Krzywe obojętności Ekonomiści używają pojęć związanych z maksymalizacją użyteczności do opisu preferencji ludzi. W poziom użyteczności (ang. utility ) uzyskiwany przez daną osobę jest wyrażany w kategoriach liczbowych. Niniejszy załącznik przedstawia alternatywne podejście do opisu osobistych preferencji, czyli krzywe obojętności. Zastosowanie ich pozwala uniknąć konieczności używania liczb do pomiaru użyteczności. Odkładając na bok rozważania o przypisywaniu użytecznościom konkretnych wartości liczbowych, które przez wielu studentów i ekonomistów jest uważane za założenie nierealne, krzywe obojętności (ang. indifference curves ) pomagają wyjaśnić logikę modelu. Czym jest krzywa obojętności? Ludzie nie mogą tak naprawdę przypisywać wartości liczbowych swoim poziomom zadowolenia. Mogą jednak określić (i to robią), jakie koszyki dóbr dają im większą, mniejszą lub taką samą satysfakcję. Krzywa obojętności pokazuje kombinacje dóbr, które zapewniają identyczny poziom użyteczności lub satysfakcji. Przykładowo przedstawia trzy krzywe obojętności, które reprezentują preferencje Lilii dotyczące wyboru między swoimi dwiema ulubionymi czynnościami: jedzeniem pączków i czytaniem książek. Każda krzywa obojętności (U l , U m i U h ) reprezentuje określony poziom użyteczności. Najpierw zbadamy znaczenie pojedynczej krzywej obojętności, a następnie przyjrzymy się całej grupie krzywych obojętności. Krzywe obojętności Lilii Lilia uzyskuje identyczną użyteczność ze wszystkich koszyków dóbr na danej krzywej obojętności. Wszystkie punkty na najwyższej krzywej obojętności U h , takie jak F, zapewniają większą użyteczność niż punkty takie jak A, B, C i D na środkowej krzywej obojętności U m . Podobnie dowolne punkty na środkowej krzywej obojętności U m zapewniają większą użyteczność niż jakiekolwiek punkty na najniższej krzywej obojętności U l . Kształt krzywej obojętności Na krzywej obojętności U m są zaznaczone cztery punkty: A, B, C i D. Ponieważ krzywa obojętności reprezentuje zestaw koszyków, które mają ten sam poziom użyteczności, Lilia musi uzyskać taką samą użyteczność, zgodnie ze swoimi preferencjami, z dwóch książek i 120 pączków (punkt A), z trzech książek i 84 pączków (punkt B), z 11 książek i 40 pączków (punkt C) lub z 12 książek i 35 pączków (punkt D). Uzyskałaby również identyczną użyteczność z dowolnego niezaznaczonego punktu położonego na tej krzywej obojętności. Krzywe obojętności mają mniej więcej podobny kształt w dwóch aspektach: 1) są ujemnie nachylone oraz 2) wypukłe w kierunku początku układu współrzędnych. Innymi słowy, są bardziej strome po lewej i bardziej płaskie po prawej stronie. Ujemne nachylenie krzywej obojętności oznacza, że Lilia musi zrezygnować z jednego dobra, aby uzyskać większą ilość drugiego dobra, jednocześnie utrzymując stałą użyteczność. Gdy na przykład punkty A i B znajdują się na tej samej krzywej obojętności U m , oznacza to, że zapewniają Lilii ten sam poziom użyteczności. A zatem, użyteczność krańcowa (ang. marginal utility ), którą Lilia uzyskuje dzięki, powiedzmy, zwiększeniu konsumpcji książek z dwóch do trzech, musi być równa użyteczności krańcowej, którą traci, gdy jej konsumpcja pączków zmniejsza się ze 120 do 84 – w rezultacie jej ogólna użyteczność nie zmienia się między punktami A i B. Nachylenie krzywej obojętności to krańcowa stopa substytucji (ang. marginal rate of substitution ), czyli relacja, według której dana osoba jest gotowa wymienić jedno dobro na drugie zachowując jednocześnie stały poziom użyteczności. Krzywe obojętności, jak np. U m , są bardziej strome po lewej stronie i bardziej płaskie po prawej. Powodem takiego kształtu jest malejąca użyteczność krańcowa – w miarę jak osoba konsumuje więcej dobra, użyteczność krańcowa z każdej dodatkowej jednostki maleje. Porównaj różne koszyki, które zapewniają Lilii taką samą użyteczność wzdłuż krzywej obojętności U m : koszyki A i B oraz koszyki C i D. W obu przypadkach (przy przesuwaniu się z punktu A do B oraz z C do D) Lilia konsumuje o jedną książkę więcej, ale między punktami A i B jej konsumpcja pączków spada o 36 (ze 120 do 84), a między punktami C i D spada tylko o pięć (z 40 do 35). Przyczyną jest to, że koszyki A i C są różnymi punktami początkowymi, a zatem charakteryzują się różną użytecznością krańcową. W punkcie A Lilia ma mało książek i dużo pączków. Tak więc jej użyteczność krańcowa z dodatkowej książki jest stosunkowo wysoka, podczas gdy użyteczność krańcowa z dodatkowych pączków jest stosunkowo niska — więc relatywnie duża liczba utraconych pączków jest potrzebna do zrównoważenia przyrostu użyteczności z dodatkowej książki. Jednak w punkcie C Lilia ma wiele książek i tylko kilka pączków. Przy takim punkcie początkowym jej użyteczność krańcowa uzyskana z dodatkowych książek będzie stosunkowo niska, podczas gdy użyteczność krańcowa utracona z ostatnich pączków będzie stosunkowo wysoka – więc względnie niewielka liczba utraconych pączków jest potrzebna do zrównoważenia przyrostu użyteczności z dodatkowej książki. Krótko mówiąc, nachylenie krzywej obojętności zmienia się, ponieważ krańcowa stopa substytucji — czyli ilość jednego dobra, która może być wymieniona na drugie dobro przy jednoczesnym utrzymaniu stałej użyteczności — również się zmienia na skutek malejącej użyteczności krańcowej (ang. diminishing marginal utility ) obu dóbr. Mapa krzywych obojętności Każda krzywa obojętności przedstawia koszyki zapewniające taki sam poziom użyteczności. Każdy poziom użyteczności ma swoją własną krzywą obojętności. Tak więc preferencje Lilii są reprezentowane przez nieskończoną liczbę krzywych obojętności leżących na wykresie obok siebie, mimo że na pojawiają się tylko trzy krzywe obojętności, odzwierciedlające trzy poziomy użyteczności. Innymi słowy, wykres nie przedstawia nieskończonej liczby krzywych obojętności; należy pamiętać, że taka ich liczba istnieje. Wyższe krzywe obojętności reprezentują wyższy poziom użyteczności. Na krzywą obojętności U l można traktować jako „niski” poziom użyteczności; Um reprezentuje z kolei „średni” poziom użyteczności, a U h – „wysoki”. Wszystkie koszyki z krzywej obojętności U h są preferowane w stosunku do wszystkich koszyków leżących na krzywej obojętności U m , a te z kolei są preferowane w stosunku do wszystkich koszyków z krzywej U l . Aby zrozumieć, dlaczego wyższe krzywe obojętności są preferowane w stosunku do niższych, porównaj punkt B na krzywej obojętności U m z punktem F na krzywej obojętności U h . Punkt F charakteryzuje się większą konsumpcją zarówno książek (pięć wobec trzech), jak i pączków (100 w porównaniu do 84), więc punkt F jest wyraźnie lepszy od B. Biorąc pod uwagę definicję krzywej obojętności, że wszystkie punkty na krzywej mają ten sam poziom użyteczności, to jeśli punkt F na krzywej obojętności U h jest preferowany w stosunku do punktu B na krzywej obojętności U m , to wszystkie punkty na krzywej obojętności U h muszą mieć wyższą użyteczność niż wszystkie punkty na krzywej U m . Mówiąc bardziej ogólnie, dla dowolnego punktu na niższej krzywej obojętności, takiej jak U l , możesz znaleźć punkt na wyższej krzywej obojętności, takiej jak U m lub U h , który charakteryzuje się większą konsumpcją obu dóbr. Ponieważ koszyk na wyższej krzywej obojętności jest preferowany w stosunku do koszyka na niższej krzywej obojętności, a wszystkie koszyki na danej krzywej obojętności mają ten sam poziom użyteczności, musi być prawdą, że wszystkie punkty na wyższych krzywych obojętności mają większą użyteczność niż punkty leżące na niższych krzywych obojętności. Argumenty o kształcie krzywych obojętności oraz o wyższym lub niższym poziomie użyteczności nie wymagają żadnych liczbowych szacunków użyteczności, ani przez konsumenta, ani przez kogokolwiek innego. Opierają się jedynie na założeniu, że gdy ludzie mają mniej jednego dobra, potrzebują więcej innego dobra, aby to zrekompensować i utrzymać stały poziom użyteczności, a jak ludzie mają więcej danego dobra, to użyteczność krańcowa z dodatkowych jednostek maleje. Biorąc pod uwagę te łagodne założenia, można wyznaczyć mapę krzywych obojętności do opisu preferencji dowolnej osoby. Krzywe obojętności konkretnego konsumenta Każda osoba określa swoje preferencje i użyteczność. Tak więc, o ile krzywe obojętności mają ten sam ogólny kształt – są ujemnie nachylone oraz bardziej strome po lewej stronie i bardziej płaskie po prawej – konkretny kształt krzywych obojętności może być inny dla różnych osób. Na przykład, pokazuje preferencje Lilii. Krzywe obojętności dla innych osób przechodziłyby prawdopodobnie przez inne punkty. Maksymalizacja użyteczności za pomocą krzywych obojętności Ludzie poszukują najwyższego poziomu użyteczności, co oznacza, że chcą być na jak najwyższej krzywej obojętności. Jednak ludzie są ograniczeni wysokością swojego budżetu, który pokazuje, na jakie koszyki dóbr ich stać. Maksymalizacja użyteczności na najwyższej krzywej obojętności Wróćmy do wyborów Lilii między książkami a pączkami. Załóżmy, że książka kosztuje 6 dolarów, pączek – 50 centów, a Lilia ma 60 dolarów do wydania. Ta informacja stanowi podstawę do wyznaczenia linii budżetowej, co pokazano na . Wraz z linią budżetową (ang. budget line ) pokazane są trzy krzywe obojętności z . Jaki koszyk dóbr maksymalizuje użyteczność Lilii? Na rysunku przedstawionych jest kilka możliwości. Krzywe obojętności i ograniczenie budżetowe Krzywe obojętności pokazują preferencje Lilii. Jej ograniczenie budżetowe, uwzględniające ceny książek i pączków oraz dochód, reprezentuje linia prosta. Optymalnym wyborem Lilii jest punkt B, gdzie linia budżetowa jest styczna do krzywej obojętności U m . Lilia miałaby większą użyteczność w punkcie takim jak F na wyższej krzywej obojętności U h , ale linia budżetowa w żadnym punkcie nie dotyka wyższej krzywej obojętności U h , więc nie stać jej na taki wybór. Koszyk taki jak G jest dostępny dla Lilii, ale znajduje się na krzywej obojętności Ul, a zatem daje mniejszą użyteczność niż koszyk B, który znajduje się na krzywej obojętności U m . Koszyk F z pięcioma książkami i 100 pączkami jest wysoce pożądany, ponieważ znajduje się na najwyższej krzywej obojętności U h spośród krzywych pokazanych na rysunku. Jednak jest nieosiągalny, wziąwszy pod uwagę ograniczenie budżetowe Lilii. Koszyk H z trzema książkami i 70 pączkami na krzywej obojętności U l jest marnotrawstwem, ponieważ znajduje się wewnątrz ograniczenia budżetowego, a Lilia jako osoba maksymalizująca użyteczność zawsze będzie wolała koszyk leżący dokładnie na linii ograniczenia budżetowego. Punkty B i G znajdują się na linii budżetowej. Jednak punkt G z sześcioma książkami i 48 pączkami leży na niższej krzywej obojętności Ul niż punkt B z trzema książkami i 84 pączkami, znajdujący się na krzywej obojętności U m . Gdyby Lilia miała zacząć od punktu G, a następnie zastanowić się nad krańcową użytecznością pączków i książek, uznałaby, że kilka dodatkowych pączków przy mniejszej liczbie książek sprawiłoby jej większe zadowolenie, co skłoniłoby ją do przejścia w kierunku preferowanego wyboru B. Biorąc pod uwagę osobiste preferencje Lilii, określone przez jej krzywe obojętności, oraz zestaw koszyków, na które ją stać, co jest determinowane przez ceny i dochód, punkt B będzie wyborem maksymalizującym użyteczność. Najwyższa osiągalna krzywa obojętności dotyka linii budżetowej w jednym punkcie styczności. Ponieważ istnieje nieskończona liczba krzywych obojętności (nawet wtedy, gdy tylko kilka z nich jest narysowanych na rysunku), to zawsze będzie istnieć krzywa obojętności, która dotyka linii budżetowej w jednym punkcie styczności. Wszystkie wyższe krzywe obojętności, takie jak U h , będą znajdowały się całkowicie powyżej linii budżetowej i chociaż punkty na takiej krzywej obojętności zapewniłyby większą użyteczność, nie są one osiągalne biorąc pod uwagę ograniczenie budżetowe. Wszystkie niższe krzywe obojętności, jak U l , przecinają linię ograniczenia budżetowego w dwóch różnych miejscach. Kiedy jakaś krzywa obojętności przecina linię budżetową w dwóch punktach, to nad nią znajdzie się inna, wyższa i osiągalna krzywa obojętności, która dotyka linii budżetowej tylko w jednym punkcie styczności. Zmiany dochodu Wzrost dochodu powoduje przesunięcie ograniczenia budżetowego w prawo. Na wykresie nowe ograniczenie budżetowe (ang. budget constraint ) będzie teraz styczne do wyższej krzywej obojętności, reprezentującej wyższy poziom użyteczności. Zmniejszenie dochodów spowoduje przesunięcie ograniczenia budżetowego w lewo i w efekcie będzie ono styczne do niższej krzywej obojętności, reprezentującej obniżony poziom użyteczności. Jeśli dochód wzrośnie np. o 50%, o ile dokładnie zmieni się konsumpcja książek i pączków? Czy konsumpcja obu dóbr wzrośnie o 50%, czy też ilość jednego dobra znacznie wzrośnie, podczas gdy ilość drugiego dobra wzrośnie tylko trochę lub nawet spadnie? Ponieważ osobiste preferencje i kształt krzywych obojętności są różne dla różnych osób, reakcja na zmiany dochodu będzie także inna. Na przykład, rozważmy preferencje Michała i Nataszy na (a) i (b). Każdy z nich zaczyna z identycznym dochodem w wysokości 40 dol., który wydaje na jogurty kosztujące 1 dol. i wypożyczane filmy kosztujące 4 dol. Obydwoje konsumenci mają zatem identyczne ograniczenia budżetowe. Jednak, wziąwszy pod uwagę preferencje Michała, które zostały odzwierciedlone przez krzywe obojętności, jego wybór maksymalizujący użyteczność przy początkowym ograniczeniu budżetowym ma miejsce, gdy jego linia budżetowa jest styczna do najwyższej możliwej krzywej obojętności w punkcie W, z trzema filmami i 28 jogurtami, podczas gdy wybór maksymalizujący użyteczność Nataszy przy początkowym ograniczeniu budżetowym to punkt Y z siedmioma filmami i 12 jogurtami. Krzywe obojętności Michała i Nataszy Michał i Natasza mają początkowo do czynienia z takim samym ograniczeniem budżetowym, tj. takimi samymi cenami i dochodem. Jednak krzywe obojętności, które ilustrują ich preferencje, są różne. (a) Początkowy wybór Michała w punkcie W obejmuje więcej jogurtów i mniej filmów, a Michał reaguje na wzrost dochodu głównie zwiększeniem konsumpcji filmów w punkcie X. (b) I odwrotnie, początkowy wybór Nataszy (punkt Y) obejmuje względnie więcej filmów, a jej reakcją na wzrost dochodu jest duże zwiększenie konsumpcji jogurtów. Nawet jeśli ograniczenie budżetowe jest takie samo, osobiste preferencje mogą prowadzić do różnych początkowych wyborów i do różnych reakcji w odpowiedzi na zmianę dochodów. Załóżmy teraz, że dochód Michała i Nataszy rośnie do 60 dol., więc ich ograniczenie budżetowe przesuwa się w prawo. Jak pokazano na (a), nowy wybór maksymalizujący użyteczność Michała jest w punkcie X i obejmuje siedem filmów oraz 32 jogurty — tj. Michał decyduje się przeznaczyć większość dodatkowego dochodu na filmy. Z kolei nowy wybór maksymalizujący użyteczność Nataszy jest w punkcie Z i obejmuje osiem filmów oraz 28 jogurtów, czyli Natasza decyduje się wydać większość dodatkowego dochodu na jogurty. Jak widać, podejście oparte na krzywych obojętności pozwala uzyskać szereg różnych odpowiedzi. Jeśli oba dobra są dobrami normalnymi, typową reakcją na wyższy poziom dochodu jest zakup większej ich ilości, chociaż dokładna skala przyrostu konsumpcji jest kwestią osobistych preferencji. Jeśli jedno z dóbr jest dobrem niższego rzędu, odpowiedzią na wyższy dochód jest zakup mniejszej jego ilości. Odpowiedzi na zmiany cen: efekt substytucyjny i dochodowy Wyższa cena dobra powoduje przesunięcie ograniczenia budżetowego w lewo, tak że będzie ono styczne do niższej krzywej obojętności reprezentującej obniżony poziom użyteczności. I odwrotnie, niższa cena dobra powoduje, że linia budżetowa przesunie się w prawo, tak że będzie styczna do wyższej krzywej obojętności reprezentującej zwiększony poziom użyteczności. Od osobistych preferencji zależy, jak bardzo zmiana ceny zmieni wielkość zapotrzebowania na każde dobro. Każdy, kto stanie przed podjęciem decyzji zmiany ceny, doświadczy dwóch powiązanych ze sobą efektów: substytucyjnego i dochodowego. Efekt substytucyjny (ang. substitution effect ) polega na tym, że kiedy dobro staje się droższe, ludzie szukają substytutów. Jeśli pomarańcze drożeją, miłośnicy owoców ograniczą konsumpcję pomarańczy i będą jedli więcej jabłek, grejpfrutów lub rodzynek. I odwrotnie, gdy dobro staje się tańsze, ludzie konsumują go więcej. Jeśli pomarańcze tanieją, ludzie uruchamiają swoje maszyny do wyciskania soku pomarańczowego i zmniejszają konsumpcję innych produktów spożywczych, w tym innych owoców. Efekt dochodowy (ang. income effect ) odnosi się do tego, jak zmiana ceny dobra zmienia siłę nabywczą dochodu. Jeśli maleje cena dobra, które kupujesz, to w efekcie siła nabywcza twojego dochodu rośnie – możesz kupić więcej towarów. I odwrotnie, jeśli cena kupowanego przez ciebie dobra rośnie, siła nabywcza dochodu maleje. (Jednym z powszechnych źródeł nieporozumień jest to, że „efekt dochodowy” nie oznacza zmiany rzeczywistego dochodu. Odnosi się do sytuacji, w której zmienia się cena dobra, a tym samym zmieniają się ilości dóbr, które można kupić za stałą kwotę dochodu. Być może bardziej trafnym określeniem „efektu dochodowego” byłby „efekt siły nabywczej”, ale termin „efekt dochodowy” jest powszechnie używany i tak go będziemy nazywać w niniejszym podręczniku). Ilekroć zmienia się cena, konsumenci odczuwają jednocześnie efekt substytucyjny i dochodowy. Przy wykorzystaniu krzywych obojętności można zilustrować efekt substytucyjny i dochodowy na rysunku. Na Ola wybiera między dwoma dobrami: wizytami u fryzjera i pizzą. Wizyta u fryzjera kosztuje 20 dol., pizza 6 dol., a Ola ma 120 dol. do wydania. Efekt substytucyjny i dochodowy Początkowym wyborem jest A, czyli punkt styczności między początkowym ograniczeniem budżetowym a krzywą obojętności. Nowy punkt optymalny to B, czyli punkt styczności między nowym ograniczeniem budżetowym a dolną krzywą obojętności. Punkt C jest punktem styczności między linią przerywaną, której nachylenie pokazuje nową wyższą cenę wizyt u fryzjera, a początkową krzywą obojętności. Efekt substytucyjny jest przejściem z punktu A do C, co oznacza mniejszą liczbę wizyt u fryzjera i więcej pizzy. Efekt dochodowy to przesunięcie z punktu C do B. Odzwierciedla on zmniejszenie siły nabywczej, co powoduje przejście z wyższej krzywej obojętności do niższej krzywej obojętności przy niezmienionych cenach względnych. Efekt dochodowy skutkuje mniejszą konsumpcją obu dóbr. Zarówno efekt substytucyjny, jak i dochodowy powodują mniejszą liczbę wizyt u fryzjera. Natomiast w przypadku pizzy efekty substytucyjny i dochodowy znoszą się, a wielkość konsumpcji pizzy się nie zmienia. Cena wizyty u fryzjera wzrasta do 30 dol. Olek zaczyna od koszyka A oferującego większy zestaw możliwości (ang. opportunity set ) i znajdującego się na wyższej krzywej obojętności. Po wzroście ceny wizyt u fryzjera wybiera on punkt B oferujący mniejszy zestaw możliwości i znajdujący się na niższej krzywej obojętności. Punkt B (2 wizyty u fryzjera i 10 placków pizzy) znajduje się tuż pod punktem A (3 wizyty u fryzjera i 10 placków pizzy). Oznacza to, że na skutek wyższej ceny wizyt u fryzjera Olek ograniczył tylko strzyżenie, pozostawiając konsumpcję pizzy niezmienioną. Na rysunku linia przerywana i punkt C służą do wyznaczenia efektów: substytucyjnego i dochodowego. Aby to zrozumieć, zacznij myśleć o efekcie substytucyjnym próbując odpowiedzieć na następujące pytanie: Jak Olek zmieniłby swoją konsumpcję, gdyby zmieniły się ceny względne dwóch dóbr, ale zmiana cen względnych nie wpłynęłaby na jego użyteczność? Nachylenie ograniczenia budżetowego reprezentuje relację cen dwóch dóbr. A zatem, nachylenie początkowej linii budżetowej jest określane przez początkową relację cen, zaś nachylenie nowej linii budżetowej jest określane przez nową relację cen. Mając to na uwadze, linia przerywana jest wstawiana tak, aby była równoległa do nowego ograniczenia budżetowego, więc odzwierciedla nowe ceny względne, ale jest styczna do początkowej krzywej obojętności, czyli reprezentuje pierwotny poziom użyteczności lub siły nabywczej. A zatem, przejście z punktu początkowego A do punktu C jest efektem substytucyjnym. Efekt substytucyjny pokazuje wybór, jakiego dokonałby Olek, gdyby ceny względne uległy zmianie (co jest odzwierciedlone przez różne nachylenia początkowej linii budżetowej i linii przerywanej), ale gdyby siła nabywcza nie uległa zmianie (co wynika z faktu, że obie linie są styczne do początkowej krzywej obojętności). Efekt substytucyjny zachęca ludzi do odchodzenia od dobra, które stało się relatywnie droższe – w przypadku Olka są to wizyty u fryzjera zaznaczone na osi pionowej – w kierunku dobra, które stało się relatywnie tańsze – w tym przypadku pizzy na osi poziomej. Dwie strzałki, po jednej na każdej osi, oznaczone literą „s” i reprezentujące „efekt substytucyjny”, pokazują kierunek tego ruchu. Efekt dochodowy to ruch z punktu C do B. Efekt dochodowy pokazuje, jak Olek reaguje na zmniejszenie swojej siły nabywczej przesuwając się z wyższej krzywej obojętności na niższą krzywą obojętności, ale utrzymując stałe ceny względne (linia przerywana ma bowiem takie samo nachylenie jak nowe ograniczenie budżetowe). W tym przypadku, gdy cena jednego dobra wzrasta, siła nabywcza spada, więc efekt dochodowy oznacza, że konsumpcja obu dóbr powinna zmniejszyć się (jeśli oba dobra są dobrami normalnymi, co jest rozsądnym założeniem, chyba że istnieją powody, aby sądzić inaczej). Dwie strzałki, po jednej na każdej osi, oznaczone literą „d” i reprezentujące „efekt dochodowy”, pokazują kierunek tego ruchu. Przeanalizujmy teraz razem efekty: substytucyjny i dochodowy. Gdy cena wizyt u fryzjera rośnie, Olek chodzi mniej do fryzjera zarówno z powodu efektu substytucyjnego, jak i dochodowego. Oba efekty powodują, że po wzroście ceny konsumpcja usług fryzjerskich maleje. Wzrost cen usług fryzjerskich nie wpływa natomiast na wielkość konsumpcji pizzy. Efekt substytucyjny wyższej ceny wizyt u fryzjera oznacza, że pizza staje się relatywnie tańsza (w porównaniu z usługami fryzjerskimi) i Olek kupuje więcej placków pizzy na skutek działania samego efektu substytucyjnego. Z kolei efekt dochodowy wyższej ceny usług fryzjerskich oznacza, że Olek chce konsumować mniej obu dóbr, czyli kupuje mniej placków pizzy na skutek działania samego efektu dochodowego. Jak pokazano na , w tym konkretnym przypadku efekty: substytucyjny i dochodowy w zakresie konsumpcji pizzy wzajemnie się znoszą, więc Olek ostatecznie kupuje taką samą liczbę sztuk pizzy jak na początku. Dla różnych osób siła efektów: substytucyjnego i dochodowego jest różna i zależy od ich indywidualnych preferencji. Na przykład, jeśli efekt substytucyjny Olka polegający na zmniejszeniu zakupu usług fryzjerskich i zwiększeniu zakupów pizzy będzie szczególnie silny i przeważy nad efektem dochodowym, wówczas wyższa cena usług fryzjerskich doprowadzi do zwiększonej konsumpcji pizzy. Ten przypadek zostałby narysowany na rysunku tak, że punkt styczności między nowym ograniczeniem budżetowym a odpowiednią krzywą obojętności znajdowałby się poniżej punktu B (na prawo od niego). I odwrotnie, jeśli efekt substytucyjny nie byłby tak silny i byłby słabszy od efektu dochodowego, Olek konsumowałby mniej obu dóbr na skutek wzrostu ceny usług fryzjerskich. W tym przypadku jego optymalny wybór po zmianie ceny znajdowałby się na nowym ograniczeniu budżetowym powyżej punktu B (na lewo od niego). Chociaż efekty: substytucyjny i dochodowy są często omawiane jako sekwencja zdarzeń, należy pamiętać, że zachodzą jednocześnie w wyniku jednego zdarzenia – zmiany ceny. Chociaż można je analizować osobno, oba efekty zawsze występują w tym samym czasie. Zastosowanie krzywych obojętności do wyboru między pracą a czasem wolnym oraz do wyboru międzyokresowego Krzywe obojętności mają zastosowanie do wielu wyborów dokonywanych przez gospodarstwa domowe, w tym do podziału czasu między czas wolny a pracę oraz do wyboru międzyokresowego między obecną a przyszłą konsumpcją. W przypadku wyboru między pracą a czasem wolnym, krzywe obojętności pokazują kombinacje czasu wolnego i dochodu, które zapewniają określony poziom użyteczności. W wyborze międzyokresowym krzywe obojętności pokazują kombinacje obecnej i przyszłej konsumpcji, zapewniające określony poziom użyteczności. Ogólne zasady co do kształtów krzywych obojętności – ujemne nachylenie oraz większa stromość po lewej niż po prawej stronie – pozostają takie same. Wybór między pracą a czasem wolnym Patrycja otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 12 dol. za godzinę pracy, ale dostaje podwyżkę do 20 dol. za godzinę. Odejmując czas poświęcony na obowiązki rodzinne i spanie, może przeznaczyć 80 godzin tygodniowo na pracę lub wypoczynek. Jak pokazano na , najwyższy poziom użyteczności Patrycji przy jej początkowym ograniczeniu budżetowym znajduje się w punkcie A, gdzie linia ograniczenia budżetowego jest styczna do dolnej krzywej obojętności (U l ). W punkcie A Patrycja ma 30 godzin czasu wolnego, a więc pracuje 50 godzin i uzyskuje dochód 600 dol. tygodniowo (czyli 50 godzin pracy po 12 dol. za godzinę). Następnie Patrycja dostaje podwyżkę do 20 dol. za godzinę, co przesuwa jej ograniczenie budżetowe w prawo. Jej nowy, maksymalizujący użyteczność wybór występuje w punkcie, w którym nowa linia ograniczenia budżetowego jest styczna do wyższej krzywej obojętności (U h ). W punkcie B Patrycja ma 40 godzin czasu wolnego i pracuje 40 godzin, uzyskując tygodniowy dochód 800 dol. (czyli 40 godzin pracy po 20 dol. za godzinę). Skutki zmiany płacy Patrycja zaczyna od punktu A, czyli od punktu styczności między początkowym ograniczeniem budżetowym a niższą krzywą obojętności U l . Wzrost płacy przesuwa jej ograniczenie budżetowe w prawo, dzięki czemu może teraz wybrać punkt B na krzywej obojętności Uh. Efektem substytucyjnym jest przejście z punktu A do C. Efekt substytucyjny powoduje, że Patrycja wybiera mniej czasu wolnego, który jest relatywnie droższy, i osiąga większy dochód, który jest relatywnie łatwiejszy do uzyskania. Efektem dochodowym jest przesunięcie z punktu C do B. Efekt dochodowy w tym przykładzie prowadzi do większej konsumpcji obu dóbr. Ostatecznie, w tym przykładzie dochód wzrasta z powodu zarówno efektu substytucyjnego, jak i dochodowego. Natomiast czas wolny maleje z powodu działania efektu substytucyjnego, ale rośnie z powodu działania efektu dochodowego, co prowadzi – w przypadku Patrycji – do ogólnego wzrostu ilości czasu wolnego. Efekty: substytucyjny i dochodowy są narzędziem ułatwiającym analizę reakcji Patrycji na wzrost płacy godzinowej. Linia przerywana pozwala na oddzielenie tych dwóch efektów na wykresie. Efekt substytucyjny pokazuje, jak Patrycja zmieniłaby czas pracy, gdyby – pozostając na tym samym poziomie użyteczności – jej płaca wzrosła, czyli gdyby dochód był relatywnie tańszy, a czas wolny relatywnie droższy. Nachylenie linii ograniczenia budżetowego na rysunku przedstawiającym wybór między pracą a czasem wolnym (ang. labor-leisure diagram ) jest określone przez stawkę płacy. W ten sposób linia przerywana reprezentuje wybór między pracą a czasem wolnym według nowej stawki płacy. Linia ta jest jednocześnie styczna do początkowej krzywej obojętności, pokazującej początkowy poziom użyteczności lub „siły nabywczej”. Przesunięcie z początkowego punktu A do punktu C, który jest punktem styczności między początkową krzywą obojętności a linią przerywaną, sugeruje, że z powodu wyższej płacy Patrycja woli mieć mniej czasu wolnego i osiągać większy dochód. Strzałki oznaczone literą „s” na osi poziomej i pionowej pokazują zmianę czasu wolnego i dochodu wynikającą z działania efektu substytucyjnego. Efekt dochodowy polega na tym, że wyższa płaca, przesuwając linię ograniczenia budżetowego w prawo, umożliwia Patrycji osiągnięcie wyższego poziomu użyteczności. Efekt dochodowy to przesunięcie z punktu C do B. Pokazuje on, jak zmienia się zachowanie Patrycji w odpowiedzi na wyższy poziom użyteczności lub „siły nabywczej” przy takiej samej stawce płac (co przedstawia linia przerywana równoległa do nowej linii ograniczenia budżetowego). Efekt dochodowy, zachęcający Patrycję do konsumowania większej ilości czasu wolnego i uzyskiwania większych dochodów, jest zilustrowany strzałkami na osi poziomej i pionowej . Łącząc te efekty, reakcją Patrycji na wyższą płacę jest przejście z punktu A do B. W efekcie Patrycja uzyskuje większy dochód. Dzieje się tak zarówno dlatego, że efekt substytucyjny wyższych płac sprawił, że dochód jest relatywnie tańszy, tj. łatwiejszy do uzyskania, jak i dlatego, że efekt dochodowy wyższych zarobków umożliwił osiągnięcie większego dochodu i większej ilości czasu wolnego. Przejście z punktu A do B wiąże się również ze zwiększeniem ilości czasu wolnego, ponieważ zgodnie z preferencjami Patrycji efekt dochodowy, który zachęca do zwiększenia konsumpcji czasu wolnego, jest silniejszy od efektu substytucyjnego, powodującego mniejszą konsumpcję czasu wolnego. przedstawia tylko preferencje Patrycji. Inni ludzie mogą dokonywać odmiennych wyborów. Na przykład osoba, dla której efekty: substytucyjny i dochodowy dokładnie się równoważą w zakresie zmiany ilości czasu wolnego, w wyniku wzrostu płacy wybierze punkt taki jak D, leżący dokładnie powyżej początkowego punktu A, co oznacza, że wszelkie korzyści z wyższej płacy przejawiają się w postaci wzrostu dochodu, a liczba godzin pracy nie zmienia się. Jeszcze inna osoba, dla której efekt substytucyjny przewyższy efekt dochodowy w zakresie zmiany ilości czasu wolnego, może w wyniku wzrostu płacy wybrać punkt taki jak F, gdzie reakcją na wyższe zarobki jest przepracowanie większej liczby godzin i uzyskanie znacznie większych dochodów. Aby przedstawić te różne preferencje, wystarczy narysować krzywą obojętności U h tak, aby była styczna do nowej linii ograniczenia budżetowego w punkcie D lub F, a nie w punkcie B. Wybór międzyokresowy Robert zaoszczędził 10 000 dol. Myśli o wydaniu części lub całości pieniędzy na obecne wakacje, a resztę odłoży na kolejny duży wyjazd wakacyjny za pięć lat. W ciągu tych pięciu lat spodziewa się osiągnąć łącznie 80-procentową stopę zwrotu. pokazuje ograniczenie budżetowe Roberta i jego krzywe obojętności dotyczące wyboru między obecną a przyszłą konsumpcją. Najwyższy poziom użyteczności, jaki Robert może osiągnąć przy swoim początkowym międzyokresowym ograniczeniu budżetowym, występuje w punkcie A, gdzie Robert wydaje 6000 dol. na bieżącą konsumpcję i oszczędza 4000 dol. na przyszłość, spodziewając się, że wraz ze skumulowanymi odsetkami będzie miał 7200 dol. na przyszłą konsumpcję (tj. 4000 dol. bieżących oszczędności powiększonych o 80-procentową stopę zwrotu). Jednak Robert właśnie zdał sobie sprawę z tego, że jego oczekiwana stopa zwrotu była nierealistycznie wysoka. Bardziej realistycznym oczekiwaniem jest uzyskanie w ciągu pięciu lat łącznego zwrotu w wysokości 30%. W efekcie międzyokresowe ograniczenie budżetowe obraca się w lewo, tak że początkowy, maksymalizujący użyteczność wybór nie jest już dostępny. Czy Robert zareaguje na niższą stopę zwrotu oszczędzając więcej czy mniej, czy też taką samą kwotę? Myślenie przy pomocy efektów: substytucyjnego i dochodowego ponownie ułatwia analizę skutków zmiany stopy procentowej. Linia przerywana, która pozwala na oddzielenie efektu substytucyjnego i dochodowego, ma takie samo nachylenie jak nowa linia ograniczenia budżetowego, czyli reprezentuje nową stopę procentową, ale jest styczna do początkowej krzywej obojętności, aby utrzymać użyteczność lub „siłę nabywczą” na niezmienionym poziomie. Efekt substytucyjny ilustruje zmianę konsumpcji spowodowaną tym, że niższa stopa zwrotu czyni przyszłą konsumpcję relatywnie droższą, a obecną relatywnie tańszą. Przejście z początkowego punktu A do punktu C pokazuje, w jaki sposób Robert w odpowiedzi na niższą stopę procentową ogranicza konsumpcję przyszłą na rzecz konsumpcji obecnej bez zmiany poziomu użyteczności. Strzałki reprezentujące efekt substytucyjny na osi poziomej i pionowej ilustrują kierunek działania efektu substytucyjnego. Zgodnie z efektem substytucyjnym, na skutek niższej stopy procentowej Robert powinien zwiększyć konsumpcję bieżącą, a zmniejszyć konsumpcję przyszłą. Robert ma także do czynienia z efektem dochodowym. Niższa stopa zwrotu przesuwa linię ograniczenia budżetowego w lewo, co oznacza spadek użyteczności lub „siły nabywczej” Roberta. Efekt dochodowy (przy założeniu dóbr normalnych) powoduje spadek konsumpcji obecnej i przyszłej. Działanie efektu dochodowego w postaci zmniejszenia konsumpcji ilustrują strzałki znajdujące się koło litery „d” przy osi poziomej i pionowej . Krzywe obojętności i międzyokresowe ograniczenie budżetowe Początkowy punkt optymalny to A, będący punktem styczności między początkowym ograniczeniem budżetowym a początkową krzywą obojętności Uh. Linia przerywana jest równoległa do nowego ograniczenia budżetowego, czyli jej nachylenie odzwierciedla niższą stopę procentową, ale jest styczna do początkowej krzywej obojętności. Przesunięcie z punktu A do C jest efektem substytucyjnym: w przypadku obniżenia stopy procentowej przyszła konsumpcja staje się relatywnie droższa, a obecna konsumpcja – relatywnie tańsza. Efekt dochodowy to przesunięcie z punktu C do B i przedstawia zmniejszenie użyteczności lub „siły nabywczej”, co powoduje przejście na niższą krzywą obojętności Ul, ale przy takiej samej relacji cen. Efekt dochodowy oznacza mniejszą obecną i przyszłą konsumpcję. Przesuwając się z punktu A do B, efekt substytucyjny dla konsumpcji obecnej jest silniejszy niż efekt dochodowy, więc efektem całkowitym jest zwiększenie obecnej konsumpcji. Zauważ, że dolna krzywa obojętności mogłaby równie dobrze być styczna do nowego ograniczenia budżetowego w punkcie D lub F, w zależności od osobistych preferencji. Patrząc na oba efekty łącznie, efekt substytucyjny zachęca Roberta do zwiększenia konsumpcji obecnej i zmniejszenia konsumpcji przyszłej, ponieważ obecna konsumpcja jest relatywnie tańsza. Z kolei efekt dochodowy zachęca go do zmniejszenia zarówno obecnej, jak i przyszłej konsumpcji, ponieważ niższa stopa procentowa przesuwa go na niższy poziom użyteczności. Wziąwszy pod uwagę preferencje Roberta, efekt substytucyjny jest silniejszy, więc na obniżenie stopy procentowej reaguje on zwiększeniem konsumpcji obecnej i zmniejszeniem oszczędności, wybierając punkt B. Jednak inni ludzie mogą mieć odmienne preferencje. W wyniku obniżenia stopy procentowej mogą wybrać ten sam poziom obecnej konsumpcji i ten sam poziom oszczędności jak w punkcie D lub zdecydować się na zmniejszenie konsumpcji obecnej i zwiększenie oszczędności jak w punkcie F. W przypadku tych odmiennych zestawów preferencji efekt dochodowy zmiany konsumpcji obecnej jest relatywnie silniejszy, a efekt substytucyjny – relatywnie słabszy. Wyznaczanie efektów substytucyjnych i dochodowych na rysunku Krzywe obojętności są narzędziem analitycznym pozwalającym na zobrazowanie wszystkich koszyków dóbr zapewniających taką samą użyteczność. Eliminują potrzebę przypisywania wartości liczbowych poziomom użyteczności i pomagają naświetlić proces podejmowania decyzji dotyczących maksymalizacji użyteczności. Umożliwiają również szczegółową analizę efektów zmian cen, płac lub stóp procentowych za pomocą efektów: substytucyjnego i dochodowego. Jeśli sprawia ci trudność wyznaczenie na rysunku efektów: substytucyjnego i dochodowego, tak aby wszystkie punkty styczności wyszły poprawnie, przydatna może być poniższa procedura. Krok 1. Zacznij od narysowania ograniczenia budżetowego, pokazującego wybór między dwoma dobrami – powiedzmy cukierkami i filmami. Wybierz punkt A, który będzie optymalnym koszykiem dóbr, dla którego krzywa obojętności jest styczna do linii ograniczenia budżetowego – często wygodniej jest jeszcze nie rysować tej krzywej obojętności, jak na . Krok 2. Załóżmy teraz, że cena filmów się zmienia – powiedzmy: rośnie. W efekcie linia ograniczenia budżetowego obraca się do wewnątrz. Wiesz, że wyższa cena przesunie konsumenta do niższego poziomu użyteczności, reprezentowanego przez niższą krzywą obojętności. Ale na tym etapie narysuj tylko nową linię budżetową ( ). Krok 3. Kluczową czynnością w wyznaczeniu efektów: substytucyjnego i dochodowego jest wstawienie linii przerywanej, równoległej do nowej linii ograniczenia budżetowego. Linia ta jest narzędziem graficznym, które pozwala rozróżnić dwie zmiany: (1) zmianę konsumpcji dwóch dóbr wynikającą ze zmiany relacji cen — przy niezmienionym poziomie użyteczności — będącą efektem substytucyjnym; oraz (2) zmianę konsumpcji dwóch dóbr wynikającą z przejścia z jednej krzywej obojętności na drugą — przy niezmienionych cenach względnych — będącą efektem dochodowym. W tym kroku wstawiana jest linia przerywana. Zauważ, że linia przerywana znajduje się blisko początkowego punktu A, ale przez niego nie przechodzi, co pokazuje . Krok 4. Teraz narysuj początkową krzywą obojętności, tak aby była styczna zarówno w punkcie A do początkowej linii budżetowej, jak i w punkcie C do linii przerywanej. Wielu studentów uważa, że najłatwiej jest najpierw wybrać punkt C, w którym początkowa krzywa obojętności jest styczna do linii przerywanej, a następnie narysować początkową krzywą obojętności przechodzącą przez punkty A i C. Efekt substytucyjny to ruch wzdłuż początkowej krzywej obojętności na skutek zmiany ceny przy niezmienionym poziomie użyteczności, czyli przejście z punktu A do C. Zgodnie z oczekiwaniami, efekt substytucyjny prowadzi do spadku konsumpcji dobra, które jest stosunkowo droższe, co pokazuje strzałka „s” (substytucja) na osi pionowej, oraz do zwiększenia konsumpcji dobra, które jest relatywnie tańsze, na co wskazuje strzałka „s” na osi poziomej ( ). Krok 5. Mając na uwadze działanie efektu substytucyjnego, wybierz teraz maksymalizujący użyteczność punkt B na nowej linii ograniczenia budżetowego. Wybierając punkt B, zastanów się, czy efekt substytucyjny czy dochodowy ma mieć większy wpływ na dobro z osi poziomej (w tym przypadku cukierki). Jeśli punkt B wybierzesz tak, że będzie znajdował się dokładnie poniżej punktu A (jak pokazano tutaj), wtedy efekt dochodowy będzie dokładnie równoważył efekt substytucyjny w zakresie zmiany ilości dobra z osi poziomej. Jeśli wstawisz punkt B tak, że będzie leżał trochę na prawo od początkowego punktu A, wtedy efekt substytucyjny przeważy nad efektem dochodowym. Jeśli wstawisz punkt B tak, że będzie leżał trochę na lewo od punktu A, to efekt dochodowy będzie silniejszy niż efekt substytucyjny. Efekt dochodowy to ruch z punktu C do B. Pokazuje on, jak zmienia się wybór konsumenta w wyniku spadku siły nabywczej i zmiany poziomu użyteczności, przy niezmienionej relacji cen. W przypadku dóbr normalnych, ujemny efekt dochodowy oznacza mniejszą konsumpcję każdego dobra, co pokazuje kierunek strzałek „d” (efekt dochodowy) na osi pionowej i poziomej ( ). Ćwicząc rysowanie efektów substytucyjnego i dochodowego, przeanalizuj następujące warianty: 1) cena spada zamiast rosnąć; 2) zmiana ceny wpływa na dobro z osi pionowej lub na dobro z osi poziomej, 3) efekt substytucyjny przewyższa efekt dochodowy lub efekt dochodowy przewyższa efekt substytucyjny albo oba efekty są sobie równe. Ostatnia uwaga: pomocną linię przerywaną można też narysować jako styczną do nowej krzywej obojętności i równoległą do początkowej linii budżetowej, a nie styczną do początkowej krzywej obojętności i równoległą do nowej linii budżetowej. Niektórzy studenci uważają to podejście za bardziej intuicyjne. Otrzymane odpowiedzi dotyczące kierunku i względnych rozmiarów efektów: substytucyjnego i dochodowego powinny być jednak takie same. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Krzywe obojętności wraz z linią ograniczenia budżetowego znajdują się na rysunku przedstawiającym równowagę konsumenta, który dokonuje wyboru między konsumpcją dwóch dóbr. Wszystkie punkty wzdłuż danej krzywej obojętności zapewniają ten sam poziom użyteczności. Wyższe krzywe obojętności reprezentują wyższy poziom użyteczności. Krzywe obojętności mają nachylenie ujemne, ponieważ jeśli użyteczność ma pozostać taka sama we wszystkich punktach wzdłuż krzywej obojętności, zmniejszenie ilości dobra z osi pionowej musi być skompensowane wzrostem ilości dobra z osi poziomej (i na odwrót). Krzywe obojętności są bardziej strome po lewej i bardziej płaskie po prawej stronie z powodu malejącej użyteczności krańcowej. Wyborem maksymalizującym użyteczność przy danym ograniczeniu budżetowym jest punkt styczności linii ograniczenia budżetowego z krzywą obojętności. Zmiana ceny dowolnego dobra wywołuje dwa efekty: substytucyjny i dochodowy. Efekt substytucyjny powoduje, że maksymalizująca użyteczność osoba będzie kupowała mniej dobra, które jest relatywnie droższe, a więcej tego, które jest relatywnie tańsze. Efekt dochodowy powoduje, że maksymalizująca użyteczność osoba będzie kupowała więcej obu dóbr, jeśli użyteczność wzrasta, lub mniej obu dóbr, jeśli użyteczność maleje (gdy oba dobra są dobrami normalnymi). W modelu wyboru między pracą a czasem wolnym, zmiana płacy wywołuje dwa efekty: substytucyjny i dochodowy. Efektem substytucyjnym podwyżki płacy jest zwiększenie dochodu, ponieważ zarabianie pieniędzy jest „tańsze”, i zmniejszenie ilości czasu wolnego, ponieważ zwiększył się jego koszt alternatywny. Efektem dochodowym podwyżki płacy jest zwiększenie ilości czasu wolnego i dochodu, ponieważ oba dobra są dobrami normalnymi. Efekty: substytucyjny i dochodowy spadku płac są dokładnie odwrotne. W międzyokresowym modelu wyboru konsumpcji w czasie, każda zmiana stopy procentowej wywołuje dwa efekty: substytucyjny i dochodowy. Efektem substytucyjnym wzrostu stopy procentowej jest zwiększenie przyszłej konsumpcji, ponieważ oszczędzanie pieniędzy staje się tańsze, a także zmniejszenie konsumpcji obecnej (wzrost oszczędności), ponieważ koszt alternatywny konsumpcji bieżącej, którym jest utrata przyszłej konsumpcji, jest większy. Efektem dochodowym wzrostu stopy procentowej jest zwiększenie zarówno obecnej, jak i przyszłej konsumpcji, ponieważ są to dobra normalne. Efekty: substytucyjny i dochodowy spadku stopy procentowej są dokładnie odwrotne. Pytania Jaki jest preferowany punkt na krzywej obojętności? Dlaczego krzywe obojętności mają nachylenie ujemne? Dlaczego krzywe obojętności są strome po lewej stronie i bardziej płaskie po prawej? Ile krzywych obojętności ma dana osoba? Jak rozpoznać, które krzywe obojętności reprezentują wyższy, a które niższy poziom użyteczności? Co to jest efekt substytucyjny? Co to jest efekt dochodowy? Czy „efekt dochodowy” wiąże się ze zmianą dochodów? Odpowiedź uzasadnij. Czy zmiana ceny wywołuje zarówno efekt dochodowy, jak i efekt substytucyjny? Czy zmiana dochodu wywołuje zarówno efekt dochodowy, jak i efekt substytucyjny? Czy może w niektórych przypadkach wystąpić tylko efekt dochodowy lub tylko efekt substytucyjny? Odpowiedź uzasadnij. Który efekt jest większy: dochodowy czy substytucyjny?

Social Sciences


Wartość zaktualizowana W zostało wyjaśnione, że ceny akcji (ang. stocks ) i obligacji (ang. bonds ) zależą od przyszłych wydarzeń. Cena obligacji zależy od przyszłych płatności, których oczekuje się z tytułu tych obligacji, w tym zarówno płatności odsetek, jak i spłaty wartości nominalnej. Cena akcji zależy od oczekiwanych przyszłych zysków osiąganych przez przedsiębiorstwo. Pojęcie wartości zaktualizowana (PV) (ang. present discounted value (PDV) ), które jest zdefiniowana jako kwota, którą kupiec powinien być skłonny zapłacić dzisiaj za strumień oczekiwanych przyszłych płatności, może zostać wykorzystane do obliczenia adekwatnych cen akcji i obligacji. Aby odnieść wartość zdyskontowaną do przyszłej płatności, zastanów się, jaką sumę pieniędzy musisz mieć dzisiaj, aby jej wartość zrównała się z określoną kwotą w przyszłości. Ta kalkulacja będzie wymagała stopy procentowej (ang. interest rate ). Na przykład, jeśli stopa procentowa wynosi 10%, płatność w wysokości 110 dol. za rok będzie miała wartość dzisiejszą równą 100 dol. — to znaczy, możesz wziąć 100 dol. dzisiaj i mieć 110 dol. w przyszłości. Najpierw pokażemy, jak zastosować wartość dzisiejszą do obliczenia wartości akcji, a następnie do obligacji. Stosowanie wartości zaktualizowanej do obliczenia wartości akcji Rozważmy przypadek spółki Babble, która oferuje lekcje emisji głosu. Dla uproszczenia powiedzmy, że założyciel Babble ma 63 lata i planuje przejść na emeryturę za dwa lata, kiedy to spółka zostanie rozwiązana. Spółka sprzedaje 200 akcji, a zyski mają wynieść 15 mln dol. w bieżącym okresie, 20 mln dol. za rok i 25 mln dol. za dwa lata. Wszystkie zyski będą wypłacane akcjonariuszom w formie dywidendy, gdy tylko zostaną one zrealizowane. Wziąwszy pod uwagę te wszystkie informacje, policzmy, ile inwestor zapłaci za akcje tej spółki? Inwestor finansowy, myśląc o tym, jaka jest dzisiejsza wartość przyszłych płatności, będzie musiał wybrać stopę procentową. Ta stopa procentowa będzie odzwierciedlać stopę zwrotu z innych dostępnych możliwości inwestycji finansowych, czyli koszt alternatywny zainwestowania kapitału finansowego, a także premię za ryzyko (tj. stosowana jest wyższa stopa procentowa, jeśli ta inwestycja wydaje się szczególnie ryzykowna). W tym przykładzie powiedzmy, że inwestor finansowy decyduje, że odpowiednia stopa procentowa do wyceny przyszłych płatności wynosi 15%. pokazuje, jak obliczyć dzisiejszą wartość przyszłych zysków. Dla każdego okresu, w którym świadczenie ma być odbierane, zastosuj wzór: Wartość dzisiejsza = Wartość przyszła otrzymana w określonym roku w przyszłości (1 + stopa procentowa) liczba lat t Obliczanie dzisiejszej wartości akcji Płatności od spółki Wartość dzisiejsza 15 mln dol. obecnie 15 mln dol. 20 mln dol. za 1 rok 20 mln dol./(1 + 0,15) 1 = 17,4 mln dol. 25 mln dol. za 2 lata 25 mln dol./(1 + 0,15) 2 = 18,9 mln dol. Razem 51,3 mln dol. Następnie zsumuj wszystkie dzisiejsze wartości uzyskane w kolejnych okresach, aby poznać ostateczną odpowiedź. Obliczona wartość dzisiejsza pozwala odpowiedzieć na pytanie, ile określona kwota w przyszłości jest warta dzisiaj, biorąc pod uwagę 15% stopę procentową. Zwróć uwagę, że poszczególne obliczenia PV należy wykonać osobno dla kwot otrzymanych w różnym czasie w przyszłości. Następnie podziel PV łącznych zysków przez liczbę akcji, w tym przypadku jest ich 200. A więc: 51,3 mln/200 = 0,2565 mln. Cena za akcję powinna wynosić około 256 500 dol. Oczywiście, w prawdziwym świecie oczekiwane zyski to tylko przypuszczenie, a nie twarde dane. Podjęcie decyzji o tym, jaką stopę procentową zastosować do dyskontowania, może być trudne. Należy wziąć pod uwagę zarówno potencjalne zyski kapitałowe z przyszłej sprzedaży akcji, jak i dywidendy, które mogą zostać wypłacone. Różnice opinii w tych kwestiach są właśnie powodem, dla którego niektórzy inwestorzy finansowi chcą kupić akcje, które inni chcą sprzedać: są bardziej optymistycznie nastawieni do przyszłości. Jednak koncepcyjnie wszystko sprowadza się do tego, ile jesteś gotów zapłacić dzisiaj, aby uzyskać strumień płatności w przyszłości. Stosowanie wartości zaktualizowanej do obliczenia wartości obligacji Podobna kalkulacja działa w przypadku obligacji. wyjaśnia, że jeśli stopa procentowa spadnie już po emisji obligacji, a inwestor ma zagwarantowaną wyższą stopę, to wartość rynkowa tej obligacji będzie większa. I odwrotnie, jeśli stopa procentowa wzrośnie po emisji obligacji, a inwestor ma jest zagwarantowaną niższą stopę, to obligacja będzie sprzedawana za mniejszą kwotę. Kalkulacja wartości bieżącej potwierdza te oczekiwania. Pomyśl o zwykłej dwuletniej obligacji. Została wyemitowana na 3000 dol. wartości nominalnej z oprocentowaniem równym 8%. Tak więc, po pierwszym roku obligacja przynosi odsetki w wysokości 240 dol. (czyli 3000 × 8%). Pod koniec drugiego roku obligacja daje 240 dol. odsetek plus 3000 dol. z wykupu wartości nominalnej. Oblicz, ile ta obligacja jest warta w chwili obecnej, jeśli stopa dyskontowa wynosi 8%. Następnie przelicz wszystko ponownie, aby sprawdzić, co się zmieni, jeśli stopy procentowe wzrosną, a właściwa stopa dyskontowa wyniesie 11%. Aby przeprowadzić te obliczenia, spójrz na strumień płatności otrzymywanych z obligacji w przyszłości i ustal, jaka jest ich wartość dzisiejsza. Obliczenia z zastosowaniem wzoru na wartość bieżącą przedstawiono w . Obliczanie dzisiejszej wartości obligacji, kwoty w dol. Strumień płatności (dla stopy procentowej równej 8%) Dzisiejsza wartość (dla stopy procentowej równej 8%) Strumień płatności (dla stopy procentowej równej 11%) Dzisiejsza wartość (dla stopy procentowe równej 11%) 240 płatność po pierwszym roku 240/(1 + 0,08) 1 = 222,20 240 płatność po pierwszym roku 240/(1 + 0,11) 1 = 216,20 3,240 płatność po drugim roku 3240/(1 + 0,08) 2 = 2777,80 3240 płatność po drugim roku 3240/(1 + 0,11) 2 = 2629,60 Razem 3000 Razem 2845,80 Pierwsze obliczenia pokazują, że dzisiejsza wartość obligacji o wartości nominalnej równej 3000 dol., wyemitowanej po stopie procentowej 8%, wynosi zaledwie 3000 dol. To tyle pieniędzy ostatecznie otrzymuje pożyczkobiorca. Obliczenia potwierdzają, że dzisiejsza wartość bieżąca dla pożyczkodawcy jest taka sama. Obligacja przenosi pieniądze w czasie, od tych, którzy chcą oszczędzać obecnie do tych, którzy chcą teraz pożyczyć, ale dzisiejsza wartość tego, co otrzymuje pożyczkobiorca, jest identyczna z dzisiejszą wartością tego, co zostanie spłacone pożyczkodawcy. Drugie podejście do obliczeń pokazuje co się stanie, jeśli stopa procentowa wzrośnie z 8% do 11%. Wysokość płatności odsetkowych wykazanych w pierwszej kolumnie, obliczone dla 8% stopy procentowej, nie ulegają zmianie. Jednak dzisiejsza wartość tych płatności, zdyskontowana teraz wyższą stopą procentową, jest niższa. Mimo że przyszłe płatności w dolarach, które są wypłacane z tytułu odsetek od obligacji, nie uległy zmianie, to osoba, która chce sprzedać obligację, stwierdzi, że wartość jej inwestycji spadła. I ponownie – obliczenia dokonywane w prawdziwym świecie są często bardziej złożone, m.in. dlatego, że zmienia się rynkowa stopa procentowa, ale i ryzyko związane z tym, czy pożyczkobiorca w ogóle spłaci pożyczkę. W każdym razie, cena obligacji jest zawsze dzisiejszą wartością strumienia przyszłych oczekiwanych płatności. Inne zastosowania Wartość zaktualizowana jest szeroko stosowanym narzędziem analitycznym poza światem finansów. Za każdym razem, gdy przedsiębiorstwo zastanawia się nad dokonaniem inwestycji w kapitał rzeczowy, musi porównać obecne koszty dokonania tej inwestycji z obecną zdyskontowaną wartością przyszłych korzyści z tej inwestycji. Gdy rząd rozważa instalację urządzeń zwiększających bezpieczeństwo na autostradzie, musi porównać koszty ponoszone w chwili obecnej z korzyściami uzyskanymi w przyszłości. Niektóre akademickie spory dotyczące polityki środowiskowej, np. o to, jak bardzo zmniejszyć emisje dwutlenku węgla ze względu na ryzyko, że mogą one doprowadzić do globalnego ocieplenia w przyszłości, wynikają z tego, w jaki sposób porównuje się obecne koszty kontroli zanieczyszczeń z korzyściami możliwymi do uzyskania w dłuższej perspektywie. Ktoś, kto wygra na loterii prawo do otrzymania ciągu płatności w czasie kolejnych 30 lat, może być zainteresowany poznaniem jego dzisiejszej wartości. Zawsze, gdy ciąg kosztów i korzyści rozciąga się od teraźniejszości do różnych momentów w przyszłości, wartość dzisiejsza staje się nieodzownym narzędziem analizy.

Social Sciences


Przedmowa Podręcznik Psychologia powstał po to, by bezpłatnie udostępnić studentom materiały dydaktyczne spełniające najwyższe standardy akademickie. Jest adaptacją podręcznika Psychology 2e stworzonego przez OpenStax, fundację non-profit działającą przy Rice University w Stanach Zjednoczonych. Został wydany w 2020 roku przez OpenStax Poland, fundację non-profit z siedzibą w Warszawie. Przedmowa do wydania polskiego Wierzymy, że przyszłość edukacji to swobodny i wygodny dostęp do najlepszych treści, równy dla wszystkich. Fundacja OpenStax Poland wspólnie z fundacją OpenStax realizują tę misję, tworząc wysokiej jakości podręczniki i udostępniając je studentom i wykładowcom. W ramach projektu opublikowano już trzytomowy podręcznik Fizyka dla szkół wyższych (2018) w języku polskim. Psychologia to polska adaptacja Psychology 2e, podręcznika wydanego wiosną 2020 roku. To jeden z najbardziej aktualnych podręczników psychologii na polskim rynku. Publikacja przygotowana została przez OpenStax Poland we współpracy z wykładowcami z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach oraz SWPS Uniwersytetu Humanistycznospołecznego i jest odpowiedzią na rosnące zapotrzebowanie na treści mające wysokie walory dydaktyczne, a zarazem atrakcyjne dla współczesnych studentów. Podręcznik został wydany na otwartej licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe (CC-BY 4.0) . Gwarantuje ona całkowicie bezpłatne użytkowanie i niemal nieograniczone możliwości korzystania z publikacji: wolny dostęp, swobodne przekazywanie pliku PDF oraz legalne modyfikowanie kopii – zarówno tekstu, jak i ilustracji. Jeśli więc zamierzacie Państwo wykorzystać fragmenty publikacji np. do przygotowania własnych materiałów dydaktycznych, nie ma ku temu żadnych przeszkód prawnych ani technicznych, jedynym warunkiem jest powołanie się na źródło: „Psychologia”, OpenStax Poland, 2020, www.openstax.org. Podręcznik jest dostępny w wersji cyfrowej (online oraz w pliku PDF) na stronie OpenStax.org. Podziękowania W pracę nad podręcznikiem zaangażowanych było 12 pracowników naukowych z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach oraz SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny. Składamy serdeczne podziękowania wszystkim, którzy brali udział w tworzeniu tego otwartego podręcznika. W szczególności chcielibyśmy wyróżnić w tym gronie Państwa, którzy okazali nam szczególną pomoc. Są to: dr hab. Joanna Czarnota-Bojarska, Uniwersytet Warszawski, prof. dr hab. Ewa Wojtyna, Uniwersytet Śląski w Katowicach, dr hab. Aleksandra Gruszka-Gosiewska, Uniwersytet Jagielloński, prof. dr hab. Michał Wierzchoń, Uniwersytet Jagielloński. Adaptacja podręcznika została sfinansowana z grantu przekazanego przez The Brian D. Patterson USA-International Foundation. Serdecznie dziękujemy. O podręczniku i jego modyfikacjach względem Psychology 2e Psychologia , podobnie jak podręcznik Psychology 2e , na którym się opiera, przeznaczona jest do zajęć z psychologii ogólnej, trwających 1 semestr. Treść dopasowano pod względem zakresu i kolejności do praktyki dydaktycznej większości uczelni prowadzących takie zajęcia. Niniejsza publikacja pomoże studentom poznać kluczowe pojęcia z dziedziny psychologii. Publikacja została dostosowana do standardów nauczania przedmiotu na polskich uczelniach. Polskie wydanie wzbogacono o obszerne modyfikacje w rozdziałach „Emocje i motywacje” oraz „Osobowość”. Uwzględniono w nich m.in. nieco odmienne podejście do dydaktyki tematu oraz dokonania uznanych polskich psychologów. Rozdziały „Badania”, „Psychologia społeczna” oraz „Terapie i leczenie” zawierają obszerne uzupełnienia odnoszące się do polskich realiów. Rozdział „Psychologia pracy i organizacji” został stworzony w całości od nowa, jego autorką jest dr hab. Joanna Czarnota-Bojarska. Zakres materiału Zakres wiedzy prezentowanej w podręczniku Psychologia został dopasowany do typowych zajęć akademickich z psychologii ogólnej prowadzonych przez 1 semestr. Staraliśmy się zaprezentować psychologię jako dziedzinę ciekawą, przystępną i poruszającą aktualne problemy. Wstęp do psychologii Prowadzenie badań Biopsychologia Stany świadomości Wrażenia zmysłowe i spostrzeganie Uczenie się Myślenie i inteligencja Pamięć Psychologia rozwojowa Emocje i motywacje Osobowość Psychologia społeczna Psychologia pracy i organizacji Stres Zaburzenia psychiczne Terapia i leczenie Funkcje dydaktyczne Struktura podręcznika jest uporządkowana, każdy rozdział zawiera dodatkowe informacje przedstawione w ramkach: Sięgnij po więcej przedstawia czytelnikowi dodatkowe źródła wiedzy, zwykle w postaci klipów wideo. Poznaj szczegóły to informacje pogłębiające temat, często są to dyskusje, przykłady albo opisy badań naukowych. Co o tym sądzisz jest miejscem, w którym poruszane są tematy mogące wywoływać kontrowersję i mające zachęcać czytelnika do krytycznego myślenia. Połącz wątki zawiera wiadomości wykorzystywane w innych obszarach wiedzy poruszonych w tej publikacji albo odwołujące się do wiedzy ogólnej czytelnika. Zasoby dla studentów i wykładowców Na stronie OpenStax.org można znaleźć materiały dodatkowe w języku angielskim, przeznaczone zarówno dla studentów, jak i wykładowców — między innymi przewodniki użytkownika, slajdy, a także arkusze odpowiedzi i rozwiązań dla prowadzących zajęcia i studentów. Aby uzyskać dostęp do materiałów dla wykładowców, należy posiadać zweryfikowane konto instruktorskie, o które można poprosić przy logowaniu na OpenStax.org. Zasoby te są ściśle dopasowane do podręcznika. Twórcy Psychologii wydanej przez OpenStax Poland Autor dr hab. Joanna Czarnota-Bojarska – autorka rozdziału „Psychologia pracy i organizacji” w niniejszej publikacji. Wykładowca na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizuje się w tematyce związanej z psychologią organizacji, autorka wielu publikacji naukowych Redaktorzy i autorzy uzupełnień treści prof. dr hab. Ewa Czerniawska – wykładowca i pracownik naukowy na Wydziale Psychologii Uniwersytecie Warszawskim, specjalizuje się w psychologii uczenia się i pamięci, autorka 9 książek i licznych artykułów naukowych dr Agata Kudlik - psycholog, certyfikowany psychoterapeuta poznawczo–behawioralny, terapeuta schematu, wykładowca akademicki, doktor nauk społecznych w dziedzinie psychologii dr Dorota Karwowska – wykładowca i pracownik naukowy na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego dr Agnieszka Małkowska-Szkutnik – pedagog, psycholog, wykładowca i pracownik naukowy Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Warszawskiego, członek polskiego zespołu Health Behaviour In School-Aged Children a WHO Collaborative Study Recenzenci dr hab. Joanna Czarnota-Bojarska, Uniwersytet Warszawski prof. dr hab. Michał Wierzchoń, Uniwersytet Jagielloński prof. dr Ewa Wojtyna, Uniwersytet Śląski dr hab. Aleksandra Gruszka-Gosiewska, Uniwersytet Jagielloński dr hab. Henryk Majczyński, Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN dr Krzysztof T. Piotrowski, Uniwersytet Jagielloński dr Zuzanna Toeplitz, Uniwersytet Warszawski dr Marta Roczniewska, SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny Konsultacja Paweł Szczuciński – lekarz ze specjalizacją w dziedzinie psychiatrii i pediatrii, konsultacja fragmentu dotyczącego informacji o lekach w rozdziale Terapie i leczenie Korekta językowa Anna Grabarczyk, Monika Hryniewicka, Marcin Kuźma, Elżbieta Nowacka-Kuźma, Katarzyna Siedlecka Tłumacze Anna Czechowska, Nika Fronc-Iniewicz, Magdalena Kroenke, Monika Olasek, Magdalena Skrzypek, Magdalena Szwedowska, Małgorzata Załoga Redakcja techniczna Patryk Bojarski Ilustracje Marta Sztuka Wsparcie redakcji Marta Sztuka, Dorota Rokowska Zgłaszanie błędów Wszystkie podręczniki OpenStax przechodzą rygorystyczny proces recenzji. Mimo to niektóre błędy mogły zostać przeoczone, co zdarza się w każdej profesjonalnej publikacji. Nasze książki są cyfrowe, dlatego możemy uaktualniać je, ilekroć zachodzi taka potrzeba. By zaproponować poprawkę, prosimy skorzystać z odnośnika na stronie podręcznika na OpenStax.org. Zgłoszone poprawki są oceniane przez ekspertów. Format Niniejsza publikacja jest dostępna za darmo na stronie internetowej OpenStax.org oraz w pliku PDF dostępnym do pobrania z tejże strony. Podręcznik zostanie również wydrukowany w niewielkim nakładzie i będzie można go znaleźć w bibliotekach uczelni partnerskich. O projekcie OpenStax OpenStax to fundacja charytatywna z siedzibą w Rice University w Stanach Zjednoczonych. Misją fundacji jest ułatwianie studentom dostępu do edukacji. Pierwszy otwarty podręcznik fundacja wydała w 2012 roku. Od tamtej pory jej oferta podręczników rozrosła się do ponad 40 pozycji w języku angielskim. Korzystają z nich setki tysięcy studentów na całym świecie. OpenStax realizuje swoją misję dzięki hojności innych organizacji charytatywnych. Darowizny oraz usługi i zasoby otrzymywane na preferencyjnych warunkach od innych partnerów pozwalają nam pokonywać najczęściej występujące bariery utrudniające osiągnięcie sukcesu zarówno studentom jak i wykładowcom. Autorzy Psychologii 2e Główni autorzy Dr Rose Spielman – autor wiodący Psychology 2e, wykładowca i certyfikowana terapeutka z 20-letnim doświadczeniem. Pracowała na Quinnipiac University, Housatonic Community College oraz w Goodwin College William J. Jenkins, Mercer University Marilyn D. Lovett, Spelman College Współautorzy Mara Aruguete, Lincoln University Laura Bryant, Eastern Gateway Community College Barbara Chappell, Walden University Kathryn Dumper, Bainbridge State College Arlene Lacombe, Saint Joseph’s University Julie Lazzara, Paradise Valley Community College Tammy McClain, West Liberty University Barbara B. Oswald, Miami University Marion Perlmutter, University of Michigan Mark D. Thomas, Albany State University Recenzenci Patricia G. Adams, Pitt Community College Daniel Bellack, Trident Technical College Christopher M. Bloom, Providence College Jerimy Blowers, Cayuga Community College Salena Brody, Collin College David A. Caicedo, Borough of Manhattan Community College, CUNY Bettina Casad, University of Missouri–St. Louis Sharon Chacon, Northeast Wisconsin Technical College James Corpening Frank Eyetsemitan, Roger Williams University Tamara Ferguson, Utah State University Kathleen Flannery, Saint Anselm College Johnathan Forbey, Ball State University Laura Gaudet, Chadron State College William Goggin, University of Southern Mississippi Jeffery K. Gray, Charleston Southern University Heather Griffiths, Fayetteville State University Mark Holder, University of British Columbia Rita Houge, Des Moines Area Community College Colette Jacquot, Strayer University John Johanson, Winona State University Andrew Johnson, Park University Shaila Khan, Tougaloo College Cynthia Kreutzer, Georgia State University Perimeter College at Clarkston Campus Carol Laman, Houston Community College Dana C. Leighton, Texas A&M University—Texarkana Thomas Malloy, Rhode Island College Jan Mendoza, Golden West College Christopher Miller, University of Minnesota Lisa Moeller, Beckfield College Amy T. Nusbaum, Heritage University Jody Resko, Queensborough Community College (CUNY) Hugh Riley, Baylor University Juan Salinas, University of Texas at Austin Brittney Schrick, Southern Arkansas University Phoebe Scotland, College of the Rockies Christine Selby, Husson University Sally B. Seraphin, Centre College Brian Sexton, Kean University Nancy Simpson, Trident Technical College Jason M. Smith, Federal Bureau of Prisons – FCC Hazelton Robert Stennett, University of Georgia Jennifer Stevenson, Ursinus College Eric Weiser, Curry College Jay L. Wenger, Harrisburg Area Community College Alan Whitehead, Southern Virginia University Valjean Whitlow, American Public University Rachel Wu, University of California, Riverside Alexandra Zelin, University of Tennessee at Chattanooga

Social Sciences


Wprowadzenie Psychologia jest dyscypliną naukową zajmującą się ludzkim umysłem i zachowaniem. (Źródło: „tło” modyfikacja pracy Nattachai Noogure'a; źródło „lewa góra”: modyfikacja pracy Marynarki Wojennej USA: „góra środek lewe” modyfikacja pracy Petera Shanksa; źródło „góra środek prawe”: modyfikacja pracy „devinf”/Flickr; źródło „prawa góra”: modyfikacja pracy Quintero Sinisterra; źródło „dół lewy”: modyfikacja pracy Gabriela Rocha; źródło „dół środek lewy”: modyfikacja pracy Caleba Roenigka; źródło „dolne, środek po prawej” modyfikacja pracy Staffan Scherz; źródło: „prawy dół”: modyfikacja pracy Czech Provincial Reconstruction Team). Clive Wearing (ur. 1938), uznany muzyk, utracił umiejętność tworzenia nowych wspomnień w wyniku choroby, na którą zapadł w wieku 46 lat. O ile mężczyzna nadal potrafi bezbłędnie grać na pianinie, to nie jest w stanie zapamiętać, co jadł na śniadanie zaledwie kilka godzin wcześniej (Sacks, 2007). James Wannerton przeżywa doznania zmysłowe powiązane z dźwiękiem słów. Imię jego byłej dziewczyny smakuje według niego jak rabarbar (Mundasad, 2013). John Nash (1928-2015) to wybitny matematyk i laureat nagrody Nobla. Mimo piastowania funkcji profesora na Massachusetts Institute of Technology (MIT) zwykł opowiadać innym, że w artykułach publikowanych w „ New York Times ” zakodowane są wiadomości od istot pozaziemskich skierowane do niego. Naukowiec zaczął również słyszeć głosy i stał się podejrzliwy wobec otaczających go ludzi. Wkrótce po tym u Nasha zdiagnozowano schizofrenię i został on przyjęty do państwowego szpitala psychiatrycznego (O’Connor i Robertson, 2002). Nash był bohaterem filmu z 2001 roku pt. Piękny umysł. Dlaczego te wszystkie osoby miały takie doświadczenia? Jak działa ludzki mózg? Jakie powiązania istnieją między wewnętrznymi procesami zachodzącymi w mózgu a zachowaniami danej osoby? Podręcznik Psychologia omawia szereg sposobów, w jakie dziedzina psychologii bada tego typu problemy. References American Board of Forensic Psychology. (2014). Brochure . Pobrane z: http://www.abfp.com/brochure.asp. American Psychological Association. (2014). Pobrane z: www.apa.org. American Psychological Association. (2014). Graduate training and career possibilities in exercise and sport psychology. Pobrane z: http://www.apadivisions.org/division-47/about/resources/training.aspx?item=1. American Psychological Association. (2019). Maime Phipps Clark, PhD , and Kenneth Clark, PhD . Pobrane z: https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark. American Psychological Association. (2011). Psychology as a career. Pobrane z: http://www.apa.org/education/undergrad/psych-career.aspx. Ashliman, D. L. (2001). Cupid and Psyche. In Folktexts: A library of folktales, folklore, fairy tales, and mythology. Pobrane z: http://www.pitt.edu/~dash/cupid.html. Betancourt, H., & López, S. R. (1993). The study of culture, ethnicity, and race in American psychology. American Psychologist , 48 , 629–637. Black, S. R., Spence, S. A., Omari, S. R. (2004). Contributions of African Americans to the field of psychology. Journal of Black Studies , 35 , 40–64. Bulfinch, T. (1855). The age of fable: Or, stories of gods and heroes . Boston, MA: Chase, Nichols and Hill. Buss, D. M. (1989). Sex differences in human mate preferences: Evolutionary hypotheses tested in 37 cultures. Behavioral and Brain Sciences , 12 , 1–49. Carlson, N. R. (2013). Physiology of Behavior (11 th ed.). Boston, MA: Pearson. Confer, J. C., Easton, J. A., Fleischman, D. S., Goetz, C. D., Lewis, D. M. G., Perilloux, C., Buss, D. M. (2010). Evolutionary psychology. Controversies, questions, prospects, and limitations. American Psychologist , 65 , 100–126. Crawford, M., Marecek, J. (1989). Psychology reconstructs the female 1968–1988. Psychology of Women Quarterly , 13 , 147–165. Danziger, K. (1980). The history of introspection reconsidered. Journal of the History of the Behavioral Sciences , 16 , 241–262. Darwin, C. (1871). The descent of man and selection in relation to sex . London: John Murray. Darwin, C. (1872). The expression of the emotions in man and animals . London: John Murray. DeAngelis, T. (2010). Fear not. gradPSYCH Magazine , 8 , 38. Department of Health and Human Services. (n.d.). Projected future growth of the older population. Pobrane z: http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/future_growth/future_growth.aspx#age. Endler, J. A. (1986). Natural Selection in the Wild . Princeton, NJ: Princeton University Press. Fogg, N. P., Harrington, P. E., Harrington, T. F., & Shatkin, L. (2012). College majors handbook with real career paths and payoffs (3 rd ed.). St. Paul, MN: JIST Publishing. Franko, D. L., et al. (2012). Racial/ethnic differences in adults in randomized clinical trials of binge eating disorder. Journal of Consulting and Clinical Psychology , 80 , 186–195. Friedman, H. (2008), Humanistic and positive psychology: The methodological and epistemological divide. The Humanistic Psychologist , 36 , 113–126. Główny Urząd Statystyczny. Ludność. stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym (stan w dniu 31.12.2019). Publikacja 30.04.2020. Gordon, O. E. (1995). A brief history of psychology. Pobrane z: http://www.psych.utah.edu/gordon/Classes/Psy4905Docs/PsychHistory/index.html#maptop. Green, C. D. (2001). Classics in the history of psychology. Pobrane z: http://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm. Greengrass, M. (2004). 100 years of B.F. Skinner. Monitor on Psychology , 35 , 80. Hock, R. R. (2009). Social psychology. Forty studies that changed psychology: Explorations into the history of psychological research (pp. 308–317). Upper Saddle River, NJ: Pearson. Hoffman, C. (2012). Careers in clinical, counseling, or school psychology; mental health counseling; clinical social work; marriage & family therapy and related professions . Pobrane z: http://www.indiana.edu/~psyugrad/advising/docs/Careers%20in%20Mental%20Health%20Counseling.pdf. Ignaszak, M. (2016). Jak zostać psychologiem klinicznym? Pobrane z: http://pytaniaiodpowiedzi.pl/jak-zostac-psychologiem-klinicznym/. Jang, K. L., Livesly, W. J., Vernon, P. A. (1996). Heritability of the Big Five personality dimensions and their facets: A twin study. Journal of Personality , 64 , 577–591. Knekt, P. P., Lindfors, O., Härkänen, T., Välikoski, M., Virtala, E., Laaksonen, M. A., Marttunen, M., Kaipainen, M., Renlund, C.; Helsinki Psychotherapy Study Group. (2008). Randomized trial on the effectiveness of long- and short-term psychodynamic psychotherapy and solution-focused therapy on psychiatric symptoms during a 3-year follow-up. Psychological Medicine: A Journal of Research In Psychiatry And The Allied Sciences , 38 , 689–703. Landers, R. N. (2011, June 14). Grad school: Should I get a PhD or Master’s in I/O psychology? [Web log post]. Pobrane z: http://neoacademic.com/2011/06/14/grad-school-should-i-get-a-ph-d-or-masters-in-io-psychology/#.UuKKLftOnGg. Macdonald, C. (2013). Health psychology center presents: What is health psychology? Pobrane z: http://healthpsychology.org/what-is-health-psychology/. McCrae, R. R., Costa, P. T. (2008). Empirical and theoretical status of the five-factor model of personality traits. W: G. J. Boyle, G. Matthews, D. H. Saklofske (red.). The Sage handbook of personality theory and assessment. Vol. 1 . Personality theories and models . London: Sage. Michalski, D., Kohout, J., Wicherski, M., Hart, B. (2011). 2009 Doctorate Employment Survey . APA Center for Workforce Studies. Pobrane z: http://www.apa.org/workforce/publications/09-doc-empl/index.aspx. Miller, G. A. (2003). The cognitive revolution: A historical perspective. Trends in Cognitive Sciences , 7 , 141–144. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Biuletyn Informacji Publicznej (2019). Pobrane z: http://www.bip.nauka.gov.pl/komunikaty-rzecznika-prasowego-mnisw/znamy-ranking-najpopularniejszych-kierunkow-studiow-w-roku-akademickim-2018-2019.html. Munakata, Y., McClelland, J. L., Johnson, M. H., Siegler, R. S. (1997). Rethinking infant knowledge: Toward an adaptive process account of successes and failures in object permanence tasks. Psychological Review , 104 , 689–713. Mundasad, S. (2013). Word-taste synaesthesia: Tasting names, places, and Anne Boleyn . Pobrane z: http://www.bbc.co.uk/news/health-21060207 Munsey, C. (2009). More states forgo a postdoc requirement. Monitor on Psychology , 40 , 10. Najpopularniejsze kierunki studiów 2019.Rzeczpospolita, Pobrane z: https://www.rp.pl/Edukacja-i-wychowanie/307129976-Najpopularniejsze-kierunki-studiow-2019.html. National Association of School Psychologists. (n.d.). Becoming a nationally certified school psychologist (NCSP). Pobrane z: http://www.nasponline.org/CERTIFICATION/becomeNCSP.aspx. Nicolas, S., & Ferrand, L. (1999). Wundt’s laboratory at Leipzig in 1891. History of Psychology , 2 , 194–203. Norcross, J. C. (n.d.) Clinical versus counseling psychology: What’s the diff? Pobrane z: http://www.csun.edu/~hcpsy002/Clinical%20Versus%20Counseling%20Psychology.pdf. Norcross, J. C., Castle, P. H. (2002). Appreciating the PsyD: The facts. Eye on Psi Chi , 7 , 22–26. O'Connor, J. J., Robertson, E. F. (2002) John Forbes Nash. Press. O’Hara, M. (n.d.). Historic review of humanistic psychology. Pobrane z: http://www.ahpweb.org/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=14&Itemid=24. Person, E. S. (1980). Sexuality as the mainstay of identity: Psychoanalytic perspectives. Signs , 5 , 605–630. Rantanen, J., Metsäpelto, R. L., Feldt, T., Pulkkinen, L., Kokko, K. (2007). Long-term stability in the Big Five personality traits in adulthood. Scandinavian Journal of Psychology , 48 , 511–518. Riggio, R. E. (2013). What is industrial/organizational psychology? Psychology Today. Pobrane z: http://www.psychologytoday.com/blog/cutting-edge-leadership/201303/what-is-industrialorganizational-psychology. Sacks, O. (2007). A neurologists notebook: The abyss, music and amnesia. The New Yorker. Pobrane z: http://www.newyorker.com/reporting/2007/09/24/070924fa_fact_sacks?currentPage=all. Schnyder, U., Bryant, R. A., Ehlers, A., Foa, E. B., Hasan, A., Mwiti, G., Kristensen, Ch. H., Neuner, F., Oe, M., Yule, W. (2016). Culture-sensitive psychotraumatology. European Journal of Psychotraumatology, 7, doi: 10.3402/ejpt.v7.31179. Shedler, J. (2010). The efficacy of psychodynamic psychotherapy. American Psychologist , 65 (2), 98–109. Soldz, S., Vaillant, G. E. (1999). The Big Five personality traits and the life course: A 45-year longitudinal study. Journal of Research in Personality , 33 , 208–232. Thorne, B. M., Henley, T. B. (2005). Connections in the history and systems of psychology (3 rd ed.). Boston, MA: Houghton Mifflin Company. Ustawa z dnia 8 czerwca 2001 „o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów. Pobrane z: http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20010730763. Ustawa z dnia 11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym. Pobrane z: http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20150001916. Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviorist views it. Psychological Review, 20, 158-177. Weisstein, N. (1993). Psychology constructs the female: Or, the fantasy life of the male psychologist (with some attention to the fantasies of his friends, the male biologist and the male anthropologist). Feminism and Psychology , 3 , 195–210. Westen, D. (1998). The scientific legacy of Sigmund Freud, toward a psychodynamically informed psychological science. Psychological Bulletin , 124 , 333–371. Vogels, S. R. (2014). The Milgram experiment: Its impact and interpretation. Social Cosmos , 5(1) , 15 - 21. Volkmann-Raue, S, Luck, H. E. (2014). Najwybitniejsze kobiety w psychologii XX wieku. Gdańsk: GWP Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Social Sciences


Czym jest psychologia Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zdefiniować i opisać, czym jest psychologia Zrozumieć zalety edukacji w zakresie psychologii Skąd się bierze kreatywność? Dlaczego niektórzy zostają dotknięci bezdomnością? Czym są uprzedzenia i dyskryminacja? Co to jest świadomość? Psycholodzy zajmują się poszukiwaniem odpowiedzi na tego typu pytania, prowadząc badania naukowe nad umysłowością i zachowaniami. Pierwszym krokiem metody naukowej jest postawienie hipotezy będącej próbą wyjaśnienia badanego zagadnienia. Hipoteza powinna wpisywać się w teorię naukową, która jest aktualnym i zweryfikowanym licznymi badaniami zbiorem ustaleń dotyczących określonego obszaru wiedzy. Badacz następnie przeprowadza obserwację lub eksperyment, mające sprawdzić trafność hipotezy. Wynik i analiza badań są publikowane lub prezentowane podczas konferencji naukowej po to, by inni badacze mogli, po pierwsze: zreplikować wyniki otrzymane przez badacza (i tym samym sprawdzić poprawność procesu badawczego), a po drugie: by mogli wykorzystać je w swoich badaniach. Naukowcy badają to, co jest mierzalne. Na przykład hipoteza, że ptak śpiewa, ponieważ jest szczęśliwy, nie może być sprawdzona w sposób naukowy, ponieważ nie potrafimy zmierzyć poziomu szczęścia ptaka. Należy wówczas zadać inne pytanie, na przykład o aktywność określonego obszaru mózgu ptaka, ponieważ ją potrafimy zmierzyć dostępnymi metodami. Jeśli tę samą hipotezę zastosujemy do ludzi („śpiewają, gdy czują się szczęśliwi”), będzie ona dobrym punktem wyjścia do badania naukowego, ponieważ możemy o poczuciu szczęścia porozmawiać z badaną jednostką. Metody naukowe pozwalają zbadać wyłącznie zjawiska mierzalne, nie ma zaś możliwości zdobycia wiedzy na temat wartości czy moralności. To jeden z powodów, dla których naukowe rozumienie umysłu podlega ograniczeniom – wszak myśli, czy też sposobu ich przeżywania, nie da się bezpośrednio „złapać” ani zmierzyć. Metoda naukowa opiera się na metodzie empirycznej. Metoda empiryczna (ang. empirical method ) polega na obserwacji i prowadzeniu eksperymentów; w odróżnieniu od metod opartych wyłącznie na formach argumentacji logicznej lub teorii ukutych przez wcześniejszych badaczy (obecnych np. w takich naukach jak logika, matematyka etc.). Psychologia została uznana za niezależną dziedzinę nauki pod koniec XIX wieku. Wcześniej zagadnienia dotyczące funkcjonowania umysłu były domeną filozofii. W związku z tym, że u źródeł każdego zachowania leży uwarunkowanie biologiczne, określone obszary psychologii zalicza się do nauk przyrodniczych, takich jak biologia. Żaden organizm biologiczny nie funkcjonuje samodzielnie, w izolacji od otoczenia, a na nasze zachowanie wpływ mają interakcje z innymi. Dlatego też psychologię zalicza się również do nauk społecznych. Dlaczego warto uczyć się psychologii? Niekiedy studenci po raz pierwszy wybierają zajęcia z psychologii, bo są zainteresowani pomocą innym i chcą dowiedzieć się więcej o sobie samych - dlaczego zachowują się w określony sposób. Inni studenci decydują się na takie zajęcia, bo są zobowiązani do zaliczenia puli zajęć ogólnouniwersyteckich. Wiele osób psychologia tak wciąga, że ostatecznie wybierają ją jako główny przedmiot swoich studiów. Studia psychologiczne od wielu lat cieszą się w Polsce niesłabnącą popularnością. W 2019 roku o przyjęcie na studia z psychologii na Uniwersytecie Warszawskim ubiegało się 2,4 tys. kandydatów, o jedno miejsce rywalizowało 15 osób. Dla porównania, na Uniwersytecie Jagiellońskim było 1799 kandydatów (osiem osób na miejsce), na Uniwersytecie Łódzkim 1100 (11 osób na miejsce), na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu 1705 osób (11 osób na miejsce) („Rzeczpospolita”, 2019). Zgodnie z danymi Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (2019) psychologia uplasowała się na trzecim miejscu jako najchętniej wybierany kierunek (po informatyce i zarządzaniu). Wykształcenie psychologiczne przydaje się w wielu obszarach. Studenci psychologii zdobywają umiejętność krytycznego myślenia i praktycznego stosowania metod naukowych. Myślenie krytyczne to umiejętność zdystansowanego podejścia i wykorzystania wiedzy naukowej w analizie informacji. Ocena wartości informacji – jej wiarygodności i przydatności – to niezwykle ważna umiejętność we współczesnym świecie obfitującym w mnogość (jeśli nie nadmiar) danych. Część tych informacji jest niedopowiedziana albo celowo przeinaczona (tzw. fake news ) dla wywołania określonego efektu u odbiorcy (np. niepewności) i uzyskania określonych celów (politycznych, marketingowych etc.). Umiejętność myślenia krytycznego pozwala spojrzeć na dane zagadnienie sceptycznie, rozpoznać sprzeczności poprzez wykorzystanie logiki, zadawanie odpowiednich pytań i obserwację. Dzięki nauce psychologii studenci są w stanie zrozumieć złożone czynniki wpływające na nasze zachowanie. Są oni w stanie rozróżnić wpływ genów, środowiska i doświadczenia na zachowanie człowieka. Tym samym mogą sprawdzić się jako przyszli specjaliści w wielu dziedzinach: marketingu, pomocy psychologicznej, pracy wychowawczej, resocjalizacyjnej itd. Obejrzyj krótkie wideo na temat pytań do rozważenia przed wyborem studiów psychologicznych. Podsumowanie Termin „psychologia” wywodzi się z wyrazów psyche (oznaczającego duszę) i logo s (oznaczającego naukę o danej dziedzinie). W związku z tym psychologię definiuje się jako naukę o umyśle i zachowaniach. Studenci psychologii uczą się myślenia krytycznego, poznają działanie i zastosowanie w praktyce metod naukowych oraz są w stanie zauważyć różnorodność ludzkich zachowań i ich przyczyny. Review Questions Którą z poniższych umiejętności studenci psychologii mogą pozyskać w trakcie studiów? myślenie krytyczne stosowanie metod naukowych krytyczna ocena źródeł informacji wszystkie z powyższych D Psyche jest greckim słowem, które oznacza ________. istotę duszę zachowanie miłość B Zanim psychologię uznano za dyscyplinę naukową, tematyką umysłu zajmowała się ________. biologia chemia filozofia fizyka C W metodzie naukowej hipoteza to ________. obserwacja pomiar test proponowane wyjaśnienie D Critical Thinking Questions Dlaczego twoim zdaniem zajęcia z psychologii są obowiązkowe na tak wielu różnych kierunkach uniwersyteckich? Zajęcia z psychologii poruszają szereg tematów, które mogą być przydatne w wielu różnych dziedzinach. W tekście powyżej wspomniano o wiedzy i umiejętnościach, które poznają studenci psychologii. Znajomość psychologii bywa pomocna w sytuacjach intensywnych interakcji między ludźmi. Dlaczego część osób może mieć sceptyczny stosunek do tego, czy psychologia jest dziedziną nauki? Jednym z celów psychologii jest nauka o ludzkim umyśle. Ponieważ psychologia nie dysponuje bezpośrednimi sposobami obserwacji przejawów ludzkiej psychiki (np. myśli, uczuć, przekonań), część osób kwestionuje jej charakter jako metody empirycznej. Personal Application Question Co w twoim przypadku zdecydowało o rozpoczęciu nauki psychologii? Czego chcesz się dowiedzieć? metoda empiryczna (ang. empirical method ) metoda zdobywania wiedzy w oparciu o obserwację lub eksperyment, w odróżnieniu od metody opierającej się wyłącznie na założeniach teoretycznych psychologia (ang. psychology ) dziedzina nauki zajmująca się umysłem i zachowaniem

Social Sciences