Dobra publiczne Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zidentyfikować dobra publiczne w oparciu o brak możliwości wykluczenia z ich konsumpcji i jej nierywalizacyjny charakter Wyjaśnić „problem gapowicza” Wskazać na źródła finansowania produkcji dóbr publicznych Chociaż nowe technologie tworzą pozytywne efekty zewnętrzne, dzięki którym nawet połowa korzyści społecznych związanych z powstającymi wynalazkami przenosi się na podmioty inne niż ich twórcy, wynalazcy i przedsiębiorcy zamieniający je w możliwe do sprzedaży dobra lub usługi nadal otrzymują pewien zwrot z swoich inwestycji. Może się jednak zdarzyć i tak, że pozytywne efekty zewnętrzne związane z konkretnym produktem są tak rozległe, że prywatne przedsiębiorstwa nie mogą oczekiwać przejęcia na wyłączność jakichkolwiek korzyści społecznych. Takie dobra lub usługi nazywamy dobrami publicznymi (ang. public goods ). Najczęściej przywoływanym w podręcznikach przykładem dobra publicznego są wydatki na obronę narodową. Jednak podobnymi cechami charakteryzować się będzie również latarnia morska i pokaz fajerwerków organizowany przez lokalne władze z okazji dni miasta. Zacznijmy od zdefiniowania cech dobra publicznego i omówienia, dlaczego te własności utrudniają lub wręcz uniemożliwiają prywatnym firmom dostarczanie dóbr publicznych. W kolejnym kroku zaś wyjaśnimy, jak państwo może rozwiązać ten problem. Definicja dobra publicznego Ekonomiści mają ściśle określoną definicję dobra publicznego i – co warto podkreślić szczególnie mocno – nie wszystkie dobra i usługi finansowane ze środków publicznych spełniają tę definicję. Aby zrozumieć cechy dobra publicznego, najpierw rozważmy zwykłe dobro prywatne, takie jak kawałek pizzy. Kawałek pizzy charakteryzuje się tym, że może go zjeść tylko jedna osoba. Jeśli zje go Lucyna, nie może tego zrobić Ludwik. I na odwrót. Oczywiście mogą się tym kawałkiem pizzy podzielić, ale jeśli konkretny kęs zostanie połknięty przez Ludwika, Lucyna nie będzie go już w stanie włożyć do ust. Dodatkowo, kawałek pizzy to produkt łatwy do zidentyfikowania i wyodrębnienia. Kupując kawałek pizzy, łatwo stwierdzić, co w istocie nabywamy i nikt, kto nie zapłaci za pizzę, nie może wejść w jej posiadanie (chyba że dostanie ją od innej osoby, ale ona przecież wcześniej musiała za placek zapłacić). Dobra publiczne natomiast charakteryzują się dwiema cechami, które sprawiają, że ich konsumpcja ma charakter całkowicie odmienny od zjedzenia kawałka pizzy. Ekonomiści mówią, że w kontekście dóbr publicznych nie ma możliwości wykluczenia kogokolwiek z ich konsumpcji, zaś sama konsumpcja ma nierywalizacyjny charakter. Brak możliwości wykluczenia z konsumpcji (ang. non-excludable ), oznacza, że nie da się (lub jest to tak kosztowne, że aż nieracjonalne) zabronić komukolwiek korzystania z danego dobra lub usługi. Jeśli Ludwik kupi dobro prywatne, takie jak ostatni kawałek pizzy w uczelnianej stołówce, może wykluczyć innych, np. Lucynę, z jedzenia tej pizzy. Po prostu zje ten konkretny kawałek. Jeżeli jednak państwo zapewnia obronę narodową, to obejmuje ona wszystkich. Nawet jeśli zdecydowanie nie zgadzasz się z polityką obronną swojego kraju lub z wielkością wydatków na obronę, siły zbrojne twojej ojczyzny nadal cię chronią. Nie możesz w żaden sposób zrezygnować z tej ochrony, a armia i flota nie mogą chronić wszystkich innych obywateli, poza tobą. Drugą cechą dobra publicznego jest nierywalizacyjny charakter konsumpcji (ang. non-rival ). Oznacza to, że gdy jedna osoba korzysta z dobra publicznego, inne również mogą z niego korzystać i nie ma to żadnego negatywnego wpływu na użyteczność któregokolwiek z konsumentów. W przypadku dobra prywatnego, np. pizzy, tak nie jest. Jeśli Ludwik zje pizzę, Lucyna zjeść jej nie może, czyli te dwie osoby są rywalami w konsumpcji. W przypadku dobra publicznego, np. obrony narodowej, konsumpcja obrony narodowej przez Ludwika nie zmniejsza ilości dobra pozostawionej Lucynie, więc w kontekście tego dobra publicznego rywalizacja się nie pojawia. Warto zwrócić uwagę, że istnieją dobra charakteryzujące się tylko jedną cechą dobra publicznego. Ekonomiści nazywają je mieszanymi dobrami publicznymi. Pomyśl o płatnych kanałach telewizyjnych. Przecież charakteryzują się one nierywalizacyjną konsumpcją. Jeśli Ludwik ogląda mecz lub odcinek serialu na takim kanale, bez żadnego uszczerbku może to zrobić również Lucyna. Niemniej w wypadku płatnego kanału telewizyjnego istnieje stosunkowo łatwy sposób wykluczenia potencjalnych użytkowników z ich konsumpcji. Tylko ci, którzy opłacili abonament, mogą się cieszyć filmami i relacjami sportowymi. Z drugiej strony istnieją też dobra, których konsumpcja ma charakter rywalizacyjny, ale nie ma możliwości technicznych pozwalających kogokolwiek z ich konsumpcji wykluczyć. Pomyśl o usługach oferowanych przez straż pożarną. Jeśli w mieście wybuchnie więcej niż jeden pożar, strażacy nie będą mogli od razu pojawić się przy każdym. Będą musieli wybrać, który zaczną gasić jako pierwszy. Nie ma natomiast możliwości, aby nie gasić pożaru w mieszkaniu kogoś, kto nie uiścił opłaty za usługi strażaków. Przecież ogień natychmiast przeniósłby się na mieszkania tych właścicieli, którzy stosowny abonament sobie wykupili. Aby temu zapobiec, strażacy będą gasili każdy pożar. Specyficzne cechy dóbr publicznych oznaczają, że większość z nich musi być dostarczana (lub przynajmniej finansowana) przez państwo. Tak jak to już zostało wskazane powyżej, usługi oferowane przez straż pożarną i policję muszą być finansowane przez państwo (władze lokalne), gdyż nie ma możliwości, aby niektórzy ludzie w sąsiedztwie mieli ochronę przed pożarami i włamaniami do ich domów, podczas gdy inni nie byliby chronieni w ogóle. Ochrona niektórych osób oznacza również ochronę innych. Pozytywne efekty zewnętrzne i dobra publiczne to pojęcia ściśle powiązane. Dobra finansowane przez państwo, takie jak ochrona policyjna lub szczepienia, wywołują pozytywne efekty zewnętrzne. Jednak nie wszystkie dobra i usługi, które generują silne efekty zewnętrzne, są dobrami publicznymi. Zarówno edukacja, jak i ochrona zdrowia to dobra prywatne, w ich kontekście – co w Polsce szczególnie łatwo zrozumieć – występuje zarówno konsumpcja rywalizacyjna, jak i łatwość wykluczenia z konsumpcji tych, którzy za dane dobro lub usługę nie zapłacą (dzięki temu działają prywatne szkoły podstawowe i uczelnie wyższe). Niemniej w ich wypadku pozytywne efekty zewnętrze są tak silne, że społeczeństwo decyduje się na ich finansowanie ze środków publicznych. Prywatne firmy mogą inwestować w nowe wynalazki, takie jak iPhone firmy Apple , i czerpać z nich zyski, jakkolwiek w dalszym ciągu ich powstanie będzie generować korzyści społeczne (w końcu wymyślenie przez Apple smartfona umożliwiło jego produkcję innym firmom technologicznym, co zwiększyło dostępność tego urządzenia). Patenty są próbą przekształcenia nowych wynalazków w dobra prywatne, z konsumpcją o charakterze rywalizacyjnym i możliwością wykluczenia z korzystania z tych dóbr. Dzięki temu w czasie ochrony patentowej nikt, poza wynalazcą, nie będzie mógł czerpać korzyści z ich produkcji i sprzedaży. Problem gapowicza w przypadku dóbr publicznych Prywatnym firmom trudno jest wytwarzać dobra publiczne i zarabiać na ich sprzedaży. Jeśli w przypadku danego dobra lub usługi nie ma możliwości wykluczenia kogokolwiek z jego konsumpcji (lub generuje to gigantyczne koszty), jak np. w przypadku obrony narodowej, to w jaki sposób przedsiębiorstwo może obciążyć ludzi opłatą za dostarczony produkt? Odwiedź niniejszą stronę internetową , aby przeczytać o związku między problemem gapowicza a „złą muzyką”. Kiedy ludzie podejmują decyzje o zakupie dobra publicznego, może pojawić się problem gapowicza (ang. free rider problem ). Potencjalni konsumenci mają bowiem silną motywację, aby pozwolić innym płacić za dobro publiczne, a następnie korzystać z tego dobra „na gapę”, czyli nie wnosząc za nie stosownej opłaty (tak jak gapowicze nie płacą za korzystanie z komunikacji miejskiej, która jest w części lub w całości finansowana wpływami z biletów). Problem gapowicza możemy wyrazić w kategoriach gry w „dylemat więźnia”, którą omawialiśmy w . Należy jednak zwrócić uwagę, że strategie graczy w przypadku płacenia za dobra publiczne będą nieco inne niż podejście uczestników kartelu. Zobacz poniższą . Dylemat więźnia a dobro publiczne Załóżmy, że dwie osoby, Renata i Sebastian, rozważają zakup dobra publicznego. Każda z nich musi się zmierzyć z pewnym dylematem. Krok 1. Renata rozumuje w ten sposób: Jeśli Sebastian nie zapłaci za dobro, byłabym głupia, gdybym ja za nie zapłaciła. Jeśli jednak Sebastian za nie zapłaci, ja już mogę nie płacić. Krok 2. A zatem niezależnie od decyzji podjętej przez Sebastiana, powinnam zdecydować się na niepłacenie (strategię egoistyczną) i mieć nadzieję na to, że zostanę gapowiczem, który skorzysta z dobra publicznego opłaconego przez Sebastiana. Krok 3. Sebastian dochodzi do tych samych wniosków. Krok 4. W konsekwencji dobro publiczne nigdy nie zostanie wytworzone i nie ma szans na przejście od strategii egoistycznych do strategii współpracy, co byłoby w rzeczywistości najlepsze dla Renaty i Sebastiana. Rola państwa w finansowaniu dóbr publicznych Kluczowym elementem w zapewnieniu finansowaniu dóbr publicznych jest znalezienie sposobu na wymuszenie wniesienia opłaty przez wszystkich beneficjentów, co zapobiegnie pojawieniu się problemu gapowicza. Jednym z takich sposobów może być finansowanie dóbr publicznych poprzez system podatkowy. Opłacanie podatków ma charakter przymusowy, w związku z czym – jeśli społeczeństwo zdecyduje się na finansowanie jakiegoś dobra publicznego z podatków – może wyeliminować problem gapowicza, nakładając na wszystkich swoich członków prawny obowiązek wnoszenia opłat. Jednak podatki i wymuszane przez państwo składki nie są jedynym sposobem finansowania dóbr publicznych. W niektórych przypadkach wytwarzanie dobra publicznego może odbywać się dzięki mechanizmowi rynkowemu. Pomyśl na przykład o programie radiowym lub telewizyjnym. Jest to dobro, z konsumpcji którego nie da się nikogo wykluczyć, ponieważ gdy sygnał jest nadawany, każdy posiadacz radia czy telewizora (lub też ich technologicznych ekwiwalentów, np. telefonu komórkowego lub komputera) może go odebrać. Konsumpcja programu radiowego i telewizyjnego ma również nierywalizacyjny charakter, ponieważ słuchacze nie przeszkadzają sobie wzajemnie w odbiorze konkretnych audycji. Ze względu na te cechy praktycznie niemożliwe jest bezpośrednie obciążenie konsumentów opłatami za słuchanie i oglądanie konwencjonalnych programów radiowych i telewizyjnych. Niemniej takie stacje i audycje wciąż istnieją. Radio i telewizja znalazły inny sposób na uzyskiwanie przychodów. Dzieje się to poprzez sprzedaż reklam, co jest pośrednim obciążaniem opłatą słuchaczy i widzów, w postaci zabierania im czasu. Ostatecznie konsumenci, którzy kupują reklamowane towary, płacą również za programy radiowe i telewizyjne, ponieważ przedsiębiorstwa wytwarzające reklamowane produkty wliczają opłaty za emisję reklam w koszty produkcji. Oczywiście w dalszym ciągu niektóre stacje telewizyjne, takie jak działające w Polsce Canal+ i HBO, pobierają regularną opłatę abonamentową za emisję programu bez reklam. Innym sposobem prywatnego finansowania dóbr publicznych jest działalność podmiotów, które korzystają na pojawieniu się konkretnego dobra lub usługi w tak istotny sposób, że opłaca się im je sfinansować, dzięki czemu inni potencjalni użytkownicy nie będą musieli wnosić żadnej opłaty. Rozważmy przykład dużego armatora, którego statki przepływają przez szczególnie niebezpieczny akwen, w związku z czym ponosi on wysokie koszty ubezpieczenia jego floty. Jeśli wybudowanie i opłacanie funkcjonowania radiolatarni na tym akwenie poprawi bezpieczeństwo w znaczący sposób, koszt ubezpieczenia zmniejszy się o wartość większą niż wydatki poniesione na budowę i eksploatację latarni morskiej, Armator zapewne zainwestuje środki w poprawę bezpieczeństwa, bo mu się to opłaci. Wszyscy inni użytkownicy tego akwenu będą natomiast cieszyć się poprawą bezpieczeństwa całkowicie za darmo. Niektóre dobra publiczne mają częściowo charakter świadczenia oferowanego bez konieczności wniesienia opłaty za użytkowanie, a częściowo wymagają uiszczenia takiej opłaty. Przykładem niech będzie publiczny park miejski, z którego można korzystać bezpłatnie, ale państwo (władze lokalne) pobiera opłatę za parkowanie samochodu, rezerwację niektórych terenów piknikowych lub możliwość sprzedaży żywności i napojów na przenośnym stoisku. Przeczytaj niniejszy artykuł , aby dowiedzieć się, za co według ekonomistów państwo powinno płacić. W innych przypadkach można użyć nacisków społecznych i osobistych apeli, a nie siły prawa, aby zmniejszyć liczbę gapowiczów i zebrać środki na sfinansowanie dobra publicznego. Na przykład sąsiedzi czasami tworzą stowarzyszenia, aby realizować projekty upiększające okolicę lub patrolować teren po zmroku w celu zmniejszenia przestępczości. W krajach o niskich dochodach, gdzie presja społeczna silnie zachęca osoby utrzymujące się z pracy na roli do udziału we wspólnych inicjatywach, okoliczni rolnicy mogą razem pracować nad dużym projektem nawadniania terenu, na czym zyskują wszyscy. Możemy postrzegać wiele działań związanych ze zbieraniem funduszy, w tym zbiórkę pieniędzy na lokalne organizacje charytatywne oraz na szkoły i uniwersytety, jako próbę wykorzystania presji społecznej do ograniczenia efektu gapowicza i uzyskania rezultatu, który przyniesie korzyści ogółowi. Wspólne zasoby i „tragedia wspólnego pastwiska” Tak jak to już zaznaczyliśmy wcześniej, poza czystymi dobrami publicznymi (miejski park) i dobrami prywatnymi (kawałek pizzy) możemy również mówić o mieszanych dobrach publicznych. Charakteryzują się one rywalizacyjnym charakterem konsumpcji, ale nie istnieją sposoby pozwalające wykluczyć kogokolwiek z konsumpcji takiego dobra, jeśli jest ona w jego kontekście w ogóle dopuszczalna. Przykładem niech będą ławice ryb (np. dorsza) na atlantyckich wodach międzynarodowych. Ponieważ każdy trawler rybacki ma prawo poławiać dorsza na wodach międzynarodowych, rybę tę możemy traktować jako dobro, z konsumpcji którego nikogo nie da się wykluczyć. Jednocześnie połowy mają charakter rywalizacyjny. Każda ryba wyłowiona np. przez statek portugalski nie zostanie złapana przez rybaków z Francji lub Kanady. Dobra charakteryzujące się rywalizacyjną konsumpcją i brakiem efektywnych sposobów wykluczania z niej ekonomiści nazywają wspólnymi zasobami lub dobrami wspólnej puli (ang. common resources ). Ponieważ wody międzynarodowe na Oceanie Atlantyckim są dostępne dla wszystkich rybaków, a każdy złowiony dorsz nie może być jednocześnie pozyskany przez kogoś innego, mają oni skłonność do nadmiernego wykorzystywania wspólnych zasobów, takich jak populacja tej smakowitej ryby. Problem nadmiernego wykorzystywania wspólnych zasobów nie jest nowy. Ekolog Garret Hardin w artykule z 1968 r. opublikowanym w czasopiśmie Science nazwał go „tragedią wspólnego pastwiska” (ang. Tragedy of the Commons ). Ekonomiści postrzegają to jako problem praw własności. Ponieważ nikt nie jest właścicielem oceanu ani ryb, które przemieszczają się swobodnie w jego wodach, nikt nie ma motywacji, aby chronić te zasoby i odpowiedzialnie je pozyskiwać. W celu rozwiązania problemu nadmiernych połowów morskich ekonomiści zazwyczaj opowiadają się za prostymi metodami, takimi jak licencje, limity połowów i skracanie ich sezonów. Kiedy populacja jakiegoś gatunku spada do krytycznie małych rozmiarów, rządy nawet zakazują połowów, dopóki biolodzy nie stwierdzą, że powróciła ona do poziomu gwarantującego przeżywalność. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Dobro publiczne ma dwie kluczowe cechy: jego konsumpcja ma charakter nierywalizacyjny, a ponadto nikogo nie da się z niej wykluczyć, jako że jest to fizycznie niemożliwe lub tak kosztowne, że nieopłacalne (taniej jest pozwolić wszystkim chętnym na konsumpcję, niż tworzyć mechanizmy ograniczające dostęp dla tych, którzy nie wniosą opłaty). Natomiast nierywalizacyjny charakter konsumpcji oznacza, że gdy jedna osoba korzysta z danego dobra, nie ogranicza to jego użyteczności dla innych konsumentów. Rynki prywatne zazwyczaj nie dostarczają dóbr publicznych, ponieważ gapowicze będą próbowali konsumować dobro publiczne bez wnoszenia stosownej opłaty. Problem gapowicza można przezwyciężyć, wymuszając na wszystkich konsumentach zapłatę za użytkowanie dobra, np. poprzez przymus podatkowy wprowadzany przez państwo lub presję społeczną ze strony sąsiadów lub innej grupy odniesienia (koledzy z pracy, rodzina, znajomi). W pewnych sytuacjach również prywatne przedsiębiorstwa mogą dostarczać dobra publiczne (ogólnodostępne audycje telewizyjne i radiowe), tworząc alternatywne sposoby płacenia za wytwarzane dobra. Pytania Self-Check Z konsumpcji których z poniższych dóbr i usług nie da się nikogo wykluczyć? ochrona policyjna usługi streamingowe drogi szkolnictwo podstawowe usługi telefonii komórkowej Gdy obywatele są chronieni przed przestępcami dzięki patrolom policji pilnującym konkretnej okolicy, trudno jest kogoś wyłączyć z tej ochrony. Usługi streamingowe są – co do zasady – sprzedawane w płatnym abonamencie, więc tutaj wykluczyć z konsumpcji nie tylko się da, ale jest to relatywnie tanie. Po wybudowaniu drogi trudno jest wykluczyć ludzi z jej użytkowania (nie dotyczy to jednak dróg płatnych). Szkolnictwo pozostawia bardzo wiele możliwości wykluczania z konsumpcji (wstęp do budynku tylko po opłaceniu czesnego). Firmy sprzedające usługi telefonii komórkowej wykluczają z użytkowania tych, którzy nie płacą. Czy w wypadku poniższych dóbr pojawia się konsumpcja nierywalizacyjna? kawałek pizzy laptop radio publiczne lód w waflu Dwie osoby nie mogą jednocześnie zjeść tego samego kawałka pizzy – konsumpcja rywalizacyjna. Dwie osoby nie mogą jednocześnie korzystać z jednego laptopa – j. w. Każdy człowiek z odbiornikiem radiowym może słuchać radia publicznego, więc wiele osób może to robić w tym samym czasie – konsumpcja ma charakter nierywalizacyjny. Tak ja w przypadku pizzy lód może zjeść tylko jedna osoba, więc jest to dobro charakteryzujące się konsumpcją rywalizacyjną. // Moim zdaniem przykład do usunięcia – co do istoty identyczny z pierwszym. Pytania Review Jakie są dwie kluczowe cechy dóbr publicznych? Wymień dwa przykłady dóbr publicznych i wyjaśnij, dlaczego za takie je uważasz. Wyjaśnij, na czym polega problem gapowicza. Uzasadnij konieczność finansowania przez państwo obrony narodowej. Pytania Critical Thinking W jaki sposób stacje telewizji publicznej, takie jak TVP Info, próbują przezwyciężyć problem gapowicza? Dlaczego mecz ekstraklasy transmitowany przez stację Canal+ jest mieszanym dobrem publicznym, a mecz transmitowany przez TVP Sport lub Polsat jest dobrem publicznym? Podaj dwa przykłady dóbr/usług klasyfikowanych jako i prywatne, mimo że są finansowane ze środków publicznych (z podatków). Programy radiowe, system syren alarmowych, latarnie morskie i uliczne są dobrami publicznymi, ponieważ spełniają oba kryteria charakterystyczne dla tej grupy dóbr. Dlaczego zatem państwo finansuje syreny ostrzegające przed zagrożeniami, latarnie uliczne i morskie, a RMF Fm i Radia Zet już nie? Zadania Basia i Sylwia to siostry, które dzielą wspólną sypialnię. W ich pokoju dość łatwo powstaje bałagan, a rodzice zawsze każą im zrobić tam porządek. Jeśli Basia i Sylwia sprzątają sypialnię razem, zajmuje im to 2 godziny, po których ponownie cieszą się czystym pokojem. Jeśli Basia nie sprząta, a Sylwia robi to sama, poświęca na to 5 godzin, po których czuje się wykończona. Gdy sprząta tylko Basia, jej także zajmuje to 5 godzin i fizycznie ją wyczerpuje. Jeśli obie dziewczyny nie sprzątają, mają brudną sypialnię. Która sytuacja jest najkorzystniejsza z punktu widzenia Basi i Sylwii? Jaka jest najgorsza? (Tabela przedstawiająca wyniki gry w dylemat więźnia pomoże ci sformułować odpowiedź). Wiadomo skądinąd, że najkorzystniejsza – z punktu widzenia dziewczynek – sytuacja jest również najmniej prawdopodobna, a siostry wybiorą najpewniej najgorsze dla siebie rozwiązanie. Wyjaśnij, co w rozumowaniu Basi i Sylwii doprowadzi je do takiego właśnie wyboru. Bibliografia Cowen, Tyler. Average Is Over: Powering America Beyond the Age of the Great Stagnation . Dutton Adult, 2013. Hardin, Garret. “The Tragedy of the Commons.” Science 162 (3859): 1243–48 (1968). problem gapowicza (ang. free rider ) sytuacja, w której pojawiają się osoby zamierzające skorzystać z dobra publicznego bez wnoszenia stosownej opłaty; jeśli takich gapowiczów będzie zbyt wielu, dobro publiczne może nigdy nie zostać wytworzone brak możliwości wykluczenia z konsumpcji (ang. non excludable ) sytuacja, gdy wykluczenie kogoś z korzystania z danego dobra lub usługi jest niemożliwe lub na tyle kosztowne, że nie opłaca się wprowadzać takich rozwiązań; jedna z najważniejszych przyczyn problemu gapowicza nierywalizacyjny charakter konsumpcji (ang. nonrivalrous ) sytuacja, w której konsumpcja danego dobra lub usługi przez jedną osobę nie ogranicza możliwości wykorzystania go przez inne osoby (nie zmniejsza jego użyteczności) dobro publiczne (ang. public good ) dobro (lub usługa) cechujące się konsumpcją nierywalizacyjną i jednocześnie brakiem możliwości wykluczenia z niej kogokolwiek; z tego powodu produkcja takiego dobra zazwyczaj nie jest finansowana przez przedsiębiorstwa prywatne

Social Sciences


Fuzje przedsiębiorstw Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Obliczać współczynniki koncentracji Policzyć Indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI) Ocenić skuteczność regulacji antymonopolowych W poprzednich rozdziałach dotyczących teorii przedsiębiorstwa doszliśmy do trzech ważnych wniosków. Po pierwsze – konkurencja zapewniająca konsumentom niższe ceny i szeroką gamę innowacyjnych produktów jest korzystna dla konsumentów i społeczeństwa. Po drugie – produkcja na dużą skalę może znacznie obniżyć koszty przeciętne. I wreszcie po trzecie – rynki w świecie rzeczywistym rzadko są doskonale konkurencyjne. W rezultacie politycy gospodarczy muszą określić, jak bardzo należy interweniować, aby zrównoważyć potencjalne korzyści wynikające z dużej skali produkcji z potencjalną utratą konkurencji, która może wystąpić przy zwiększaniu się rozmiarów przedsiębiorstw, zwłaszcza poprzez fuzje. Fuzja (ang. merger ) przedsiębiorstw ma miejsce wtedy, gdy dwa dotychczas odrębne podmioty łączą się w jeden. Kiedy jedna firma kupuje inną, jest to przejęcie (ang. acquisition ). Przejęcie nie zawsze prowadzi do likwidacji wykupionego podmiotu – przejęte przedsiębiorstwo może kontynuować działalność pod dotychczasową nazwą. Zarówno fuzje, jak i przejęcia skutkują tym, że dwa, dotychczas odrębne przedsiębiorstwa uzyskują tych samych właścicieli, a zatem fuzje i przejęcia najczęściej analizuje się łącznie. Wyspecjalizowane urzędy działające na poziomie państw narodowych (w Polsce funkcję tę pełni Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów) i organizacji międzynarodowych (dla całej UE jest to Komisja Europejska) rezerwują sobie prawo do zatwierdzania fuzji i przejęć, co oznacza, że mogą zgłosić wobec nich veto. Oczywiście, w gospodarce rynkowej przedsiębiorstwa mają swobodę dokonywania wyborów. Prywatne firmy generalnie mogą w sposób dowolny: zwiększać lub zmniejszać produkcję ustalać ceny otwierać, sprzedawać i zamykać zakłady produkcyjne lub punkty działalności zatrudniać i zwalniać pracowników rozpoczynać lub kończyć sprzedaż konkretnych produktów Jeśli właściciele przedsiębiorstwa chcą nabyć inną firmę, sprzedać swoją własność obcemu podmiotowi lub połączyć się z innym przedsiębiorstwem, posunięcia te wchodzą w zakres przywołanej wcześniej swobody w dokonywaniu wyborów ekonomicznych. Oczywiście właściciele i kadra kierownicza przedsiębiorstw prywatnych, podobnie jak wszyscy ludzie, czasami popełniają błędy. Mogą zdecydować się na zamkniecie rentownej fabryki. Mogą zacząć sprzedawać produkt, który doprowadzi ich przedsiębiorstwo do bankructwa lub narazi na poważne straty. Fuzja dwóch firm może czasami prowadzić do starcia osób o różnych charakterach, co pogarsza sytuację nowego podmiotu w stosunku do status quo ante . Nie zmienia to jednak faktu, iż gospodarka rynkowa opiera się na przekonaniu, że to właśnie właściciele przedsiębiorstw i wynajęci przez nich menedżerowie, a nie państwo, są w stanie najlepiej ocenić, czy ich działania doprowadzą do przyciągnięcia nowych klientów lub osiągnięcia wyższego zysku. Współczynnik koncentracji Urzędy regulacyjne od dziesięcioleci zmagały się z problemem pomiaru stopnia siły monopolowej przedsiębiorstw działających w danej gałęzi gospodarki. Początkowo stosowano współczynniki koncentracji (ang. concentration ratio ), które mierzą łączny udział w rynku (lub procent całkowitej sprzedaży gałęzi) największych przedsiębiorstw na nim działających (zwykle od czterech do ośmiu). Aby dowiedzieć się, w jaki sposób rosnąca koncentracja rynku może przekładać się na nieefektywność gospodarowania, zapoznaj się z . Załóżmy, że w pewnym mieście funkcjonuje 18 firm naprawiających szyby samochodowe, z udziałami w rynku przedstawionymi w . Udział w rynku (ang. market share ) to wielkość sprzedaży danego przedsiębiorstwa odniesiona do całkowitej sprzedaży gałęzi. Współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw obliczamy, dodając udziały w rynku czterech największych firm: w tym przypadku 16 + 10 + 8 + 6 = 40 . Powyższy współczynnik koncentracji nie jest szczególnie wysoki, ponieważ cztery największe firmy dają łącznie mniej niż połowę produkcji gałęzi. Obliczanie współczynnika koncentracji na podstawie udziałów w rynku Jeżeli udziały w rynku usług naprawy szyb samochodowych wynoszą: Przedsiębiorstwo Naprawa Gładka Jak Po Szkle 16% Przedsiębiorstwo Doktor Szyba 10% Przedsiębiorstwo Twoja Szyba 8% 7 przedsiębiorstw, z których każde ma 6% udziału w rynku 42% 8 przedsiębiorstw, z których każde ma 3% udziału w rynku 24% to współczynnik koncentracji 4 przedsiębiorstw wynosi 16 + 10 + 8 + 6 = 40. Wykorzystanie współczynnika koncentracji pozwala ocenić to, na ile ewentualne decyzje podejmowane przez urzędy antymonopolowe są oparte na racjonalnych przesłankach. Na przykład gdyby doszło do połączenia dwóch najmniejszych firm na rynku usług naprawy szyb samochodowych w naszym hipotetycznym mieście, współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw nie zmieniłby się. Oznacza to, że nie powinno być większych obaw, że intensywność konkurencji na rynku znacznie się zmniejszy. Trudno byłoby zatem obronić ewentualną negatywną decyzję dotyczącą tej fuzji. W przypadku fuzji dwóch największych firm (Naprawa Gładka Jak Po Szkle i Doktor Szyba) współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw zwiększyłby się do poziomu 46 ( tj. 26 + 8 + 6 + 6 ) . Chociaż współczynnik koncentracji jest nieco wyższy, cztery największe firmy dostarczają nadal mniej niż połowę produkcji gałęzi, więc także ta fuzja nie powinna budzić niepokoju organów antymonopolowych. Odwiedź niniejszą stronę internetową , aby przeczytać artykuł o starciu Google z FTC. Indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI) Współczynnik koncentracji to stosunkowo proste narzędzie, pokazujące tylko niektóre aspekty stopnia koncentracji produkcji lub sprzedaży w analizowanej gałęzi. Rozważmy teraz przykład dwóch branż, w których współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw wynosi 80. Jednak w pierwszej gałęzi każda z pięciu firm kontroluje po 20% rynku, podczas gdy w drugiej największe przedsiębiorstwo kontroluje aż 77% rynku, a wszystkie pozostałe – po 1%. Chociaż współczynniki koncentracji czterech przedsiębiorstw są identyczne w obu branżach, znacznie większe zainteresowanie urzędu antymonopolowego powinna budzić ta druga, gdyż pomimo pozornej konkurencji, największe przedsiębiorstwo jest w niej faktycznym monopolistą (ma swobodę ustalania cen). Aby poradzić sobie z tymi ograniczeniami i uzyskać obraz koncentracji produkcji lub sprzedaży całej gałęzi, można wykorzystać indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI) (ang. Herfindahl-Hirschman Index (HHI) ). Parametr ten obliczamy, sumując kwadraty udziałów w rynku wszystkich przedsiębiorstw działających w danej branży, jak to ilustruje poniższa Obliczanie HHI Krok 1. Obliczmy Indeks Herfindahla-Hirschmana dla monopolu ze 100-procentowym udziałem w rynku. Ponieważ w gałęzi jest tylko jedno przedsiębiorstwo, jego udział w rynku wynosi 100%. HHI jest równy 100 2 = 10 000 . Krok 2. W przypadku gałęzi o strukturze zbliżonej do konkurencji doskonałej, z dziesiątkami lub setkami bardzo małych przedsiębiorstw, wartość HHI może spaść do 100 lub nawet wartości dwucyfrowych. Dla przykładu obliczmy indeks dla gałęzi obejmującej 100 przedsiębiorstw, z których każde ma 1% udział rynku. W tym przypadku HHI wynosi 100 × ( 1 2 ) = 100 . Krok 3. Obliczmy Indeks Herfindahla-Hirschmana dla gałęzi z . Wynosi on: 16 2 + 10 2 + 8 2 + 7 × ( 6 2 ) + 8 × ( 3 2 ) = 744 . Krok 4. Zauważ, że duże firmy mają większy wpływ na wartość indeksu niż przedsiębiorstwa małe i bardzo małe. Krok 5. Wróćmy do wcześniejszego przykładu i porównajmy branżę, w której działa pięć przedsiębiorstw mających 20% udziału w rynku, z taką, w której jedna firma ma udział sięgający 77%, a pozostałe 23 firmy po 1%. Obie gałęzie mają ten sam współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw równy 80. Jednak HHI dla pierwszej gałęzi wynosi 5 × ( 20 2 ) = 2000 , podczas gdy dla drugiej jest on znacznie wyższy: 77 2 + 23 × ( 1 2 ) = 5952 . Krok 6. Zauważ, że działające w drugiej gałęzi przedsiębiorstwo, będące faktycznym monopolistą, znacznie zwiększa wartość Indeksu Herfindahla-Hirschmana mierzącego koncentrację produkcji. Nowe kierunki polityki antymonopolowej Zarówno współczynnik koncentracji, jak i Indeks Herfindahla-Hirschmana mają pewne wady. Po pierwsze, opierają się na założeniu, że analizowana gałąź jest dobrze zdefiniowana, a jedyne pytanie dotyczy podziału produkcji pomiędzy działające w jej ramach podmioty. Po drugie, wykorzystują domniemanie, iż warunki konkurencji w różnych gałęziach są do siebie na tyle podobne, że do podjęcia decyzji o zgodzie na ewentualną fuzję lub przejęcie (czyli do oceny wpływu tego typu transakcji na intensywność konkurencji w danej branży) wystarczy znajomość jednej z dwóch miar koncentracji produkcji rynkowej. Jednak te założenia nie zawsze (a szczerze mówiąc, raczej rzadko) są prawdziwe. W odpowiedzi na te problemy urzędy antymonopolowe w ciągu dwóch ostatnich dziesięcioleci zmieniły swój sposób postępowania. Sporną kwestią jest często definicja rynku (ang. market ). Na przykład firma Microsoft na początku XXI w. miała dominujący udział w rynku komputerowych systemów operacyjnych. Jednak na całym rynku oprogramowania i usług komputerowych, od gier aż po programy naukowe, udział Microsoftu wyniósł w 2014 r. tylko ok. 14%. Wąsko zdefiniowany rynek będzie sprawiał wrażenie bardziej skoncentrowanego, podczas gdy rynek szeroko zdefiniowany będzie wyglądał na bardziej konkurencyjny, co oczywiście wpłynie na posunięcia urzędów antymonopolowych. Podobna sytuacja wystąpiła w Polsce w 2007 r. w czasie fuzji dwóch banków – Pekao SA i BPH. Definiując rynek, na którym podmioty te działały po prostu jako usługi bankowe, nowe przedsiębiorstwo nie zyskiwało dominującej pozycji. Jednak w momencie, w którym UOKiK dokonał rozróżnienia pomiędzy działalnością depozytową i kredytową i zdefiniował rynek w kategoria konkretnych rodzajów kredytów i pożyczek, okazało się, że nowy bank, który wyłoniłby się z fuzji Pekao SA i BPH, zyskałby dominującą pozycję na niektórych z tak wąsko zdefiniowanych rynków. W konsekwencji UOKiK wymusił na banku BPH sprzedaż części ze swoich oddziałów przed połączeniem z Pekao SA. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat miały miejsce dwie szczególnie istotne zmiany, wpływające na sposób definiowania rynków: jedna koncentruje się na technologii, a druga na procesach globalizacyjnych (ang. globalization ). Obie zmiany są zresztą ze sobą powiązane. Wraz z ogromnym rozwojem technologii komunikacyjnych, przede wszystkim internetu, konsument może zamawiać książki lub artykuły dla zwierząt (a więc produkty, które zazwyczaj kupowane były na niewielkich lokalnych rynkach) w podmiotach operujących w skali całego kraju lub nawet całego światowego rynku. W rezultacie wiele lokalnych przedsiębiorstw handlu detalicznego ma do czynienia z coraz większą konkurencją. Efekt ten może być jeszcze silniejszy przy zakupach dóbr inwestycyjnych dokonywanych przez przedsiębiorstwa. Specjalne witryny internetowe przeznaczone dla transakcji B2B (ang. business-to-business ) umożliwiają kontakt nabywcom i dostawcom z dowolnego miejsca na świecie. Globalizacja zmieniła rozumienie granic rynków. Jeszcze w latach 70. XX w. powszechne było obliczanie współczynników koncentracji i indeksów HHI wyłącznie dla rynków krajowych. Obecnie w wielu gałęziach konkurenci działają przede wszystkim na rynkach globalnych. Kilkadziesiąt lat temu na amerykańskim rynku motoryzacyjnym dominowały trzy firmy: General Motors, Ford i Chrysler. Jednak w 2014 r. ich łączna produkcja stanowiła już mniej niż połowę sprzedaży samochodów w USA i firmy te musiały zmierzyć się z konkurencją ze strony zagranicznych producentów samochodów, takich jak Toyota, Honda, Nissan, Volkswagen, Mitsubishi i Mazda. Indeksy HHI wskazują, że większość głównych gałęzi gospodarki, w tym branża samochodowa, charakteryzuje się niższą koncentracją w skali globalnej niż w skali krajowej. Nowe podejście do polityki antymonopolowej polega na szczegółowej analizie sytuacji na konkretnych rynkach, w kontekście podmiotów zmieniających swoją strukturę własnościową, w miejsce prostego obliczania udziałów w sprzedaży całej branży. Punktem wyjścia jest wykorzystanie narzędzi statystycznych i danych rzeczywistych do oszacowania krzywych popytu (ang. demand curves ) i krzywych podaży (ang. supply curves ) przedsiębiorstw planujących fuzję lub przejęcie. Drugim krokiem jest określenie, jaki rodzaj konkurencji występuje w tej konkretnej branży. Może to być np. konkurowanie w celu obniżenia cen, zwiększenia produkcji, budowania marki za pomocą reklamy albo budowania reputacji opartej na standardach obsługi klienta lub jakości i niezawodności produktu. Dysponując wszystkimi elementami układanki, możliwe jest zbudowanie modelu statystycznego, na podstawie którego zostaną oszacowane prawdopodobne korzyści i koszty konkretnej fuzji lub przejęcia. Modele te opierają się oczywiście na subiektywnej ocenie ekspertów zatrudnianych przez urzędy antymonopolowe, tak więc mogą być przedmiotem sporów prawnych między nimi a chcącymi się połączyć przedsiębiorstwami. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Fuzja polega na połączeniu się dwóch prywatnych przedsiębiorstw. Przejęcie polega na wykupieniu jednej firmy przez drugą. W obu przypadkach dwie wcześniej niezależne firmy stają się jednym podmiotem. Przepisy antymonopolowe mają na celu zapewnienie konkurencji na rynkach poprzez m.in. uniemożliwianie tworzenia się dużych przedsiębiorstw w wyniku fuzji i przejęć, regulowanie działań mogących ograniczać konkurencję lub dzielenie dużych przedsiębiorstw na mniejsze. Współczynnik koncentracji jest jednym ze sposobów pomiaru stopnia konkurencji na rynku. Współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw obliczamy, dodając udziały w rynku – czyli odsetek całkowitej sprzedaży – czterech największych firm w gałęzi. Inną metodą pomiaru stopnia konkurencji na rynku jest indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI). Obliczamy go jako sumę kwadratów udziałów rynkowych wszystkich przedsiębiorstw w danej gałęzi gospodarki. Globalizacja oraz rozwój nowych technologii komunikacyjnych i informacyjnych podniosły poziom konkurencji w wielu branżach poprzez wchodzenie na rynki lokalne przedsiębiorstw działających w skali globalnej. Pytania Self-Check Czy twoim zdaniem fuzja dwóch firm, które nie znajdują się w pierwszej czwórce pod względem wielkości sprzedaży w danej gałęzi, może wpłynąć zarówno na współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw, jak i na Indeks Herfindahla-Hirschmana? Krótko uzasadnij swoją odpowiedź. Owszem, może. Zmiana indeksu HHI jest dość łatwa do wytłumaczenia, ponieważ parametr ten uwzględnia udziały w rynku wszystkich przedsiębiorstw. Fuzja jakichkolwiek dwóch firm działających w danej branży z pewnością zmieni jego wartość. W przypadku współczynnika koncentracji możliwe jest połączenie, powiedzmy, piątej i szóstej co do wielkości firmy na rynku, w wyniku czego powstanie nowe przedsiębiorstwo, które następnie znajdzie się w pierwszej czwórce pod względem wielkości. W takim przypadku fuzja dwóch przedsiębiorstw, które nie znajdują się w pierwszej czwórce, zmieni wartość współczynnika koncentracji czterech przedsiębiorstw. Czy to prawda, że na współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw większy wpływ mają jedna lub dwie bardzo duże firmy, podczas gdy na wartość indeksu Herfindahla-Hirschmana jednakowy wpływ mają wszystkie firmy działające w gałęzi? Odpowiedź uzasadnij. Nieprawda, jest to rozumowanie błędne. Indeks HHI uwzględnia co prawda udziały w rynku wszystkich firm, ale podniesienie tych udziałów do kwadratu powoduje, że wpływ dużych przedsiębiorstw jest stosunkowo większy niż w przypadku współczynnika koncentracji. Kilka lat temu dwóch dalekobieżnych przewoźników autobusowych w USA: Greyhound Lines, Inc. i Trailways Transportation System chciało się połączyć. Jedną z możliwych definicji rynku w tym przypadku był „rynek międzymiastowych przewozów autobusowych”. Inną – „rynek transportu międzymiastowego”, uwzględniający też transport prywatnymi autami, wypożyczonymi samochodami, pociągami i samolotami. Jak myślisz, którą definicję preferowali przewoźnicy autobusowi i dlaczego? Przewoźnicy autobusowi preferowali szerszą definicję rynku (czyli drugą). Gdyby zastosowano wąską definicję, połączone przedsiębiorstwa autobusowe uzyskałyby niemal monopol na rynku „międzymiastowych przewozów autobusowych”. Jednocześnie jednak nowy podmiot kontrolował tylko niewielką część całego rynku transportu międzymiastowego, obejmującego wszystkie środki transportu. Na fuzję zatem zezwolono. Czy można oczekiwać, że w wyniku globalizacji i rozwoju nowych technologii informacyjno-komunikacyjnych definicje rynków stosowane przez urzędy antymonopolowe będą raczej szersze, czy węższe? Powszechnie oczekuje się, że definicje rynków zostaną poszerzone z powodu większej konkurencji ze strony firm działających w skali globalnej. Jednak poszerzenie tej definicji niekoniecznie oznacza, że urzędy antymonopolowe będą miały mniej pracy. Istnieje również obawa, że przedsiębiorstwa będące lokalnymi lub krajowymi monopolistami mogą wykorzystać nowe możliwości, aby rozszerzyć swój zasięg poza granice państwa, a władzom krajowym trudno będzie na to zareagować. Stąd zresztą powierzenie Komisji Europejskiej funkcji urzędu antymonopolowego działającego w skali całej UE. Pytania Review Czym jest fuzja przedsiębiorstw? Co to jest przejęcie? Jaki jest cel polityki antymonopolowej? Jak mierzymy współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw? Co jego wysoka wartość oznacza dla intensywności konkurencji? Jak mierzymy Indeks Herfindahla-Hirschmana? Co dla intensywności konkurencji oznacza jego niska wartość? Dlaczego trudno jest zdefiniować rynek na użytek wyliczeń współczynników koncentracji i HHI? Pytania Critical Thinking Czy współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw lub indeks HHI bezpośrednio mierzą intensywność konkurencji w gałęzi? Odpowiedź uzasadnij. Co świadczyłoby o silnej konkurencji między przedsiębiorstwami w gałęzi? Czy potrafisz wymienić dwie branże wysoce konkurencyjne? przejęcie (ang. acquisition ) zakup jednej firmy przez drugą przepisy antymonopolowe (ang. antitrust laws ) przepisy dające państwu prawo do blokowania pewnych fuzji i przejęć, a w niektórych przypadkach nawet do podziału dużych przedsiębiorstw na mniejsze współczynnik koncentracji (ang. concentration ratio (CR) ) narzędzie służące do pomiaru stopnia siły monopolowej największych przedsiębiorstw w gałęzi; mierzy, jaki jest udział w całkowitej sprzedaży branży największych firm, zazwyczaj od czterech do ośmiu głównych przedsiębiorstw współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw (ang. four-firm concentration ratio ) udział czterech największych przedsiębiorstw w całkowitej sprzedaży danej gałęzi Indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI) (ang. Herfindahl-Hirschman Index (HHI) ) parametr służący do pomiaru stopnia koncentracji danej branży, obliczany jako suma kwadratów udziałów w sprzedaży wszystkich działających w niej przedsiębiorstw Wskaźnik Herfindahla-Hirschmana (HHI) (ang. Herfindahl-Hirschman Index (HHI) ) patrz: Indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI) udział w rynku (ang. market share ) relacja wielkości lub wartości sprzedaży danego przedsiębiorstwa i łącznej wielkości lub wartości sprzedaży całej gałęzi fuzja (ang. merger ) sytuacja, w której dwa niezależne przedsiębiorstwa łączą się w jeden podmiot

Social Sciences


Regulacje monopolu naturalnego Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać właściwe strategie regulacyjne monopoli naturalnych Zinterpretować wykres prezentujący możliwe sposoby regulacji monopolu naturalnego Porównać regulacje cen oparte na poziomie kosztów i te wykorzystujące ceny maksymalne Obecnie większość monopoli, zarówno w Polsce, jak i w UE czy Stanach Zjednoczonych, ma charakter monopoli naturalnych, podlegających daleko idącej regulacji ze strony państwa. Monopol naturalny stanowi trudne wyzwanie dla urzędów odpowiedzialnych za politykę ochrony konkurencji, ponieważ struktura kosztów i popytu sprawia, że zapewnienie konkurencji w gałęzi, w której działa monopol naturalny, byłoby niezwykle kosztowne, a zatem nie niosłoby ze sobą korzyści dla konsumentów. Monopol naturalny (ang. natural monopoly ) powstaje, gdy koszt przeciętny maleje (istnieją rosnące przychody ze skali produkcji) dla rozmiarów produkcji określonych popytem rynkowym. Dzieje się tak zwykle wtedy, gdy koszty stałe stanowią decydujący komponent struktury kosztów (np. dla przedsiębiorstw zajmujących się przesyłem mediów – energii elektrycznej, wody czy gazu – kluczowym elementem kosztów są nakłady na budowę infrastruktury przesyłowej, czyli sieci elektrycznych, rurociągów i gazociągów). W rezultacie jedno przedsiębiorstwo jest w stanie zaspokoić cały popyt rynkowy po niższych kosztach niż zrobiłyby to dwie lub więcej firm. A zatem podział monopolu naturalnego (lub wymuszenie konkurencji poprzez wprowadzenie na rynek kolejnej firmy) doprowadziłby do wzrostu kosztów przeciętnych produkcji i zmusiłby przedsiębiorstwa do podniesienia cen. Właśnie przedsiębiorstwa dostarczające usługi użyteczności publicznej (media), np. wodę lub energię elektryczną, są typowymi przykładami monopoli naturalnych. Niewiele sensu miałby podział lokalnego przedsiębiorstwa wodociągowego na kilka konkurujących ze sobą firm, z których każda dysponowałaby własnym system rurociągów i stacji zaopatrzenia w wodę. Zainstalowanie czterech lub pięciu identycznych zestawów rur pod miastem, po jednym dla każdego przedsiębiorstwa wodociągowego, tak aby każde gospodarstwo domowe mogło wybrać sobie dostawcę wody, byłoby niezwykle kosztowne. Ten sam argument dotyczy dostaw energii elektrycznej przez wiele przedsiębiorstw, z których każde miałoby własną sieć przesyłową. Przed pojawieniem się telefonów komórkowych argumenty te odnosiły się również do możliwości działania na jednym rynku wielu różnych firm telekomunikacyjnych, z których każda posiadałaby własny system kabli biegnących pod ulicami miast. Możliwości regulacji monopolu naturalnego Jaka jest zatem właściwa polityka ochrony konkurencji w gałęziach, w których działają monopole naturalne? pokazuje przypadek monopolu naturalnego z krzywą popytu rynkowego, która przecina malejącą część krzywej kosztu przeciętnego (ang. average cost curve ). Punkty A, B, C i F reprezentują cztery główne sposoby regulacji działania monopolu naturalnego. Odpowiednie dane zawiera . Możliwości regulacji monopolu naturalnego Monopol naturalny maksymalizuje zysk, wytwarzając wielkość produkcji, dla której utarg krańcowy (MR) jest równy kosztowi krańcowemu (MC), a następnie na podstawie krzywej popytu rynkowego ustala cenę, jaką będzie pobierać za dostarczany na rynek wolumen produkcji. Monopolista wybierze punkt A, produkując ilość równą 4 i pobierając cenę 9,3. Gdyby urząd antymonopolowy podzielił firmę dokładnie na pół, to każdy z nowo powstałych podmiotów produkowałaby w punkcie B przy kosztach przeciętnych 9,75 i wielkości produkcji 2. Oznaczałoby to konieczność podniesienia cen, co najmniej do poziomu wyznaczonego przez poziom kosztu przeciętnego. Organ regulacyjny może też wymagać od firmy, aby zachowywała się jak typowe przedsiębiorstwo na rynku konkurencji doskonałej, czyli zrównała utarg krańcowy z popytem rynkowym (punkt C). Jeśli jednak przedsiębiorstwo będzie się działać w ten sposób i zacznie produkować wolumen równy 8 i sprzedawać go po cenie 3,5; poniesie stratę. Najbardziej prawdopodobnym wyborem jest zatem punkt F, w którym firma zrównuje cenę z kosztem przeciętnym, produkując na poziomie 6 i pobierając cenę równą 6,5. Możliwości regulacji monopolu naturalnego Wielkość produkcji Cena (P) Utarg całkowity * (TR) Utarg krańcowy (MR) Koszt całkowity (TC) Koszt krańcowy (MC) Koszt przeciętny (AC) 1 14,7 14,7 14,7 11,0 - 11,00 2 12,4 24,7 10,0 19,5 8,5 9,5 3 10,6 31,7 7,0 25,5 6,0 8,50 4 9,3 37,2 5,5 31,0 5,5 7,75 5 8,0 40,0 2,8 35,0 4,0 7,00 6 6,5 39,0 –1,0 39,0 4,0 6,50 7 5,0 35,0 –4,0 42,0 3,0 6,00 8 3,5 28,0 –7,0 45,5 3,5 5,70 9 2,0 18,0 –10,0 49,5 4,0 5,5 (*Utarg całkowity obliczamy, mnożąc cenę przez wielkość produkcji. Dla ułatwienia niektóre ceny zostały zaokrąglone). Pierwsza możliwość to pozostawienie monopolu naturalnego poza jakąkolwiek regulacją. W takim przypadku monopolista będzie po prostu maksymalizował swój zysk. Wybierze wielkość produkcji, dla której MR = MC (punkt P), przy wolumenie produkcji równym 4. Z krzywej popytu odczyta cenę dla tych rozmiarów produkcji (punkt A), która jest równa 9,3. Ponieważ cena jest większa niż koszt przeciętny dla wybranego wolumenu produkcji, monopol naturalny osiągnie zysk ekonomiczny. Druga możliwość to podział monopolu naturalnego na mniejsze, konkurujące ze sobą podmioty. Dla uproszczenia przyjmijmy, że analizowane przedsiębiorstwo zostało podzielone na dwa mniejsze. W konsekwencji zamiast jednej dużej firmy produkującej na poziomie 4 na rynku funkcjonują dwie mniejsze, z których każda produkuje wolumen równy 2. Ze względu na malejącą krzywą kosztu przeciętnego (AC), która jest charakterystyczna dla monopolu naturalnego, przeciętny koszt produkcji każdej z nowo powstałych firm, wytwarzającej wolumen na poziomie 2, wyniesie 9,75 (co ilustruje punkt B). Tymczasem średni koszt produkcji naturalnego monopolisty, wytwarzającego wolumen równy 4, wynosi tylko 7,75. W ten sposób gospodarka, w której działa naturalny monopolista, stałaby się mniej efektywna produkcyjnie, ponieważ dobro byłoby wytwarzane po wyższym koszcie przeciętnym. Przy malejącej krzywej kosztu przeciętnego dwie mniejsze firmy zawsze będą miały wyższe koszty przeciętne dla każdej wielkości produkcji niż jedna większa firma. Dodatkowo urzędy antymonopolowe powinny się obawiać, że rozbicie monopolu naturalnego na mniejsze przedsiębiorstwa może być dopiero pierwszym z serii wyzwań. Jeśli jedna z dwóch firm stanie się większa od drugiej, będzie miała niższe koszty przeciętne i może być w stanie wyprzeć konkurenta z rynku. Alternatywnie, dwie firmy mogą zacząć koordynować swoje działania i utrzymywać wysokie ceny. Tak czy inaczej rezultatem wcale nie musi być konkurencja, której oczekiwano. Trzecia możliwość polega na tym, że organ regulacyjny może ustalić konkretną cenę i wielkość produkcji w danej gałęzi. Stosowny urząd będzie starał się wybrać taki punkt na krzywej popytu rynkowego, który będzie odzwierciedlał poziom produkcji korzystny zarówno dla konsumentów, jak i dla ogółu społeczeństwa. Punkt C ilustruje taką kuszącą opcję: regulator wymaga od przedsiębiorstwa wyprodukowania takiej ilości, dla której koszt krańcowy zrównuje się z ceną, czyli wolumen równy 8 i ustalenia ceny na poziomie kosztu krańcowego, tj. 3,5. Ta opcja jest atrakcyjna, gdyż stanowi odzwierciedlenie sytuacji, która ukształtowałaby się w tej gałęzi w warunkach konkurencji doskonałej, co automatycznie przekłada się na większą produkcję i niższą cenę, niż w warunkach monopolu. Dodatkowo, przy wyborze produkcji opisanej jako punkt C pojawia się efektywna alokacja zasobów, ponieważ z punktu widzenia konsumentów wartość ostatniej jednostki kupionej i sprzedanej na rynku jest równa kosztowi krańcowemu jej wytworzenia. Rozwiązanie opisane punktem C, które zostałoby narzucone monopoliście, ma jednak również poważną wadę. Przy produkcji równej 8 sprzedawanej po cenie 3,5 przychody byłyby niższe od kosztów wytwarzania (cena równa 3,5 jest niższa od kosztu przeciętnego, który kształtuje się na poziomie 5,7) i przedsiębiorstwo ponosiłoby straty. Jeżeli państwo nie zaoferowałoby firmie stałej dotacji publicznej (a jest z tym wiele problemów politycznych), firma systematycznie traciłaby pieniądze i albo zostałaby zmuszona do wyjścia z gałęzi, albo po prostu by zbankrutowała. Być może najlepszą – z punktu widzenia państwowego regulatora – opcją jest punkt F, czyli ustalenie takiej ceny, przy której koszt przeciętny (AC) przecina krzywą popytu. Oznacza to produkcję na poziomie 6 i cenę równą 6,5. Takie rozwiązanie wydaje się sensowne nawet intuicyjnie – pozwala monopoliście naturalnemu pobierać cenę wystarczającą do pokrycia jego kosztu przeciętnego i tym samym gwarantuje mu zysk normalny umożliwiający dalsze działanie, ale jednocześnie zapobiega podnoszeniu cen przez to przedsiębiorstwo i osiąganiu nadzwyczaj wysokich zysków monopolowych, tak jak działoby się to w przypadku równowagi ustalonej w punkcie A. Oczywiście musimy pamiętać, że biorąc pod uwagę naciski polityczne, ograniczenia czasowe i niepełną informację, wyznaczenie w rzeczywistym świecie takiego (gwarantującego zysk normalny) poziomu produkcji i ceny jest znacznie trudniejsze, niż wskazanie punktu na wykresie. Szerszy opis problemów, które mogą wynikać z odgórnego ustalania cen, można znaleźć w rozdziale omawiającym ceny minimalne i maksymalne ( ). Regulacja cen oparta na kosztach a regulacje wykorzystujące ceny maksymalne Organy regulujące działalność przedsiębiorstw użyteczności publicznej (czyli najczęściej naturalnych monopoli) przez wiele dziesięcioleci stosowały podejście oparte na koszcie przeciętnym, czyli – wykorzystując przykład z punktu powyżej – wskazywały przedsiębiorstwom wielkość produkcji i cenę opisaną punktem F na . Obliczano koszt przeciętny produkcji dla przedsiębiorstw wodociągowych lub energetycznych, dodawano kwotę odpowiadającą normalnej stopie zysku oczekiwanego przez przedsiębiorstwo i na tej podstawie ustalano cenę dla konsumentów. Ta metoda była znana jako regulacja cen oparta na kosztach (ang. cost-plus regulation ). Regulacja cen w oparciu o koszty sama w sobie tworzy jednak liczne wyzwania. Jeśli producenci otrzymują zwrot kosztów powiększony o pewną marżę, to w zasadzie nie mają żadnych bodźców do obniżania wysokich kosztów działalności, ponieważ mogą po prostu przenosić je na konsumentów w postaci wyższych cen. Co gorsza, przedsiębiorstwa objęte regulacją cen opartą na kosztach mają nawet motywację do generowania wysokich kosztów poprzez budowę ogromnych fabryk lub zatrudnianie wielu pracowników, ponieważ cena, którą mogą pobierać, jest powiązana z ponoszonymi przez nie kosztami. Badania prowadzone przez wielu amerykańskich ekonomistów dowiodły, że wskazane wyżej problemy związane z regulacją cen w oparciu o koszty występowały w gospodarce USA w latach 60. i 70. Niemal regułą było wówczas tworzenie silnych grup nacisku złożonych z kadry kierowniczej i pracowników takich przedsiębiorstw, którzy byli zainteresowani utrzymywaniem wysokich wynagrodzeń i licznych pozapłacowych korzyści związanych z zatrudnieniem. Niekiedy dochodziło wręcz do dziedziczenia miejsc pracy w przedsiębiorstwach użyteczności publicznej, czyli przyjęcia zasady, że jeśli pracownik odchodził na emeryturę, pierwszeństwo w zatrudnieniu na jego miejsce mieli członkowie jego rodziny. Podobnych porozumień broniły liczne związki zawodowe funkcjonujące w takich firmach. W związku z tym w latach 80. i 90. XX w. coraz powszechniej wykorzystywanym podejściem stały się regulacje pułapów cenowych (ang. price cap regulation ), w ramach których organ regulacyjny wyznaczał maksymalną cenę, jaką przedsiębiorstwo mogło pobierać w ciągu kolejnych kilku lat. Powszechne było ustalanie limitów cenowych nieznacznie malejących wraz z upływem czasu. W takiej sytuacji, jeśli firma potrafiła znaleźć sposób na obniżkę kosztów w tempie szybszym niż obniżka limitów cenowych, mogła osiągnąć wysokie zyski. Jeśli jednak nie nadążała za zmianami pułapów cenowych lub miała pecha na rynku, ponosiła stratę. Po upływie kilku lat organy regulacyjne na nowo ustalały poziomy pułapów cenowych, analizując wyniki przedsiębiorstwa. Regulacja pułapów cenowych wymaga starannego wdrożenia. Nie zadziała, jeśli organy regulacyjne ustalą pułap cenowy na nierealistycznie niskim poziomie. Może także nie zadziałać przy nagłych zmianach sytuacji na rynku, gdy firma będzie skazana na ponoszenie strat bez względu na to, co zrobi. Na przykład jeśli ceny energii na rynkach światowych gwałtownie wzrosną, przedsiębiorstwo sprzedające gospodarstwom domowym gaz ziemny lub olej opałowy może nie być w stanie sprostać limitom cenowym, które wydawały się rozsądne jeszcze rok czy dwa lata wcześniej (taka sytuacja miała miejsce w Polsce i innych krajach UE w drugiej połowie 2021 r. w związku z działaniami podejmowanymi na rynku przez rosyjskiej koncerny znajdujące się pod kontrolą państwa). Niezbędne będzie wówczas podniesienie pułapów cenowych, do którego skądinąd doszło tak w Polsce, jak i w innych krajach UE. Co więcej, możliwość osiągania większych zysków lub ponoszenia strat – zamiast zapewnionego średniego poziomu zysku, co jest charakterystyczne dla regulacji cen w oparciu o koszty – może zachęcać monopol naturalny do zwiększania efektywności i innowacji. W przypadku monopolu naturalnego konkurencja rynkowa jest w zasadzie niemożliwa, o ile nie dojdzie do zasadniczego przełomu technologicznego (jakim był np. rozwój telefonii komórkowej), w związku z czym jeśli państwo chce ochronić konsumentów przed wysokimi cenami i niewielkim wolumenem produkcji, regulacje muszą zostać wprowadzone. Niemniej jednak próbując zaprojektować elastyczny i motywujący system regulacji za pomocą pułapów cenowych, państwo nie ma łatwego zadania. Kluczowe pojęcia i podsumowanie W przypadku monopolu naturalnego pojawienie się w gałęzi więcej niż jednego przedsiębiorstwa i tym samym konkurencja rynkowa są skrajnie nieprawdopodobne, dlatego państwo – dążąc do ochrony konsumentów przed wysokimi cenami i niskim wolumenem produkcji – będzie arbitralnie wyznaczać cenę i/lub wielkość produkcji. Typowymi przykładami firm podlegających regulacji są przedsiębiorstwa użyteczności publicznej dostarczające np. energię elektryczną lub wodę. Regulacja cen na podstawie kosztów oznacza, że przedsiębiorstwo ma prawo wyznaczyć cenę, która odzwierciedla poziom kosztu przeciętnego powiększony o niewielką marżę zysku. Natomiast regulacja pułapów cenowych występuje wtedy, gdy państwo ustala z kilkuletnim wyprzedzeniem górne limity cenowe, którymi będzie się posługiwał naturalny monopolista. W tym ostatnim przypadku firma może osiągać nawet wysokie zyski nadzwyczajne, jeśli uda jej się produkować po obniżonych kosztach lub dzięki działaniom marketingowym zwiększyć wolumen produkcji. Możliwa jest jednak również sytuacja odwrotna, czyli straty, o ile koszty okażą się wyższe od zakładanego poziomu i/lub sprzedaż będzie mniejsza, niż oczekiwano. Pytania Self-Check System miejskiego transportu publicznego, zwłaszcza jeśli obejmuje kolej, charakteryzuje się zazwyczaj dużymi korzyściami skali. Rozważmy dane dotyczące systemu transportu publicznego przedstawione w (popyt jest wyrażony w milionach pasażerów). Popyt: Liczba pasażerów 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Cena 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 Utarg krańcowy 10 8 6 4 2 0 –2 –4 –6 –8 Koszty: Koszt krańcowy 9 6 5 3 2 3 4 5 7 10 Koszt przeciętny 9 7,5 6,7 5,8 5 4,7 4,6 4., 4,9 5,4 Narysuj krzywe: popytu, utargu krańcowego, kosztu krańcowego i kosztu przeciętnego. Czy mają one typowe kształty? Tak, wszystkie krzywe mają typowe kształty. Czy na podstawie swojego wykresu z możesz stwierdzić, że system transportu publicznego jest monopolem naturalnym? Odpowiedź uzasadnij. Tak, to jest monopol naturalny, ponieważ krzywa kosztu przeciętnego maleje dla rozmiarów zdefiniowanych przez popyt rynkowy (kiedy leży poniżej popytu rynkowego). Pytania Review Jeśli przedsiębiorstwa użyteczności publicznej są monopolami naturalnymi, jakie niebezpieczeństwa związane są z ich deregulacją? Jeśli przedsiębiorstwa użyteczności publicznej są monopolami naturalnymi, jakie niebezpieczeństwa wiążą się z ich podziałem na kilka odrębnych, konkurujących firm? Czym jest regulacja cen na podstawie kosztów? Czym jest regulacja pułapów cenowych? Pytania Critical Thinking W połowie XX w. główne miasta USA miały wielu konkurujących ze sobą przewoźników autobusowych. Dziś jest zwykle tylko jeden i działa jako dotowany, regulowany monopol. Jak myślisz, co spowodowało tę zmianę? Dlaczego miasta są skłonne dotować transport publiczny? Czy uważasz taką politykę za pożądaną? Uzasadnij swoją odpowiedź. Problemy Wykorzystaj do odpowiedzi na następujące pytania: Gdyby system transportu publicznego działał jak nieregulowany monopol, jaka byłaby wielkość produkcji i cena? Gdyby system transportu publicznego był regulowany tak, aby działać bez dotacji (tj. przy zerowym zysku ekonomicznym), jaka byłaby w przybliżeniu wielkość produkcji i cena? Gdyby system transportu publicznego był regulowany w taki sposób, aby zapewnić najbardziej efektywną alokacyjnie wielkość produkcji, ile wyniosłaby produkcja i cena? Jaka dotacja byłaby konieczna, aby umożliwić efektywne świadczenie usług komunikacyjnych? regulacja cen w oparciu o koszty (ang. cost-plus regulation ) organ regulacyjny pozwala regulowanej firmie na pokrycie kosztów i osiągnięcie normalnego poziomu zysku regulacja pułapów cenowych (ang. price cap regulation ) organ regulacyjny ustala górny limit cenowy, którego firma nie może przekroczyć w ciągu kolejnych kilku lat

Social Sciences


Problem niedoskonałej informacji i asymetrii informacji Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Przeanalizować wpływ niedoskonałej informacji i asymetrii informacji na równowagę rynkową Ocenić rolę kampanii marketingowych w kreowaniu zjawiska asymetrii informacji Zidentyfikować sposoby służące ograniczaniu problemu niedoskonałej informacji Wyjaśnić, w jaki sposób niedoskonała informacja wpływa na jakość dóbr i usług, a także wielkość produkcji i cenę w warunkach równowagi rynkowej Zdefiniować zjawiska pokusy nadużycia i negatywnej selekcji Pomyślmy o zakupach dokonywanych przez wiele osób w internecie. Ten specyficzny kanał dystrybucji nie dość, że naraża nas na oszustwa (sprzedający w ogóle nie dostarczy nam produktu, za który zapłaciliśmy), to jeszcze nie pozwala nabywcy na kompleksową ocenę jakości, stanu technicznego i innych parametrów wpływających na cenę kupowanego dobra. W związku z tym wielu kupujących ma do czynienia z asymetrią informacji (ang. asymmetric information ), czyli sytuacją, gdy dwie strony zaangażowane w transakcję rynkową mają nierówny dostęp do informacji (jedna strona wie znacznie więcej niż druga). Ten sam mechanizm pojawia się na rynku używanych samochodów, antyków, usług turystycznych itd. Wiele transakcji odbywa się w warunkach niedoskonałej informacji (ang. imperfect information ), czyli w sytuacji, gdy nabywca, sprzedawca lub obie strony nie są w 100% pewne, jaka jest jakość kupowanych lub sprzedawanych produktów. Zacznijmy od kilku przykładów, które pokażą, jak niedoskonała informacja komplikuje transakcje na rynkach dóbr, pracy i kapitału finansowego (ang. financial capital market ). Niedoskonała informacja może łatwo doprowadzić do spadku ceny lub ilości sprzedawanych produktów. Jednak nabywca i sprzedawca mają również motywację do tworzenia mechanizmów, które pozwolą im dokonywać obopólnie korzystnych transakcji nawet w obliczu niedoskonałej informacji. Jeśli nie masz pewności, czym różni się asymetria informacji od niedoskonałej informacji, przeczytaj poniższą . Jaka jest różnica między niedoskonałą informacją a asymetrią informacji? Aby rynek osiągnął równowagę, sprzedający i kupujący muszą mieć pełną informację o cenie, jakości produktu i innych czynnikach istotnych dla transakcji. Jeśli informacje są ograniczone, kupujący i sprzedający mogą nie być w stanie przeprowadzić transakcji lub podjąć złe decyzje. Z niedoskonałą informacją mamy do czynienia wówczas, gdy kupujący i/lub sprzedający nie posiadają wszystkich informacji niezbędnych do podjęcia świadomej decyzji. Asymetria informacji występuje, gdy jedna strona, kupujący lub sprzedający, ma więcej informacji o jakości lub cenie produktu niż druga. W obu przypadkach (niedoskonała informacja i asymetria informacji) nabywca lub sprzedawca potrzebują narzędzi, aby podejmować bardziej świadome decyzje. Rynek tandety i inne przykłady niedoskonałej informacji Spróbujmy postawić się w sytuacji Marka, który zastanawia się nad kupnem używanego samochodu. Załóżmy, że Marek nie ma bladego pojęcia, jak działa silnik spalinowy, w związku z czym nie będzie w stanie zorientować się w ewentualnych usterkach. Jest gotów zainwestować swój czas w czytanie raportów konsumenckich lub sprawdzanie stron internetowych zawierających informacje o markach i modelach używanych aut oraz ich cenach. Mógłby również zapłacić mechanikowi za sprawdzenie wozu, który mu się spodoba. Jednak nawet poświęcając pieniądze i czas na zbieranie informacji, Marek nadal nie może być absolutnie pewien, że kupi używany samochód w dobrym stanie. Wie, że może nabyć auto, pojechać nim do domu, używać przez kilka tygodni i dopiero wtedy odkryć, że jego samochód to „tandeta” (angielskim terminem określającym taki produkt jest lemon , czyli cytryna, ze względu na to, że w starych automatach hazardowych, tzw. jednorękich bandytach, cytryny oznaczały przegraną). Wyobraź sobie, że Marek szuka używanego samochodu i znajduje dwa, które wyglądają bardzo podobnie, mają zbliżony przebieg, wiek i inne parametry (pojemność silnika, spalanie itd.) stanowiące o cenie. Jeden samochód kosztuje 40 tys., a drugi 46 tys. zł. Który z nich Marek powinien kupić? Gdyby Marek wybierał w świecie doskonałej informacji, odpowiedź byłaby prosta: powinien kupić auto tańsze. Jednak Marek działa w warunkach niedoskonałej informacji, w świecie, w którym sprzedawcy prawdopodobnie wiedzą więcej o problemach technicznych samochodu i mają motywację do ukrywania takich informacji. W końcu im więcej problemów ujawnią potencjalnemu nabywcy, tym niższa będzie cena samochodu. Co powinien zrobić Marek? Po pierwsze, musi zrozumieć, że nawet przy niedoskonałej informacji ceny nadal mają pewną wartość informacyjną. Używane samochody są zazwyczaj droższe u dealerów posiadających dobrą reputację. Tacy sprzedawcy, chcąc utrzymać swoją markę na rynku, starają się informować klientów o wszystkich potencjalnych problemach sprzedawanych aut, aby nie stracić renomy. Krótkookresowe korzyści ze sprzedaży szmelcu mogą bowiem spowodować szybką utratę reputacji i tym samym spadek zysków w długim okresie. U innych dealerów, o mniej ugruntowanej pozycji rynkowej, można znaleźć tańsze używane samochody, ale kupujący ponosi większe ryzyko, gdyż takie firmy mniej troszczą się o opinię klientów (konkurują ceną, a nie jakością). Najtańsze samochody pojawiają się zwykle w internetowych serwisach ogłoszeń, w których indywidualny sprzedawca nie ma żadnej reputacji. Podsumowując, niższe ceny niosą ze sobą większe ryzyko, więc Marek powinien ocenić, czy bardziej zależy mu na niskiej cenie, czy też woli zmniejszyć prawdopodobieństwo niedogodności wynikających z konieczności naprawy dopiero co kupionego samochodu. Podobne problemy z niedoskonałą informacją pojawiają się na rynku pracy i na rynku kapitału finansowego. Tym razem przeanalizujmy sytuację Grażyny, która stara się o pracę. Jej potencjalny pracodawca, podobnie jak nabywca używanego samochodu, obawia się nabycia „tandety”, czyli w tym przypadku zatrudnienia leniwego pracownika, który nie posiada wiedzy, kwalifikacji i umiejętności niezbędnych na wakującym stanowisku. Pracodawca może zebrać informacje o wykształceniu i doświadczeniu zawodowym Grażyny, jednak pewien stopień niepewności co do jej umiejętności i zaangażowania w wykonywane obowiązki pozostanie. W jaki sposób potencjalny pracodawca może sprawdzić takie cechy jak motywacja, terminowość i umiejętność współpracy z innymi? Przedstawiciele działów kadr często wykorzystują informacje o ukończonych szkołach i uczelniach w celu wstępnej selekcji kandydatów. Pracodawcy mogą uznać nagrody, wysoką średnią ocen i inne wyróżnienia jako oznakę gotowości do ciężkiej pracy, wytrwałości i nabytej wiedzy. Mogą też prosić o referencje od poprzednich pracodawców w celu sprawdzenia takich cech jak terminowość realizacji powierzonych zadań i etyka pracy. Jak niedoskonała informacja może wpłynąć na cenę i ilość w stanie równowagi rynkowej? Niedoskonała informacja może zniechęcić zarówno kupujących, jak i sprzedających do dokonania transakcji rynkowej. Nabywcy mogą nie chcieć uczestniczyć w wymianie, nie będąc w stanie sprawdzić jakości tego, co kupują. Z kolei sprzedawcy produktów wysokiej lub średniej klasy mogą być nieskorzy do udziału w transakcji z powodu trudności z udowodnieniem jakość oferowanych przez nich dóbr lub usług; w takiej sytuacji kupujący nie będą chcieli zapłacić wyższej ceny, nie mając gwarancji jakości nabywanych towarów. Rynek, na którym jest niewielu kupujących i sprzedających, ekonomiści nazywają czasem rynkiem wąskim (ang. thin market ). Natomiast rynek, na którym jest wielu kupujących i sprzedających, jest nazywany szerokim rynkiem (ang. thick market ). Kiedy informacja jest wysoce niedoskonała, a nabywcy i sprzedawcy niechętnie uczestniczą w wymianie, rynki mogą stać się bardzo wąskie, ponieważ tylko stosunkowo niewielka liczba kupujących i sprzedających może dojść do porozumienia i ustalić cenę transakcji. Jak cena zmienia postrzeganie jakości produktów w warunkach niedoskonałej informacji? W obliczu niedoskonałej informacji nabywca często uważa, że cena odzwierciedla jakość produktu. Na przykład kupujący, nawet jeśli nie jest ekspertem znającym się na elektronice i motoryzacji, może założyć, że droższy samochód lub gadżet elektroniczny muszą reprezentować wyższą jakość. Pomyśl o drogiej restauracji, w której jedzenie musi być dobre, bo jest drogie, lub o sklepie, w którym ubrania muszą być stylowe, ponieważ dużo kosztują. Albo o galerii, w której wystawa musi być świetna, skoro ceny biletów są wysokie. Jeśli zatrudniasz prawnika, możesz przypuszczać, że pobierający 400 zł za godzinę jest lepszy od tego, który życzy sobie tylko 150 zł. W takich przypadkach cena może być sygnałem jakości. Zwróć uwagę, że ten mechanizm działa tylko wówczas, gdy trudno jest obiektywnie ocenić jakość produktów. Cóż to bowiem znaczy świetna wystawa lub stylowe ubranie? Chcemy wierzyć, że płacimy za dane dobro wysoką cenę, bo ma ono wysoką jakość. Być może jest jednak tak, że pewne specyficzne produkty mają wysoką jakość, bo klienci bardzo dużo za nie płacą (najlepszym przykładem tego mechanizmu są dzieła sztuki, szczególnie nowoczesnej). Jeśli jednak potrafimy ocenić jakość konkretnego produktu (np. chleba), wtedy cena nie będzie dla nas sygnałem odzwierciedlającym jego jakość. Tyle że w tej sytuacji nie będziemy mieć do czynienia z niedoskonałą informacją. Kiedy nabywcy wykorzystują cenę rynkową do wyciągania wniosków na temat jakości produktów, rynki mogą mieć problem z osiągnięciem ilości i ceny równowagi. Wyobraź sobie pewną sytuację: oto dealer samochodów ma „na placu” dużo używanych aut, których nikt nie chce kupić. Postanawia więc obniżyć ceny, aby się ich wreszcie pozbyć. Na rynku z niedoskonałą informacją wielu kupujących może przypuszczać, że niższa cena oznacza samochody niskiej jakości. W efekcie niższa cena może wręcz zniechęcić potencjalnych klientów. I odwrotnie, dealer podnoszący ceny może założyć, że klienci uznają, iż większa cena oznacza wyższą jakość. W takiej sytuacji, w wyniku wzrostu cen, dealer może sprzedać więcej samochodów. (To, czy konsumenci zawsze zachowują się racjonalnie, przynajmniej z punktu widzenia ekonomisty, jest tematem poniższej ). Koncepcja, zgodnie z którą wyższe ceny mogą doprowadzić do wzrostu zapotrzebowania, a niższe przynieść jego spadek, stoi w sprzeczności z podstawowym modelem popytu i podaży (jaki nakreśliliśmy w ). Oczywiście, opisany powyżej mechanizm również ma swoje naturalne granice. W pewnym momencie, jeśli cena będzie wystarczająco wysoka, popyt spadnie. I odwrotnie, gdy cena spadnie do wystarczająco niskiego poziomu, kupujący będą widzieli sens zakupu dobra, nawet podejrzewając, że jakość produktu jest niska. Ponadto informacje rozprzestrzeniają się wśród nabywców na rynku. Zbyt droga restauracja, która pobiera wyższe ceny, niż wynikałyby to z jakości posiłków, nie będzie działać wiecznie. Choć liczba snobów, którzy kupią dobro lub usługę tylko dlatego, że jest ona modna, mogłaby nas zadziwić. Czy zachowanie konsumentów jest racjonalne? Ekonomiści głównego nurtu wiele naszych zachowań zwykli nazywać irracjonalnymi, ponieważ są one sprzeczne ze stosowanymi przez nich modelami maksymalizacji użyteczności (ang. utility maximization ). Typową reakcją takich badaczy jest ignorowanie tych zachowań i nazywanie ich anomalią lub niewyjaśnionymi dziwactwami. „Gdybyś tylko znał się na ekonomii, nie zachowywałbyś się tak irracjonalnie” – wydaje się mówić wielu tradycyjnych ekonomistów. Nurt znany jako ekonoma behawioralna (ang. behavioral economics ) zakwestionował takie podejście, ponieważ wiele tzw. dziwactw jest wśród nas zaskakująco popularnych. Na przykład konwencjonalny ekonomista powiedziałby, że jeśli ktoś zgubi dzisiaj 10 zł oraz otrzyma dodatkową wypłatę w tej samej kwocie, jego nastrój nie powinien się zmienić. Wszak ( –10 ) + 10 = 0 [ zł ] , więc sytuacja finansowa pozostaje taka sama. Jednak ekonomiści behawioralni przeprowadzili badania, które pokazują, że po wystąpieniu tych dwóch zdarzeń wiele osób odczuje negatywne emocje – gniew lub frustrację. Mamy bowiem tendencję do skupiania się bardziej na stracie niż na zysku. Ekonomiści Daniel Kahneman i Amos Tversky w słynnym artykule opublikowanym w czasopiśmie Econometrica w 1979 r. nazwali to „awersją (niechęcią) do strat” i wykazali, że strata 1 dolara boli nas 2,25 razy bardziej niż zysk w tej samej wysokości. Ma to istotne konsekwencję dla procesów inwestycyjnych, ponieważ ludzie są skłonni do przesadnych zachowań na rynku akcji, mocniej reagując na straty niż na zyski. Ekonomia behawioralna stara się również wyjaśnić, dlaczego ludzie podejmują pozornie irracjonalne decyzje w obliczu różnych sytuacji lub jakie schematy zachowań stosują przy ich podejmowaniu. Poniżej przedstawiamy popularny przykład: Wyobraź sobie, że masz okazję kupić budzik za 200 zł w sklepie A. Dowiadujesz się, że w sklepie B, znajdującym się po drugiej stronie ulicy, jest dokładnie taki sam budzik za 150 zł. Można powiedzieć, że warto poświęcić swój czas – pięciominutowy spacer – aby zaoszczędzić 50 zł. A teraz inny przykład: jesteś w sklepie A i kupujesz telefon za 3 tys. zł. Pięć minut drogi dalej, w sklepie B, ten sam telefon kosztuje 2950 zł. Znowu oszczędzasz 50 zł, wykonując pięciominutowy spacer. Czy jednak pójdziesz na drugą stronę ulicy? Zaskakujące jest, że prawdopodobnie tego nie zrobisz. Ekonomiści głównego nurtu powiedzieliby, że „50 złotych to 50 złotych” i że byłoby irracjonalne, aby pięciominutowy spacer za 50 zł w jednym przypadku podjąć, a w drugim już nie. Jednak ekonomiści behawioralni wskazali, że większość z nas dokonuje oceny względem punktu odniesienia – w tym przypadku ceny produktu – i myśli o zyskach i stratach w kategoriach procentowych, a nie w kategoriach samego poziomu zysku. Który pogląd jest właściwy? Oba mają swoje zalety, ale ekonomiści behawioralni przynajmniej podjęli próby opisania i wyjaśnienia zachowań, które były wcześniej uznawane za irracjonalne. Jeśli większość z nas przejawia jakieś „irracjonalne zachowanie”, być może istnieją głębsze przyczyny tego stanu rzeczy. Mechanizmy zmniejszające ryzyko związane z niedoskonałą informacją Jeśli sprzedajesz dobra takie jak antyki lub używane samochody, gdzie niedoskonała informacja może stanowić problem, jak możesz zachęcić potencjalnych nabywców do zawarcia transakcji? Z kolei gdybyś kupował towar w warunkach niedoskonałej informacji, co mogłoby cię skłonić do dokonania zakupu? Nabywcy i sprzedawcy na rynku dóbr wykorzystują reputację, a także gwarancje, rękojmie i umowy serwisowe do zagwarantowania określonej jakości produktu. Na rynku pracy wykorzystywane są świadectwa, licencje i certyfikaty zawodowe pokazujące kompetencje, wiedzę i umiejętności pracowników, zaś na rynku kapitału finansowego poręczyciele i zabezpieczenia majątkowe stanowią częściową gwarancję uniknięcia kosztu nieprzewidzianych szkodliwych zdarzeń. Na rynku dóbr sprzedawca może zaoferować gwarancję zwrotu pieniędzy (ang. money-back guarantee ). Jest to umowa, która działa jak obietnica jakości. Gwarancja zwrotu pieniędzy polega na tym, że jeśli nie spodoba nam się konkretny produkt, możemy go bez żadnych dodatkowych warunków zwrócić, często na koszt sprzedawcy. Jest to szczególnie istotne dla firm, które sprzedają towary za pośrednictwem katalogów wysyłkowych lub przez internet, w związku z czym klienci nie mogą zobaczyć i przymierzyć towaru przed jego zakupem. Gwarancja zachęca ludzi do kupna, nawet jeśli nie wiedzą, czy na pewno chcą dane dobro nabyć. Jest to nieodłączny element modelu biznesowego takich marek, jak e-obuwie lub Zalando. Sprzedawcy mogą zaoferować gwarancję (ang. warranty ), która jest obietnicą naprawy lub wymiany towaru, przynajmniej przez określony czas. Sprzedawca może również zawrzeć z nabywcą umowę serwisową (ang. service contract ), w ramach której, za dodatkową opłatą, zgadza się naprawiać przez określony czas wszystkie usterki zakupionego towaru. Umowy serwisowe występują często jako opcja przy zakupie dóbr wartościowych, np. samochodów, urządzeń gospodarstwa domowego, a nawet domów. Gwarancje, rękojmie i umowy serwisowe to przykłady pewnego rodzaju zabezpieczeń udzielanych przez sprzedawców. W wielu przypadkach firmy oferują również nieformalne zabezpieczenia. Na przykład niektóre kina mogą zwrócić koszt biletu widzowi, który wychodzi z seansu w ciągu pierwszych 20-30 minut i skarży się na film. Podobnie jest z restauracjami, które raczej nie gwarantują zwrotu pieniędzy ani nie oferują polityki wymiany towarów, ale często pozwalają swoim klientom na wymianę jednego dania na inne lub na obniżenie ceny rachunku, jeśli klient jest niezadowolony. Uzasadnieniem takich działań jest chęć pozyskania stałych klientów, którzy z kolei będą polecać firmę innym potencjalnym nabywcom. W związku z tym zbudowanie dobrej reputacji ma ogromne znaczenie. Gdy nabywcy wiedzą, że przedsiębiorstwu zależy na opinii klientów, jest mniej prawdopodobne, że otrzymają produkt niskiej jakości. Na przykład sklep spożywczy o ugruntowanej pozycji i dobrej reputacji może żądać wyższej ceny niż sprzedawca na lokalnym targu, którego klienci po dokonaniu zakupu mogą już nigdy więcej nie zobaczyć. Pracownicy mogą zmniejszyć lub nawet zlikwidować zjawisko niedoskonałej informacji, dostarczając potencjalnemu pracodawcy swój życiorys, rekomendacje z poprzednich miejsc pracy, świadectwa, dyplomy, transkrypty ocen i inne dowody poświadczające uzyskanie koniecznych na danym stanowisku kompetencji. Na rynku pracy (ang. labor market ) wykorzystywane są także licencje zawodowe (ang. occupational licenses ). Wydają je zwykle agencje rządowe i są one dowodem, że pracownik ma określone wykształcenie lub zdał stosowny egzamin. Do podjęcia pracy w zawodach takich jak lekarz, pielęgniarka, architekt czy prawnik licencja jest niezbędna. Licencje zawodowe mają również swoją wadę, ponieważ stanowią barierę wejścia do niektórych profesji. Utrudnia to nowym chętnym konkurowanie z osobami już pracującymi, co może prowadzić do wyższych płac i w efekcie do wyższych cen oraz gorszej sytuacji konsumentów. Jednak w wypadku wybranych stanowisk państwo uznało, że dodatkowe informacje dostarczane przez licencje przeważają nad ich negatywnym wpływem na konkurencję rynkową. Po stronie pracodawcy standardowym zabezpieczeniem przed zatrudnieniem leniwego i niekompetentnego pracownika jest nawiązanie z nim pierwszego stosunku pracy na czas określony, co powoduje, że pracodawca po upływie określonego terminu może nie przedłużyć zatrudnienia z dowolnego powodu lub nawet bez podania przyczyny. Czasami pracownicy w okresie próbnym otrzymują również niższe wynagrodzenie. Na rynku kapitału finansowego (ang. financial capital market ) bank, zanim udzieli kredytu, wymaga od potencjalnego kredytobiorcy wypełnienia formularzy dotyczących źródeł dochodów. Ponadto instytucja finansowa kontroluje historię kredytową danej osoby. Kolejnym sposobem jest wymaganie poręczyciela (ang. cosigner ), czyli innej osoby lub firmy, która prawnie zobowiązuje się do spłaty części lub całości pieniędzy, jeśli pierwotny kredytobiorca tego nie zrobi. Jeszcze innym narzędziem jest wymaganie zabezpieczenia (ang. collateral ), które bank ma prawo zająć i sprzedać w sytuacji, gdy kredytobiorca nie spłaci kredytu. Standardowym zabezpieczeniem kredytu zaciągniętego na zakup nieruchomości jest hipoteka, czyli wpis do księgi wieczystej poświadczający, że dom lub grunt został zakupiony na kredyt i kredytodawca ma prawo do uzyskania zwrotu pożyczonych środków od właściciela danej nieruchomości. Nabywcy dóbr i usług rzadko są ekspertami, którzy potrafią ocenić jakość używanych samochodów, usług oferowanych przez prawników czy racjonalne podstawy cen antyków i dzieł sztuki. Pracodawcy i pożyczkodawcy nie mają żadnych gwarancji, że potencjalni pracownicy będą poprawnie i terminowo wykonywać swoje obowiązki, a kredytobiorcy spłacą kredyty na czas. Jednak mechanizmy, które wskazaliśmy wyżej, mogą zmniejszyć ryzyko związane z niedoskonałą informacją, tak aby kupujący i sprzedający byli skłonni zawrzeć transakcję nawet wówczas, gdy nie dysponują pełną informacją o jej warunkach. Pokusa nadużycia i selekcja negatywna Pokusa nadużycia (ang. moral hazard ) występuje wówczas, gdy mając ubezpieczenie, ludzie zachowują się bardziej ryzykownie niż w sytuacji, w której by go nie mieli. Na przykład jeśli posiadasz ubezpieczenie zdrowotne pokrywające koszty wizyty u lekarza i zakupu niezbędnych medykamentów, z mniejszym prawdopodobieństwem podejmiesz środki ostrożności zapobiegające zarażeniu się chorobą, która może wymagać porady lekarskiej (podejmiesz choćby ryzykowne zachowania seksualne). Jeśli masz ubezpieczenie samochodu, będziesz mniej martwić się sposobem jego prowadzenia lub miejscem parkowania. gdyż ewentualna kolizja, stłuczka lub zarysowanie lakieru nie narazi cię na dodatkowe koszty. Firma, która nie ma ubezpieczenia, będzie chciała zainstalować najwyższej klasy systemy bezpieczeństwa i przeciwpożarowe w celu ochrony przed kradzieżą i pożarem. Natomiast jeśli jest ubezpieczona, może zainwestować jedynie w minimalny poziom zabezpieczeń przed wspomnianymi zagrożeniami. Nie można całkowicie wyeliminować pokusy nadużycia (występuje tu asymetria informacji między firmą ubezpieczeniową a jej klientem), ale przedsiębiorstwa działające na tym rynku mają pewne sposoby na ograniczenie jej negatywnych skutków. Jedną z metod eliminacji skrajnych przypadków pokusy nadużycia są śledztwa mające na celu zapobieganie oszustwom ubezpieczeniowym. Przedsiębiorstwa ubezpieczeniowe mogą również monitorować niektóre rodzaje zachowań swoich klientów. Na przykład zaoferować niższą stawkę ubezpieczeniową przedsiębiorstwu, jeśli zainstaluje ono najwyższej klasy systemy bezpieczeństwa i ochrony przeciwpożarowej oraz będzie przeprowadzało kontrolę tych systemów co najmniej raz w roku. Natomiast zjawisko negatywnej selekcji (ang. adverse selection ) odnosi się do sytuacji, w której nabywcy ubezpieczeń wiedzą lepiej niż przedsiębiorstwo ubezpieczeniowe, czy ubezpieczana aktywność wiąże się w ich przypadku z wysokim, czy niskim ryzykiem. Prowadzi to do asymetrii informacji, ponieważ osoby obarczone wysokim ryzykiem będą bardziej skłonne do zakupu ubezpieczenia, nie informując sprzedawcy o podwyższonym ryzyku. To z kolei narazi firmę ubezpieczeniową na straty, gdyż cena ubezpieczenia w niewłaściwy sposób odzwierciedli ryzyko związane z konkretnym podmiotem, który kupuje ubezpieczenie. Na przykład osoba kupująca ubezpieczenie zdrowotne lub ubezpieczenie na życie historię zdrowia swojej rodziny zna lepiej niż ubezpieczyciel, nawet jeżeli przeprowadzi on kosztowne śledztwo w tym zakresie. Z kolei właściciel auta kupujący jego ubezpieczenie wie, czy prowadzi je w sposób ryzykowny, czy raczej bezpieczny, natomiast firmie ubezpieczeniowej, o ile kierowca nie miał wcześniej wypadku lub kolizji, trudno jest zebrać informacje o tym, jak faktycznie jeździ. Korzyści z misji sondy Voyager I Chociaż pozytywne efekty zewnętrzne inwestycji publicznych związanych z organizowanymi przez NASA misjami sond kosmicznych (w tym sondy Voyager I) z pewnością są powodem do zadowolenia (w końcu to m.in. dzięki nim cieszymy się takimi produktami jak telefony komórkowe), powinniśmy mieć świadomość, że korzyści te nie są dzielone równo. Ekonomiści tacy jak Tyler Cowen, profesor na Uniwersytecie George'a Masona, jednoznacznie wskazali, że przepaść między tymi, którzy mają dostęp do szybko rozwijającej się technologii, a tymi, którzy jej nie mają, nieustannie się powiększa. Według Cowena, autora książki, Average Is Over: Powering America Beyond the Age of the Great Stagnation ( Koniec średniej; napędzanie Ameryki poza epoką wielkiej stagnacji , przyp tłum.), ta nierówność w dostępie do technologii i informacji pogłębi nierówność w umiejętnościach, a ostatecznie również w płacach i globalnych standardach życia. Tym większa rola państwa, które, m.in. za pomocą finansowania dóbr takich jak edukacja czy sfera B+R może przeciwdziałać powiększaniu się tej luki. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Wiele osób dokonuje transakcji w warunkach niedoskonałej informacji, czyli w sytuacji, gdy nabywca, sprzedawca lub obie strony nie mają pewności, że wiedzą wszystko na temat jakości i cen rynkowych kupowanego lub sprzedawanego towaru. Gdy informacja o jakości produktu i warunkach transakcji jest niedoskonała, funkcjonowanie rynku może być utrudnione. „Tandeta” to produkt, który po zakupie okazuje się mieć jakość niższą niż ta deklarowana przez sprzedawcę. Gdy sprzedawca ma dokładniejsze informacje o jakości produktu niż nabywca, nabywca będzie się wahał przed zakupem w obawie przed otrzymaniem szmelcu. Istnieje wiele sposobów radzenia sobie z niedoskonałą informacją. Nabywcy mogą korzystać z możliwości zwrotu pieniędzy, gwarancji, rękojmi, umów serwisowych i reputacji. Na rynkach pracy pracodawcy mogą korzystać z życiorysów pracowników, rekomendacji i licencji zawodowych oraz zatrudniać na okres próbny. Na rynkach kapitału finansowego pożyczkodawcy mogą wymagać od pożyczkobiorców wypełniania szczegółowych wniosków o kredyt lub pożyczkę, weryfikować zdolność kredytową, wymagać poręczycieli i różnego rodzaju zabezpieczeń. W przypadku rynku ubezpieczeniowego szczególnie wyraźne są problemy związane z niedoskonałą informacją. W konsekwencji pojawiają się na nim zjawiska takie jak pokusa nadużycia i negatywna selekcja. Pytania Self-Check Dla każdej z poniższej sytuacji określ, czy stopień niedoskonałości informacji jest stosunkowo wysoki, czy niski: Zakup jabłek na przydrożnym stoisku Zakup obiadu w restauracji za rogiem Zakup używanego laptopa na wyprzedaży garażowej Zamówienie kwiatów przez internet Stopień niedoskonałości informacji jest stosunkowo niski; w końcu możesz zobaczyć jabłka, które chcesz kupić. Stopień niedoskonałości informacji jest stosunkowo niski. Pobliska restauracja ma prawdopodobnie pewną lokalną reputację. Stopień niedoskonałości informacji jest stosunkowo wysoki. Jak możesz stwierdzić, czy komputer jest naprawdę w dobrym stanie? Dlaczego jest sprzedawany? Stopień niedoskonałości informacji jest stosunkowo wysoki. Jak naprawdę wyglądają te kwiaty? Dlaczego na rynku pracy występuje asymetria informacji? Jakie narzędzia może wykorzystać pracodawca w celu znalezienia pracownika o pożądanych cechach? Na rynku pracy często występuje asymetria informacji, ponieważ pracodawcy nie mogą z całą pewnością określić wielu, kluczowych z ich punktu widzenia, cech pracowników przed ich zatrudnieniem. Pracownicy natomiast wiedzą, czy są energiczni, skrupulatni, czy terminowo wykonują powierzone im zadania itp. Dlatego pracodawcy często wykorzystują poziom wykształcenia w celu wstępnej selekcji kandydatów. Pracodawcy mogą nawet nie przeprowadzić rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatem, jeśli nie ma on odpowiedniego wykształcenia lub nie ukończył renomowanej uczelni. Pracodawcy mogą również postrzegać nagrody, wysoką średnią ocen i inne wyróżnienia jako oznaki gotowości do ciężkiej pracy, wytrwałości i umiejętności. Mogą też wykorzystywać referencje do oceny kluczowych cech, takich jak inicjatywa, etyka pracy itd. Pytania Review Dlaczego nabywcom i sprzedawcom może być trudno uzgodnić cenę, gdy istnieje niedoskonała informacja? Co ekonomiści (i sprzedawcy używanych samochodów) rozumieją przez „tandetę” ? Jak w warunkach niedoskonałej informacji sprzedawca może zagwarantować potencjalnemu nabywcy odpowiednią jakość produktu? Jak w warunkach niedoskonałej informacji pracownik może zagwarantować potencjalnemu pracodawcy odpowiednią jakość swojej pracy? Jak w warunkach niedoskonałej informacji kredytobiorca może zagwarantować bankowi, że spłaci kredyt? Na czym polega problem pokusy nadużycia? W jaki sposób negatywna selekcja może utrudnić funkcjonowanie rynku ubezpieczeniowego? Pytania Critical Thinking Jesteś członkiem rady dyrektorów prywatnego liceum, które rekrutuje nowych nauczycieli przedmiotów ścisłych. Gdy myślisz o zatrudnieniu kogoś do pracy, jakich narzędzi możesz użyć, aby przezwyciężyć problem niedoskonałej informacji? W jaki sposób problem pokusy nadużycia mógł wpłynąć na bezpieczeństwo zawodników uprawiających dyscypliny takie jak futbol amerykański czy boks w sytuacji, w której przepisy bezpieczeństwa nałożyły na sportowców obowiązek noszenia strojów lepiej chroniących ciało? Bibliografia Center on Budget and Policy Priorities. 2015. “Policy Basics: Where Do Our Federal Tax Dollars Go?” Accessed April 1, 2015. http://www.cbpp.org/cms/?fa=view&id=1258. Consumer Reports. “Consumer Reports.org.” http://www.consumerreports.org/cro/index.htm. Federal Trade Commission. “About the Federal Trade Commission.” Last modified October 17, 2013. http://www.ftc.gov/ftc/about.shtm. Huffington Post. 2015. “HUFFPOLLSTER: Poll Shows Uptick In Obamacare Favorable Rating.” Accessed April 1, 2015. http://www.huffingtonpost.com/2015/03/19/affordable-care-act-fav_n_6900938.html. Kahneman, Daniel, and Amos Tversky. “Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk.” Econometrica . 47, no. 2 (1979): 263-291. http://www.princeton.edu/~kahneman/docs/Publications/prospect_theory.pdf. Rasmussen Reports, LLC. “Rasmussen Reports.” http://www.rasmussenreports.com/. asymetria informacji (ang. asymmetric information ) sytuacja, w której jedna strona transakcji ma więcej informacji dotyczących jej istotnych warunków niż druga strona zabezpieczenie (ang. collateral ) cenny składnik majątku – często nieruchomość lub dobro o wysokiej wartości – który kredytodawca ma prawo zająć i sprzedać, jeśli kredytobiorca nie spłaci kredytu poręczyciel (ang. cosigner ) osoba lub firma, która prawnie zobowiązuje się do spłaty części lub całości pożyczki (kredytu), jeśli pierwotny pożyczkobiorca tego nie zrobi niedoskonała informacja (ang. imperfect information ) sytuacja, w której nabywca, sprzedawca lub obaj jednocześnie nie są pewni jakości kupowanego lub sprzedawanego produktu gwarancja zwrotu pieniędzy (ang. money-back guarantee ) obietnica, że sprzedawca zwróci nabywcy pieniądze, najczęściej bez żadnych dodatkowych warunków licencja zawodowa (ang. occupational license ) licencja wydawana przez agencję rządową lub stowarzyszenie branżowe poświadczająca, że pracownik ma określone wykształcenie lub zdał stosowny egzamin umowa serwisowa (ang. service contract ) obietnica sprzedawcy – za dodatkową opłatą ponoszoną przez nabywcę – naprawy przez określony czas wszystkiego, co jest przewidziane w umowie gwarancja (ang. warranty ) obietnica naprawy lub wymiany towaru we wskazanym w umowie okresie negatywna selekcja (ang. adverse selection ) sytuacja, w której wśród osób ubezpieczających się zaczynają dominować te o wyższym poziomie ryzyka, co obciąża system ubezpieczeniowy ubezpieczenie (ang. insurance ) sposób ochrony przed stratami finansowymi polegający na tym, że ubezpieczeni dokonują regularnych wpłat na rzecz zakładu ubezpieczeń, a przedsiębiorstwo ubezpieczeniowe wypłaca odszkodowanie tej osobie, która poniosła szkody finansowe w wyniku zdarzenia objętego polisą pokusa nadużycia (ang. moral hazard ) sytuacja, w której ludzie dysponujący ubezpieczeniem związanym z wystąpieniem określonego zdarzenia są mniej skłonni do podejmowania działań mających je przed nim ochronić

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Palący problem Pożar buszu w Australii na przełomie 2019 i 2020 r. (Źródło: Pixabay) Uwaga, pożar! We wrześniu 2019 r. australijskie Biuro Meteorologiczne wydało ostrzeżenie o radykalnym wzroście zagrożenia pożarowego w Nowej Południowej Walii oraz Queenslandzie, gdzie już w latach 2017–2018 panowała susza. W pierwszej połowie roku 2019 opady w tych dwóch stanach były o 50% niższe od wieloletniej średniej, a na niektórych obszarach najniższe od 1900 r. Meteorologów zaalarmowała bardzo niska wilgotność ściółki oraz średnie temperatury wyższe o 10 °C od ubiegłorocznych. Zagrożenie zwiększał jeszcze porywisty wiatr. W takich warunkach zarzewiem pożogi mogło stać się uderzenie pioruna lub przypadkowa iskra. Niestety, ten negatywny scenariusz się ziścił. Już w październiku 2019 r. ogień trawił wiele hektarów buszu. W kolejnych miesiącach żywioł szybko się rozprzestrzeniał, mimo wysiłków tysięcy strażaków, wojska i ludności cywilnej. Według Biura Meteorologicznego był to największy znany pojedynczy pożar we wschodniej Australii w czasie sezonu letniego. Do marca 2020 ogień pochłonął 19 mln ha buszu, ponad 3 tys. domów i uśmiercił 33 osoby. Zabił też ponad miliard kręgowców (ssaków, ptaków i gadów) oraz trudną do oszacowania, gigantyczną liczbę bezkręgowców (głównie stawonogów). Dym i smog zatruły powietrze. Badacze ustalili, że w ciągu 19 tygodni trwania pożaru nastąpiło 417 nadmiarowych zgonów spowodowanych smogiem, doszło do 1124 hospitalizacji z powodu problemów z układem sercowo-naczyniowym oraz 2027, których przyczyną były problemy z układem oddechowym. Ponadto 1305 osób wymagało interwencji wywołanej nasilonymi objawami astmy. Wydawać by się mogło, że tak wielka katastrofa naturalna wywoła w Australii ogólnonarodową dyskusję na temat podejścia do paliw kopalnych (kraj ten jest przecież jednym z największych światowych eksporterów węgla kamiennego), zmian klimatycznych i kosztów związanych z dotychczasowym modelem funkcjonowania gospodarki. Właśnie ta problematyka jest przedmiotem rozważań niniejszego rozdziału. Wprowadzenie do rozdziału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: na czym polegają zmiany klimatyczne jakie mogą być negatywne skutki zmian klimatu w jaki sposób zmiany klimatyczne wpływają na działalność przedsiębiorstw w jaki sposób pryncypia zrównoważonego rozwoju pomagają zaplanować i wdrożyć zieloną transformację przedsiębiorstw czym są zrównoważone produkty finansowe jaką rolę w procesie zielonej transformacji odgrywa sektor finansowy W poprzednim rozdziale przedstawiona została koncepcja negatywnych efektów zewnętrznych, czyli szkód, jakie powoduje działalność pojedynczych osób bądź przedsiębiorstw. Wiemy już, że podmioty wywołujące takie szkody nie ponoszą z ich powodu żadnych kosztów – te są najczęściej przerzucane na całe społeczeństwo. Zmiany klimatyczne są jednym z najważniejszych źródeł negatywnych efektów zewnętrznych. W kolejnych podrozdziałach zastanowimy się nad czynnikami, które zmiany te wywołują, ich najważniejszymi konsekwencjami dla sektora przedsiębiorstw, a także sposobami ograniczenia tych niekorzystnych zjawisk i wyeliminowania negatywnych skutków zmian klimatu. Na półkuli północnej od 2005 r. widać bardzo wyraźny trend kształtowania się średnich temperatur letnich miesięcy. Lektura raportu europejskiego programu badawczego Copernicus (Copernicus Climate Change Service) nie pozostawia żadnych złudzeń: klimat naszej planety ulega daleko idącym zmianom. Potwierdzeniem tego jest właśnie systematyczny wzrost średnich temperatur. Pomiary wskazują, iż średnia globalna temperatura w 2021 r. było o 0,3 °C wyższa od średniej temperatury notowanej w latach 1991–2020, oraz o 1,1°C–1,2°C wyższa od średnich poziomów z lat 1850–1900. Zacytujmy dyrektora Copernicusa, Carlo Buontempo: „Rok 2021 był kolejnym rokiem ekstremalnych temperatur, z najgorętszym latem w Europie, falami upałów w basenie Morza Śródziemnego, nie wspominając o bezprecedensowo wysokich temperaturach w Ameryce Północnej”. Latem 2021 r. można było również zaobserwować intensyfikację negatywnych skutków tych zmian. Wyjątkowo wysokie temperatury w regionie Morza Śródziemnego doprowadziły do licznych pożarów. Na Sycylii termometry wskazały 48,8°C – najwyższą temperaturę w historii pomiarów w Europie. W tym samym czasie inne kraje Starego Kontynentu nękane były przez groźne powodzie, które doprowadziły do śmierci łącznie kilkuset osób oraz do ogromnych strat ekonomicznych. Zdaniem naukowców zmiany klimatu, z którymi mamy do czynienia, zwiększyły ryzyko pojawienia klęsk żywiołowych o ponad 20%. W tym kontekście wydaje się oczywiste, że zmiany klimatu to jedno z największych wyzwań dla ludzkości w XXI w. Niepodważalne dane naukowe wskazują, że stoimy u progu katastrofy. Niebezpieczne zjawiska pogodowe, takie jak ulewne deszcze, powodzie, huragany, długotrwałe upały i susze, pojawiają się coraz częściej na każdej szerokości geograficznej. Klęski żywiołowe są najbardziej widocznymi, ale oczywiście nie jedynymi konsekwencja zmian klimatu. Spektrum zagrożeń z nimi związanych jest zdecydowanie szersze i dotyka niemal wszystkich sfer życia, w tym oczywiście gospodarki i sektora przedsiębiorstw. Decyzje obecnie podejmowane przez trzech regulatorów gospodarki (tj. konsumentów, przedsiębiorstwa i państwo) zdeterminowane są dotychczasową ścieżką rozwoju, a konsekwencje tych decyzji zdecydują o sytuacji klimatycznej planety w niedalekiej przyszłości. Dlatego tak ważne jest, żebyśmy wszyscy potrafili redefiniować nasze priorytety. Musimy sobie uświadomić, że wybory podejmowane w sferze konsumpcji (indywidualnej i zbiorowej) oraz produkcji wpływają na przyszłość całej ludzkości. Decyzje te mogą zapobiec lub przynajmniej ograniczyć skalę przyszłych zmian klimatycznych (działania te nazywane są jako mitygacją), a także dostosować zasady gospodarowania do zmieniającego się klimatu. Stawką jest nie tyle poprawa, co utrzymanie obecnego standardu życia ludzkości. Kluczową rolę mają tu do odegrania przedsiębiorstwa, które – inwestując w nowoczesne technologie, wybierając określone metody produkcji i strukturę asortymentu – mogą nie tylko ograniczyć zużycie surowców, ale także kształtować postawy i wybory konsumenckie. Innymi słowy, bez wprowadzenia zielonej transformacji firm dalszy rozwój globalnej gospodarki nie będzie możliwy. Bibliografia „2019–20 Australian bushfires—frequently asked questions: a quick guide”, 2019. https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/rp1920/Quick_Guides/AustralianBushfires. Rzeczpospolita. „2021 rok był piątym najcieplejszym rokiem w historii”, 12 styczeń 2022. https://klimat.rp.pl/planeta/art19279221-2021-rok-byl-piatym-najcieplejszym-rokiem-w-historii. „Agricultural Risk Management in the face of climate change”. Agriculture Global Practice Discussion Paper. The World Bank Group, październik 2015. https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/22897. Arriagada Borchers, Nicolas, Andrew J Palmer, David M J S Bowman, Geoffrey G Morgan, Bin B Jalaludin, i Fay H Johnston. „Unprecedented smoke- related health burden associated with the 2019–20 bushfires in eastern Australia”. The Medical journal of Australia 213, nr 6 (2020): 282–83. https://doi.org/10.5694/mja2.50545. Eckstein, D., Künzel, V., Schäfer, L. „Global Climate Risk Index 2021”. www.germanwatch.org/en/cri Blake, Eric S., i Ethan J. Gibney. „Deadliest, Costliest, and Most Intense United States Tropical Cyclones from1851 to 2010”. Technical Memorandum. Florida: National Weather Service National Hurricane Center, sierpień 2011. „BP boosts its renewables business in the US with 9GW solar acquisition from 7X Energy”. BP, 1 czerwiec 2021. https://www.bp.com/en/global/corporate/news-and-insights/press-releases/bp-boosts-its-renewables-business-in-the-us-with-9gw-solar-acquisition-from-7x-energy.html. Kim, Kyungbok, i Sang-Myung Lee. „Does Sustainability Affect Corporate Performance and Economic Development? Evidence from the Asia-Pacific Region and North America”. Sustainability 10, nr 4 (21 marzec 2018): 909. https://doi.org/10.3390/su10040909. Morenne, Benoit, i Kevin Hand. „How Skiing Can Survive Climate Change”. The Wall Street Journal, 10 luty 2020. https://www.wsj.com/articles/how-skiing-can-survive-climate-change-11612969209. Naumann, Gustavo, Carmelo Cammalleri, Lorenzo Mentaschi, i Luc Feyen. „Increased Economic Drought Impacts in Europe with Anthropogenic Warming”. Nature Climate Change 11, nr 6 (czerwiec 2021): 485–91. https://doi.org/10.1038/s41558-021-01044-3. „Special Climate Statement 71 — severe fire weather conditions in southeast Queensland and northeast New South Wales in September 2019”. Australian Government Bureau of Meteorology, 2019. http://www.bom.gov.au/climate/current/statements/scs71.pdf. Wajer, Jarosław, i Marcin Gul. „Biznes dla klimatu. Raport o zmianie priorytetów”. EY i ING, września 2021. https://www.ey.com/pl_pl/climate-change-sustainability-services/raport-ey-ing-biznes-dla-klimatu. Weaver, David. „Can Sustainable Tourism Survive Climate Change?” Journal of Sustainable Tourism 19, nr 1 (styczeń 2011): 5–15. https://doi.org/10.1080/09669582.2010.536242. Wobus, Cameron, Eric E. Small, Heather Hosterman, David Mills, Justin Stein, Matthew Rissing, Russell Jones, i in. „Projected Climate Change Impacts on Skiing and Snowmobiling: A Case Study of the United States”. Global Environmental Change 45 (lipiec 2017): 1–14. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2017.04.006.

Social Sciences