Wprowadzenie Emocje mogą zmieniać się w mgnieniu oka, zwłaszcza w odpowiedzi na niespodziewane zdarzenia. Zaskoczenie, strach, złość i smutek to emocje, które pojawiły się u ludzi w następstwie ataku bombowego podczas maratonu bostońskiego 15 kwietnia 2013 roku. (Źródło: modyfikacja pracy Aarona „Tango” Tanga). Czym są emocje i na ile są one uniwersalne? W niniejszym rozdziale omówimy, jak rozwijały się teorie emocji, jaka jest rola oceny poznawczej w doświadczaniu tego stanu. Zajmiemy się także wyjaśnieniem, jak przebiega uświadomiona i nieuświadomiona kontrola emocji u jednostki. Pokażemy różnicę między nastrojem a emocjami oraz przedstawimy teorię wyjaśniającą, jak z emocji prostych wynikają emocje złożone. Zajmiemy się również opisem badań, które miały odpowiedzieć na pytanie: czy uśmiechanie się daje poczucie szczęścia lub czy poczucie szczęścia wywołuje uśmiech na twarzy. Przedyskutujemy adekwatność stosowania trójstopniowej organizacji mózgu i podejmiemy się prezentacji, w których obszarach mózgu, zgodnie z najnowszą wiedzą, powstają emocje. Drugim głównym tematem tego rozdziału są motywacje. Opowiemy, czym one są oraz kiedy działamy po to, żeby przywrócić homeostazę, a kiedy po to, żeby ją zaburzyć. Przedstawimy teorie wyjaśniające, skąd się biorą nasze motywacje, m.in. jakie motywuje nas poczucie własnej skuteczności i na czym polega motywacja wewnętrzna i zewnętrzna. Poruszymy także temat seksualności, ponieważ pociąg seksualny często jest źródłem motywacji do działania. Bibliografia Ahima, R.S., i Antwi, D.A. (2008) Brain regulation of appetite and satiety. Endocrinology and Metabolism Clinics of North America, 37 , 811–823. Allen, L.S., i Gorski, R.A. (1992) Sexual orientation and the size of the anterior commissure in the human brain. Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 89 , 7199–7202. American Psychiatric Association. (2013). Feeding and eating disorders . Retrieved from : http://www.dsm5.org/documents/eating%20disorders%20fact%20sheet.pdf. Arnold, H. J. (1976). Effects of performance feedback and extrinsic reward upon high intrinsic motivation. Organizational Behavior and Human Performance, 17 , 275–288. Bailey, M.J., i Pillard, R.C. (1991), A genetic study of male sexual orientation. Archives of General Psychiatry, 48 , 1089–1096. Baldwin, J.D. i Baldwin, J.I. (1989), The socialization of homosexuality and heterosexuality in a non-western society. Archives of Sexual Behavior, 18 , 13–29. Bancroft, J. (2004), Alfred C. Kinsey and the politics of sex research. Annual Review of Sex Research, 15 , 1–39. Bandura, A. (1994), Self-efficacy . w V. S. Ramachandran (red.), Encyclopedia of human behavior (tom 4, 71–81). New York, NY: Academic Press. Bauminger, N. (2002), The facilitation of social-emotional understanding and social interaction in high-functioning children with autism: Intervention outcomes. Journal of Autism and Developmental Disorders, 32 , 283–298. Becker, J.B., Rudick, C.N., i Jenkins, W. J. (2001), The role of dopamine in the nucleus accumbens and striatum during sexual behavior in the female rat. Journal of Neuroscience, 21 , 3236–3241. Becker, J.M. (2012, 25 kwietnia), Dr. Robert Spitzer apologizes to gay community for infamous „ex-gay” study. Retrieved from: http://www.truthwinsout.org/news/2012/04/24542/. Beedie, C.J., Terry, P.C., Lane, A.M., i Devonport, T. J. (2011), Differential assessment of emotions and moods: Development and validation of the emotion and mood components of anxiety questionnaire. Personality and Individual Differences, 50 , 228–233. Bell, A.P., Weinberg, M.S., i Hammersmith, S.K. (1981), Sexual preferences: Its development in men and women. Bloomington, IN: Indiana University Press. Berlyne, D.E. (1960), Toward a theory of exploratory behavior: II. Arousal potential, perceptual curiosity, and learning, Conflict, arousal, and curiosity ( 193–227). New York, NY: McGraw-Hill Book Company. B. Bermond, B. Nieuwenhuysedr, L. Fasotti i J. Schuerman, 1991, https://doi.org/10.1080/02699939108411035 Bhasin, S., Enzlin, P., Coviello, A., i Basson, R. (2007), Sexual dysfunction in men and women with endocrine disorders. The Lancet, 369 , 597–611. Blackford, J.U., i Pine, D.S. (2012), Neural substrates of childhood anxiety disorders: A review of neuroimaging findings. Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 21 , 501–525. Bremner, J.D., i Vermetten, E. (2004), Neuroanatomical changes associated with pharmacotherapy in posttraumatic stress disorder. Annals of the New York Academy of Sciences, 1032 , 154–157. Buck, R. (1980), Nonverbal behavior and the theory of emotion: The facial feedback hypothesis. Journal of Personality and Social Psychology , 38 , 811–824. Bullough, V.L. (1998), Alfred Kinsey and the Kinsey report: Historical overview and lasting contributions. The Journal of Sex Research, 35 , 127–131. Byne, W., Tobet, S., Mattiace, L.A., Lasco, M.S., Kemether, E., Edgar, M.A., Morgello, S., Buchsbaum, M.S., Jones, L.B. (2001), The interstitial nuclei of the human anterior hypothalamus: An investigation of variation with sex, sexual orientation, and HIV status. Hormones and Behavior, 40 , 86–92. Cameron, J., i Pierce, W.D. (1994), Reinforcement, reward, and intrinsic motivation: A meta-analysis. Review of Educational Research, 64 , 363–423. Carey, B. (2012, May 18), Psychiatry giant sorry for backing gay „cure”. The New York Times. Retrieved from: http://www.nytimes.com/2012/05/19/health/dr-robert-l-spitzer-noted-psychiatrist-apologizes-for-study-on-gay-cure.html?_r=0. Carter, C.S. (1992). Hormonal influences on human sexual behavior. w: J. B. Becker, S.M. Breedlove, i D. Crews (red..), Behavioral Endocrinology (s. 131–142). Cambridge, MA: MIT Press. Cassidy, S.B., i Driscoll, D.J. (2009), Prader-Willi syndrome. European Journal of Human Genetics, 17 , 3–13. Centers for Disease Control and Prevention. (2012). Overweight and obesity . Retrieved from: http://www.cdc.gov/obesity/index.html. Chwalisz, K., Diener, E., i Gallagher, D. (1988), Autonomic arousal feedback and emotional experience: Evidence from the spinal cord injured. Journal of Personality and Social Psychology, 54 , 820–828. Colapinto, J. (2000). As nature made him: The boy who was raised as a girl. New York, NY: Harper Collins. Collier, D.A., i Treasure, J.L. (2004), The aetiology of eating disorders. The British Journal of Psychiatry, 185 , 363–365. Conrad, P. (2005). The shifting engines of medicalization. Journal of Health and Social Behavior, 46 , 3–14. Cunha, C., Monfils, M.H., i LeDoux, J.E. (2010). GABA(C) receptors in the lateral amygdala: A possible novel target for the treatment of fear and anxiety disorders? Frontiers in Behavioral Neuroscience,4 , 6. Daniel, T.L., i Esser, J.K. (1980), Intrinsic motivation as influenced by rewards, task interest, and task structure. Journal of Applied Psychology, 65 , s. 566–573. Darwin, C. (1872). The expression of emotions in man and animals. New York, NY: Appleton. Davis, J.I., Senghas, A., i Ochsner, K.N. (2009), How does facial feedback modulate emotional experience? Journal of Research in Personality, 43 , s. 822–829. Deci, E.L. (1972). Intrinsic motivation, extrinsic reinforcement, and inequity. Journal of Personality and Social Psychology, 22 , 113–120. Deci, E.L., Koestner, R., i Ryan, R.M. (1999), A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin, 125 , s. 627–668. de Gelder, B. (2006). Towards the neurobiology of emotional body language. Nature Reviews Neuroscience, 7 , s. 242–249. Drazen, D.L., i Woods, S. C. (2003), Peripheral signals in the control of satiety and hunger. Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care, 5 , s. 621–629. Druce, M.R., Small, C.J., i Bloom, S.R. (2004), Minireview: Gut peptides regulating satiety. Endocrinology, 145 , s. 2660–2665. Ekman, P., i Keltner, D. (1997), Universal facial expressions of emotion: An old controversy and new findings. W: U. Segerstråle i P. Molnár (red.), Nonverbal communication: Where nature meets culture (s. 27–46) . Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Everett, B. J. (1990), Sexual motivation: A neural and behavioural analysis of the mechanisms underlying appetitive and copulatory responses of male rats. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 14 , s. 217–232. Faris, E. (1921), Are instincts data or hypotheses? American Journal of Sociology, 27 , s. 184–196. Femenía, T., Gómez-Galán, M., Lindskog, M., i Magara, S. (2012), Dysfunctional hippocampal activity affects emotion and cognition in mood disorders. Brain Research, 1476 , 58–70. Fossati, P. (2012), Neural correlates of emotion processing: From emotional to social brain. European Neuropsychopharmacology, 22 , s. 487–491. Fournier, J.C., Keener, M.T., Almeida, J., Kronhaus, D.M., i Phillips, M.L. (2013), Amygdala and whole-brain activity to emotional faces distinguishes major depressive disorder and bipolar disorder. Bipolar Disorders. Advance online publication. doi:10.1111/bdi.12106. Francis, N.H., i Kritsonis, W.A. (2006), A brief analysis of Abraham Maslow’s original writing of Self-Actualizing People: A Study of Psychological Health . Doctoral Forum National Journal of Publishing and Mentoring Doctoral Student Research, 3 , 1–7. Gloy, V.L., Briel, M., Bhatt, D.L., Kashyap, S.R., Schauer, P.R., Mingrone, G., Bucher, H.C., Nordmann, A. J. (2013, październik 22), Bariatric surgery versus non-surgical treatment for obesity: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. BMJ, 347 . doi:http://dx.doi.org/10.1136/bmj.f5934. Golan, O., i Baron-Cohen, S. (2006), Systemizing empathy: Teaching adults with Asperger syndrome or high-functioning autism to recognize complex emotions using interactive multimedia. Development and Psychopathology, 18 , 591–617. Goosens, K.A., i Maren, S. (2002), Long-term potentiation as a substrate for memory: Evidence from studies of amygdaloid plasticity and Pavlovian fear conditioning. Hippocampus, 12 , 592–599. Graham, S., i Weiner, B. (1996), Theories and principles of motivation. W: D. C. Berliner i R. C. Calfee (red.), Handbook of educational psychology (s. 63–84). New York, NY: Routledge. Geary, N. (1990), Pancreatic glucagon signals postprandial satiety. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 14 , s. 323–328. Guastella, A.J., Einfeld, S.L., Gray, K.M., Rinehart, N.J., Tonge, B.J., Lambert, T.J., i Hickie, I. B. (2010). Intranasal oxytocin improves emotion recognition for youth with autism spectrum disorders. Biological Psychiatry, 67 , s. 692–694. Hall, J.A., i Kimura, D. (1994), Dermatoglyphic asymmetry and sexual orientation in men. Behavioral Neuroscience, 108 (6), 1203–1206. Hamer, D.H., Hu. S., Magnuson, V. L., Hu, N., i Pattatucci, A.M. (1993), A linkage between DNA markers on the X chromosome and male sexual orientation. Science, 261 , s. 321327. Havas, D.A., Glenberg, A.M., Gutowski, K.A., Lucarelli, M.J., i Davidson, R.J. (2010). Cosmetic use of botulinum toxin-A affects processing of emotional language. Psychological Science , 21 , s. 895–900. Hobson, R.P. (1986). The autistic child’s appraisal of expressions of emotion. The Journal of Child Psychology and Psychiatry, 27 , s. 321–342. Hock, R. R. (2008). Emotion and Motivation. W: Forty studies that changed psychology: Explorations into the history of psychological research, 6. wyd, (s. 158–168) . Upper Saddle River, NJ: Pearson. Hu, S.H., Wei, N., Wang, Q.D., Yan, L.Q., Wei, E.Q., Zhang, M.M., Hu, J.B., Huang, M.L., Zhou, W.H., Xu Y. (2008), Patterns of brain activation during visually evoked sexual arousal differ between homosexual and heterosexual men. American Journal of Neuroradiology, 29 , s. 1890–1896. Human Rights Campaign. (b.d.). The lies and dangers of efforts to change sexual orientation or gender identity. Retrieved from: http://www.hrc.org/resources/entry/the-lies-and-dangers-of-reparative-therapy. Jenkins, W.J. (2010), Can anyone tell me why I’m gay? What research suggests regarding the origins of sexual orientation. North American Journal of Psychology, 12 , 279–296. Jenkins, W.J., i Becker, J. B. (2001), Role of the striatum and nucleus accumbens in paced copulatory behavior in the female rat. Behavioural Brain Research, 121 , s. 19–28. Kaas, J.H.. (2011), Neocortex in early mammals and its subsequent variations. New Perspectives on Neurobehavioral Evolution , 28–36. https://doi.org/10.1111/j.1749-6632.2011.05981.x Kinsey, A.C., Pomeroy, W.B., i Martin, C.E. (1948), Sexual behavior in the human male. Philadelphia, PA: W.B. Saunders Company. Koltko-Rivera, M.E. (2006), Rediscovering the later version of Maslow’s hierarchy of needs: Self-transcendence and opportunities for theory, research, and unification. Review of General Psychology, 10 , s. 302–317. Konturek, S.J., Pepera, J., Zabielski, K., Konturek, P. C., Pawlick, T., Szlachcic, A., i Hahn, E.G. (2003), Brain-gut axis in pancreatic secretion and appetite control. Journal of Physiology and Pharmacology, 54 , s. 293–317. Lang, P.J. (1994), The varieties of emotional experience: A meditation on James-Lange theory. Psychological Review, 101 , s. 211–221. Lazarus, R.S. (1991), Emotion and adaptation . New York, NY: Oxford University Press. LeDoux, J.E. (1996), The Emotional Brain: The Mysterious Underpinnings of Emotional Life. New York, NY: Simon & Schuster. LeDoux, J.E. (2002), The synaptic self . London, UK: Macmillan. Leonard, G. (1982), The failure of self-actualization theory: A critique of Carl Rogers and Abraham Maslow. Journal of Humanistic Psychology, 22 , 56–73. LeVay, S. (1991), A difference in the hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men. Science, 253 , s. 1034–1037. LeVay, S. (1996), Queer science: The use and abuse of research into homosexuality. Cambridge, MA: The MIT Press. Levy-Gigi, E., Szabó, C., Kelemen, O., i Kéri, S. (2013), Association among clinical response, hippocampal volume, and FKBP5 gene expression in individuals with posttraumatic stress disorder receiving cognitive behavioral therapy. Biological Psychiatry, 74 , s. 793–800. Lippa, R.A. (2003), Handedness, sexual orientation, and gender-related personality traits in men and women. Archives of Sexual Behavior, 32 , s. 103–114. Loehlin, J.C., i McFadden, D. (2003). Otoacoustic emissions, auditory evoked potentials, and traits related to sex and sexual orientation. Archives of Sexual Behavior, 32 , s. 115–127. Macdonald, H., Rutter, M., Howlin, P., Rios, P., Conteur, A. L., Evered, C., i Folstein, S. (1989), Recognition and expression of emotional cues by autistic and normal adults. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 30 , s. 865–877. Malatesta, C.Z., i Haviland, J.M. (1982), Learning display rules: The socialization of emotion expression in infancy. Child Development, 53 , 991–1003. Maren, S., Phan, K.L., i Liberzon, I. (2013), The contextual brain: Implications for fear conditioning, extinction and psychopathology. Nature Reviews Neuroscience, 14 , s. 417–428. Martin-Gronert, M.S., i Ozanne, S.E. (2013), Early life programming of obesity. Developmental Period Medicine, 17 , s. 7–12. Maslow, A.H. (1943), A theory of human motivation. Psychological Review, 50 , s. 370–396. Matsumoto, D. (1990), Cultural similarities and differences in display rules. Motivation and Emotion, 14 , s. 195–214. Matsumoto, D., Yoo, S. H., i Nakagawa, S. (2008), Culture, emotion regulation, and adjustment. Journal of Personality and Social Psychology, 94 , 925–937. Mayo Clinic, (2012a), Anorexia nervosa. Retrieved from: http://www.mayoclinic.com/health/anorexia/DS00606. Mayo Clinic, (2012b), Bulimia nervosa. Retrieved from: http://www.mayoclinic.com/health/bulimia/DS00607. Mayo Clinic, (2013), Gastric bypass surgery. Retrieved from: http://www.mayoclinic.com/health/gastric-bypass/MY00825. McAdams, D.P., i Constantian, C.A. (1983), Intimacy and affiliation motives in daily living: An experience sampling analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 45 , s. 851–861. McClelland, D.C., i Liberman, A. M. (1949), The effect of need for achievement on recognition of need-related words. Journal of Personality, 18 , s. 236–251. McFadden, D., i Champlin, C.A. (2000), Comparisons of auditory evoked potentials in heterosexual, homosexual, and bisexual males and females. Journal of the Association for Research in Otolaryngology, 1 , s. 89–99. McFadden, D., i Pasanen, E.G. (1998), Comparisons of the auditory systems of heterosexuals and homosexuals: Clicked-evoked otoacoustic emissions. Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 95 , s. 2709–2713. McRae, K., Ochsner, K.N., Mauss, I.B., Gabrieli, J.J.D., i Gross, J. J. (2008). Gender differences in emotion regulation: An fMRI study of cognitive reappraisal. Group Processes and Intergroup Relations, 11 , s. 143–162. Miguel-Hidalgo, J.J. (2013), Brain structural and functional changes in adolescents with psychiatric disorders. International Journal of Adolescent Medicine and Health, 25 , s. 245–256. Money, J. (1962), Cytogenic and psychosexual incongruities with a note on space-form blindness. Paper presented at the 118th meeting of the American Psychiatric Association, Toronto, Canada. Money, J. (1975). Ablatio penis: Normal male infant sex-reassigned as a girl. Archives of Sexual Behavior, 4 , 65–71. Moriceau, S., i Sullivan, R. M. (2006), Maternal presence serves as a switch between learning fear and attraction in infancy. Nature Neuroscience, 9 , 1004–1006. Murray, H.A., Barrett, W.G., Homburger, E., Langer, W.C., Mekeel, H.S., Morgan, C.D., White, R.W., Diven, K., Mackinnon, D.W., Frank, J.D., Rosenzweig, S., Jones, E.C., Sanford, R. N., Wheeler, D. R., Beck, S.J., Peterson, R.T., Christenson, J.A., Sears, R.N., Cobb, E.A., Shevach, B.J., Inglis, E., Smith, C.E., Kunze, K.R., Trowbridge, E.H., Moore, M., Whitman, E.M., Rickers-Ovsiankina, M., Wolf, R. E. (1938), Explorations in personality: A clinical and experimental study of fifty men of college age . New York, NY: Oxford University Press. Niemiec, C. P., i Ryan, R. M. (2009), Autonomy, competence, and relatedness in the classroom: Applying self-determination theory to educational practice. Theory and Research in Education, 7 , s. 133–144. Novin, D., Robinson, K., Culbreth, L. A., i Tordoff, M. G. (1985), Is there a role for the liver in the control of food intake? The American Journal of Clinical Nutrition, 42 , s. 1050–1062. O’Connell, S. (Writer/Producer). (2004), Dr. Money and the boy with no penis. [Television documentary series episode]. In: Horizon. London, UK: BBC. Paramaguru, K. (2013, listopad), Boy, girl, or intersex? Germany adjusts to a third option at birth. Time. Retrieved from: http://world.time.com/2013/11/12/boy-girl-or-intersex/. Pessoa, L. (2010), Emotion and cognition and the amygdala: From „what is it?” to „what’s to be done?” Neuropsychologia, 48 , s. 3416–3429. Pillard, R.C., i Bailey, M. J. (1995), A biologic perspective on sexual orientation. The Psychiatric Clinics of North America, 18 (1), s. 71–84. Pillard, R.C., i Bailey, M. J. (1998), Sexual orientation has a heritable component. Human Biology, 70 , s. 347–365. Plutchik R. (2009). Approaches to Emotion, pod red. Klaus R. Scherer, Paul Ekman, Psychology press, s. 197. Ponseti, J., Bosinski, H.A., Wolff, S., Peller, M., Jansen, O., Mehdorn, H.M., Büchel, C., Siebner, H. R. (2006), A functional endophenotype for sexual orientation in humans. Neuroimage, 33 (3), 825–833. Prader-Willi Syndrome Association. (2012). What is Prader-Willi Syndrome? Retrieved from: http://www.pwsausa.org/syndrome/index.htm. Reiner A., (1990), An Explanation of Behavior, Science, vol. 250, s. 303. https://www.researchgate.net/publication/6043837_The_Triune_Brain_in_Evolution_Role_in_Paleocerebral_Functions_Paul_D_MacLean_Plenum_New_York_1990_xxiv_672_pp_illus_75 Qin, S., Young, C.B., Duan, X., Chen, T., Supekar, K., i Menon, V. (2013), Amygdala subregional structure and intrinsic functional connectivity predicts individual differences in anxiety during early childhood. Biological Psychiatry. Advance online publication. doi:10.1016/j.biopsych.2013.10.006. Rahman, Q., i Wilson, G.D. (2003a), Large sexual-orientation-related differences in performance on mental rotation and judgment of line orientation tasks. Neuropsychology, 17 , s. 25–31. Rahman, Q., i Wilson, G.D. (2003b), Sexual orientation and the 2 nd to 4 th finger length ratio: Evidence for organising effects of sex hormones or developmental instability? Psychoneuroendocrinology, 28 , s. 288–303. Raineki, C., Cortés, M. R., Belnoue, L., i Sullivan, R. M. (2012). Effects of early-life abuse differ across development: Infant social behavior deficits are followed by adolescent depressive-like behaviors mediated by the amygdala. The Journal of Neuroscience, 32 , s. 7758–7765. Rodriguez-Larralde, A., i Paradisi, I. (2009), Influence of genetic factors on human sexual orientation. Investigacion Clinica, 50 , s. 377–391. Ross, M. W., i Arrindell, W. A. (1988), Perceived parental rearing patterns of homosexual and heterosexual men. The Journal of Sex Research, 24 , s. 275–281. Saxe, L., i Ben-Shakhar, G. (1999), Admissibility of polygraph tests: The application of scientific standards post-Daubert. Psychology, Public Policy, and Law, 5 , s. 203–223. Schachter, S., i Singer, J. E. (1962), Cognitive, social, and physiological determinants of emotional state. Psychological Review, 69 , 379–399. Sherwin, B.B. (1988), A comparative analysis of the role of androgen in human male and female sexual behavior: Behavioral specificity, critical thresholds, and sensitivity. Psychobiology, 16 , 416–425. Smink, F.R.E., van Hoeken, D., i Hoek, H. W. (2012), Epidemiology of eating disorders: Incidence, prevalence, and mortality rates. Current Psychiatry Reports, 14 , 406–414. Soussignan, R. (2001). Duchenne smile, emotional experience, and autonomic reactivity: A test of the facial feedback hypothesis. Emotion, 2 , 52–74. Speakman, J.R., Levitsky, D.A., Allison, D.B., Bray, M.S., de Castro, J.M., Clegg, D.J., Clapham, J.C., Dulloo, A.G., Gruer, L., Haw, S., Hebebrand, J., Hetherington, M.M., Higgs, S., Jebb, S.A., Loos, R.J., Luckman, S., Luke, A., Mohammed-Ali, V., O'Rahilly, S., Pereira, M., Perusse, L., Robinson, T.N., Rolls, B., Symonds, M.E., Westerterp-Plantenga, M.S. (2011), Set points, settling points and some alternative models: Theoretical options to understand how genes and environment combine to regulate body adiposity. Disease Models & Mechanisms, 4 , 733–745. Strack, F., Martin, L. i Stepper, S. (1988), Inhibiting and facilitating conditions of the human smile: A nonobtrusive test of the facial feedback hypothesis. Journal of Personality and Social Psychology , 54 , 768–777. Swaab, D.F., i Hofman, M. A. (1990), An enlarged suprachiasmatic nucleus in homosexual men. Brain Research, 537 , 141–148. Tamietto, M., Castelli, L., Vighetti, S., Perozzo, P., Geminiani, G., Weiskrantz, L., i de Gelder, B. (2009), Unseen facial and bodily expressions trigger fast emotional reactions. Proceedings of the National Academy of Sciences,USA, 106 , 17661–17666. Tangmunkongvorakul, A., Banwell, C., Carmichael, G., Utomo, I. D., i Sleigh, A. (2010), Sexual identities and lifestyles among non-heterosexual urban Chiang Mai youth: Implications for health. Culture, Health, and Sexuality, 12 , 827–841. Wang, Z., Neylan, T.C., Mueller, S.G., Lenoci, M., Truran, D., Marmar, C.R., Weiner, M.W., Schuff, N. (2010), Magnetic resonance imaging of hippocampal subfields in posttraumatic stress disorder. Arch Gen Psychiatry, 67 (3), 296–303. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2009.205. Weinsier, R.L., Nagy, T.R., Hunter, G.R., Darnell, B.E., Hensrud, D.D., i Weiss, H. L. (2000), Do adaptive changes in metabolic rate favor weight regain in weight-reduced individuals? An examination of the set-point theory. The American Journal of Clinical Nutrition, 72 , 1088–1094. Woods, S.C. (2004), Gastrointestinal satiety signals I. An overview of gastrointestinal signals that influence food intake. American Journal of Physiology: Gastrointestinal and Liver Physiology, 286 , G7–G13. Woods, S.C., i D’Alessio, D.A. (2008), Central control of body weight and appetite. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 93 , S37–S50. Yerkes, R.M., i Dodson, J. D. (1908), The relation of strength of stimulus to rapidity of habit-formation. Journal of Comparative Neurology and Psychology, 18 , 459–482. doi:10.1002/cne.920180503. Zajonc, R. B. (1980), Feeling and thinking: Preferences need no inferences. American Psychologist , 35 (2), 151–175. Zajonc, R.B. (1998), Emotions. In: D. T. Gilbert i S. T. Fiske (eds.), Handbook of social psychology (4 wyd., tom 1, s. 591–632). New York, NY: McGraw-Hill.

Social Sciences


Emocje Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić główne teorie emocji Opisać rolę, jaką odgrywają struktury limbiczne w przetwarzaniu emocji Opisać substancji, która obejmuje strukturę limbiczną w działaniu Emocje odczuwamy wszyscy, choć każdy z nas trochę inaczej. Zapewne zgodzimy się z tym, że życie w świecie wyczyszczonym z emocji byłoby potwornie nudne. Silne emocje towarzyszą nam, gdy się zakochujemy oraz gdy przeżywamy zawód miłosny, gdy oglądamy scenę przemocy na filmie, spodziewamy się trudnej rozmowy z rodzicem albo przyjaciółką, gdy śpieszymy się na pociąg lub gdy oglądamy mecz. Wzbudzanie określonych emocji (zwykle przyjemnych jak radość czy poczucie szczęścia i spełnienia) jest powszechnie wykorzystywane w przekazach reklamowych nastawionych na sprzedaż produktów. Wzbudzanie emocji nieprzyjemnych (lęk, wzburzenie, niepokój) w odbiorcach należy natomiast do środków marketingu politycznego. Emocje u małych dzieci potrafią zmieniać się bardzo szybko, od stanu (a) ekstremalnej radości do (b) ekstremalnego smutku. (Źródło: modyfikacja pracy Kerry Ceszyk). Czym zatem są tak dobrze nam znane emocje (ang. emotion )? To subiektywny stan psychiczny. Jego pojawienie się natychmiastowo uruchamia realizację związanego z określoną emocją schematu działania zwanego programem emocjonalnym , jednocześnie hamując realizację prowadzonych w tym momencie innych programów. Na odczuwanie przez nas emocji składają się cztery czynniki: nasze subiektywne doświadczenia, ekspresja, ocena poznawcza i reakcje fizjologiczne (Levenson, Carstensen, Friesen i Ekman, 1991). Jednak, co będzie omówione w dalszej części tego rozdziału, dokładna kolejność występowania tych czynników nie jest ustalona. Subiektywne doświadczenie jest bodźcem zewnętrznym, który nie musi pochodzić ze świata zewnętrznego – wyobraźmy sobie, że kogoś na myśl o wojnie ogarnia smutek, mimo że sam wojny nigdy nie doświadczył. Ekspresja to werbalny bądź niewerbalny sposób wyrażania emocji (Gross, 1999). W ramach oceny poznawczej natomiast jednostka próbuje określić, w jaki sposób dana sytuacja na nią wpłynie (Roseman i Smith, 2001). Reakcje fizjologiczne (somatyczne), czyli czwarta składowa emocji, to: zmiany wyrazu twarzy, gesty, „ściskanie w żołądku”, „motyle w brzuchu”, „miękkie nogi”, przyśpieszenie tętna, pocenie się itp. (Soussignan, 2002). W mowie potocznej określenia „emocja” i „nastrój” bywają używane zamiennie, nie daj się więc zmylić zwyczajowemu znaczeniu tych słów. Dla psychologa emocje i nastrój to różne stany afektywne, a podstawowe różnice między nimi są następujące: czas trwania, intensywność, obiekt, wpływ na działanie. Omówmy te różnice po kolei. Czas trwania. Ekspresja emocji, czyli subiektywne zmiany somatyczne (np. przyśpieszenie bicia serca, nagły skurcz brzucha) trwają krótko: od kilku sekund do kilkunastu minut. Myśli dotyczące emocji, które też „wlicza się” do stanu afektywnego zwanego emocją, i będące świadomym opisywaniem przeżyć, trwają od kilku minut do kilku godzin. Nie da się więc jednoznacznie powiedzieć, ile dokładnie trwa emocja, można jednak przyjąć, że odczuwamy ją od kilku sekund do kilku godzin. Nastrój natomiast jest stanem trwającym od kilku godzin, a czasem tygodni do nawet kilku miesięcy. Intensywność. Emocje odczuwamy bardzo silnie i mają one swój „koloryt”, są bardzo różnorodne. Można odczuwać strach i złość, i choć obie te emocje będą należały do grupy emocji negatywnych, potrafimy je wyraźnie odróżnić. Gdy natomiast mówimy o nastroju, potrafimy tylko wskazać, czy jest on podwyższony (pozytywny) czy obniżony (negatywny) i natężenie tych odczuć jest dużo słabsze. Obiekt. W przypadku emocji zazwyczaj wiemy, co jest ich powodem. Gdy rozzłościsz się, bo kolega po raz kolejny zapomniał podlać kwiaty podczas twojej nieobecności w mieszkaniu i wszystkie zwiędły, wiesz, na kogo się złościsz: na kolegę. W przypadku odczuwania radosnego nastroju nie wiesz, co jest jego powodem. Obiekt nie jest znany, zwykle nie wiemy, w odpowiedzi na jakie wydarzenia się pojawił. Wpływ na działanie. Emocje aktywują specyficzny program, nadają mu priorytet i hamują inne programy, o czym wspomnieliśmy już wyżej. Nastrój nie wywołuje takich reakcji, co wcale nie znaczy, że nie ma na nas żadnego wpływu. Gdy jesteśmy w określonym nastroju, mamy tendencję do działań zgodnych z tym nastrojem. Podwyższony nastrój sprawia, że podejmujemy bardziej otwarte działania, gdyż jesteśmy nastawieni optymistycznie. Gdy mamy obniżony nastrój, stajemy się np. bardziej podejrzliwi. Nie znaczy to jednak, że będąc w nastroju pozytywnym, mamy tendencję do działań ryzykownych, a w nastroju negatywnym - działamy asekuracyjnie. Jest to dość złożona kwestia i liczne badania na ten temat nie przynoszą jednoznacznej odpowiedzi. Nastrój (ang. mood ) w związku z powyższym opisem, to długotrwały, mniej intensywny od emocji stan afektywny, który nie pojawia się w odpowiedzi na konkretne zdarzenie. Nastrój nie musi być świadomie rozpoznany i nie nosi znamion intencjonalności charakterystycznych dla emocji (Beedie, Terry, Lane i Devonport, 2011). Więcej informacji na temat nastroju i jego zaburzeniach znajdziesz w części Zaburzenia nastroju. Teorie emocji Emocje to odczuwanie szczytu radości lub głębi rozpaczy, złości, gdy zostaliśmy zdradzeni przez kogoś, strachu, gdy coś nam grozi, albo zaskoczenia, gdy zdarza się coś niespodziewanego. Skąd te różnorodne emocje się biorą, jaką pełnią funkcję? Psycholodzy stosują różne podejścia do opisu emocji. Poniżej przedstawimy w skrócie najbardziej historycznie znane teorie emocji, opierające się na poszczególnych aspektach emocji. Najpierw omówimy mechanizmy i przyczyny ich powstawania w ciele (aspekt biologiczny). Następnie zajmiemy się rolą emocji (aspekt poznawczy), po czym przedstawimy rodzaje emocji i ich funkcje (aspekt społeczny). Podejście fizjologiczne i jego krytyka Nasze stany emocjonalne to połączenie fizjologicznego pobudzenia, oceny psychologicznej i subiektywnych doświadczeń. Łącznie nazywamy je komponentami emocji (ang. components of emotion ). Na ich ocenę wpływają nasze doświadczenia, pochodzenie i kultura, dlatego różni ludzie mogą w podobnych okolicznościach odczuwać odmienne emocjonalne doświadczenia. W ostatnim stuleciu zaproponowano różne teorie (zob. ) mające wyjaśnić, gdzie leży źródło emocji. Warto tu jednocześnie zauważyć, że omawiany w poniższych przykładach proces emocjonalny reakcji na niebezpieczeństwo (którym jest jadowity wąż w ogrodzie) jest bardzo prosty. Trudno jest za ich pomocą opisać złożone stany emocjonalne, jakimi są uczucia. Z tego powodu psycholodzy poszukują wyjaśnień skomplikowanych procesów, rozwijając m.in. teorie omawiane poniżej. Teoria Jamesa-Langego (ang. James-Lange theory of emotion ) opracowana niezależnie przez Williama Jamesa (1842-1910) oraz Carla Langego (1834-1900) zakłada, że emocje powstają z pobudzenia fizjologicznego. Przypomnij sobie dyskusję na temat układu współczulnego i reakcji „walcz lub uciekaj” w sytuacji zagrożenia (por. rozdział Biopsychologia). Jeśli zetkniesz się z jakimś niebezpieczeństwem, np. z jadowitym wężem w ogrodzie, twój układ współczulny będący częścią autonomicznego układu nerwowego ( wegetatywnego układu nerwowego ) (ang. autonomic nervous system ) zainicjuje znaczne pobudzenie fizjologiczne, co spowoduje szybsze bicie serca i przyśpieszony oddech. Według teorii emocji Jamesa-Langego strach pojawiłby się dopiero po wystąpieniu tego fizjologicznego pobudzenia. Co więcej, różnym uczuciom towarzyszą odmienne wzorce pobudzenia. Teoria ta nie została jednak potwierdzona przez badaczy. Chwalisz, Diener i Gallagher (1988), a przed nimi Hohmann (1966) przeprowadzili badanie doświadczeń emocjonalnych u osób z uszkodzonym rdzeniem kręgowym. Stwierdzili, że jednostki z mniejszą świadomością pobudzenia AUN spowodowane uszkodzeniem rdzenia kręgowego, odczuwały emocje mniej intensywnie. Wyniki te zostały podważone przez inne badanie (Bernard, 1991), w którym osoby z uszkodzonym rdzeniem kręgowym raportowały odczuwanie emocji po urazie rdzenia kręgowego silniej niż przed urazem. Zaproponowana przez Jamesa i Langego teoria, jakoby fizjologiczne pobudzenie pojawiające się przy różnych rodzajach emocji było na tyle odrębne, by skutkowało tak szerokim spektrum doświadczanych przez nas emocji, zostało podważone również na gruncie teoretycznym. Walter Cannon (1871-1945) i jego uczeń Philip Bard (1898–1977) opracowali teorię Cannona-Barda (ang. Cannon-Bard theory of emotion ), według której emocje tworzą się w mózgu (wg Cannona we wzgórzu), a nie za pośrednictwem AUN i narządów wewnętrznych. Teoria ta również głosi, że różne stany emocjonalne są powiązane z tym samym pobudzeniem fizjologicznym oraz że pobudzenie fizjologiczne i doświadczenie emocjonalne pojawiają się równocześnie i niezależnie (Lang, 1994). Zatem podczas spotkania z jadowitym wężem strach poczujesz dokładnie w tym samym momencie, gdy ciało uruchomi reakcję „walcz lub uciekaj”. Ta reakcja emocjonalna będzie odrębna i niezależna od pobudzenia fizjologicznego, mimo że pojawiają się one razem. Również ta teoria została zweryfikowana w późniejszych badaniach. Wynika z niej, że źródłem emocji jest nie tylko wzgórze (więcej o tym poniżej). Również, w przeciwieństwie do tego, co sugerował Cannon, poszczególnym stanom emocjonalnym odpowiadają specyficzne wzorce pobudzenia fizjologicznego, a pobudzenie fizjologiczne i doświadczenie emocjonalne nie występują jednocześnie. Diagram obrazujący główne założenia teorii Jamesa-Langego, Cannona-Barda oraz dwuczynnikowej teorii Schachtera-Singera (źródło: zdjęcie węża – modyfikacja pracy „tableatny”/Flickr; zdjęcie twarzy – modyfikacja pracy Cory’ego Zankera). Rola oceny poznawczej w doświadczaniu emocji G. Marañon Posadillo, hiszpański lekarz, wykorzystał swoje badania nad psychologicznymi skutkami działania adrenaliny do opracowania modelu doświadczania emocji. Warto wspomnieć, że zaproponowany przez niego model został opublikowany przed publikacją również opartej na badaniach działania adrenaliny dwuczynnikowej teorii Schachtera-Singera (Cornelius, 1991). Dwuczynnikowa teoria Schachtera-Singera (ang. Schachter-Singer two-factor theory of emotion ) to propozycja teorii emocji, uwzględniająca zarówno pobudzenie fizjologiczne, jak i doświadczenie emocjonalne. Zakłada ona, że na emocje składają się dwa czynniki – fizjologiczny i poznawczy. Innymi słowy pobudzenie fizjologiczne jest interpretowane, aby wywołać doświadczenie emocjonalne. Wracając do naszego przykładu z jadowitym wężem w ogrodzie, według teorii dwuczynnikowej wąż powoduje aktywację układu współczulnego, która w tym przypadku otrzymuje etykietę strachu, więc naszym doświadczeniem jest strach. Gdyby została do tego zdarzenia przypisana etykietka „radość”, doświadczysz takiego właśnie uczucia. Dwuczynnikowa teoria Schachtera-Singera polega na etykietowaniu doświadczeń fizjologicznych; nadawanie tych etykiet jest jednym z rodzajów oceny poznawczej. Ocena poznawcza (ang. cognitive appraisal ) to rozpoznanie przez jednostkę, że określona sytuacja ma znaczenie z punktu widzenia jej celów i interesów. Schachter i Singer uważali, że ocena poznawcza sytuacji ma kluczowe znaczenie dla doświadczania emocji, ponieważ samo pobudzenie fizjologiczne daje doświadczenia niespecyficzne dla określonej emocji. Bez włączenia oceny poznawczej możliwe byłoby zatem błędne przypisanie pobudzenia do jakiegoś doświadczenia emocjonalnego (Schachter i Singer, 1962). Eksperyment Schachtera i Singera Schachter i Singer przeprowadzili w 1962 roku pomysłowy eksperyment mający sprawdzić poprawność proponowanej przez nich teorii. Uczestnicy płci męskiej zostali losowo przypisani do czterech grup i zostali poinformowani, że uczestniczą w testach preparatu witaminowego. Badanym w trzech grupach podano zastrzyki adrenaliny, a w czwartej grupie podano placebo. Eksperymentatorzy w pierwszej grupie przekazali, że wstrzyknięta substancja może spowodować skutki uboczne jak przyspieszone bicie serca i pocenie się rąk itp., opisując rzeczywiste działanie adrenaliny na współczulny układ nerwowy. Drugiej grupie nie podano żadnych informacji na temat działania badanego „preparatu witaminowego”, a trzeciej grupie powiedziano, że może spowodować on swędzenie czy ból głowy. Po otrzymaniu zastrzyków uczestnicy czekali w pomieszczeniu z drugą osobą. Byli poinformowani, że to również ochotnik biorący udział w tym badaniu preparatu witaminowego, tymczasem osoba ta była zatrudniona przez badaczy i jej zadaniem było odgrywanie euforii lub złości (Schachter i Singer, 1962). Uczestnicy badania, którym uprzednio powiedziano, że mogą odczuwać objawy pobudzenia fizjologicznego (badani z pierwszej grupy), zapytani o zmiany emocjonalne doświadczone w związku z euforią lub złością (w zależności od tego, jak zachowywał się ich współtowarzysz), nie stwierdzili żadnych tego typu reakcji. Natomiast mężczyźni z pozostałych dwóch grup, którzy nie spodziewali się pobudzenia fizjologicznego w następstwie zastrzyku, częściej przyznawali się do odczuwania euforii lub złości w zależności od zachowania współtowarzysza. Mimo że wszyscy, którym podano zastrzyk adrenaliny, doświadczyli takiego samego pobudzenia fizjologicznego, tylko ci, którzy się go nie spodziewali, wykorzystali kontekst do interpretacji pobudzenia jako zmiany stanu emocjonalnego (Schachter i Singer, 1962). Zależność między naszym doświadczaniem emocji i ich poznawczym przetwarzaniem, a także kolejnością ich występowania nadal pozostaje przedmiotem badań i dyskusji. Richard S. Lazarus (1922-2002) (1991) opracował teorię poznawczo-relacyjną (ang. cognitive-mediational theory ) zwaną teorią Lazarusa (1991), która zakłada, że odczuwanie emocji ma związek ze złożoną oceną poznawczą bodźca. Wg Lazarusa ocena poznawcza składa się z dwuetapowej oceny pierwotnej oraz oceny wtórnej . Pierwszy etap oceny pierwotnej to odpowiedź na pytanie, czy zdarzenie ma związek z moimi celami i interesami. Jeśli nie ma związku, emocja się nie pojawia. Jeśli dostrzegamy taki związek, ustalamy, czy jego efekt będzie dla mnie dobry czy zły (to jest drugi etap oceny pierwotnej). Po czym następuje ocena wtórna z pytaniem: co mogę zrobić w obecnej sytuacji. Chociaż proces ten jest wyraźnie podzielony na etapy, wg twórcy teorii zachodzi on płynnie. Odkrycie znaczenia oceny poznawczej Pierwszą teoretyczką, która przystąpiła do poszukiwania wyjaśnień znaczenia oceny poznawczej w doświadczaniu emocji była Magda Blondiau Arnold (1903-2002). Kluczowym w teorii oceny jest spostrzeżenie, że po bodźcu lub zdarzeniu najpierw pojawia się ocena poznawcza (sprawdzenie, czy sytuacja jest dla nas korzystna czy nie). Jeśli sytuacja jest korzystna, mamy tendencję do podejmowania działania; jeśli niekorzystna – mamy tendencję do unikania. Po tych fazach pojawia się emocja, a za nią podążają działania sterowane przez emocje (Frijda, 1988; Lazarus, 1991). Jeśli myślisz, że jakaś sytuacja jest przyjemna, będziesz odczuwać więcej pozytywnych emocji z nią związanych, niż gdy najpierw oceniasz tę sytuację negatywnie. Teoria oceny wyjaśnia, dlaczego na tę samą sytuację dwie osoby potrafią zareagować odczuwaniem dwóch całkiem odmiennych emocji. Wyobraź sobie na przykład, że wykładowca psychologii wyznaczył cię do przygotowania prezentacji na temat emocji. Może to wywołać u ciebie pozytywne myśli, bo dostaniesz szansę wykazania się i znajdziesz się w centrum uwagi. Wówczas doświadczysz uczucia radości. Jeśli jednak nie lubisz występować publicznie, ocenisz sytuację negatywnie i poczujesz silny dyskomfort. Robert Zajonc (1923-2008) zaproponował koncepcję, która stoi w opozycji do teorii Lazarusa. Zajonc (1980) twierdzi, że we wzbudzaniu emocji procesy poznawcze nie biorą udziału. Mamy bowiem możliwość blokowania procesów poznawczych, np. wyłączając telewizor. Nie potrafimy jednak zablokować odczuwania silnych emocji, a blokowanie zachowań uruchamianych przez procesy związane z określoną emocją niekiedy jest bardzo trudne. Zajonc twierdzi, że bardzo często emocja pojawia się zanim nastąpi poznanie. Teoria ta znajduje poparcie chociażby w badaniach wpływu reklam na konsumenta albo w znanym nam wszystkim odczuciu „pierwszego wrażenia”, które wywiera na nas nowo poznana osoba. Potrafimy polubić kogoś lub jakiś produkt, zanim uzyskamy więcej informacji na jego temat. Regulacja emocji Wróćmy do opisanego w przykładu z wykładowcą, który prosi cię o przygotowanie prezentacji. Nawet jeśli nie lubisz występować publicznie, zapewne dasz sobie z tym radę. Dzięki regulacji emocji (ang. emotion regulation ), czyli procesowi, który rozpoczyna, kształtuje i podtrzymuje doświadczanie emocji, tu i teraz staniesz na katedrze i zaczniesz przemawiać. Regulacja emocji może mieć charakter uświadomiony (podmiotowy) oraz nieuświadomiony (automatyczny). Automatyczna regulacja emocji (ARE) (ang. automatic emotion regulation ) zachodzi u nas w trybie ciągłym, w dużej części dokonuje się bez naszego aktywnego myślenia. Mauss z zespołem podczas badań tego rodzaju regulacji emocji ustaliła, że automatyczna regulacja emocji może wpłynąć na każdą ze składowych w procesie odczuwania emocji i może oddziaływać na: zadania, w których bierzesz udział, twoją ocenę sytuacji, wybór, którego dokonujesz, by zaangażować się emocjonalnie, oraz na twoje zachowania po tym, jak tych emocji już doświadczysz. (Mauss, Bunge i Gross, 2007, Mauss, Levenson, McCarter, Wilhelm i Gross, 2005). ARE jest podobna do innych automatycznych procesów poznawczych, w których uruchamiane są struktury wiedzy mające wpływ na nasze funkcjonowanie. Wspomniane struktury wiedzy to m.in. pojęcia, programy i wzorce. Według koncepcji ARE proces automatycznej kontroli zachodzi u każdego z nas. Działa na zasadzie schematu, a regulacja emocji, która pojawia się w ramach tego procesu, nie wymaga celowego myślenia. ARE można porównać do jazdy na rowerze. Jeśli już raz tę czynność opanujesz, możesz z niej korzystać bez zastanowienia. Automatyczna regulacja emocji może przyjąć postać adaptacyjną lub nieadaptacyjną, co pozostaje nie bez znaczenia dla naszego stanu zdrowia (Hopp, Troy i Mauss, 2011). Mauss z zespołem badaczy ustaliła, że przyjmowanie określonych strategii działania może zmniejszyć odczuwanie negatywnych emocji, co z kolei może wpłynąć na poprawę zdrowia psychicznego (Mauss, Cook, Cheng i Gross, 2007; Mauss, Cook, i Gross, 2007; Shallcross, Troy, Boland i Mauss, 2010; Troy, Shallcross i Mauss, 2013; Troy, Wilhelm, Shallcross i Mauss, 2010). Mauss zasugerowała również, że chociaż problematyczne bywają sposoby pomiaru emocji, większość najczęściej mierzonych zagadnień związanych z emocjami, pozostaje według niej przydatna (Mauss et al., 2005; Mauss i Robinson, 2009). Zastosowanie całkiem odmiennego podejścia do badania emocji zmienia jednak nasze dotychczasowe rozumienie tego zagadnienia. Na tym wideo dr Lisa Feldman Barrett wyjaśnia, jak są skonstruowane emocje; na tej stronie dostępne jest tłumaczenie transkrypcji na język polski. Po około 30 latach badań interdyscyplinarnych Lisa Feldman Barrett (ur. 1963) przyznała, że nadal nie rozumiemy, czym są emocje (więcej w notce powyżej). Według Barrett emocje nie zostały wbudowane w mózg w trakcie naszych narodzin i są tworzone na podstawie naszych doświadczeń. Emocje wg tej teorii są domysłami, które budują nasze doświadczanie świata. W rozdziale Czym jest poznanie? pisaliśmy, że pojęcia to kategorie lub zbiory informacji lingwistycznych, obrazów, idei lub wspomnień jak doświadczenia życiowe. Barret rozszerzyła tę definicję, by włączyć w nią emocje jako pojęcia - domysły (Barrett, 2017). W zależności od naszych domysłów, dwa identyczne stany fizjologiczne mogą przejawiać się innymi stanami emocjonalnymi. Na przykład twój mózg domyśla się nieprzyjemnego odczucia w żołądku, gdy znajdujesz się w piekarni, może wytworzyć uczucie głodu. Jednak ten sam domysł w sytuacji, gdy czekasz na wynik ważnego badania medycznego, może u ciebie wytworzyć obawę. To pokazuje, że z tego samego odczucia fizjologicznego mogą zostać wytworzone dwie emocje. W związku z tym zamiast traktować emocje jako coś niepodlegającego kontroli, możesz nad nimi panować i na nie wpływać. Siła uśmiechu Czy uśmiechanie się daje poczucie szczęścia lub czy poczucie szczęścia wywołuje uśmiech na twarzy? Badacze postawili hipotezę mimicznego sprzężenia zwrotnego (ang. facial feedback hypothesis ), by ustalić, czy mimika może wpływać na doświadczenie emocjonalne jednostki (Adelman i Zajonc, 1989; Boiger i Mesquita, 2012; Buck, 1980; Capella, 1993; Soussignan, 2001; Strack, Martin i Stepper, 1988). Okazuje się, że stłumienie możliwości reakcji mimicznych na emocje zmniejsza natężenie doświadczania niektórych emocji (Davis, Senghas i Ochsner, 2009). W badaniu (Havas, Glenberg, Gutowski, Lucarelli i Davidson, 2010) ostrzykiwano partie twarzy uczestników preparatem z jadu kiełbasianego (botoksem), by unieruchomić określone mięśnie twarzy i ograniczyć ich mimikę. Okazało się, że zwiotczenie mięśni powodujących zafrasowaną minę (m.in. marszczenie brwi), zmniejsza odczuwanie stanów depresyjnych osób cierpiących na depresję. Jeszcze inne badanie wykazało, że intensywność mimiki ma wpływ na reakcję emocjonalną (Soussignan, 2002; Strack, Martin i Stepper, 1988). Innymi słowy, jeśli na nieistotne wydarzenie zareagujesz tak szerokim uśmiechem jak przy wygranej na loterii, odczujesz znacznie większą radość niż przy wątłym uśmiechu, na jaki to wydarzenie faktycznie zasługuje. Co ciekawe, Soussignan (2002) zaobserwował różnice w reakcji fizjologicznej w zależności od stopnia natężenia tego samego uśmiechu. Złożoność emocji Klasyczne teorie emocji zajmowały się wyjaśnianiem mechanizmów powstawania najprostszych emocji, wyzwolonych programami uciekaj (emocja strachu) albo walcz (emocja wściekłości). W ostatnim czasie psycholodzy, wykorzystując techniki obrazowania pracy mózgu, wskazali siedem emocji: panika, strach, wściekłość, żądza, poszukiwanie, opieka, zabawa. Zestaw tych siedmiu emocji częściowo pokrywa się z siedmioma uniwersalnymi ekspresjami mimicznymi, z których każda emocja utożsamiana jest z odmiennym wyrazem twarzy. Są to: radość, zdziwienie, smutek, strach, wstręt, pogarda i złość ( ) (Ekman i Keltner, 1997). Wydaje się, że nasza zdolność do rozpoznawania wyrazu twarzy i wyrażania emocji za pomocą mimiki jest uniwersalna we wszystkich kręgach kulturowych. Nawet osoby od urodzenia niewidome okazują emocje za pomocą takich samych ekspresji mimicznych, mimo że nigdy nie widziały ich u innych ludzi. To oznacza, że wzorzec aktywności mięśni twarzy zaangażowanych w wyrażanie emocji jest uniwersalny W zasadzie koncepcję tę zaproponowano już pod koniec XIX wieku w książce Karola Darwina O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt (1872) . Rozbieżności w obu tych zestawach emocji pokazują, jak ważna jest metoda pozyskania tych informacji. Pierwszy zestaw został stworzony na podstawie badania obszarów mózgu odpowiedzialnych za uruchamianie programów związanych z określonymi emocjami, a drugi zestaw jest przejawem ekspresji emocjonalnej. Siedem uniwersalnych mimicznych ekspresji emocji. (Źródło: modyfikacja pracy Cory’ego Zankera). Uniwersalność i zaburzenia w rozpoznawaniu emocji Paul Ekman (1972) przeprowadził pionierskie badanie z udziałem jednego z mieszkańców Nowej Gwinei, należącego do grupy przedstawicieli kultury przedpiśmiennej, którzy posługują się narzędziami kamiennymi i nie mieli kontaktu z ludźmi spoza swojego kręgu kulturowego. Ekman poprosił mężczyznę o zaprezentowanie, jaki miałby wyraz twarzy w następujących sytuacjach: (1) odwiedził go przyjaciel, (2) właśnie zmarło jego dziecko, (3) szykuje się do walki, (4) nadepnął na rozkładające się szczątki świni. Ekspresje mimiczne emocji mężczyzny okazały się uniwersalne. Spotkanie to zainspirowało Ekmana do dalszej pracy nad mimiką, po powrocie z Nowej Gwinei Ekman poświęcił badaniom tej dziedziny ponad 40 lat. Trudności z rozpoznawaniem stanów emocjonalnych innych osób mają dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Badania pokazują, że może to wynikać z nieumiejętności rozróżniania niewerbalnych wyrazów emocji (np. mimiki) (Hobson, 1986). Co więcej, istnieją dowody sugerujące, że osoby z autyzmem mają również problem z wyrażaniem emocji tonem głosu i za pomocą wyrazów twarzy (Macdonald et al., 1989). Trudności z rozpoznawaniem i wyrażaniem emocji mogą przyczyniać się do ograniczonych interakcji społecznych i komunikacji charakterystycznych dla autyzmu. Dlatego też bada się szereg różnych podejść terapeutycznych zmierzających do rozwiązania tych problemów. Nadzieję na pomoc osobom autystycznym w przetwarzaniu informacji dotyczących emocji dają różnorodne programy edukacyjne, terapia poznawczo-behawioralna oraz leczenie farmakologiczne (Bauminger, 2002; Golan i Baron-Cohen, 2006; Guastella et al., 2010). Na niedoskonałość sposobu, w jaki pozyskujemy informacje na temat emocji na podstawie opisu doświadczanych emocji zwrócił także uwagę Robert Plutchik (1927-2006). Według Plutchika emocje nie są jedynie etykietą jak „złość”, „wstręt” czy „strach"”, a pozyskiwanie informacji na podstawie wywiadu o emocjach przez nas doświadczanych jest podejściem zbyt niedokładnym. Opis stanu emocjonalnego przez badanych może się więc składać z takich elementów jak: zmiany fizjologiczne („uczucie braku apetytu”), postawy wobec siebie („uczucie, że jest się kimś nieistotnym”) oraz impuls do działania („czuję, że się rozpłaczę”). Innym przykładem trudności z pozyskiwaniem informacji na temat emocji jest celowe błędne podanie przez uczestnika badania opisu doświadczanej przez niego emocji. W przedstawionym wyżej eksperymencie ( ) wykazano, że uczestnicy w grupie z osobą odgrywającą złość faktycznie czuli złość, ale badaczowi mówili, że czują euforię, ponieważ nie chcieli się przyznać publicznie do prawdziwej emocji w obawie przed gorszą oceną w badaniu końcowym. Plutchik twierdzi również m.in., że umiejętność celnego opisu emocji zależy również od zakresu słownictwa badanego. Ponadto emocje rzadko występują w czystej postaci, zwykle są mieszaniną innych emocji i trudno je opisać w sposób prosty i jednoznaczny (Plutchik, 2009). Uprawniona wydaje się w związku z tym konkluzja, że emocje to hipotetyczny konstrukt albo wnioskowanie na podstawie przesłanek należących do różnych kategorii. Są nimi ustne opisy doświadczanych uczuć, ekspresja behawioralna, reakcje w grupie rówieśniczej itp. Emocje można opisywać, używając subiektywnych wyrażeń należących do języka potocznego (szczęście, smutek, wstręt). Można też odnieść się do emocji z perspektywy behawioralnej (uderzanie, bicie, krzyk, ucieczka, płacz, wymiotowanie). Perspektywa reakcji emocjonalnych na otoczenie, czyli język funkcjonalny, to trzeci sposób opisu emocji. W ujęciu funkcjonalnym efektem ucieczki jest ochrona jednostki, a efektem ataku złości jest zniszczenie obiektu, efektem smutku i płaczu jest próba uzyskania wsparcia od innych (Plutchik, 2009). Trzy sposoby opisywania emocji wg Plutchika (Plutchik, 2009). Język subiektywny Język behawioralny Język funkcjonalny strach, przerażenie wycofanie, uciekanie ochrona złość, wściekłość atakowanie, bicie zniszczenie radość, ekstaza spółkowanie, posiadanie rozmnażanie się smutek, żal płacz, wołanie o pomoc reintegracja akceptacja, zaufanie łączenie się w pary, uwodzenie przynależność obrzydzenie, wstręt wymiotowanie, defekacja odrzucenie przewidywanie, oczekiwanie badanie, mapowanie odkrywanie zaskoczenie, zdumienie zatrzymywanie, blokowanie orientowanie się Plutchik z przedstawionego w tabeli zestawienia wyciąga trzy główne wnioski: Emocja może mieć różny stopień natężenia (strach, przerażenie). Emocje mogą być do siebie zbliżone (wstyd, poczucie winy) albo bardzo od siebie odległe (radość i obrzydzenie). Emocje mają charakter polarny – radość jest przeciwstawna do smutku, nienawiść do miłości. Wskazał on następnie osiem podstawowych emocji ułożonych w pary (diady) przeciwieństw: gniew-strach, wstręt-akceptacja, smutek-radość, zaskoczenie-oczekiwanie. Zastosujemy teraz dość nietypowe, ale obrazowe porównanie, które ułatwi, mamy nadzieję, zrozumienie modelu emocji zaproponowanego przez Plutchika. Koło emocji wg Plutchnika. Wyobraźmy sobie pełną w środku bryłę w kształcie podobnym do stożka. Na płaskiej części bryły (na kolistej podstawie stożka) nanosimy nazwy par przeciwstawnych emocji podstawowych. Następnie przeciwstawnym emocjom przypisujemy przeciwstawne kolory, na wzór koła barw. Od razu można zauważyć, że te przeciwstawne emocje się znoszą, podobnie jak połączenie przeciwstawnych barw daje kolor czarny albo szary. Wyobraźmy sobie teraz, że na każdą emocję precyzyjnie kładziemy krople odpowiednio zabarwionej wody i patrzymy, jak barwniki rozchodzą się w głąb bryły. Jeśli pokroimy teraz bryłę na plastry, zobaczymy, że im dalej od miejsca, gdzie barwniki zostały zakroplone, tym kolory są mniej intensywne. Jest to analogia do bryły emocji Plutchika, która przedstawia zależności między emocjami i ich nasileniem: emocje znajdujące się w kolejnych coraz mniejszych „plasterkach” są coraz słabsze i coraz trudniej je od siebie odróżnić. Według Plutchika emocje mogą być tak słabe, że stają się nierozróżnialne (analogia wierzchołka bryły, do którego nie dotarł żaden barwnik). Plutchik, posiłkując się tą samą analogią koła barw, które było podstawą stożkowatej bryły, przedstawia nie tylko emocje podstawowe, lecz także emocje złożone. Gdy zmieszamy emocje sąsiadujące ze sobą, np. zaskoczenie i smutek, otrzymamy emocję drugiego rzędu – rozczarowanie, podobnie radość i oczekiwanie da optymizm. Summary Emocje to subiektywne doświadczenia, na które składają się fizjologiczne pobudzenie i ocena poznawcza. Do wyjaśnienia naszych doświadczeń emocjonalnych zaproponowano różne teorie. Teoria Jamesa-Langego zakłada, że emocje pojawiają się jako funkcja pobudzenia fizjologicznego. Teoria Cannona-Barda utrzymuje, że doświadczenie emocjonalne pojawia się równocześnie z pobudzeniem fizjologicznym, ale jest od niego niezależne. Dwuczynnikowa teoria Schachtera-Singera sugeruje, że pobudzenie fizjologiczne otrzymuje etykietę poznawczą w zależności od kontekstu, a te dwa czynniki łącznie prowadzą do doświadczenia emocjonalnego. Teoria poznawczo-relacyjna Lazarusa przyjmuje, że doświadczanie emocji ma związek z dwuetapową oceną poznawczą bodźca (ocena pierwotna i ocena wtórna). Ocena pierwotna jest dwuetapowa. Najpierw oceniany jest związek zdarzenia z moimi celami i interesami. Jeśli go nie ma, emocja się nie pojawia. Jeśli związek istnieje, dochodzi do oceny efektu zdarzenia (dobry efekt czy zły). Ocena wtórna poszukuje odpowiedzi: co mogę zrobić w obecnej sytuacji. Zajonc w opozycji do Lazarusa twierdzi, że procesy poznawcze nie biorą udziału we wzbudzaniu emocji, ponieważ procesy poznawcze możemy zablokować (np. wyłączając telewizor), ale nie mamy możliwości zablokować odczuwania silnych emocji. Regulacja emocji to proces, który rozpoczyna, kształtuje i podtrzymuje doświadczanie emocji. Regulacja emocji może mieć charakter uświadomiony (podmiotowy) oraz nieuświadomiony (automatyczny). Plutchik zaproponował opis emocji z wykorzystaniem analogii do koła barw. Według Plutchika emocje można opisywać, używając subiektywnych wyrażeń należących do języka potocznego, perspektywy behawioralnej oraz języka funkcjonalnego. Review Questions Teorii Lazarusa w doświadczaniu emocji zachodzi jednoetapowa ocena poznawcza zachodzi dwuetapowa ocena poznawcza ocena poznawcza jest wyłączona z tego procesu emocje są opisywane z użyciem analogii do koła barw B Teorii Zajonca w doświadczaniu emocji zachodzi jednoetapowa ocena poznawcza zachodzi dwuetapowa ocena poznawcza ocena poznawcza jest wyłączona z tego procesu emocje są opisywane z użyciem analogii do koła barw C Według teorii ________ doświadczenia emocjonalne wynikają z pobudzenia fizjologicznego. Jamesa-Langego Cannona-Barda dwuczynnikowej Schachtera-Singera Darwina A Która z poniższych teorii emocji sugeruje, że wariografy powinny dość dokładnie rozróżniać pewne emocje od innych? teoria Cannona-Barda teoria Jamesa-Langego dwuczynnikowa teoria Schachtera-Singera teoria Darwina B Critical Thinking Questions Wyobraź sobie, że zaraz po zażyciu leku hamującego aktywację układu współczulnego znajdujesz koło nogi jadowitego węża. Co na temat twojego doświadczenia w takiej sytuacji przewiduje teoria Jamesa-Langego? Teoria Jamesa-Langego zakłada, że nie czułabym strachu, ponieważ nie doświadczyłabym fizjologicznego pobudzenia niezbędnego do wywołania stanu emocjonalnego. Dlaczego nie można wyciągnąć wniosków przyczynowych dotyczących zależności między objętością hipokampa a zespołem stresu pourazowego? Dostępne badania mają charakter korelacyjny. Nie można wykluczyć, że mniejsza objętość hipokampa predysponuje ludzi do wystąpienia zespołu stresu pourazowego lub że wynika ona z tego zaburzenia. Wnioski przyczynowe można wyciągnąć wyłącznie po przeprowadzeniu eksperymentów. Personal Application Question Pomyśl o radosnej sytuacji w swoim życiu (gdy drużyna, której kibicujesz, po bardzo wymagających rozgrywkach zdobyła mistrzostwo kraju) albo o sytuacji wywołującej w tobie obawy (np. przed wygłoszeniem prezentacji przed setką obcych osób). Jak opiszesz sposób, w jaki fizycznie manifestowało się u ciebie pobudzenie? Czy dostrzegasz różnice w pobudzeniu fizjologicznym związanym z każdym z tych stanów emocjonalnych? teoria emocji Cannona-Barda (ang. Cannon-Bard theory of emotion ) zgodnie z nią fizjologiczne pobudzenie i doświadczenie emocjonalne zachodzą w tym samym czasie poznawczo-transakcyjny paradygmat stresu (ang. cognitive-mediational theory ) nasze emocje zależą od oceny bodźca składowe emocji (ang. components of emotion ) fizjologiczne pobudzenie, ocena i subiektywne doświadczenie kulturowy wzorzec emocji (ang. cultural display rule ) jeden z kulturowo swoistych standardów określających akceptowalne rodzaje i natężenie emocji emocja (ang. emotion ) subiektywny stan często określany mianem uczuć hipoteza mimicznego sprzężenia zwrotnego (ang. facial feedback hypothesis ) wyraz (własnej) twarzy ma wpływ na nasze emocje teoria emocji Jamesa-Langego (ang. James-Lange theory of emotion) emocje są efektem fizjologicznego pobudzenia dwuczynnikowa teoria Schachtera-Singera (ang. Schachter-Singer two-factor theory of emotion) zakłada, że na emocje składają się dwa rodzaje czynników: fizjologiczny i poznawczy

Social Sciences


Biologia emocji Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Opisać, w jaki sposób reguluje się głód i jedzenie Rozróżnić poziom nadwagi i otyłości oraz związane z nimi konsekwencje zdrowotne Wyjaśnić konsekwencje zdrowotne wynikające z anoreksji i bulimii W jaki sposób reagujemy na emocje? Jak złożone są te procesy? U człowieka w programie reakcji na emocję biorą udział złożone systemy samoregulacji, o których zaledwie wspomnieliśmy w poprzednim podrozdziale. Badacze jak Cannon w latach 20. i 30. XX wieku poszukiwali jednego miejsca w mózgu odpowiedzialnego za powstawanie emocji. Model trójstopniowej organizacji mózgu MacLean (1913-2007) podjął próbę wyjaśnienia procesów powstawania emocji i motywacji na podstawie ewolucji i budowy mózgu. W latach 60. XX wieku zaproponował model trójstopniowej organizacji mózgu . Opierała się ona na obserwacji, że mózg ssaków, w tym i człowieka, składa się z trzech odrębnych obszarów. Według MacLeana obszar położony najgłębiej pochodzi od gadów. Obszar położony nad nim, nazwany przez MacLeana obszarem limbicznym (1952), mieliśmy odziedziczyć po wczesnych ssakach, a trzeci, położony najbardziej na zewnątrz, miał wyewoluować dopiero u ssaków współczesnych. Zgodnie z teorią MacLeana mózg gadzi (ang. reptilianor R-complex ) jest „samolubny”, odpowiada za zachowania niewerbalne i działanie automatyczne. Mózg paleossaków (ang. paleomammailan complex ) odgrywa kluczową rolę w zachowaniach rodzicielskich, karmieniu i zachowaniach ukierunkowanych na rozmnażanie się. Procesy wyższego rzędu jak posługiwanie się językiem, myślenie racjonalne i abstrakcyjne oraz poznanie zachodzą natomiast wyłącznie w mózgu ssaków współczesnych (ang. neomammalian complex ). Krytyka modelu MacLeana Dość prosta teoria zaproponowana przez MacLeana zyskała szerokie uznanie u przedstawicieli różnych dziedzin nauki, nie znalazła jednak poparcia wśród ekspertów nauk o mózgu. Wraz z postępem badań teoria o trójstopniowej organizacji mózgu poddana została zdecydowanej krytyce. Zgodnie z wiedzą o ewolucji organizmów, struktury nazywane przez MacLeana mózgiem gadzim były obecne już u ryb bezszczękowych. Wbrew temu, co twierdził, należące do tego obszaru jądra podstawne są zaangażowane w inicjację i kontrolę ruchów zależnych od woli (ang. voluntary movement ). Potwierdzają to obserwacje osób z zaburzeniami tego obszaru mózgu, u chorych na Parkinsona albo pląsawicę Huntingtona. U osób tych upośledzona jest kontrola ruchów zależnych od woli (Reiner, 1990). Zgodnie z aktualną wiedzą układ limbiczny pojawił się ewolucyjnie wcześniej niż u pierwszych ssaków. Elementy układu limbicznego: przegroda, ciało migdałowate i hipokamp posiadają już ptaki, gady i płazy. Obecna jest też u nich kora zakrętu obręczy. Funkcje wiązane z tymi obszarami – np. zachowania rodzicielskie są obecne również u gadów (krokodyle opiekują się młodymi), większości ptaków (Reiner, 1990). Nawet niektóre płazy (drzewołazy) opiekują się potomstwem. Podobnie kora nowa wcale nie występuje po raz pierwszy u współczesnych ssaków. Kora nowa (w postaci niedużej struktury w przodomózgowiu) była już obecna u wczesnych ssaków 65 mln lat temu (Kaas, 2011). Jej elementy mają również ptaki, gady, ryby kostno- i chrzęstnoszkieletowe. Struktury te biorą u nich udział w postrzeganiu, podejmowaniu decyzji, uczeniu się, używaniu narzędzi, tworzeniu konceptów (szczególnie u ptaków). U niessaków struktura ta ma inną budowę co kora nowa, co wyjaśnia, dlaczego wcześniej nie była ona u tych zwierząt zauważona (Reiner, 1990). Powstawanie emocji w mózgu Według aktualnego stanu wiedzy obszarami, które są kluczowe dla procesów emocjonalnych, są: ciało migdałowate i hipokamp w układzie limbicznym. Więcej o budowie mózgu przeczytasz w podrozdziale Mózg i rdzeń kręgowy. Układ limbiczny Wcześniej wspominaliśmy już o układzie limbicznym (ang. limbic system ), czyli obszarze mózgu zaangażowanym w emocje i pamięć ( ). Składa się on z podwzgórza, wzgórza, ciała migdałowatego i hipokampa. Podwzgórze bierze udział w aktywacji układu współczulnego, stanowiącej część reakcji emocjonalnej. Wzgórze to centrum przekaźnikowe, którego neurony dokonują projekcji zarówno do ciała migdałowatego, jak i wyższych obszarów korowych w celu dalszego przetwarzania. Ciało migdałowate odgrywa rolę w przetwarzaniu informacji emocjonalnych i wysyłaniu ich do struktur korowych (Fossati, 2012). W hipokampie następuje integracja doświadczenia emocjonalnego z poznaniem (Femenía, Gómez-Galán, Lindskog i Magara, 2012). Układ limbiczny, złożony m.in. z podwzgórza, wzgórza, ciała migdałowatego i hipokampa, odpowiada za procesy emocjonalne i pamięć. Otwórz interaktywny stymulator mózgu w technologii 3D, żeby odświeżyć sobie wiedzę na temat poszczególnych części mózgu i ich funkcji. Rozpocznij, klikając przycisk „Start Exploring”. Aby przejść do układu limbicznego, kliknij znak plusa w menu po prawej stronie. Ciało migdałowate Ciało migdałowate (ang. amygdala ) jest przedmiotem dużego zainteresowania badaczy próbujących zrozumieć biologiczne podłoże emocji, w szczególności strachu i lęku (Blackford i Pine, 2012; Goosens i Maren, 2002; Maren, Phan i Liberzon, 2013). Składa się ono z licznych podjąder, w tym kompleksu podstawno-bocznego i jądra środkowego ( ). Kompleks podstawno-boczny (ang. basolateral complex ) ma gęstą sieć połączeń z różnymi obszarami czuciowymi w mózgu. Odgrywa zasadniczą rolę przy klasycznym warunkowaniu i przypisywaniu wartości emocjonalnej pamięci i procesach uczenia się. Jądro środkowe (ang. central nucleus ) odpowiada za skupienie uwagi i jest połączone z podwzgórzem i różnymi obszarami pnia mózgu, dzięki czemu reguluje funkcjonowanie autonomicznego układu nerwowego i układów hormonalnych (Pessoa, 2010). Rysunek przedstawia budowę kompleksu podstawno-bocznego i jądra środkowego ciała migdałowatego. Jak pokazują badania, młode szczury pod nieobecność matki wykazują zwiększoną aktywność ciała migdałowatego. Gdy podawano im bodźce zapachowe, którym towarzyszył wstrząs elektryczny, szczury przejawiały awersję do podawanego im zapachu, co sugeruje, że uczyły się go bać. Jednak gdy to samo badanie prowadzono w obecności matki młodych szczurów, badane osobniki wykazywały upodobanie do wykorzystanego w eksperymencie zapachu. Wiązało się to z brakiem podwyższonej aktywności ciała migdałowatego. Sugeruje to, że obecność lub nieobecność matki (a zatem stopień pobudzenia ciała migdałowatego) decydował o tym, czy młode szczury uczyły się bać zapachu, czy też uczyły się wykazywać nim zainteresowanie (Moriceau i Sullivan, 2006). Raineki, Cortés, Belnoue i Sullivan (2012) dowiedli, że u szczurów negatywne doświadczenia z pierwszych lat życia mogą wpływać na zmianę funkcjonowania ciała migdałowatego i prowadzić w późniejszym wieku do wzorców zachowania imitujących zaburzenia nastroju u ludzi. W badaniu tym małe szczury w ciągu 8–12 dni po narodzinach były dobrze lub źle traktowane. Stosowano dwie formy złego traktowania. Pierwsza wiązała się z nieodpowiednim legowiskiem. Szczurza matka miała w klatce za mało materiału, by stworzyć legowisko, przez co spędzała dużo czasu z dala od potomstwa, poświęcając go raczej na budowanie gniazda niż opiekę nad małymi. Druga forma złego traktowania miała związek z opisanym powyżej eksperymentem uczenia asocjacyjnego, które obejmowało kojarzenie zapachów ze wstrząsem elektrycznym pod nieobecność matki. W tym samym czasie grupa kontrolna znajdowała się z matką w odpowiednio wyściełanej klatce i nic nie zakłócało im spokoju. Małe szczury, które były źle traktowane, w okresie dojrzewania częściej wykazywały objawy podobne do depresji w porównaniu z próbą kontrolną. Zachowania te utożsamiono ze zwiększoną aktywacją ciała migdałowatego. Badania na ludziach również sugerują zależność między ciałem migdałowatym a zaburzeniami nastroju lub stanami lękowymi. Zmiany w strukturze i funkcjonowaniu ciała migdałowatego zaobserwowano u nastolatków, u których stwierdzono ryzyko wystąpienia różnych zaburzeń nastroju i stanów lękowych lub je zdiagnozowano (Miguel-Hidalgo, 2013; Qin et al., 2013). Zauważono również, że różnice czynnościowe w ciele migdałowatym mogą stanowić biomarker do odróżnienia osób cierpiących na chorobę dwubiegunową od pacjentów z epizodem dużej depresji (Fournier, Keener, Almeida, Kronhaus i Phillips, 2013). Hipokamp Jak już wcześniej wspomnieliśmy, w przetwarzanie emocjonalne zaangażowany jest również hipokamp (ang. hippocampus ). Podobnie jak w przypadku ciała migdałowatego badania wykazały, że budowa i funkcjonowanie hipokampa mają związek z różnymi zaburzeniami lękowymi lub zaburzeniami nastroju. U osób cierpiących na zespół stresu pourazowego (PTSD) obserwuje się istotne zmniejszenie objętości kilku części hipokampa, co może wynikać z obniżonego poziomu neurogenezy i rozgałęzień dendrytowych (czyli odpowiednio tworzenia nowych neuronów i tworzenia nowych dendrytów w istniejących neuronach) (Wang et al., 2010). Mimo że takie badania korelacyjne uniemożliwiają wyciągnięcie wniosków przyczynowych, analizy potwierdzają poprawę na poziomie behawioralnym i zwiększenie objętości hipokampa u osób cierpiących na PTSD po zastosowaniu terapii farmakologicznej lub terapii poznawczo-behawioralnej (Bremner i Vermetten, 2004; Levy-Gigi, Szabó, Kelemen i Kéri, 2013). Summary Układ limbiczny to emocjonalny obwód mózgu złożony z ciała migdałowatego, podwzgórza, wzgórza i hipokampa. Struktury te odgrywają rolę w prawidłowym przetwarzaniu emocji, jak również mają związek z zaburzeniami nastroju i zaburzeniami lękowymi. Zwiększoną aktywność ciała migdałowatego wiąże się z warunkowaniem strachu. Zmiany w strukturze hipokampa stwierdza się u osób narażonych lub cierpiących na zaburzenia nastroju. Wykazano, że objętość hipokampa zmniejsza się u osób z zespołem stresu pourazowego. kompleks podstawno-boczny (ang. basolateral complex ) część mózgu (konkretnie ciał migdałowatych) posiadająca gęstą sieć połączeń z różnymi obszarami czuciowymi w mózgu; nieodzowna w klasycznym warunkowaniu oraz przy przypisywaniu wspomnieniom ładunku emocjonalnego jądro migdałowate środkowe (ang. central nucleus ) część mózgu zaangażowana w skupienie uwagi; ma połączenia z podwzgórzem i ośrodkami pnia mózgu, wspólnie z którymi kontroluje aktywność autonomicznego układu nerwowego i układu hormonalnego wariograf ( poligraf ) (ang. polygraph ) wykrywacz kłamstw; test mierzący fizjologiczne pobudzenie jednostki w trakcie odpowiedzi na serię pytań

Social Sciences


Motywacja Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zdefiniować motywację wewnętrzną i zewnętrzną Zrozumieć, że ograniczenia, ograniczenia popędu, cechy charakterystyczne i motywy społeczne są stosowane jako teorie motywacji Wyjaśnić podstawowe pojęcia związane z hierarchią potrzeb Maslowa Dlaczego robimy to, co robimy? Jakie motywacje leżą u podstaw naszego zachowania? Motywacja (ang. motivation ) opisuje pragnienia i potrzeby, które kierują naszym zachowaniem tak, abyśmy osiągnęli zamierzony cel. Motywacja kieruje dążeniem do zaspokojenia naszych potrzeb fizjologicznych, na przykład głodu czy pragnienia. Wówczas mówimy o motywacji, która ma przywrócić naszą homeostazę (równowagę). Gdy nasze warunki bytowe są zapewnione, a mimo to pragniemy poprawić swój dobrostan, również kieruje nami motywacja. Wówczas jednak motywacja nie będzie bazowała na przywróceniu homeostazy, a na zaburzeniu jej. Teorie motywacji William James (1842–1910) w istotny sposób przyczynił się do wczesnych badań nad motywacją. James wysnuł teorię, że zachowaniem kierują instynkty, które pomagają nam przetrwać ( ). Z biologicznego punktu widzenia instynkt (ang. instinct ) to charakterystyczny dla danego gatunku wzorzec zachowania, którego nie da się nauczyć. James i jemu współcześni toczyli spór dotyczący dokładnej definicji instynktu. James zaproponował spis kilkudziesięciu ludzkich instynktów, a wielu żyjących ówcześnie badaczy stworzyło własne, odmienne listy. Za prawdziwe instynkty w czasach Jamesa uznano takie ludzkie zachowania, jak opieka matki nad dzieckiem, potrzeba jedzenia, gdy jest się głodnym, czy polowanie na ofiarę. Pogląd, że ludzkim zachowaniem kierują instynkty, był dość mocno krytykowany ze względu na niezaprzeczalną rolę uczenia się w kształtowaniu różnego rodzaju ludzkich zachowań. W rzeczywistości już na początku XX wieku wykazano w drodze eksperymentu, że pewne instynktowne zachowania wynikają z uczenia asocjacyjnego (przypomnij sobie warunkowanie strachu w eksperymencie Johna Watsona z „Małym Albertem”) (Faris, 1921). (a) William James zaproponował teorię motywacji, według której zachowaniem kierują instynkty. (b) U ludzi obejmują one takie zachowania jak niemowlęcy odruch szukania piersi i ssania (źródło (b): modyfikacja pracy „Mothering Touch”/Flickr). Inna wczesna teoria motywacji sugerowała, że w kierowaniu zachowaniem szczególnie istotne jest utrzymanie homeostazy. Homeostaza (ang. homeostasis ) to tendencja do zachowania równowagi czy optymalnego poziomu w danym układzie biologicznym. Obszar mózgu będący ośrodkiem kontroli organizmu otrzymuje dane z receptorów (tj. kompleksów neuronów), po czym kieruje efektorami (którymi mogą być inne neurony) w celu skorygowania wykrytego braku równowagi. Zgodnie z teorią popędu (ang. drive theory ) odchylenia od homeostazy są motorem powstawania potrzeb fizjologicznych. Potrzeby te skutkują stanami popędu psychologicznego, który kieruje zachowaniem tak, by zaspokoić potrzeby i – ostatecznie – przywrócić homeostazę. Znasz to uczucie. Jeśli minęło już kilka godzin od śniadania, czujesz, że kurczy ci się żołądek, organizm wykrywa zmianę poziomu glukozy, aminokwasów i wolnych kwasów tłuszczowych we krwi i zaczyna być wytwarzany hormon grelina. Hormon ten wywołuje fizjologiczną potrzebę i odpowiadający jej stan popędu - głód. Pcha on cię do poszukiwania jedzenia i jego konsumpcji. Tuż po spożyciu posiłku żołądek jest pełny, poziom greliny, glukozy i innych składników krwi wysyła organizmowi sygnał „jestem najedzony” (więcej w ). Co ciekawe, teoria popędu podkreśla również rolę nawyków w podejmowanej odpowiedzi behawioralnej. Nawyk (ang. habit ) to wzorzec zachowania, w który regularnie się angażujemy. Gdy podejmujemy zachowania, które skutecznie redukują dany popęd, z większym prawdopodobieństwem postąpimy tak samo, gdy popęd ten pojawi się w przyszłości (Graham i Weiner, 1996). Mechanizm zaspokajania głodu Podstawę głodu stanowi szereg mechanizmów fizjologicznych. Pusty żołądek się kurczy, a wtedy zazwyczaj człowiek odczuwa głód. Informacja chemiczna trafia do mózgu, dając sygnał do inicjacji zachowań związanych z żywieniem. Gdy obniża się poziom glukozy we krwi, trzustka i wątroba wytwarzają szereg sygnałów chemicznych, które wywołują uczucie głodu (Konturek et al., 2003; Novin, Robinson, Culbreth i Tordoff, 1985) i tym samym inicjują podjęcie czynności jedzenia. Większość ludzi po zjedzeniu posiłku odczuwa sytość (ang. satiation ), czyli uczucie pełności i zadowolenia, a potrzeba zaspokojenia głodu ustaje. Podobnie jak w przypadku podjęcia zachowania związanego z jedzeniem, sytość również regulują mechanizmy fizjologiczne. Gdy poziom glukozy we krwi wzrasta, trzustka i wątroba wysyłają sygnały wyłączające uczucie głodu i chęć jedzenia (Drazen i Woods, 2003; Druce, Small i Bloom, 2004; Geary, 1990). Ruchy perystaltyczne jelit również dostarczają do mózgu ważne sygnały na temat zaspokojenia głodu (Woods, 2004), a komórki tłuszczowe wydzielają leptynę (ang. leptin ) – hormon sytości. W mózgu zintegrowane są różne sygnały związane z odczuciem głodu i sytością zaangażowane w regulację odżywiania Badania sugerują, że szczególnie ważnymi miejscami tej integracji są niektóre obszary podwzgórza i tyłomózgowia (Ahima i Antwi, 2008; Woods i D’Alessio, 2008). Ostatecznie aktywność mózgu decyduje o tym, czy podejmujemy zachowania związane z zaspokojeniem głodu, czy nie ( ). Sygnał uczucia głodu i sytości jest kierowany z mózgu. Rozszerzenie teorii popędu uwzględnia fakt, że potencjalnym czynnikiem motywującym może być poziom pobudzenia. Jak zapewne przypominacie sobie z rozdziału o uczeniu się, według tych teorii istnieje optymalny poziom pobudzenia, który wszyscy staramy się utrzymać ( ). Jeśli jest on za niski, stajemy się znudzeni i szukamy jakiejś stymulacji. Z kolei gdy jest on za wysoki, podejmujemy zachowania mające na celu zmniejszenie tego pobudzenia (Berlyne, 1960). Większość studentów doświadczyła w swojej karierze akademickiej potrzeby utrzymania optymalnego poziomu pobudzenia. Pomyśl, ile stresu studenci odczuwają na koniec letniego semestru. Czują się przytłoczeni nadmierną liczbą egzaminów, prac i dużych projektów, które muszą ukończyć w terminie. Prawdopodobnie tęsknią za odpoczynkiem i relaksem, który ich czeka w czasie wakacyjnej przerwy. Jednak zaraz po zakończeniu sesji dość szybko zaczynają czuć znudzenie. Zazwyczaj do czasu rozpoczęcia nowego semestru jesienią wielu studentów wręcz cieszy się, że wraca na uczelnię. Właśnie tak w praktyce wygląda teoria pobudzenia. Wykres przedstawia koncepcję optymalnego pobudzenia w odniesieniu do wydajności wykonywania zadania. Wydajność jest maksymalna przy optymalnym poziomie pobudzenia, a obniża się przy jego zbyt niskim i zbyt wysokim poziomie. Jaki zatem jest optymalny poziom pobudzenia? Jaki poziom przekłada się na najlepszą wydajność pracy? Badania wykazują, że najlepsze jest na ogół umiarkowane pobudzenie, natomiast w przypadku bardzo wysokiego lub niskiego pobudzenia wydajność słabnie (Yerkes i Dodson, 1908). Zastanów się nad poziomem pobudzenia, jaki towarzyszy ci podczas przygotowania do egzaminu z tych zajęć. Jeśli jest bardzo niski i wiąże się z nim znudzenie i apatia, najpewniej ucierpi na tym wydajność. Bardzo wysoki poziom, podobnie jak silny niepokój, może być paraliżujący i pogarszać wyniki. Podobnie zawodnicy drużyny piłkarskiej biorący udział w turnieju. Są faworytami do wygranej z dużą przewagą w pierwszym meczu, więc zaczynają grać z niskim poziomem pobudzenia, co sprawia, że mogą zostać łatwo pokonani przez mniej doświadczoną drużynę. Niemniej optymalny poziom pobudzenia to bardziej złożona kwestia niż tylko stwierdzenie, że najlepszy jest zawsze średni poziom pobudzenia. Badacze Robert Yerkes (1876-1956) i John Dodson (1879-1955) odkryli, że optymalny poziom pobudzenia zależy od złożoności i trudności zadania, które ma zostać wykonane ( ). Zależność ta nosi nazwę prawa Yerkesa-Dodsona (ang. Yerkes-Dodson law ), zgodnie z którym proste zadanie wykonuje się najlepiej, gdy poziom pobudzenia jest stosunkowo wysoki, natomiast zadania złożone są realizowane z największą wydajnością przy niższym poziomie pobudzenia. Wykonanie zadania jest najlepsze przy średnim poziomie pobudzenia, przy czym trudne zadania najlepiej wykonywać przy niższym poziomie pobudzenia, a proste – przy wyższym. Poczucie własnej skuteczności i motywy społeczne Poczucie własnej skuteczności (ang. self-efficacy ) to wiara jednostki w możliwość wykonania przez nią zadania, na którą może składać się wcześniejsza udana realizacja takiego samego lub podobnego zadania. Albert Bandura (1994) wysnuł teorię, że poczucie własnej skuteczności u danej osoby odgrywa zasadniczą rolę w motywowaniu zachowania. Bandura twierdzi, że motywacja wypływa z oczekiwań, które mamy w odniesieniu do konsekwencji naszych zachowań, co ostatecznie sprawia, że docenienie naszej możliwości zaangażowania się w dane zachowanie decyduje o tym, co robimy i jakie cele sobie postawimy. Na przykład jeśli szczerze wierzysz w swoje zdolności do osiągnięcia najwyższego poziomu wymagań, z większym prawdopodobieństwem podejmiesz się ambitnych zadań i nie pozwolisz, by przeciwności zniechęciły cię do doprowadzenia danego zadania do końca. Wielu teoretyków skupiło się w swoich badaniach na zrozumieniu motywów społecznych (McAdams i Constantian, 1983; McClelland i Liberman, 1949; Murray et al., 1938). Wśród nich znajdują się potrzeba osiągnięć, przynależności i intymności. To właśnie potrzeba osiągnięć napędza wydajność i skuteczność. Potrzeba przynależności zachęca do pozytywnych interakcji z innymi, a potrzeba intymności sprawia, że dążymy do tworzenia głębokich, znaczących relacji. Henry Murray i jego współpracownicy (1938) przypisali te potrzeby do domen. Na przykład potrzeba osiągnięć i uznania zalicza się do domeny ambicji. Dominacja i agresja zostały uznane za potrzeby w domenie władzy, a zabawa – w domenie przywiązania do ludzi. Hierarchia potrzeb Maslowa Podczas gdy wcześniej opisywane teorie motywacji odnoszą się do podstawowych popędów biologicznych, cech jednostki lub sytuacji społecznych, Abraham Maslow (1943) zaproponował hierarchię potrzeb (ang. hierarchy of needs ), która obejmuje cały zakres motywów, od biologicznych, przez indywidualne, po społeczne. Potrzeby te często przedstawia się w formie piramidy ( ). Rysunek przedstawia hierarchię potrzeb Maslowa. W niektórych wersjach między potrzebą szacunku i uznania a potrzebą samorealizacji zawiera ona dodatkowo potrzeby poznawcze i estetyczne. Z kolei jeszcze inne piramidy uwzględniają na szczycie potrzebę samotranscendencji. U podstaw piramidy znajdują się wszystkie potrzeby fizjologiczne niezbędne do przeżycia. Po nich następują podstawowe potrzeby bezpieczeństwa, bycia kochanym i poczucia przynależności, a także poczucia własnej wartości i pewności siebie. Na szczycie piramidy mamy samorealizację, stanowiącą zasadniczo potrzebę osiągnięcia pełnego potencjału, którą można zrealizować tylko wtedy, gdy zaspokojone są potrzeby z niższych poziomów piramidy. Dla Maslowa i innych przedstawicieli psychologii humanistycznej samorealizacja odzwierciedla humanistyczny nacisk na pozytywne aspekty ludzkiej natury. Maslow zasugerował, że jest to ciągły, trwający całe życie proces i tylko niewielki odsetek ludzi osiąga stan samorealizacji (Francis i Kritsonis, 2006; Maslow, 1943). Zdaniem Maslowa (1943) każdy musi zaspokoić potrzeby na niższych poziomach, zanim zajmie się tymi na szczycie piramidy. Przykładowo jeśli ktoś ma trudności ze znalezieniem wystarczającej ilości jedzenia, by zaspokoić swoje potrzeby żywieniowe, z niewielkim prawdopodobieństwem będzie poświęcał nadmiernie dużo czasu na rozmyślanie, czy inni postrzegają go jako dobrego człowieka. Zamiast tego całą energię skieruje na znalezienie czegoś do jedzenia. Niemniej należy podkreślić, że teoria Maslowa jest krytykowana za subiektywność i nieuwzględnienie fenomenów występujących w prawdziwym świecie (Leonard, 1982). Inne badania poświęcono kwestii zaproponowanej przez Maslowa u schyłku życia, zakładającej, że nad samorealizacją jest jeszcze poziom samotranscendencji, reprezentujący dążenie do sensu i celu poza sobą (Koltko-Rivera, 2006). Przykładowo ludzie czasem decydują się na samopoświęcenie, wyrażając w ten sposób swoje poglądy polityczne lub próbując wpłynąć na poprawę warunków życia innych. Mahatma Gandhi, znany na całym świecie orędownik niepodległości, biorący udział w pokojowych protestach, kilkakrotnie uczestniczył w strajkach głodowych w proteście przeciwko brytyjskiej dominacji nad Indiami. Ludzie są gotowi się głodzić lub w inny sposób narażać się na niebezpieczeństwo, wykazując przy tym motywację na wyższym poziomie, wykraczającą poza własne potrzeby. Zapoznaj się z tym interaktywnym ćwiczeniem ilustrującym ważne koncepcje hierarchii potrzeb Maslowa. Motywacja wewnętrzna i zewnętrzna Motywacja może być wywołana czynnikami wewnętrznymi motywacja wewnętrzna (ang. intrinsic motivation ) lub czynnikami zewnętrznymi motywacja zewnętrzna (ang. extrinsic motivation ) (wywołana czynnikami zewnętrznymi) ( ). Podłożem zachowań motywowanych wewnętrznie jest wywołane nimi poczucie osobistej satysfakcji. Natomiast podstawą zachowań motywowanych zewnętrznie jest chęć uzyskania korzyści pochodzącej z zewnątrz, od innych ludzi. Motywacja wewnętrzna pochodzi z wnętrza jednostki, a motywacja zewnętrzna z jej otoczenia zewnętrznego. Zastanów się, dlaczego jesteś teraz na studiach. Czy dlatego, że lubisz się uczyć i chcesz uzyskać wyższe wykształcenie, by zyskać gruntowną edukację? Jeśli tak, to kieruje tobą motywacja wewnętrzna. Jednak jeśli studiujesz, bo chcesz zdobyć tytuł, żeby mieć większe szanse na dobrze płatną pracę lub spełnić oczekiwania rodziców, to twoja motywacja ma bardziej zewnętrzny charakter. W rzeczywistości nasze motywacje są zazwyczaj mieszaniną czynników wewnętrznych i zewnętrznych, a z biegiem czasu ich dobór może się zmieniać (często w sposób, który wydaje się być sprzeczny z intuicją). Stare angielskie przysłowie mówi: „Wybierz zawód, który kochasz, a nigdy nie będziesz musiał pracować”, co oznacza, że jeśli lubisz swoje zajęcie, wcale nie odczuwasz, że... pracujesz. Niektóre badania sugerują jednak, że nie zawsze tak jest (Daniel Esser, 1980; Deci, 1972; Deci, Koestner i Ryan, 1999). Okazuje się, że uzyskanie pewnego rodzaju zewnętrznego wzmocnienia (tj. wynagrodzenia) za zaangażowanie w czynności, które lubimy, sprawia, że zaczynamy myśleć o nich jak o pracy i nie dostarczają nam już takiej samej przyjemności. W rezultacie nie jesteśmy skłonni poświęcać tyle czasu, angażując się w te „przeklasyfikowane” czynności przy braku jakiegokolwiek zewnętrznego wzmocnienia. Oto przykład: Odessa uwielbia piec, więc robi to w wolnym czasie. Często po wyłożeniu towarów na półki w sklepie spożywczym, w którym pracuje, wieczorami pichci ciasta, co sprawia jej dużą przyjemność. Gdy z działu piekarniczego w jej sklepie odchodzi pracownik, Odessa aplikuje na to stanowisko i zostaje przyjęta. Mimo że nowa praca bardzo jej się podoba, po kilku miesiącach nie ma już tak dużej ochoty na przygotowywanie wypieków w wolnym czasie. Pieczenie stało się pracą, która zmieniła motywację do tej czynności ( ). Odessa doświadczyła tzw. efektu nadmiernego uzasadnienia, który sprawia, że motywacja wewnętrzna maleje, gdy pojawia się motywacja zewnętrzna. Może to doprowadzić do wygaszenia motywacji wewnętrznej i bazowania w dalszym działaniu na nagrodach zewnętrznych (Deci et al., 1999). Badanie sugeruje, że gdy coś, co uwielbiamy robić, np. dekorowanie ciast, staje się naszą pracą, nasza wewnętrzna i zewnętrzna motywacja do tego działania może ulec zmianie. (Żródło: Agustín Ruiz). Inne badania ujawniają, że motywacja wewnętrzna może być podatna na działanie wzmocnienia zewnętrznego i że odpowiednio dobrane wzmocnienia, np. w formie pochwał, mogą nawet wzmacniać motywację wewnętrzną (Arnold, 1976; Cameron i Pierce, 1994). W takim przypadku motywacja Odessy do pieczenia w wolnym czasie może pozostać wysoka, jeśli na przykład klienci regularnie komplementują jej wypieki lub talent do dekorowania ciast. Te pozorne rozbieżności we wnioskach badaczy można wyjaśnić, uwzględniając kilka czynników. Na przykład wzmocnienie rzeczowe (tj. pieniądze) i wzmocnienie słowne (tj. pochwały) mogą w bardzo różny sposób wpływać na daną osobę. W istocie nagrody materialne (czyli pieniądze) mają zwykle bardziej negatywny wpływ na motywację wewnętrzną niż te niematerialne (pochwały). Co więcej, kluczowe są oczekiwania jednostki w stosunku do zewnętrznego czynnika motywującego. Jeśli ktoś oczekuje nagrody zewnętrznej, wtedy motywacja wewnętrzna do danego zadania zwykle maleje. Jeśli jednak nie ma takich oczekiwań, a motywacja zewnętrzna stanowi zaskoczenie, wtedy motywacja wewnętrzna do określonej czynności ma tendencję do utrzymania się (Deci et al., 1999). Kulturowy aspekt motywacji Na motywację mogą wpływać również czynniki kulturowe. W kulturach kolektywistycznych, gdzie nacisk kładzie się na dobrostan grupy a nie na dobrostan jednostki, powszechne jest np. podejmowanie działań na rzecz członków rodziny (Nisbett, Peng, Choi i Norenzayan, 2001). Tego typu skupienie się na potrzebach innych osób w grupie zapewnia szerszą perspektywę, uwzględniającą zarówno sytuacyjne, jak i kulturowe wpływy na zachowanie. W związku z tym w kolektywistycznym kręgu kulturowym prawdopodobieństwo zniuansowanych przyczyn zachowań jest większe niż w kulturze indywidualistycznej (więcej informacji o kulturach kolektywistycznej i indywidualistycznej znajdziesz w rozdziale Psychologia społeczna ). W środowisku akademickim studenci z większym prawdopodobieństwem doświadczają motywacji wewnętrznej do nauki, gdy mają poczucie przynależności i czują szacunek w klasie. Tę internalizację można zwiększyć, gdy mniejszą wagę przyłoży się do kwestii oceniania podczas zajęć oraz gdy studenci czują, że mają pewną kontrolę nad swoim środowiskiem uczenia się. Ponadto stawianie przed nimi zadań wymagających, ale wykonalnych, wraz z uzasadnieniem zaangażowania w różne projekty edukacyjne może zwiększyć wewnętrzną motywację do ich realizacji (Niemiec i Ryan, 2009). Przyjrzyjmy się przykładowi Pawła, studenta pierwszego roku prawa, który zapisał się na dwa kursy: prawo rodzinne i prawo karne. Profesor od prawa rodzinnego prowadzi zajęcia w niezbyt przyjemny sposób: lubi na poczekaniu zadawać studentom trudne pytania, przez co często czują się poniżeni lub zakłopotani. Oceny przyznawane są wyłącznie na podstawie testów i egzaminów, a wykładowca wywiesza wyniki na drzwiach. Natomiast profesor od prawa karnego umożliwia dyskusje podczas zajęć i pełne szacunku debaty w małych grupach. Znaczna część końcowej oceny zależy nie od egzaminu, a od opracowanego przez studenta projektu badawczego poświęconego wybranemu przez niego problemowi z zakresu prawa karnego. Badanie sugeruje, że Paweł będzie mniej zmotywowany wewnętrznie na kursie prawa rodzinnego, gdzie studenci są onieśmieleni podczas zajęć, a nacisk kładziony jest na ocenę nauczyciela. Paweł prawdopodobnie doświadczy większej motywacji wewnętrznej na kursie prawa karnego, gdzie warunki zachęcają do współpracy i poszanowania pomysłów, a dodatkowo studenci mają większy wpływ na swoje kształcenie. Summary Powstało wiele teorii dotyczących motywacji. Te zorientowane na uwarunkowania biologiczne odnoszą się do sposobów motywowania zachowania przez instynkty i potrzebę utrzymania homeostazy w organizmie. Bandura postulował natomiast, że nasze zachowanie motywuje poczucie własnej skuteczności. Istnieje też sporo teorii koncentrujących się na różnorodnych motywach społecznych. Hierarchia potrzeb Abrahama Maslowa pokazuje zależność między różnymi motywacjami, od potrzeb fizjologicznych na niskim poziomie po potrzeby samorealizacji na wysokim. Motywacja do zaangażowania w określone zachowanie może wynikać z czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Review Questions Potrzeba ________ odnosi się do utrzymania pozytywnych relacji z innymi ludźmi. osiągnięć przynależności intymności władzy B Hierarchię potrzeb zaproponował __________. William James David McClelland Abraham Maslow Albert Bandura C ________ to wiara jednostki w możliwość realizacji danego zadania. Potrzeby fizjologiczne Poczucie własnej wartości Samorealizacja Poczucie własnej skuteczności D Karol co tydzień kosi trawnik u swojego sąsiada w podeszłym wieku. Dostaje za to 20 zł. Jaki to rodzaj motywacji? zewnętrzna wewnętrzna popęd biologiczna A Critical Thinking Questions Jak zwolennik teorii pobudzenia mógłby wyjaśnić wizytę w parku rozrywki? Koncepcja optymalnych poziomów pobudzenia jest zbliżona do teorii popędu kierującego motywacją. Przypuszczalnie wszyscy dążymy do utrzymania pobudzenia na średnim poziomie. Jeśli nie jesteśmy wystarczająco pobudzeni, czujemy znudzenie. Z kolei przy nadmiernym pobudzeniu odczuwamy stres. Atrakcje w parku rozrywki zapewniają większe pobudzenie (zakładamy jednak, że nie stanowią one dużego zagrożenia dla bezpieczeństwa danej osoby, które wywoływałoby stan paniki) prowadzące do uzyskania indywidualnego optymalnego poziomu pobudzenia. Ludzie wybierają różne atrakcje dostępne w parku, w zależności od określonych progów pobudzenia. Ktoś może uznać na przykład zwykłą przejażdżkę po wodzie za optymalnie pobudzającą, a ekstremalny rollercoaster to dla tej osoby zdecydowanie za dużo, podczas gdy inni uznają właśnie tę drugą atrakcję za optymalnie pobudzającą. Uczelnie często stosują pewien system nagród dla poprawy zachowań adaptacyjnych. Dlaczego może to niekorzystnie wpływać na studentów wewnętrznie zmotywowanych do nauki? Jakie konsekwencje edukacyjne będzie miało potencjalne zmniejszenie motywacji wewnętrznej do danego zadania poprzez zastosowanie nagród? Spodziewamy się, że nastąpi odejście od nauki dla nauki na rzecz nauki dla zdobycia pewnej nagrody. Podważy to fundamenty, na których zasadzają się tradycyjne instytucje szkolnictwa wyższego. W przypadku studenta zmotywowanego zewnętrznymi nagrodami uzależnienie od nich może stanowić problem w późniejszym życiu (po ukończeniu szkoły), gdy nauka nie jest już zazwyczaj w żaden sposób nagradzana. Personal Application Question Przychodzą ci do głowy przykłady, w jaki sposób hierarchia potrzeb Maslowa wpłynęła na twoje zachowanie? teoria popędu (ang. drive theory ) według niej potrzeby fizjologiczne są efektem zaburzeń homeostazy organizmu, których skutkiem jest psychiczny popęd zmierzający do zaspokojenia potrzeby, a ostatecznie do przywrócenia homeostazy motywacja zewnętrzna (ang. extrinsic motivation ) motywacja, której źródłem są czynniki zewnętrzne i nagrody nawyk (ang. habit ) schemat zachowań, w które angażujemy się regularnie hierarchia potrzeb (ang. hierarchy of needs ) spektrum potrzeb od najbardziej podstawowych, biologicznych, przez społeczne, po samorealizację instynkt (ang. instinct ) swoisty gatunkowo, wrodzony a nie wyuczony schemat zachowań motywacja wewnętrzna (ang. intrinsic motivation ) motywacja oparta raczej na wewnętrznych czynnikach niż na zewnętrznych bodźcach (np. nagrodach) motywacja (ang. motivation ) pragnienia lub potrzeby, które kierują nasze działania ku określonemu celowi poczucie własnej skuteczności (ang. self-efficacy ) wiara jednostki we własne możliwości i zdolności do wykonania zadania prawo Yerkesa-Dodsona (ang. Yerkes-Dodson law ) proste zadania są wykonywane najlepiej, gdy poziom pobudzenia jednostki jest stosunkowo wysoki; złożone zadania zaś – gdy jest niższy

Social Sciences