Skutki makroekonomiczne zmian kursów walutowych Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić, w jaki sposób zmiana kursu walutowego oddziałuje na globalny popyt i globalną podaż Wskazać, w jaki sposób zmiana kursu walutowego może wpływać na sektor bankowy oraz wartość udzielanych kredytów Dla banku centralnego kurs walutowy jest istotny z wielu powodów. Po pierwsze, zmiany kursu walutowego wpływają na wielkość popytu globalnego w gospodarce. Po drugie, częste i silne wahania kursu mogą zakłócać handel międzynarodowy i powodować niestabilność systemu bankowego. Jeśli kurs lokalnej waluty będzie się silnie wahał w krótkim okresie, może to doprowadzić do powstania wysokiego deficytu w bilansie obrotów bieżących i generować napływ międzynarodowego kapitału finansowego, który jest niezbędny, aby pokryć ujemne saldo na rachunku obrotów bieżących. W efekcie jeśli międzynarodowi inwestorzy zdecydują się nagle wycofać kapitał i przenieść go do innego kraju, gospodarka może wpaść w głęboką recesję. Omówmy teraz oba te scenariusze. Kursy walutowe, popyt globalny i podaż globalna Handel zagraniczny wiąże się zazwyczaj z ponoszeniem kosztów produkcji w jednej walucie przy jednoczesnym uzyskiwaniu przychodów ze sprzedaży w innej. W rezultacie zmiany kursów walutowych mogą mieć ogromny wpływ na eksport i import, a tym samym na popyt globalny w całej gospodarce. Na przykład w 1999 r., kiedy wprowadzono euro, jego wartość mierzona w dolarach amerykańskich wynosiła 1,06 dol. za jednostkę wspólnej waluty. Do końca 2013 r. kurs walutowy euro wzrósł do 1,37 USD/EUR (co oznacza jednoczesne osłabienie się dolara amerykańskiego). Pod koniec lutego 2017 r. kurs walutowy ponownie spadł do 1,06 USD/EUR. Zastanówmy się, jak te zmiany mogły wpłynąć na francuskie przedsiębiorstwo, które każdego roku ponosi koszty w wysokości 10 mln euro i sprzedaje swoje produkty w Stanach Zjednoczonych za 11 mln dol. W 1999 r., kiedy przedsiębiorstwo zamieniało 11 mln dol. na euro po kursie 1,06 USD/EUR (czyli 11 mln USD × [1 EUR/1,06 USD]), otrzymywało 10,4 mln euro i notowało zyski. W 2013 r., gdy to samo przedsiębiorstwo zamieniało 11 mln dol. na euro po kursie 1,37 USD/EUR (czyli 11 mln USD × [1 EUR/1,37 USD]), otrzymywało ok. 8 mln euro, czyli ponosiło stratę. Na początku 2017 r., przy kursie walutowym na poziomie 1,06 USD/EUR, przedsiębiorstwo znów osiągało zysk, taki sam jak w 1999 r. Przykład ten pokazuje, że mocniejsze euro zniechęca francuską firmę do eksportu, ponieważ koszty produkcji w walucie krajowej rosną w stosunku do przychodów ze sprzedaży uzyskiwanych w innym kraju. Natomiast z punktu widzenia gospodarki USA słabszy dolar sprzyja amerykańskiemu eksportowi . Ponieważ wzrost eksportu skutkuje większym napływem dolarów do amerykańskiej gospodarki, a wzrost importu oznacza większy odpływ dolarów, łatwo jest stwierdzić, że dla gospodarki USA eksport jest „korzystny”, a import „niekorzystny”. Podejście takie pomija jednak rolę kursów walutowych. Jeśli amerykański konsument kupuje japoński samochód za 20 tys. dol. zamiast amerykańskiego za 30 tys. dol., kuszące może być twierdzenie, że nie jest to dobre dla amerykańskiej gospodarki. Jednak japońska firma będzie musiała zarobione dolary wymienić na jeny, aby pokryć koszty produkcji poniesione w Japonii. Ktokolwiek kupi te dolary, będzie musiał użyć ich do zakupu amerykańskich dóbr i usług, więc pieniądze wrócą z powrotem do amerykańskiej gospodarki. Jednocześnie konsumenci oszczędzą pieniądze, kupując tańsze towary importowane, a wygospodarowane dzięki kupnie tańszych aut środki mogą przeznaczyć na inne cele (np. wyprodukowaną w USA żywność lub zakup nieruchomości). Wahania kursów walutowych Kursy walutowe mogą ulegać dużym wahaniom w krótkim okresie. Przykładem jest rupia indyjska, której wartość zmieniła się z 39 rupii za dolara w lutym 2008 r. do 51 rupii za dolara w marcu 2009 r., co oznacza spadek rynkowej wartości tej waluty o ponad jedną czwartą. Analizowane przez nas wcześniej przykłady wskazywały na to, że nawet rozwinięte gospodarczo i sąsiadujące ze sobą kraje, takie jak Stany Zjednoczone i Kanada, mogą odnotowywać znaczne zmiany kursów walutowych na przestrzeni kilku lat, czyli relatywnie krótkiego okresu. W przypadku przedsiębiorstw produkujących przede wszystkim towary na eksport lub firm importujących czynniki wytwórcze, a nawet przedsiębiorstw, które same nie są zaangażowane w handel zagraniczny, ale muszą konkurować z firmami prowadzącymi działalność tego typu, gwałtowne wahania kursów walutowych mogą prowadzić do ogromnych zmian wyników finansowych. Bank centralny może spróbować ograniczać silne wahania kursowe i w ten sposób ułatwiać przedsiębiorstwom ich codzienną działalność, w ramach której nacisk kładziony byłby na zwiększanie produktywności i innowacje, a nie na ciągłe myślenie o sposobie reakcji na wahania kursów walut. Jedna z najbardziej dotkliwych ekonomicznie konsekwencji wahań kursów walutowych może pojawić się w wyniku działań sektora bankowego. Instytucje finansowe denominują większość międzynarodowych pożyczek w kilku ważnych walutach, takich jak dolary amerykańskie, euro czy też jeny japońskie. W krajach, które nie używają tych walut, banki często pożyczają na rynkach międzynarodowych środki w walutach innych państw, np. w dolarach amerykańskich, a następnie oferują lokalnym przedsiębiorstwom i gospodarstwom domowym kredyty w walucie krajowej. Lewa część pokazuje, jak funkcjonuje ten mechanizm. Bank w Tajlandii pożycza milion dolarów amerykańskich. Następnie przelicza dolary na walutę krajową (w przypadku Tajlandii jest to bat) po kursie 40 batów za dolara, po czym udziela tajskiemu przedsiębiorstwu kredytu w batach. Przedsiębiorstwo spłaca kredyt w batach, a bank przelicza je z powrotem na dolary amerykańskie, aby spłacić pierwotną dolarową pożyczkę. Pożyczki międzynarodowe Scenariusz, w ramach którego pozyskuje się środki w walucie obcej i udziela kredytu w walucie lokalnej, widoczny po lewej stronie wykresu, kończy się dla banku sukcesem. Analogiczny scenariusz po prawej stronie – porażką. Proces zaciągania pożyczek w walucie obcej i udzielania kredytów w walucie krajowej może przebiegać bez zaburzeń, o ile kurs walutowy się nie zmienia. Jeśli jednak dolar się umocni, a bat osłabi, pojawi się problem. Prawa strona scenariusza wydarzeń na pokazuje, co się dzieje, gdy bat nieoczekiwanie się osłabi. Tajskie przedsiębiorstwo nadal spłaca kredyt w całości (wraz z odsetkami). Jednak ze względu na zmianę kursu walutowego tajski bank nie może spłacić całej pożyczki (wraz z odsetkami) w dolarach amerykańskich. (Oczywiście gdyby kurs walutowy zmienił się w przeciwnym kierunku, wzmacniając tajską walutę, bank mógłby osiągnąć nieoczekiwanie duży zysk). W latach 1997–1998 kraje Azji Południowo-Wschodniej, m.in. Tajlandia, Korea Płd., Malezja i Indonezja, zanotowały gwałtowną deprecjację swoich walut, w niektórych przypadkach o 50% lub więcej. Państwa te doświadczały wcześniej znacznego napływu zagranicznego kapitału inwestycyjnego (ang. foreign investment capital ), a w połowie lat 90. XX w. wartość kredytów bankowych zwiększała się od 20% do 30% rocznie. Kiedy kursy walutowe w tych krajach uległy deprecjacji, banki nie były w stanie spłacić zaciągniętych wcześniej pożyczek i doszło do bankructwa sektora bankowego. Podobny łańcuch wydarzeń wystąpił w 2002 r. w Argentynie. Kiedy argentyńskie peso straciło na wartości, tamtejsze banki nie były w stanie spłacić kapitału, który wcześniej pożyczyły w dolarach amerykańskich. Banki odgrywają kluczową rolę w każdej gospodarce, ułatwiając transakcje i udzielając pożyczek przedsiębiorstwom i konsumentom. Kiedy większość największych banków danego kraju jednocześnie zbankrutuje (ang. go bankrupt ), pojawia się tam gwałtowny spadek popytu i głęboka recesja. Ponieważ głównym obowiązkiem banku centralnego jest kontrolowanie podaży pieniądza i zapewnienie stabilności systemu finansowego, musi on uważać, aby duża i nieoczekiwana deprecjacja kursu walutowego nie doprowadziła większości banków do bankructwa. Aby uzyskać więcej informacji na ten temat, wróć do . Kursy walutowe a polityka państwa Każde państwo w perspektywie długookresowej preferuje stabilny kurs walutowy, aby zwiększyć skalę handlu międzynarodowego (ang. international trade ) oraz zmniejszyć stopień ryzyka i niepewności w gospodarce. Jednak w krótkim okresie korzystne może okazać się osłabienie kursu walutowego (deprecjacja), aby stymulować popyt globalny i ograniczyć recesję, lub jego umocnienie (aprecjacja), aby zmniejszyć stopę inflacji. Trzeba również pamiętać, że gwałtowne umocnienie się kursu walutowego może znacząco ograniczyć eksport, zaś gwałtowne osłabienie się waluty doprowadzić sektor bankowy na skraj bankructwa. Krótko mówiąc, każdy wybór związany z kursami walutowymi (płynny lub stały kurs walutowy; umocnienie się lub osłabienie waluty) wiąże się z różnymi korzyściami i kosztami dla gospodarki. Podsumowanie Bank centralny musi zwracać uwagę na kursy walutowe z kilku powodów. Kursy walutowe wpływają na import i eksport, a tym samym na popyt globalny w gospodarce. Wahania kursów walutowych mogą sprawiać trudności wielu przedsiębiorstwom, w szczególności bankom. Zmianom kursu walutowego może towarzyszyć niezrównoważony przepływ międzynarodowego kapitału finansowego. Pytania sprawdzające W niniejszym rozdziale wyjaśniono, że „jeden z najbardziej destrukcyjnych ekonomicznie skutków wahań kursów walutowych może wystąpić w sektorze bankowym”, jeśli banki zaciągają pożyczki za granicą, aby udzielać pożyczek w kraju. Dlaczego jest mniej prawdopodobne, że będzie to problem dla amerykańskiego systemu bankowego? Problem pojawia się, gdy banki pożyczają walutę obcą, ale udzielają kredytów w walucie krajowej. Ponieważ aktywa banków (udzielone kredyty) są denominowane w walucie krajowej, a ich długi (pożyczki) w obcej, to kiedy waluta krajowa się osłabia, długi banków wyrażone w walucie krajowej rosną. Jeśli krajowa waluta znacznie straci na wartości, jak to miało miejsce podczas azjatyckiego kryzysu finansowego, system bankowy może upaść. Jest mało prawdopodobne, aby ten problem dotyczył banków amerykańskich, ponieważ nawet jeśli pożyczają one pieniądze z zagranicy, zwykle i tak są to dolary. Pamiętaj, że w światowej gospodarce krążą biliony dolarów. Ponieważ denominowane są w nich zarówno aktywa, jak i długi, zmiana wartości dolara nie spowoduje upadku systemu bankowego, co może nastąpić, gdy banki zaciągają większość pożyczek w walucie obcej. Dynamicznie rozwijająca się gospodarka może przyciągać kapitał finansowy, który sprzyja dalszemu wzrostowi gospodarczemu. Jednak kapitał może równie łatwo odpłynąć z kraju, co doprowadzi do recesji. Czy kraj, którego gospodarka kwitnie, ponieważ państwo zdecydowało się stymulować konsumpcję, jest bardziej lub mniej narażony na ucieczkę kapitału niż ten, którego boom jest spowodowany wzrostem inwestycji? Ucieczka kapitału jest możliwa w obu przypadkach. Jeśli jednak kraj pożycza pieniądze, aby inwestować w kapitał rzeczowy, prawdopodobnie łatwiej wygeneruje dochód na spłatę swoich długów niż kraj, który pożyczkami finansuje konsumpcję. W rezultacie gospodarka stymulowana inwestycjami jest mniej podatna na odpływ kapitału i recesję gospodarczą. Sprawdź wiedzę Jakie są powody, dla których bank centralny może troszczyć się, przynajmniej w pewnym stopniu, o kurs walutowy? W jaki sposób niespodziewana deprecjacja waluty lokalnej może zaszkodzić kondycji finansowej krajowych banków? Ćwicz myślenie krytyczne Załóżmy, że kraj ma zrównoważony bilans handlowy, czyli eksport dóbr i usług jest równy ich importowi. Czy oznacza to, że kraj ten ma zrównoważony bilans z każdym ze swoich partnerów handlowych? Dowiedzieliśmy się, że zmiany kursów walutowych i odpowiadające im zmiany w bilansie handlowym wzmacniają rolę polityki pieniężnej. Czy z punktu widzenia banku centralnego jest to zjawisko korzystne, czy niekorzystne? Jeśli kraj rozwijający się potrzebuje kapitału zagranicznego, a także know-how w zakresie zarządzania i technologii, to w jaki sposób może zachęcać inwestorów zagranicznych do zaangażowania w jego gospodarkę, a jednocześnie chronić się przed ucieczką kapitału i upadkiem systemu bankowego, jak to miało miejsce podczas azjatyckiego kryzysu finansowego? eksport (ang. exports ) sprzedaż towarów wyprodukowanych w danym kraju poza jego granice zagraniczny kapitał inwestycyjny (ang. foreign investment capital kapitał finansujący inwestycje bezpośrednie i portfelowe napływający do danego kraju z zagranicy bankructwo (ang. go bankrupt sytuacja, w której przedsiębiorstwo nie jest w stanie regulować swoich zobowiązań i musi wstrzymać działalność handel międzynarodowy (ang. international trade ) wymiana dóbr i usług pomiędzy różnymi krajami

Social Sciences


Polityki kursowe Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Omówić różne systemy kursu walutowego: płynny kurs walutowy, płynny kierowany kurs walutowy, sztywny (stały) kurs walutowy i wspólną walutę Wskazać wady i zalety różnych systemów kursu walutowego Istnieje wiele systemów kursu walutowego. Te najbardziej popularne są wyszczególnione na . Specyfika systemu kursu walutowego zależy przede wszystkim od tego, kto ma wpływ na jego poziom. Czy są to wyłącznie wskazane w pierwszej części rozdziału podmioty aktywne na rynku walutowym, czy też państwo dopuszcza sporadyczne interwencje banku centralnego w celu zapobiegania zbyt dużym wahaniom kursowym. Poziom kursu walutowego może ustalać jedynie bank centralny. Niekiedy kraje decydują się na dość radykalny krok i przyjęcie wspólnej waluty. W niniejszym rozdziale przeanalizujemy poszczególne systemy kursu walutowego, pokazując ich zalety i wady. Systemy kursu walutowego Każdy kraj może przyjąć jeden z wielu systemów kursu walutowego, począwszy od kursów płynnych (cena waluty jest ustalana wyłącznie przez rynek), poprzez kursy stałe (sztywne), gdy cena waluty jest ustalana przez państwo, a bank centralny interweniuje w celu utrzymania wyznaczonego poziomu kursu walutowego, aż po wspólną walutę. Płynny kurs walutowy Płynny kurs walutowy (ang. floating exchange rate ) to kurs wyznaczany wyłącznie przez rynek walutowy. Stany Zjednoczone, podobnie jak ok. 40% pozostałych krajów świata (w tym Polska) mają system płynnego kursu walutowego. Główną wadą tego systemu jest znaczna zmienność kursów nawet w relatywnie krótkim okresie. Rozważmy zmienność kursu walutowego dolara amerykańskiego względem innej, dość stabilnej waluty (jena japońskiego), co przedstawia . W styczniu 2000 r. kurs wymiany wynosił 114 jenów za dolara. Po roku (czyli w styczniu 2001 r.) kurs kształtował się na poziomie 131 jenów, aby w 2002 r. powrócić do poziomu ok. 119 jenów. Na początku 2005 r. był on równy jedynie 103 jenom za dolara, aby po czterech latach wzrosnąć (1 czerwca 2007 r.) do poziomu 122 jenów za dolara. Po kolejnych pięciu latach (1 stycznia 2012 r.) było to jedynie 77 jenów za dolara, a 1 marca 2015 r. – 120 jenów za dolara. Na przestrzeni analizowanych 21 lat amplituda wahań kursu walutowego pary dolar/jen wyniosła aż 54 jeny, czyli ponad 40% pierwotnej ceny. Gdy nastroje inwestorów ulegają zmianom, powodując wahania kursów walutowych, odczuwają to eksporterzy, importerzy oraz banki zaangażowane w kredyty i pożyczki międzynarodowe. W najgorszym przypadku duże zmiany kursów walutowych mogą doprowadzić firmy do bankructwa lub spowodować załamanie sektora bankowego. Jednak nawet w mniej dramatycznych scenariuszach wahania o ok. 30% w okresie 2–3 lat powodują napięcia w obu gospodarkach, ponieważ przedsiębiorstwa muszą nieustannie kontrolować i zmieniać swoje plany eksportowe i importowe, aby uwzględnić nowy poziom kursu walutowego. Wahania kursów walut mogą wstrząsnąć zwłaszcza małymi gospodarkami, w których handel międzynarodowy stanowi stosunkowo dużą część PKB. Kurs walutowy dolara amerykańskiego względem japońskiego jena w latach 2000–2021 Nawet pozornie stabilne kursy walutowe, np. kurs japońskiego jena w stosunku do dolara amerykańskiego, w długim okresie mogą wykazywać szeroki zakres zmienności. (Źródło: Dane ekonomiczne Banku Rezerwy Federalnej – FRED, https://research.stlouisfed.org/fred2/series/DEXJPUS). System płynnych kursów walutowych ma również swoje zalety. W końcu ceny towarów i usług rosną i spadają w całej gospodarce rynkowej wraz ze zmianami popytu i podaży. Jeśli kraj doświadcza silnych napływów lub odpływów międzynarodowego kapitału finansowego lub ma stosunkowo wysoką inflację, albo też następuje silny wzrost produktywności, tak że siła nabywcza waluty zmienia się w stosunku do innych gospodarek, wówczas zmiana kursu walutowego ma uzasadnienie ekonomiczne. Zwolennicy płynnego kursu walutowego często argumentują, że gdyby polityka rządu była bardziej przewidywalna i stabilna, to stopy inflacji i stopy procentowe również byłyby bardziej przewidywalne i stabilne. Kursy walutowe wykazywałyby wtedy mniejsze wahania. Na przykład znany ekonomista Milton Friedman (1912–2006) w swojej książce „Kapitalizm i wolność” („Capitalism and Freedom”) z 1962 r. bronił płynnych kursów walutowych: Opowiadanie się za płynnymi kursami walutowymi nie oznacza akceptacji niestabilnych kursów walutowych. Gdy popieramy system wolnych cen [dóbr i usług] w kraju, nie oznacza to, że faworyzujemy system, w którym ceny gwałtownie wahają się w górę i w dół. Chcemy systemu, w którym ceny mogą się swobodnie zmieniać, ale w którym determinujące je siły są wystarczająco stabilne, aby faktycznie ceny zmieniały się w relatywnie niewielkich granicach. Jest to również możliwe w systemie płynnych kursów walutowych. Ostatecznym celem jest świat, w którym kursy wymiany, choć mogą się zmieniać, w rzeczywistości są wysoce stabilne, ponieważ otoczenie gospodarcze i polityka gospodarcza państwa są stabilne. Zwolennicy płynnych kursów walutowych przyznają, że kursy wymiany mogą wykazywać pewne wahania. Uważają jednak, że jeśli bank centralny skupia się na zapobieganiu wysokiej inflacji lub głębokiej recesji za pomocą niskich i stosunkowo stabilnych stóp procentowych, wówczas kursy walutowe będą wahać się w bardzo niewielkim przedziale. Płynny kierowany kurs walutowy i stały (sztywny) kurs walutowy Kiedy bank centralny interweniuje na rynku walutowym w taki sposób, że kurs waluty różni się od tego, jaki ukształtowałby się w wyniku nieskrępowanego działania sił rynkowych, mamy do czynienia z płynnym kierowanym kursem walutowym lub stałym (sztywnym) kursem walutowym. Płynny kierowany kurs walutowy (ang. soft peg , dirty floating exchange rate ) to system kursowy, w którym państwo zwykle pozwala rynkowi ustalać poziom kursu walutowego, ale w niektórych przypadkach, zwłaszcza jeśli zmienia się on zbyt szybko w jednym kierunku, dopuszcza interwencję banku centralnego na rynku walutowym. Natomiast w przypadku stałego kursu walutowego ( sztywnego kursu walutowego ) (ang. hard peg , fixed exchange rate ), bank centralny ustala stałą wartość kursu, którego będzie konsekwentnie bronił za pomocą transakcji dokonywanych na rynku walutowym. Załóżmy, że rynkowy kurs wymiany reala brazylijskiego w stosunku do dolara amerykańskiego wynosi 35 centów za reala przy dziennym wolumenie obrotów równym 15 mld reali, co ilustruje równowaga w punkcie E 0 na panelach (a) i (b) . Jednak bank centralny Brazylii uważa, że kurs wymiany powinien wynosić 30 centów za reala, jak jest to pokazane na panelu (a). Być może Brazylia potrzebuje niższego kursu walutowego w celu pobudzenia eksportu. Albo brazylijskie władze monetarne uważają, że obecny rynkowy kurs walutowy jest wyższy niż długoterminowy parytet siły nabywczej reala, więc starają się w ten sposób minimalizować wahania ceny reala wyrażonej w dolarach amerykańskich, utrzymując kurs waluty krajowej na poziomie niższym niż rynkowy. Być może też jakiś czas temu bank centralny ustalił docelowy poziom kursu walutowego, a teraz chce go utrzymać dla zachowania stabilności waluty. Bez względu na przyczynę, jeśli bank centralny Brazylii zamierza utrzymać kurs wymiany poniżej poziomu rynkowego, musi zmierzyć się z faktem, że przy 30 centach za reala popyt na reale na rynku walutowym, wynoszący 17 mld, jest większy niż podaż reali równa 13 mld. Wpływ banku centralnego na kurs walutowy Panel (a) Jeśli kurs walutowy jest ustalony poniżej punktu równowagi rynkowej, zapotrzebowanie na walutę jest większe niż jej ilość oferowana na rynku. Panel (b) Jeśli kurs walutowy jest ustalony powyżej punktu równowagi rynkowej, zapotrzebowanie na walutę jest niższe niż jej ilość oferowana na rynku. Brazylijski bank centralny może osłabić kurs walutowy reala na dwa sposoby. Jednym z nich jest zastosowanie ekspansywnej polityki pieniężnej, która prowadzi do obniżenia stóp procentowych. Na rynku walutowym niższe stopy procentowe zmniejszą popyt na reale i zwiększą podaż reala oraz doprowadzą do deprecjacji brazylijskiej waluty. Jednak banki centralne rzadko stosują tę metodę, ponieważ obniżanie stóp procentowych w celu osłabienia waluty może być sprzeczne z wewnętrznymi celami polityki pieniężnej. Drugim sposobem jest bezpośrednie zaangażowanie się banku centralnego Brazylii w handel realem na rynku walutowym. Bank centralny może zwiększyć podaż pieniądza (w tym przypadku podaż reali) i wykorzystać dodatkowe reale do zakupu walut obcych. W ten sposób może pokryć różnicę między wielkością zapotrzebowania na reale a liczbą reali oferowaną na rynku walutowym. Panel (b) przedstawia sytuację odwrotną. W tym przypadku brazylijski bank centralny chciałby doprowadzić do wyższego kursu wymiany (40 centów za reala) niż wynosi kurs rynkowy (35 centów za reala). Być może Brazylia potrzebuje silniejszej waluty, aby zmniejszyć popyt globalny i zahamować inflację, a może władze monetarne uważają, że obecny kurs rynkowy jest niższy niż kurs wg parytetu siły nabywczej. Bez względu na powód, przy wyższym od rynkowego kursie wymiany liczba reali oferowana na rynku (16 mld) jest większa niż zapotrzebowanie na reale (14 mld). Bank centralny Brazylii może wykorzystać restrykcyjną politykę pieniężną do podniesienia stóp procentowych, co zwiększy popyt na reale i zmniejszy ich podaż na rynku walutowym oraz doprowadzi do aprecjacji reala. Alternatywnie bank centralny Brazylii może bezpośrednio uczestniczyć w handlu realem na rynku walutowym. W takim przypadku, przy nadmiernej podaży własnej waluty na rynku walutowym, bank centralny musi wykorzystać rezerwy obcych walut, np. dolarów amerykańskich, aby kupić własną walutę i w ten sposób doprowadzić do jej aprecjacji. Zarówno kurs płynny kierowany, jak i kurs stały (sztywny) wymagają interwencji banku centralnego na rynku walutowym. W przypadku sztywnego kursu walutowego określony kurs wymiany musi być zapewniony przez cały czas. Natomiast system kursu płynnego kierowanego pozwala zwykle na niewielkie wahania kursowe w krótkim okresie (kilka miesięcy lub rok) oraz na większe wahania w długim okresie, ale ma na celu uniknięcie ekstremalnych wahań krótkoterminowych. Dylematy związane z regulowaniem kursów walutowych Jeśli kraj decyduje się na zmianę systemu kursu walutowego i odejście od kursu płynnego, musi rozstrzygnąć wiele dylematów. Jeśli bank centralny chce wykorzystywać politykę pieniężną do zmiany poziomu kursu walutowego, nie może jednocześnie stosować jej jako narzędzia do rozwiązywania problemów związanych z inflacją lub recesją. Z kolei jeśli bank centralny interweniuje na rynku walutowym poprzez kupno i sprzedaż walut obcych, musi zmierzyć się z wyzwaniem, jakim jest zagospodarowanie swoich rezerw walutowych. Wreszcie system stałego (sztywnego) kursu walutowego może być również źródłem zmienności na rynku walutowym. Na przykład możliwość interwencji banku centralnego na rynku walutowym prowadzi do powstania plotek o tym, czy i kiedy takie interwencje będą miały miejsce, a dealerzy walutowi mogą na te plotki reagować. Rozważmy kolejno wszystkie przywołane powyżej kwestie. Jedną z podstawowych obaw związanych z funkcjonowaniem kursów regulowanych jest to, że po ich wprowadzeniu polityka pieniężna nie jest już skoncentrowana wyłącznie na kontrolowaniu inflacji i zapobieganiu recesji, ale musi również uwzględniać sytuację na rynku walutowym. Na przykład gdy kraj ustala swój kurs walutowy na sztywnym poziomie, może znaleźć się w sytuacji, w której chciałby zastosować ekspansywną politykę pieniężną do walki z recesją, ale nie może tego zrobić, ponieważ taka polityka doprowadziłaby do deprecjacji waluty i stały poziom kursu byłby niemożliwy do utrzymania. W przypadku kursu płynnego kierowanego bank centralny może czasami zignorować konieczność interwencji na rynku walutowym i skupić się na walce z inflacją lub recesją, a w innych przypadkach może zignorować walkę z inflacją lub recesją i skoncentrować się na utrzymaniu odpowiedniego poziomu kursu walutowego. W systemie sztywnego kursu walutowego charakter krajowej polityki pieniężnej nie jest już determinowany wielkością inflacji lub bezrobocia, ale koniecznością utrzymania kursu walutowego na stałym poziomie. Kolejne wyzwanie pojawia się, gdy bank centralny interweniuje bezpośrednio na rynku walutowym. Jeśli znajdzie się w sytuacji, w której nieustannie sprzedaje własną walutę, będzie kupował waluty innych krajów, np. dolary amerykańskie lub euro, czyli tworzył rezerwy walutowe (ang. reserves ). Utrzymywanie dużych rezerw walutowych wiąże się z kosztem alternatywnym, a banki centralne nie będą chciały zwiększać takich rezerw bez ograniczeń. Ponadto polityka banku centralnego, która powoduje duży wzrost podaży pieniądza, może doprowadzić do znacznego zwiększenia się popytu globalnego i inflacji. Natomiast gdy bank centralny chce kupić własną walutę na rynku walutowym, może to zrobić poprzez sprzedaż swoich rezerw walutowych, np. dolarów amerykańskich lub euro. Jednak w momencie, w którym rezerwy zostaną wyczerpane, bank centralny nie może dalej stosować tej metody do utrzymywania kursu swojej waluty na założonym z góry poziomie. Zatem kupowanie walut obcych na rynkach walutowych może być kosztowne i grozić inflacją, a sprzedaż walut obcych jest możliwa tylko do momentu, w którym rezerwy banku centralnego całkowicie się wyczerpią. Jeszcze inną kwestią jest to, że gdy bank centralny reguluje kurs walutowy, może nieumyślnie stworzyć kolejny czynnik, który przełoży się na dodatkowe wahania ceny waluty lokalnej. W systemie kursu płynnego kierowanego dealerzy walutowi i inwestorzy międzynarodowi reagują na każdą plotkę o tym, jak lub kiedy bank centralny będzie interweniował na rynku w celu zmiany kursu walutowego, a ich reakcja (uzasadniona lub nie) na takie pogłoski prowadzi do pogłębienia wahań kursowych. Zatem mimo że system kursu płynnego kierowanego ma na celu ograniczenie krótkookresowych wahań kursowych, istnienie takiego systemu może czasami wręcz je zwiększyć, ponieważ międzynarodowi inwestorzy starają się przewidywać interwencje banku centralnego. Poniższa ramka „Poznaj szczegóły” pokazuje skutki międzynarodowych przepływów kapitału (ang. international capital flows ), który wędruje między państwami głównie w postaci inwestycji portfelowych. W jaki sposób podatki Tobina ograniczają skalę przepływów kapitału? Niektóre kraje, takie jak Chile i Malezja, starały się zmniejszyć wahania kursów swoich walut poprzez ograniczenie skali napływu i odpływu międzynarodowego kapitału finansowego. Rząd może prowadzić takie działania za pomocą podatków lub regulacji. Podatki od międzynarodowych przepływów kapitału są nazywane podatkami Tobina (ang. Tobin taxes ), na cześć Jamesa Tobina ), laureata Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii z 1981 r., który zaproponował na swoim wykładzie w 1972 r. wprowadzenie takiego podatku. Na przykład państwo może opodatkować wszystkie transakcje walutowe, albo też próbować opodatkować krótkoterminowe inwestycje portfelowe (ang. portfolio investment ) zwalniając jednocześnie z podatku długoterminowe zagraniczne inwestycje bezpośrednie (ang. foreign direct investment ). Kraje mogą również wykorzystać regulacje, aby zakazać pewnych rodzajów inwestycji zagranicznych lub utrudnić międzynarodowym inwestorom finansowym wycofywanie kapitału z danego kraju. Celem takiej polityki jest ograniczenie skali międzynarodowych przepływów kapitału, zwłaszcza krótkookresowych inwestycji portfelowych, w nadziei, że zmniejszy to ryzyko dużych wahań kursowych, które mogą doprowadzić do katastrofy makroekonomicznej. Jednak propozycje ograniczenia międzynarodowych przepływów finansowych (ang. international financial flows ) napotykają poważne trudności praktyczne. Podatki są nakładane przez rządy krajowe, a nie międzynarodowe. Jeśli jeden rząd nałoży podatek Tobina na transakcje walutowe przeprowadzane na jego terytorium, firma mająca siedzibę np. na Kajmanach, czyli wyspiarskim kraju na Karaibach dobrze znanym jako raj podatkowy, może w dalszym ciągu z łatwością działać na rynku walutowym. W globalnej gospodarce, jeśli dobra i usługi mogą przepływać bez przeszkód i dodatkowych kosztów przez granice państwowe, płatności również muszą być przez te granice transferowane. W rzeczywistości niezwykle trudne – lub wręcz niemożliwe – wydaje się udzielanie przez państwo zezwoleń tylko na przepływy płatności związanych z dobrami i usługami, przy jednoczesnym ograniczaniu lub opodatkowywaniu innych przepływów kapitału finansowego. Jeśli kraj uczestniczy w handlu międzynarodowym, musi również uczestniczyć w międzynarodowych przepływach kapitału. Kraje na całym świecie, zwłaszcza te o niskich dochodach, zabiegają o inwestycje zagraniczne, które mogą przyspieszyć rozwój gospodarczy. Regulacje zniechęcające do międzynarodowych inwestycji finansowych mogą wprawdzie zapobiec pewnym możliwym szkodom, ale jednocześnie ograniczają znacznie większe potencjalne korzyści będące konsekwencją przepływów kapitałowych. System stałego (sztywnego) kursu walutowego nie pozwala na krótkookresowe wahania kursowe. Jeśli rząd najpierw ogłosi stały kurs walutowy, a później zmieni zdanie – gdyż np. nie będzie chciał utrzymywać wysokich stóp procentowych lub wysokiego poziomu rezerw walutowych – wówczas skutkiem porzucenia systemu kursu stałego może być jego dramatyczna wręcz zmiana. W połowie pierwszej dekady XXI w. ok. jedna trzecia krajów świata miała system kursu płynnego kierowanego, a ok. jedna czwarta stosowała system stałego (sztywnego) kursu walutowego. Ogólną tendencją w latach 90. XX w. było odejście od systemu kursu płynnego kierowanego na rzecz kursu w pełni płynnego lub stałego. Paradoksalnie zmiany te były konsekwencją relatywnego sukcesu, jakim okazało się wprowadzenie systemu kursu płynnego kierowanego. Prowadzona w umiejętny sposób polityka kursu płynnego kierowanego może przez pewien czas skutkować bardzo niewielkimi wahaniami kursów wymiany i w efekcie przedsiębiorstwa (w tym banki) zaczynają działać tak, jakby w kraju funkcjonował kurs sztywny. W takiej sytuacji, kiedy kurs walutowy jednak się zmieni, skutki będą szczególnie bolesne, ponieważ firmy nie zaplanowały i nie zabezpieczyły się przed ewentualnymi wahaniami kursowymi. Argumentowano więc, że lepiej jest albo jasno stwierdzić, że kurs wymiany ma być w pełni płynny, albo stały, zamiast wybierać opcję pośrednią w postaci kursu płynnego kierowanego, który może się okazać najgorszym dostępnym rozwiązaniem. Wspólna waluta Jeszcze inny system walutowy polega na tym, że kraj wybiera walutę, jaka występuje w innym kraju lub grupie państw. Sytuacja taka jest nazywana przyjęciem wspólnej waluty (ang. merged currency ). Wspólna waluta całkowicie eliminuje ryzyko kursowe. Tak jak nikt nie martwi się wahaniami kursowymi podczas handlu towarami między Nowym Jorkiem a Kalifornią, tak samo Europejczycy wiedzą, że wartość euro będzie taka sama w Niemczech i Francji oraz w innych krajach europejskich, które tworzą Unię Gospodarczo-Walutową (lub po prostu „strefę euro”). Jednak wspólna waluta również generuje problemy. Podobnie jak system stałego kursu walutowego, wspólna waluta oznacza, że kraje całkowicie zrezygnowały ze swojej polityki pieniężnej i przekazały ją w inne ręce. Ekwador, który używa dolara amerykańskiego jako swojej waluty, nie ma głosu w kwestii tego, czy System Rezerwy Federalnej podnosi, czy obniża stopy procentowe. Europejski Bank Centralny (EBC), który określa politykę pieniężną dla strefy euro, ma co prawda w swojej Radzie Prezesów (która stanowi główny organ decyzyjny EBC) przedstawicieli wszystkich krajów strefy euro, jednak z punktu widzenia pojedynczego państwa, np. Portugalii, decyzje Europejskiego Banku Centralnego dotyczące polityki pieniężnej nie muszą odpowiadać tym, które podjąłby portugalski bank centralny. Powyższe cztery systemy kursowe mogą niekiedy wywoływać bardzo podobne skutki. Na przykład system kursu płynnego kierowanego, w ramach którego bank centralny niezwykle rzadko interweniuje na rynku walutowym, będzie w istocie bardzo podobny do całkowicie płynnego kursu walutowego. I odwrotnie, system kursu płynnego kierowanego, w którym bank centralny często interweniuje w celu utrzymania kursu na określonym poziomie, będzie przypominać system kursu stałego. Decyzja o przyjęciu wspólnej waluty z innymi krajami jest w gruncie rzeczy decyzją o przyjęciu trwale sztywnego kursu wymiany z nimi. przedstawia krótkie podsumowanie zalet i wad różnych systemów kursowych. Porównanie różnych systemów kursu walutowego Wyszczególnienie Kurs płynny Kurs płynny kierowany Kurs stały (sztywny) Wspólna waluta Silne krótkookresowe wahania kursów walut Często występują Są rzadziej spotykane Nie występują, chyba że ma miejsce zmiana poziomu kursu walutowego Nie występują Silne długookresowe wahania kursów walut Często występują Często występują Nie występują, dopóki nie zmieni się poziom stałego kursu walutowego, co może spowodować znaczną zmienność kursu Nie występują Zdolność banku centralnego do prowadzenia antycyklicznej polityki pieniężnej Elastyczne kursy walut wzmacniają politykę pieniężną W pewnym stopniu występuje, chociaż może pojawić się konflikt między polityką kursu walutowego a polityką antycykliczną Bardzo mała; bank centralny musi utrzymywać stały kurs walutowy Żadna; kraj nie posiada własnej waluty Utrzymywanie rezerw walutowych Nie ma potrzeby utrzymywania rezerw Utrzymywanie umiarkowanych rezerw, które zmieniają się w czasie Utrzymywanie dużych rezerw Nie ma potrzeby utrzymywania rezerw Ryzyko, że kurs walutowy spowoduje dużą nierównowagę handlową i bardzo duży napływ lub odpływ kapitału finansowego Niskie, kurs walutowy zmienia się w sposób ciągły Niewielkie, kurs walutowy dostosowuje się w średnim okresie, a niekiedy również w krótkim okresie Duże, kurs walutowy może być znacznie powyżej lub poniżej poziomu rynkowego Kurs walutowy nie może się dostosować Część makroekonomii zajmująca się handlem zagranicznym i międzynarodowymi przepływami finansowymi (czyli tzw. ekonomia gospodarek otwartych lub ekonomia międzynarodowa) byłaby znacznie prostsza, gdyby cały świat miał jedną walutę i jeden bank centralny. Kursy wymiany między różnymi walutami komplikują obraz, jaki ekonomiści próbują stworzyć. Jeśli to wyłącznie rynki finansowe ustalają kursy wymiany, wykazują one znaczne wahania, ponieważ inwestorzy portfelowi skoncentrowani są na krótkim okresie i podejmują decyzje na podstawie swoich oczekiwań co do niedalekiej przyszłości. Jeśli bank centralny próbuje interweniować na rynkach walutowych w systemie kursu płynnego kierowanego lub kursu stałego, rezygnuje przynajmniej z części możliwości wykorzystania polityki pieniężnej do walki z inflacją i recesją oraz ryzykuje wywołanie jeszcze większych wahań kursów walutowych. Wśród ekonomistów nie ma zgody w kwestii tego, który z systemów kursu walutowego jest najlepszy: płynny, płynny kierowany, stały czy też wspólna waluta. Wybór zależy zarówno od tego, jak skutecznie bank centralny może wdrożyć określoną politykę kursową, jak i od sprawności krajowych przedsiębiorstw (w tym banków) w dostosowywaniu się do różnych systemów kursu walutowego. Gospodarka, która dość dobrze radzi sobie z osiąganiem czterech głównych celów ekonomicznych (tj. szybkiego wzrostu gospodarczego, niskiej inflacji, niskiego bezrobocia i zrównoważonego bilansu handlowego), najprawdopodobniej będzie dobrze funkcjonować przy każdym systemie kursu walutowego. Analogicznie, żaden system kursu walutowego nie uratuje gospodarki, której nie udaje się osiągnąć tych celów. Natomiast wspólna waluta stosowana w krajach, których kondycja i sposób funkcjonowania gospodarki znacznie się różnią, może powodować odrębne problemy związane z brakiem możliwości prowadzenia niezależnej polityki pieniężnej dostosowanej do lokalnych warunków. Czy silniejszy dolar jest korzystny dla gospodarki USA? Kurs dolara jest jego ceną wyrażoną w walutach innych krajów. To, czy wyższa cena jest korzystna, czy niekorzystna, zależy od tego, po której stronie transakcji rynkowej się znajdujemy. Sprzedawcy odnoszą korzyści z wyższych cen, a kupujący na nich tracą. Silniejszy dolar sprzyja amerykańskiemu importowi (i ludziom pracującym dla amerykańskich importerów) oraz amerykańskim inwestycjom za granicą. Jest również korzystny dla turystów z USA udających się do innych krajów. Silniejszy dolar oznacza jednak problemy dla amerykańskiego eksportu (oraz pracowników amerykańskich branż eksportowych) i jest niekorzystny dla inwestycji zagranicznych w Stanach Zjednoczonych, prowadząc np. do wyższych stóp procentowych w USA. Nie sprzyja także zagranicznym turystom odwiedzających USA (w tym również amerykańskim hotelom, restauracjom i innych podmiotom z branży turystycznej). Krótko mówiąc, pytanie o to, czy lepsza jest waluta mocniejsza, czy słabsza, jest trudniejsze, niż mogłoby się wydawać. Odpowiedź brzmi: to zależy dla kogo. Podsumowanie Wyróżniamy następujące podstawowe systemy kursu walutowego: (a) kurs płynny, (b) kurs płynny kierowany, (c) kurs stały (sztywny) oraz (d) wspólną walutę. Wszystkie systemy kursowe mają swoje zalety i wady. W systemie płynnego kursu walutowego kurs danej waluty jest określany wyłącznie przez rynek walutowy na podstawie wzajemnego oddziaływania popytu i podaży. W systemie płynnego kursu walutowego polityka pieniężna może być skoncentrowana na zmniejszaniu inflacji i bezrobocia, a kurs waluty może się dostosowywać do inflacji i stóp procentowych; pojawia się jednak ryzyko, że wahania kursowe mogą być czasami bardzo gwałtowne. W systemie kursu płynnego kierowanego kurs walutowy jest zwykle ustalany rynkowo, ale czasami bank centralny interweniuje, aby wpłynąć na jego wysokość. Jednak kurs płynny kierowany może powodować dodatkowe wahania kursowe, ponieważ rynki walutowe próbują przewidywać skalę i kierunki interwencji banku centralnego. W systemie stałego (sztywnego) kursu walutowego o poziomie kursu walutowego decyduje państwo. W systemie stałego kursu walutowego wahania kursowe nie występują (chyba że bank centralny dokona zmiany poziomu kursu), ale kraj musi skoncentrować swoją politykę pieniężną na obronie kursu walutowego, a nie inflacji czy recesji. Kiedy kraj posiada walutę wspólną z innym krajem, rezygnuje z autonomicznej polityki pieniężnej. Bank centralny może interweniować na rynkach walutowych na dwa sposoby. Może podnosić lub obniżać stopy procentowe, aby wzmacniać lub osłabiać walutę. Może również bezpośrednio kupować lub sprzedawać walutę na rynku walutowym. Polityka pieniężna może mieć różne cele, na przykład: (a) niską inflację; (b) niską inflację lub niskie bezrobocie w zależności od tego, który cel jest bardziej pożądany; (c) utrzymywanie stabilnej i przewidywalnej wielkości podaży pieniądza. Pytania sprawdzające W jaki sposób restrykcyjna polityka pieniężna wpływa na kurs walutowy, eksport netto, globalne popyt i podaż? Restrykcyjna polityka pieniężna, podnosząc krajowe stopy procentowe, powoduje aprecjację waluty. Mocniejsza waluta ogranicza eksport, który z perspektywy zagranicznych nabywców jest teraz droższy, a stymuluje import, który z punktu widzenia krajowych nabywców jest tańszy. Mniejszy eksport i większy import powodują spadek eksportu netto (X – Z), co prowadzi do spadku popytu globalnego. Rezultatem jest spadek PKB, wzmocniony przez oddziaływanie restrykcyjnej polityki pieniężnej na krajowe wydatki inwestycyjne. Jednak tańszy import, szczególnie jeśli dotyczy surowców i nakładów w procesie produkcji, może pobudzać wzrost podaży globalnej, przywracając PKB do poziomu potencjalnego, ale przy niższych cenach. Bank centralny może spowodować, aby wartość waluty krajowej malała w nieskończoność, ale nie może sprawić, aby wartość waluty krajowej w nieskończoność rosła. Dlaczego? Aby wartość waluty krajowej malała, bank centralny musi jedynie zwiększać jej podaż na rynku. Może „drukować” tyle pieniądza krajowego, ile chce. Aby wartość waluty krajowej rosła, bank centralny musi kupować walutę krajową na rynku, płacąc w walucie obcej. Ponieważ żaden bank centralny nie ma nieskończonej ilości rezerw walutowych, nie może kupować waluty krajowej w nieskończoność. Czy kraj, w którym import i eksport stanowią dużą część PKB, jest bardziej skłonny do przyjęcia płynnego, czy stałego (sztywnego) kursu walutowego? Ponieważ wahania kursów walut zmieniają ceny towarów importowanych i eksportowanych, zakłócają międzynarodowe przepływy handlowe. Gdy handel zagraniczny stanowi dużą część krajowego PKB, korzystniejszy jest system stałego kursu walutowego minimalizujący zakłócenia w przepływach handlowych. Sprawdź wiedzę Jaka jest różnica między płynnym kursem walutowym, płynnym kierowanym kursem walutowym, stałym (sztywnym) kursem walutowym i dolaryzacją? Wymień główne zalety i wady różnych systemów kursu walutowego. Ćwicz myślenie krytyczne Wiele krajów rozwijających się, takich jak Meksyk, ma umiarkowane lub wysokie stopy inflacji. Jednocześnie handel międzynarodowy odgrywa w ich gospodarkach ważną rolę. Jaki system kursu walutowego w stosunku do amerykańskiego dolara byłby najlepszy dla waluty takiego kraju? Co twoim zdaniem mogłoby skłonić kraj tworzący strefę euro do powrotu do własnej waluty? Bibliografia Friedman, Milton. Capitalism and Freedom . Chicago: University of Chicago Press, 1962. płynny kurs walutowy (ang. floating exchange rate ) system kursu walutowego, w ramach którego cena danej waluty jest określana wyłącznie w drodze interakcji kupujących i sprzedających na rynku walutowym stały (sztywny) kurs walutowy (ang. hard peg , fixed exchange rate ) system kursu walutowego, w ramach którego bank centralny ustala jego stałą i niezmienną wartość i za pomocą różnego rodzaju działań broni tego poziomu międzynarodowe przepływy kapitału (ang. international capital flows ) przepływy kapitału finansowego pomiędzy krajami w postaci inwestycji portfelowych lub bezpośrednich wspólna waluta (ang. merged currency ) system walutowy, w ramach którego jeden kraj decyduje się na wykorzystywanie waluty innego kraju, lub grupa krajów wykorzystuje wspólną walutę (tak jak ma to miejsce w krajach strefy euro) płynny kierowany kurs walutowy (ang. soft peg , dirty floating exchange rate ) system kursu walutowego, w ramach którego kurs walutowy zwykle jest ustalany na rynku, ale w niektórych przypadkach, zwłaszcza jeśli istnieje wysokie prawdopodobieństwo gwałtownych zmian kursu walutowego w jednym kierunku, bank centralny będzie interweniował na rynku walutowym podatki Tobina (ang. Tobin taxes ) hipotetyczny podatek, który miałby być nakładany na transakcje dokonywane na międzynarodowym rynku finansowym w celu zmniejszenia skali przepływów kapitału pomiędzy krajami

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Zawieszenie pracy rządu federalnego (shutdown) a funkcjonowanie parków narodowych w USA Park Narodowy Yellowstone jest jedną z wielu instytucji publicznych, które musiały zostać zamknięte podczas zawieszenia pracy rządu federalnego w Stanach Zjednoczonych w październiku 2013 r. (Źródło: modyfikacja pracy „daveynin”/flickr Creative Commons). Zamknięcie Parku Narodowego Yellowstone Masz za sobą długą podróż, aby zobaczyć Park Narodowy Yellowstone w pięknym październiku 2013 r., ale okazało się, że jest… zamknięty. Zamknięty! Ale dlaczego? W październiku 2013 r. doszło do dwutygodniowego częściowego zawieszenia pracy rządu USA. Wiele finansowanych z budżetu federalnego służb i instytucji, np. parki narodowe, przestało pracować, a 800 tys. ludzi zwolniono. Turyści byli zszokowani, podobnie jak reszta świata: Kongres i prezydent USA nie byli w stanie dojść do porozumienia w sprawie budżetu. Republikanie i Demokraci spierali się o priorytety w wydatkach państwa i nie mogli uchwalić zwiększenia limitu długu publicznego. W każdym roku budżet Stanów Zjednoczonych, który wynosi ponad 3 bln dol., musi zostać zatwierdzony przez Kongres i podpisany przez prezydenta. Dwie trzecie budżetu to należności i inne obowiązkowe wydatki państwa realizowane automatycznie, gdy tylko dane programy zostaną uchwalone. Z debatą budżetową powiązana była kwestia zwiększenia pułapu zadłużenia, czyli tego, jak wysoki może być dług publiczny rządu USA. Izba Reprezentantów odmówiła zatwierdzenia ustaw o finansowaniu rządu, jeśli nie będą zawierały przepisów mających na celu wstrzymanie lub zmianę Ustawy o przystępnej cenie opieki zdrowotnej (ang. Affordable Health Care Act ) (potocznie znanej jako Obamacare ). Z każdym dniem Stany Zjednoczone coraz bardziej zbliżały się do momentu, w którym nie będą mogły spłacać swoich zobowiązań. Dlaczego budżet państwa wywołuje tak gorące debaty? Co by się stało, gdyby Stany Zjednoczone faktycznie przestały spłacać swoje długi? W tym rozdziale omówimy budżet państwa, podatki i politykę fiskalną. Przyjrzymy się również deficytowi budżetowemu i zadłużeniu publicznemu. Wprowadzenie do tematu budżetu państwa i polityki fiskalnej Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Czym są wydatki państwa i podatki W jaki sposób powstaje deficyt budżetowy i czym jest dług publiczny Jak można wykorzystać politykę fiskalną do walki z recesją, bezrobociem i inflacją Jak działają automatyczne stabilizatory koniunktury Jakie są praktyczne problemy związane z uznaniową (dyskrecjonalną) polityką fiskalną Jakie wyzwania wiążą się z kwestią zrównoważonego budżetu Rząd i jednostki samorządu terytorialnego posiadają własne budżety, na które składają się dochody, jakie spodziewają się otrzymać z podatków i innych źródeł (np. ceł), a także planowane wydatki. Budżety mogą radykalnie się zmienić w ciągu kilku lat, ponieważ decyzje polityczne i nieoczekiwane zdarzenia zakłócają wcześniejsze plany dochodów podatkowych i wydatków publicznych. W tym rozdziale ponownie przyjrzymy się polityce fiskalnej (ang. fiscal policy ). Jest ona jednym z dwóch narzędzi polityki gospodarczej służących natychmiastowemu poprawianiu stanu gospodarki (drugim jest polityka pieniężna). Bank centralny prowadzi politykę pieniężną, natomiast za politykę fiskalną odpowiada rząd. Dyskusja na temat polityki fiskalnej koncentruje się na tym, jak podatki i wydatki państwa wpływają na popyt globalny. Wszystkie wydatki państwa i podatki oddziałują na gospodarkę, ale mówiąc o polityce fiskalnej, mamy na myśli przede wszystkim politykę rządu centralnego. Rozdział zaczynamy od zwięzłego przeglądu wydatków i podatków w USA i w Polsce. Następnie omówimy politykę fiskalną z perspektywy krótkookresowej, m.in. sposoby wykorzystania przez rząd podatków i wydatków do walki z recesją, bezrobociem i inflacją, wpływ recesji i wzrostu gospodarczego na budżet państwa, a także korzyści wynikające z posiadania zrównoważonego budżetu.

Social Sciences


Wydatki państwa Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Ocenić poziom i strukturę wydatków sektora publicznego w USA w ciągu ostatnich kilku dekad Zrozumieć różnice między podatkami o charakterze regresywnym, proporcjonalnym i progresywnym Wskazać główne cele wydatków i źródła dochodów budżetu państwa w Polsce Wydatki państwa w USA obejmują szereg usług świadczonych przez władze federalne, stanowe i lokalne. Kiedy w danym roku rząd federalny wydaje więcej pieniędzy, niż zbiera z podatków, występuje deficyt budżetowy (ang. budget deficit ). I odwrotnie, kiedy dochody podatkowe w danym roku są większe niż wydatki państwa, mówimy o nadwyżce budżetowej (ang. budget surplus ). Jeśli wydatki rządowe i podatki są równe, mamy do czynienia z równowagą budżetową (ang. balanced budget ). Na przykład w 2009 r. Stany Zjednoczone zanotowały największy w historii deficyt budżetowy, w wysokości 1,4 bln dol. Stanowił on ok. 10% ówczesnego PKB kraju, co czyni go zdecydowanie największym deficytem budżetowym w stosunku do PKB od czasu gigantycznej pożyczki, którą rząd USA wykorzystał do sfinansowania swoich działań w czasie II wojny światowej. Wydatki rządu federalnego w USA Nominalne (tj. w cenach bieżących, czyli nieskorygowanych o inflację) wydatki rządu federalnego w latach 1960–2014 wzrosły ponad 38-krotnie, z 93,4 mld dol. w roku 1960 do 3,9 bln dol. w 2014. Jednak porównywanie wydatków w czasie w cenach bieżących jest mylące, bo nie uwzględnia inflacji, wzrostu liczby ludności oraz zmian w gospodarce realnej. Lepszą metodą analizy zmian wydatków państwa w czasie jest wykorzystanie danych na temat udziału wydatków państwa w PKB. Górna krzywa na pokazuje poziom wydatków federalnych wyrażony jako odsetek PKB. Pomimo powszechnego wśród Amerykanów przekonania, że ich rząd stale się rozrasta, wykres dowodzi, że przez te ponad pięć dekad wydatki federalne oscylowały w przedziale od 18% do 22% PKB. Pozostałe krzywe na przedstawiają główne kategorie wydatków federalnych: obrona narodowa, ubezpieczenia społeczne, ochrona zdrowia i odsetki. Na wykresie widać, że wydatki na obronę narodową liczone jako procent PKB od lat 60. XX w. generalnie spadały, chociaż w latach 80. XX w., w okresie rządów prezydenta Ronalda Reagana, a potem w następstwie ataków terrorystycznych z 11 września 2001 r. doszło do pewnych wzrostów. Dla kontrastu, wydatki na ubezpieczenia społeczne i ochronę zdrowia widziane jako odsetek PKB stale rosły. Wydatki na ochronę zdrowia obejmują opiekę zdrowotną dla osób w podeszłym wieku (program Medicare ) oraz dla ludzi o niskich dochodach (program Medicaid ). Program Medicaid częściowo finansują również rządy stanowe. Odsetki od długu stanowią ostatnią główną kategorię wydatków państwa na . Wydatki rządu federalnego w USA, 1960–2014 W latach 1960–2014 całkowite wydatki rządu federalnego wahały się w przedziale od ok. 18% do 22% PKB. Wprawdzie w 2009 r. były wyższe, ale do 2013 r. z powrotem spadły do wcześniejszego poziomu. Nakłady państwa na obronę narodową zmniejszyły się, podczas gdy wydatki na ubezpieczenia społeczne i ochronę zdrowia (głównie na programy Medicare i Medicaid ) wzrosły. (Źródło: Raport ekonomiczny Prezydenta, Tabele B-2 i B-22, http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/ERP-2014/content-detail.html). Każdego roku państwo pozyskuje fundusze od obywateli i obcokrajowców na pokrycie deficytu budżetowego. Robi to poprzez sprzedaż papierów wartościowych (np. obligacji skarbowych), w istocie pożyczając pieniądze od społeczeństwa i obiecując w przyszłości spłatę należności wraz z odsetkami. W latach 1961–1997 rząd Stanów Zjednoczonych (podobnie jak rząd Polski po roku 1992) prawie co roku wykazywał deficyt budżetowy, a tym samym pożyczał pieniądze od społeczeństwa. W latach 1998–2001 Stany Zjednoczone notowały nadwyżkę budżetową, po czym w budżecie znów pojawił się deficyt. Odsetki od pożyczek zaciągniętych przez rząd federalny USA w latach 60. i 70. XX w. wynosiły zazwyczaj 1–2% PKB, ale w latach 80. przekroczyły 3% PKB i utrzymywały się na tym poziomie do późnych lat 90. XX w. Rząd był w stanie spłacić część swoich wcześniejszych zobowiązań, utrzymując nadwyżkę budżetową w latach 1998–2001, a dzięki niskim stopom procentowym wydatki z tytułu odsetek od wcześniejszych pożyczek spadły z powrotem do poziomu 1,4% PKB w 2012 r. W dalszej części tego rozdziału bardziej szczegółowo omówimy kwestie dotyczące pożyczek rządowych i długu publicznego, ale najpierw musimy wyjaśnić różnicę między deficytem budżetowym a długiem publicznym. Deficyt to nie dług. Różnica między deficytem a długiem odnosi się do horyzontu czasowego. Deficyt budżetowy (lub nadwyżka budżetowa ) dotycza stanu budżetu państwa w danym roku. Natomiast dług publiczny (ang. government debt ) narasta w czasie. Jest to suma wszystkich przeszłych deficytów i nadwyżek. Jeśli pożyczasz 10 000 zł rocznie na każde z pięciu lat studiów, twój roczny deficyt wynosi 10 000 zł, ale skumulowany dług w ciągu pięciu lat urośnie do 50 000 zł. Pięć kategorii wydatków: dopłaty do rent i emerytur (ubezpieczenia społeczne), ochrona zdrowia, pomoc społeczna, edukacja i infrastruktura stanowiło blisko 67% wszystkich wydatków budżetu państwa w Polsce w 2020 r., jak pokazano na . Pozostałe 33% obejmuje wszystkie inne kategorie wydatków, m.in.: rynek pracy, obronę narodową, bezpieczeństwo i sprawiedliwość, środowisko, naukę i szkolnictwo wyższe. Całkowite wydatki budżetu państwa w 2020 r. wyniosły 1 058 772 mln zł. Struktura wydatków budżetu państwa w Polsce w roku 2020 Około 67% wydatków budżetu państwa w Polsce w 2020 r. przeznaczono na pięć najważniejszych dziedzin: ubezpieczenia społeczne, ochronę zdrowia, pomoc społeczną, edukację i infrastrukturę. Na wszystkie pozostałe obszary zostało zatem 33%. (Źródło: www.mf.gov.pl). Podatki Ekonomiści są zgodni, że podatki mogą zostać nałożone zarówno na strumienie, jak i zasoby. W tym pierwszym przypadku opodatkowane mogą zostać zarówno dochody i przychody, jak też wydatki. Natomiast opodatkowanie zasobów będzie dotyczyć różnych składników majątku. Podatki mogą być nałożone na dochody osób fizycznych i prawnych i obciążać dochód wypracowany przez wszystkie czynniki produkcji (pracę, kapitał i ziemię). Niektóre zryczałtowane sposoby poboru podatku od osób prawnych istniejące w Polsce (np. karta podatkowa, którą podmioty gospodarze mogły wybrać jako sposób opodatkowania do końca 2021 r.) sprawiają, że podatki te zyskują charakter przychodowy. Natomiast podatki nakładane na wydatki to przede wszystkim podatki konsumpcyjne: podatek od towarów i usług (VAT) i podatek akcyzowy. Podatki obciążające zasoby to w przeważającej części podatki majątkowe, które dotyczą nieruchomości (m.in.: podatek rolny, leśny, podatek od nieruchomości), ruchomych składników majątku (podatek od środków transportowych) oraz spadków i darowizn. Klasyfikacja stosowana przez OECD jako podatki traktuje również cła, jednak zgodnie z definicją obecną w polskim prawie nie mogą być one uważane za ten rodzaj danin publicznych. Zawierają bowiem w sobie element ekwiwalentności (nabywamy pozwolenie na wwóz albo wywóz towarów). Ekonomiści dzielą również podatki na bezpośrednie i pośrednie. Te pierwsze bezpośrednio obciążają podmiot podatku, czyli podatnika, i stanowią jego koszt. W polskim systemie prawnym podatkami bezpośrednimi są m.in.: podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT), podatek dochodowy od osób prawnych (CIT), podatek od spadków i darowizn. Natomiast podatki pośrednie swoją nazwę wywodzą od sposobu ich poboru. Są one płacone przy zakupie obciążonych nimi dóbr lub usług, a nie bezpośrednio w urzędzie skarbowym. W Polsce do podatków pośrednich zaliczamy: podatek od towarów i usług (VAT), podatek akcyzowy i podatek od gier. Poza wskazanymi powyżej w Polsce i na świecie funkcjonują lub funkcjonowały różne inne, nietypowe podatki. Możemy do nich zaliczyć m.in.: Podatek od czystego (zazwyczaj) powietrza, czyli tzw. opłata klimatyczna dla turystów. Jej maksymalna stawka w 2023 r. to 5,40 zł za nocleg w mieście mającym status uzdrowiska oraz 2,80 zł w pozostałych. Większość gmin ustala zazwyczaj poziom maksymalny lub zbliżony do maksymalnego. Podatek od kart i zapalniczek. Od kart do gry w pokera czy układania pasjansa też trzeba było płacić podatek. W Polsce zniesiono go stosunkowo niedawno, bo w 2009 r., ale wcześniej funkcjonował przez kilkadziesiąt lat. Karty obciążone były akcyzą, a więc podatkiem nakładanym też na papierosy, alkohol czy paliwa. Przed wojną wynosiła ona od 1,30 zł do 10 zł, w zależności od liczby kart w talii i ich przeznaczenia. Na akcyzę od kart do gry zezwala cały czas Unia Europejska, choć nie są nią objęte karty do gry dla dzieci. „Bykowe”, formalnie zwane podatkiem od bezdzietności i stanu kawalerskiego, obowiązywało na początku PRL-u. Zlikwidowano je pod koniec lat 60. XX w. Było płacone zarówno przez kobiety, jak i przez mężczyzn. Podatek reprograficzny, czyli opłata, jaką wnoszą producenci i importerzy magnetofonów, magnetowidów, nagrywarek DVD i CD, kserokopiarek czy skanerów. Słowem, wszystkich urządzeń mogących posłużyć do kopiowania książek, filmów czy innych dzieł. Od niedawna taksą obłożone są nawet aparaty fotograficzne. Podatek wprowadzono w Polsce w 1994 r. razem z ustawą o prawie autorskim. Ma być rekompensatą dla twórców za możliwość powielania ich prac. Jego wysokość waha się od 0,001% do 3% wartości sprzedanych urządzeń. Opłatę uiszczać muszą też producenci czystych nośników takich jak płyta CD czy DVD, a nawet papiernie sprzedające ryzy papieru do ksero. Podatek od solariów w USA (dodatkowo 10% wartości usługi) czy podatek od basenów przydomowych w Grecji (800 euro rocznie). W Polsce, inaczej niż w Stanach Zjednoczonych, istnieją dwie główne kategorie podatków, które przynoszą budżetowi centralnemu największe dochody. Są to podatki nałożone na konsumpcję (podatek od towarów i usług – VAT i podatek akcyzowy) oraz podatki dochodowe (podatek dochodowy od osób fizycznych – PIT i podatek od dochodów osób prawnych – CIT). W Stanach Zjednoczonych nie istnieje podatek od towarów i usług, zaś podatki nałożone na konsumpcję nie odgrywają tak istotnej roli jak w Polsce i w całej UE. Kiedy większość ludzi myśli o podatkach, pierwszym, który przychodzi im na myśl, jest podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) (ang. individual income tax , personal income tax ). Jednak wpływy z tego tytułu (68,1 mld zł) stanowiły w 2022 r. tylko niecałe 15% dochodów podatkowych budżetu państwa (465,5 mld zł) w Polsce. Najważniejszym źródłem dochodów państwa jest podatek od towarów i usług (234,3 mld zł), który odpowiadał za ponad 50% wpływów podatkowych do budżetu centralnego. Sposób konstrukcji stawek dzieli podatki na progresywne, regresywne i proporcjonalne (zwane niekiedy liniowymi). Aby dobrze zrozumieć różnice między nimi, musimy wprowadzić pojęcia krańcowej stopy podatkowej (ang. Marginal Tax Rate, MTR ) i średniej stopy podatkowej (ang. Average Tax Rate, ATR ). Średnia stopa podatkowa to relacja kwoty odprowadzonego podatku i wysokości dochodu podlegającego opodatkowaniu, zaś krańcowa stopa podatkowa to stosunek kwoty podatku i będącej jego źródłem dodatkowej jednostki uzyskanego dochodu. W przypadku podatków proporcjonalnych krańcowa i średnia stopa podatkowa są sobie równe (jak to ma miejsce w podatku od dochodów kapitałowych – „podatku Belki”). Podatki progresywne (takie jak polski PIT) oznaczają, że krańcowa stopa podatkowa jest wyższa niż średnia stopa podatkowa, zaś podatki regresywne charakteryzują się relacją odwrotną: średnia stopa podatkowa jest niższa niż krańcowa. W klasycznej formule podatek regresywny funkcjonował w pierwszej połowie lat 90. na Łotwie. W 1995 r. został zastąpiony podatkiem liniowym. Regresję podatkową próbował również wprowadzić szwajcarski kanton Obelveden, czemu 1 czerwca 2007 r. sprzeciwił się Szwajcarski Sąd Federalny, uznając ten rodzaj opodatkowania za niezgodny z konstytucją. Podatek PIT jest podatkiem progresywnym (ang. progressive tax ), co oznacza, że krańcowe stawki podatkowe (ang. marginal tax rate ) rosną wraz ze wzrostem dochodów gospodarstwa domowego. Zgodnie ze stanem prawnym obowiązującym w Polsce w połowie roku 2023, jeśli twoje roczne dochody nie przekraczają 120 tys., zapłacisz podatek zgodnie ze stawką 12%, natomiast od dochodów przekraczających tę kwotę podatek wyniesie już 32%. Podatki dochodowe mogą mieć również charakter proporcjonalny lub regresywny. Jak działa krańcowa stawka podatkowa? Załóżmy, że średni miesięczny dochód podatnika wynosi 11 000 zł. Przyjmijmy również, że roczny dochód od 0 do 120 tys. zł jest opodatkowany stawką 12%, zaś wielkość powyżej tego progu stawką 32%. Ponieważ osoba w rozważanym przypadku zarabia 132 tys. zł rocznie, jej krańcowa stawka podatkowa wynosi 32%. Drugim najważniejszym źródłem dochodów do budżetu państwa w Polsce w 2022 r. był podatek akcyzowy (79,8 mld zł), czyli rodzaj selektywnego podatku pośredniego nakładanego na niektóre, ściśle określone ustawowo, produkty konsumpcyjne (są to m.in.: paliwa silnikowe, oleje opałowe i gaz, energia elektryczna, napoje alkoholowe oraz wyroby tytoniowe, jak również samochody osobowe, broń, kosmetyki, wyroby perfumeryjne, skóry futerkowe). Akcyza, jak każdy podatek pośredni, ma wpływ na cenę wyrobu, w związku z czym faktycznym podatnikiem jest tu ostateczny nabywca (konsument) danego dobra. Trzecim co do wielkości źródłem wpływów z podatków do budżetu państwa był w 2022 r. podatek dochodowy od osób prawnych (CIT) (ang. corporate income tax ) - 70,1 mld zł. W polskim systemie prawnym można dodatkowo wyróżnić podatek od czynności cywilnoprawnych, podatek od gier i do niedawna podatek od posiadania psa (zamieniony obecnie na opłatę lokalną). Podsumowanie Polityka fiskalna obejmuje wydatki państwa oraz zbierane przez państwo podatki. W ostatnich dziesięcioleciach poziom wydatków i podatków rządu federalnego w USA wyrażony jako odsetek PKB niewiele się zmienił, oscylując pomiędzy 18% a 22% PKB. Pięć głównych obszarów – dopłaty do rent i emerytur (ubezpieczenia społeczne), ochrona zdrowia, pomoc społeczna, edukacja i infrastruktura – stanowiło blisko 67% wszystkich wydatków budżetu państwa w Polsce w 2020 r. Kiedy państwo wydaje więcej, niż gromadzi z podatków, notuje deficyt budżetowy. Kiedy państwo uzyskuje z podatków więcej, niż wydaje, osiąga nadwyżkę budżetową. Jeśli wydatki państwa i podatki są równe, budżet pozostaje zrównoważony. Suma wszystkich przeszłych deficytów budżetowych i nadwyżek budżetowych składa się na dług publiczny. W przypadku podatku progresywnego osoby o wyższych dochodach płacą większy odsetek dochodu w postaci podatków niż osoby o niższych dochodach. Przykładem jest polski podatek dochodowy od osób fizycznych. W podatku proporcjonalnym, jakim jest np. podatek od dochodów kapitałowych, wszyscy – niezależnie od poziomu dochodów – płacą taką samą część dochodu w postaci podatków. Podatek regresywny występuje wtedy, gdy osoby o wysokich dochodach płacą niższą część dochodu w postaci podatków niż osoby o niskich dochodach. Najważniejszym źródłem dochodów budżetu państwa w Polsce pozostają od wielu lat nałożone na konsumpcję podatki pośrednie, czyli podatek od towarów i usług (VAT) i podatek akcyzowy. Pytania sprawdzające W jaki sposób można wyrównać różnice między dochodami podatkowymi a wydatkami w sytuacji, w której państwo notuje deficyt budżetowy? Państwo może np. pożyczyć pieniądze od gospodarstw domowych lub przedsiębiorstw, sprzedając obligacje skarbowe. Na co można przeznaczyć środki wygospodarowane w ramach nadwyżki budżetowej? Środki te mogą zostać wykorzystane na spłatę długu publicznego lub zostać zwrócone podatnikom. Czy jest możliwe, że państwo corocznie notuje deficyt budżetowy, a mimo to dług publiczny liczony jako procent PKB maleje? Odpowiedź uzasadnij. Tak, państwo może wykazywać deficyt budżetowy i jednocześnie notować spadek stosunku długu publicznego do PKB. Nie jest to wcale sytuacja rzadka – występowała choćby w ostatnich latach w Polsce. Jeżeli deficyt budżetowy w danym roku jest względnie niski, a wzrost gospodarczy względnie szybki, to w ułamku przedstawiającym relację długu publicznego do PKB licznik rośnie wolniej niż mianownik, czyli cały ułamek maleje. Tak zachowywała się gospodarka amerykańska w okresie od zakończenia II wojny światowej mniej więcej do 1980 r. Czy jest możliwe, że państwo osiąga corocznie nadwyżkę budżetową, a mimo to dług publiczny (jako procent PKB) rośnie? Odpowiedź uzasadnij. Teoretycznie jest to możliwe, choć mało prawdopodobne. Wyobraźmy sobie przypadek państwa z niewielką nadwyżką budżetową osiągniętą w trakcie recesji, kiedy gospodarka się kurczy. Możliwa byłaby wówczas sytuacja, że w ułamku mierzącym relację długu do PKB spadek licznika byłby proporcjonalnie mniejszy niż spadek mianownika, więc stosunek długu publicznego do PKB wzrósłby. Załóżmy, że prezenty zostały opodatkowane według stawki 10% dla kwot do 100 tys. zł i 20% dla wszystkich kwot powyżej 100 tys. zł. Czy ten podatek będzie regresywny, czy progresywny? Progresywny. Osoby, które wręczają droższe prezenty, podlegające wyższej stawce podatkowej, zazwyczaj mają też większe dochody. Stawka podatku na ubezpieczenia społeczne w USA wynosi 6,2% od dochodów pracowników poniżej 113 tys. dol. i 0% powyżej tej kwoty. Czy podatek ten ma charakter progresywny, regresywny czy proporcjonalny? Podatek ma charakter regresywny, ponieważ osoby zamożne w ogóle nie płacą podatków od dochodu powyżej 113 000 dol. Gdy porównujemy odsetek całkowitego dochodu przeznaczony na podatki, okazuje się, że podatek na ubezpieczenia społeczne w USA uderza bardziej w osoby o niższych dochodach niż w osoby zamożniejsze. Sprawdź wiedzę Podaj kilka przykładów zmian w wydatkach państwa i podatkach, które stanowiłyby politykę fiskalną, i kilka przykładów takich zmian, których nie można byłoby zakwalifikować do tej kategorii. Czy wydatki i podatki rządu federalnego USA w ciągu ostatnich kilku dekad wykazywały tendencję wzrostową, czy spadkową? Jakie są główne kategorie wydatków budżetu państwa w Polsce? Jaka jest różnica między deficytem budżetowym, zrównoważonym budżetem i nadwyżką budżetową? Jaka jest różnica między podatkiem progresywnym, proporcjonalnym i regresywnym? Ćwicz myślenie krytyczne Dlaczego do analizy ekonomicznej lepiej jest wykorzystywać wydatki państwa mierzone jako odsetek PKB, a nie w walucie krajowej w cenach bieżących? Akcyza na papierosy i alkohol oraz w szerszym kontekście wszystkie podatki nakładane na konsumpcję są często krytykowane za swój regresywny charakter. Niemniej jednak wszyscy konsumenci płacą tę samą stawkę podatku na konkretne dobro niezależnie od swojego dochodu. Czy uważasz, że krytyka tego rozwiązania jest słuszna? Problemy W pewnym państwie w roku początkowym całkowity dług publiczny wynosi 3,5 mld dol. W pierwszym roku państwo notuje deficyt budżetowy w wysokości 400 mln dol. W drugim roku deficyt budżetu państwa jest równy 1 mld dol. W trzecim roku państwo osiąga nadwyżkę budżetową w wysokości 200 mln dol. Ile wynosi całkowity dług publiczny na koniec trzeciego roku? Bibliografia Kramer, Mattea, et. al. A People's Guide to the Federal Budget. National Priorities Project. Northampton: Interlink Books, 2012. Kurtzleben, Danielle. “10 States With The Largest Budget Shortfalls.” U.S. News & World Report . January 14, 2011. http://www.usnews.com/news/articles/2011/01/14/10-states-with-the-largest-budget-shortfalls. Miller, Rich, and William Selway. “U.S. Cities and States Start Spending Again.” BloombergBusinessweek , January 10, 2013. http://www.businessweek.com/articles/2013-01-10/u-dot-s-dot-cities-and-states-start-spending-again. Weisman, Jonathan. “After Year of Working Around Federal Cuts, Agencies Face Fewer Options.” The New York Times , October 26, 2013. http://www.nytimes.com/2013/10/27/us/politics/after-year-of-working-around-federal-cuts-agencies-face-fewer-options.html?_r=0. Chantrill, Christopher. USGovernmentSpending.com. “Government Spending Details: United States Federal State and Local Government Spending, Fiscal Year 2013.” http://www.usgovernmentspending.com/year_spending_2013USbn_15bs2n_20. budżet zrównoważony (ang. balanced budget ) sytuacja, gdy wydatki państwa są równe dochodom budżetowym deficyt budżetowy (ang. budget deficit ) sytuacja, gdy wydatki państwa są większe niż dochody budżetowe nadwyżka budżetowa (ang. budget surplus ) sytuacja, gdy wydatki państwa są mniejsze niż dochody budżetowe podatek dochodowy od osób prawnych (CIT) (ang. corporate income tax ) podatek nakładany na zyski przedsiębiorstw podatek od spadków i darowizn (ang. estate and gift tax ) podatek nakładany na kwoty dziedziczone w spadku lub przekazywane w postaci darowizn przez osoby fizyczne lub prawne innym podmiotom podatek akcyzowy (ang. excise tax ) rodzaj selektywnego podatku pośredniego nakładanego na niektóre, ściśle określone ustawowo produkty konsumpcyjne, np. paliwa silnikowe, papierosy lub alkohol podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) (ang. individual income tax , personal income tax ) podatek od dochodu (we wszystkich formach) uzyskiwanego przez osoby fizyczne krańcowa stawka podatkowa (ang. marginal tax rate ) stopa podatkowa, która odnosi się do kolejnej uzyskanej jednostki dochodu podatek progresywny (ang. progressive tax ) podatek, w którym osoby o wyższych dochodach płacą w postaci podatków większą ich część niż osoby o niskich dochodach podatek proporcjonalny (ang. proportional tax ) podatek, w którym każda osoba, niezależnie od poziomu zarobków, przeznacza na podatki taki sam odsetek uzyskiwanego dochodu podatek regresywny (ang. regressive tax ) podatek, w którym osoby o wyższych dochodach płacą w postaci podatków mniejszą ich część niż osoby o niskich dochodach

Social Sciences


Deficyt i dług publiczny Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Opisać budżet federalny USA w kategoriach rocznego i skumulowanego długu Wyjaśnić, w jaki sposób wzrost gospodarczy i recesja wpływają na możliwość powstania nadwyżki budżetowej i deficytu budżetowego. Po omówieniu dochodów budżetu państwa (ang. budget revenue ) i wydatków budżetowych przechodzimy do analizy deficytu i nadwyżki budżetowej, czyli różnicy między dochodami państwa (w tym wpływami podatkowymi) a wydatkami w ciągu roku podatkowego. W Stanach Zjednoczonych rozpoczyna się on 1 października, a kończy 30 września następnego roku, w Polsce zaś rok budżetowy pokrywa się z kalendarzowym. pokazuje saldo (nadwyżkę, równowagę lub deficyt) budżetu federalnego Stanów Zjednoczonych (jako procent PKB) od 1930 r. Gdy krzywa znajduje się powyżej osi poziomej, budżet państwa wykazuje nadwyżkę. Gdy krzywa schodzi poniżej osi poziomej, oznacza to deficyt budżetowy. Największy deficyt (jako procent PKB) wystąpił w okresie II wojny światowej. Wysokie deficyty notowano również w latach 30. i 80. XX w., na początku lat 90. XX w., a także podczas recesji w latach 2008–2009. Saldo budżetu federalnego USA (% PKB), 1929–2020 Rząd federalny od dziesięcioleci notuje deficyt budżetowy. Pod koniec lat 90. XX w. budżet przez krótki czas wykazywał nadwyżkę, po czym w pierwszej dekadzie XXI w. ponownie pojawił się deficyt, który był szczególnie głęboki podczas recesji w latach 2008–2009. (Źródło: Bank Rezerwy Federalnej w St. Louis (FRED) http://research.stlouisfed.org/fred2/series/FYFSGDA188S). Dług publiczny Innym użytecznym sposobem analizy deficytu budżetowego jest podejście wykorzystujące poziom skumulowanego zadłużenia. Dług publiczny (ang. national debt, public debt ) to całkowita kwota, którą rząd pożyczył i jeszcze nie spłacił. Natomiast deficyt budżetowy pokazuje, ile pieniędzy rząd pożyczył w jednym konkretnym roku. przedstawia stosunek długu publicznego do PKB w Stanach Zjednoczonych od 1966 r. Począwszy od drugiej połowy lat 60. XX w. dług publiczny w USA przez kolejne 20 lat nieustanie malał. Wysokie deficyty budżetowe w latach 80. i na początku lat 90. XX w. spowodowały gwałtowny wzrost relacji długu do PKB. Z kolei, kiedy w latach 1998–2001 rząd osiągnął nadwyżkę budżetową, dług publiczny znacznie się skurczył. W następnych latach, począwszy od 2002 r., ponownie pojawił się deficyt budżetowy, który doprowadził do wzrostu długu publicznego (liczonego jako odsetek PKB) – duży skok został zanotowany zwłaszcza w okresie recesji 2008–2009. Dług publiczny rządu federalnego USA (% PKB), 1966–2020 Dług publiczny rządu federalnego USA to skumulowana, niespłacona suma rocznych deficytów i nadwyżek budżetowych. Deficyt budżetowy nie zawsze oznacza wzrost relacji długu publicznego do PKB. W latach 60. i 70. XX w. rząd często notował niewielki deficyt budżetowy, ale ponieważ wzrost zadłużenia był niższy niż wzrost PKB, stosunek długu publicznego do PKB malał. Podczas recesji w latach 2008–2009 dług publiczny (w relacji do PKB) gwałtownie wzrósł. (Źródło: Economic Report of the President, Tabela B-20, http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/ERP-2015/content-detail.html). Poniższa pokazuje, w jaki sposób rząd radzi sobie z długiem publicznym. Czym jest dług publiczny? Deficyt budżetu państwa powoduje, że rząd sprzedaje obligacje i bony skarbowe na rynku, aby pokryć różnicę między wydatkami a dochodami budżetu państwa. Wartość wszystkich pozostających w obiegu rządowych papierów dłużnych, które muszą zostać przez państwo odkupione, jest równa długowi publicznemu. Droga od deficytów do nadwyżek i z powrotem Dlaczego deficyty budżetowe nagle zmieniły się w nadwyżkę budżetową w latach 1998–2001, a następnie od 2002 r. znów pojawiły się deficyty? Dlaczego deficyt stał się tak bardzo wysoki po 2007 r.? sugeruje kilka odpowiedzi. Wykres przedstawia wcześniej prezentowane dane dotyczące całkowitych wydatków i dochodów podatkowych rządu federalnego USA w sposób umożliwiający odczytanie salda budżetowego od 1990 r. Całkowite wydatki i dochody podatkowe rządu federalnego w USA (% PKB), 1990–2020 Kiedy wydatki państwa przekraczają dochody podatkowe, różnica tych dwóch wielkości jest deficytem budżetowym. Kiedy dochody podatkowe są większe niż wydatki państwa, różnica jest nadwyżką budżetową. Podczas recesji, która rozpoczęła się pod koniec 2007 r., wydatki państwa były wyższe, a wpływy podatkowe niższe, co doprowadziło do gwałtownego wzrostu deficytu publicznego w roku 2009. Z analogiczną sytuacją mieliśmy do czynienia w czasie recesji wywołanej pandemią koronawirusa w roku 2020. (Źródło: Raport ekonomiczny Prezydenta, Tabele B-21 i B-1, http://www.gpo. gov/fdsys/pkg/ERP-2015/content-detail.html). Wydatki rządu federalnego USA (w % PKB) systematycznie spadały w latach 90. XX w. Najważniejszym powodem tego stanu rzeczy było zmniejszenie nakładów na obronę narodową z 5,2% PKB w 1990 r. do 3,0% PKB w roku 2000. Zmniejszyły się także wydatki rządu federalnego z tytułu odsetek (w % PKB) – o ok. 1 punkt procentowy. Dochody podatkowe na szczeblu federalnym znacznie wzrosły w późnych latach 90. XX w., skacząc z 18,1% PKB w 1994 r. do 20,8% PKB w 2000 r. Szybki rozwój gospodarczy pod koniec lat 90. ub. wieku doprowadził do znacznego wzrostu dochodów podatkowych. Podatki dochodowe od osób fizycznych zwiększają się wraz ze wzrostem dochodów gospodarstw domowych, z kolei podatki dochodowe od osób prawnych rosną wraz ze wzrostem zysków przedsiębiorstw. W tym samym czasie wydatki państwa na płatności transferowe, takie jak zasiłki dla bezrobotnych, bony żywnościowe i opieka społeczna, zmniejszyły się, ponieważ więcej osób pracowało. Tak gwałtowny wzrost dochodów podatkowych i spadek wydatków na płatności transferowe był w dużej mierze nieoczekiwany, nawet dla doświadczonych analityków budżetowych, stąd nadwyżka budżetowa była zaskoczeniem. Jednak na początku XXI w. wiele z tych korzystnych czynników wygasło. Dochody podatkowe spadły, głównie z powodu recesji, której początek odnotowano w marcu 2001 r. Kongres uchwalił serię obniżek podatków, a prezydent George W. Bush podpisał je i w 2001 r. weszły one w życie. Ponadto wydatki rządowe wzrosły z powodu zwiększenia wydatków na obronę narodową, opiekę zdrowotną, edukację, ubezpieczenia społeczne i programy wsparcia dla ludzi dotkniętych przez recesję i powolny wzrost gospodarczy, który po niej nastąpił. Budżet zaczął ponownie notować deficyt. Kiedy pod koniec 2007 r. rozpoczęła się recesja związana z globalnym kryzysem finansowym, wydatki państwa wzrosły, a wpływy podatkowe spadły do niespotykanego w historii poziomu, co doprowadziło do ogromnych niedoborów w budżecie. Długoterminowe prognozy budżetowe dla Stanów Zjednoczonych, o horyzoncie czasowym dłuższym niż 10-letni, przewidują ogromne deficyty. Wzrost deficytu budżetowego podczas recesji lat 2008–2009 wywołał negatywne długookresowe skutki. Do tego dochodzą niekorzystne następstwa pandemii koronawirusa oraz trudna sytuacja demograficzna. Głównym powodem tej ostatniej jest baby boom – wyjątkowo wysoki wskaźnik urodzeń, który rozpoczął się w 1946 r., zaraz po II wojnie światowej, i trwał przez mniej więcej dwie dekady. W 2010 r. pierwsze osoby urodzone w okresie powojennego wyżu demograficznego zaczęły osiągać wiek 65 lat, a w ciągu kolejnych dwóch dekad odsetek Amerykanów w wieku powyżej 65 lat znacznie wzrośnie. Oznacza to, że wpływy z podatków od wynagrodzeń, które są przeznaczane na finansowanie ubezpieczeń społecznych i programu Medicare, będą znacznie niższe niż przewidywane wydatki na te programy, jak pokazuje poniższa . Decyzja rządu o wzroście stawek podatkowych w celu wsparcia tych programów lub o obniżeniu poziomu wypłacanych z nich świadczeń zmieniłaby te niekorzystne długoterminowe trendy. Jakie są długookresowe prognozy budżetowe dla ubezpieczeń społecznych i programu Medicare? W 1946 r. tylko jeden na 13 Amerykanów miał ponad 65 lat. W 2000 r. stosunek ten wynosił już jeden do ośmiu. Do 2030 r. co piąty Amerykanin będzie w wieku ponad 65 lat. Ubezpieczenia społeczne ( Social Security ) i Medicare to dwa ogromne programy federalne w USA adresowane do osób starszych. Rosnąca liczba Amerykanów w starszym wieku powoduje wzrost wydatków na te programy, a także na program Medicaid . Obecny podatek od wynagrodzeń nałożony na pracowników, finansujący całość ubezpieczeń społecznych i część programu Medicare dotyczącą ubezpieczeń na wypadek hospitalizacji, nie wystarczy na pokrycie oczekiwanych kosztów. Jakie są więc możliwe opcje? Długoterminowe prognozy Biura Budżetowego Kongresu na 2009 r. wskazują, że łączne wydatki na ubezpieczenia społeczne i program Medicare wzrosną z 8,3% PKB w 2009 r. do ok. 13% PKB w roku 2035 r. i ok. 20% PKB w 2080. Sfinansowanie tych wydatków wymagać będzie pewnych zmian: (1) podatki będą musiały drastycznie wzrosnąć; (2) inne wydatki będą musiały drastycznie zmaleć; (3) wiek emerytalny lub wiek umożliwiający uzyskanie świadczenia Medicare trzeba będzie podwyższyć lub (4) rząd federalny będzie musiał akceptować bardzo wysokie deficyty budżetowe. Niektórzy sugerują zniesienie górnego limitu wynagrodzeń podlegających opodatkowaniu podatkiem od wynagrodzeń, tak aby osoby o bardzo wysokich dochodach musiały płacić podatek od całej kwoty swoich zarobków. Inni proponują finansowanie Social Security i Medicare nie w ramach systemu, w którym obecni pracownicy płacą na emerytów, a w ramach systemu kapitałowego, gdzie każdy pracownik ma indywidualne konto, na które wpłaca fundusze przez całe życie, a po przejściu na emeryturę opłaca z nich opiekę zdrowotną. Problem ten występuje nie tylko w Stanach Zjednoczonych. Zapewnienie odpowiedniego poziomu świadczeń emerytalnych i zdrowotnych rosnącemu odsetkowi osób starszych przy spadającym odsetku pracowników będzie jeszcze trudniejsze w wielu krajach europejskich (w tym w Polsce) i w Japonii. To, skąd wziąć pieniądze, aby wypłacić obiecane świadczenia osobom starszym, będzie trudną decyzją polityczną. W kolejnej części omówimy wykorzystanie polityki fiskalnej do przeciwdziałania cyklom koniunkturalnym. Ponadto przyjrzymy się polityce zrównoważonego budżetu, czyli sytuacji, w której wydatki i dochody państwa są równe. W wyjaśnimy wpływ polityki fiskalnej i zadłużenia państwa na oszczędności krajowe, a tym samym na wzrost gospodarczy i bilans handlowy. Podsumowanie Przez większą część XX w. rząd Stanów Zjednoczonych zaciągał długi w czasie wojny, a następnie spłacał je powoli w czasie pokoju. Jednak pod koniec stulecia, w latach 80. i na początku lat 90., mimo pokoju USA też mocno się zapożyczyły. Potem pojawił się okres nadwyżek budżetowych w latach 1998–2001, po którym nastąpił powrót do deficytów, szczególnie wysokich podczas recesji w latach 2008–2009. Deficyt budżetowy i nadwyżka budżetowa są mierzone w skali roku. Natomiast dług publiczny to pozostała do spłaty suma dotychczasowych sald budżetowych. Pytania sprawdzające Dług publiczny ma pewną cechę samonapędzania się. Istnieje bowiem jedna kategoria wydatków państwa, która automatycznie rośnie wraz z nim. Jakie to wydatki? Wraz ze wzrostem zadłużenia rosną również płatności odsetkowe, więc deficyt budżetowy rośnie, nawet jeśli inne wydatki państwa są stałe. Prawda czy fałsz (zadanie dotyczy gospodarki Stanów Zjednoczonych)?: Wydatki rządu federalnego w USA znacznie wzrosły w ostatnich dziesięcioleciach. Deficyty federalne były bardzo duże w latach 1995–2015. Skumulowany dług federalny (jako procent PKB) jest bliski osiągnięcia najwyższego poziomu w historii. Jako udział w PKB jest to fałsz. W dolarach nominalnych jest to prawda. Fałsz. Chociaż deficyty budżetowe były duże w latach 2003 i 2004 oraz utrzymywały się w późniejszych latach, rząd federalny wykazywał nadwyżki budżetowe w okresie 1998–2001. Fałsz. Sprawdź wiedzę Jak zmieniała się wysokość deficytów budżetowych w Stanach Zjednoczonych w ostatnich dekadach? Jaka jest różnica między deficytem budżetowym a długiem publicznym? Ćwicz myślenie krytyczne Czy w okresie szybkiego wzrostu gospodarczego rząd federalny zanotuje raczej nadwyżkę budżetową, czy deficyt budżetowy? Od czego jeszcze to zależy? Ekonomista Arthur Laffer zauważył, że w niektórych przypadkach wpływy z podatku dochodowego mogą wzrosnąć, gdy stawki podatkowe spadną. Dlaczego, twoim zdaniem, niekiedy tak właśnie się dzieje? Czy jest możliwe, aby w kraju notującym deficyt budżetowy stosunek długu publicznego do PKB malał? Odpowiedź uzasadnij. Czy w kraju może jednocześnie wystąpić nadwyżka budżetowa i wzrost relacji długu publicznego do PKB? Odpowiedź uzasadnij. Problemy Jeśli państwo notuje deficyt budżetowy w wysokości 10 mld dol. rocznie przez 10 lat, następnie nadwyżkę budżetową w wysokości 1 mld dol. przez 5 lat, a potem zrównoważony budżet przez kolejne 10 lat, to ile wynosi dług publiczny? Bibliografia Eisner, Robert. The Great Deficit Scares: The Federal Budget, Trade, and Social Security . New York: Priority Press Publications, 1997. Weisman, Jonathan, and Ashley Parker. “Republicans Back Down, Ending Crisis Over Shutdown and Debt Limit.” The New York Times , October 16, 2013. http://www.nytimes.com/2013/10/17/us/congress-budget-debate.html. Wessel, David. Red Ink: Inside the High-Stakes Politics of Federal Budget . New York: Crown Publishing Group, 2013. dług publiczny (ang. national debt , public debt ) całkowita skumulowana kwota środków, którą rząd pożyczył i jeszcze nie spłacił; inaczej mówiąc, skumulowana wartość sald budżetowych z przeszłości

Social Sciences


Dyskrecjonalna polityka fiskalna wykorzystywana do walki z recesją, bezrobociem i inflacją Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić, w jaki sposób ekspansywna polityka fiskalna wpływa na popyt globalny i gospodarkę Wyjaśnić, w jaki sposób restrykcyjna polityka fiskalna wpływa na popyt globalny i gospodarkę Polityka fiskalna polega na wykorzystaniu wydatków państwa i podatków do stymulowania gospodarki. Na wykresie z modelem AD-AS ekspansywna polityka fiskalna (ang. expansionary fiscal policy ), niezależnie od tego, czy polega na wzroście wydatków, czy obniżeniu podatków, przesuwa krzywą popytu globalnego (ang. aggregate demand ) w prawo, co oznacza wzrost popytu przy każdym poziomie cen. I analogicznie, restrykcyjna polityka fiskalna (ang. contractionary fiscal policy ), niezależnie od tego, czy jest realizowana poprzez spadek wydatków, czy wzrost podatków, przesuwa krzywą popytu globalnego w lewo, co jest tożsame ze spadkiem popytu, niezależnie od poziomu cen. W rozdziale o wzroście gospodarczym zostało powiedziane, że ilość i jakość naszych zasobów rośnie wraz ze wzrostem liczby ludności, a tym samym siły roboczej, ponieważ przedsiębiorstwa inwestują w nowy kapitał i ulepszają technologie. Rezultatem są regularne przesunięcia krzywej podaży globalnej w prawo, co przedstawia . Początkowa równowaga występuje w punkcie E 0 , czyli na przecięciu krzywej popytu globalnego AD 0 i krzywej podaży globalnej SAS 0 , tj. przy wielkości produkcji 200 i poziomie cen 90. Rok później krzywa podaży globalnej (ang. aggregate supply ) w związku ze wzrostem gospodarczym przesuwa się w prawo, do położenia SAS 1 , zaś krzywa popytu globalnego również przesuwa się w prawo, do AD 1 , powodując, że gospodarka znajdzie się na nowym poziomie potencjalnego PKB. W nowej równowadze (E 1 ) wielkość produkcji wynosi 206, a poziom cen jest równy 92. W kolejnym roku krzywa podaży globalnej ponownie przesuwa się w prawo, tym razem do położenia SAS 2 , przy jednoczesnym przesunięciu krzywej popytu globalnego w tym samym kierunku, do AD 2 . Równowaga występuje teraz w punkcie E 2 , gdzie wielkość produkcji i poziom cen wynoszą odpowiednio 212 i 94. Podsumowując, wykres przedstawia gospodarkę, która z roku na rok rośnie stabilnie, produkując każdego roku na poziomie swojego potencjalnego PKB przy relatywnie niskiej inflacji. Stabilnie rosnąca gospodarka W tej dobrze funkcjonującej gospodarce każdego roku krzywe podaży globalnej i popytu globalnego przesuwają się w prawo, a gospodarka przechodzi z punktu równowagi E 0 do E 1 i potem do E 2 . Każdego roku wielkość produkcji jest równa potencjalnemu PKB, a stopa inflacji jest niska (tj. występuje jedynie niewielki wzrost cen). Jeśli jednak zwiększenie popytu globalnego nie dorówna zwiększeniu podaży globalnej, wzrostowi gospodarczemu może towarzyszyć deflacja. Popyt globalny i podaż globalna nie zawsze zmieniają się w tym samym stopniu. Zastanów się, co powoduje zmiany popytu globalnego w czasie. Jeśli podaż globalna rośnie, zwiększają się także dochody. Prowadzi to zwykle do wzrostu wydatków konsumpcyjnych i inwestycyjnych, przesuwając krzywą popytu globalnego w prawo, ale w danym okresie krzywa ta nie musi przesunąć się o taką samą wielkość, jak krzywa podaży globalnej. Co się dzieje z wydatkami państwa i podatkami? Państwo każdego roku pokrywa swoje standardowe wydatki, takie jak obrona narodowa, ubezpieczenia społeczne i ochrona zdrowia, co pokazuje . Częściowo są one finansowane przez wpływy podatkowe. Okazuje się, że rezultatem wzrostu podaży globalnej może być wzrost popytu globalnego o więcej lub mniej, niż wynosi wzrost podaży. Może wystąpić nawet spadek popytu, z różnych powodów: gospodarstwa domowe zaczynają ograniczać konsumpcję; przedsiębiorstwa nie chcą tak dużo inwestować; maleje eksport. Na przykład w USA inwestycje przedsiębiorstw prywatnych w kapitał rzeczowy rozkwitły pod koniec lat 90. XX w., wzrastając z 14,1% PKB w 1993 r. do 17,2% PKB w 2000 r., po czym spadły z powrotem do 15,2% PKB w roku 2002. Jeśli natomiast wzrost popytu globalnego jest szybszy niż wzrost podaży globalnej, pojawia się inflacja. Cykle koniunkturalne, polegające na naprzemiennym występowaniu okresów ożywienia i recesji, są konsekwencją zmian popytu globalnego i podaży globalnej. Państwo może zastosować odpowiednią politykę fiskalną w celu zmniejszenia wahań cyklicznych. pokazuje, że bank centralny może wykorzystać politykę pieniężną do prowadzenia działań antycyklicznych, mających na celu łagodzenie wahań koniunkturalnych. Jeśli gospodarce grozi recesja, bank centralny stosuje ekspansywną politykę pieniężną, polegającą na zwiększeniu podaży pieniądza, zwiększeniu ilości i wartości kredytów oraz obniżeniu stóp procentowych, co powoduje przesunięcie krzywej popytu globalnego w prawo. Jeśli gospodarce grozi inflacja, bank centralny stosuje restrykcyjną politykę pieniężną, polegającą na ograniczeniu podaży pieniądza, zmniejszeniu ilości i wartości kredytów oraz podniesieniu stóp procentowych, co prowadzi do przesunięcia krzywej popytu globalnego w lewo. Natomiast polityka fiskalna to inne narzędzie polityki makroekonomicznej, służące do oddziaływania na popyt globalny za pomocą wydatków państwa i podatków. Ekspansywna polityka fiskalna Ekspansywna polityka fiskalna zwiększa popyt globalny w wyniku wzrostu wydatków państwa lub obniżki podatków. Wzrost popytu globalnego może nastąpić z powodu: (1) zwiększenia konsumpcji na skutek wzrostu dochodów rozporządzalnych gospodarstw domowych wywołanego niższym podatkiem dochodowym od osób fizycznych; (2) zwiększenia wydatków inwestycyjnych przedsiębiorstw na skutek wzrostu zysków po opodatkowaniu spowodowanego niższym podatkiem dochodowym od osób prawnych; oraz (3) zwiększenia zakupów dóbr i usług przez rząd centralny oraz samorządy (szczególnie największe aglomeracje). Restrykcyjna polityka fiskalna działa odwrotnie: obniża poziom popytu globalnego poprzez zmniejszanie konsumpcji i inwestycji (drogą podwyżki podatków) lub zmniejszanie wydatków państwa. Model AD-AS jest przydatny do oceny, czy prowadzona przez państwo ekspansywna lub restrykcyjna polityka fiskalna jest właściwa. Rozważmy sytuację przedstawioną na . Jest ona analogiczna do tej, która wystąpiła w Stanach Zjednoczonych podczas recesji w latach 2008–2009. Punkt przecięcia krzywej popytu globalnego (AD 0 ) i krótkookresowej krzywej podaży globalnej (SAS 0 ) występuje poniżej poziomu potencjalnego PKB reprezentowanego przez krzywą LAS. W równowadze E 0 pojawia się recesja i wzrasta bezrobocie. W takim przypadku ekspansywna polityka fiskalna polegająca na obniżeniu podatków lub wzroście wydatków państwa przesuwa krzywą popytu globalnego do położenia AD 1 , czyli w kierunku produkcji przy pełnym zatrudnieniu. Poziom cen rośnie do P 1 , co odpowiada produkcji potencjalnej przy popycie AD 1 . Ekspansywna polityka fiskalna Początkowa równowaga (E 0 ) reprezentuje recesję występującą przy wielkości produkcji (Y 0 ) poniżej poziomu potencjalnego PKB. Jednak wzrost popytu globalnego z AD 0 do AD 1 , wywołany ekspansywną polityką fiskalną, przesuwa gospodarkę do nowej równowagi E 1 na krzywej LAS, czyli na poziomie potencjalnego PKB. Ponieważ gospodarka pierwotnie produkowała poniżej poziomu potencjalnego PKB, wzrost poziomu cen z P 0 do P 1 powinien być stosunkowo niewielki. Jakie decyzje powinno podjąć państwo (obniżyć podatki, zwiększyć wydatki czy też zastosować kombinację obu tych posunięć), aby ekspansywna polityka fiskalna zadziałała najskuteczniej? Podczas globalnego kryzysu finansowego (2008–2009), który właściwie zaczął się pod koniec 2007 r., gospodarka USA zanotowała skumulowany spadek PKB o 3,1%. Może się to wydawać relatywnie umiarkowaną recesją, ale jest to jednocześnie więcej niż średnia roczna stopa wzrostu PKB. W tym samym okresie stopa bezrobocia podwoiła się, rosnąc z 5% do 10%. W efekcie było to najbardziej dotkliwe spowolnienie gospodarcze w historii Stanów Zjednoczonych od czasu Wielkiego Kryzysu lat 30. XX w. Wybór między obniżką podatków a zwiększeniem wydatków jest decyzją polityczną. W USA – nieco upraszczając skomplikowany obraz zależności politycznych – konserwatyści i republikanie wolą, aby ekspansywna polityka fiskalna była realizowana przez obniżki podatków, natomiast liberałowie i demokraci preferują wzrost wydatków państwa. W ponadpartyjnej próbie rozwiązania tej ekstremalnej sytuacji administracja prezydenta Baracka Obamy i Kongres Stanów Zjednoczonych wdrożyły na początku 2009 r. ekspansywny wariant polityki fiskalnej, który przełożył się na wzrost popytu globalnego o 830 mld dol. i obejmował zarówno obniżki podatków, jak i zwiększenie wydatków państwa. Jednocześnie jednak bodziec na poziomie federalnym został częściowo zniwelowany, gdy władze stanowe i lokalne, których budżety mocno ucierpiały w wyniku recesji, zaczęły ciąć wydatki. Konflikt dotyczący tego, jakiego narzędzia polityki fiskalnej należy użyć do oddziaływania na popyt globalny, może być frustrujący dla tych, którzy opowiadają się za ekonomią „liberalną” lub „konserwatywną” albo chcą wykorzystać modele ekonomiczne do polemiki ze swoimi politycznymi przeciwnikami. Jednak model AD-AS może być równie dobrze wykorzystany przez zwolenników mniejszego państwa, dążących do obniżenia podatków i wydatków publicznych, jak i zwolenników większego państwa, chcących podnieść wydatki i podatki. Badania ekonomiczne konkretnych programów podatkowych i wydatkowych mogą pomóc w podejmowaniu decyzji o tym, czy rząd powinien zmieniać podatki, czy raczej wydatki, i w jaki sposób. Niemniej jednak ostateczne decyzje dotyczące zmian w podatkach i wydatkach państwa w celu realizacji polityki makroekonomicznej są raczej decyzjami politycznymi niż czysto ekonomicznymi. Restrykcyjna polityka fiskalna Polityka fiskalna może również przyczynić się do zwiększenia popytu globalnego ponad potencjalny PKB, co wywołuje inflację. Jak pokazuje , bardzo duży deficyt budżetowy powoduje tak silny wzrost popytu globalnego, że punkt przecięcia krzywej popytu globalnego (AD 0 ) i krótkookresowej krzywej podaży globalnej (SAS 0 ) występuje w stanie równowagi E 0 , czyli przy poziomie produkcji powyżej potencjalnego PKB. Ekonomiści czasami nazywają taką sytuację „przegrzaniem gospodarki”, gdyż popyt jest tak wysoki, że istnieje presja na wzrost płac i cen, co wywołuje inflację. W tej sytuacji restrykcyjna polityka fiskalna obejmująca cięcia wydatków lub podwyżki podatków może pomóc zmniejszyć presję inflacyjną poprzez przesunięcie krzywej popytu globalnego w lewo, do położenia AD 1 . W rezultacie gospodarka przesunie się do nowego punktu równowagi E 1 znajdującego się na poziomie potencjalnego PKB, gdzie krzywa popytu globalnego przecina się z krzywą LAS. Restrykcyjna polityka fiskalna Gospodarka startuje z punktu równowagi przy produkcji Y 0 , czyli powyżej potencjalnego PKB. Ekstremalnie wysoki poziom popytu globalnego wywołuje presję inflacyjną. Restrykcyjna polityka fiskalna przesuwa krzywą popytu globalnego w dół, z położenia AD 0 do AD 1 , prowadząc do nowej wielkości produkcji w równowadze (Y 1 ) występującej przy potencjalnym PKB, gdzie krzywa AD 1 przecina się z krzywą LAS. Ponownie, model AD-AS nie mówi, w jaki sposób rząd powinien prowadzić restrykcyjną politykę fiskalną. Niektórzy mogą preferować cięcia wydatków, inni – podwyżki podatków, a jeszcze inni uważać, że zależy to od konkretnej sytuacji. Model dowodzi jedynie, że w tym konkretnym przypadku państwo powinno zmniejszyć popyt globalny. Podsumowanie Ekspansywna polityka fiskalna zwiększa poziom popytu globalnego poprzez wzrost wydatków państwa lub obniżenie podatków. Najskuteczniejsza jest wtedy, gdy gospodarka znajduje się w recesji, zaś wielkość produkcji jest niższa od poziomu potencjalnego PKB. Restrykcyjna polityka fiskalna prowadzi do spadku popytu globalnego poprzez cięcia wydatków państwa lub podwyżki podatków. Najlepiej sprawdza się wtedy, gdy gospodarka produkuje powyżej poziomu potencjalnego PKB. Pytania sprawdzające Co jest głównym celem stosowania restrykcyjnej polityki fiskalnej w okresie szybkiego wzrostu gospodarczego? Zahamowanie inflacji. Co jest głównym celem stosowania ekspansywnej polityki fiskalnej w czasie recesji? Zwiększanie zatrudnienia. Sprawdź wiedzę Jaka jest różnica między ekspansywną a restrykcyjną polityką fiskalną? Wskaż, w jakich warunkach gospodarczych rząd może zastosować ekspansywną politykę fiskalną, a kiedy może zastosować restrykcyjny wariant tej polityki. Ćwicz myślenie krytyczne Czy ekspansywna polityka fiskalna jest lepiej oceniana przez polityków, którzy są zwolennikami bardziej rozbudowanej roli państwa w gospodarce, czy też przez tych, którzy preferują jego znacznie bardziej ograniczoną rolę? Uzasadnij swoją odpowiedź. Problemy Jaki wariant polityki fiskalnej (ekspansywny czy restrykcyjny) wydaje się najbardziej odpowiedni w każdej z poniższych sytuacji? Odpowiedź zilustruj za pomocą modelu AD-AS. Recesja Załamanie na giełdzie negatywnie wpływające na nastroje konsumentów i przedsiębiorstw Niezwykle szybki wzrost eksportu Rosnąca inflacja Wzrost naturalnej stopy bezrobocia Wzrost cen ropy naftowej Bibliografia Alesina, Alberto, and Francesco Giavazzi. Fiscal Policy after the Financial Crisis (National Bureau of Economic Research Conference Report) . Chicago: University Of Chicago Press, 2013. Martin, Fernando M. “Fiscal Policy in the Great Recession and Lessons from the Past.” Federal Reserve Bank of St. Louis: Economic Synopses . no. 1 (2012). http://research.stlouisfed.org/publications/es/12/ES_2012-01-06.pdf. Bivens, Josh, Andrew Fieldhouse, and Heidi Shierholz. “From Free-fall to Stagnation: Five Years After the Start of the Great Recession, Extraordinary Policy Measures Are Still Needed, But Are Not Forthcoming.” Economic Policy Institute . Last modified February 14, 2013. http://www.epi.org/publication/bp355-five-years-after-start-of-great-recession/. Lucking, Brian, and Dan Wilson. Federal Reserve Bank of San Francisco, “FRBSF Economic Letter—U.S. Fiscal Policy: Headwind or Tailwind?” Last modified July 2, 2012. http://www.frbsf.org/economic-research/publications/economic-letter/2012/july/us-fiscal-policy/. Greenstone, Michael, and Adam Looney. Brookings. “The Role of Fiscal Stimulus in the Ongoing Recovery.” Last modified July 6, 2012. http://www.brookings.edu/blogs/jobs/posts/2012/07/06-jobs-greenstone-looney. restrykcyjna polityka fiskalna (ang. contractionary fiscal policy ) polityka fiskalna, która zmniejsza popyt globalny poprzez cięcia wydatków państwa i/lub podwyżki podatków ekspansywna polityka fiskalna (ang. expansionary fiscal policy ) polityka fiskalna, która zwiększa popyt globalny poprzez wzrost wydatków państwa i/lub obniżkę podatków

Social Sciences