Wprowadzenie Jak treści telewizyjne wpływają na zachowanie dzieci? (Źródło: modyfikacja pracy „antisocialtory”/Flickr). Zastanawiało cię kiedyś, czy przemoc, którą oglądasz w telewizji, wpływa na twoje zachowanie? Czy po obejrzeniu w telewizji brutalnych scen jesteśmy bardziej skłonni do agresywnych zachowań w rzeczywistym świecie? A może oglądanie fikcyjnej przemocy zmniejsza w nas skłonność do agresji i sprzyja pokojowemu nastawieniu? Wreszcie – jaki wpływ na dzieci mają przekazy medialne? Psycholog zainteresowany wpływem scen przemocy w telewizji na zachowanie może zadawać sobie właśnie takie pytania. Od starożytności ludzie zastanawiają się nad wpływem innowacji na nasze zachowania i procesy myślowe. Na przykład grecki filozof Sokrates bał się, że pismo – będące wówczas innowacją – zmniejszy zdolność ludzi do zapamiętywania, ponieważ będą oni polegać na pisemnych notatkach zamiast na swojej pamięci. W obecnym świecie szybko zmieniających się technologii wciąż pojawiają się nowe pytania o ich wpływ. Zastanawiamy się, jakie następstwa będzie miało korzystanie z towarzyszących nam na co dzień technologii – stosowanych w samochodach (np. nawigacji) i domach (inteligentnych systemów zarządzania domem) czy pozwalających spędzać czas w wirtualnej rzeczywistości (smartfonów, tabletów, komputerów i konsol do gier). Opinie różnych osób na te tematy, jakkolwiek stanowcze, mogą się od siebie diametralnie różnić. W jaki sposób możemy poznać odpowiedzi oparte nie na opiniach, lecz na obiektywnych faktach, na powyższe pytania? Z pomocą przychodzą wyniki badań psychologicznych. References American Cancer Society. (n.d.). History of the cancer prevention studies . Retrieved from http://www.cancer.org/research/researchtopreventcancer/history-cancer-prevention-study. Arnett, J. (2008). The neglected 95%: Why American psychology needs to become less American. American Psychologist, 63 (7) , 602–614. Aschwanden, Ch. (2018). Psychology’s Replication Crisis Has Made The Field Better. https://fivethirtyeight.com/features/psychologys-replication-crisis-has-made-the-field-better/. Barnett, W. S. (2011). Effectiveness of Early Educational Intervention. Science, 333, 975-978. Barton, B. A., Eldridge, A. L., Thompson, D., Affenito, S. G., Striegel-Moore, R. H., Franko, D. L., . . . Crockett, S. J. (2005). The relationship of breakfast and cereal consumption to nutrient intake and body mass index: The national heart, lung, and blood institute growth and health study. Journal of the American Dietetic Association, 105 (9), 1383–1389. Retrieved from http://dx.doi.org/10.1016/j.jada.2005.06.003. Chwalisz, K., Diener, E., & Gallagher, D. (1988). Autonomic arousal feedback and emotional experience: Evidence from the spinal cord injured. Journal of Personality and Social Psychology, 54 , 820–828. Clayton, R. R., Cattarello, A. M., & Johnstone, B. M. (1996). The effectiveness of Drug Abuse Resistance Education (Project DARE): 5-year follow-up results. Preventive Medicine: An International Journal Devoted to Practice and Theory, 25 (3), 307–318. doi:10.1006/pmed.1996.0061. Dominus, S. (2011, May 25). Could conjoined twins share a mind? New York Times Sunday Magazine . Retrieved from http://www.nytimes.com/2011/05/29/magazine/could-conjoined-twins-share-a-mind.html?_r=5&hp&. Ennett, S. T., Tobler, N. S., Ringwalt, C. L., & Flewelling, R. L. (1994). How effective is drug abuse resistance education? A meta-analysis of Project DARE outcome evaluations. American Journal of Public Health, 84 (9), 1394–1401. doi:10.2105/AJPH.84.9.1394. Fanger, S. M., Frankel, L. A., & Hazen, N. (2012). Peer exclusion in preschool children’s play: Naturalistic observations in a playground setting. Merrill-Palmer Quarterly , 58, 224–254. Fiedler, K. (2004). Illusory correlation. In R. F. Pohl (Ed.), Cognitive illusions: A handbook on fallacies and biases in thinking, judgment and memory (pp. 97–114). New York, NY: Psychology Press. Frankfort-Nachmias, Ch., Nachmias, D. (2001). Metody badawcze w naukach społecznych. Wydawnictwo Zysk i S - ka. Frantzen, L. B., Treviño, R. P., Echon, R. M., Garcia-Dominic, O., & DiMarco, N. (2013). Association between frequency of ready-to-eat cereal consumption, nutrient intakes, and body mass index in fourth- to sixth-grade low-income minority children. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics, 113 (4), 511–519. Harper, J. (2013, July 5). Ice cream and crime: Where cold cuisine and hot disputes intersect. The Times-Picaune. Retrieved from http://www.nola.com/crime/index.ssf/2013/07/ice_cream_and_crime_where_hot.html. Jenkins, W. J., Ruppel, S. E., Kizer, J. B., Yehl, J. L., & Griffin, J. L. (2012). An examination of post 9-11 attitudes towards Arab Americans. North American Journal of Psychology, 14 , 77–84. Jones, J. M. (2013, May 13). Same-sex marriage support solidifies above 50% in U.S. Gallup Politics. Retrieved from http://www.gallup.com/poll/162398/sex-marriage-support-solidifies-above.aspx. Kobrin, J. L., Patterson, B. F., Shaw, E. J., Mattern, K. D., & Barbuti, S. M. (2008). Validity of the SAT for predicting first-year college grade point average (Research Report No. 2008-5). Retrieved from https://research.collegeboard.org/sites/default/files/publications/2012/7/researchreport-2008-5-validity-sat-predicting-first-year-college-grade-point-average.pdf. Kosydar-Bochenek, J., Lewandowski, B., Ozga, D., Woźniak, K. (2016). Przegląd narzędzi diagnostycznych i metod pomiaru zespołu stresu pourazowego (Posttraumatic Stress Disorder, PTSD) z możliwością wykorzystania wśród ratowników medycznych. Pielegniarstwo XXI wieku, 15, 45-49. Lewin, T. (2014, March 5). A new SAT aims to realign with schoolwork. New York Times . Retreived from http://www.nytimes.com/2014/03/06/education/major-changes-in-sat-announced-by-college-board.html. Lowcock, E. C., Cotterchio, M., Anderson, L. N., Boucher, B. A., & El-Sohemy, A. (2013). High coffee intake, but not caffeine, is associated with reduced estrogen receptor negative and postmenopausal breast cancer risk with no effect modification by CYP1A2 genotype. Nutrition and Cancer, 65 (3), 398–409. doi:10.1080/01635581.2013.768348. Lowry, M., Dean, K., & Manders, K. (2010). The link between sleep quantity and academic performance for the college student. Sentience: The University of Minnesota Undergraduate Journal of Psychology, 3 (Spring), 16–19. Retrieved from http://www.psych.umn.edu/sentience/files/SENTIENCE_Vol3.pdf. Lynam, D. R., Milich, R., Zimmerman, R., Novak, S. P., Logan, T. K., Martin, C., . . . Clayton, R. (1999). Project DARE: No effects at 10-year follow-up. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 67 (4), 590–593. doi:10.1037/0022-006X.67.4.590. Massimini, M., Peterson, M. (2009). Information and Communication Technology: Affects on U.S. College Students. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 3, Article 3. McKie, R. (2010, June 26). Chimps with everything: Jane Goodall’s 50 years in the jungle. The Guardian . Retrieved from http://www.theguardian.com/science/2010/jun/27/jane-goodall-chimps-africa-interview. Narodowe Centrum Nauki (2016). Zalecenia rady narodowego centrum nauki dotyczące badań z udziałem ludzi. https://www.ncn.gov.pl/sites/default/files/pliki/2016_zalecenia_Rady_NCN_dot_etyki_badan.pdf. Neil, A. L., Christensen, H. (2009). Efficacy and Effectiveness of School-Based Prevention and Early Intervention Programs for Anxiety. Clinical Psychology Review, 29, 208- 215. Offit, P. (2008). Autism's false prophets: Bad science, risky medicine, and the search for a cure . New York: Columbia University Press. Perkins, H. W., Haines, M. P., & Rice, R. (2005). Misperceiving the college drinking norm and related problems: A nationwide study of exposure to prevention information, perceived norms and student alcohol misuse. J. Stud. Alcohol, 66 (4), 470–478. Peters-Scheffer, N., Didden, R., Korzilius, H., Sturmey, P. (2011). A meta-analytic study on the effectiveness of comprehensive ABA-based early intervention programs for children with autism spectrum disorders. Research in Autism Spectrum Disorders, 5, 60-69. Rodgers, J. L., Shrout, P. E. (2018). Psychology’s replication crisis as scientific opportunity: A précis for policymakers. Policy Insights from the Behavioral and Brain Sciences, 5, 134–141. Rothstein, J. M. (2004). College performance predictions and the SAT. Journal of Econometrics, 121 , 297–317. Rotton, J., & Kelly, I. W. (1985). Much ado about the full moon: A meta-analysis of lunar-lunacy research. Psychological Bulletin, 97 (2), 286–306. doi:10.1037/0033-2909.97.2.286. Santelices, M. V., & Wilson, M. (2010). Unfair treatment? The case of Freedle, the SAT, and the standardization approach to differential item functioning. Harvard Education Review, 80 , 106–134. Sears, D. O. (1986). College sophomores in the laboratory: Influences of a narrow data base on social psychology’s view of human nature. Journal of Personality and Social Psychology, 51 , 515–530. Shaw, Ch., M., Tan, S. A. (2015). Integration of Mobile Technology in Educational Materials Improves Participation: Creation of a Novel Smartphone Application for Resident Education. Journal of Surgical Education 72, 670 - 673. Shrout, P. E, Rodgers, J. L. (2018). Psychology, Science, and Knowledge Construction: Broadening Perspectives From the Replication Crisis. Annual Review of Psychology, 4, 487-510. Tuskegee University. (n.d.). About the USPHS Syphilis Study . Retrieved from http://www.tuskegee.edu/about_us/centers_of_excellence/bioethics_center/about_the_usphs_syphilis_study.aspx. Weiss DS, Marmar CR. The impact of event scale – revised. In: Wilson JP, Keane TM, editors. Assessing psychological trauma and PTSD. New York: Guilford Press; 1997. pp. 399–411. Żukowski, Ł. (2017). Etyczne i prawne aspekty dopuszczalności przeprowadzania doświadczeń na zwierzętach. Przegląd Prawa i Administracji, Tom 108: Prawna ochrona zwierząt, 141 - 156.

Social Sciences


Dlaczego badania są ważne? Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić, w jaki sposób badania naukowe odpowiadają na pytania dotyczące zachowania Omówić, w jaki sposób badania naukowe wpływają na politykę publiczną Docenić znaczenie badań naukowych w podejmowaniu osobistych decyzji Badania naukowe są kluczowym narzędziem pozwalającym zrozumieć złożony świat wokół nas. Bez badań musielibyśmy polegać wyłącznie na intuicji, autorytecie innych lub szczęśliwym trafie. Mimo że wiele osób wierzy w swoje zdolności obiektywnej obserwacji i rozumienia otaczającego świata, w historii zapisały się liczne przykłady, jak bardzo potrafimy się mylić, gdy ignorujemy konieczność poparcia naszych twierdzeń dowodami. Przez stulecia ludzie byli przekonani, że Słońce krąży wokół płaskiej Ziemi, że kontynenty nie przemieszczają się oraz że choroby psychiczne spowodowane są opętaniem ( ). Systematyczne badania naukowe pozwalają nam wyzbyć się powziętych z góry przekonań czy przesądów oraz zyskać obiektywny obraz samych siebie i otaczającego nas świata. Niektórzy nasi przodkowie w różnych stronach świata przez wiele stuleci wierzyli, że trepanacja – wykonywanie w czaszce otworu takiego jak powyżej – umożliwia złym duchom opuszczenie ciała, a co za tym idzie, wyleczenie z choroby psychicznej lub innych zaburzeń. (Źródło: „taiproject”/Flickr). Celem wszystkich naukowców jest lepsze zrozumienie świata. Psychologowie skupiają uwagę na zrozumieniu zachowań oraz procesów poznawczych (umysłu) i fizjologicznych (ciała), które leżą u ich podstaw. Inaczej niż w przypadku części metod stosowanych w celu zrozumienia zachowania (np. intuicji, doświadczeń osobistych), badania naukowe muszą dostarczać dowodów potwierdzających dane twierdzenia. Wiedza naukowa jest empiryczna ( doświadczalna ) (ang. empirical ), tzn. oparta na obiektywnych, konkretnych dowodach, które można obserwować wielokrotnie, niezależnie od tego, kim jest obserwator. Choć możemy postrzegać zachowanie, to umysłu już nie. Jeśli ktoś płacze, widzimy jego zachowanie, jednak przyczynę tego zachowania stwierdzić jest dużo trudniej. Czy obserwowana osoba płacze ze smutku, z bólu czy ze szczęścia? Czasem możemy poznać przyczynę czyjegoś zachowania, gdy po prostu zapytamy: „Dlaczego płaczesz?”. Jednak zdarzają się sytuacje, w których dana osoba albo nie czuje się swobodnie, odpowiadając na takie pytanie, albo nie chce bądź nie jest w stanie na nie odpowiedzieć. Niemowlę na przykład nie wyjaśni nam, dlaczego płacze. Z tego powodu psycholog musi wykazać się kreatywnością w wyjaśnianiu powodów ludzkiego zachowania. Ten rozdział opisuje, jak tworzy się naukę i jak ważną rolę odgrywa ona w podejmowaniu decyzji zarówno w życiu osobistym, jak i w sferze publicznej. Zastosowanie wyników badań Wskazanie, które teorie są uznawane przez środowisko naukowe, a które nie, może być trudne, szczególnie w tak rozległej dziedzinie jak psychologia. Obecnie mamy dostęp do ogromnej ilości informacji. Poszukiwanie danych dotyczących dowolnego tematu badawczego w internecie może nam przynieść wiele sprzecznych ze sobą wyników badań. W takich przypadkach środowisko naukowe poszukuje wspólnego stanowiska, ale zanim zostanie ono osiągnięte, może minąć sporo czasu (i wiele kolejnych badań). Intensywny rozwój nowych technologii skłania badaczy do pytania, czy w ostatecznym rozrachunku korzystanie z nich pomaga nam, czy szkodzi. Wnioski naukowe są tu niejednoznaczne. Przykładowo, badanie aplikacji na smartfony przeznaczonej dla studentów odbywających staż z chirurgii wykazało, że korzystanie z niej może zwiększyć ich zaangażowanie i poprawić wyniki testów (Shaw i Tan, 2015). Z kolei badanie innej aplikacji ujawniło, że negatywnie wpływała na sen, komunikację oraz zarządzanie czasem korzystających z niej studentów na studiach licencjackich (Massimini i Peterson, 2009). Oczywiście, by wyciągnąć rzetelne wnioski, należałoby porównać parametry obu aplikacji, sposób ich użytkowania czy wreszcie charakterystykę samych studentów. Udzielenie obiektywnej odpowiedzi na pytanie o wpływ nowych technologii na wiedzę, uczenie się i zdrowie psychiczne studentów wymaga przeprowadzenia dalszych badań. Oznacza to, że powinniśmy krytycznie podchodzić do napotykanych informacji i zachowywać zdrowy sceptycyzm. Każdą opinię powinniśmy oceniać pod wieloma względami: jaką specjalistyczną wiedzą dysponuje osoba, która ją wygłasza, co może zyskać, gdy teza okaże się prawdziwa, czy przedstawione dowody potwierdzają tezę oraz co na ten temat sądzą inni naukowcy. Staje się to szczególnie ważne, gdy weźmiemy pod uwagę, ile informacji w reklamach czy w internecie przedstawianych jest jako „udowodnione naukowo”, podczas gdy są to tak naprawdę tylko opinie kilku osób próbujących sprzedać produkt lub nakłonić nas do przyjęcia ich punktu widzenia. Powinniśmy być świadomymi odbiorcami udostępnianych nam informacji, ponieważ decyzje podejmowane na ich podstawie mają znaczące konsekwencje. Mogą np. wpływać na politykę i wydatki publiczne. Wyobraź sobie, że wybrano cię na prezydenta miasta i masz za zadanie zaplanować wydatki w budżecie. Musisz m.in. zdecydować, czy kontynuować finansowane wcześniej programy interwencyjne pomagające dzieciom pochodzącym ze środowisk zagrożonych marginalizacją społeczną. Dzieci te mają specjalne potrzeby lub mierzą się z innymi ograniczeniami. Wspierające je programy obejmują szeroki zakres usług mających za zadanie optymalizację rozwoju dzieci i osiągnięcie przez nie sukcesu w szkole i w późniejszym życiu. Chociaż założenia tych programów brzmią atrakcyjnie, to przed wyłożeniem na nie pieniędzy publicznych chcesz mieć pewność, że okażą się także skuteczne. Tu z pomocą przychodzą psychologowie i inni naukowcy, którzy przeprowadzili wiele badań potwierdzających skuteczność takich programów (Neil i Christensen, 2009; Peters-Scheffer et al., 2011). Konkretne programy mogą różnić się skutecznością. Ich krótkoterminowe efekty są wyraźniej widoczne, istnieją jednak przesłanki, by wierzyć, że wiele z nich przynosi uczestnikom również długoterminowe korzyści (Barnett, 2011). Jako odpowiedzialny zarządca miasta będziesz zapewne poszukiwać wyników badań, aby dowiedzieć się, które programy są najbardziej skuteczne. Jakie założenia musi spełniać efektywny program wsparcia? Zapoznanie się z obiektywnymi dowodami lepiej przygotowuje do podjęcia decyzji, na który z programów przeznaczyć środki publiczne. Korzystanie z badań naukowych przy podejmowaniu decyzji jest pomocne dla każdego. Wyobraź sobie, że twoja przyjaciółka właśnie dowiedziała się, że ma raka piersi lub że u któregoś z członków twojej rodziny zdiagnozowano autyzm. W obu przypadkach zapewne zechcesz dowiedzieć się, jakie metody leczenia są najskuteczniejsze i wywołują najmniej działań niepożądanych. Jak to zrobisz? Zapewne porozmawiasz ze swoim lekarzem i omówisz z nim wyniki badań naukowych dotyczących różnych metod leczenia. Oczywiście będziesz zachowywać krytyczne spojrzenie i upewnisz się, że w miarę możliwości posiadasz wszystkie najważniejsze informacje. To badania naukowe pozwalają nam odróżnić fakty od opinii. Fakt (ang. fact ) to możliwa do zaobserwowania rzeczywistość, a opinia ( pogląd ) (ang. opinion ) to osobiste osądy, wnioski lub nastawienie badacza, które mogą być trafne lub nie. W społeczności naukowej fakty można określić, posługując się wyłącznie dowodami zebranymi w badaniach empirycznych. Badania naukowe jako proces Wiedza naukowa rozwija się w procesie zwanym metodą naukową (ang. scientific method ). Teorie i hipotezy są konfrontowane z rzeczywistością (podczas obserwacji empirycznych). Obserwacje te rodzą nowe idee, które następnie również konfrontowane są z rzeczywistością i tak dalej. W tym rozumieniu proces naukowy jest cykliczny. W tym cyklu posługujemy się dwoma rodzajami rozumowania: dedukcją i indukcją. W rozumowaniu dedukcyjnym ( dedukcji ) (ang. deductive reasoning ) pomysły sprawdzane są empirycznie; w rozumowaniu indukcyjnym (ang. inductive reasoning ) empiryczne obserwacje prowadzą do powstania nowych hipotez lub założeń ( ). Te procesy są nierozłączne niczym wdech i wydech, jednak różne podejścia naukowe kładą różny nacisk na dedukcję i indukcję. Badania psychologiczne oparte są na rozumowaniu indukcyjnym i dedukcyjnym. W nauce rozumowanie dedukcyjne zaczyna się od uogólnienia – hipotezy, na której podstawie wyciągamy logiczne wnioski o otaczającym nas świecie. Jeśli hipoteza jest prawdziwa, wówczas logiczne wnioski wynikające z rozumowania dedukcyjnego również będą prawdziwe. Wywód oparty na rozumowaniu dedukcyjnym mógłby wyglądać następująco: wszystkie organizmy żywe potrzebują energii do życia (to nasza hipoteza). Kaczki są organizmami żywymi. Tym samym kaczki potrzebują energii do życia (logiczny wniosek). W tym przykładzie hipoteza jest prawdziwa, tym samym wniosek też jest prawdziwy. Jednak czasami błędna hipoteza może prowadzić do logicznego, lecz błędnego wniosku. Rozważ taki wywód: wszystkie ptaki latają (błędna przesłanka). Struś jest ptakiem. Wnioskujemy zatem, że struś potrafi latać. Naukowcy wykorzystują rozumowanie dedukcyjne, by empirycznie sprawdzić swoje hipotezy. Wracając do powyższego przykładu, badacze mogliby opracować badanie, by przetestować następującą hipotezę: jeśli każdy żywy organizm potrzebuje energii do życia, kaczki również będą potrzebowały energii do życia. Rozumowanie dedukcyjne zaczyna się od uogólnienia, które jest konfrontowane z obserwacjami rzeczywistości; rozumowanie indukcyjne zaś działa w odwrotnym kierunku. Rozumowanie indukcyjne wykorzystuje obserwacje empiryczne w celu stworzenia szerokiego uogólnienia. W przeciwieństwie do rozumowania dedukcyjnego, konkluzje sformułowane w ramach rozumowania indukcyjnego mogą być prawdziwe lub nie niezależnie od prawdziwości obserwacji, na których zostały oparte. Na przykład stwierdzasz, że twoje ulubione owoce – jabłka, banany i pomarańcze – rosną na drzewach; tym samym zakładasz, że wszystkie owoce rosną na drzewach. To przykład rozumowania indukcyjnego. Oczywiście istnienie truskawek, porzeczek i kiwi dowodzi, że to uogólnienie nie jest prawdziwe, mimo że zostało oparte na wielu bezpośrednich obserwacjach. Naukowcy wykorzystują rozumowanie indukcyjne do formułowania teorii, które generują hipotezy, a te z kolei są sprawdzane przez rozumowanie dedukcyjne. Tym samym nauka oparta jest zarówno na procesach dedukcyjnych, jak i indukcyjnych. Na przykład studia (opisy) przypadków, o których przeczytasz w następnym podrozdziale, są w przeważającym stopniu oparte na obserwacjach empirycznych. Zatem są ściśle powiązane z procesami indukcyjnymi, ponieważ badacze zbierają ogromne ilości obserwacji i szukają pośród tych danych interesujących reguł (nowych idei). Badania eksperymentalne zaś kładą nacisk na rozumowanie dedukcyjne. Powiedzieliśmy, że teorie i hipotezy to idee, ale jakiego rodzaju? Teoria (ang. theory ) to rozbudowany zbiór przemyśleń, proponujących wyjaśnienie obserwowanych zjawisk. Teorie są wielokrotnie konfrontowane z rzeczywistością, ale zazwyczaj są zbyt rozbudowane, by można było je sprawdzić od razu w całości; dlatego badacze stawiają hipotezy, by przetestować wybrane aspekty (części) danej teorii. Hipoteza (ang. hypothesis ) to możliwe do zweryfikowania stwierdzenie określające, jaka zmiana zajdzie w otaczającym świecie, jeśli nasz pomysł okaże się prawdziwy. Hipoteza często ujmowana jest w formę stwierdzenia (np. „Jeśli będę się uczyć całą noc, dostanę pozytywną ocenę z egzaminu”). Hipotezy są niezwykle ważne, ponieważ stanowią pomost między sferą idei a rzeczywistością. W trakcie testowania konkretnych hipotez teorie są modyfikowane i doprecyzowywane, by odzwierciedlały i uwzględniały wyniki testów ( ). Metoda naukowa polega na stawianiu hipotez, przeprowadzaniu badań i tworzeniu lub modyfikowaniu teorii w oparciu o wyniki. By przekonać się, jak funkcjonuje ten proces, rozważmy konkretną teorię oraz hipotezę, którą można postawić w oparciu o nią. Jak przeczytasz w następnym rozdziale, teoria emocji Jamesa-Langego zakłada, że emocje jako doświadczenia psychiczne są wynikiem fizjologicznego pobudzenia kojarzonego ze stanem emocjonalnym. Wyobraź sobie, że wychodząc z domu, widzisz na chodniku agresywnego węża. Twoje serce zaczyna bić szybciej i robi ci się niedobrze. Zgodnie z teorią Jamesa-Langego te fizjologiczne zmiany wywołałyby u ciebie poczucie strachu. Na podstawie tej teorii można postawić hipotezę, że osoba nieodczuwająca fizjologicznego pobudzenia wywołanego widokiem węża nie doświadczy strachu. Każda hipoteza naukowa jest możliwa do podważenia ( falsyfikowalna ) (ang. falsifiable ), tj. można udowodnić, że nie jest prawdziwa. Zapewne pamiętasz z pierwszego rozdziału, że Zygmunt Freud (1856–1939) miał wiele pomysłów na wyjaśnienie ludzkich zachowań ( ). Jednak idee te są krytykowane, ponieważ wiele z nich nie jest falsyfikowalnych, np. trudno wyobrazić sobie badanie empiryczne, które obaliłoby (lub potwierdziło) istnienie id, ego i superego: trzech aspektów osobowości opisanych we Freudowskich teoriach. Mimo to teorie Freuda są bardzo często przedstawiane w podręcznikach do psychologii ze względu na ich znaczenie w historii psychologii osobowości i psychoterapii, pozostają również podwalinami współczesnych form terapii. Wiele aspektów teorii (a) Freuda, na przykład (b) podział osobowości na id, ego i superego, jest krytykowanych jako nienaukowe, ponieważ nie są falsyfikowalne. W szerszym ujęciu poglądy Freuda stanowią jednak dziś punkt wyjścia dla wielu psychologicznych przemyśleń, na przykład nad nieświadomą naturą większości psychologicznych procesów. W przeciwieństwie do teorii Freuda, teoria Jamesa-Langego pozwala na postawienie falsyfikowalnych hipotez, na przykład przedstawionej poniżej. Niektóre osoby z ciężkimi uszkodzeniami kręgosłupa nie są w stanie poczuć tych reakcji organizmu, które często towarzyszą emocjonalnym doświadczeniom. Tym samym moglibyśmy przetestować naszą hipotezę, określając, w jaki sposób różnią się doświadczenia osób potrafiących odczuć fizjologiczne pobudzenie od doświadczeń osób, które takiego pobudzenia nie odczuwają. Takie badanie naukowe zostało przeprowadzone. Osoby niemogące poczuć pobudzenia fizjologicznego nadal odczuwały emocje, aczkolwiek były one mniej intensywne niż u osób zdrowych (Chwalisz et al., 1988). Uzależnienie zasadności danej teorii od możliwości jej falsyfikacji pozwala mieć większą pewność co do jej rzetelności. Zazwyczaj informacja zostanie wielokrotnie sprawdzona, zanim zaakceptuje ją społeczność naukowa. Summary Naukowcy starają się zrozumieć i wyjaśnić funkcjonowanie otaczającego nas świata. W tym celu formułują teorie, na podstawie których można postawić sprawdzalne (falsyfikowalne) hipotezy. Teorie, które zostaną pozytywnie zweryfikowane, są zachowywane i doprecyzowywane, a te, na podstawie których sformułowano hipotezy, które w badaniach empirycznych okazały się błędne, są porzucane lub modyfikowane. W ten sposób badania naukowe pozwalają naukowcom odróżnić fakty od zwykłych opinii. Sprawdzone informacje będące wynikiem badań pomagają w podjęciu mądrych decyzji, zarówno w sferze publicznej, jak i prywatnej. Review Questions Hipotezy naukowe są ________ i falsyfikowalne. obserwowalne oryginalne możliwe do udowodnienia możliwe do testowania D ________ są definiowane jako obserwowalna rzeczywistość. Zachowania Fakty Opinie Teorie B Wiedza naukowa jest ________. intuicyjna empiryczna definitywna subiektywna B Krytyka teorii Freuda wynika z tego, że ________. były zbyt ograniczone były zbyt bulwersujące były zbyt ogólne nie były sprawdzalne D Critical Thinking Questions Metoda naukowa jest często opisywana jako samokorygująca i systematyczna (ang. self-correcting and cyclical ). Krótko opisz, w jaki sposób rozumiesz samokorygujący i systematyczny charakter metody naukowej. Systematyczność i samokorekcja metody naukowej wynikają przede wszystkim z empirycznej natury nauki. Teorie są próbami wyjaśnienia zjawisk w otaczającym nas świecie. Na podstawie teorii stawiamy konkretne hipotezy, które są następnie weryfikowane. W efekcie zostaną zmodyfikowane lub doprecyzowane, by ponownie postawić na ich podstawie hipotezy, które zostaną ponownie przetestowane. Taki cykliczny proces umożliwia otrzymanie coraz dokładniejszych (i przypuszczalnie prawdziwych) informacji. Specjaliści zajmujący się zdrowiem przestrzegają przed ogromną liczbą problemów zdrowotnych wynikających z otyłości. Dlatego, co zrozumiałe, wiele osób chce schudnąć, by osiągnąć odpowiednią masę ciała. Na rynku istnieje wiele programów, usług i produktów, które pomagają osobom pragnącym zrzucić kilogramy. Jeśli twój przyjaciel rozważałby kupno takiego produktu czy usługi albo wzięcie udziału w takim programie, w jaki sposób upewnisz się, że jest w pełni świadomy potencjalnych konsekwencji swojej decyzji? Jakiego typu informacje byłyby dla ciebie konieczne do podjęcia decyzji o zmianie trybu życia i przeznaczeniu na ten cel pieniędzy? Przyjaciel powinien przede wszystkim krytycznie odnieść się do przekazywanej wiedzy. Pamiętajmy, że celem producentów środków czy programów obiecujących utratę wagi jest zysk. Jeśli dany środek jest reklamowany jako skuteczny, co stanowi potwierdzenie tej skuteczności? Czy istnieją obiektywne dane naukowe, czy jedynie subiektywne opinie? Jeśli reklamujący produkt/program odnoszą się do danych naukowych, jakiego typu są te dane? Czy mówią one o związku przyczynowo - skutkowym, czy o współwystępowaniu (korelacji)? Na jak licznej próbie przeprowadzone były badania? Czy środki na schudnięcie obiecują cudowny efekt bez twojego wysiłku? Każde proste rozwiązanie złożonych problemów powinno wzmóc naszą czujność. rozumowanie dedukcyjne ( dedukcja ) (ang. deductive reasoning ) wnioski są przewidywane na podstawie przesłanki ogólnej empiryczny ( doświadczalny ) (ang. empirical ) oparte na obiektywnych, konkretnych dowodach, które można obserwować wielokrotnie, niezależnie od tego, kto jest obserwatorem fakt (ang. fact ) obiektywna i weryfikowalna obserwacja ustalona na podstawie dowodów zebranych w badaniach empirycznych falsyfikowalna hipoteza ( falsyfikowalne ) (ang. falsifiable ) uprzednio wysnute wnioski, które mogą być obalone przez wyniki eksperymentu hipoteza (ang. hypothesis ) wstępne i możliwe do sprawdzenia stwierdzenie o związku między co najmniej dwiema zmiennymi rozumowanie indukcyjne (ang. inductive reasoning ) wyciąganie wniosków na podstawie obserwacji opinia ( pogląd ) (ang. opinion ) osobiste osądy, wnioski lub nastawienia badacza, które mogą, lecz nie muszą być trafne teoria (ang. theory ) dobrze rozbudowany zbiór przemyśleń proponujących wyjaśnienie obserwowanych zjawisk

Social Sciences


Metody badawcze Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Opisać różne metody badawcze stosowane przez psychologów Omówić mocne i słabe strony studiów przypadków, obserwacji naturalistycznych, ankiet i badań archiwalnych Porównać podejście do badań podłużnych i przekrojowych Porównać i skontrastować korelację i przyczynowość Istnieje wiele metod badawczych, którymi psychologowie mogą się posłużyć, by zrozumieć, opisać i wyjaśnić zachowania oraz powiązane z nimi procesy poznawcze i biologiczne. Niektóre metody opierają się na obserwacji. Inne zakładają interakcję między badaczem a badanymi i mogą przybierać różne formy: od serii prostych pytań, przez obszerne wywiady, po w pełni kontrolowane eksperymenty. Każda z tych metod badawczych ma swoje wady i zalety i każda jest odpowiednia dla konkretnych zagadnień. Na przykład badania opierające się głównie na obserwacji generują ogromną ilość informacji, lecz możliwość odniesienia tych informacji do większej populacji jest ograniczona ze względu na mały rozmiar próby. Badania oparte na ankietach umożliwiają badaczom uzyskanie danych od relatywnie dużej próby, dzięki czemu łatwiej generalizować wnioski i odnosić do większej populacji. Jednak dane zebrane w ramach ankiet mają swoje ograniczenia i są narażone na problemy typowe dla danych deklaratywnych (np. badani mogą mijać się z prawdą). Niektórzy naukowcy prowadzą badania archiwalne, wykorzystując istniejące zapisy. Ten dość niedrogi sposób pozyskiwania danych może pozwolić zgłębić wiele zagadnień, jednak badacze wykorzystujący tę metodę nie mają żadnej kontroli nad tym, jaki rodzaj danych i w jaki sposób został zebrany. Wszystkie dotychczas opisane metody są z natury korelacyjne. Oznacza to, że badacze mogą odkryć ważne zależności między dwiema lub więcej interesującymi ich zmiennymi. Jednakże na podstawie wyników badania korelacyjnego nie można wysnuć twierdzeń o przyczynowości. Badanie korelacyjne może wykazać związek między zmiennymi, ale jedyny sposób, w jaki badacz może udowodnić, że jest to związek przyczynowo-skutkowy, stanowi przeprowadzenie eksperymentu. W metodzie eksperymentalnej, która zostanie omówiona dalej w tym rozdziale, badacz zachowuje kontrolę nad interesującymi go zmiennymi. Jednak eksperymenty, pomimo ogromnego potencjału badawczego, są często przeprowadzane w sztucznym otoczeniu. Ponadto na wiele pytań, które zadają sobie psychologowie, nie można odpowiedzieć w drodze eksperymentu ze względów etycznych (np. na pytania o wpływ stresu pourazowego). Badanie kliniczne a opis przypadku W 2011 roku z artykułu w „New York Times” świat dowiedział się o Kriście i Tatianie Hogan (ur. 2006), kanadyjskich bliźniaczkach syjamskich zrośniętych głowami. Badania wykazały, że dziewczynki mają wspólną część mózgu (wzgórze), będącą ważnym ośrodkiem przesyłania bodźców zmysłowych. Większość z nich przechodzi najpierw przez wzgórze, zanim zostanie przesłana do przetworzenia w korze mózgowej. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o Kriście i Tatianie, obejrzyj film CBC opowiadający o ich życiu. W wyniku tego połączenia bliźniaczki mogą nawzajem odczuwać te same wrażenia zmysłowe. Na przykład jeśli Krista ogląda zabawny program w telewizji, Tatiana śmieje się, nawet jeśli sama go nie widzi. Ta wyjątkowa zdolność wzbudziła zainteresowanie wielu neuronaukowców, którzy próbują zrozumieć, w jaki sposób mózg przetwarza bodźce zmysłowe. Jednocześnie, mimo wspólnego odbioru części wrażeń zmysłowych i kontroli motorycznej, Krista i Tatiana pozostają dwiema odrębnymi osobami, co dodatkowo dostarcza wielu danych do badań nad mózgiem i umysłem. Zważywszy na to, jak rzadki jest to przypadek, dopóki dziewczynki oraz ich rodzina będą wyrażać zgodę, naukowcy będą obserwować bliźniaczki (Dominus, 2011). Badania obserwacyjne naukowcy mogą prowadzić metodą badania klinicznego (ang. clinical study ) lub opisu (studium) przypadku (ang. case study ); podczas tych ostatnich skupiają się na jednej lub co najwyżej kilku osobach. Niektórzy naukowcy poświęcają karierę na badanie 10–20 osób. Dlaczego? Koncentrując uwagę na małej liczbie osób, mogą dogłębnie je poznać. Żadna inna metoda badawcza nie dostarcza takiej ilości informacji jak badanie kliniczne czy studium przypadku. Pozwalają one bardzo dobrze zrozumieć konkretny przypadek i badane zjawisko. Skoro studia przypadku dostarczają tak dużej ilości informacji, to dlaczego nie są częściej wykorzystywane? Otóż ich największa zaleta jest zarazem słabością. Osoby, na których skupiają się opisy przypadku, są dla badaczy interesujące właśnie dlatego, że różnią się od większości ludzi. Skoro celem badaczy jest wyjaśnienie ogólnych prawidłowości w zachowaniach czy w psychice, to skupienie uwagi na jednej czy kilku osobach może utrudniać generalizację obserwacji. Generalizacja (ang. generalizing ) oznacza odniesienie wyników danego badania do większej części społeczeństwa (czyli tzw. populacji ogólnej). Jak już mówiliśmy, opis przypadku dostarcza ogromnej ilości informacji, jednak z uwagi na wyjątkową charakterystykę badanych możliwości odniesienia uzyskanej wiedzy do przeciętnego człowieka są ograniczone. Obserwacja naturalna By zrozumieć, skąd bierze się określone zachowanie, można obserwować je w naturalnym otoczeniu. Jednak ludzie, którzy wiedzą, że są obserwowani, mogą zmieniać swoje zachowania w nieprzewidziany sposób, by ukryć swoje naturalne zachowania. A zatem w jaki sposób badacze uzyskują wiarygodne informacje? Wyobraź sobie, że wykładowca prosi o uniesienie dłoni wszystkich, którzy zawsze myją ręce po wyjściu z toalety. Najprawdopodobniej niemal każdy obecny podniesie rękę. Ale czy naprawdę wierzysz, że mycie rąk po wyjściu z toalety jest powszechne? To zjawisko bardzo podobne do wspomnianego wcześniej w tym rozdziale: wiele osób nie czuje się swobodnie, odpowiadając szczerze na pytania. Jeśli chcesz się dowiedzieć, ile osób naprawdę myje ręce, to istnieją inne możliwości. Załóżmy, że wyślemy jedną z osób z grupy do łazienki, by zobaczyła, czy wszyscy rzeczywiście myją ręce po wyjściu z toalety. Czy nasz obserwator wtopi się w otoczenie, jeśli założy na siebie biały kitel i usiądzie z notesem? Chcemy raczej, by pozostawał on niezauważalny, dlatego może na przykład stać przy jednej z umywalek i udawać, że zakłada soczewki kontaktowe, obserwując dyskretnie otoczenie i zbierając istotne dla nas dane. Tego typu badania obserwacyjne nazywamy obserwacją naturalną ( obserwacją w warunkach naturalnych ) (ang. naturalistic observation ). Obserwacja naturalna to obserwacja czyjegoś zachowania w jego naturalnym otoczeniu. By lepiej zrozumieć wykluczenie towarzyskie, Suzanna Fanger wraz ze współpracownikami na University of Texas obserwowała zachowanie przedszkolaków na placu zabaw. W jaki sposób obserwatorzy pozostali niezauważeni w czasie badania? Założyli niektórym dzieciom bezprzewodowe mikrofony (o których szybko zapomniały) i obserwowali je z daleka, robiąc notatki. Ponadto dzieci w tym konkretnym przedszkolu („przedszkole eksperymentalne”) były przyzwyczajone do obecności obserwatorów na placu zabaw (Fangeret al., 2012). Obserwator musi być dyskretny, na ile to możliwe: jeśli ludzie wiedzą, że są obserwowani, to maleje prawdopodobieństwo, że będą zachowywać się naturalnie. Jeśli masz co do tego wątpliwości, pomyśl, jak różniłoby się twoje zachowanie za kierownicą w następujących sytuacjach: w pierwszym przypadku jedziesz pustą autostradą w środku dnia; w drugim na tej samej pustej autostradzie jedzie za tobą radiowóz ( ). Obecność policji na drodze może wpływać na twoje zachowanie za kierownicą. (Źródło: Michael Gill). Należy zaznaczyć, że obserwacja naturalna nie ogranicza się tylko do badań z udziałem ludzi. Najbardziej znane przykłady obserwacji naturalnej to takie, w których badacze udali się w teren, aby obserwować zwierzęta w ich naturalnym środowisku. Tak jak w przypadku badań z udziałem ludzi, badacze trzymają się na odległość, by unikać kontaktu z badanymi zwierzętami, ponieważ mogłoby to wpłynąć na ich naturalne zachowanie. Naukowcy posługują się tą techniką, badając hierarchie społeczne i interakcje wśród zwierząt: od świstaków po goryle. Informacje zebrane podczas takich badań są nieocenioną pomocą w zrozumieniu sposobu, w jaki zwierzęta organizują swoje społeczności i komunikują się między sobą. Antropolog Jane Goodall (ur. 1934) poświęciła niemal pięćdziesiąt lat życia na obserwację zachowań szympansów w Afryce ( ). Niektórzy naukowcy krytykowali Goodall za nadawanie szympansom imion, zamiast oznaczania ich liczbami – uważali bowiem, że używanie imion mogło zmniejszyć emocjonalny dystans, niezbędny dla zachowania obiektywizmu badania (McKie, 2010). To przykład problemu, który może napotkać badacz podczas obserwacji naturalnej. (a) Jane Goodall zrobiła karierę, prowadząc obserwacje naturalne zachowań (b) szympansów. (Źródło: „Jane Goodall”: modyfikacja pracy Erika Hersmana; „szympans”: modyfikacja pracy „Afrika Force”/Flickr.com). Największą zaletą obserwacji naturalnej jest wiarygodność i trafność (ang. validity ) informacji zebranych w naturalnym, niezakłóconym otoczeniu. Dzięki naturalnemu zachowaniu badanych obserwacja pozwala na uzyskanie większej trafności środowiskowej i realizmu niż jakiekolwiek inne podejście. W odpowiednio przeprowadzonym badaniu nie ma ryzyka, że zachowanie ludzi lub zwierząt ulegnie zmianie tylko dlatego, że podlegają oni obserwacji. Niektórzy sądzą, że programy typu reality show dają nam możliwość podglądania autentycznych zachowań ludzi. Jednak kamerzyści śledzący bohaterów oraz wypytywanie przed kamerą o osobiste sprawy stanowią pogwałcenie zasady dyskretnej obserwacji. Zważywszy na okoliczności, można wątpić w naturalność i prawdziwość obserwowanych w tych programach zachowań. Największą wadą obserwacji naturalnej jest trudność jej zorganizowania i kontroli. Na przykładzie badania w toalecie, wyobraź sobie, że stoisz w niej cały dzień, by obserwować praktyki mycia rąk i nikt nawet do niej nie wchodzi. W przypadku obserwacji zwierząt – co się stanie, jeśli stado goryli, które obserwujesz od wielu tygodni, nagle przeniesie się w nowe miejsce podczas twojej nieobecności czy nieuwagi? Obserwacja naturalna ma swoją cenę. Jako badacz nie masz żadnej kontroli, kiedy (lub czy) zaistnieje możliwość zaobserwowania danego zachowania. Ponadto tego typu badanie obserwacyjne wymaga znacznego nakładu czasu, pieniędzy oraz po prostu wiele szczęścia. Dlatego czasami badania prowadzone są na podstawie obserwacji ustrukturyzowanej. W takim przypadku badani obserwowani są podczas wykonywania konkretnego, zaplanowanego zadania. Doskonałym przykładem obserwacji ustrukturyzowanej jest procedura obcej sytuacji autorstwa Mary Ainsworth (1913-1999) (przeczytasz o niej więcej w rozdziale o psychologii rozwoju). Procedura obcej sytuacji stosowana jest do obserwacji stylów przywiązania się dziecka do opiekuna. Według scenariusza tej procedury opiekun wprowadza dziecko do pokoju pełnego zabawek. Procedura obcej sytuacji składa się z kilku faz: obca osoba wchodzi do pokoju, opiekun opuszcza pokój, opiekun wraca do pokoju. Zachowanie dziecka jest dokładnie monitorowane w każdej fazie, lecz to reakcja na powrót opiekuna w najlepszy sposób charakteryzuje styl przywiązania dziecka. Innym potencjalnym problemem związanym z badaniem obserwacyjnym jest stronniczość obserwatora (ang. observer bias ). Zazwyczaj obserwatorzy są w dużym stopniu zaangażowani w projekt badawczy i mogą nieświadomie wypaczać swoje obserwacje, by odpowiadały celom i oczekiwaniom badaczy. Żeby uniknąć takiego braku obiektywizmu, badacze powinni się posługiwać jasnymi kryteriami określania typów obserwowanych zachowań oraz sposobu ich klasyfikacji. Ponadto badacze często porównują obserwacje tego samego zdarzenia poczynione przez różnych obserwatorów, by sprawdzić zgodność ocen między oceniającymi (ang. inter-rater reliability ). Zgodność ocen między oceniającymi to sposób zwiększenia rzetelności badania poprzez ocenę spójności obserwacji różnych obserwatorów. Ankiety Psychologowie często tworzą ankiety umożliwiające im zbieranie danych. Ankieta (ang. survey ) to lista pytań, na które mają odpowiedzieć uczestnicy badania; może być przeprowadzona w formie papierowej, elektronicznej lub werbalnie ( ). Zazwyczaj wypełnienie ankiety nie zabiera dużo czasu, a łatwość jej przeprowadzenia pozwala w prosty sposób zebrać dużą ilość danych od dużej liczby osób. Ankiety umożliwiają badaczom zebranie danych od większych prób populacji niż w przypadku innych metod badawczych. Próba (ang. sample ) to zbiór osób wybranych z populacji (ang. population ). Populacja to grupa osób, którymi zainteresowani są naukowcy. Badają oni próbę i starają się odnosić uzyskane wyniki do konkretnej populacji, czyli je generalizować. Ankieta może być przeprowadzona na wiele sposobów, m.in. drogą elektroniczną, jak ankieta powyżej. (Źródło: Robert Nyman). Ankieta ma zarówno mocne, jak i słabe strony, jeśli porównamy ją z opisem przypadku. Ankieta pozwala zebrać informacje od większej liczby osób. Większa próba z kolei lepiej odzwierciedla prawdziwe zróżnicowanie populacji, umożliwiając tym samym generalizację wniosków. Zatem jeśli nasza próba jest wystarczająco duża i zróżnicowana, możemy założyć, że dane zebrane w ramach ankiety możemy odnosić do konkretnej populacji z większą pewnością niż w przypadku danych zebranych podczas opisu przypadku. Jednak ze względu na większą liczbę badanych nie jesteśmy w stanie zebrać równie dokładnych informacji o każdej osobie. Kolejną potencjalną słabością ankiety jest coś, o czym wspominaliśmy już wcześniej w tym rozdziale: badani nie zawsze udzielają prawdziwych odpowiedzi. Mogą kłamać, źle pamiętać lub odpowiadać w sposób, który – ich zdaniem – przedstawi ich w lepszym świetle. Na przykład mogą powiedzieć, że piją mniej alkoholu niż faktycznie. Dzięki ankietom możemy uzyskać odpowiedzi na nieograniczoną liczbę pytań. Jako przykład może posłużyć badanie przeprowadzone przez Jenkins i współpracowników (2012) na temat negatywnego nastawienia Amerykanów do amerykańskiej społeczności imigrantów pochodzenia arabskiego po atakach terrorystycznych z 11 września 2001 roku. Zespół Jenkinsa chciał ustalić, czy i w jakim stopniu niemal dziesięć lat po atakach negatywne nastawienie do tej grupy wciąż było żywe. W badaniu 140 uczestników wypełniło ankietę składającą się z 10 pytań. Wśród nich znalazły się bezpośrednie pytania o jawne uprzedzenia względem osób o odmiennym pochodzeniu etnicznym. Ankieta zawierała również pytania nie wprost o to, jakie jest prawdopodobieństwo, że badany wejdzie w interakcję z osobą z danej mniejszości w różnych sytuacjach (na przykład: „Jakie jest prawdopodobieństwo, że przedstawisz się imigrantowi arabskiego pochodzenia?”). Wyniki badań sugerowały, że badani nie chcą przyznać, że są uprzedzeni względem jakiejkolwiek grupy etnicznej. Jednakże wykazano wyraźne różnice w odpowiedziach na pytania dotyczące interakcji z imigrantami pochodzenia arabskiego (mniejsza chęć do kontaktu) w stosunku do innych grup etnicznych. To dowodzi, że badani skrywali pewne uprzedzenia względem imigrantów pochodzenia arabskiego, mimo deklaracji, iż tak nie jest (Jenkins et al., 2012). Badania archiwalne Niektórzy naukowcy uzyskują dostęp do dużej ilości danych bez jakiejkolwiek interakcji z badanymi. W poszukiwaniu odpowiedzi na interesujące ich problemy badawcze posługują się zapisami archiwalnymi. Metodę tę nazywamy badaniami archiwalnymi (ang. archival research ). Badania archiwalne polegają na studiowaniu archiwalnych zapisów lub zestawów danych w poszukiwaniu interesujących nas wzorców i relacji. Na przykład mając dostęp do uniwersyteckiej dokumentacji wszystkich studentów z ostatnich 10 lat, badacz mógłby policzyć, ile czasu zajęło im skończenie studiów, jakie były wymiary godzinowe kierunków, jakie oceny uzyskali studenci i w jakie zajęcia ponadprogramowe się angażowali. Takie badania archiwalne mogłyby wykazać, kto ma największe szanse skończyć studia oraz zidentyfikować czynniki ryzyka dla zagrożonych studentów ( ). Badacz prowadzący badania archiwalne studiuje zapisy zarchiwizowane w formie (a) papierowej lub (b) elektronicznej. (Źródło „papierowe akta”: modyfikacja pracy „Newtown graffiti”/Flickr; „komputer”: modyfikacja pracy INPIVIC Family/Flickr). Porównawszy badania archiwalne z innymi metodami, zauważymy wiele znaczących różnic. Przede wszystkim prowadzący badania archiwalne nigdy nie kontaktuje się bezpośrednio z uczestnikami. Tym samym inwestycja czasu i pieniędzy jest w tym przypadku znacznie mniejsza. Jednakże badacze nie mają żadnej kontroli nad tym, jakie dane były zbierane. Dlatego też pytania, na które naukowcy szukają odpowiedzi w konkretnym badaniu, muszą być zadane w taki sposób, by można było na nie znaleźć odpowiedź w istniejących zbiorach danych. Co więcej, nie ma żadnej gwarancji co do spójności zapisów z różnych źródeł, a to może sprawić, że porównanie różnych zestawów danych będzie problematyczne. Badania podłużne i przekrojowe Czasami chcemy dowiedzieć się, jak ludzie zmieniają się na przestrzeni lat, np. obserwując, prowadząc badania nad rozwojem człowieka. Badając tę samą grupę uczestników wielokrotnie przez dłuższy czas, prowadzimy tak zwane badania podłużne (ang. longitudinal research ). Możemy na przykład zbadać nawyki żywieniowe grupy uczestników w wieku 20 lat, po czym przeprowadzić ponowne badanie, kiedy będą mieli 30 lat, i następne 10 lat później. Kolejną metodą są badania poprzeczne ( przekrojowe ) (ang. cross-sectional research ), w których badacz porównuje występowanie danego zjawiska w kilku populacjach jednocześnie. Posługując się ponownie przykładem badań nawyków żywieniowych, badacz mógłby porównać nawyki w różnych grupach wiekowych. Zamiast badać jedną grupę przez 20 lat, by dowiedzieć się, jak z dekady na dekadę zmieniają się jej nawyki żywieniowe, bada się grupy dwudziesto-, trzydziesto- i czterdziestolatków, a następnie porównuje je ze sobą. Badania przekrojowe wymagają krótkoterminowej inwestycji, ale ograniczają je różnice dzielące różne pokolenia (kohorty) niemające de facto związku z wiekiem, będące odzwierciedleniem społecznych i kulturowych doświadczeń różnych pokoleń, sprawiających, że te różnią się od siebie nawzajem. By zilustrować ten problem, rozważmy następujące wyniki badań. W ostatnich latach odnotowano znaczący wzrost poparcia dla małżeństw homoseksualnych. Wiele badań dotyczących tego zagadnienia dzieli uczestników na różne grupy wiekowe; zazwyczaj młodsze osoby są małżeństwom homoseksualnym bardziej przychylne (Jones, 2013). Czy oznacza to, że z wiekiem stajemy się mniej otwarci na małżeństwa homoseksualne, czy też starsi uczestnicy badań patrzą na nie inaczej ze względu na uwarunkowania społeczne, w jakich dorastali? Problem ten nie istnieje w przypadku badań podłużnych, ponieważ badamy tę samą grupę uczestników przez cały czas trwania projektu; badacze nie muszą martwić się różnicami między kohortami, mogącymi wpłynąć na wyniki. Badania podłużne wykorzystuje się często w pracach nad chorobami, mających zidentyfikować ich czynniki ryzyka. Tego typu badania obejmują często dziesiątki tysięcy badanych, których obserwuje się przez wiele dziesięcioleci. Zważywszy na ogromną liczbę uczestników, badacze mogą być pewni, że wyniki będzie można odnosić do większych populacji. Badanie nad nowotworami „Cancer Prevention Study-3 (CPS-3)” jest jednym z serii badań podłużnych sponsorowanych przez Amerykańskie Towarzystwo Onkologiczne (ang. American Cancer Society ), mających na celu określenie przewidywalnych czynników ryzyka nowotworów. Na początku badania uczestnicy wypełniają ankietę dotyczącą stylu życia i historii rodziny, która ma dostarczyć informacji o czynnikach mogących wywoływać nowotwór lub mu zapobiegać. Następnie co kilka lat uczestnicy otrzymują do uzupełnienia dodatkową ankietę. W efekcie badanie monitoruje setki tysięcy uczestników w ciągu 20 lat, co pozwala dowiedzieć się, którzy z nich zachorują na nowotwór, a którzy nie. Powyższe badanie dostarczyło pierwszych naukowych dowodów na obecnie powszechnie znany związek między wzrostem zachorowalności na raka a paleniem papierosów (Amerykańskie Towarzystwo Onkologiczne, b.d.) ( ). Badania podłużne, takie jak badanie nad nowotworami „Cancer Prevention Study-3 (CPS-3)” pomagają lepiej zrozumieć związek między paleniem papierosów a występowaniem nowotworów i innych chorób. (Źródło: CDC/Debora Cartagena). Tak jak w przypadku innych metod badawczych, również badania podłużne mają swoje ograniczenia. Przede wszystkim wymagają ogromnych nakładów czasowych ze strony badaczy i uczestników. Zważywszy na to, że wiele badań podłużnych trwa nawet dziesiątki lat, ich wyniki są znane dopiero po upływie długiego czasu. Oprócz czasu, badania podłużne wymagają również znaczących nakładów finansowych. Wielu badaczy nie jest w stanie zdobyć środków koniecznych do doprowadzenia takiego projektu do końca. Ponadto uczestnicy takich badań muszą chcieć kontynuować udział przez cały czas, co może okazać się problematyczne: ludzie się przeprowadzają, zakładają rodziny, zmieniają nazwiska, chorują. Niektórzy mogą po prostu nie czuć potrzeby kontynuowania uczestnictwa w projekcie. Trzeba też brać pod uwagę, że część uczestników wieloletnich badań podłużnych umiera. W efekcie wskaźnik rezygnacji z udziału w badaniach (ang. attrition ), tj. spadek liczby osób badanych spowodowany odejściem części uczestników, w przypadku badań podłużnych jest dość wysoki i zwiększa się z czasem ich trwania. Badacze mają świadomość, że wielu z zakwalifikowanych porzuci badanie przed jego zakończeniem, dlatego na początku projektu rekrutują dużą liczbę uczestników. W miarę postępu badania badacze regularnie sprawdzają, czy próba jest nadal reprezentatywna, i w razie konieczności dokonują niezbędnych korekt. Summary Opisy przypadków polegają na badaniu jednego lub kilku uczestników przez dłuższy czas. Choć ta metoda pozwala uzyskać szczegółowe informacje, to możliwość generalizacji wniosków z takich obserwacji do większej populacji może być problematyczna. Obserwacja naturalna polega na obserwowaniu zachowań w naturalnym otoczeniu i pozwala na zebranie wiarygodnych informacji na podstawie rzeczywistych sytuacji. Obserwacja naturalna charakteryzuje się jednak ograniczonymi możliwościami kontroli badania i często wymaga dużego nakładu czasu i funduszy. Badacze starają się, by stosowane przez nich metody pozyskiwania danych były zarazem rzetelne (spójne i powtarzalne) i trafne (dokładne). Ankiety mogą być przeprowadzane na różne sposoby i umożliwiają szybkie zebranie dużej ilości informacji. Jednakże szczegółowość danych zebranych w ankiecie jest ograniczona w porównaniu z badaniami klinicznymi czy opisami przypadku. Badania archiwalne polegają na studiowaniu wyników już istniejących badań w poszukiwaniu odpowiedzi na postawione pytania. Badania podłużne to niezwykle przydatna metoda dla badaczy pragnących sprawdzić, jak ludzie zmieniają się z upływem czasu. Badania poprzeczne porównują różne segmenty populacji w danym czasie. Review Questions Zygmunt Freud opracował swoją teorię rozwoju osobowości na podstawie prowadzonych przez długi czas dogłębnych wywiadów z kilkoma klientami. Tego typu podejście nazywamy _______. badaniem archiwalnym opisem przypadku obserwacją naturalną ankietą B ________ polega na obserwacji zachowań uczestników badania w ich naturalnym otoczeniu. Badanie archiwalne Opis przypadku Obserwacja naturalna Ankieta C Ważnym ograniczeniem opisu przypadku jest _________. mało szczegółowy charakter pozyskanych informacji brak kontroli badacza nad przebiegiem badania brak możliwości odniesienia wyników do większej populacji brak zgodności ocen między oceniającymi C Zaletą obserwacji naturalnej jest ________. pozyskiwanie danych w rzeczywistym otoczeniu szybkość i łatwość przeprowadzenia badania możliwość upewnienia się, że dane zbierane są w najbardziej efektywny sposób możliwość określenia relacji przyczynowo-skutkowej A Wykorzystywanie istniejących zapisów w poszukiwaniu odpowiedzi na zadane w badaniu pytanie nazywamy ________. obserwacją naturalną ankietą badaniem podłużnym badaniem archiwalnym D ________ polega na obserwacji grupy uczestników badania przez długi czas. Badanie archiwalne Badanie podłużne Obserwacja naturalna Badanie przekrojowe B ________ to lista stworzonych przez badacza pytań, które można przedstawić osobie badanej. Archiwum Opis przypadku Obserwacja naturalna Ankieta D Badania podłużne są utrudniane przez wysoki wskaźnik ________. maskowania obserwacji rezygnacji uczestników generalizacji C Critical Thinking Questions W tym podrozdziale bliźniaczki syjamskie Kirsta i Tatiana zostały przedstawione jako potencjalne uczestniczki opisu przypadku. W jakich innych okolicznościach możesz uznać to konkretne podejście badawcze za szczególnie zasadne i dlaczego? Opis przypadku jest szczególnie zasadny w badaniu rzadkich sytuacji. Na przykład jeśli badanie miałoby dotyczyć dysocjacyjnego zaburzenia osobowości, opis przypadku osób ze zdiagnozowanym dysocjacyjnym zaburzeniem osobowości byłyby najodpowiedniejszą metodą badawczą. Programy typu reality show próbują przedstawić realistyczny obraz zachowań ich bohaterów. W tym podrozdziale tłumaczyliśmy, dlaczego tak nie jest. Jakie zmiany można wprowadzić w sposobie realizacji tego typu programów, by stanowiły bardziej rzetelne odzwierciedlenie realnych zachowań? Zachowania obserwowane w tego typu programach mogłyby być bardziej realistyczne, gdyby kamery zamontowano w ukrytych miejscach lub gdyby osoby występujące w tych programach nie wiedziały, kiedy są nagrywane. Która z omawianych w tym podrozdziale metod badawczych jest najlepszym sposobem na zbadanie skuteczności programu profilaktycznego mającego zapobiegać spożywaniu alkoholu i innych używek? Dlaczego? Idealną metodą zbadania skuteczności takiego programu byłyby badania podłużne, ponieważ umożliwiłyby obserwację uczniów w miarę dorastania i dowiedzenie się, czy udział w programie wpłynął na ich wybory dotyczące alkoholu i narkotyków. W jakich innych obszarach badawczych, poza badaniami biomedycznymi, dobrze sprawdziłyby się zarówno badania podłużne, jak i archiwalne? Odpowiedzi mogą być różne. Wymienione metody można zastosować m.in. w opartych na danych działów HR badaniach nad procedurami zatrudniania, jak również w badaniach monitorujących byłych więźniów w celu ustalenia, czy czas spędzony w więzieniu miał jakikolwiek pozytywny wpływ na prawdopodobieństwo ponownego popełnienia przestępstw w przyszłości. Personal Application Questions Twój przyjaciel pracuje na pół etatu w lokalnym sklepie zoologicznym i coraz bardziej zaczęło go interesować, w jaki sposób psy komunikują się między sobą. Rozważa odwiedzenie miejscowej kliniki weterynaryjnej, by tam obserwować, jak psy zachowują się wobec siebie w poczekalni. Czy po przeczytaniu tego rozdziału uważasz, że jest to dobry sposób na poznanie tych interakcji? Czy masz inną propozycję, która umożliwiłaby zebranie trafniejszych danych? Jesteś na studiach, dlatego zapewne zwracasz uwagę na uzyskiwane oceny. Kiedy chcesz dowiedzieć się, jaka jest relacja między uzyskaną średnią ocen ze studiów a powodzeniem w późniejszym życiu, to jaką metodę wybierzesz i jakich zasobów będziesz potrzebować, by przeprowadzić takie badanie? badania archiwalne (ang. archival research ) metoda badawcza, która wykorzystuje istniejące zapisy archiwalne lub zestawy danych w poszukiwaniu odpowiedzi na problemy badawcze lub ciekawych wzorców i relacji międzyludzkich wskaźnik rezygnacji z udziału w badaniach (ang. attrition rate ) zmniejszenie się liczby osób badanych spowodowane wycofaniem się części uczestników w trakcie badania badania kliniczne lub opis przypadku (ang. clinical or case studies ) badania obserwacyjne skupiające się na małej grupie osób (kilka do kilkanaście) lub jednej osobie badanie poprzeczne ( przekrojowe ) (ang. cross-sectional research ) porównuje występowanie danego zjawiska w kilku populacjach jednocześnie generalizacja (ang. generalization ) wnioskowanie, że wyniki dla danej próbki odnoszą się do większej populacji zgodność ocen między oceniającymi (ang. inter-rater reliability ) miara zgodności między obserwatorami na temat sposobu rejestrowania i klasyfikowania określonego zdarzenia badania podłużne (ang. longitudinal research ) badania, w których ta sama grupa osób jest wielokrotnie badana przez dłuższy czas obserwacja naturalna ( w warunkach naturalnych ) (ang. naturalistic observation ) obserwacja czyjegoś zachowania w jego naturalnym otoczeniu stronniczość obserwatora (ang. observer bias ) zniekształcenia obserwacji spowodowane dostosowaniem ich przez obserwatora do własnych oczekiwań populacja (ang. population ) grupa osób charakteryzująca się danymi właściwościami/cechami (np. populacja studentów, populacja osób w wieku 40 lat etc.) próba (ang. sample ) podzbiór osób zakwalifikowanych do badania ankieta (ang. survey ) lista pytań, na które mają odpowiedzieć uczestnicy badania − przedstawiona w kwestionariuszach w formie papierowej, elektronicznie lub przeprowadzana w formie wywiadu; taka forma badania umożliwia naukowcom zebranie danych od dużej liczby osób

Social Sciences