycie kosztów pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej (w 2020 r. koszt jednej wizyty terapeutycznej wynosił ok. 150 złotych). W przypadku terapii refundowanej przez NFZ podstawowym problemem jest długi czas oczekiwania na wizytę. Ponadto pomoc psychologiczna w ramach NFZ najczęściej oferowana jest w godzinach porannych bądź w środku dnia, co dla części osób oznacza konieczność zwalniania się z pracy, a dla pozostałych czyni taką terapię niedostępną. Podsumowanie Kiedyś wierzono, że osoby z zaburzeniami psychicznymi lub osoby wykazujące odbiegające od normy zachowania są opętane przez demony. Ludzie ci byli zmuszani do udziału w egzorcyzmach, więzieni lub zabijani. Później zbudowano azyle dla osób z zaburzeniami psychicznymi, ale wciąż ich pacjenci nie byli leczeni wcale lub tylko w bardzo małym stopniu, a wiele ze stosowanych metod było okrutnych. Philippe Pinel i Dorothea Dix opowiadali się za bardziej humanitarnym traktowaniem osób z zaburzeniami psychicznymi. W połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku zyskał poparcie ruch deinstytucjonalizacyjny, który sprawił, że szpitale dla psychicznie chorych zostały zamknięte, co umożliwiło pacjentom powrót do domów i leczenie we własnych społecznościach. Niektóre osoby wróciły do domów rodzinnych, ale wiele straciło dach nad głową z powodu braku funduszy i systemów wsparcia. Większość osób z trudnościami psychicznymi nie jest hospitalizowana. Pacjent zmagający się z objawami może porozmawiać z lekarzem pierwszego kontaktu lub z lekarzem psychiatrą, który najprawdopodobniej skieruje go do osoby specjalizującej się w terapii. Osoba cierpiąca może korzystać z ambulatoryjnych usług leczenia zdrowia psychicznego na różne sposoby, np. w formie konsultacji u psychologów, psychiatrów, terapeutów małżeńskich i rodzinnych, pedagogów szkolnych. Problemem w Polsce pozostaje niska dostępność terapii w ramach NFZ. Review Questions Która z poniższych osób nie popierała humanitarnego traktowania i lepszego leczenia osób chorych psychicznie? Philippe Pinel średniowieczni kapłani Dorothea Dix wszystkie osoby wymienione powyżej B Proces zamykania dużych szpitali psychiatrycznych oraz zapewniania ludziom możliwości przebywania w swoich społecznościach i leczenia lokalnego jest znany jako ________. deinstytucjonalizacja egzorcyzm dezaktywacja decentralizacja A Joey został skazany za przemoc domową. Wyrokiem sądowym sędzia nakazał mu udział w terapii panowania nad gniewem. Nazywamy to leczeniem ________. przymusowym dobrowolnym wymuszonym obowiązkowym A Obecnie większość osób z problemami psychicznymi nie jest hospitalizowana. Zazwyczaj są umieszczane w szpitalach tylko wtedy, gdy ________. mają schizofrenię są ubezpieczone są bezpośrednim zagrożeniem dla siebie lub innych wymagają terapii C Critical Thinking Questions Ludzie z zaburzeniami psychicznymi byli źle traktowani przez całe wieki. Opisz niektóre wysiłki mające na celu poprawę leczenia psychiatrycznego. Wyjaśnij, dlaczego odniosły one pozytywny skutek lub skończyły się niepowodzeniem. Od średniowiecza aż do połowy XX wieku chorzy psychicznie byli nierozumiani i traktowani okrutnie. W XVIII wieku Philippe Pinel postulował uwolnienie pacjentów z łańcuchów i wprowadził to w prowadzonym przez siebie paryskim szpitalu. W wieku XIX Dorothea Dix nawoływała rząd do zapewnienia lepiej finansowanej i regulowanej opieki, co doprowadziło do utworzenia szpitali psychiatrycznych, ale mimo to leczenie nadal było raczej nieefektywne. W latach 60. ubiegłego wieku deinstytucjonalizacja nakazana przez rząd federalny zapoczątkowała likwidację szpitali psychiatrycznych, ale często nie udało się zapewnić w to miejsce wystarczającej infrastruktury do leczenia zastępczego. Zazwyczaj umieszcza się daną osobę w szpitalu tylko wtedy, gdy stanowi bezpośrednie zagrożenie dla siebie lub innych. Opisz sytuację, która spełniałaby te kryteria. Frank jest poważnie przygnębiony. Rok temu stracił pracę i nie potrafił znaleźć innej. Kilka miesięcy po utracie pracy jego dom został przejęty za niespłacone raty, a żona Franka opuściła go. Ostatnio pomyślał, że lepiej będzie zakończyć życie. Zaczął rozdawać swoje rzeczy i kupił pistolet. Planuje się zabić w dwudziestą rocznicę swojego ślubu, która nadejdzie za kilka tygodni. Personal Application Questions Czy uważasz, że obecnie osoby z zaburzeniami psychicznymi są stygmatyzowane? Dlaczego tak lub dlaczego nie? Czy w twojej miejscowości są placówki, które oferują usługi w zakresie poprawy zdrowia psychicznego? Czy byłoby dla ciebie komfortowe poszukać pomocy w jednym z tych obiektów? Uzasadnij odpowiedź. szpital psychiatryczny (ang. psychiatric hospital ) instytucja powołana w celu hospitalizacji pacjentów z zaburzeniami psychicznymi deinstytucjonalizacja (ang. deinstitutionalization ) proces zamykania dużych szpitali psychiatrycznych i włączania osób z trudnościami psychicznymi w życie lokalnych społeczności, z jednoczesnym zapewnieniem im leczenia leczenie przymusowe (ang. involuntary treatment ) leczenie wdrożone na podstawie wyroku sądu lub innych upoważnionych instytucji leczenie dobrowolne (ang. voluntary treatment ) terapia, w której pacjent z własnej woli decyduje się uczestniczyć, by poradzić sobie ze swoimi problemami/objawami trudności psychicznych

Social Sciences


Techniki terapeutyczne Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Rozróżnić psychoterapię i terapię biomedyczną Rozpoznać różne orientacje psychoterapii Omówić leki psychotropowe i rozpoznaj, które leki są stosowane w leczeniu określonych zaburzeń psychicznych Jednym z celów terapii jest pomoc człowiekowi w zaprzestaniu powtarzania i odtwarzania destrukcyjnych wzorców oraz wsparcie go w poszukiwaniu rozwiązań trudnych sytuacji. Cel ten znajduje odzwierciedlenie w następującym wierszu Portii Nelson (1993): Autobiografia w pięciu krótkich rozdziałach. Rozdział pierwszy Idę ulicą. W chodniku jest głęboka dziura. Wpadam w nią. Jestem zagubiona... i bezradna. Lecz to nie jest moja wina. Wydostanie się z tej dziury zabiera całą wieczność. Rozdział drugi W chodniku jest głęboka dziura. Udaję, że jej nie widzę. I znowu w nią wpadam. Nie mogę uwierzyć, że jestem w tym samym miejscu. Ale przecież to nie moja wina. Wydostanie się z dziury ciągle zabiera bardzo dużo czasu. Rozdział trzeci Idę tą samą ulicą. W chodniku jest głęboka dziura. Widzę ją. Jednak znowu w nią wpadam... to przyzwyczajenie... ale wiem już o wiele więcej. Wiem, gdzie jestem. Tym razem to moja wina. Wydostaję się natychmiast. Rozdział czwarty Idę tą samą ulicą. W chodniku jest głęboka dziura. Obchodzę ją dookoła. Rozdział piąty: Idę inną ulicą. Są dwa rodzaje terapii: psychoterapia i terapia medyczna. Oba te rodzaje leczenia pomagają osobom z zaburzeniami psychicznymi, takimi jak depresja, lęk czy schizofrenia. Psychoterapia (ang. psychotherapy ) to leczenie psychiatryczne, które wykorzystuje różne metody, aby pomóc człowiekowi przezwyciężyć problemy osobiste i/ lub osiągnąć osobisty rozwój. Terapia medyczna (ang. biomedical therapy ) obejmuje leki i/lub procedury medyczne w leczeniu zaburzeń psychicznych. Najpierw przeanalizujemy różne nurty psychoterapeutyczne przedstawione w (wiele z nich omówiono w pierwszym rozdziale Wstęp do psychologii). Wybrane szkoły psychoterapeutyczne. Rodzaj Opis Przykład Psychoterapia psychodynamiczna terapia przez rozmowę, oparta na przekonaniu, że doświadczenia z dzieciństwa (nierozwiązane, nieświadome konflikty psychiki) wpływają na zachowanie pacjent opowiada o swojej przeszłości Terapia zabawą terapia, w której zamiast rozmowy stosuje się interakcję z dzieckiem przy pomocy zabawek; stosowana w terapii dzieci pacjent (dziecko) odtwarza sceny rodzinne za pomocą lalek Terapia behawioralna zasady uczenia się stosowane do zmiany niepożądanych zachowań pacjent uczy się przezwyciężać lęk przed windami poprzez kilka etapów technik relaksacyjnych i ekspozycyjnych Psychoterapia kognitywna (poznawcza) świadomość procesu poznawczego pomaga pacjentom eliminować wzorce myślowe prowadzące do cierpienia pacjent uczy się, by nie uogólniać przekonania o porażce na podstawie pojedynczego zdarzenia Terapia poznawczo-behawioralna praca nad zmianą niesłużących wzorców myślenia i zachowania, przynoszących cierpienie i inne niepożądane konsekwencje pacjent z zaburzeniami odżywiania uczy się rozpoznawać i zmieniać niesłużące wzorce zachowań związanych z posiłkami Terapia humanistyczna zwiększenie samoświadomości i akceptacji poprzez skupienie się na myślach świadomych pacjent uczy się wyrażać myśli, które uniemożliwiają osiągnięcie danych celów Techniki psychoterapeutyczne: psychoanaliza Psychoanalizę (ang. psychoanalysis ) opracował Zygmunt Freud (1856–1939) i była ona pierwszą formą psychoterapii. Na początku XX wieku była to dominująca technika terapeutyczna, ale od tego czasu znacznie straciła na popularności. Freud wierzył, że większość naszych problemów psychicznych jest wynikiem tłumionych impulsów i traum doświadczanych w dzieciństwie, sądził też, że psychoanaliza pomoże odkryć te głęboko ukryte uczucia. W gabinecie psychoanalitycznym można zobaczyć pacjentów leżących na kozetce, opowiadających swoje sny lub wspomnienia z dzieciństwa, podczas gdy terapeuta stosuje różne metody freudowskie, np. swobodne (wolne) skojarzenia i analizę snów ( ). Wolne skojarzenia (ang. free association ) to metoda, w której pacjent rozluźnia się, a następnie mówi, co w danej chwili przychodzi na myśl. Freud czuł jednak, że ego może czasami próbować blokować lub tłumić nieakceptowane pragnienia lub bolesne konflikty nawet podczas swobodnego kojarzenia. W rezultacie tego blokowania pacjent może wykazywać opór przed przywołaniem tych myśli lub sytuacji. Analiza snów (ang. dream analysis ) to metoda interpretowania przez terapeutę ukrytego znaczenia snów. Psychoanaliza to podejście terapeutyczne, które zwykle zajmuje lata. Z biegiem czasu pacjent ujawnia terapeucie wiele informacji o sobie. Freud zasugerował, że pacjent podczas tej relacji rozwija silne uczucia do terapeuty — mogą być one pozytywne, ale mogą też być negatywne. Tak działa przeniesienie (ang. transference ), nazwane tak przez Freuda: pacjent przenosi wszystkie pozytywne lub negatywne emocje związane z innymi, ważnymi dla niego relacjami na psychoanalityka. Przykładowo Crystal chodzi do psychoanalityka. Przez lata terapii postrzega terapeutę jako postać ojca. Crystal przenosi uczucia dotyczące swojego ojca na terapeutę, być może w celu zdobycia miłości i uwagi, których nie otrzymała od własnego ojca. To słynna kozetka w gabinecie Freuda. Pacjentów pouczono, aby kładli się wygodnie na niej, tyłem do Freuda, aby czuli się mniej skrępowani i aby mogli się skupić. Dzisiaj pacjenci psychoterapii raczej nie leżą na kozetce; zamiast tego najczęściej siadają naprzeciwko terapeuty (Prochaska i Norcross, 2010). (Źródło: Robert Huffstutter). Dziś perspektywa psychoanalityczna Freuda została poszerzona o kolejne teorie i metody, a taką jest m.in. perspektywa psychodynamiczna (ang. psychodynamic ). To podejście terapeutyczne nadal skoncentrowane jest na roli wewnętrznych popędów i sił ludzi, ale leczenie jest mniej intensywne niż w oryginalnej metodzie Freuda. Psychoterapia: terapia zabawą Terapia zabawą (ang. play therapy ) jest często stosowana u dzieci, ponieważ raczej nie usiedzą one na kozetce i nie przypomną sobie swoich snów ani nie zaangażują się w tradycyjną terapię mówioną. Ta technika wykorzystuje terapeutyczny proces zabawy, aby „pomóc pacjentom w zapobieganiu problemom psychospołecznym i ich rozwiązywaniu oraz w osiąganiu optymalnego rozwoju” (O’Connor, 2000). Polega ona na tym, że dzieci, bawiąc się lalkami, pluszakami i zabawkami w piaskownicy, „odgrywają” swoje nadzieje, fantazje i traumy ( ). Terapię zabawą może również zastosować terapeuta do postawienia diagnozy – obserwuje, jak dziecko wchodzi w interakcje z zabawkami (np. lalkami, zwierzętami i domkiem) i stara się zrozumieć przyczyny zaburzeń w jego zachowaniu. Terapia zabawą może być niedyrektywna lub dyrektywna. W niedyrektywnej terapii zachęca się dzieci do rozwiązywania problemów poprzez swobodną zabawę, a terapeuta występuje w roli obserwatora (LeBlanc i Ritchie, 2001). W dyrektywnej terapii podczas sesji zabawowej terapeuta dba o strukturę spotkania, dając wskazówki, sugerując tematy, stawiając pytania, a nawet bawiąc się razem z dzieckiem (Harter, 1977). Ten rodzaj terapii zabawą jest znany jako terapia w piaskownicy. Dzieci mogą stworzyć trójwymiarowy świat, używając różnych przedmiotów odpowiadających ich wewnętrznemu stanowi (Kalff, 1991). (Źródło: Kristina Walter). Psychoterapia: terapia behawioralna Psychoanaliza (ang. psychoanalysis) to proces, w którym terapeuci pomagają swoim pacjentom spojrzeć w przeszłość, aby odkryć ich stłumione uczucia. Terapia behawioralna (ang. behavior therapy ) zaś to proces, w którym terapeuta stosuje zasady uczenia się, aby pomóc pacjentom zmienić niepożądane zachowania — zamiast zagłębiać się w ich podświadomość. Terapeuci z tej szkoły uważają, że zachowania dysfunkcyjne, np. fobie i moczenie nocne, można zmienić, ucząc pacjentów nowych, bardziej konstruktywnych zachowań. W tym celu terapia behawioralna korzysta zarówno z warunkowania klasycznego (ang. classical conditioning ), jak i warunkowania sprawczego (ang. operant conditioning ). Pewien rodzaj terapii behawioralnej używa klasycznych technik warunkowania. Terapeuci stosujący te techniki uważają, że zachowania dysfunkcyjne są odruchami warunkowymi (ang. conditioned response ). Stosując zasady warunkowania odkryte przez Iwana Pawłowa (1849-1936), terapeuci starają się „przewarunkować” swoich klientów, czyli zmienić ich zachowanie. Emmie ma osiem lat i często moczy łóżko w nocy. Została zaproszona na kilka noclegów u koleżanek, ale nie chciała pójść z powodu swojego problemu. Stosując pewien rodzaj terapii warunkowej, zaproponowano Emmie sypianie na podkładce wrażliwej na działanie płynów, która jest podpięta do alarmu. Kiedy wilgoć dociera do podkładki, uruchamia alarm, budząc Emmie. Kiedy proces ten powtarza się wystarczająco wiele razy, Emmie odkrywa skojarzenie między oddawaniem moczu a budzeniem się, co powstrzymuje jej moczenie nocne. Minęły już trzy tygodnie, odkąd Emmie nie zmoczyła łóżka, i nie może się doczekać pierwszego noclegu u koleżanki w ten weekend. Jedną z powszechnie stosowanych technik terapeutycznych klasycznie warunkujących jest przeciwwarunkowanie (ang. counterconditioning ) (albo: przewarunkowanie ) – pacjent poznaje nową reakcję na bodziec, który w przeszłości wywoływał zachowania niepożądane. Dwa rodzaje technik przeciwwarunkowania to: warunkowanie awersyjne i ekspozycja. Warunkowanie awersyjne (ang. aversive conditioning ) stosuje nieprzyjemny bodziec, aby powstrzymać zachowanie niepożądane. Terapeuci używają tej techniki w celu wyeliminowania zachowań uzależniających, np. palenia, obgryzania paznokci i nadmiernego picia alkoholu. W terapii awersyjnej, kiedy klienci wykazują określone zachowanie (na przykład obgryzanie paznokci), są narażeni na coś nieprzyjemnego, np. strzelenie gumką recepturką w rękę lub niesmak w ustach. Dzięki utrwalającemu się skojarzeniu nieprzyjemnego bodźca z zachowaniem pacjent może nauczyć się powstrzymywać niechciane zachowanie. Terapia awersyjna jest od wielu lat stosowana w leczeniu alkoholizmu (Davidson, 1974; Elkins, 1991; Streeton i Whelan, 2001). Jedną z metod było użycie disulfiramu. Połączenie tej substancji ze spożywaniem alkoholu miało wywoływać nieprzyjemne skutki uboczne: nudności, wymioty, przyspieszenie akcji serca, kołatanie serca, silny ból głowy i duszności. Obecnie jednak stosowanie tej terapii nie jest zalecane ze względu na możliwość wystąpienia silnych powikłań a nawet zgonu. Leczenia tym preparatem nie zaleca się również dlatego, że podawanie go utrudnia a czasem uniemożliwia psychoterapię oraz uprzedmiotawia pacjenta. Terapia ekspozycyjna (ang. exposure therapy ) polega na tym, że terapeuta stara się leczyć lęki lub obawy pacjentów, stawiając ich w obliczu zagrażającego przedmiotu lub sytuacji w celu stopniowego oswajania. Można tego dokonać w rzeczywistości, w wyobraźni lub poprzez rzeczywistość wirtualną. O terapii ekspozycji po raz pierwszy usłyszano w 1924 roku od Mary Cover Jones (1897-1987), pracującej z chłopcem o imieniu Peter, który bał się królików. Jej celem było zastąpienie lęku Petera przed królikami warunkową reakcją relaksacji będącą reakcją sprzeczną ze strachem ( ). Jak to zrobiła? Jones zaczęła od umieszczenia królika w klatce po drugiej stronie pokoju, w którym chłopiec jadł podwieczorek. W ciągu kilku dni Jones przesuwała królika coraz bliżej miejsca, gdzie Peter siedział ze swoją przekąską. Po dwóch miesiącach kontaktu z królikiem podczas relaksu przy podwieczorku Peter potrafił już nawet trzymać i głaskać królika podczas jedzenia (Jones, 1924). Terapia ekspozycyjna ma na celu zmianę reakcji na bodziec warunkowy. Bodziec bezwarunkowy jest prezentowany nieustająco bezpośrednio po ukazaniu bodźca warunkowego. To równanie pokazuje uwarunkowania przeprowadzone w badaniu Mary Cover Jones z 1924 roku. Trzydzieści lat później Joseph Wolpe (1958) udoskonalił techniki Jones, rozwijając metodę terapii behawioralnej — ekspozycję. Popularną formą terapii ekspozycyjnej jest systematyczna desensytyzacja / systematyczne odwrażliwianie (ang. systematic desensitization ), w którym łączy się bodźce wywołujące lęk z reakcją relaksacji. Chodzi o to, że nie możesz jednocześnie denerwować się i relaksować. Dlatego kiedy nauczysz się relaksować, napotykając bodźce środowiskowe, które cię denerwują lub przerażają, możesz w końcu wyeliminować niechcianą reakcję strachu (Wolpe, 1958) ( ). Ta osoba cierpi na arachnofobię (strach przed pająkami). Poprzez terapię ekspozycyjną uczy się, jak stawić czoła lękowi w kontrolowanym otoczeniu terapeutycznym. (Źródło: „GollyGforce – Living My Worst Nightmare”/Flickr). Jak działa terapia ekspozycyjna? Jayden boi się jeździć windą. W windzie nigdy nie spotkało go nic złego, ale tak bardzo się boi, że zawsze chodzi schodami. Nie stanowiło to problemu, gdy mężczyzna ten pracował na drugim piętrze biurowca, ale teraz ma nową pracę — na 29. piętrze wieżowca w centrum Los Angeles. Jayden zdaje sobie sprawę z tego, że w drodze do pracy nie może wspinać się po 29 piętrach każdego dnia, dlatego postanowił poprosić o pomoc terapeutkę behawioralną. Terapeutka najpierw poprosiła Jaydena, aby stworzył hierarchię sytuacji związanych z windą, które wywołują strach i niepokój. Uporządkowali je wspólnie od sytuacji łagodnego niepokoju, takich jak nerwowość przy innych osobach w windzie, przez lęk przed utknięciem ręki w drzwiach, po sytuacje wywołujące panikę, np. uwięzienie lub pęknięcie sznura mocującego windę. Następnie terapeutka zastosowała relaksację progresywną. Nauczyła Jaydena, jak rozluźnić każdą grupę mięśni, aby zdołał osiągnąć senny, zrelaksowany i komfortowy stan umysłu. Gdy jej klient osiągnął już ten stan, został poproszony, aby wyobraził sobie sytuację łagodnie niepokojącą: np. Jayden stojący przed windą i myślący o naciśnięciu przycisku przywołującego. Kiedy ta scenka wywoływała jego niepokój, Jayden miał to zgłaszać poprzez podniesienie palca. Wtedy terapeutka nakazywała pacjentowi, aby zapomniał o tej scenie, i wprowadzała go w stan relaksu. Powtarzali oboje ten scenariusz w kółko, aż Jayden mógł bez obaw wyobrazić sobie, że naciska guzik. Używając progresywnego relaksu i wyobraźni, terapeutka i pacjent stopniowo przeszli przez wszystkie sytuacje w jego hierarchii, dopóki Jayden nie odwrażliwił się na każdą z nich. W końcu pacjent z terapeutką zaczęli ćwiczyć to, nad czym wcześniej Jayden pracował wyobrażeniowo, stopniowo przechodząc od naciśnięcia prawdziwego przycisku do rzeczywistej jazdy windą. Wkrótce osiągnęli cel: Jayden mógł wjeżdżać windą aż na 29. piętro swojego biura, nie odczuwając przy tym żadnego niepokoju. Czasami odtwarzanie sytuacji wywołującej lęk jest mało praktyczne, kosztowne lub krępujące, więc terapeutę może wspomóc terapia ekspozycji w wirtualnej rzeczywistości (ang. virtual reality exposure therapy ), która pomoże pokonać lęki za pomocą symulacji. Ekspozycja w wirtualnej rzeczywistości jest skutecznie stosowana w leczeniu licznych zaburzeń lękowych, takich jak lęk przed wystąpieniami publicznymi, klaustrofobia (lęk przed zamkniętymi przestrzeniami), awiofobia (lęk przed lataniem), zespół stresu pourazowego (PTSD), w przypadku traumy oraz zaburzeń związanych ze stresem (Gerardi et al., 2010). Nowa terapia ekspozycji w rzeczywistości wirtualnej jest stosowana w leczeniu PTSD u żołnierzy. „Wirtualny Irak” to symulacja naśladująca miasta i drogi pustynne na Bliskim Wschodzie w sytuacjach podobnych do tych doświadczanych przez żołnierzy podczas ich służby w Iraku. Metoda ekspozycji w wirtualnej rzeczywistości jest skuteczną terapią w leczeniu zespołu stresu pourazowego u weteranów wojennych. Około 80% uczestników, którzy ukończyli leczenie, wykazywało klinicznie istotne zmniejszenie objawów PTSD, lęku i depresji (Rizzo et al., 2010). Zobacz ten film przedstawiający żołnierzy leczonych za pomocą symulacji. Niektóre terapie behawioralne wykorzystują warunkowanie sprawcze. Przypomnij sobie dotychczas przyswojoną wiedzę o warunkowaniu sprawczym. Człowiek ma tendencję do powtarzania wzmocnionych zachowań. Co dzieje się z zachowaniami, które nie są wzmacniane? Wygasają. Zasadę tę, zdefiniowaną przez Skinnera jako warunkowanie sprawcze, można zastosować, aby pomóc osobom o wielu różnych problemach psychicznych. Na przykład techniki warunkowania sprawczego zaprojektowane w celu wzmocnienia pozytywnych zachowań i karania zachowań niepożądanych były skutecznym behawioralnym narzędziem pomagającym dzieciom z autyzmem (Lovaas, 1987, 2003; Sallows i Graupner, 2005; Wolf i Risley, 1967). Ta metoda nazywana jest stosowaną analizą zachowania (ang. applied behavior analysis ). W tym modelu leczenia wzmocnienia charakterystyczne dla dzieci (np. naklejki, pochwały, cukierki, gumy do żucia i dodatkowy czas zabawy) są wykorzystywane do nagradzania i motywowania dzieci autystycznych, gdy wykazują pożądane zachowania, np. siadanie na krześle na żądanie, pozdrowienie werbalne lub nawiązanie kontaktu wzrokowego. W celu zniechęcenia do niepożądanych zachowań, takich jak szczypanie, drapanie i ciągnięcie za włosy, może zostać wykorzystane karanie, np. metodą wyciszenia (koniec czasu na zabawę/ karny jeżyk/ izolacja) czy krótkiego „nie!” ze strony terapeuty lub rodzica. Jedną z popularnych interwencji warunkowania sprawczego jest metoda żetonowa (ang. token economy ). Wykorzystuje się ją do kontrolowania otoczenia tak, by pożądane zachowania były wzmacniane za pomocą przyznawania żetonów (podobnych do żetonów pokerowych), które można wymieniać na przedmioty lub przywileje. Metodę żetonową często stosuje się w szpitalach psychiatrycznych w celu zwiększenia współpracy pacjentów i ich aktywności. Pacjenci są nagradzani żetonami, gdy angażują się w pozytywne zachowania (np. słanie łóżek, mycie zębów, przychodzenie na czas do stołówki i utrzymywanie kontaktów towarzyskich z innymi pacjentami). Mogą następnie wymienić żetony na dodatkowy czas telewizyjny, prywatne pokoje, wizyty na stołówce i temu podobne przywileje (Dickerson et al., 2005). Psychoterapia: terapia poznawcza (kognitywna) Terapia poznawcza (ang. cognitive therapy ) analizuje, w jaki sposób myśli człowieka prowadzą go do cierpienia. Główne założenie terapii poznawczej polega na tym, że to, jak myślisz, determinuje twoje samopoczucie i zachowanie. Terapeuci kognitywni pomagają swoim klientom zmieniać dysfunkcyjne myśli w celu złagodzenia cierpienia. Wspierają swoich podopiecznych w procesie uświadamiania sobie negatywnych interpretacji i zniekształceń poznawczych. Przykładem może być nadmierne uogólnianie: skoro Ray nie zaliczył jednego egzaminu na studiach psychologicznych, uważa się za głupiego i bezwartościowego. Te myśli powodują, że jego nastrój się pogarsza. Terapeuci uczą klientów rozpoznawać wyolbrzymianie przez nich pewnych spraw. Ponieważ Ray nie zdał egzaminu z psychologii, doszedł do wniosku, że nie zdoła zaliczyć całego kursu i prawdopodobnie wyleci ze studiów. Ten błąd w rozumowaniu przyczynił się do odczuwania przez niego cierpienia. Jego terapeuta pomaga mu zakwestionować te irracjonalne przekonania, skoncentrować się na ich nielogicznych podstawach, po czym zastąpić je myślami i przekonaniami logicznymi i zgodnymi z rzeczywistością . Terapię poznawczą opracował psychiatra Aaron Beck (ur. 1921) w latach 60. ubiegłego wieku. Początkowo koncentrował się na depresji i na tym, jak postawa klientki dopatrującej się problemów w życiu wpływała na utrzymywanie się depresji pomimo pozytywnych aspektów jej położenia (Beck et al., 1979) ( ). Poprzez zadawanie pytań terapeuta poznawczy może pomóc pacjentowi rozpoznać dysfunkcyjne założenia, rzucić wyzwanie jego katastroficznym myślom o sobie i swojej sytuacji oraz znaleźć właściwy sposób patrzenia na sprawy (Beck, 2011). Twoje reakcje emocjonalne są raczej wynikiem twoich myśli na temat danej sytuacji niż samej sytuacji. Na przykład jeśli konsekwentnie interpretujesz wydarzenia i emocje jako utraty i porażki, prawdopodobnie popadniesz w depresję. Dzięki terapii możesz nauczyć się właściwego sposobu interpretowania sytuacji. Obejrzyj krótki film , w którym Judith Beck opowiada o terapii poznawczo-behawioralnej i prowadzi sesję z pacjentem. Psychoterapia: terapia poznawczo-behawioralna Terapeuci poznawczo-behawioralni bardziej niż terapeuci pracujący według innych metod psychoterapii koncentrują się na bieżących zmaganiach pacjenta, a nie na jego dzieciństwie lub przeszłości. Jedną z pierwszych form terapii poznawczo-behawioralnej była terapia racjonalno-emotywna (ang. rational-emotive therapy (RET) ), zapoczątkowana przez Alberta Ellisa, wywołana niechęcią do psychoanalizy freudowskiej (Daniel, b.d.). Na podejście terapeutyczne Ellisa mieli wpływ również niektórzy behawioryści, np. Joseph Wolpe (1915-1997) (Amerykańskie Krajowe Stowarzyszenie Terapeutów Poznawczo-Behawioralnych, 2009). Terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive-behavioral therapy (CBT) ) pomaga pacjentom zbadać, w jaki sposób myśli wpływają na ich zachowanie. Celem tej terapii jest zmiana niepomocnego sposobu myślenia i zachowań oraz zastąpienie ich myśleniem realistycznym/pomocnymi w danej sytuacji zachowaniami. Zasadniczo celem tego podejścia jest zmiana sposobu myślenia i działania ludzi. CBT przypomina terapię poznawczą w tym, że próbuje uświadomić ludziom ich irracjonalne i negatywne myśli, a także pomaga im zastąpić je nowymi, realistycznymi sposobami myślenia. CBT jest jednocześnie podobna do terapii behawioralnych, ponieważ również uczy ludzi, jak ćwiczyć i angażować się w zdrowsze podejście do codziennych sytuacji. Setki badań wykazały skuteczność terapii poznawczo-behawioralnej w leczeniu licznych zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, PTSD, zaburzenia lękowe, zaburzenia odżywiania, zaburzenie afektywne dwubiegunowe i nadużywanie środków odurzających (Beck Institute for Cognitive Behavior Therapy, b. d.). Na przykład stwierdzono, że CBT skutecznie zmniejsza poczucie beznadziejności i częstość myśli samobójczych u nastolatków, którzy wcześniej borykali się z tymi problemami (Alavi et al., 2013). Terapia poznawczo-behawioralna była również skuteczna w zmniejszaniu zespołu stresu pourazowego u określonych osób, np. pracowników transportu miejskiego (Lowinger i Rombom, 2012). Celem terapii poznawczo-behawioralnej jest zmiana szkodliwych myśli i zachowań za pomocą technik takich jak model A-B-C. W tym modelu A oznacza akcję (ang. Action ), czasami nazywaną „zdarzeniem aktywującym”, B oznacza przekonania (ang. Belief ) dotyczące tego wydarzenia, a C – konsekwencje (ang. Consequences ) tych przekonań. Powiedzmy, że Jon i Joe idą na imprezę, gdzie poznają dwie młode kobiety: przez większość imprezy Jon rozmawia z Megan, a Joe rozmawia z Amandą. Pod koniec imprezy Jon prosi Megan o jej numer telefonu, a Joe prosi o to samo Amandę. Megan odpowiada, że wolałaby nie dawać mu swojego numeru, podobnie jak Amanda. Zarówno Jon, jak i Joe są zaskoczeni, ponieważ myśleli, że wszystko idzie dobrze. Jak Jon i Joe mogą wytłumaczyć sobie, dlaczego te kobiety nie były nimi zainteresowane? Powiedzmy, że Jon myśli o sobie, że jest nieudacznikiem, jest nieatrakcyjny etc. Jon popada w smutek i postanawia nie iść na kolejną imprezę, tym samym czuje się coraz bardziej przygnębiony. Tymczasem Joe mówi sobie, że być może ta dziewczyna nie była po prostu nim zainteresowana, ale to się zdarza, miała do tego prawo, a to w żaden sposób nie określa jego wartości. Wychodzi na kolejne imprezy i poznaje nowe osoby. Przekonania Jona na temat tego, co się wydarzyło, skutkują pojawiającą się depresją, podczas gdy przekonania Joego nie powodują jej. Jon zinternalizował domniemaną lub rzeczywistą przyczynę odmowy, co wywołało u niego depresję. Zaś Joe eksternalizował tę przyczynę, więc jego myśli nie przyczyniły się do przygnębienia. Terapia poznawczo-behawioralna bada określone negatywne, nierealistyczne myśli oraz zniekształcenia poznawcze. Niektóre przykłady zniekształceń poznawczych (ang. cognitive distortions ) to: myślenie „wszystko albo nic”, nadmierne uogólnianie oraz przeskakiwanie do konkluzji. W nadmiernej generalizacji dany człowiek rozdmuchuje małą sytuację do ogromnych rozmiarów — na przykład zamiast stwierdzić: „Ta konkretna kobieta nie była mną zainteresowana”, podsumowuje: „Jestem nieudacznikiem i nikt nigdy się mną nie zainteresuje”. Myślenie „wszystko albo nic” (ang. all or nothing thinking ), które jest powszechnym rodzajem zniekształceń poznawczych, bazuje na skrajnościach. Innymi słowy: wszystko jest czarne lub białe. Po wieczorze, kiedy tamta kobieta odmówiła mu umówienia się na randkę, Jon zaczął myśleć: „Żadna kobieta nigdy nie umówi się ze mną na randkę. Będę sam na zawsze”. Rozmyślając o swojej przyszłości, zaczął odczuwać niepokój i smutek. Trzeci rodzaj zniekształceń, pochopne wyciąganie wniosków (ang. jumping to conclusions ), polega na przedwczesnym wyciągnięciu wniosków — to np. założenie, że ludzie myślą o tobie negatywnie lub reagują na ciebie negatywnie, nawet jeśli nie ma na to dowodów. Rozważ przykład Savanny i Hillaire, które niedawno spotkały się na imprezie. Łączy je wiele, więc Savannah sądzi, że mogą zostać przyjaciółkami. Dzwoni do Hillaire, aby zaprosić ją na kawę, a ponieważ Hillaire nie odbiera, Savannah zostawia jej wiadomość. Minęło kilka dni, a nowa potencjalna przyjaciółka Savanny nie odezwała się. Być może Hillaire zgubiła swój telefon, więc nagrana wiadomość nigdy do niej nie dotarła; a może Hillaire jest zbyt zajęta, aby oddzwonić. Jeśli jednak Savannah sądzi, że Hillaire jej nie polubiła, bo coś z nią jest nie tak, prezentuje zniekształcenie poznawcze polegające na wyciąganiu pochopnych wniosków. Psychoterapia: terapia humanistyczna Psychologia humanistyczna koncentruje się na pomaganiu ludziom w wykorzystaniu ich wewnętrznego i zewnętrznego potencjału. Jest zatem logiczne, że terapia humanistyczna (ang. humanistic therapy ) stawia sobie za cel pomaganie ludziom w zwiększeniu samoświadomości i akceptacji samych siebie. W przeciwieństwie do zwolenników psychoanalizy terapeuci humanistyczni skupiają się na świadomych, a nie nieświadomych myślach. Podkreślają także teraźniejszość i przyszłość pacjenta, bez koncentrowania się na przeszłości. Psycholog Carl Rogers (1902–1987) opracował orientację terapeutyczną znaną jako terapia rogeriańska (ang. Rogerian therapy ) lub terapia skoncentrowana na kliencie (ang. client-centered therapy ). Zwróć uwagę na zmianę słownictwa z „pacjentów” na „klientów”. Rogers (1951) uważał bowiem, że termin „pacjent” sugeruje, że osoba szukająca pomocy jest chora i potrzebuje lekarstwa. Terapia humanistyczna jest terapią niedyrektywną (ang. nondirective therapy ) — terapeuta nie udziela porad ani nie interpretuje, ale pomaga człowiekowi rozpoznać konflikty i zrozumieć swoje uczucia. Tym samym Rogers (1951) podkreślił znaczenie osoby, która przejmuje kontrolę nad własnym życiem, by przezwyciężyć wyzwania losu. Terapia rogeriańska (skoncentrowana na kliencie) Terapeuta aktywnie słucha klienta, potwierdza i wyjaśnia jego wypowiedzi. Terapeuci praktykują również bezwarunkowy pozytywny szacunek (ang. unconditional positive regard ), jak nazwał go Rogers; polega on na nieosądzaniu klientów oraz na akceptowaniu ich po prostu za to, kim są. Rogers (1951) uważał również, że terapeuci powinni wykazywać się autentycznością, empatią i akceptacją wobec swoich klientów, ponieważ pomaga to tym ostatnim bardziej akceptować siebie samych, co prowadzi ich do rozwoju osobistego. Ocena różnych form psychoterapii Jak możemy ocenić skuteczność psychoterapii? Czy jedna metoda jest skuteczniejsza od drugiej? Dla każdego, kto rozważa terapię, są to ważne pytania. Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (ang. American Psychological Association (APA) ) trzy elementy muszą współgrać ze sobą, aby zapewnić skuteczne leczenie. Pierwszym z nich jest zastosowanie leczenia opartego na dowodach, które uznaje się za odpowiednie dla konkretnego problemu. Drugim ważnym czynnikiem jest wiedza kliniczna terapeuty. Trzecim czynnikiem są cechy charakteru, wartości, preferencje i kultura. Wiele osób zaczyna psychoterapię, czując, że ich problem nigdy nie zostanie rozwiązany; jednak psychoterapia pomaga ludziom zobaczyć, że mogą odważyć się na dużo działań, aby poprawić swoją sytuację. Psychoterapia może pomóc zmniejszyć lęk, depresję i zachowania nieprzystosowawcze. Poprzez psychoterapię ludzie mogą nauczyć się angażować w zdrowe zachowania, dzięki którym lepiej wyrażają emocje, poprawiają relacje, myślą bardziej pozytywnie i skuteczniej działają w pracy lub szkole. W wielu badaniach oceniano skuteczność psychoterapii. Na przykład w pewnej dużej metaanalizie 16 badań z zakresu terapii poznawczo-behawioralnej stwierdzono, że była ona równie skuteczna lub skuteczniejsza niż inne terapie w leczeniu: PTSD, zaburzeń lękowych uogólnionych, depresji i fobii społecznej (Butler et al., 2006). Inne badanie udowodniło, że CBT była tak samo efektywna w leczeniu depresji (43% skuteczności) jak leki na receptę (50% skuteczności) i skuteczniejsza niż placebo (25% skuteczności) (DeRubeis et al., 2005). Inna metaanaliza wykazała z kolei, że terapia psychodynamiczna równie dobrze sprawdziła się w leczeniu tego rodzaju problemów psychologicznych jak CBT (Shedler, 2010). Żadne badania nie dowiodły jednak, aby jedno podejście psychoterapeutyczne było skuteczniejsze niż inne (Abbass et al., 2006; Chorpita et al., 2011); nie wykazano też żadnego związku między wynikiem leczenia klienta a poziomem wyszkolenia lub doświadczenia lekarza praktyka (Wampold, 2007). Niezależnie od tego, jaki rodzaj psychoterapii wybiera dana osoba, jednym z kluczowych czynników decydujących o powodzeniu leczenia jest jej związek z terapeutą (relacja terapeutyczna). Terapie medyczne Praktykowane jest również leczenie oparte na podstawach biologicznych, np. leki psychotropowe stosowane w farmakoterapii zaburzeń psychicznych. Najczęściej są one stosowane w połączeniu z psychoterapią, lecz przyjmują je również osoby, które z niej nie korzystają. Taki rodzaj leczenia jest znany jako terapia medyczna (ang. biomedical therapy). Leki stosowane w zaburzeniach psychicznych nazywane są „lekami psychotropowymi” i są przepisywane przez lekarzy, w tym psychiatrów. W Luizjanie i Nowym Meksyku niektóre rodzaje tych leków mogą przepisywać również psycholodzy (American Psychological Association, 2014). Na różne zaburzenia stosuje się różne rodzaje i grupy leków. Osoba z depresją może zażywać lek antydepresyjny, osoba z chorobą afektywną dwubiegunową może przyjmować stabilizator nastroju, a osoba ze schizofrenią może dostawać lek antypsychotyczny. Leki te łagodzą objawy zaburzeń psychicznych, zmieniając stężenia lub działanie neuroprzekaźników. Różne rodzaje leków przeciwdepresyjnych wpływają na różne neuroprzekaźniki, np. leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny) zwiększają stężenie serotoniny, a SNRI (inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny) podwyższają stężenie zarówno serotoniny, jak i noradrenaliny. Leki mogą pomóc ludziom poczuć się lepiej, aby mogli funkcjonować na co dzień, ale nie leczą samego zaburzenia. Niektórzy mogą potrzebować leków psychotropowych jedynie przez krótki czas. Inne osoby, z poważnymi zaburzeniami, takimi jak zaburzenie afektywne dwubiegunowe lub schizofrenia, mogą wymagać długotrwałego przyjmowania leków psychotropowych. Leki psychotropowe są popularną opcją leczenia wielu typów zaburzeń, a badania sugerują, że są one najbardziej skuteczne w połączeniu z psychoterapią. Dotyczy to zwłaszcza najczęstszych zaburzeń psychicznych, takich jak zaburzenia depresyjne i lękowe (Cuijpers et al., 2014). Rozważając dodanie leków jako opcji leczenia, pacjenci powinni być szczegółowo poinformowani o ich skutkach ubocznych. przedstawia powszechnie przepisywane rodzaje leków, sposób ich stosowania i niektóre z potencjalnych skutków ubocznych, które mogą wystąpić. Zestawienie najczęściej stosowanych leków psychotropowych. Rodzaj leku Choroby, do leczenia których jest używany Nazwy leków przepisywanych najczęściej Jak działają Przykładowe działania niepożądane Neuroleptyki I generacji schizofrenia, zaburzenia afektywne haloperydol, perazyna głównie poprzez blokowanie dopaminy, leczą m.in. pozytywne (wytwórcze) objawy psychotyczne, np. halucynacje słuchowe i wzrokowe, urojenia i myślenie paranoiczne długotrwałe stosowanie może prowadzić do późnych dyskinez, mimowolnych ruchów ramion, nóg, języka i mięśni twarzy, powodując drżenie podobne do choroby Parkinsona Neuroleptyki II generacji schizofrenia, zaburzenia afektywne aripiprazol, olanzapina, rysperydon przez działanie skierowane zarówno na receptory dopaminy, jak i serotoniny; są używane do leczenia psychoz mogą zwiększać ryzyko otyłości i cukrzycy, a także podnieść poziom cholesterolu; zaparcia, suchość w ustach, niewyraźne widzenie, senność i zawroty głowy Antydepresanty depresja, narastający lęk fluoksetyna, sertralina (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, SSRI); klomipramina i amitryptylina (trójpierścieniowe) zmieniają stężenie neuroprzekaźników, takich jak serotonina i noradrenalina SSRI: bóle głowy, nudności, senność, zmniejszenie popędu płciowego; trójpierścieniowe: suchość w ustach, zaparcia, niewyraźne widzenie, senność, zmniejszenie popędu seksualnego Stabilizatory nastroju zaburzenie afektywne dwubiegunowe lit (węglan litu), walproinian sodu + kwas walproinowy, lamotrygina, karbamazepina leczą epizody manii, a także objawy depresji nadmierne pragnienie, nieregularne bicie serca, swędzenie/ wysypka, obrzęk (twarzy, ust i kończyn), nudności, utrata apetytu Środki stymulujące ADHD metylofenidat (chlorowodorek metylofenidatu) poprawiają zdolność koncentracji na zadaniu i utrzymywania uwagi zmniejszony apetyt, trudności ze snem, bóle brzucha, bóle głowy Innym leczeniem biologicznym/terapią medyczną , która (choć rzadko) nadal jest stosowana, jest terapia elektrowstrząsowa (ang. electroconvulsive therapy (ECT)). Polega ona na użyciu prądu elektrycznego w celu wywołania drgawek, aby złagodzić skutki ciężkiej, lekoopornej depresji (także lekoopornej schizofrenii). Dokładny mechanizm działania nie jest znany, chociaż terapia ta pomaga złagodzić objawy u osób z ciężką depresją, które nie zareagowały na tradycyjne leczenie farmakologiczne (Pagnin et al., 2004). Stan zdrowia poprawia się u ok. 85% osób leczonych za pomocą ECT (Reti, b.d.). Utrata pamięci powiązana z wielokrotnym stosowaniem ECT spowodowała, że wdraża się tę metodę jedynie w ostateczności (Donahue, 2000; Prudic et al., 2000). Nowszą metodą alternatywną jest przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (TMS), procedura zatwierdzona przez Agencję do Spraw Żywności i Leków (ang. Food and Drug Administration ) w 2008 roku. TMS wykorzystuje pola magnetyczne do stymulacji mózgowych komórek nerwowych w celu złagodzenia objawów depresji; jest stosowana, gdy inne zabiegi nie zadziałają (Mayo Clinic, 2012). Praktyka oparta na dowodach naukowych Modne hasło w dzisiejszej psychoterapii to praktyka oparta na dowodach naukowych (ang. Evidence-Based Practice in Psychology (EBPP) ). Nie jest to jednak koncepcja nowatorska, bo istnieje w medycynie od co najmniej dwóch dekad. Praktykę opartą na dowodach naukowych stosuje się w celu zmniejszenia liczby błędów w wyborze leczenia poprzez podejmowanie decyzji klinicznych na podstawie badań (Sackett i Rosenberg, 1995). Leczenie oparte na dowodach naukowych jest prężnie rozwijającą się metodą psychiatryczną. Dlaczego to ma takie znaczenie? W celu ustalenia, które metody leczenia są oparte na dowodach, organizacje zawodowe, np. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA), zaleciły stosowanie określonych terapii psychologicznych w leczeniu niektórych zaburzeń psychicznych (Chambless i Ollendick, 2001). Według APA (2005) „Oparta na dowodach naukowych praktyka psychologiczna (EBPP) polega na integracji dostępnych wyników rzetelnych badań naukowych z wiedzą kliniczną terapeuty w kontekście charakterystyki, kultury i preferencji pacjenta” (s. 1). Podstawową ideą leczenia opartego na dowodach naukowych jest to, że na podstawie badań porównujących różne formy leczenia określa się najskuteczniejsze praktyki psychiatryczne (Charman i Barkham, 2005). Te metody są następnie wdrażane i opisywane w podręcznikach do psychoterapii, a przeszkoleni terapeuci postępują zgodnie z tymi zaleceniami. Korzyści polegają na tym, że leczenie oparte na dowodach naukowych może zmniejszyć zróżnicowanie pracy poszczególnych terapeutów, tym samym zapewniając, że konkretne podejście jest realizowane w rzetelny sposób (Charman i Barkham, 2005). W ten sposób klienci mają większą szansę na uzyskanie interwencji terapeutycznych skutecznych w leczeniu ich konkretnego zaburzenia. Podsumowanie Psychoanalizę opracował Zygmunt Freud. Teoria Freuda głosi, że problemy psychiczne człowieka są wynikiem tłumionych impulsów lub traumy z dzieciństwa. Celem terapeuty jest pomóc pacjentowi odkryć jego stłumione uczucia za pomocą technik takich jak wolne skojarzenia i analiza snów. Terapia zabawą to technika często stosowana u dzieci. Polega na tym, że dzieci, bawiąc się lalkami, pluszakami czy zabawkami w piaskownicy, dają wyraz swoim nadziejom, fantazjom i traumom. W terapii behawioralnej terapeuta stosuje zasady uczenia się: zarówno warunkowania klasycznego, jak i sprawczego, aby pomagać klientom w zmianie niepożądanych zachowań. Przeciwwarunkowanie jest powszechnie stosowaną techniką terapeutyczną, w której klient uczy się nowej reakcji na bodziec wcześniej wywołujący niepożądane zachowanie (na skutek warunkowania klasycznego). Podstawowe zasady warunkowania sprawczego mogą być stosowane w celu pomocy ludziom w radzeniu sobie z wieloma problemami psychologicznymi. Metoda żetonowa jest przykładem popularnej techniki warunkowania sprawczego. Terapia poznawcza jest metodą, która zajmuje się tym, jak myśli prowadzą do cierpienia. Główne założenie terapii poznawczej polega na tym, że to, jak myślisz, determinuje twoje samopoczucie i zachowanie. Terapeuci kognitywni pomagają swoim klientom zmieniać dysfunkcyjne myśli w celu złagodzenia cierpienia. Terapia poznawczo-behawioralna bada, w jaki sposób myśli wpływają na nasze emocje i zachowanie. Celem tej terapii jest zmiana szkodliwych wzorców myślenia i zachowań oraz zastąpienie ich właściwymi. Terapia humanistyczna koncentruje się na pomaganiu ludziom w wykorzystaniu ich potencjału. Jeden z rodzajów terapii humanistycznej opracowany przez Carla Rogersa jest znany jako „terapia skoncentrowana na kliencie” lub „terapia rogeriańska”. Terapeuci skoncentrowani na kliencie używają technik aktywnego słuchania, bezwarunkowego pozytywnego szacunku, autentyczności i empatii, aby pomóc klientom w zaakceptowaniu siebie. Często w połączeniu z psychoterapią ludzie mogą być leczeni medycznie, np. zażywać leki psychotropowe i/ lub korzystać z innych procedur medycznych, np. terapii elektrowstrząsowej. Review Questions Koncepcja leżąca u podstaw ________ jest taka, że to, jak myślisz, determinuje twoje samopoczucie i zachowanie. terapii poznawczej terapii psychoanalitycznej terapii behawioralnej terapii skoncentrowanej na kliencie A Stabilizatory nastroju, takie jak lit, stosuje się do leczenia ________. zaburzeń lękowych depresji choroby dwubiegunowej ADHD C Clay jest na sesji terapeutycznej. Terapeuta prosi go, aby się zrelaksował i powiedział, co w tej chwili przychodzi mu do głowy. Ten terapeuta stosuje________, co jest metodą________. aktywne słuchanie; terapii skoncentrowanej na kliencie desensytyzację systematyczną; terapii behawioralnej przeniesienie; psychoanalityczną wolne skojarzenia; psychoanalityczną D Critical Thinking Question Wyobraź sobie, że jesteś psychiatrą. Twoja pacjentka, Pat, przychodzi do ciebie z następującymi objawami: lękiem i uczuciem smutku. Jakie podejście terapeutyczne zalecasz i dlaczego? Zalecam terapię psychodynamiczną lub terapię poznawczą, aby pomóc Pat spostrzec, jak bardzo negatywny wpływ mają na nią jej myśli i zachowania. Personal Application Question Jeśli przed tobą stoi wybór terapeuty uprawiającego jedną z metod przedstawionych w tym rozdziale. Jakiego rodzaju terapeutę wybierzesz i dlaczego? warunkowanie awersyjne (ang. aversive conditioning ) typ warunkowania, w którym stan nieprzyjemny ma kojarzyć się z niepożądanym zachowaniem; w warunkowaniu awersyjnym próbuje się zastąpić pozytywną reakcję na bodziec szkodliwy reakcją negatywną terapia behawioralna (ang. behavior therapy ) rodzaj terapii bazującej na zasadach behawioryzmu (uczenie się dzięki warunkowaniu) - skupia się na zmianie niepożądanych zachowań (np. wybuchów agresji u dzieci) i zastąpieniu ich/wzmocnieniu pożądanych zachowań (np. odrabianie lekcji) terapia medyczna (ang. biomedical therapy) terapia, która skupia się na wykorzystaniu leków i/lub procedur medycznych w leczeniu zaburzeń psychicznych (np. psychiatria) terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive-behavioral therapy (CBT) ) jedna z pięciu podstawowych szkół psychoterapii, skupiająca się na zmianie negatywnych, nierealistycznych wzorców myślenia (przekonań) oraz niesłużącego zachowania terapia poznawcza (ang. cognitive therapy ) rodzaj terapii skupiający się na łagodzeniu objawów trudności psychicznych poprzez zmianę wzorców myślenia przeciwwarunkowanie (ang. counterconditioning ) technika stosowana w terapii, mająca na celu zastąpienie za pomocą procedur warunkowania, reakcji niewłaściwej nową reakcją, np. dziecko bojące się kotów może być nagradzane przysmakiem w obecności kota, dzięki czemu wytwarza się pozytywne skojarzenie w połączeniu z nieprzyjemnym bodźcem analiza snów (ang. dream analysis ) technika w terapii psychoanalitycznej, w której na podstawie analizy treści snu i skojarzeń pacjenta terapeuta i pacjent wspólnie wnioskują o bieżących potrzebach i konfliktach wewnętrznych tego ostatniego terapia elektrowstrząsowa (ang. electroconvulsive therapy (ECT) ) procedura lecznicza stosowana w przypadkach niektórych zaburzeń psychicznych, m.in. w ciężkiej depresji, zwłaszcza lekoopornej, epizodach maniakalnych, epizodach psychotycznych, zwłaszcza z objawami katatonicznymi terapia ekspozycyjna (ang. exposure therapy ) technika terapii behawioralnej stosowana głównie w leczeniu zaburzeń lękowych; zakłada eksponowanie się pacjenta na sytuacje lub przedmioty, które, choć bezpieczne, wzbudzają lęk; dzięki tym planowanym ekspozycjom dochodzi do habituacji (przyzwyczajenia) wolne skojarzenia (ang. free associations ) technika psychoanalityczna, w której pacjent mówi to, co w danej chwili przychodzi mu na myśl w związku z zadanym tematem rozmowy terapia humanistyczna (ang. humanistic therapy ) jedna z pięciu podstawowych szkół psychoterapii, skupiająca się na zwiększeniu u korzystających z niej osób poziomu samoświadomości i samoakceptacji oraz pełnej realizacji swojego wewnętrznego potencjału terapia niedyrektywna (ang. nondirective therapy ) forma terapii bez określonej struktury, bazująca bardziej na procesie terapeutycznym (tym, co aktualnie dzieje się w relacji pacjent-terapeuta) niż na konkretnych technikach zmiany terapia zabawą (ang. play therapy ) proces terapeutyczny często wykorzystywany w przypadku dzieci, w którym pomocą w diagnozie i rozwiązywaniu problemów psychicznych są zabawki psychoanaliza (ang. psychoanalysis) rodzaj terapii zapoczątkowany przez Zygmunta Freuda, wykorzystujący do ujawnienia nieuświadomionych uczuć wolne skojarzenia, analizę snów i przeniesienie psychoterapia (ang. psychotherapy ) stosowanie metod psychologicznych opartych na regularnym kontakcie międzyludzkim w celu pomocy osobom zmagającym się z różnorodnymi problemami natury psychicznej; psychoterapia może pomóc w poprawie relacji, rozwoju umiejętności społecznych, wzmocnieniu dobrostanu i zdrowia psychicznego, radzenia sobie z trudnymi zachowaniami, przekonaniami lub emocjami terapia racjonalno-emotywna (ang. rational-emotive therapy (RET)) rodzaj terapii stworzony przez Alberta Ellisa, zaliczany do terapii poznawczo-behawioralnych; skupia się na odkrywaniu i modyfikacji niesłużących przekonań, prowadzących do przeżywania określonych emocji psychoterapia rogeriańska, zorientowana na klienta (ang. Rogerian psychotherapy, client-centered therapy ) niedyrektywna forma psychoterapii humanistycznej stworzona przez Carla Rogersa; jej główną cechą jest bezwarunkowe wsparcie dla osoby leczonej i pomoc w samoakceptacji systematyczna desensytyzacja, systematyczne odwrażliwianie (ang. systematic desensitization ) technika terapii behawioralnej polegająca na eksponowaniu na bodziec lękotwórczy, ze stopniowym zwiększaniem jego intensywności; stopniowo dochodzi do habituacji (przyzwyczajenia się) i wygaszenia reakcji lękowej metoda żetonowa (ang. token economy ) technika terapii behawioralnej w kontrolowanym otoczeniu, polegająca na wzmacnianiu pożądanych zachowań poprzez przyznawanie żetonów, które potem można wymienić na określone nagrody lub przywileje przeniesienie (ang. transference ) proces wykorzystywany w psychoanalizie, polegający na tym, że pacjent przenosi na terapeutę pozytywne lub negatywne emocje powiązane z innymi, znaczącymi dla niego relacjami z życia bezwarunkowy pozytywny szacunek (ang. unconditional positive respect ) podejście wykorzystywane zwłaszcza w terapii humanistycznej; akceptacja i wsparcie wobec klienta, niezależnie od tego, co mówi lub robi ekspozycja w wirtualnej rzeczywistości (ang. exposure in virtual reality ) metoda wykorzystująca symulację wirtualną zamiast rzeczywistego obiektu lub sytuacji wywołującej lęk; pomaga leczonym zapanować nad lękiem

Social Sciences