Wprowadzenie Sen, którego wszyscy doświadczamy, jest cichą i nieodgadnioną przerwą w codziennym życiu. Obraz olejny autorstwa szwajcarskiego malarza Alberta Ankera zatytułowany Zwei schlafende Mädchen auf der Ofenbank („Dwie dziewczynki śpiące na kominku”) pochodzi z 1895 roku. W naszym życiu regularnie i znacząco zmienia się stopień, w jakim jesteśmy świadomi otoczenia oraz własnych stanów wewnętrznych. Gdy nie śpimy, jesteśmy uważni oraz świadomi wielu rzeczy i sytuacji wokół nas. Nasze doświadczenia radykalnie się zmieniają, kiedy wchodzimy w głęboki sen, a następnie, kiedy śnimy. W tym rozdziale zajmiemy się stanami świadomości ze szczególnym uwzględnieniem snu. Opiszemy kolejne jego fazy, a także zaburzenia. Na końcu omówimy odmienne stany świadomości powstające w wyniku używania substancji psychoaktywnych oraz zastosowania hipnozy i medytacji. References Aggarwal, S. K., Carter, G. T., Sullivan, M. D., ZumBrunnen, C., Morrill, R., & Mayer, J. D. (2009). Medicinal use of cannabis in the United States: Historical perspectives, current trends, and future directions. Journal of Opioid Management , 5 , 153–168. Alhola, P. & Polo-Kantola, P. (2007). Sleep deprivation: Impact on cognitive performance. Neuropsychiatric Disease and Treatment , 3 , 553–557. Alladin, A. (2012). Cognitive hypnotherapy for major depressive disorder. The American Journal of Clinical Hypnosis , 54 , 275–293. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: Author. Aquina, C. T., Marques-Baptista, A., Bridgeman, P., & Merlin, M. A. (2009). Oxycontin abuse and overdose. Postgraduate Medicine , 121 , 163–167. Arnulf, I. (2012). REM sleep behavior disorder: Motor manifestations and pathophysiology. Movement Disorders , 27 , 677–689. Augustinova, M., & Ferrand, L. (2012). Suggestion does not de-automatize word reading: Evidence from the semantically based Stroop task. Psychonomic Bulletin & Review , 19 , 521–527. Banks, S., & Dinges, D. F. (2007). Behavioral and physiological consequences of sleep restriction. Journal of Clinical Sleep Medicine , 3 , 519–528. Bartke, A., Sun, L. Y., & Longo, V. (2013). Somatotropic signaling: Trade-offs between growth, reproductive development, and longevity. Physiological Reviews , 93 , 571–598. Berkowitz, C. D. (2012). Sudden infant death syndrome, sudden unexpected infant death, and apparent life-threatening events. Advances in Pediatrics, 59 , 183–208. Berry, R. B., Kryger, M. H., & Massie, C. A. (2011). A novel nasal expiratory positive airway pressure (EPAP) device for the treatment of obstructive sleep apnea: A randomized controlled trial. Sleep , 34 , 479–485. Bixler, E. O., Kales, A., Soldatos, C. R., Kales, J. D., & Healey, S. (1979). Prevalence of sleep disorders in the Los Angeles metropolitan area. American Journal of Psychiatry , 136 , 1257–1262. Bostwick, J. M. (2012). Blurred boundaries: The therapeutics and politics of medical marijuana. Mayo Clinic Proceedings , 87 , 172–186. Brook, R. D., Appel, L. J., Rubenfire, M., Ogedegbe, G., Bisognano, J. D., Elliott, W. J., Fuchs F. D., Hughes J. W., Lackland D. T., Staffileno B. A., Townsend R. R., Rajagopalan, S. (2013). Beyond medications and diet: Alternative approaches to lowering blood pressure: A scientific statement from the American Heart Association. Hypertension , 61 , 1360–1383. Broughton, R., Billings, R., Cartwright, R., Doucette, D., Edmeads, J., Edwardh, M., Ervin F., Orchard B., Hill R., Turrell, G. (1994). Homicidal somnambulism: A case report. Sleep , 17 , 253–264. Brown, L. K. (2012). Can sleep deprivation studies explain why human adults sleep?. Current Opinion in Pulmonary Medicine , 18 , 541–545. Burgess, C. R., & Scammell, T. E. (2012). Narcolepsy: Neural mechanisms of sleepiness and cataplexy. Journal of Neuroscience , 32 , 12305–12311. Cai, D. J., Mednick, S. A., Harrison, E. M., Kanady, J. C., & Mednick, S. C. (2009). REM, not incubation, improves creativity by priming associative networks. Proceedings of the National Academy of Sciences, USA , 106 , 10130–10134. Caldwell, K., Harrison, M., Adams, M., Quin, R. H., & Greeson, J. (2010). Developing mindfulness in college students through movement based courses: Effects on self-regulatory self-efficacy, mood, stress, and sleep quality. Journal of American College Health , 58 , 433–442. Capellini, I., Barton, R. A., McNamara, P., Preston, B. T., & Nunn, C. L. (2008). Phylogenetic analysis of the ecology and evolution of mammalian sleep. Evolution , 62 , 1764–1776. Cartwright, R. (2004). Sleepwalking violence: A sleep disorder, a legal dilemma, and a psychological challenge. American Journal of Psychiatry , 161 , 1149–1158. Cartwright, R., Agargun, M. Y., Kirkby, J., & Friedman, J. K. (2006). Relation of dreams to waking concerns. Psychiatry Research , 141 , 261–270. Casati, A., Sedefov, R., & Pfeiffer-Gerschel, T. (2012). Misuse of medications in the European Union: A systematic review of the literature. European Addiction Research , 18 , 228–245. Chen, K. W., Berger, C. C., Manheimer, E., Forde, D., Magidson, J., Dachman, L., & Lejuez, C. W. (2013). Meditative therapies for reducing anxiety: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Depression and Anxiety , 29 , 545–562. Chokroverty, S. (2010). Overview of sleep & sleep disorders. Indian Journal of Medical Research , 131 , 126–140. Christensen, A., Bentley, G. E., Cabrera, R., Ortega, H. H., Perfito, N., Wu, T. J., & Micevych, P. (2012). Hormonal regulation of female reproduction. Hormone and Metabolic Research , 44 , 587–591. CNN. (1999, June 25). ‘Sleepwalker’ convicted of murder. Retrieved from: http://www.cnn.com/US/9906/25/sleepwalker.01. Cropley, M., Theadom, A., Pravettoni, G., & Webb, G. (2008). The effectiveness of smoking cessation interventions prior to surgery: A systematic review. Nicotine and Tobacco Research , 10 , 407–412. De la Herrán-Arita, A. K., & Drucker-Colín, R. (2012). Models for narcolepsy with cataplexy drug discovery. Expert Opinion on Drug Discovery , 7 , 155–164. Del Casale, A., Ferracuti, S., Rapinesi, C., Serata, D., Sani, G., Savoja, V., Kotzalidis G. D., Tatarelli R., Girardi, P. (2012). Neurocognition under hypnosis: Findings from recent functional neuroimaging studies. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis , 60 , 286–317. Elkins, G., Johnson, A., & Fisher, W. (2012). Cognitive hypnotherapy for pain management. The American Journal of Clinical Hypnosis , 54 , 294–310. Ellenbogen, J. M., Hu, P. T., Payne, J. D., Titone, D., & Walker, M. P. (2007). Human relational memory requires time and sleep. Proceedings of the National Academy of Sciencesof the United States of America , 104 , 7723–7728. Fell, J., Axmacher, N., & Haupt, S. (2010). From alpha to gamma: Electrophysiological correlates meditation-related states of consciousness. Medical Hypotheses , 75 , 218–224. Fenn, K. M., Nusbaum, H. C., & Margoliash, D. (2003). Consolidation during sleep of perceptual learning of spoken language. Nature , 425 , 614–616. Ferini-Strambi, L. (2011). Does idiopathic REM sleep behavior disorder (iRBD) really exist? What are the potential markers of neurodegeneration in iRBD [Supplemental material]?. Sleep Medicine , 12 (2 Suppl.), S43–S49. Fiorentini, A., Volonteri, L. S., Dragogna, F., Rovera, C., Maffini, M., Mauri, M. C., & Altamura, C. A. (2011). Substance-induced psychoses: A critical review of the literature. Current Drug Abuse Reviews , 4 , 228–240. Fogel, S. M., & Smith, C. T. (2011). The function of the sleep spindle: A physiological index of intelligence and a mechanism for sleep-dependent memory consolidation. Neuroscience and Biobehavioral Reviews , 35 , 1154–1165. Frank, M. G. (2006). The mystery of sleep function: Current perspectives and future directions. Reviews in the Neurosciences , 17 , 375–392. Freeman, M. P., Fava, M., Lake, J., Trivedi, M. H., Wisner, K. L., & Mischoulon, D. (2010). Complementary and alternative medicine in major depressive disorder: The American Psychiatric Association task force report. The Journal of Clinical Psychiatry , 71 , 669–681. Giedke, H., & Schwärzler, F. (2002). Therapeutic use of sleep deprivation in depression. Sleep Medicine Reviews , 6 , 361–377. Gold, D. R., Rogacz, S. R., Bock, N., Tosteson, T. D., Baum, T. M., Speizer, F. M., & Czeisler, C. A. (1992). Rotating shift work, sleep, and accidents related to sleepiness in hospital nurses. American Journal of Public Health , 82 , 1011–1014. Golden, W. L. (2012). Cognitive hypnotherapy for anxiety disorders. The American Journal of Clinical Hypnosis , 54 , 263–274. Gómez, R. L., Bootzin, R. R., & Nadel, L. (2006). Naps promote abstraction in language-learning infants. Psychological Science , 17 , 670–674. Guilleminault, C., Kirisoglu, C., Bao, G., Arias, V., Chan, A., & Li, K. K. (2005). Adult chronic sleepwalking and its treatment based on polysomnography. Brain , 128 , 1062–1069. Gujar, N., Yoo, S., Hu, P., & Walker, M. P. (2011). Sleep deprivation amplifies reactivity of brain reward networks, biasing the appraisal of positive emotional experiences. The Journal of Neuroscience , 31 , 4466–4474. Guldenmund, P., Vanhaudenhuyse, A., Boly, M., Laureys, S., & Soddu, A. (2012). A default mode of brain function in altered states of consciousness. Archives Italiennes de Biologie , 150 , 107–121. Halász, P. (1993). Arousals without awakening—Dynamic aspect of sleep. Physiology and Behavior , 54 , 795–802. Han, F. (2012). Sleepiness that cannot be overcome: Narcolepsy and cataplexy. Respirology , 17 , 1157–1165. Hardeland, R., Pandi-Perumal, S. R., & Cardinali, D. P. (2006). Melatonin. International Journal of Biochemistry & Cell Biology , 38 , 313–316. Haasen, C., & Krausz, M. (2001). Myths versus experience with respect to cocaine and crack: Learning from the US experience. European Addiction Research , 7 , 159–160. Henry, D., & Rosenthal, L. (2013). „Listening for his breath”: The significance of gender and partner reporting on the diagnosis, management, and treatment of obstructive sleep apnea. Social Science & Medicine , 79 , 48–56. Herman, A., & Herman, A. P. (2013). Caffeine’s mechanism of action and its cosmetic use. Skin Pharmacology and Physiology , 26 , 8–14. Hicks, R. A., Fernandez, C., & Pelligrini, R. J. (2001). The changing sleep habits of university students: An update. Perceptual and Motor Skills , 93 , 648. Hicks, R. A., Johnson, C., & Pelligrini, R. J. (1992). Changes in the self-reported consistency of normal habitual sleep duration of college students (1978 and 1992). Perceptual and Motor Skills , 75 , 1168–1170. Hilgard, E. R., & Hilgard, J. R. (1994). Hypnosis in therelief ofpain . New York, NY: Brunner/Mazel. Hishikawa, Y., & Shimizu, T. (1995). Physiology of REM sleep, cataplexy, and sleep paralysis. Advances in Neurology , 67 , 245–271. Hobson, J. A. (2009). REM sleep and dreaming: Towards a theory of protoconsciousness. Nature Reviews Neuroscience , 10 , 803–814. Horikawa, T., Tamaki, M., Miyawaki, Y. & Kamitani, Y. (2013). Neural decoding of visual imagery during sleep. Science , 340 (6132), 639–642. doi:10.1126/science.1234330. Hossain, J. L., & Shapiro, C. M. (2002). The prevalence, cost implications, and management of sleep disorders: An overview. Sleep and Breathing , 6 , 85–102. Huang, L. B., Tsai, M. C., Chen, C. Y., & Hsu, S. C. (2013). The effectiveness of light/dark exposure to treat insomnia in female nurses undertaking shift work during the evening/night shift. Journal of Clinical Sleep Medicine , 9 , 641–646. Huber, R., Ghilardi, M. F., Massimini, M., & Tononi, G. (2004). Local sleep and learning. Nature , 430 , 78–81. Jayanthi, L. D., & Ramamoorthy, S. (2005). Regulation of monoamine transporters: Influence of psychostimulants and therapeutic antidepressants. The AAPS Journal , 7 , E728–738. Julien, R. M. (2005). Opioid analgesics. In: A primer of drug action: A comprehensive guide to the actions, uses, and side effects of psychoactive drugs (pp. 461–500). Portland, OR: Worth. Kihlstrom, J. F. (2013). Neuro-hypnotism: Prospects for hypnosis and neuroscience. Cortex , 49 , 365–374. Klein, D. C., Moore, R. Y., & Reppert, S. M. (eds.). (1991). Suprachiasmatic nucleus: The mind’s clock . New York, NY: Oxford University Press. Kogan, N. M., & Mechoulam, R. (2007). Cannabinoids in health and disease. Dialogues in Clinical Neuroscience , 9 , 413–430. Kromann, C. B., & Nielson, C. T. (2012). A case of cola dependency in a woman with recurrent depression. BMC Research Notes , 5 , 692. LaBerge, S. (1990). Lucid dreaming: Psychophysiological studies of consciousness during REM sleep. In: R. R. Bootzen, J. F. Kihlstrom, & D. L. Schacter (eds.), Sleep and cognition (pp. 109–126). Washington, DC: American Psychological Association. Lang, A. J., Strauss, J. L., Bomeya, J., Bormann, J. E., Hickman, S. D., Good, R. C., & Essex, M. (2012). The theoretical and empirical basis for meditation as an intervention for PTSD. Behavior Modification , 36 , 759–786. Lesku, J. A., Roth, T. C. 2nd, Amlaner, C. J., & Lima, S. L. (2006). A phylogenetic analysis of sleep architecture in mammals: The integration of anatomy, physiology, and ecology. The American Naturalist , 168 , 441–453. Levitt, C., Shaw, E., Wong, S., & Kaczorowski, J. (2007). Systematic review of the literature on postpartum care: Effectiveness of interventions for smoking relapse prevention, cessation, and reduction in postpartum women. Birth , 34 , 341–347. Lifshitz, M., Aubert Bonn, N., Fischer, A., Kashem, I. F., & Raz, A. (2013). Using suggestion to modulate automatic processes: From Stroop to McGurk and beyond. Cortex , 49 , 463–473. Luppi, P. H., Clément, O., Sapin, E., Gervasoni, D., Peyron, C., Léger, L., Salvert D., Fort, P. (2011). The neuronal network responsible for paradoxical sleep and its dysfunctions causing narcolepsy and rapid eye movement (REM) behavior disorder. Sleep Medicine Reviews , 15 , 153–163. Mage, D. T., & Donner, M. (2006). Female resistance to hypoxia: Does it explain the sex difference in mortality rates?. Journal of Women’s Health , 15 , 786–794. Mahowald, M. W., & Schenck, C. H. (2000). Diagnosis and management of parasomnias. Clinical Cornerstone , 2 , 48–54. Mahowald, M. W., Schenck, C. H., & Cramer Bornemann, M. A. (2005). Sleep-related violence. Current Neurology and Neuroscience Reports , 5 , 153–158. Mayo Clinic. (n.d.). Sleep terrors (night terrors) . Retrieved from: http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/night-terrors/basics/treatment/con-20032552. Mather, L. E., Rauwendaal, E. R., Moxham-Hall, V. L., & Wodak, A. D. (2013). (Re)introducing medical cannabis. The Medical Journal of Australia , 199 , 759–761. Maxwell, J. C. (2006). Trends in the abuse of prescription drugs. Gulf Coast Addiction Technology Transfer Center . Retrieved from: . McCarty, D. E. (2010). A case of narcolepsy with strictly unilateral cataplexy. Journal of Clinical Sleep Medicine , 15 , 75–76. McDaid, C., Durée, K. H., Griffin, S. C., Weatherly, H. L., Stradling, J. R., Davies, R. J., Sculpher M. J., Westwood, M. E. (2009). A systematic review of continuous positive airway pressure for obstructive sleep apnoea-hypopnoea syndrome. Sleep Medicine Reviews , 13 , 427–436. McKim, W. A., & Hancock, S. D. (2013). Drugs and behavior: An introduction to behavioral pharmacology, 7th edition. Boston, MA: Pearson. Mignot, E. J. M. (2012). A practical guide to the therapy of narcolepsy and hypersomnia syndromes. Neurotherapeutics , 9 , 739–752. Miller, N. L., Shattuck, L. G., & Matsangas, P. (2010). Longitudinal study of sleep patterns of United States Military Academy cadets. Sleep , 33 , 1623–1631. Mitchell, E. A. (2009). SIDS: Past, present and future. Acta Paediatrica , 98 , 1712–1719. Montgomery, G. H., Schnur, J. B., & Kravits, K. (2012). Hypnosis for cancer care: Over 200 years young. CA: A Cancer Journal for Clinicians, 63, 31–44. National Institutes of Health. (n.d.). Information about sleep . Retrieved from: http://science.education.nih.gov/supplements/nih3/sleep/guide/info-sleep.htm. National Research Council. (1994). Learning, remembering, believing: Enhancing human performance . Washington, DC: The National Academies Press. National Sleep Foundation. (n.d.). How much sleep do we really need? . Retrieved from: http://sleepfoundation.org/how-sleep-works/how-much-sleep-do-we-really-need. Ohayon, M. M. (1997). Prevalence of DSM-IV diagnostic criteria of insomnia: Distinguishing insomnia related to mental disorders from sleep disorders. Journal of Psychiatric Research , 31 , 333–346. Ohayon, M. M. (2002). Epidemiology of insomnia: What we know and what we still need to learn. Sleep Medicine Reviews , 6 , 97–111. Ohayon, M. M., Carskadon, M. A., Guilleminault, C., & Vitiello, M. V. (2004). Meta-analysis of quantitative sleep parameters from childhood to old age in healthy individuals: Developing normative sleep values across the human lifespan. Sleep , 27 , 1255–1273. Ohayon, M. M., & Roth, T. (2002). Prevalence of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder in the general population. Journal of Psychosomatic Research , 53 , 547–554. Poe, G. R., Walsh, C. M., & Bjorness, T. E. (2010). Cognitive neuroscience of sleep. Progress in Brain Research , 185 , 1–19. Porkka-Heiskanen, T. (2011). Methylxanthines and sleep. Handbook of Experimental Pharmacology , 200 , 331–348. Presser, H. B. (1995). Job, family, and gender: Determinants of nonstandard work schedules among employed Americans in 1991. Demography , 32 , 577–598. Pressman, M. R. (2007). Disorders of arousal from sleep and violent behavior: The role of physical contact and proximity. Sleep , 30 , 1039–1047. Provini, F., Tinuper, P., Bisulli, F., & Lugaresi, E. (2011). Arousal disorders [Supplemental material]. Sleep Medicine , 12 (2 Suppl.), S22–S26. Rattenborg, N. C., Lesku, J. A., Martinez-Gonzalez, D., & Lima, S. L. (2007). The non-trivial functions of sleep. Sleep Medicine Reviews , 11 , 405–409. Raz, A. (2011). Hypnosis: A twilight zone of the top-down variety: Few have never heard of hypnosis but most know little about the potential of this mind-body regulation technique for advancing science. Trends in Cognitive Sciences , 15 , 555–557. Raz, A., Shapiro, T., Fan, J., & Posner, M. I. (2002). Hypnotic suggestion and the modulation of Stroop interference. Archives of General Psychiatry , 59 , 1151–1161. Reiner, K., Tibi, L., & Lipsitz, J. D. (2013). Do mindfulness-based interventions reduce pain intensity? A critical review of the literature. Pain Medicine , 14 , 230–242. Reinerman, C. (2007, October 14). 5 myths about that demon crack. Washington Post . Retrieved from: http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/09/AR2007100900751.html. Reissig, C. J., Strain, E. C., & Griffiths, R. R. (2009). Caffeinated energy drinks—A growing problem. Drug and Alcohol Dependence , 99 , 1–10. Restless Legs Syndrome Foundation. (n.d.). Restless legs syndrome: Causes, diagnosis, and treatment for the patient living with Restless legs syndrome (RSL) . Retrieved from: www.rls.org. Rial, R. V., Nicolau, M. C., Gamundí, A., Akaârir, M., Aparicio, S., Garau, C., Tejada S., Roca C., Gené L., Moranta D.,Esteban, S. (2007). The trivial function of sleep. Sleep Medicine Reviews , 11 , 311–325. Riemann, D., Berger, M., & Volderholzer, U. (2001). Sleep and depression—Results from psychobiological studies: An overview. Biological Psychology , 57 , 67–103. Robson, P. J. (2014). Therapeutic potential of cannabinoid medicines. Drug Testing and Analysis , 6 , 24–30. Roth, T. (2007). Insomnia: Definition, prevalence, etiology, and consequences [Supplemental material]. Journal of Clinical Sleep Medicine , 3 (5 Suppl.), S7–S10. Rothman, R. B., Blough, B. E., & Baumann, M. H. (2007). Dual dopamine/serotonin releasers as potential medications for stimulant and alcohol addictions. The AAPS Journal , 9 , E1–10. Sánchez-de-la-Torre, M., Campos-Rodriguez, F., & Barbé, F. (2012). Obstructive sleep apnoea and cardiovascular disease. The Lancet Respiratory Medicine , 1 , 31–72. Savard, J., Simard, S., Ivers, H., & Morin, C. M. (2005). Randomized study on the efficacy of cognitive-behavioral therapy for insomnia secondary to breast cancer, part I: Sleep and psychological effects. Journal of Clinical Oncology , 23 , 6083–6096. Schicho, R., & Storr, M. (2014). Cannabis finds its way into treatment of Crohn’s disease. Pharmacology , 93 , 1–3. Shukla, R. K, Crump, J. L., & Chrisco, E. S. (2012). An evolving problem: Methamphetamine production and trafficking in the United States. International Journal of Drug Policy , 23 , 426–435. Siegel, J. M. (2008). Do all animals sleep?. Trends in Neuroscience , 31 , 208–213. Siegel, J. M. (2001). The REM sleep-memory consolidation hypothesis. Science , 294 , 1058–1063. Singh, G. K., & Siahpush, M. (2006). Widening socioeconomic inequalities in US life expectancy, 1980–2000. International Journal of Epidemiology , 35 , 969–979. Smedslund, G., Fisher, K. J., Boles, S. M., & Lichtenstein, E. (2004). The effectiveness of workplace smoking cessation programmes: A meta-analysis of recent studies. Tobacco Control , 13 , 197–204. Sofikitis, N., Giotitsas, N., Tsounapi, P., Baltogiannis, D., Giannakis, D., & Pardalidis, N. (2008). Hormonal regulation of spermatogenesis and spermiogenesis. Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology , 109 , 323–330. Steriade, M., & Amzica, F. (1998). Slow sleep oscillation, rhythmic K-complexes, and their paroxysmal developments [Supplemental material]. Journal of Sleep Research , 7 (1 Suppl.), 30–35. Stickgold, R. (2005). Sleep-dependent memory consolidation. Nature , 437 , 1272–1278. Stone, K. C., Taylor, D. J., McCrae, C. S., Kalsekar, A., & Lichstein, K. L. (2008). Nonrestorative sleep. Sleep Medicine Reviews , 12 , 275–288. Suchecki, D., Tiba, P. A., & Machado, R. B. (2012). REM sleep rebound as an adaptive response to stressful situations. Frontiers in Neuroscience , 3 . doi: 10.3389/fneur.2012.00041. Task Force on Sudden Infant Death Syndrome. (2011). SIDS and other sleep-related infant deaths: Expansion of recommendations for a safe infant sleeping environment. Pediatrics , 128 , 1030–1039. Taillard, J., Philip, P., Coste, O., Sagaspe, P., & Bioulac, B. (2003). The circadian and homeostatic modulation of sleep pressure during wakefulness differs between morning and evening chronotypes. Journal of Sleep Research , 12 , 275–282. Thach, B. T. (2005). The role of respiratory control disorders in SIDS. Respiratory Physiology & Neurobiology , 149 , 343–353. U.S. Food and Drug Administration. (2013, October 24). Statement on Proposed Hydrocodone Reclassification from Janet Woodcock, M.D., Director, Center for Drug Evaluation and Research . Retrieved from: http://www.fda.gov/drugs/drugsafety/ucm372089.htm. Vogel, G. W. (1975). A review of REM sleep deprivation. Archives of General Psychiatry , 32 , 749–761. Vøllestad, J., Nielsen, M. B., & Nielsen, G. H. (2012). Mindfulness- and acceptance-based interventions for anxiety disorders: A systematic review and meta-analysis. The British Journal of Clinical Psychology , 51 , 239–260. Wagner, U., Gais, S., & Born, J. (2001). Emotional memory formation is enhanced across sleep intervals with high amounts of rapid eye movement sleep. Learning & Memory , 8 , 112–119. Wagner, U., Gais, S., Haider, H., Verleger, R., & Born, J. (2004). Sleep improves insight. Nature , 427 , 352–355. Walker, M. P. (2009). The role of sleep in cognition and emotion. Annals of the New York Academy of Sciences , 1156 , 168–197. Wark, D. M. (2011). Traditional and alert hypnosis for education: A literature review. The American Journal of Clinical Hypnosis , 54 (2), 96–106. Waterhouse, J., Fukuda, Y., & Morita, T. (2012). Daily rhythms of the sleep-wake cycle [Special issue]. Journal of Physiological Anthropology , 31 (5). doi:10.1186/1880-6805-31-5. Welsh, D. K. Takahashi, J. S., & Kay, S. A. (2010). Suprachiasmatic nucleus: Cell autonomy and network properties. Annual Review of Physiology , 72 , 551–577. West, S., Boughton, M., & Byrnes, M. (2009). Juggling multiple temporalities: The shift work story of mid-life nurses. Journal of Nursing Management , 17 , 110–119. White, D. P. (2005). Pathogenesis of obstructive and central sleep apnea. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine , 172 , 1363–1370. Williams, J., Roth, A., Vatthauer, K., & McCrae, C. S. (2013). Cognitive behavioral treatment of insomnia. Chest , 143 , 554–565. Williamson, A. M., & Feyer, A. M. (2000). Moderate sleep deprivation produces impairments in cognitive and motor performance equivalent to legally prescribed levels of alcohol intoxication. Occupational and Environmental Medicine , 57 , 649–655. Wolt, B. J., Ganetsky, M., & Babu, K. M. (2012). Toxicity of energy drinks. Current Opinion in Pediatrics , 24 , 243–251. Zangini, S., Calandra-Buonaura, G., Grimaldi, D., & Cortelli, P. (2011). REM behaviour disorder and neurodegenerative diseases [Supplemental material]. Sleep Medicine , 12 (2 Suppl.), S54–S58. Zeidan, F., Grant, J. A., Brown, C. A., McHaffie, J. G., & Coghill, R. C. (2012). Mindfulness meditation-related pain relief: Evidence for unique brain mechanisms in the regulation of pain. Neuroscience Letters , 520 , 165–173.

Social Sciences


Czym jest świadomość? Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć, czym jest świadomość Wyjaśnić, w jaki sposób rytmy dobowe biorą udział w regulacji cyklu snu i czuwania oraz w jaki sposób cykle dobowe mogą zostać zakłócone Omówić pojęcie długu snu Świadomość (ang. consciousness ) to stan psychiczny, w którym jednostka zdaje sobie sprawę z oddziałujących na nią bodźców wewnętrznych i zewnętrznych. Bodźce wewnętrzne to np. ból, głód, pragnienie, senność, a także myśli i emocje. Natomiast świadomość bodźców zewnętrznych dotyczy m.in. dostrzegania światła słonecznego, odczuwania temperatury w pomieszczeniu czy też słyszenia głosu przyjaciela. Na co dzień doświadczamy różnych stanów świadomości oraz różnych stopni przytomności umysłu. Można nawet pokusić się o opisanie świadomości jako kontinuum przechodzenia od stanu pełnej świadomości do głębokiego snu. Sen (ang. sleep ) to stan charakteryzujący się relatywnie niskim poziomem aktywności oraz obniżoną świadomością sensoryczną, odmienny od stanu relaksu, który występuje podczas czuwania. Czuwanie (ang. wakefulness ) charakteryzuje się wysokim poziomem świadomości sensorycznej, obecnością myśli oraz zachowań. Pomiędzy tymi dwiema skrajnościami znajdują się takie stany świadomości, jak sen na jawie, odurzenie alkoholem lub narkotykami, medytacja czy hipnoza, a także odmienne stany świadomości wynikające z deprywacji snu. Doświadczać możemy również stanów nieświadomości, np. wynikających z podania anestetyków w celach medycznych. Nawet obudzeni i przytomni często nie jesteśmy w pełni świadomi otoczenia. Przykładowo: czy zdarzyło ci się zamyślić podczas powrotu samochodem z pracy lub szkoły do domu i de facto nie myśleć w ogóle o kierowaniu pojazdem? Można zaangażować się w złożony proces obsługiwania pojazdu mechanicznego i wcale nie być tego świadomym. Wszystkie wspomniane procesy, podobnie jak większość zachowań psychologicznych, mają podłoże biologiczne. Rytmy biologiczne Rytm biologiczny (ang. biological rhythm ) to wewnętrzny cykl procesów życiowych. Cykl menstruacyjny to przykład rytmu biologicznego – powtarzający się, okresowy schemat zmian w ciele. Pełen cykl menstruacyjny trwa ok. 28 dni, czyli miesiąc księżycowy, choć większość cyklów jest znacznie krótsza. Innym przykładem cyklu jest dobowa zmiana temperatury ciała ( ). Stan czuwania powiązany jest z wyższą temperaturą ciała niż sen. Dobowe zmiany temperatury ciała w ciągu 28 godzin; pomiar przeprowadzony na grupie ośmiu młodych mężczyzn. Temperatura ciała wzrasta w ciągu dnia, osiągając maksimum po południu, i spada w trakcie snu do najniższej wartości podczas wczesnych godzin porannych. (Źródło: Waterhouse et al., 2012). Ten zachodzący codziennie schemat zmian temperatury jest jednym z przykładów rytmu okołodobowego. Rytm okołodobowy (in. rytm dobowy , cykl dobowy ) (ang. circadian rhythm ) to cykl procesów życiowych zachodzący w czasie dwudziestu czterech godzin. Cykl snu i czuwania, powiązany z naturalnym cyklem światła i ciemności na naszej planecie, jest prawdopodobnie najbardziej oczywistym przykładem rytmu dobowego. Fluktuacjom podlegają również tętno, ciśnienie krwi czy stężenie cukru we krwi. Niektóre z cyklów dobowych mają wpływ na zmiany stanów świadomości. Jeśli procesy życiowe są cykliczne, czy istnieje coś takiego jak zegar biologiczny (ang. biological clock )? Zegar biologiczny zlokalizowany jest w obszarze podwzgórza zwanym jądrem nadskrzyżowaniowym (ang. suprachiasmatic nucleus (SCN) ). Jądro nadskrzyżowaniowe przetwarza informacje odbierane przez światłoczułe neurony, których zakończenia (aksony) znajdują się w siatkówce naszego oka. Sygnałem tym jest dostępność światła, która umożliwia zsynchronizowanie wewnętrznego zegara ze światem zewnętrznym (Klein et al., 1991; Welsh et al., 2010) ( ). Jądro nadskrzyżowaniowe (suprachiasmatic nucleus – SCN) pełni w mózgu funkcję zegara biologicznego. Zegar synchronizuje się zgodnie z informacjami uzyskanymi z siatkówki oka. Ważnym mechanizmem związanym z pracą zegara biologicznego jest zachowanie homeostazy. Homeostaza (ang. homeostasis ) to zdolność do utrzymywania równowagi w organizmie. Dzięki mechanizmom homeostazy organizm jest w stanie sam regulować wiele zachodzących w nim procesów biologicznych, jak regulacja temperatury czy ciśnienia krwi. To właśnie za sprawą tych mechanizmów czując głód, dążymy do jego zaspokojenia. Głównym ośrodkiem w mózgu odpowiedzialnym za utrzymywanie homeostazy jest umiejscowione nad przysadką mózgową podwzgórze . Problemy z rytmami okołodobowymi U większości osób rytm okołodobowy skorelowany jest ze światem zewnętrznym. Ludzie zwykle sypiają w nocy i czuwają w ciągu dnia. Ważnym regulatorem cyklu snu i czuwania jest hormon zwany melatoniną (ang. melatonin ). Uważa się, że szyszynka – znajdujący się wewnątrz mózgu gruczoł wydzielający melatoninę – zaangażowana jest w regulację różnych cyklów życiowych oraz pracę układu odpornościowego podczas snu (Hardeland et al., 2006). Melatonina wydzielana jest pod wpływem ciemności, natomiast światło hamuje jej uwalnianie. W cyklach snu i czuwania istnieją indywidualne różnice pomiędzy jednostkami. Niektóre osoby twierdzą, że są tak zwanymi rannymi ptaszkami, inne zaś uważają się za nocne marki. Te osobnicze różnice w dobowych rytmach aktywności nazywane są chronotypem, a badania potwierdzają istnienie różnic w regulacji snu u tzw. skowronków (rannych ptaszków) i sów (nocnych marków) (Taillard et al., 2003). Regulacja snu (ang. sleep regulation ) to kontrolowanie przez mózg procesu przełączania się pomiędzy okresami snu i czuwania, jak również synchronizowanie tego cyklu ze światem zewnętrznym. Obejrzyj ten krótki film o tym, czym jest rytm okołodobowy i w jaki sposób wpływa na sen. Zaburzenia snu Bez względu na to, czy ktoś jest skowronkiem, sową, czy kimś pomiędzy nimi, są sytuacje, w których zegar biologiczny tej osoby przestaje funkcjonować zgodnie ze środowiskiem zewnętrznym. Jednym z powodów może być przemieszczanie się między strefami czasowymi, co skutkuje zwykle zespołem nagłej zmiany strefy czasowej, popularnie zwanym jet lagiem . Zespół nagłej zmiany strefy czasowej (ang. jet lag ) to zestaw objawów występujących w wyniku niedopasowania wewnętrznego rytmu okołodobowego i środowiska. Najważniejsze symptomy zespołu nagłej zmiany strefy czasowej to zmęczenie, wyczerpanie, złe samopoczucie, irytacja oraz bezsenność (ang. insomnia ) (czyli trwała trudność w zasypianiu lub utrzymywaniu stanu snu przez przynajmniej trzy noce w tygodniu w ciągu jednego miesiąca) (Roth, 2007). Osoby, które pracują w trybie zmianowym, również są podatne na zaburzenia rytmu okołodobowego. Praca w systemie zmianowym (ang. rotating shift work ) to taki rodzaj pracy, w którym osoba pracuje na zmianę wcześnie rano lub późno w nocy. Na przykład w poniedziałek praca zaczyna się o 7:00 i trwa do 15:00, we wtorek osoba pracuje od 3:00 rano do 11:00, a we środę od 11:00 do 19:00. W takich przypadkach schemat godzin pracy zmienia się tak często, że niemożliwe staje się utrzymanie normalnego rytmu okołodobowego. Nierzadko powoduje to zaburzenia snu oraz prowadzi do wystąpienia symptomów depresji lub niepokoju. Praca w trybie zmianowym typowa jest dla służby zdrowia i sektora produkcji i usług, a pracownicy, którym towarzyszy uczucie wycieńczenia i pobudzenia, stają się bardziej podatni na popełnianie błędów w trakcie wykonywania zadań (Gold et al., 1992; Presser, 1995). Ponadto praca zmianowa może wpływać na stosunki społeczne, w tym relacje z najbliższymi, co pokazują badania jakościowe pielęgniarek w średnim wieku, przeprowadzone w celu zestawienia doświadczeń osób pracujących w systemie rotacyjnej pracy zmianowej (West et al., 2009). Kilkanaście pielęgniarek potwierdziło, że godziny ich pracy wpłynęły na relacje z członkami rodziny. Jedna z nich powiedziała: Jeśli twój partner pracuje od 9:00 do 17:00, to szansa na spędzanie z nim czasu – wartościowego czasu – gdy czujesz się kompletnie wyczerpana, jest wyzwaniem. To był jeden z problemów, które napotykałam w codziennym życiu (West et al., 2009, s. 114). Zakłócenia rytmu dobowego mogą mieć negatywne konsekwencje, na szczęście istnieją sposoby na ponowne dostrojenie zegara biologicznego do środowiska zewnętrznego. Niektóre z tych sposobów, na przykład wykorzystanie jasnego światła, takiego jak na , zmniejszają problemy związane z jet lagiem lub rotacyjną pracą zmianową. Ponieważ zegar biologiczny jest regulowany światłem, ekspozycja na jasne światło podczas pracy zmianowej oraz przebywanie w ciemnościach w czasie przerw pomagają w zwalczaniu bezsenności oraz objawów niepokoju i depresji (Huang et al. 2013). Urządzenia takie jak to dostarczają odpowiednich dawek jasnego światła i pomagają utrzymywać regularny cykl okołodobowy. Sprawdzają się zarówno u osób pracujących na nocne zmiany, jak i u tych źle znoszących okresowe wahania ilości światła zewnętrznego o różnych porach roku. Obejrzyj ten film i poznaj sposoby radzenia sobie z jet lagiem . Niedostateczna ilość snu Niedostateczna ilość snu spowodowana pracą lub wymogami dnia codziennego prowadzi do skumulowanego efektu niedoboru snu (ang. sleep debt ). Skutkuje to obniżonym poziomem koncentracji i mentalnej produktywności. Interesujące jest to, że od momentu wynalezienia światła elektrycznego liczba przesypianych przez ludzi godzin znacznie się zmniejszyła. Oczywiście, wygodnie jest móc rozjaśniać naturalną ciemność, lecz dobroczynna elektryczność powoduje również, że cierpimy z powodu niedostatecznej ilości snu, ponieważ jesteśmy bardziej aktywni w nocy niż nasi przodkowie. W rezultacie wielu z nas śpi w nocy mniej niż 7–8 godzin i doświadcza chronicznego niedoboru snu. Istnieją ogromne różnice w zapotrzebowaniu na sen, niemniej według National Sleep Foundation największą potrzebę snu mają noworodki (12 –18 godzin dziennie), zaś u dorosłych ten przedział wynosi od 7 do 9 godzin. Jeśli kładziesz się na krótką drzemkę i natychmiast zasypiasz, z dużym prawdopodobieństwem można powiedzieć, że masz niedobór snu. Według dostępnych badań studenci to grupa, która nagminnie doświadcza skumulowanego efektu niedoboru snu (Hicks et al., 2001; Hicks et al., 1992; Miller et al., 2010), stąd ty i twoi koledzy oraz koleżanki prawdopodobnie na co dzień musicie sobie radzić z tego rodzaju deficytem. W 2015 roku National Sleep Foundation zaktualizowała dane dotyczące liczby godzin snu tak, by lepiej odzwierciedlały indywidualne różnice. Te nowe zalecenia dla danego wieku pokazuje . Zapotrzebowanie na sen w zależności od wieku. Wiek Zalecane Może być wystarczające Niezalecane 0–3 miesiące 14–17 godzin od 11–13 do 18–19 godzin mniej niż 11 godzin więcej niż 19 godzin 4–11 miesięcy 12–15 godzin od 10–11 do 16–18 godzin mniej niż 10 godzin więcej niż 18 godzin 1–2 lata 11–14 godzin od 9–10 do 15–16 godzin mniej niż 9 godzin więcej niż 16 godzin 3–5 lat 10–13 godzin od 8–9 do 14 godzin mniej niż 8 godzin więcej niż 14 godzin 6–13 lat 9–11 godzin od 7–8 do 12 godzin mniej niż 7 godzin więcej niż 12 godzin 14–17 lat 8–10 godzin od 7 do 11 godzin mniej niż 7 godzin więcej niż 11 godzin 18–25 lat 7–9 godzin od 6 do 10–11 godzin mniej niż 6 godzin więcej niż 11 godzin 26–64 lata 7–9 godzin od 6 do 10 godzin mniej niż 6 godzin więcej niż 10 godzin ≥65 lat 7–8 godzin od 5–6 do 9 godzin mniej niż 5 godzin więcej niż 9 godzin Skumulowany efekt niedoboru snu oraz deprywacja snu niosą ze sobą ogromne negatywne konsekwencje psychologiczne i fizjologiczne ( ). Jak powiedziano już wcześniej, brak snu powoduje spadek koncentracji oraz pogorszenie funkcji poznawczych. Dodatkowo skutkiem deprywacji snu są objawy podobne do depresji. Wspomniane dolegliwości mogą wystąpić zarówno w wyniku skumulowanego niedoboru snu, jak i w odpowiedzi na poważniejsze okresy deprywacji snu. Może cię to zdziwi, ale deprywacja snu zwiększa ryzyko otyłości, zwiększonego ciśnienia krwi i poziomu hormonów stresu oraz pogorszenia funkcjonowania układu odpornościowego (Banks i Dinges, 2007). Człowiek z niedoborem snu zwykle zasypia znacznie szybciej niż osoba bez niedoboru. Często zasypia natychmiast, gdy tylko przestanie się ruszać (na przykład przed telewizorem lub za kierownicą samochodu). Dlatego właśnie osoby cierpiące z powodu deprywacji snu stanowią zagrożenie dla siebie i innych, siadając za kółkiem lub pracując przy obsłudze niebezpiecznych maszyn. Według niektórych badań deprywacja snu wpływa na funkcje poznawcze i motoryczne tak samo albo nawet silniej niż odurzenie alkoholem (Williamson i Feyer, 2000). Niektóre z negatywnych konsekwencji deprywacji snu. Najbardziej oczywiste są te poznawcze, jednak zbyt mała ilość snu wpływa niekorzystnie również na wiele innych układów w organizmie. (Źródło: modyfikacja pracy Mikaela Häggströma). Jeśli chcesz ocenić własne nawyki dotyczące snu, przeczytaj ten artykuł traktujący o potrzebach związanych ze snem. Zapotrzebowanie na sen zmienia się wraz z wiekiem. Jako małe dzieci śpimy ponad 16 godzin dziennie. Im starsi jesteśmy, tym mniej śpimy. Według pewnej metaanalizy (ang. meta-analysis ) (czyli badania polegającego na zestawieniu danych zawartych w wielu publikacjach) wykonanej w ostatnim dziesięcioleciu, w wieku 65 lat śpimy średnio mniej niż 7 godzin dziennie (Ohayon et al., 2004). Skoro ilość czasu poświęcanego na sen zmienia się wraz z wiekiem, prawdopodobnie podobnym zmianom będzie podlegał skumulowany efekt niedoboru snu. Podsumowanie Stany świadomości zmieniają się nie tylko w ciągu dnia, lecz także nieustannie przez całe nasze życie. Ważnymi czynnikami tych zmian są rytmy biologiczne, a przede wszystkim rytm okołodobowy regulowany przez jądro nadskrzyżowaniowe (SCN). Zegar biologiczny człowieka na ogół zsynchronizowany jest ze środowiskiem zewnętrznym, a światło jest rodzajem wskazówki pozwalającej go odpowiednio ustawić. Podróże wiążące się z pokonywaniem wielu stref czasowych lub rotacyjna praca zmianowa prowadzą do zaburzenia rytmu okołodobowego, co może powodować bezsenność, nadmierną senność oraz zmniejszoną uważność. W zaburzeniach rytmu okołodobowego skuteczna okazuje się terapia jasnym światłem. Osoby, które nie dostarczają sobie odpowiedniej ilości snu, mogą odczuwać z tego powodu negatywne skutki psychologiczne i fizyczne. Review Questions Zegar biologiczny ciała zlokalizowany jest w ________. hipokampie wzgórzu podwzgórzu przysadce mózgowej C O ________ mówimy wtedy, gdy występuje chroniczny brak snu. jet lagu rotacyjnej pracy zmianowej rytmie okołodobowym skumulowanym efekcie niedoboru snu D Rytm ________ trwa mniej więcej 24 godziny. biologiczny okołodobowy rotacyjny świadomy B ________ to jeden ze sposobów przestawiania własnego zegara biologicznego. Wystawianie się na światło i ciemność Spożywanie kawy Spożywanie alkoholu Ucinanie sobie drzemek A Critical Thinking Questions Praca w służbie zdrowia często wiąże się z rotacyjną pracą zmianową. Dlaczego jest to problematyczne? Co można zrobić, by poradzić sobie z potencjalnymi problemami? Zważywszy, że rotacyjna praca zmianowa może prowadzić do wyczerpania oraz zmniejszenia efektywności mentalnej, osobom pracującym w takich warunkach częściej zdarza się popełniać błędy w pracy. Konsekwencje takich sytuacji w służbie zdrowia są dość oczywiste. Należy informować osoby związane ze środowiskiem medycznym o korzyściach, jakie płyną z używania dodatkowego światła. Ludzie są istotami, które czuwają w dzień i śpią w nocy. Z kolei wiele gryzoni prowadzi nocny tryb życia. Jak myślisz, dlaczego różne zwierzęta mają odmienne cykle snu i czuwania? Różne gatunki mają różną historię ewolucyjną i odmiennie dostosowały się do środowiska. Istnieje kilka możliwych wyjaśnień dziennego bądź nocnego trybu życia gatunków. Być może w przypadku ludzi w godzinach wieczornych, gdy natężenie światła spadał, ich życie było bardziej zagrożone. Sensowne zatem było szukanie schronienia o tych porach. Z kolei gryzonie muszą się mierzyć z zagrożeniem ze strony wielu drapieżników, a bycie aktywnym w nocy zmniejsza na przykład zagrożenie ze strony ptaków, które podczas polowań posługują się głównie wzrokiem. Personal Application Questions Doświadczamy zmian w zegarze biologicznym każdej wiosny i jesieni, gdy przestawiamy zegarki z czasu zimowego na letni i na odwrót. Do czego łatwiej ci się przystosować – do utraty godziny czy do jej zyskania? Jak myślisz, dlaczego? Co robisz, by dostosować się do zmian w twoim tygodniowym kalendarzu? Czy doświadczasz skumulowanego efektu niedoboru snu, gdy rozpoczyna się czas zimowy lub kończy czas letni? rytm biologiczny (ang. biological cycle ) wewnętrzny cykl aktywności biologicznej rytm okołodobowy ( rytm dobowy , cykl dobowy ) (ang. circadian rhythm ) rytm biologiczny trwający około 24 godzin świadomość (ang. consciousness ) zdawanie sobie sprawy z bodźców wewnętrznych i zewnętrznych homeostaza (ang. homeostasis ) stan równowagi organizmu, w którym warunki biologiczne (np. temperatura ciała) są utrzymywane na optymalnym poziomie bezsenność (ang. insomnia ) uporczywe problemy z zasypianiem i utrzymaniem snu trwające co najmniej przez trzy noce w tygodniu w ciągu jednego miesiąca zespół nagłej zmiany strefy czasowej (ang. jet lag ) zespół objawów spowodowanych podróżowaniem z jednej strefy czasowej do drugiej, wynikający z rozbieżności między wewnętrznymi cyklami dobowymi człowieka a jego środowiskiem melatonina (ang. melatonin ) hormon uwalniany przez gruczoł wydzielania wewnętrznego, który służy jako ważny regulator cyklu snu i czuwania metaanaliza (ang. meta-analysis ) badanie, które zestawia wyniki innych badań dotyczących jednego obszaru szyszynka (ang. pineal gland ) gruczoł dokrewny, który uwalnia melatoninę, zlokalizowany wewnątrz mózgu praca w systemie zmianowym (ang. rotating shift work ) harmonogram pracy zmieniający się w ciągu doby w rytmie codziennym lub cotygodniowym sen (ang. sleep ) stan charakteryzujący się stosunkowo niskim poziomem aktywności fizycznej i zmniejszoną świadomością zmysłową, co różni go od okresów odpoczynku, które występują podczas czuwania skumulowany efekt niedoboru snu (ang. sleep debt ) długotrwały zespół objawów niewystarczającej ilości snu regulacja snu (ang. sleep regulation ) kontrola mózgu nad przełączaniem się między snem a czuwaniem, a także koordynacja tego cyklu ze środowiskiem zewnętrznym jądro nadskrzyżowaniowe (ang. suprachiasmatic nucleus (SCN) ) obszar podwzgórza mózgu, w którym znajduje się zegar biologiczny organizmu czuwanie (ang. wakefulness ) wysoki poziom świadomości zmysłowej związany z aktywnością

Social Sciences


Rola snu Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Opisać obszary mózgu zaangażowane w sen Zrozumieć mechanizm wydzielania hormonów związanych ze snem Opisać kilka teorii mających na celu wyjaśnienie funkcji snu Wymienić i opisać trzy teorie wyjaśniające rolę snu Przesypiamy mniej więcej jedną trzecią życia. Wziąwszy pod uwagę, że średnia długość życia mieszkańca Stanów Zjednoczonych wynosi od 73 do 79 lat (Singh i Siahpush, 2006), to w stanie snu spędza on mniej więcej 25 lat. Podobne statystyki dotyczą również Polski, gdzie przeciętna długość życia mężczyzn wynosi ok. 74 lat, a w przypadku kobiet 82 lata (GUS 2018). Niektóre zwierzęta w ogóle nie śpią (kilka gatunków ryb oraz płazów), u innych, na przykład żyraf, obserwuje się długie okresy bez snu i bez wyraźnych negatywnych tego konsekwencji, a jeszcze inne, takie jak szczury, umierają po dwóch tygodniach deprywacji snu (Siegel, 2008). Dlaczego poświęcamy tak dużo czasu na sen? Czy jest dla nas koniecznością? W tym podrozdziale zastanowimy się nad odpowiedziami na te pytania i przedstawimy różne koncepcje dotyczące powodów występowania snu u ludzi. Czym jest sen? Wiesz już, że stan snu charakteryzuje się niskim poziomem aktywności fizycznej i ograniczoną świadomością bodźców zmysłowych. Według Siegla (2008) definicja snu musi zawierać również wzmiankę na temat zależności mechanizmów okołodobowych oraz homeostatycznych regulujących sen. Homeostatyczną regulację snu potwierdza występowanie okresów odsypiania po deprywacji snu. Nadrabianie snu REM (ang. sleep rebound ) polega na tym, że przy kolejnej okazji do zaśnięcia osoba z deprywacją snu zasypia szybciej. Sen charakteryzuje się określonymi schematami aktywności mózgu, które można przedstawić graficznie za pomocą elektroencefalografii (EEG), a różne fazy snu rozróżniamy właśnie dzięki tej technice ( ). Fragment polisomnogramu (uzyskanego podczas badania polisomnograficznego), czyli zapisu zmian parametrów kilku zmiennych fizycznych podczas snu. Oś pozioma pokazuje upływ czasu w sekundach, a zapis obejmuje 30 sekund. Umiejscowienie zestawów elektrod, które rejestrowały każdy sygnał, opisano na osi pionowej. W czerwonej ramce widać wykres EEG, czyli zapis czynności bioelektrycznej mózgu (fale mózgowe są charakterystyczne dla poszczególnych faz snu). Inne krzywe pokazują pozostałe dane związane ze snem, takie jak temperatura ciała, napięcie mięśniowe oraz tętno. Cykle snu i czuwania są kontrolowane przez wiele współpracujących ze sobą obszarów mózgu, m.in. wzgórze, podwzgórze oraz most. Jak już wspomniano, częścią podwzgórza jest jądro nadskrzyżowaniowe (SCN) – „zegar biologiczny” ciała – oraz inne jądra, które w połączeniu ze wzgórzem regulują sen wolnofalowy. Most odgrywa ważną rolę w regulacji fazy snu zwanej REM - o której będzie mowa w dalszych rozdziałach (National Institutes of Health, b.d.). Sen jest również ważny z punktu widzenia gospodarki hormonalnej. Kiedy śpimy, następuje regulacja wydzielania hormonów z wielu gruczołów dokrewnych, m.in. melatoniny , folikulotropiny (hormonu folikulotropowego, FSH) stymulującej dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych, lutropiny (hormonu luteinizującego, LH) oraz hormonu wzrostu (National Institutes of Health, b.d.). Wiesz już, że podczas snu szyszynka wydziela melatoninę ( ). Uważa się, że melatonina odgrywa istotną rolę w regulacji różnych cyklów biologicznych oraz układu odpornościowego (Hardeland et al., 2006). Podczas snu przysadka mózgowa wydziela zarówno FSH, jak i LH, hormony istotne dla właściwego funkcjonowania układu rozrodczego (Christensen et al., 2012; Sofikitis et al., 2008), oraz hormon wzrostu pobudzający fizyczny wzrost, dojrzewanie organizmu i inne procesy metaboliczne (Bartke et al., 2013). Podczas snu szyszynka i przysadka wydzielają do krwi hormony. Dlaczego śpimy? Wiemy już, że sen odgrywa ważną rolę w życiu człowieka, a deprywacja snu wiąże się z licznymi niekorzystnymi konsekwencjami. Wydawałoby się zatem, że powinniśmy w pełni rozumieć, dlaczego właściwie śpimy. Niestety, tak nie jest. Na szczęście dysponujemy kilkoma hipotezami starającymi się wyjaśnić funkcję snu u ludzi. Adaptacyjna funkcja snu Jedna z popularnych teorii dotyczących funkcji snu przyjmuje perspektywę psychologii ewolucyjnej. Psychologia ewolucyjna (ang. evolutionary psychology ) to dyscyplina nauki, która bada, w jaki sposób uniwersalne wzorce zachowań oraz procesy poznawcze ewoluowały w wyniku doboru naturalnego (ang. natural selection ). Zróżnicowanie oraz umiejętności adaptacyjne w zakresie procesów poznawczych i zachowania wpływają na sukces w reprodukcji i przekazywaniu informacji genetycznych potomstwu. Według jednej z hipotez ewolucyjnych celem snu jest przede wszystkim odzyskanie zasobów zużytych w ciągu dnia. Podobnie jak sen zimowy u niedźwiedzi, który służy przetrwaniu w okresie niedoboru zasobów w środowisku, nocny sen ludzi może być spowodowany koniecznością zmniejszenia nakładów energetycznych. Jest to nieco intuicyjne wyjaśnienie zjawiska zapadania w sen, gdyż istnieje mało badań je potwierdzających. Konkurencyjna hipoteza sugeruje, że tego rodzaju energetyczne potrzeby można by z łatwością zaspokajać, stosując okresy odpoczynku i braku aktywności (Frank, 2006; Rial et al., 2007). Z innych badań natomiast wyłania się negatywna korelacja między wymaganiami energetycznymi a ilością czasu spędzoną na spaniu (Capellini et al., 2008). Jeszcze inna ewolucyjna hipoteza dotycząca snu zakłada, że nawyki spania wyewoluowały jako adaptacyjna reakcja na zagrożenie drapieżnikami, które wzrasta w nocy. Zatem śpimy w bezpiecznych miejscach, by zmniejszyć prawdopodobieństwo niebezpieczeństwa. I znów jest to dość intuicyjne, choć interesujące wyjaśnienie powodów, dla których śpimy. Być może nasi przodkowie spędzali długie godziny pogrążeni we śnie, aby ograniczyć czas wystawiania się na ataki potencjalnych drapieżników. Jednakże badania porównawcze pokazują, że powiązania między ryzykiem ataku drapieżników a snem są niezwykle złożone i niejednoznaczne. Niektóre prace sugerują, że gatunki bardziej zagrożone atakiem drapieżników śpią krócej niż inne gatunki (Capellini et al., 2008), natomiast według innych nie ma żadnej zależności między czasem, w którym osobnik danego gatunku głęboko śpi, a ryzykiem ze strony drapieżników (Lesku et al., 2006). Możliwe zatem, że sen nie pełni jednej, uniwersalnej funkcji adaptacyjnej, a u różnych gatunków wyewoluowały różne nawyki snu w reakcji na zróżnicowaną presję ewolucyjną. Omawialiśmy już negatywne skutki deprywacji snu, warto zatem również wspomnieć o wielu korzyściach związanych z odpowiednią ilością snu. Według National Sleep Foundation są to m.in.: utrzymywanie zdrowej masy ciała, zmniejszenie poziomu stresu, poprawa nastroju czy koordynacji motorycznej oraz wiele korzyści powiązanych z funkcjami poznawczymi i tworzeniem wspomnień. Poznawcza funkcja snu Istnieje również hipoteza, według której sen ma ogromne znaczenie dla funkcji poznawczych i tworzenia wspomnień (Rattenborg et al., 2007). Wiemy, że deprywacja snu wpływa negatywnie na procesy poznawcze oraz wywołuje deficyty pamięci (Brown, 2012), obniża zdolność koncentracji uwagi, podejmowania decyzji oraz korzystania ze wspomnień w pamięci długotrwałej. Ponadto te negatywne skutki pogłębiają się wraz ze zwiększaniem deprywacji snu (Alhola i Polo-Kantola, 2007). Dodatkowo sen wolnofalowy po nauczeniu się nowej umiejętności może poprawić skuteczność wykorzystania jej w praktyce (Huber et al., 2004) i wydaje się konieczny do tworzenia wspomnień (Stickgold, 2005). Zrozumienie wpływu snu na funkcje poznawcze wyjaśnia, dlaczego zakuwanie przez całą noc do testu może wcale nie być skuteczne, a nawet przynieść skutek przeciwny do zamierzonego. Obejrzyj ten krótki film ze wskazówkami dotyczącymi snu dla studentów. Mówi się również o tym, że sen przynosi wiele innych korzyści poznawczych. Badania wskazują m.in. na pozytywny wpływ snu na zwiększenie zdolności kreatywnego myślenia (Cai et al., 2009; Wagner et al., 2004), nauki języków (Fenn et al., 2003; Gómez et al., 2006) i wnioskowania dedukcyjnego (Ellenbogen et al., 2007). Pewne aspekty snu prawdopodobnie mają też wpływ nawet na przetwarzanie informacji emocjonalnych (Walker, 2009). W tym filmie znajdziesz informacje na temat powiązań między snem a pamięcią. Summary Sporą część naszego życia poświęcamy na sen, a w naszych mózgach rozwinęły się złożone układy kontrolujące różne jego aspekty. Podczas snu wydzielanych jest kilka hormonów ważnych z punktu widzenia procesów wzrostu oraz dojrzewania. Choć powód, dla którego śpimy, nadal pozostaje tajemnicą, niektóre badania sugerują, że sen odgrywa istotną rolę w uczeniu się i zapamiętywaniu. Review Questions Podczas snu hormon wzrostu wydzielany jest do krwi przez ________. szyszynkę tarczycę przysadkę mózgową trzustkę C ________ odgrywa(ją) rolę w kontrolowaniu snu wolnofalowego. Podwzgórze Wzgórze Most Podwzgórze i wzgórze D ________ to hormon wydzielany przez szyszynkę, odgrywający rolę w regulowaniu rytmów życiowych oraz układu odpornościowego. Hormon wzrostu Melatonina LH FSH B Uważa się, że ________ ma szczególne przełożenie na poprawę wykonywania ostatnio przyswojonych umiejętności. melatonina sen wolnofalowy deprywacja snu hormon wzrostu B Critical Thinking Questions Jeśli teorie, które mówią o tym, że człowiek potrzebuje snu, by odbudować zasoby energetyczne i zregenerować się po całym dniu różnorakiego wysiłku, są poprawne, co można byłoby powiedzieć o związku między całkowitą ilością snu jednostki a jej poziomem aktywności? Te jednostki (lub gatunki), które wydatkują największe ilości energii, potrzebowałyby najdłuższych okresów snu. W jaki sposób naukowcy stwierdzają, czy określone partie mózgu biorą udział w procesie regulacji snu? W celu stwierdzania, w jaki sposób aktywacja lub dezaktywacja danego obszaru mózgu wpływa na zachowanie, naukowcy mogą obserwować osoby z uszkodzonymi partiami mózgu lub wykorzystywać techniki stymulacji mózgu. Ponadto mogą wspierać się również wszelkimi technikami neuroobrazowania, takimi jak funkcjonalne obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (fMRI) lub tomografia komputerowa. Opisz poszczególne ewolucyjne teorie dotyczące snu i przedstaw argument za tą, która – twoim zdaniem – poparta jest najbardziej przekonującymi dowodami. Jedna z ewolucyjnych teorii snu mówi o tym, że sen jest konieczny do odbudowania zasobów zużytych w ciągu dnia. Według innej teorii ludzkie wzorce snu wyewoluowały jako adaptacyjna odpowiedź na zagrożenie ze strony drapieżników, które rośnie w ciemności. Pierwsza teoria nie ma podstaw empirycznych, natomiast druga zarówno poparta jest niektórymi badaniami, jak i wykluczana przez inne. Personal Application Question Czy kiedykolwiek zdarzyło ci się doświadczyć (lub być może znasz taką osobę) znacznych okresów deprywacji snu spowodowanych zwykłą bezsennością, wysokim poziomem stresu lub będących działaniem niepożądanym zażywania lekarstw? Jakie były w takim przypadku konsekwencje braku odpowiedniej ilości snu? psychologia ewolucyjna (ang. evolutionary psychology ) dyscyplina badająca ewolucję uniwersalnych wzorców zachowań i procesów poznawczych w wyniku doboru naturalnego nadrabianie snu REM (ang. sleep rebound ) osoby pozbawione snu przy nadarzaniu się kolejnych możliwości do zapadnięcia w sen przechodzą krótszą fazę latencji (krótszy czas upływa od momentu położenia się do snu do momentu zaśnięcia)

Social Sciences


Fazy snu Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Rozróżnić sen REM i nie-REM Opisać różnice pomiędzy trzema fazami snu innego niż REM Zrozumieć rolę, jaką sen REM i i fazy snu inne niż REM odgrywają w uczeniu się i zapamiętywaniu Sen nie jest stanem jednorodnym. Wyróżnia się kilka jego etapów, które można rozróżnić dzięki odmiennym wzorcom aktywności elektrycznej mózgu. Wzorce te można przedstawić graficznie dzięki elektroencefalografii. Fale różnią się zarówno częstotliwością, jak i amplitudą ( ). Sen człowieka można podzielić na dwa główne etapy: fazę z szybkimi ruchami gałek ocznych (REM) oraz bez szybkich ruchów gałek ocznych (NREM). Sen paradoksalny (in. faza REM ) (ang. rapid eye movement phase (REM) ) charakteryzują błyskawiczne ruchy gałek ocznych pod zamkniętymi powiekami. Fale mózgowe w tym stadium przypominają fale mózgowe podczas czuwania. Natomiast sen wolnofalowy (ang. non-REM (NREM) ) składa się czterech faz, które od siebie i od stanu czuwania różnią się wykresami bioelektrycznej aktywności mózgu. Pierwsze cztery fazy snu to etap NREM, natomiast faza piąta i ostatnia to REM. W tym podrozdziale opiszemy każdą z tych faz snu oraz charakterystyczne dla niej wzorce fal aktywności elektrycznej mózgu. Aktywność elektryczna mózgu zmienia się gwałtownie między poszczególnymi fazami snu (Źródło: Estee Dardik, za zgodą Cambridge Community Development Department). Fazy snu NREM Początkowa faza snu NREM znana jest jako pierwsza faza snu. Pierwsza faza snu (ang. stage 1 sleep ) jest etapem przejściowym między czuwaniem a snem, gdy powoli zasypiamy. W tej fazie następuje spowolnienie tętna i oddechu. W tej fazie pojawiają się zarówno fale alfa, jak i theta. W początkowym momencie pierwszej fazy snu występują fale alfa (ang. alpha waves ) ( ). Ten wzorzec aktywności elektrycznej mózgu przypomina pracę mózgu kogoś, kto jest niezwykle rozluźniony, nie mniej jednak świadomy. Im dłużej osoba trwa w pierwszej fazie snu, tym bardziej zwiększa się częstotliwość występowania fal theta (ang. theta waves ). Mają one jeszcze niższą częstotliwość (4–7 Hz) i wyższą amplitudę niż fale alfa. Dość ławo jest obudzić osobę z pierwszej fazy snu – większość ludzi obudzona w tej fazie odpowiada, że wcale nie spała. Aktywność bioelektryczna mózgu zmienia się gwałtownie między poszczególnymi fazami snu. Przechodząc do drugiej fazy snu (ang. stage 2 sleep ), ciało wchodzi w stan głębokiego rozluźnienia. Wciąż dominują tu fale theta, ale przerywane są krótkimi wybuchami czynności elektrycznej mózgu, zwanymi wrzecionami sennymi ( ). Wrzeciono snu (ang. sleep spindle ) to szybka eksplozja fal mózgowych o wyższej częstotliwości, które prawdopodobnie są istotne dla uczenia się i zapamiętywania (Fogel i Smith, 2011; Poe et al., 2010). Dodatkowo cechą charakterystyczną drugiej fazy snu jest występowanie zespołów K. Zespół K (ang. K-complex ) to pojedyncza fala o bardzo wysokiej amplitudzie, która w pewnych przypadkach może występować jako reakcja na bodźce pochodzące ze środowiska zewnętrznego. Zatem zespoły K mogą stanowić most do wyższych poziomów pobudzenia związanych z bodźcami ze środowiska zewnętrznego (Halász, 1993; Steriade i Amzica, 1998). Druga faza snu charakteryzuje się występowaniem zarówno wrzecion sennych, jak i zespołów K. Trzecią fazę snu (ang. stage 3 sleep ) i czwartą fazę snu (ang. stage 4 sleep ) często określa się mianem snu głębokiego lub wolnofalowego, ponieważ charakteryzują się występowaniem fal o niskiej częstotliwości (do 4 Hz) i wysokiej amplitudzie – fal delta (ang. delta waves ) ( ). W tym czasie tętno i częstotliwość oddechu znacznie spadają. Znacznie trudniej jest obudzić osobę, która znajduje się w trzeciej lub czwartej fazie snu niż będącą w fazach wcześniejszych. Interesujące, że badani, którzy w trzeciej i czwartej fazie snu mają podwyższoną częstotliwość występowania fal alfa (zwykle kojarzonych raczej z czuwaniem i pierwszą fazą snu), po przebudzeniu – bez względu na to, jak długo spali – twierdzą, że wcale nie czują się wypoczęci (Stone et al., 2008). (a) Fale delta, o niskiej częstotliwości i wysokiej amplitudzie, charakteryzują (b) trzecią i czwartą fazę snu wolnofalowego. Sen REM Jak już wspominaliśmy, sen REM to faza snu charakteryzująca się szybkimi ruchami gałek ocznych. Pojawiające się w tej fazie fale mózgowe podobne są do tych obserwowanych u osób w stanie czuwania, co widać na . To podczas niej śnimy. Cechą charakterystyczną tej fazy jest również paraliż układu mięśniowego, z wyjątkiem tych jego partii, które są odpowiedzialne za krążenie i oddychanie. Zatem podczas snu REM u zdrowego człowieka nie obserwuje się żadnych ruchów mięśni zależnych od woli. Należy jednak pamiętać, że podczas tej fazy snu utrzymywane są inne procesy życiowe niewymagające zaangażowania świadomości. Tę fazę snu nazywa się również snem paradoksalnym ze względu na wysoką aktywność mózgu przy jednoczesnym braku napięcia mięśniowego. Podobnie jak NREM, sen REM ważny jest z punktu widzenia różnych aspektów uczenia się i zapamiętywania (Siegel, 2001). (a) Okres szybkich ruchów gałek ocznych zaznaczony jest krótką czerwoną linią. Fale mózgowe powiązane ze snem REM – w czerwonej ramce na rysunku (a) – przypominają te występujące podczas czuwania (b). Ludzie pozbawieni możliwości snu REM, którym następnie pozwala się spać bez dalszych zakłóceń, spędzają więcej czasu w fazie REM, co przypomina próbę odzyskania straconego czasu REM. Dotyczy to zarówno sytuacji, w której dochodzi do deprywacji snu, jak również zakłóceń w ramach samej fazy REM. Zjawisko to nosi nazwę nadrabiania fazy snu REM i wydaje się wskazywać na to, że również sen REM podlega regulacji homeostatycznej. Niezależnie od roli w procesach związanych z uczeniem się oraz zapamiętywaniem sen REM prawdopodobnie pełni także ważną funkcję w przetwarzaniu emocji i ich regulacji. Z tego punktu widzenia sen REM może być adaptacyjną reakcją na stres u osób niecierpiących na depresję, zmniejszając emocjonalną wagę przykrych i nieprzyjemnych wydarzeń, które występują w okresach czuwania (Suchecki et al., 2012). Podczas gdy deprywacja snu zasadniczo przynosi wiele negatywnych konsekwencji (Brown, 2012), skutki deprywacji REM wydają się nieco mniej jednoznaczne (Siegel, 2001). Niektórzy uważają nawet, że deprywacja REM w niektórych sytuacjach może być korzystna. Jak pokazują wybrane badania, osoby cierpiące na depresję wcześniej wchodzą w tę fazę snu i znacznie dłużej w niej pozostają. Uważa się zatem, że jej skrócenie może korzystnie wpływać na ich stany emocjonalne. Udowodniono na przykład, że skrócenie fazy REM przynosi złagodzenie objawów u osób z ciężką depresją; wiele skutecznych leków antydepresyjnych wygasza tę fazę (Riemann et al., 2001; Vogel, 1975). Należy jednak wspomnieć o badaczach, którzy kwestionują powyższe odkrycia, sugerując, że deprywacja snu nieograniczona do fazy REM jest tak samo skuteczna, a nawet skuteczniejsza w wyciszaniu symptomów depresji u niektórych pacjentów. W każdym razie nie do końca rozumiemy jeszcze, dlaczego u niektórych pacjentów deprywacja snu sprzyja poprawie nastroju (Giedke i Schwärzler, 2002). Według ostatnich odkryć może ona zmieniać przetwarzanie informacji emocjonalnych w taki sposób, że różnego rodzaju bodźce jawią się jako pozytywne (Gujar et al., 2011). Poniższy hipnogram ( ) pokazuje przechodzenie konkretnej osoby przez fazy snu. Hipnogram to wykres faz snu w kolejności, w której występują w danym wycinku snu. Ten hipnogram pokazuje, jak zmieniają się kolejne fazy snu u konkretnej osoby. Obejrzyj to wideo opisujące różne fazy snu. Marzenia senne Znaczenie nadawane marzeniom sennym zależy od kultury i od czasów. Pod koniec XIX wieku austriacki psychiatra Zygmunt Freud (1856-1939) doszedł do wniosku, że dzięki snom można zyskać dostęp do nieświadomości. Jego zdaniem analiza marzeń sennych mogłaby pomóc ludziom zwiększyć samoświadomość oraz uzyskać rozeznanie potrzebne w radzeniu sobie z problemami codziennego życia. Freud dokonał rozróżnienia na jawną i utajoną treść snów. Treść jawna (ang. manifest content ) to rzeczywista treść snu, natomiast treść utajona (lub treść ukryta ) (ang. latent content ) to jego zamaskowane znaczenie. Przykładowo zgodnie z koncepcją Freuda kobieta, która śni o tym, że goni ją wąż, ujawnia lęk przed fizyczną bliskością, gdyż wąż w tej teorii reprezentowałby penisa. Freud nie był jedynym teoretykiem zajmującym się snami. Dwudziestowieczny szwajcarski psychoterapeuta Carl Gustav Jung (1875–1961) w swoim podejściu uwzględnił szerszą gamę zjawisk, opartych nie tylko na indywidualnych doświadczeniach, lecz także na tych o charakterze społecznym. Uważał, że marzenia senne pozwalają dostroić się do nieświadomości zbiorowej. Opisywana przez Junga nieświadomość zbiorowa (ang. collective unconsciousness ) to teoretyczna skarbnica informacji dzielonych przez wszystkich ludzi. Według niego określone symbole występujące w snach odzwierciedlają uniwersalne wzorce, inaczej archetypy, o znaczeniu podobnym dla wszystkich ludzi bez względu na kulturę i miejsce zamieszkania. Natomiast badaczka snu i marzeń sennych Rosalind Cartwright (ur. 1922) uważa sny za odzwierciedlenie wydarzeń ważnych z perspektywy życia śpiącej osoby. W odróżnieniu od idei Freuda i Junga jej koncepcje dotyczące snów znalazły swoje potwierdzenie w dowodach empirycznych. Wraz z kolegami opublikowała wyniki badania, w którym kobiety w trakcie procesu rozwodowego kilkukrotnie w okresie pięciu miesięcy proszono o opisywanie stopnia, w jakim myślały o byłych małżonkach. Te same kobiety budzono w fazie snu REM w celu szczegółowego zrelacjonowania treści snów. Występowała znacząca pozytywna korelacja między częstotliwością myśli o byłych partnerach na jawie i liczbą przypadków, kiedy pojawiali się jako bohaterowie ich snów (Cartwright et al., 2006). Badania (Horikawa et al., 2013) ujawniły nowe techniki, dzięki którym naukowcy mogą skutecznie wykrywać i klasyfikować obrazy wizualne podczas snów z wykorzystaniem fMRI, czyli funkcjonalnego obrazowania metodą rezonansu magnetycznego, by mierzyć neuronalną aktywność mózgu. Dzięki temu w tym obszarze pojawiają się nowe możliwości prowadzenia badań. Naukowcy poszukują również powodów, dla których śnimy. Według Hobsona (2009) śnienie może reprezentować stan protoświadomości. Pośród wielu dowodów neurobiologicznych John Hobson cytuje też badania dotyczące świadomego śnienia i traktuje je jako szansę na lepsze zrozumienie marzeń sennych. Świadomy sen ( przytomny sen ) (ang. lucid dream ) to stan śnienia, w którym są obecne pewne aspekty stanu czuwania. W świadomym śnie osoba uświadamia sobie, że śni, i dzięki temu może kontrolować jego przebieg (LaBerge, 1990). Summary Różne fazy snu charakteryzują się aktywnością mózgu o różnych wzorcach fal mózgowych. Gdy przechodzimy ze stanu czuwania w stan snu, fale alfa zastępowane są falami theta. W drugiej fazie snu pojawiają się wrzeciona senne i zespoły K. Trzecia i czwarta faza snu to tak zwany sen długofalowy, charakteryzujący się przewagą fal delta. Podczas fazy REM, czyli snu z szybkimi ruchami gałek ocznych, następuje paraliż mięśni zależnych od woli i pojawiają się marzenia senne. Zarówno sen NREM, jak i REM wydają się odgrywać ważną rolę w uczeniu się i zapamiętywaniu. Marzenia senne mogą odzwierciedlać ważne z punktu widzenia osoby śniącej wydarzenia z dnia codziennego. Według innej teorii śnienie jest stanem protoświadomości lub rzeczywistości wirtualnej umysłu, która staje się pomocna, gdy znajdujemy się w stanie czuwania. Review Questions ________ inaczej nazywa się fazą/fazami wolnofalową/wolnofalowymi snu. Pierwszą fazę snu Drugą fazę snu Trzecią i czwartą fazę snu Fazę snu REM C Wrzeciona senne oraz zespoły K najczęściej występują w ________ snu. pierwszej fazie drugiej fazie trzeciej i czwartej fazie fazie REM B Symptomy ________ mogą ulec poprawie dzięki deprywacji fazy REM. schizofrenii choroby Parkinsona depresji zespołu lęku uogólnionego C Treść ________ snu to prawdziwe znaczenie snu. utajona jawna zbiorowej nieświadomości ważna A Critical Thinking Questions Freud uważał, że sny dają wgląd w naturę nieświadomego umysłu. Według niego treść jawna snu dostarcza wskazówek dotyczących nieświadomości danej jednostki. Jak potencjalnie można by skrytykować tego rodzaju perspektywę? Przedmiot najostrzejszej krytyki stanowi subiektywna natura analizy snów. Zadaniem psychoanalityków jest pomoc pacjentom w interpretacji prawdziwego znaczenia snów. Nie ma jednak sposobu potwierdzenia, czy dana interpretacja jest poprawna, czy też nie. Stwierdzenie „czasami cygaro jest po prostu cygarem” (które zwykle, choć nie ma na to żadnych dowodów, przypisuje się Freudowi) dobitnie pokazuje, że nie istnieje żaden systemowy, obiektywny system analizy marzeń sennych. Niektórzy twierdzą, że lunatykowanie i mówienie we śnie to wynik odgrywania treści snu przez śpiącą osobę. Dlaczego to wyjaśnienie jest raczej mało prawdopodobne? Marzenia senne pojawiają się podczas fazy snu REM. Jedną z charakterystycznych cech tej fazy jest paraliż mięśni zależnych od woli, co sprawia, że fizyczne odgrywanie snu staje się mało prawdopodobne. Personal Application Question Badacze uważają, że jedną z najważniejszych funkcji snu jest poprawa zapamiętywania oraz przyswajania wiedzy. W jaki sposób ta informacja mogłaby ci pomóc podczas studiów? Jakie zmiany dasz radę wprowadzić w swoim sposobie nauki oraz nawykach związanych ze snem, by zmaksymalizować skuteczność przyswajania treści przedstawianych na zajęciach? fale alfa (ang. alpha waves ) fala mózgowa o stosunkowo niskiej częstotliwości i stosunkowo wysokiej amplitudzie, która się synchronizuje; jest charakterystyczna dla początkowej fazy snu fale delta (ang. delta waves ) fala mózgowa o niskiej częstotliwości i wysokiej amplitudzie, charakterystyczna dla fazy 3. i 4. snu nieświadomość zbiorowa (ang. collective unconsciousness ) według Carla Gustava Junga: magazyn informacji wspólny dla wszystkich ludzi różnych kultur zespoły K (ang. K-complex ) charakterystycznie wysoka amplituda aktywności mózgu występująca w 2. fazie snu, która może pojawić się w reakcji na bodźce środowiskowe treść utajona ( treść ukryta ) (ang. latent content ) wg poglądu na temat funkcji snów Zygmunta Freuda: ukryte znaczenie snu świadomy sen ( przytomny sen ) (ang. lucid dream ) świadomość śnienia i umiejętność kontroli przebiegu snu treść jawna (ang. manifest content ) wg poglądu na temat funkcji snów Zygmunta Freuda: fabuła wydarzeń, które występują podczas snu sen wolnofalowy (ang. non-REM (NREM) ) faza snu poza okresami szybkiego ruchu gałek ocznych (REM) faza REM, sen paradoksalny (ang. rapid eye movement phase (REM) ) okres snu charakteryzujący się falami mózgowymi bardzo podobnymi do tych, które występują podczas czuwania, oraz ruchami gałek ocznych pod zamkniętymi powiekami wrzeciono snu (ang. sleep spindle ) gwałtowny skok fal mózgowych o wysokiej częstotliwości podczas 2. fazy snu, który może być ważny dla uczenia się i pamięci faza 1. snu (ang. stage 1 sleep ) pierwszy etap snu; faza przejściowa, która zachodzi między czuwaniem a snem; okres, w którym dana osoba zasypia faza 2. snu (ang. stage 2 sleep ) drugi etap snu, w którym ciało przechodzi w stan głębokiego relaksu; charakteryzuje się pojawianiem się wrzecion snu faza 3. snu (ang. stage 3 sleep ) trzeci etap snu; głęboki sen charakteryzujący się falami delta o niskiej częstotliwości i wysokiej amplitudzie faza 4. snu (ang. stage 4 sleep ) czwarty etap snu; głęboki sen charakteryzujący się falami delta o niskiej częstotliwości i wysokiej amplitudzie fale theta (ang. theta waves ) fala mózgowa o niskiej częstotliwości i niskiej amplitudzie, charakterystyczna dla fazy 1. i 2. snu

Social Sciences


Zaburzenia snu Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Opisać objawy i sposoby leczenia bezsenności Rozpoznać objawy różnych parasomnii Opisać objawy i metody leczenia bezdechu sennego Rozpoznać czynniki ryzyka związane z zespołem nagłej śmierci łóżeczkowej (SIDS) i kroki, aby temu zapobiec Omówić objawy i metody leczenia narkolepsji Wiele osób prędzej czy później doświadcza kłopotów ze snem. W zależności od populacji i zaburzeń, które są badane, w jakimś okresie życia cierpi na nie od 30% do 50% osób (Bixler et al., 1979; Hossain i Shapiro, 2002; Ohayon, 1997, 2002; Ohayon i Roth, 2002). W tym podrozdziale opiszemy kilka zaburzeń z obszaru snu oraz niektóre z możliwych metod ich leczenia. Bezsenność Bezsenność, czyli przewlekła trudność w zasypianiu lub utrzymaniu snu, jest najczęściej występującym zaburzeniem snu. U osób cierpiących na tę przypadłość między położeniem się do łóżka a faktycznym zaśnięciem mija zwykle dużo czasu. Ponadto w nocy budzą się od kilku do kilkunastu razy i znów mają kłopoty z zaśnięciem. Jak już wspominaliśmy, jednym z kryteriów bezsenności jest doświadczanie tych objawów co najmniej przez trzy noce w tygodniu w ciągu jednego miesiąca (Roth, 2007). Zazwyczaj osoby cierpiące na bezsenność doświadczają również zwiększonego niepokoju związanego z niemożnością zaśnięcia. Powoduje to błędne koło, ponieważ większy niepokój prowadzi do nadmiernego pobudzenia, ono zaś jeszcze bardziej utrudnia zaśnięcie. Chroniczna bezsenność prawie zawsze wiąże się z uczuciem przemęczenia, towarzyszą jej również symptomy depresji. Do bezsenności może przyczyniać się wiele czynników, m.in. wiek, zażywanie narkotyków, ruch, kondycja psychiczna oraz nawyki związane ze snem. Nic więc dziwnego, że istnieje wiele różnych form leczenia bezsenności. Niektóre osoby borykające się z tym problemem ograniczają użycie stymulujących używek (na przykład kofeiny) lub zwiększają ilość ruchu w ciągu dnia. Inne sięgają po lekarstwa bez recepty lub na receptę. Należy jednak czynić to w ostateczności, gdyż wiele leków nasennych prowadzi do uzależnienia i zmienia naturalny cykl snu i czuwania, przyczyniając się tylko do pogłębienia bezsenności. Osoby, u których podejmowane na własną rękę działania nie przynoszą pożądanych rezultatów, a na domiar złego pogarszają jakość życia, powinny udać się po wsparcie do profesjonalistów. W przypadku bezsenności pomagają niektóre formy psychoterapii, np. terapia poznawczo-behawioralna. Terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive-behavioral therapy (CBT) ) to terapia, która koncentruje się na procesach poznawczych i problematycznych zachowaniach. Leczenie bezsenności w takim przypadku uwzględniałoby techniki zarządzania stresem oraz zmianę zachowań, które mogą przyczyniać się do bezsenności (np.: ograniczenie czasu czuwania w łóżku). Udowodniono, że terapia poznawczo-behawioralna jest skuteczna i w leczeniu bezsenności przynosi pożądane rezultaty (Savard et al., 2005; Williams et al., 2013). Parasomnie Parasomnie (ang. parasomnia ) to grupa zaburzeń snu charakteryzujących się występowaniem niepożądanych oraz nieprawidłowych zachowań motorycznych lub doświadczeń. Parasomnie występują zarówno w fazie REM, jak i NREM snu. Lunatyzm, zespół niespokojnych nóg, lęki nocne – to wszystko przykłady parasomnii (Mahowald i Schenck, 2000). Lunatyzm Lunatykowanie (inaczej zwane lunatyzmem , somnambulizmem lub sennowłóctwem – ang. sleepwalking ) to sytuacja, w której śpiąca osoba angażuje się w relatywnie złożone zachowania: od spacerowania po okolicy po prowadzenie samochodu. Podczas epizodów somnambulizmu osoba często ma otwarte oczy, ale nie reaguje na próby komunikacji podejmowane przez innych. Lunatykowanie zwykle występuje podczas snu wolnofalowego, lecz może też zachodzić w innych jego stadiach (Mahowald i Schenck, 2000). W przeszłości somnambulizm leczony był farmakologicznie za pomocą różnorodnych środków, począwszy od benzodiazepin, a skończywszy na lekach przeciwdepresyjnych. Jednakże skuteczność tego rodzaju terapii została zakwestionowana. Guilleminault ze współpracownikami (2005) odkrył, że benzodiazepiny nie zapobiegają lunatykowaniu. Okazało się również, że u wszystkich jego somnambulicznych pacjentów, którzy w trakcie snu mieli również problemy z oddychaniem, odnotowano znaczące obniżenie się liczby epizodów lunatykowania po skutecznym wyleczeniu problemów oddechowych. Lunatyczna obrona? 16 stycznia 1997 roku Scott Falater usiadł z żoną i dziećmi do obiadu, w trakcie którego opowiadał im o trudnościach ze skomplikowanym projektem w pracy. Po zjedzeniu posiłku przygotował materiały potrzebne mu nazajutrz do poprowadzenia próby chóru, a potem, przed położeniem się do łóżka, podjął próbę zreperowania pompy basenowej. Następnego poranka obudziło go szczekanie psów oraz nieznajome głosy dochodzące z parteru domu. Gdy zszedł, by zbadać, co się dzieje, stanął oko w oko z grupą policjantów, którzy zaaresztowali go pod zarzutem zamordowania żony (Cartwright, 2004; CNN, 1999). Ciało Yarmilli Falater znaleziono w przydomowym basenie z czterdziestoma czterema ranami kłutymi zadanymi nożem. Policję wezwał sąsiad po tym, jak zobaczył Falatera stojącego nad ciałem żony, a następnie wciągającego je do basenu. Po przeszukaniu domu i przyległego terenu funkcjonariusze policji w bagażniku samochodu Falatera znaleźli ubrudzone krwią ubrania oraz nóż. Miał on również plamy z krwi na szyi. Niesamowite jest to, że Falater nie pamiętał, by w jakikolwiek sposób skrzywdził żonę. Według zeznań dzieci i teściów stosunki małżeńskie Falaterów układały się bardzo dobrze. Nie potrafili podać żadnego sensownego motywu zbrodni (Cartwright, 2004). Scott Falater jako dziecko regularnie lunatykował, a raz nawet zareagował gwałtowną przemocą wobec siostry, która chciała uniemożliwić mu opuszczenie domu w piżamie. Nie stwierdzono u niego żadnych widocznych anomalii w mózgu ani zaburzeń psychologicznych. Wydawało się zatem, że Scott Falater swoją żonę zabił podczas snu, a w każdym razie właśnie na somnambulizm powoływał się podczas swojej obrony w procesie o morderstwo żony (Cartwright, 2004; CNN, 1999). W czerwcu 1999 roku ława przysięgłych uznała Falatera za winnego morderstwa pierwszego stopnia (CNN, 1999). Jednakże znane są inne przypadki, w których obrona na podstawie lunatyzmu była skuteczna. Jakkolwiek przerażająco by to brzmiało, wielu badaczy zajmujących się snem uważa, że osoba cierpiąca na zaburzenia snu podczas epizodu lunatykowania jest w stanie zabić (Broughton et al., 1994; Cartwright, 2004; Mahowald et al., 2005; Pressman, 2007). Zaburzenia zachowania podczas fazy snu REM Zaburzenia zachowania w czasie snu REM (ang. REM sleep behavior disorder (RBD) ) mają miejsce wtedy, gdy nie występuje zachodzący normalnie w fazie snu REM paraliż mięśni. Osoby zmagające się z RBD wykazują wysoki poziom aktywności fizycznej podczas fazy REM, szczególnie w trakcie nieprzyjemnych snów. Zachowania te są bardzo zróżnicowane. Może to być na przykład kopanie, uderzanie pięściami, drapanie, krzyk oraz zachowania typowe dla przestraszonych lub zaatakowanych zwierząt. Osoby cierpiące na tę przypadłość mogą zranić siebie lub śpiącego obok partnera. Ponadto tego rodzaju zachowania zakłócają normalny cykl snu, choć dotknięte zaburzeniem osoby nie pamiętają żadnych szczegółów dotyczących tych epizodów (Arnulf, 2012). Zaburzenia zachowania podczas fazy snu REM są często powiązane z wieloma chorobami neurodegeneracyjnymi, takimi jak choroba Parkinsona. Powiązania są tak silne, że – według niektórych – występowanie RBD może pomóc w diagnozie i leczeniu wielu chorób z tej grupy (Ferini-Strambi, 2011). W leczeniu RBD najczęściej stosuje się klonazepam, środek przeciwlękowy o właściwościach uspokajających. Podaje się go niezależnie lub w połączeniu z melatoniną (hormonem wydzielanym przez szyszynkę). Częścią procesu leczenia jest również modyfikacja strefy przeznaczonej do spania tak, by stała się bezpieczniejszym miejscem dla osób cierpiących na RBD (Zangini et al., 2011). Inne parasomnie Osoba z zespołem niespokojnych nóg (ang. restless leg syndrome ) odczuwa nieprzyjemne uczucie w nogach podczas okresów bezczynności lub w trakcie zasypiania. Dyskomfort mija wskutek celowego poruszania nogami, co oczywiście wzmacnia tylko trudność w zasypianiu lub utrzymaniu stanu snu. Syndrom niespokojnych nóg jest dość powszechną przypadłością, występującą równocześnie z wieloma innymi chorobami, na przykład chroniczną chorobą nerek czy cukrzycą (Mahowald i Schenck, 2000). Na rynku dostępnych jest sporo leków stosowanych w zespole niespokojnych nóg: benzodiazepiny, opiaty oraz leki przeciwpadaczkowe (Restless Legs Syndrome Foundation, b.d.). Lęki nocne (ang. night terrors ) powodują panikę, dlatego często towarzyszą im krzyki oraz próby ucieczki z danego miejsca (Mahowald i Schenck, 2000). Osoby doświadczające tych lęków wydają się nie spać, ale zwykle nie potrafią przypomnieć sobie żadnych szczegółów tego, co się zdarzyło, a próby pocieszenia ich w trakcie napadu są bezskuteczne. Najczęściej ponownie szybko zasypiają. Lęki nocne mają miejsce podczas fazy snu REM (Provini et al., 2011). Nie ma potrzeby ich leczenia, chyba że ich podłożem są konkretne stany medyczne lub psychologiczne (Mayo Clinic, b.d.). Zespół bezdechu sennego Zespół bezdechu sennego (ang. sleep apnea ) charakteryzuje się okresowym ustawaniem wentylacji (wdechu i wydechu) płuc u śpiącej osoby. Ustanie wentylacji może trwać 10–20 sekund lub dłużej i często jest połączone z krótkimi momentami pobudzenia. Podczas gdy osoby cierpiące na bezdech senny mogą nie być świadome tych powtarzalnych zaburzeń snu, często narzekają na większe zmęczenie. Powodem, dla którego szukają pomocy, są skargi osób, z którymi dzielą łóżko, na ich głośne nocne chrapanie, któremu mogą, ale nie muszą towarzyszyć długie przerwy w oddychaniu (Henry i Rosenthal, 2013). Tego rodzaju objawy występują częściej u ludzi otyłych i mogą dodatkowo powodować nasilenie chorób układu krążenia (Sánchez-de-la-Torre et al., 2012). Choć bezdech senny rzadko występuje u osób szczupłych, wizyta lekarska zalecana jest bez względu na masę ciała wszystkim, którzy podczas snu głośno chrapią lub z trudem łapią powietrze. Choć ludzie często nie są świadomi, że cierpią na bezdech senny, to jednak mogą zdawać sobie sprawę z nieprzyjemnych konsekwencji niewystarczającej ilości snu. Pewien mężczyzna na przykład uważał, że z powodu bezdechu sennego miał trzy wypadki samochodowe w ciągu sześciu tygodni. „I wszystkie z MOJEJ winy. A w dwóch z nich dopiero po fakcie zorientowałem się, że coś jest nie tak!” (Henry i Rosenthal, 2013, s. 52). Nierzadko osoby z niezdiagnozowanym lub nieleczonym bezdechem sennym obawiają się, że brak snu wpłynie negatywnie na ich karierę, co świetnie ilustruje zdanie wypowiedziane przez innego pacjenta: „W mojej pracy premiuje się szybkość myślenia i sprawność umysłową, a ja bywałem naprawdę śpiący… miałem kłopoty z koncentracją… Dochodziło już naprawdę do przerażających sytuacji” (Henry i Rosenthal, 2013, s. 52). Diagnozuje się dwa rodzaje zespołu bezdechu sennego: obturacyjny i centralny. Obturacyjny bezdech senny (ang. obstructive sleep apnea ) występuje wtedy, gdy bezdech pojawia się w wyniku zablokowania dróg oddechowych podczas snu, a powietrze nie może dostać się do płuc. W centralnym bezdechu sennym (ang. central sleep apnea ) zatrzymanie oddychania wynika z czasowej przerwy w dopływie impulsów nerwowych z mózgu do mięśni oddechowych (White, 2005). Jednym z najbardziej powszechnych sposobów leczenia bezdechu sennego jest leczenie za pomocą tzw. aparatu CPAP (stałe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych) (ang. continuous positive airways pressure (CPAP) ). Aparat ten składa się z maski zakrywającej usta i nos podłączonej do pompy, która wtłacza powietrze do dróg oddechowych, zmuszając je do pozostania otwartymi, jak pokazano na . Nowsze modele masek są mniejsze i zakrywają tylko nos. Skuteczność tego rodzaju terapii jest niezwykle duża zarówno u osób cierpiących na łagodną, jak i ostrą formę bezdechu sennego (McDaid et al., 2009). Jedną z podobnych metod, której skuteczności dowiodły już badania z podwójnie ślepą próbą, jest wykorzystanie urządzenia EPAP ( expiratory positive air pressure ) wytwarzającego dodatnie ciśnienie wydechowe w drogach oddechowych tylko podczas wydechu (Berry et al., 2011). (a) Typowe urządzenie CPAP wykorzystywane w leczeniu bezdechu sennego, umocowane na głowie przy pomocy pasków z maską zakrywającą nos i usta (b). SIDS W przypadku zespołu nagłego zgonu łóżeczkowego (SIDS) (ang. sudden infant death syndrome (SIDS) ), zwanego powszechnie nagłą śmiercią łóżeczkową, niemowlę podczas snu przestaje oddychać i umiera. Najbardziej narażone są dzieci poniżej pierwszego roku życia, częściej chłopcy niż dziewczynki. Wyróżnia się tu kilka czynników ryzyka, m.in. przedwczesny poród, palenie papierosów w domu oraz hipertermię. U niemowląt, które umierają nagłą śmiercią łóżeczkową, obserwuje się też różnice zarówno w strukturze mózgu, jak i jego funkcjonowaniu (Berkowitz, 2012; Mage i Donner, 2006; Thach, 2005). Dzięki licznym badaniom dotyczącym nagłej śmierci łóżeczkowej istnieje wiele zaleceń, które skutecznie pomagają jej unikać ( ). Przede wszystkim niemowlęta należy do snu kłaść na wznak, w łóżeczku nie powinny znajdować się żadne przedmioty, które mogłyby prowadzić do uduszenia, jak koce, poduszki czy ochraniacze (poduszki zakrywające szczebelki łóżeczka, stanowiące ochronę przed uderzeniem się). Niemowlętom nie należy również zakładać do snu czapeczek, które często prowadzą do przegrzania ciała, a domownicy powinni powstrzymać się od palenia papierosów w mieszkaniu. W ostatnich latach te i podobne zalecenia zmniejszyły liczbę przypadków nagłej śmierci łóżeczkowej (Mitchell, 2009; Task Force on Sudden Infant Death Syndrome, 2011). Celem kampanii „Safe to Sleep” (Bezpieczny sen) jest edukowanie społeczeństwa na temat sposobów minimalizowania ryzyka wystąpienia nagłej śmierci łóżeczkowej. Kampania jest współfinansowana przez National Institute of Child Health and Human Development. Narkolepsja Osoba cierpiąca na narkolepsję (ang. narcolepsy ) nie potrafi oprzeć się zaśnięciu nawet w najmniej odpowiednich momentach. Nagłe, mimowolne napady snu powiązane są z katapleksją (ang. cataplexy ), czyli brakiem napięcia mięśniowego lub jego obniżeniem, a w niektórych przypadkach z całkowitym paraliżem mięśni zależnych od woli. Jest to stan podobny do tego, który występuje u zdrowych osób podczas fazy snu REM (Burgess i Scammell, 2012; Hishikawa i Shimizu, 1995; Luppi et al., 2011). Epizody narkoleptyczne przypominają okresy snu REM, gdyż ok. jedna trzecia pacjentów ze zdiagnozowaną narkolepsją podczas napadów snu doświadcza bardzo żywych, podobnych do marzeń sennych halucynacji (Chokroverty, 2010). Co zaskakujące, epizody narkoleptyczne wywoływane są często przez stany podwyższonego pobudzenia lub stres. Typowy napad trwa od jednej, dwóch minut do pół godziny. Po przebudzeniu osoba zwykle czuje się odświeżona i wypoczęta (Chokroverty, 2010). Oczywiście powtarzające się napady mimowolnego snu zaburzają wykonywanie pracy lub uczestniczenie w zajęciach szkolnych, a w niektórych sytuacjach powodują poważne uszkodzenia i obrażenia ciała, na przykład podczas jazdy samochodem lub obsługi maszyn i innych niebezpiecznych urządzeń. Standardowo w leczeniu narkolepsji wykorzystuje się leki psychostymulujące, na przykład amfetaminę (Mignot, 2012). Stymulują one ośrodkowy układ nerwowy i zwiększają jego aktywność. Narkolepsję wiąże się ze zmniejszonym poziomem neuroprzekaźnika hipokretyny w pewnych obszarach mózgu (De la Herrán-Arita i Drucker-Colín, 2012; Han, 2012), a tradycyjne leki stymulujące nie mają bezpośredniego wpływu na ten układ neuroprzekaźnikowy. Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo, że nowa generacja leków na narkolepsję będzie wpływać również i na ten układ. Wśród osób cierpiących na narkolepsję istnieje ogromne zróżnicowanie zarówno pod względem objawów, jak i skuteczności obecnie dostępnych metod leczenia. Świetnie widać to na przykładzie studium przypadku autorstwa McCarty’ego (2010), dotyczącym pięćdziesięcioletniej kobiety, która szukała pomocy w związku z trwającą kilka lat nadmierną sennością występującą w ciągu dnia. Mimowolnie zasypiała w niedogodnych lub niebezpiecznych sytuacjach, m.in. podczas jedzenia, spotkań z przyjaciółmi i prowadzenia samochodu. W chwilach emocjonalnego pobudzenia narzekała na swego rodzaju słabość odczuwaną po prawej stronie ciała. Choć nie doświadczała podobnych do snu halucynacji, po badaniu snu zdiagnozowano u niej narkolepsję. Jej przypadek katapleksji ograniczającej się tylko do prawej połowy ciała był dość nietypowy. Początkowe próby leczenia jej tylko z zastosowaniem leku stymulującego nie przyniosły rezultatów, dopiero gdy zaczęto podawać go w połączeniu z popularnym środkiem antydepresyjnym, jej stan uległ znacznej poprawie. Summary Wiele osób w pewnym momencie życia doświadcza kłopotów ze snem lub cierpi na jego zaburzenia. Bezsenność to powszechna przypadłość polegająca na trudnościach w zasypianiu lub utrzymaniu snu. W parasomniach, do których zalicza się RBD, lunatyzm, zespół niespokojnych nóg oraz lęki nocne, w trakcie snu pojawiają się niepożądane zachowania ruchowe lub doświadczenia. Zespół bezdechu sennego objawia się zatrzymaniem przepływu powietrza w trakcie snu, a zespół nagłego zgonu łóżeczkowego skutkuje śmiercią niemowlęcia, które śpiąc, nagle przestaje oddychać. Narkolepsja powoduje ataki wyjątkowej senności podczas czuwania, tak silnej, że osoby dotknięte tym zaburzeniem praktycznie nie mogą powstrzymać się od zaśnięcia. Często towarzyszą jej katapleksja i halucynacje. Review Questions ________ to utrata napięcia mięśniowego lub kontroli nad mięśniami często towarzysząca narkolepsji. RBD CPAP Katapleksja Bezsenność C Osoba może cierpieć na ________, jeśli następuje czasowa przerwa w dopływie impulsów z mózgu do mięśni regulujących oddychanie. centralny bezdech senny obturacyjny bezdech senny narkolepsję SIDS A Najpopularniejsza metoda leczenia ________ polega na wykorzystaniu leków na bazie amfetaminy. bezdechu sennego RBD SIDS narkolepsji D ________ to inna nazwa lunatyzmu. Bezsenność Somnambulizm Katapleksja Narkolepsja B Critical Thinking Questions Jednym z zaleceń terapeutów dla osób cierpiących na bezsenność jest skrócenie czasu czuwania w łóżku. Jak myślisz, dlaczego dłuższe czuwanie w łóżku przed snem może później pogarszać zdolność danej osoby do zaśnięcia? Odpowiedzi mogą być różne. Jedno z możliwych wyjaśnień związane jest z uczeniem asocjacyjnym. Jeśli łóżko reprezentuje miejsce socjalizowania się, uczenia się, jedzenia i tym podobnych, to może stać się przestrzenią podwyższonego poziomu pobudzenia, a co za tym idzie, utrudniać zaśnięcie o odpowiedniej porze. Inne wyjaśnienie to odwołanie do błędnego koła, o którym często wspomina się w przypadku bezsenności. Jeżeli osoba ma kłopoty z zasypianiem i to powoduje jej niepokój, dobrym pomysłem byłoby zabranie jej z miejsca, w którym normalnie śpi, by uniknąć kojarzenia go z niepokojem. Jakie są podobieństwa i różnice między narkolepsją z katapleksją a fazą REM snu? Podobieństwa to m.in. paraliż mięśni oraz hipnagogiczne halucynacje występujące podczas epizodów narkolepsji. Do różnic zaliczyć można niekontrolowaną naturę ataków oraz fakt, że pojawiają się one w sytuacjach, w których normalnie sen nie występuje (np. w chwilach podwyższonego pobudzenia lub nadmiernych emocji). Personal Application Question Jakie czynniki mogłyby spowodować bezsenność w twoim przypadku? katapleksja (ang. cataplexy ) brak napięcia mięśniowego lub osłabienie mięśni poprzecznie prążkowanych, a w niektórych przypadkach całkowity paraliż tych mięśni centralny bezdech senny (ang. central sleep apnea ) zaburzenie snu polegające na przerwach w oddychaniu z powodu zakłóceń w dopływie impulsów nerwowych wysyłanych z mózgu do mięśni oddechowych terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive-behavioral therapy (CBT) ) forma psychoterapii, która koncentruje się na procesach poznawczych i problemowych zachowaniach; jest czasami stosowana w leczeniu zaburzeń snu, takich jak bezsenność stałe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych (ang. continuous positive airways pressure) metoda leczenia bezdechu sennego za pomocą urządzenia, którego częścią jest maska umieszczana na nosie i ustach śpiącego pacjenta i podłączona do pompy wtłaczającej powietrze do dróg oddechowych narkolepsja (ang. narcolepsy ) zaburzenie snu polegające na mimowolnych napadach snu lęki nocne (ang. night terrors ) zaburzenie snu, w którym osoba śpiąca doświadcza uczucia paniki i może krzyczeć lub próbować uciec z miejsca, w którym się znajduje obturacyjny bezdech senny (ang. obstructive sleep apnea ) zaburzenie snu polegające na epizodach ustawania oddechu podczas snu, spowodowane zablokowaniem dróg oddechowych zaburzenia zachowania w czasie snu REM (ang. REM sleep behavior disorder (RBD) ) zaburzenie snu, w którym nie występuje paraliż mięśni związany z fazą snu REM; śpiący wykazują dużą aktywność fizyczną podczas snu REM, szczególnie pod wpływem niepokojących snów zespół niespokojnych nóg (ang. restless leg syndrome ) zaburzenie snu występujące podczas zasypiania; pacjent cierpi na nieprzyjemne odczucie w nogach, które może złagodzić poprzez poruszanie nimi zespół bezdechu sennego (ang. sleep apnea ) zaburzenie snu polegające na przerwach w oddychaniu lunatykowanie ( somnambulizm , sennowłóctwo ) (ang. sleepwalking ) zaburzenie snu, w którym osoba śpiąca przejawia złożone zachowania, np. porusza się po pokoju zespół nagłego zgonu niemowląt, (ang. sudden infant death syndrome (SIDS)) nagła śmierć niemowlęcia (dziecka poniżej 12. miesiąca życia) podczas snu, bez wyraźnej przyczyny medycznej

Social Sciences