Obliczanie bilansu handlowego Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić, czym jest saldo obrotów towarowych, saldo rachunku obrotów bieżących i transfery jednostronne (unilateralne) Zidentyfikować elementy polskiego bilansu obrotów bieżących Obliczyć saldo obrotów towarowych i saldo rachunku obrotów bieżących, wykorzystując dane obrazujące import i eksport danego kraju Jeszcze kilkadziesiąt lat temu, aby zmierzyć bilans handlowy, śledzono drogowy, kolejowy i lotniczy transport konkretnych towarów pomiędzy krajami. Tego typu analizy wciąż są prowadzone i nadal pozwalają na obliczenie salda obrotów towarowych (ang. merchandise trade balance ). Jednak w większości najlepiej rozwiniętych gospodarek, w tym w Stanach Zjednoczonych i w Polsce, dobra (konkretne produkty mające fizyczną postać) stanowią mniej niż połowę całkowitej produkcji kraju, a dominują w niej usługi. W ciągu ostatnich dwóch dekad nastąpił gwałtowny rozwój międzynarodowego handlu usługami, napędzany przez postęp technologiczny w informatyce i telekomunikacji. Umożliwił on eksport i import usług w dziedzinie finansów, prawa, marketingu, zarządzania, oprogramowania, inżynierii budowlanej i projektowania produktów oraz opieki zdrowotnej. Większość obrotów handlu zagranicznego nadal realizowana jest dzięki transakcjom kupna i sprzedaży dóbr. Tym samym rządy chwalą się, a media eksponują informacje o bilansie obrotów towarowych. Stare nawyki są trudne do przełamania. Ekonomiści zazwyczaj wykorzystują jednak szersze miary, takie jak bilans handlowy lub saldo rachunku obrotów bieżących (ang. current account balance ), które poza przepływami towarów i usług obejmują również międzynarodowe przepływy dochodów z tytułu inwestycji, pomoc zagraniczną i inne rodzaje transferów. przedstawia cztery główne komponenty rachunku obrotów bieżących Polski w 2022 r. (za wstępną informacją przygotowaną przez NBP i opublikowaną 13 lutego 2023 r.). Pierwszy wiersz to nic innego jak saldo obrotów towarowych, czyli wartość eksportu i importu dóbr. Ponieważ wartość importu przekracza wartość eksportu, saldo obrotów towarowych w ostatniej kolumnie jest ujemne, co oznacza deficyt w handlu towarami. Nie należy mylić bilansu obrotów towarowych, bilansu handlowego (który obejmuje również import i eksport usług) z saldem na rachunku obrotów bieżących, które zawiera nie tylko bilans obrotów związanych z dobrami i usługami, ale również dochody wynikające z wcześniejszych inwestycji i wartość transferów. W Polsce za zbieranie danych obrazujących relacje ekonomiczne z zagranicą odpowiada Narodowy Bank Polski. Składniki rachunku obrotów bieżących Polski za rok 2020 (dane wstępne w mln zł) Eksport (pieniądze wpływające do Polski) Import (pieniądze wypływające z Polski) Saldo Dobra 1 502 965 1 619 207 –116 242 Usługi 421 091 252 948 168 143 Saldo dochodów pierwotnych 65 097 203 084 −137 987 Saldo dochodów wtórnych 49 426 58 709 −9283 Saldo rachunku obrotów bieżących 2 038 579 2 133 948 –95 369 Źródło: https://nbp.pl/bilans-platniczy-polski-w-grudniu-2022-r. W drugim wierszu znajdują się dane dotyczące handlu usługami. W tym obszarze polska gospodarka osiąga nadwyżkę. Chociaż poziom handlu usługami jest wciąż stosunkowo niewielki w porównaniu z handlem dobrami, znaczenie usług w ciągu ostatnich kilku dekad bardzo wzrosło. Na przykład polski eksport usług w 2022 r. był tylko niewiele mniejszy w kategoriach nominalnych niż eksport dóbr w 2009 r. Trzeci składnik rachunku obrotów bieżących, określany w Polsce mianem „salda dochodów pierwotnych”, uwzględnia dochody zagranicznych inwestorów bezpośrednich z tytułu ich zaangażowania kapitałowego w polskich podmiotach (środki wypływające z Polski), jak również analogiczne dochody polskich podmiotów z tytułu zagranicznych inwestycji (środki wpływające do Polski). W ramach tej pozycji uwzględniane są również dochody z pracy, jakie osiągają polscy rezydenci za granicą (napływ środków do Polski) i analogicznie dochody z pracy rezydentów innych krajów osiągane w Polsce (wypływ środków). Na wysokość salda dochodów pierwotnych oddziałują również wypłaty dochodów z tytułu inwestycji portfelowych (w papiery wartościowe). Środki finansowe związane z dochodami będącymi pochodną zaangażowania środków produkcji (pracy i kapitału) poza granicami kraju włączone są do ogólnej miary obejmującej handel (czyli razem z towarami i usługami), ponieważ – z ekonomicznego punktu widzenia – wynikają one z transakcji gospodarczej tego samego typu, jak w przypadku sprzedaży samochodów, pszenicy czy ropy: jest to po prostu handel, który odbywa się na międzynarodowym rynku czynników produkcji (przede wszystkim międzynarodowym rynku kapitałowym). Ostatnią kategorią w ramach rachunku obrotów bieżących są „dochody wtórne”, czyli saldo transferów jednostronnych ( saldo transferów unilateralnych ) (ang. unilateral transfers ) dokonywanych przez państwo (sektor publiczny), organizacje charytatywne lub osoby prywatne, w ramach których za granicę wysyłane są pieniądze lub towary, czemu nie towarzyszy żaden strumień ekwiwalentny. Oczywiście tego typu transfery mogą również do Polski wpływać. Pomoc gospodarcza lub wojskowa polskiego rządu dla walczącej Ukrainy (zwróćmy uwagę, że ma ona charakter rzeczowy, a nie pieniężny) mieści się w tej kategorii, podobnie jak wydatki zagraniczne organizacji charytatywnych (np. Polskiej Akcji Humanitarnej w Afryce) na walkę z ubóstwem lub nierównościami społecznymi. Pieniądze wysyłane za granicę przez imigrantów również są zaliczane do tej kategorii. Rachunek obrotów bieżących traktuje te transfery wypływające z Polski tak jak import, ponieważ wiążą się one – podobnie jak import – ze strumieniem płatności opuszczających kraj. W przypadku gospodarki Polski pozycja ta jest zazwyczaj ujemna, podobnie jak to ma miejsce w USA. Niekiedy jednak bywa odwrotnie. Na przykład w 1991 r., gdy USA przewodziły międzynarodowej koalicji, której celem było wyzwolenie Kuwejtu spod irackiej okupacji, wiele krajów zgodziło się, że dokonają płatności na rzecz Stanów Zjednoczonych, aby zrekompensować im wydatki wojenne. Płatności te były na tyle duże, że w 1991 r. saldo jednostronnych transferów w USA było dodatnie i wyniosło 10 mld dol. Przykład w przeprowadzi cię krok po kroku przez proces obliczeń na podstawie wartości importu i eksportu dóbr i usług, jak również wartości dochodów z tytułu wykorzystania czynników produkcji (saldo dochodów pierwotnych) i płatności transferowych (saldo dochodów wtórnych). Obliczanie salda bilansu handlowego i salda rachunku obrotów bieżących Obliczanie salda bilansu handlowego i salda rachunku obrotów bieżących (kwoty w mld zł) Eksport/pieniądze wpływające do danego kraju Import/pieniądze wypływające z danego kraju Saldo końcowe Dobra Usługi Saldo dochodów pierwotnych Saldo dochodów wtórnych Saldo rachunku obrotów bieżących Wykorzystaj podane poniżej informacje i uzupełnij , a następnie oblicz: saldo bilansu handlowego saldo rachunku obrotów bieżących Dane (kwoty w mld zł): wartość transferów unilateralnych dokonywanych przez podmioty z danego kraju na korzyść zagranicznych gospodarstw domowych i organizacji: 130 eksport dóbr: 1046 eksport usług: 509 import dóbr: 1562 import usług: 371 dochód uzyskany przez podmioty z danego kraju z inwestycji dokonanych poza jego granicami: 561 dochód uzyskany przez inwestorów zagranicznych w danym kraju: 472 Krok 1. Najpierw skoncentruj się na przepływie towarów i usług. Wpisz kwoty eksportu w odpowiednich wierszach kolumny „Eksport”. Krok 2. A teraz w odpowiednich wierszach kolumny „Import” wprowadź dane obrazujące wartość importu dóbr i usług. Krok 3. W drugiej kolumnie tabeli, w wierszu opisanym jako „saldo dochodów pierwotnych”, wpisz wartość dochodów uzyskiwanych przez podmioty krajowe poza granicami kraju, natomiast w kolumnie trzeciej wprowadź wartość dochodów uzyskiwanych przez podmioty zagraniczne z inwestycji dokonywanych na terenie analizowanego kraju. Krok 4. W wierszu „saldo dochodów wtórnych” w kolumnie trzeciej wpisz wartość transferów unilateralnych (jednostronnych) wpłacanych przez podmioty z analizowanego kraju na korzyść podmiotów zagranicznych. Kwotę wpisujesz w kolumnie trzeciej, ponieważ środki te wypływają z analizowanego kraju. W kolumnie drugiej w tym samym wierszu wpisz wartość „0”, ponieważ w podanym przykładzie nie uwzględniamy żadnych zagranicznych transferów unilateralnych na korzyść podmiotów krajowych. Krok 5. Oblicz saldo bilansu handlowego, odejmując wartości importu dóbr i usług od odpowiednich wartości eksportu. Wpisz wynik tej operacji w odpowiednich wierszach kolumny „Saldo końcowe”. Może to być wartość dodatnia lub ujemna. Zsumowane salda końcowe dla dóbr i usług dadzą saldo bilansu handlowego. Krok 6. W ten sam sposób oblicz saldo dochodów pierwotnych. Wynik wpisz w kolumnie czwartej. Krok 7. Wprowadź wartość transferów unilateralnych ze znakiem minus w kolumnie czwartej wiersza oznaczonego jako saldo dochodów wtórnych. Krok 8. Teraz podsumuj wartości z kolumny „saldo końcowe”. Otrzymana wielkość stanowi saldo rachunku obrotów bieżących. Bilans handlowy to różnica między wartością eksportu dóbr i usług a wartością importu dóbr i usług. W analizowanym przykładzie jest to odpowiednio (-516 mld zł) + 138 mld zł = (-378) mld zł, co oznacza deficyt handlowy o tej właśnie wartości. Saldo rachunku obrotów bieżących wynosi z kolei (-419 mld zł), mamy zatem do czynienia z deficytem w rachunku obrotów bieżących. Spójrz na uzupełnioną . Obliczanie salda bilansu handlowego i salda rachunku obrotów bieżących (kwoty w mld zł) Eksport / pieniądze wpływające do danego kraju Import / pieniądze wypływające z danego kraju Saldo końcowe Dobra 1046 1562 –516 Usługi 509 371 138 Saldo dochodów pierwotnych 561 472 89 Saldo dochodów wtórnych 0 130 –130 Saldo rachunku obrotów bieżących 2116 2535 –419 Key Concepts and Summary Bilans handlowy mierzy różnicę między eksportem a importem danego kraju. W większości gospodarek rozwiniętych (o najwyższych dochodach) dobra stanowią mniej niż połowę wolumenu produkcji całkowitej, a jej większość stanowią usługi. W konsekwencji w ciągu ostatnich 20 lat nastąpił gwałtowny rozwój międzynarodowego handlu usługami, jednak większość obrotów handlu zagranicznego nadal realizowana jest dzięki transakcjom kupna i sprzedaży dóbr. Saldo rachunku obrotów bieżących obejmuje wartości importu i eksportu dóbr i usług oraz środki finansowe wpływające i wypływające z danego kraju w następstwie wykorzystania czynników produkcji (saldo dochodów pierwotnych) i płatności transferowych (saldo dochodów wtórnych). Self-Check Questions Jeśli zagraniczni inwestorzy kupią więcej polskich akcji i obligacji, w jaki sposób zostanie to odzwierciedlone na rachunku obrotów bieżących? Wartość kupowanych i sprzedawanych w obrocie międzynarodowym akcji i obligacji nie jest odzwierciedlana na rachunku obrotów bieżących. Jednak dywidendy z akcji i odsetki od obligacji, jako dochody z takich inwestycji, pojawiają się w tym zestawieniu jako wypływ środków finansowych. Jeśli deficyt handlowy Polski wzrośnie, jak wpłynie to na saldo rachunku obrotów bieżących? Saldo ulegnie pogorszeniu, tj. zmniejszy się jego nadwyżka lub powiększy deficyt, ponieważ deficyt handlowy (ujemne saldo handlowe) wchodzi do rachunku obrotów bieżących ze znakiem minus. Określ, które z poniższych zdarzeń wiąże się z przepływem finansowym do gospodarki słowackiej, a które z odpływem finansowym z gospodarki słowackiej: Słowacja importuje usługi z Niemiec Słowacja eksportuje dobra do Czech Polscy inwestorzy osiągnęli dochody związane z wcześniejszymi inwestycjami finansowymi na Słowacji. Pieniądze odpływają z gospodarki słowackiej. Pieniądze napływają do gospodarki słowackiej. Pieniądze odpływają ze słowackiej gospodarki. Review Questions Czy jeśli import przewyższa eksport, mamy do czynienia z deficytem handlowym, czy nadwyżką? A jeśli eksport przewyższy import? Jakie elementy wchodzą w skład rachunku obrotów bieżących? Critical Thinking Questions Niekiedy przedstawiciele sektora publicznego, zarówno politycy, jak i urzędnicy, przekonują, że ich kraj powinien dążyć nie tylko do nadwyżki handlowej, ale również do korzystnego dla gospodarki napływu kapitału z zagranicy. Wyjaśnij, dlaczego taka sytuacja jest niemożliwa do urzeczywistnienia. Urzędnik wysokiego szczebla ogłasza wytyczne nowej polityki. Kraj chce zlikwidować deficyt handlowy, ale jednocześnie będzie zdecydowanie zachęcał zagraniczne firmy do inwestycji finansowych. Wyjaśnij, dlaczego takie stwierdzenie jest logicznie sprzeczne. Problems W 2001 r. gospodarka Wielkiej Brytanii wyeksportowała dobra o wartości 192 mld funtów i usługi o wartości kolejnych 77 mld funtów. Import objął dobra o wartości 225 mld funtów i usługi o wartości 66 mld funtów. Dochody będące konsekwencją zaangażowania brytyjskich czynników produkcji za granicą wyniosły 140 mld funtów, podczas gdy wypłaty dochodów z tego samego tytułu na korzyść podmiotów zagranicznych osiągnęły wielkość 131 mld funtów. Transfery jednostronne brytyjskiego rządu na korzyść podmiotów zagranicznych równe były 23 mld funtów, podczas gdy różne agencje rządowe Wielkiej Brytanii otrzymały od reszty świata z tego samego tytułu (transfery unilateralne) płatności w wysokości 16 mld funtów. Oblicz deficyt handlowy Wielkiej Brytanii w 2001 r. Oblicz saldo rachunku obrotów bieżących w tym samym okresie. Objaśnij, dlaczego zdecydowałeś, że płatności z tytułu dochodów czynników produkcji i transferów rządowych są uwzględnione jako dodatnie lub ujemne pozycje w saldzie na rachunku obrotów bieżących Wielkiej Brytanii w 2001 r. References Central Intelligence Agency. “The World Factbook.” Last modified October 31, 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html. U.S. Department of Commerce. “Bureau of Economic Analysis.” Last modified December 1, 2013. http://www.bea.gov/. U.S. Department of Commerce. “United States Census Bureau.” http://www.census.gov/. bilans handlowy różnica pomiędzy eksportem a importem danego kraju eksport netto zob. bilans handlowy saldo rachunku obrotów bieżących (ang. current account balance ) szeroka miara bilansu wymiany ekonomicznej z zagranicą, która obejmuje handel towarami i usługami, a także międzynarodowe przepływy dochodów i pomoc zagraniczną saldo obrotów towarowych (ang. merchandise trade balance ) bilans handlowy uwzględniający tylko handel dobrami transfery unilateralne (ang. unilateral transfers ) płatności, jakich dokonują państwo, organizacje charytatywne, przedsiębiorstwa i osoby prywatne na rzecz podmiotów zagranicznych, którym nie towarzyszy żaden strumień ekwiwalentny transfery jednostronne zob. transfery unilateralne

Social Sciences


Bilans handlowy w kontekście historycznym Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Analizować wykresy ilustrujące zmienność w czasie salda obrotów towarowych i salda na rachunku obrotów bieżących Identyfikować okresy, w których USA notowały nadwyżki i deficyty handlowe Porównać salda bilansu handlowego Stanów Zjednoczonych i wybranych gospodarek świata Historyczne wartości salda na rachunku obrotów bieżących Stanów Zjednoczonych w ciągu ostatnich 60 lat można przedstawić na kilka sposobów. Panel (a) pokazuje saldo rachunku obrotów bieżących i saldo obrotów towarowych (które jest po prostu różnicą pomiędzy wartością dóbr sprzedanych za granicę i importowanych do kraju) w dolarach. Natomiast panel (b) przedstawia te same salda w relacji do amerykańskiego PKB (wartość sald w dolarach została podzielona przez wyrażoną w tej samej walucie wartość nominalnego – a więc uwzględniającego zarówno inflację, jak i tempo realnego wzrostu – PKB w tym samym roku). Saldo rachunku obrotów bieżących i saldo obrotów towarowych USA w latach 1960–2020 Panel (a) Saldo na rachunku obrotów bieżących i saldo obrotów towarowych w miliardach dolarów bieżących w latach 1960–2020. Stany Zjednoczone notowały dodatnie saldo (nadwyżkę) obrotów towarowych i na rachunku obrotów bieżących w latach, dla których odpowiednie wykresy znajdują się powyżej zera. W okresach, w których linie wykresów znajdują się poniżej zera, USA notowały deficyt, odpowiednio salda obrotów towarowych i na rachunku obrotów bieżących. Panel (b) obrazuje te same parametry w relacji do rozmiarów gospodarki amerykańskiej, czyli do wartości bieżącego (nominalnego) PKB w latach 1960–2020. Niezależnie od tego, który z parametrów – saldo obrotów towarowych czy saldo rachunku obrotów bieżących – potraktujemy jako miarę relacji USA z krajami trzecimi, schemat zmian jest niemal ten sam. W latach 60. i 70. XX w. gospodarka USA notowała nadwyżkę w handlu dobrami i dodatnie saldo na rachunku obrotów bieżących. Tym samym linie obu wykresów nakreślonych na znajdują się powyżej zera. Jednak począwszy od lat 80., deficyt salda obrotów towarowych, jak również ujemne saldo w bilansie obrotów bieżących gwałtownie wzrosły i tendencja ta utrzymywała się w zasadzie aż do roku 2009, z wyłączeniem roku 1991, kiedy na rachunku obrotów bieżących odnotowano niewielką nadwyżkę. Oba deficyty zmniejszyły się znacząco wraz z wybuchem kryzysu finansowego, a ich wartość pozostawała relatywnie stabilna aż do roku 2018, kiedy to nastąpiło ponowne pogorszenie tak salda obrotów towarowych, jak i rachunku obrotów bieżących. prezentuje dane na temat relacji eksportu dóbr i usług, a także salda na rachunku obrotów bieżących w Stanach Zjednoczonych na tle wybranych gospodarek świata, w tym Polski. Tak jak USA w ostatnim okresie niezmiennie notują deficyty, tak Japonia i wiele krajów europejskich (Niemcy, Szwecja i Francja, dla której dane nie znalazły się w tabeli) konsekwentnie rejestrują nadwyżki na rachunku obrotów bieżących. Pierwsza kolumna tabeli ilustruje jedną z miar globalizacji gospodarki, jaką jest relacja wartości eksportu do PKB (ang. exports of goods and services as a percentage of GDP ). Druga kolumna przedstawia natomiast saldo na rachunku obrotów bieżących. Dla większości krajów (w tabeli wyjątkiem są Niemcy i Szwecja) wartość deficytu lub nadwyżki kształtuje się w granicach +/-5% PKB. Syntetyczny obraz relacji ekonomicznych z zagranicą w wybranych gospodarkach świata w 2020 r. (w relacji do PKB) (Źródło: http://data.worldbank.org/indicator/BN.CAB.XOKA.GD.ZS). Eksport/PKB Saldo na rach. obr. bieżących Stany Zjednoczone 10,2% −2,9% Japonia 15,5% 3,2% Niemcy 43,4% 7,0% Wielka Brytania 27,9% –2,6% Kanada 29,0% −1,8% Szwecja 44,6% 5,7% Korea 36,4% 4,6% Meksyk 40,2% 2,4% Brazylia 16,9% –1,8% Chiny 18,5% 1,9% Indie 18,7% 1,2% Nigeria 8,8% −3,9% Polska 53% 2,46% Świat − 0,0% Key Concepts and Summary Stany Zjednoczone osiągały relatywnie duże nadwyżki w bilansie handlowym i na rachunku obrotów bieżących przez kolejne dwie dekady, aż do początku lat 80. XX w., a później w roku 1991. W pozostałych okresach ostatnich 60 lat zarówno saldo obrotów towarowych, jak i rachunek obrotów bieżących notowały – niekiedy nawet bardzo wysokie – deficyty. Jak wynika z treści całego rozdziału, deficyt handlowy i na rachunku obrotów bieżących oznacza napływ kapitału finansowego netto z zagranicy, podczas gdy nadwyżka tych samych parametrów przekłada się na odpływ netto kapitału finansowego z danej gospodarki do innych krajów. Self-Check Questions W jaki sposób relacja eksportu danego kraju do jego PKB odzwierciedla stopień globalizacji? PKB to wyrażona w jednostkach pieniężnych wartość całkowitej produkcji towarów i usług na terenie danego kraju. Eksport to dobra produkowane w kraju, ale wysyłane za granicę. Relacja eksportu do PKB daje nam wyobrażenie o tym, jak ważny jest eksport dla gospodarki narodowej, w relacji do wszystkich wyprodukowanych towarów i usług. W 2020 r. eksport stanowił tylko ok. 10% PKB USA, ale ponad 50% PKB Polski. Oznacza to, że dla Polski wymiana dóbr i usług z krajami trzecimi jest znacznie ważniejsza niż dla Stanów Zjednoczonych. W pewnym momencie PKB Kanady wynosił 1800 mld dol., a eksport 542 mld dol. Jaka była wówczas relacja eksportu do globalnej produkcji Kanady? Podziel 542 mld dol. przez 1800 mld dol. PKB Polski w 2020 r. wynosił 2 338 996 mln zł, natomiast saldo na rachunku obrotów bieżących osiągnęło poziom 57 451 mln zł. Oblicz relację salda na rachunku obrotów bieżących do PKB Polski. Podziel 57 451 mln zł przez 2 338 996 mln zł. Dlaczego zmienność w czasie wartości salda bilansu handlowego i salda na rachunku obrotów bieżących jest tak zbliżona? Bilans handlowy to różnica między eksportem a importem dóbr i usług. Saldo na rachunku obrotów bieżących w największym stopniu jest zdeterminowane właśnie przez tę wartość (niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z deficytem handlowym, czy też nadwyżką), choć obejmuje również międzynarodowe przepływy pieniężne związane z dochodami czynników produkcji i transfery jednostronne. Review Question Czy w ciągu ostatnich 40 lat bilans handlowy Stanów Zjednoczonych notował zazwyczaj nadwyżkę, deficyt, czy też był zrównoważony? Critical Thinking Questions Czy kraj, w którym relacja eksportu do PKB kształtuje się na poziomie zbliżonym do Polski (ok. 50%), jest twoim zdaniem bardziej narażony na globalne kryzysy finansowe w porównaniu z gospodarką, w której relacja eksportu do PKB jest bliska tej w USA (ok. 10%)? Czy twoim zdaniem skala międzynarodowych przepływów finansowych zwiększałaby się wraz z usuwaniem barier ograniczających handel pomiędzy krajami? relacja wartości eksportu do PKB (ang. exports of goods and services as a percentage of GDP ) wyrażona w jednostkach pieniężnych (złotych, dolarach) wartość eksportu podzielona przez wyrażoną w jednostkach pieniężnych wartość PKB danego kraju udział eksportu w PKB zob. relacja wartości eksportu do PKB

Social Sciences


Bilans handlowy i przepływy kapitału Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić związek pomiędzy saldem na rachunku obrotów bieżących i międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego Identyfikować przewagi komparatywne Wyjaśnić pojęcie równowagi bilansu handlowego i rachunku obrotów bieżących, wykorzystując kategorie inwestycji i przepływów kapitałowych Zdaniem ekonomistów nie można jednoznacznie określić tego, czy nadwyżki w bilansie handlowym i na rachunku obrotów bieżących są zjawiskiem pozytywnym, czy negatywnym, podobnie jak nie można jednoznacznie ocenić zjawiska deficytu tych dwóch parametrów. Wyzwaniem w tym kontekście jest zrozumienie, w jaki sposób międzynarodowe przepływy dóbr i usług są powiązane z międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego (ang. financial capital ). W niniejszym podrozdziale spróbujemy pokazać ścisły związek pomiędzy saldem na rachunku obrotów bieżących i saldem bilansu handlowego a przepływami kapitału finansowego. W tym celu najpierw stworzymy bardzo prosty model gospodarki składającej się z dwóch osób (Robinsona Crusoe i Piętaszka), a następnie przedstawimy i poddamy analizie okrężny schemat międzynarodowych przepływów dóbr i usług oraz środków finansowych. Gospodarka dwuosobowa: Robinson Crusoe i Piętaszek Aby zrozumieć, jak ekonomiści postrzegają deficyty i nadwyżki bilansu handlowego oraz rachunku obrotów bieżących, rozważmy prosty model gospodarki oparty na historii Robinsona Crusoe. Crusoe, jeśli jeszcze pamiętacie klasyczną powieść Daniela Defoe opublikowaną po raz pierwszy w 1719 r., był żeglarzem, który trafił na bezludną wyspę jako rozbitek, jedyny ocalały z morskiej katastrofy. Po pewnym okresie samotnego życia uratował on przed śmiercią rdzennego mieszkańca tej części świata, któremu nadał imię Piętaszek. Pomyśl w związku z tym o bilansie handlowym w tej niezwykle prostej, dwuosobowej gospodarce stworzonej przez Robinsona i Piętaszka. Robinson i Piętaszek wymieniają się dobrami i usługami, czyli działają w ramach gospodarki barterowej. Być może Robinson łowi ryby i część z nich oddaje Piętaszkowi w zamian za zbierane przez niego orzechy kokosowe, albo też Piętaszek wymienia utkany przez siebie kapelusz z liści na pomoc Robinsona w noszeniu wody. Ponieważ nikt nie zmusza ani Robinsona, ani Piętaszka do zawierania takich transakcji, obaj muszą czuć, że otrzymują satysfakcjonującą ilość dóbr lub usług w zamian za to, co sami oferują na wymianę. W rezultacie „eksport” każdego z nich jest zawsze równy „importowi”, więc handel między Robinsonem a Piętaszkiem jest zrównoważony. Żaden z nich nie doświadcza deficytu handlowego, w związku z czym żaden nie notuje również nadwyżki handlowej. Jednak pewnego dnia Robinson zwraca się do Piętaszka z propozycją. Otóż chce on nawodnić swój ogród, co wymaga poświęcenia kilku tygodni na wykopanie odpowiednich rowów irygacyjnych. Będzie to oznaczało, że nie wystarczy mu czasu ani sił na pozyskiwanie pożywienia – łowienie ryb i zbieranie kokosów. Prosi więc Piętaszka, aby ten w okresie prac zaopatrywał go w określoną ilość ryb i kokosów (powiedzmy, trzy ryby i pięć kokosów dziennie), a po ich zakończeniu obiecuje spłacić Piętaszka dodatkowymi warzywami i owocami z uprawy w swoim nawodnionym ogrodzie. Jeśli Piętaszek zaakceptuje tę ofertę, w ich gospodarce pojawi się „nierównowaga handlowa”. Przez kilka miesięcy Piętaszek będzie notował nadwyżkę handlową, przekaże (wyeksportuje) bowiem Robinsonowi więcej dóbr, niż od niego pozyska (zaimportuje). Mówiąc dokładniej, Piętaszek odda Robinsonowi swoje ryby i kokosy i przynajmniej na razie nie otrzyma nic w zamian. Z drugiej strony Robinson będzie miał „deficyt handlowy”, ponieważ otrzyma od Piętaszka konkretne dobra, nie oferując nic w zamian. Możemy zatem napisać, że Piętaszek będzie codziennie pożyczał Robinsonowi trzy ryby i pięć kokosów, za co ten drugi odda mu z czasem określoną ilość warzyw i owoców (spłaci pożyczkę). Ten prosty model funkcjonowania gospodarki pozwala zrozumieć kilka istotnych ekonomicznych kwestii. Po pierwsze, możemy dzięki niemu wyjaśnić, co tak naprawdę oznaczają kategorie nadwyżki i deficytu handlowego w sensie ekonomicznym. Analizując sytuację Robinsona i Piętaszka, łatwo dostrzec, że pytanie o to, czy lepiej mieć nadwyżkę handlową, czy deficyt, samo w sobie nie ma sensu. Podobnie bowiem jak w przypadku każdej niewymuszonej transakcji rynkowej (również takiej, którą zaklasyfikujemy jako część handlu zagranicznego) zgoda na wymianę oznacza, że obie strony odnoszą w jej wyniku pewne korzyści. Z biegiem czasu, jeśli nawadniany ogród Robinsona faktycznie przyniesie większe plony, zarówno on sam, jak i Piętaszek skorzystają na zawartym porozumieniu. Po drugie, opowieść o naszej mikrogospodarce zwraca uwagę na to, co w historii współpracy tworzących ją ludzi może pójść źle. Propozycja złożona przez Robinsona niesie ze sobą element ryzyka dla Piętaszka, który udziela mu pożyczki w postaci ryb i kokosów, a jego zadowolenie z zawartej umowy uzależnione będzie od tego, czy Robinson spłaci tę pożyczkę zgodnie z planem, w całości i na czas. Może się przecież zdarzyć i tak, że Robinsonowi nie będzie się chciało ciężko pracować i ostatecznie nic nie zbuduje. A nawet jeśli system irygacyjny powstanie, może się okazać, że jego wpływ na produktywność (ilość plonów) ogrodu został mocno przeszacowany. Po zakończeniu prac Robinson może również uznać, że z różnych względów przekaże Piętaszkowi znacznie mniej warzyw i owoców, niż początkowo uzgodnili. Piętaszek w momencie zawierania umowy nie jest w stanie przewidzieć, jaki będzie ostateczny scenariusz zdarzeń. Może jedynie ufać Robinsonowi, że ten wywiąże się z umowy i wszystko pójdzie zgodnie z planem. Jeśli jednak tak się nie stanie, wymusi to kolejną rundę negocjacji. Fakt, że spłata nie nastąpiła zgodnie z ustalonymi warunkami, prawdopodobnie wpłynie na stosunek Piętaszka do tych rozmów. Jeśli Robinson naprawdę ciężko pracował, ale nie jest w stanie zaoferować Piętaszkowi uzgodnionej ilości warzyw i owoców, ponieważ przeszacował korzyści z systemu nawadniającego, Piętaszek do propozycji zmniejszenia opłat może podejść ze zrozumieniem. Jeśli jednak Robinson po prostu się lenił i dlatego niczego nie zbudował, Piętaszek może być słusznie poirytowany i domagać się wywiązania z umowy w jej pierwotnym kształcie. Po trzecie wreszcie, na przykładzie umowy pomiędzy Robinsonem i Piętaszkiem można łatwo dostrzec ścisły związek pomiędzy deficytem handlowym a koniecznością zaciągania pożyczek międzynarodowych oraz między nadwyżką handlową a udzielaniem takich pożyczek. Wielkość nadwyżki handlowej Piętaszka (trzy ryby i pięć kokosów dziennie) jest dokładnie równa pożyczce udzielonej Robinsonowi albo też – analizując sytuację z punktu widzenia tego drugiego – rozmiar deficytu Robinsona jest równy zaciągniętemu przez niego zobowiązaniu (pożyczce). Dla ekonomistów wartość nadwyżki handlowej jest równa kapitałowi wypływającemu poza granice kraju, zaś wartość deficytu pokrywa się w pełni z wartością kapitału napływającego do danego kraju z zagranicy. Kwestię tę omówimy dokładniej w dalszej części podręcznika. Prosty model gospodarki składającej się z Robinsona i Piętaszka jest również dobrą okazją do wstępnej analizy zjawiska przewagi komparatywnej (ang. comparative advantage ), które będzie przedmiotem dokładniejszych rozważań w . Poniższa pozwoli ci oszacować rozmiary przewag komparatywnych w handlu pszenicą i suknem pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią w XIX w. Rozmiary przewag komparatywnych W XIX w. Stany Zjednoczone i Wielka Brytania handlowały pomiędzy sobą pszenicą i suknem. pokazuje nakład pracy (w godzinach) niezbędny do wyprodukowania jednostki każdego z tych dóbr. Pszenica (kwintal) Sukno (metr bieżący) Koszt alternatywny kwintala pszenicy wyrażony w metrach bieżących sukna Koszt alternatywny metra bieżącego sukna wyrażony w kwintalach pszenicy Stany Zjednoczone 8 9 8/9 9/8 Wielka Brytania 4 3 4/3 3/4 Krok 1. Zgodnie z danymi zawartymi w wyprodukowanie kwintala pszenicy w USA wymaga 8 godz. pracy (w Wielkiej Brytanii tylko 4 godz.), zaś wytworzenie metra bieżącego sukna 9 godz. pracy (w Wielkiej Brytanii jedynie 3 godz.). Krok 2. Zwróć uwagę na różnicę między przewagą bezwzględną a przewagą komparatywną. Wielka Brytania ma przewagę bezwzględną nad USA w produkcji obu towarów, ponieważ ich wytworzenie wymaga mniejszego nakładu pracy w porównaniu z sytuacją w Stanach Zjednoczonych. Teoretycznie oznaczałoby to, że Wielka Brytania powinna produkować zarówno sukno, jak i pszenicę. Przyjrzyjmy się jednak przewadze komparatywnej. Wielka Brytania jest w stanie wyprodukować pszenicę dwa razy taniej w porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi, zaś sukno aż trzy razy taniej, jeśli potraktujemy liczbę godzin pracy niezbędną do wytworzenia jednostki każdego z dóbr (odpowiednio: kwintala i metra bieżącego) jako swoistą cenę. Pamiętając o tym, że celem jest jak najtańsze wytworzenie każdego z dwóch dóbr, pszenica powinna być wyprodukowana w USA, zaś sukno w Wielkiej Brytanii. Krok 3. Problem możemy również przeanalizować, uwzględniając koszty alternatywne. Aby to zrobić, określ względną cenę każdego z dóbr wyrażoną w jednostkach drugiego dobra. Ceną kwintala pszenicy w naszym przykładzie będzie liczba metrów bieżących sukna, z których produkcji musisz zrezygnować. Aby znaleźć tę cenę, przelicz godziny potrzebne na wyprodukowanie kwintala pszenicy i metra bieżącego sukna na odpowiednie ilości pszenicy i sukna możliwe do wytworzenia w ciągu 1 godz. pracy. Zauważ, że w Stanach Zjednoczonych wyprodukowanie kwintala pszenicy zajmuje 8 godz. pracy, więc pracownicy mogą wytworzyć 1/8 kwintala w ciągu godziny. Z kolei wyprodukowanie metra bieżącego sukna w tym kraju zajmuje 9 godz., więc robotnicy mogą wytworzyć 1/9 m bieżącego sukna w ciągu godziny. Aby wyprodukować kwintal pszenicy potrzebujesz 8 godz., a zatem w Stanach Zjednoczonych oznacza to utratę 8/9 m bieżącego sukna, podczas gdy w Wielkiej Brytanii byłoby to aż 4/3 m bieżącego. Podobnie wytworzenie metra bieżącego sukna wymaga poświęcenia 9 godz. pracy w USA, co oznacza utratę 9/8 kwintala pszenicy, zaś w wielkiej Brytanii wyprodukowanie metra bieżącego sukna wiąże się z utratą jedynie 3/4 kwintala pszenicy. Krok 4. Możemy teraz wyrazić przewagę komparatywną dzięki porównaniu kosztów alternatywnych produkcji każdego z analizowanych dóbr w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Koszt alternatywny 1 kwintala pszenica w USA jest mniejszy (8/9 wobec 4/3) niż ten sam koszt w Wielkiej Brytanii, w związku z czym pszenicę należy produkować w Stanach Zjednoczonych. Natomiast koszt alternatywny sukna jest niższy w Wielkiej Brytanii niż w USA (3/4 wobec 9/8), co oznacza, że taniej jest produkować sukno właśnie w Wielkiej Brytanii. Saldo na rachunku obrotów bieżących jako element bilansu płatniczego Związek między różnymi miarami określającymi saldo wymiany ekonomicznej z zagranicą a międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego jest tak ścisły, że ekonomiści w oparciu o wartość sprzedawanych i kupowanych dóbr, usług i czynników produkcji tworzą bilans płatniczy. Każda kategoria, która wchodzi w skład salda na rachunku bieżącym, wiąże się bowiem pośrednio lub bezpośrednio z odpowiednim przepływem finansowym pomiędzy danym krajem a resztą gospodarki światowej. przedstawia przepływ dóbr i usług oraz odpowiadających im płatności pomiędzy konkretnym krajem – niech to będzie Polska – a resztą świata. Analizując wykres z góry na dół, pierwsza linia oznacza polski eksport (towary przepływają z Polski poza jej granice), podczas gdy druga linia pokazuje płatności za te towary przepływające do Polski od podmiotów zagranicznych, które kupiły określone dobra i usługi. Trzeci wiersz opisuje import (dobra i usługi płyną z zagranicy do Polski), zaś czwarty – płatności, które uiszczają polskie podmioty przedsiębiorstwom zagranicznym. Wartość kupowanych i sprzedawanych w ramach handlu zagranicznego dóbr i usług, a co za tym idzie również płatności za te produkty, ujęte są na rachunku obrotów bieżących. Cztery linie wykreślone w dolnej części pokazują przepływy kapitału (traktujemy je jako inwestycje – bezpośrednie i portfelowe), dochodów osiągniętych dzięki tym inwestycjom oraz dodatkowo pracy wykonywanej przez Polaków poza granicami. Odpowiednio piąta linia reprezentuje inwestycje dokonane przez polskie podmioty za granicą (zakup przedsiębiorstw, wybudowanie nowej fabryki lub po prostu nabycie akcji i obligacji). Szósta linia z kolei to dochód uzyskany dzięki tym inwestycjom (wypłaty odsetek od obligacji, dywidenda związana z posiadaniem akcji lub zysk przedsiębiorstw) i wykonywanej za granicą pracy, który płynie z zagranicy do Polski. Podobnie jest w siódmym wierszu, który obrazuje inwestycje dokonywane przez podmioty z zagranicy w Polsce. W wierszu ósmym natomiast znajdują się dochody z tych zagranicznych inwestycji (i pracy) w Polsce, które wypływają z kraju i trafiają za granicę. Dochód z tytułu własności za granicą (linie szósta i ósma) znajdujemy na rachunku bieżącym, podczas gdy przepływy kapitału w postaci inwestycji zagranicznych (linie piąta i siódma) ujęte są na rachunku finansowym. Schemat pomija transfery jednostronne, które oczywiście również wiążą się z przepływem środków finansowych i które ujmuje bilans obrotów bieżących. Przepływ dóbr, czynników produkcji, dochodów czynników produkcji i kapitału Każdy element salda na rachunku obrotów bieżących wiąże się z przepływem płatności finansowych między analizowanym krajem i zagranicą. W górnej części wykresu ujęte są przepływy dóbr i usług w ramach handlu zagranicznego oraz płatności za nie. Deficyt na rachunku obrotów bieżących oznacza, że kraj jest kredytobiorcą netto z zagranicy. I odwrotnie, dodatnie saldo na rachunku bieżącym oznacza, że kraj jest pożyczkodawcą netto dla reszty świata. Podobnie jak w modelu gospodarki Robinsona i Piętaszka można sformułować wniosek, że nadwyżka handlowa oznacza odpływ kapitału finansowego, ponieważ krajowe podmioty (inwestorzy) lokują swoje środki za granicą, podczas gdy deficyt na rachunku obrotów bieżących jest dokładnie równy wartości kapitału napływającego do danego kraju z zagranicy. Należy przy tym pamiętać, że międzynarodowe przepływy kapitałowe nie odnoszą się wyłącznie do długu publicznego zaciągniętego za granicą, choć oczywiście dług zaciągnięty przez sektor finansów publicznych jest częścią tego strumienia. Międzynarodowe przepływy kapitału finansowego odnoszą się do wszystkich sposobów, w jakie prywatni inwestorzy z jednego kraju mogą inwestować środki w innym kraju – kupując nieruchomości, firmy i instrumenty finansowe takie jak akcje i obligacje. Key Concepts and Summary Międzynarodowe przepływy towarów i usług są ściśle powiązane z międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego. Deficyt na rachunku obrotów bieżących oznacza, że kraj jest pożyczkobiorcą netto od reszty świata. Natomiast nadwyżka na rachunku bieżącym świadczy o tym, że kraj jest pożyczkodawcą netto dla reszty świata. Self-Check Questions Wskaż, które z poniższych zdarzeń wiąże się z przepływem środków finansowych do polskiej gospodarki, a które oznacza odpływ środki z Polski za granicę: eksport do Niemiec, dochody z dokonanych wcześniej polskich inwestycji na Słowacji, zagraniczna pomoc dla Turcji, ropa naftowa importowana z Federacji Rosyjskiej, francuscy inwestorzy kupujący nieruchomości w Polsce. Eksport do Niemiec wiąże się z przepływem finansowym z Niemiec do Polski. Chodzi nie o inwestycje Polski na Słowacji, ale dochody uzyskane dzięki tym inwestycjom, które wiążą się z przepływem finansowym z gospodarki słowackiej do Polski. Pomoc zagraniczna z Polski do Turcji to przepływ finansowy w tym samym kierunku. Import ropy naftowej z Federacji Rosyjskiej oznacza przepływ płatności finansowych z polskiej gospodarki do Federacji Rosyjskiej. Francuscy inwestorzy kupujący nieruchomości w Polsce to przepływ finansowy z Francji do Polski. Czym różni się dolna część , pokazująca międzynarodowe przepływ inwestycji i kapitału, od części górnej? Górna część przedstawia eksport i import oraz odpowiadające im płatności. Dolna część dotyczy międzynarodowych inwestycji finansowych oraz odpływu i dopływu środków zarówno z tytułu tych inwestycji, jak i dochodów dzięki nim osiąganych. Inwestycje te mogą obejmować zakup akcji i obligacji lub nieruchomości za granicą, a także międzynarodowe pożyczki udzielane i otrzymywane. Wyjaśnij związek pomiędzy deficytem lub nadwyżką na rachunku obrotów bieżących a przepływem środków finansowych. Jeśli więcej pieniędzy wypływa z kraju (np. jako zapłata za import), saldo na rachunku bieżącym się pogorszy (np. zmniejszy się nadwyżka lub nadwyżka zamieni się w deficyt), a jeśli więcej pieniędzy wpłynie do kraju, saldo na rachunku bieżącym się poprawi (np. deficyt zamieni się w nadwyżkę lub kwota nadwyżki wzrośnie). Review Question Czy nadwyżka handlowa oznacza napływ kapitału finansowego do gospodarki netto, czy analogiczny odpływ kapitału finansowego? A co z deficytem handlowym? Critical Thinking Question Czy dla twojego kraju lepiej jest być międzynarodowym pożyczkodawcą, czy pożyczkobiorcą netto? kapitał finansowy (ang. financial capital ) środki pieniężne finansujące zakupy dóbr i usług oraz inwestycje

Social Sciences


Tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać czynniki determinujące saldo bilansu handlowego i saldo na rachunku obrotów bieżących Oszacować międzynarodową podaż i popyt na kapitał finansowy Wyjaśnić, w jaki sposób poziom krajowych oszczędności i inwestycji określa saldo bilansu handlowego Przewidzieć zmiany salda na rachunku obrotów bieżących na podstawie tożsamości (równości) krajowych oszczędności i inwestycji Ścisły związek między saldem na rachunku obrotów bieżących i bilansem płatniczym a międzynarodowymi przepływami oszczędności i inwestycji prowadzi nas do makroekonomicznej analizy całej gospodarki, zarówno jeśli chodzi o jej relacje ekonomiczne z zagranicą, jak i funkcjonowanie na poziomie krajowym. Zgodnie z takim podejściem saldo na rachunku obrotów bieżących i związane z nim przepływy kapitału finansowego są częścią zmian wpływających na globalny poziom oszczędności i inwestycji w gospodarce. Czynniki determinujące salda bilansu handlowego i rachunku obrotów bieżących Koncepcja tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji (ang. national saving and investment identity ) jest użytecznym narzędziem umożliwiającym identyfikację czynników determinujących salda rachunku obrotów bieżących i bilansu handlowego. Na krajowym rynku finansowym ilość kapitału dostarczanego w każdym momencie (podaż) musi być równa ilości kapitału niezbędnego do sfinansowania inwestycji (popyt). Przeczytaj , aby poznać składniki krajowych oszczędności. Co składa się na podaż i popyt na rynku finansowym? Podaż na rynku finansowym jest w głównej mierze pochodną krajowych oszczędności, czyli sumy oszczędności gospodarstw domowych i przedsiębiorstw (oszczędności prywatne) oraz państwa (oszczędności sektora publicznego). Jeśli w danym kraju mamy do czynienia z deficytem na rachunku obrotów bieżących, oznacza to, że do tego kraju napływają środki z zagranicy, które powiększają podaż kapitału finansowego. Popyt na kapitał finansowy (pieniądze) zgłaszają podmioty, które nie mogą sfinansować swoich wydatków za pomocą pozostających w ich dyspozycji zasobów, np. przedsiębiorstwa realizujące poważne inwestycje (zakup środków trwałych, finansowanie szkoleń dla pracowników, pozyskiwanie surowców do produkcji), gospodarstwa domowe kupujące dobra trwałego użytku (nieruchomości, samochody) i państwo, które wydaje więcej, niż zdołało zebrać w formie podatków (poprzez emisję obligacji i bonów skarbowych). Bez niezbędnej podaży kapitału finansowego działalność gospodarcza byłaby znacznie utrudniona, o ile w ogóle możliwa. Biorąc pod uwagę niemal chroniczny deficyt sektora publicznego, najważniejszymi źródłami podaży kapitału finansowego w polskiej gospodarce pozostają zatem oszczędności gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, określane zazwyczaj symbolem S (ang. savings ), oraz napływ kapitału finansowego od podmiotów zagranicznych, który – jak już wiemy – jest równy deficytowi handlowemu (Z – X), czyli importowi (Z) pomniejszonemu o eksport (X). Natomiast głównym źródłem popytu na kapitał finansowy w polskiej gospodarce są inwestycje sektora prywatnego – I (ang. investment ), a także potrzeby pożyczkowe sektora publicznego, które są równe deficytowi sektora finansów publicznych pojawiającemu się w sytuacji, gdy wydatki publiczne – G (ang. government ) są wyższe niż pobierane podatki – T (ang. taxes ). Pamiętając o tym, że podaż i popyt na rynku finansowym muszą być sobie równe, możemy wyrazić tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji za pomocą następującego równania: Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy S + (Z − X) = I + (G − T) Powyższe równanie jest zawsze prawdziwe (dlatego właśnie mówimy o tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji ), ponieważ w skali całej gospodarki ilość dostarczanego kapitału finansowego zawsze musi być równa wielkości zapotrzebowania na ten kapitał. Niektóre elementy tego równania mogą się jednak przemieszczać pomiędzy jego prawą i lewą stroną (mogą tworzyć zarówno podaż, jak i popyt na kapitał). W Polsce po 1992 r. mamy do czynienia z permanentnym deficytem w sektorze finansów publicznych, co oznacza, że państwo wydaje więcej, niż pobiera w formie podatków i parapodatków (opłat, składek itd.), a więc musi pożyczać fundusze. W takim przypadku wyrażenie (G − T) jest mniejsze od zera. Aby sfinansować swoje wydatki, państwo zgłasza popyt na kapitał finansowy po lewej stronie równania (czyli jest pożyczkobiorcą). Jeśli jednak w sektorze finansów publicznych pojawiłaby się nadwyżka (czy to jest w ogóle możliwe w Polsce?), czyli podatki byłyby wyższe niż wydatki państwa, to nadwyżka ta, opisana nierównością (T − G > 0), pojawiłaby się po oszczędnościowej (lewej) stronie analizowanego równania. Podobnie jeśli gospodarka narodowa wykazuje nadwyżkę handlową (czyli różnica pomiędzy eksportem − X i importem − Z jest większa od zera), będzie się to wiązało z odpływem kapitału finansowego do innych krajów. Nadwyżka handlowa oznacza, że występuje nadwyżka krajowego kapitału finansowego i można go inwestować za granicą. Fundamentalne założenie, że w konkretnej gospodarce ilość kapitału finansowego , na który jest zgłoszone zapotrzebowanie, jest równa całkowitej ilości dostarczonego kapitału, musi zawsze pozostać prawdziwe. Oszczędności krajowe zawsze będą pojawiać się jako część podaży kapitału finansowego, a inwestycje krajowe zawsze będą częścią popytu na kapitał finansowy. Jednak wydatki państwa i elementy bilansu handlowego występujące w równaniu mogą tworzyć zarówno stronę popytową, jak i podażową równania tożsamościowego. Działalność państwa i relacje ekonomiczne z krajami trzecimi mogą być zatem zarówno elementem podaży, jak i popytu na kapitał, w zależności od tego, czy bilans sektora finansów publicznych i bilans handlowy (a w szerszym kontekście bilans rachunku obrotów bieżących) wykazują nadwyżkę, czy deficyt. W jaki sposób krajowe oszczędności i inwestycje określają bilans handlowy Jednym z wniosków płynących z równania tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji jest to, że poziom oszczędności i inwestycji w danym kraju określa saldo bilansu handlowego. Aby zrozumieć tę zależność, przekształćmy nasze równanie w taki sposób, aby bilans handlowy znalazł się po jego lewej stronie. Rozważmy najpierw sytuację deficytu handlowego, a następnie nadwyżki. W przypadku deficytu bilansu handlowego równość krajowych oszczędności i inwestycji można zapisać w następujący sposób: Deficyt bilansu handl. = Inwestycje krajowe − Prywatne oszczędności krajowe – Oszczędności sektora publ. (Z − X) = I − S − (T − G) Jeśli lewa strona równania jest większa od zera, czyli import (Z) przewyższa eksport (X), również prawa strona równania musi być od zera większa. W takim przypadku inwestycje krajowe muszą być wyższe niż suma prywatnych i publicznych oszczędności krajowych. Nadwyżka inwestycji nad oszczędnościami jest sfinansowana napływem kapitału z zagranicy. Ostatecznie ten dodatkowy kapitał finansowy na inwestycje musi skądś pochodzić, a w kraju go nie ma. Przeanalizujmy teraz nadwyżkę handlową z punktu widzenia krajowych oszczędności i inwestycji: Nadwyżka bilansu handl. = Prywatne oszczędności krajowe + Oszczędności sektora publ. – Inwestycje krajowe (X − Z) = S + (T − G) − I W tym przypadku lewa strona równania ponownie jest większa od zera (ale tym razem to eksport – X przewyższa import – Z), więc strona prawa, w której od sumy prywatnych i publicznych oszczędności krajowych odejmujemy inwestycje, również musi być od zera większa. Nadwyżka krajowych oszczędności nad inwestycjami zostanie wydatkowana za granicą. Ten ścisły związek krajowych oszczędności i inwestycji z saldem bilansu handlowego (powtórzmy, w szerszym kontekście również z saldem rachunku obrotów bieżących) wyjaśnia, dlaczego ekonomiści postrzegają bilans handlowy jako jedną z najważniejszych zmiennych ekonomicznych. Tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji pokazuje, że wyniki osiągane przez niektóre sektory gospodarki, takie jak przemysł motoryzacyjny czy lekki, nie determinują w istocie bilansu handlowego. Co więcej, również to, czy krajowe przepisy i regulacje handlowe zachęcają do wolnego handlu, czy raczej protekcjonizmu, nie przesądza o stanie salda bilansu handlowego. Ten zależy wyłącznie od relacji pomiędzy krajowymi oszczędnościami i inwestycjami (zajrzyj do ). Analiza zmienności bilansu handlowego przy założeniu ceteris paribus Równość krajowych oszczędności i inwestycji określa także sposób analizy wpływu poszczególnych czynników wpływających na wysokość deficytu w bilansie handlowym. Rozpocznijmy od formuły równania, w której oszczędności i inwestycje krajowe znajdują się po jego lewej stronie, a deficyt handlowy po prawej: Inwestycje krajowe − Prywatne oszczędności krajowe − Oszczędności sektora publ. = Deficyt bilansu handl. I − S − (T − G) = (Z − X) Rozważmy teraz po kolei wpływ, jaki na wysokość deficytu bilansu handlowego mają czynniki znajdujące się po lewej stronie równania, przyjmując założenie ceteris paribus , czyli przy stałym poziomie wszystkich pozostałych elementów równania tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji. Na początek załóżmy, że poziom inwestycji krajowych w danym kraju rośnie, podczas gdy wolumen oszczędności prywatnych i publicznych pozostaje niezmieniony. W pierwszym wierszu podany jest efekt takiej zmiany. Ponieważ równość krajowych oszczędności i inwestycji musi być zachowana – w końcu jest to tożsamość, która z definicji musi być prawdziwa – wzrost inwestycji krajowych będzie oznaczał większy deficyt handlowy. Taka sytuacja miała miejsce w gospodarce USA pod koniec ostatniej dekady XX w. Ze względu na gwałtowny wzrost liczby nowych technologii teleinformatycznych inwestycje przedsiębiorstw poważnie wzrosły. Jednocześnie doszło do nieznacznego wzrostu oszczędności sektora publicznego i spadku oszczędności prywatnych, ale zmiany te niemal całkowicie się zrównoważyły. W rezultacie kapitał niezbędny do sfinansowania inwestycji sektora przedsiębiorstw musiał napłynąć z zagranicy, co było jedną z przyczyn bardzo wysokich deficytów handlowych Stanów Zjednoczonych na przełomie XX i XXI w. Oczywiście w przeciwnym przypadku – czyli w sytuacji, w której inwestycje uległyby zmniejszeniu – deficyt w bilansie handlowym zmniejszyłby swoje rozmiary. Czynniki wpływające na zmiany wartości bilansu handlowego Inwestycje krajowe − Prywatne oszczędności krajowe − Oszczędności sektora publicznego = Deficyt bilansu handlowego I − S − (T − G) = (Z − X) wzrost bez zmian bez zmian musi wzrosnąć bez zmian wzrost bez zmian musi spaść bez zmian bez zmian spadek musi wzrosnąć W drugim scenariuszu załóżmy, że rośnie poziom oszczędności krajowych, podczas gdy wolumen inwestycji krajowych i oszczędności sektora publicznego pozostaje niezmieniony. W takim przypadku deficyt handlowy się zmniejszy, bowiem wraz ze wzrostem krajowych oszczędności maleje zapotrzebowanie na zagraniczny kapitał, który miałby sfinansować inwestycje. Mechanizm ten jest podstawą formułowanych na forum publicznym w USA – kontrowersyjnych skądinąd – propozycji zwiększenia oszczędności gospodarstw domowych, co pozwoliłoby ograniczyć deficyt handlowy tego kraju. Ponownie: sytuacja odwrotna, czyli spadek prywatnych oszczędności krajowych, doprowadzi do wzrostu deficytu, wówczas bowiem popyt na kapitał zagraniczny, który mógłby sfinansować inwestycje, będzie rósł. W trzecim scenariuszu wyobraźmy sobie, że deficyt sektora finansów publicznych gwałtownie wzrósł (co jest tożsame ze spadkiem oszczędności publicznych), podczas gdy inwestycje krajowe i oszczędności prywatne pozostały niezmienione. Taka sekwencja zdarzeń miała miejsce w gospodarce USA w połowie lat 80. ub. wieku. Deficyt budżetu federalnego w wyniku reform podatkowych wprowadzonych przez administrację R. Reagana wzrósł z 79 mld dol. w 1981 r. do 221 mld dol. w 1986 r., co oznaczało wzrost zapotrzebowania na kapitał finansowy o 142 mld dol. Dodatnie saldo na rachunku obrotów bieżących w kwocie 5 mld dol. zamieniło się w tym samym okresie w deficyt na poziomie 147 mld dol. Gwałtowne zmniejszenie oszczędności sektora publicznego przy stałym poziomie inwestycji i oszczędności prywatnych wymusiło napływ kapitału z zagranicy, który doprowadził do zamiany niewielkiej nadwyżki na rachunku obrotów bieżących USA w pokaźnych rozmiarów deficyt. Gdyby doszło do sytuacji odwrotnej, czyli oszczędności sektora publicznego ceteris paribus by wzrosły, przyniosłoby to rzecz jasna zmniejszenie deficytu handlowego. Następna poprowadzi cię przez scenariusz, w którym prywatne oszczędności krajowe muszą wzrosnąć o określoną kwotę, aby zmniejszyć rozmiary deficytu w bilansie handlowym. Rozwiązywanie problemów w oparciu o tożsamość oszczędności i inwestycji Wykorzystaj równość oszczędności i inwestycji, aby odpowiedzieć na następujące pytanie: kraj A ma deficyt handlowy w wysokości 200 mld dol., prywatne oszczędności krajowe o wartości 500 mld dol., deficyt budżetowy na poziomie 200 mld dol., a wolumen prywatnych inwestycji krajowych wynosi 500 mld dol. O ile muszą wzrosnąć prywatne oszczędności krajowe, aby deficyt handlowy o wartości 200 mld dol. zmniejszył się o połowę (czyli o 100 mld dol.)? Krok 1. Zapisz formułę tożsamości oszczędności i inwestycji w taki sposób, aby wyrażenie opisujące deficyt handlowy znalazło się po lewej stronie: (X − Z) = S + (T − G) − I Krok 2. Do wzoru podstaw ze znakiem ujemnym wskazaną w zadaniu kwotę deficytu handlowego: −200 = S + (T − G) − I Krok 3. A teraz podstaw wartość oszczędności krajowych (S): −200 = 500 + (T − G) – I Krok 4. Wprowadź do wzoru wartość prywatnych inwestycji krajowych (I): −200 = 500 + (T − G) − 500 Krok 5. Saldo budżetu państwa to (T – G). Wstaw do wzoru ze znakiem ujemnym kwotę deficytu budżetowego: −200 = 500 + (−200) − 500 Krok 6. Równanie wygląda teraz następująco: (X − Z) = S + (T − G) − I −200 = 500 + (−200) − 500 Pytanie brzmi: o ile muszą wzrosnąć prywatne oszczędności, aby zmniejszyć deficyt handlowy (X - Z) o połowę, czyli z poziomu (-200) do (-100)? (X – Z) = S + (T − G) − I –100 = S + (−200) − 500 600 = S Krok 7. Podsumujmy: prywatne oszczędności krajowe muszą wzrosnąć o 100 mld dol., do łącznej kwoty 600 mld dol., aby deficyt w bilansie handlowym zmniejszył się do poziomu 100 mld dol., czyli aby obie strony równania pozostały w równowadze (-100) = (-100). Krótkookresowe zmiany w cyklu koniunkturalnym i bilansie handlowym W krótkim okresie to, czy gospodarka znajduje się w recesji, czy w okresie ożywienia, może determinować ewentualny brak równowagi w bilansie handlowym. Recesja zazwyczaj powoduje zmniejszenie deficytu lub zwiększenie nadwyżki, zaś szybki wzrost gospodarczy zwykle zwiększa deficyt lub zmniejsza nadwyżkę. Spójrz na . Można zauważyć, że deficyt na rachunku obrotów bieżących Stanów Zjednoczonych w latach 2006–2009 zmniejszył się prawie o połowę. Jednym z głównych czynników wywołujących tę zmianę był fakt, że podczas recesji, która w największym stopniu dotknęła amerykańską gospodarkę, popyt na towary importowane do USA spadł znacznie bardziej niż zapotrzebowanie na towary amerykańskie zgłaszane przez globalną gospodarkę. I odwrotnie: w połowie pierwszej dekady XX w., kiedy deficyt na rachunku obrotów bieżących Stanów Zjednoczonych gwałtownie się powiększył, stało się tak dzięki wysokiej dynamice wzrostu amerykańskiej gospodarki. Wraz z powiększającym się wolumenem produkcji i dochodu rosło również zapotrzebowanie amerykańskich podmiotów na dobra i usługi, w tym również na towary importowane. A zatem wzrost deficytu lub zmniejszenie nadwyżki w bilansie handlowym i bilansie na rachunku obrotów bieżących jest zwykle konsekwencją szybkiego tempa wzrostu gospodarki, podczas gdy nadwyżka handlowa (lub spadek deficytu) towarzyszą okresom spowolnienia dynamiki wzrostu gospodarczego lub recesji. Niezależnie od tego, czy deficyt handlowy spada, czy rośnie w czasie ekspansji lub spowolnienia, jego powiększenie oznacza – z konieczności – wzrost wartości netto strumienia zagranicznego kapitału finansowego. Równanie tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji wskazuje, że gospodarka danego kraju może wchłonąć ten napływ na kilka różnych sposobów. Na przykład malejące oszczędności prywatne mógłby zrekompensować dodatkowy napływ kapitału finansowego z zagranicy, pozostawiając inwestycje krajowe i oszczędności sektora publicznego bez zmian. Alternatywnie napływ zagranicznego kapitału finansowego mógłby spowodować wzrost wolumenu inwestycji krajowych, pozostawiając oszczędności prywatne i publiczne bez zmian. Jeszcze innym wariantem jest wzrost deficytu sektora finansów publicznych, który umożliwiłby wchłonięcie napływu zagranicznego kapitału finansowego, pozostawiając krajowe oszczędności prywatne i inwestycje na dotychczasowym poziomie. Tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji nie określa, który z tych scenariuszy zostanie ostatecznie zrealizowany (może być również tak, że wszystkie te zmiany wystąpią jednocześnie), niemniej co najmniej jedno ze zdefiniowanych wyżej zdarzeń na pewno się pojawi. Key Concepts and Summary Tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji wynika z tego, że podaż kapitału finansowego dostarczanego z różnych źródeł na rynek musi się równać wielkości zapotrzebowania, jakie na kapitał zgłoszono. Jeśli S oznacza prywatne oszczędności, T reprezentuje podatki, G – wydatki państwa, Z – import, X – eksport, a I – inwestycje, to dla każdej gospodarki, w której istnieje deficyt na rachunku obrotów bieżących (Z - X > 0) i deficyt sektora finansów publicznych (G - T > 0), prawdziwe jest następujące równanie: Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy S + (Z − X) = I + (G − T) W czasie recesji lub okresów spowolnienia dynamiki wzrostu gospodarczego dochodzi zazwyczaj do poprawy salda bilansu handlowego (co oznacza wyższą nadwyżkę lub niższy deficyt), podczas gdy boom gospodarczy będzie tworzył warunki do zmniejszania nadwyżki lub wzrostu wartości deficytu handlowego. Self-Check Questions Wykorzystując tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji, wyjaśnij, w jaki sposób każde z następujących zdarzeń ( ceteris paribus ) spowoduje zwiększenie lub zmniejszenie bilansu handlowego: Wolumen krajowych oszczędności zmniejsza się. Nadwyżka w sektorze finansów publicznych zamienia się w deficyt. Wartość krajowych inwestycji gwałtownie rośnie. Zapisz równanie tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji w taki sposób, aby po lewej stronie znajdowała się podaż kapitału, a z prawej popyt na kapitał reprezentowany przez inwestycje: Podaż kapitału = Popyt na kapitał S + (Z − X) + (T − G) = I Oszczędności + (Deficyt w bilansie handl.) + (Nadwyżka sektora finansów publ.) = Inwestycje Jeśli wartość wolumenu krajowych oszczędności spadnie i nic więcej się nie zmieni, to deficyt handlowy wzrośnie. W efekcie gospodarka w większym stopniu będzie wykorzystywać kapitał zagraniczny, a w mniejszym kapitał pochodzący ze źródeł krajowych. Jeśli rząd zacznie pożyczać, zamiast oszczędzać, i w ten sposób wygeneruje deficyt sektora finansów publicznych, to deficyt handlowy musi wzrosnąć. W rezultacie rząd nie będzie już miał oszczędności, więc – jeśli dodatkowo nic się nie zmieni – więcej środków na inwestycje musi napłynąć z zagranicy. Jeśli wartość inwestycji krajowych gwałtownie wzrośnie, wówczas, ceteris paribus , deficyt handlowy również musi wzrosnąć, aby zapewnić dodatkowy kapitał na sfinansowanie nakładów inwestycyjnych. Założenie ceteris paribus – czyli „przy wszystkich innych warunkach niezmienionych” – jest tutaj ważne. We wszystkich wskazanych w zadaniu sytuacjach nie ma powodu oczekiwać, że pierwotna zmiana wpłynie tylko lub przede wszystkim na deficyt handlowy. Niemniej niezależnie od tego, które zmienne ostatecznie dostosują swoją wartość do nowej sytuacji, tożsamość (równość) krajowych oszczędności i inwestycji będzie zachowana. Jeśli kraj ma nadwyżkę w sektorze finansów publicznych, to dlaczego formalny zapis salda sektora finansów publicznych (T - G) znajduje się po lewej stronie równania oszczędności i inwestycji? W sytuacji istnienia nadwyżki sektora finansów publicznych państwo raczej oszczędza, niż pożycza. Podaż oszczędności prywatnych i publicznych znajduje się po lewej stronie tego równania. Co decyduje o rozmiarach deficytu w bilansie handlowym i na rachunku obrotów bieżących w danym kraju? Oba rodzaje deficytu są określane przez relację poziomu prywatnych i publicznych oszczędności danego kraju oraz wolumenu inwestycji krajowych. Jeśli wzrastają inwestycje krajowe, a wielkość oszczędności prywatnych i publicznych się nie zmienia, to co stanie się z deficytem handlowym? Deficyt handlowy w takiej sytuacji musi wzrosnąć. Innymi słowy, wzrost inwestycji musi być finansowany napływem kapitału finansowego z zagranicy. Dlaczego recesja powoduje spadek deficytu handlowego? W czasie recesji dochody się zmniejszają, wskutek czego konsumenci kupują mniej towarów, w tym importowanych. Zarówno polska gospodarka, jak i inne gospodarki UE przeżywają boom. Czy import i/lub eksport z Polski wzrośnie? Boom gospodarczy zwiększa popyt na dobra i usługi, więc sprzedaż dóbr w UE wzrośnie. Kraje europejskie są głównymi partnerami handlowymi Polski, można zatem oczekiwać wzrostu zarówno polskiego importu, jak i eksportu. Review Questions Jak można określić prawą i lewą stronę równania tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji? Jakie są główne elementy równania tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji? Critical Thinking Questions Wiele osób uważa, że rozmiary deficytu handlowego wynikają z braku konkurencyjności krajowych przedsiębiorstw, np. tych działających w przemyśle motoryzacyjnym. Wyjaśnij, dlaczego jest to nieprawda. Czy obserwując kraj z szybko rosnącą w krótkim okresie (na przestrzeni roku) nadwyżką handlową, uznasz, że gospodarka tego kraju znajduje się w recesji, czy raczej w okresie szybkiego wzrostu? Uzasadnij swoją odpowiedź. Czasami politycy przekonują, że ich kraj powinien jednocześnie dążyć do uzyskania nadwyżki handlowej i stymulować napływ kapitału z zagranicy. Czy to jest w ogóle możliwe? Problems Wyobraźmy sobie, że gospodarka Stanów Zjednoczonych znajduje się w następującej sytuacji: deficyt sektora finansów publicznych wynosi 100 mld dol., całkowite prywatne oszczędności krajowe – 1500 mld dol., a całkowite krajowe inwestycje kapitałowe kształtują się na poziomie 1600 mld dol. Jakie będzie saldo rachunku obrotów bieżących zgodnie z równaniem tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji? Jak zmieni się to saldo, jeśli inwestycje wzrosną o 50 mld dol., podczas gdy deficyt sektora finansów publicznych i poziom prywatnych oszczędności krajowych pozostaną takie same? zawiera hipotetyczne dane dotyczące zmiennych makroekonomicznych trzech krajów reprezentowanych przez litery A, B i C (dane w miliardach jednostek walutowych). SH oznacza oszczędności gospodarstw domowych, T – dochody podatkowe, G – wydatki państwa, zaś I to inwestycje. Zmienne makroekonomiczne A B C SH 700 500 600 T 00 500 500 G 600 350 650 I 800 400 450 Oblicz saldo bilansu handlowego i napływ netto oszczędności zagranicznych dla każdego kraju. Który z krajów notuje nadwyżkę, który deficyt, a który zrównoważone saldo bilansu handlowego? Oceń, które kraje pozostają pożyczkodawcami netto, a które pożyczkobiorcami netto na arenie międzynarodowej. Uzasadnij swoją opinię. Załóżmy, że w gospodarce niemieckiej budżet sektora finansów publicznych ma nadwyżkę w wysokości 1% PKB, oszczędności prywatne to 20% PKB, a inwestycje stanowią 18% PKB. Jakie jest saldo rachunku obrotów bieżących, biorąc pod uwagę równanie tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji? Jak na saldo obrotów bieżących wpłynie obniżenie nadwyżki sektora finansów publicznych do zera? równanie tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji (ang. national saving and investment identity ) koncepcja, zgodnie z którą na krajowym rynku finansowym ilość kapitału dostarczanego w każdym momencie (podaż) musi być równa ilości kapitału niezbędnego do sfinansowania inwestycji (popyt), co oznacza, że suma oszczędności prywatnych i oszczędności publicznych (nadwyżka budżetu państwa) musi być równa wartości inwestycji krajowych skorygowanych o saldo na rachunku obrotów bieżących (saldo w bilansie handlowym)

Social Sciences


Czy deficyt handlowy ma jakieś zalety? Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać trzy mechanizmy, które sprawiają, że utrzymywanie deficytu handlowego i pozycja pożyczkobiorcy międzynarodowego netto poprawia kondycję gospodarki Wskazać trzy mechanizmy, które sprawiają, że utrzymywanie deficytu handlowego i pozycja pożyczkobiorcy międzynarodowego netto osłabia kondycję gospodarki Transakcje rynkowe zawsze obejmują ekwiwalentne wobec transferu dóbr i usług przepływy finansowe (w końcu jeśli kupujesz cokolwiek choćby w osiedlowym sklepie, to niemal jednocześnie ze zdjęciem konkretnego produktu z półki i włożeniem go do torby pieniądze z twojego portfela lub konta wędrują do właściciela sklepu). Podobnie dzieje się w ramach handlu zagranicznego, gdzie przepływom dóbr i usług pomiędzy krajami towarzyszą ekwiwalentne przepływy międzynarodowego kapitału finansowego (zakupom ropy naftowej przez Orlen w Arabii Saudyjskiej – czyli polskiemu importowi – odpowiada strumień kapitału, który jest zapłatą za ten surowiec). Pytanie o to, czy deficyty lub nadwyżki handlowe są dobre, czy złe dla gospodarki, jest z ekonomicznego punktu widzenia dokładnie tym samym, co rozstrzyganie, czy lepiej jest polegać na napływie netto kapitału finansowego z zagranicy, czy może jednak inwestować krajowy kapitał poza granicami, czyli stać się międzynarodowym pożyczkodawcą netto. Obiegowa mądrość głosi, że pożyczanie pieniędzy jest zazwyczaj nierozsądne, a kraj prowadzący rozsądną politykę, podobnie jak rozważna osoba, powinien zawsze polegać na własnych zasobach. Choć z pewnością można zapożyczyć się za bardzo (co może poświadczyć każdy, komu bank zablokował kartę kredytową), pożyczanie pieniędzy w specyficznych sytuacjach również da się ekonomicznie uzasadnić. Tym samym zarówno w wypadku jednostek, jak i państw polityka konsekwentnego powstrzymywania się od korzystania z pożyczek, w tym pożyczek udzielanych na międzynarodowym rynku finansowym, nie niesie ze sobą żadnych ekonomicznych korzyści. Pożyczanie ma sens wtedy, gdy kupuje się coś, co przynosi korzyści w długim okresie, a więc gdy pożyczka finansuje inwestycję. Zaciągnięcie kredytu, który pozwoli sfinansować studia, ma sens, ponieważ zdobycie tytułu magistra zwiększa, przeciętnie rzecz biorąc, zarobki osób z wyższym wykształceniem w stosunku do absolwentów szkół średnich. Wyższe wynagrodzenie po zakończeniu studiów umożliwi spłatę zaciągniętego kredytu. Z punktu widzenia przedsiębiorstw wzięcie pożyczki lub zaciągnięcie kredytu na zakup nowej maszyny również jest ekonomicznie uzasadnione, oczywiście jeśli maszyna pozwoli zwiększyć zyski firmy na tyle, by udało się zaciągnięte zobowiązania spłacić. Podobnie z punktu widzenia gospodarki konkretnego kraju pożyczanie pieniędzy na międzynarodowym rynku finansowym ma sens o tyle, o ile środki te zostaną wykorzystane w sposób przyspieszający tempo wzrostu gospodarczego. Wówczas taki kraj z czasem będzie w stanie spłacić zaciągnięte zobowiązania finansowe, zaś jego mieszkańcy dzięki napływowi kapitału uzyskają wyższy standard życia. Dobrym przykładem państwa, które dużo pożyczało za granicą, mądrze inwestowało otrzymane środki i doskonale sobie dzięki nim radziło, są Stany Zjednoczone w XIX w. USA utrzymywały deficyty handlowe niemal przez cały okres między rokiem 1831 a 1875 (dokładniej – przez 40 z 45 lat), co automatycznie oznaczało pozycję pożyczkobiorcy netto. Kapitał finansowy napływający z zagranicy inwestowany był m.in. w rozwój sieci kolejowej, co przyspieszyło dynamikę wzrostu i rozwoju gospodarczego. Przeczytaj poniższą , aby uzyskać więcej informacji na ten temat. Bardziej współczesnym przykładem jest Korea Południowa i jej doświadczenia z lat 70. XX w. Niemal przez całą dekadę kraj ten utrzymywał deficyt handlowy i tym samym stał się importerem kapitału. Jednocześnie jednak dzięki napływowi międzynarodowego kapitału Korea Południowa miała bardzo wysoki wolumen inwestycji przedsiębiorstw, szczególnie w maszyny i urządzenia, pozwalający jej uzyskiwać wysokie tempo wzrostu gospodarczego. Począwszy od połowy lat 80. przez kolejne dziesięć lat Korea Południowa notowała z kolei nadwyżki handlowe, co oznaczało, że spłacała swoje wcześniejsze pożyczki, wysyłając kapitał za granicę. Z drugiej strony niektóre kraje, utrzymując wysokie deficyty handlowe, zaciągają znaczne pożyczki na światowych rynkach finansowych i popadają przez to w różnego rodzaju kłopoty. Powtórzmy zatem: deficyt sam w sobie nie jest ani dobry, ani zły. Kluczowe jest to, w jaki sposób napływające do kraju środki zostaną wykorzystane. Warto w tym kontekście przeanalizować dwa rodzaje problemów o charakterze wewnętrznym i zewnętrznym. Po pierwsze, państwo pożyczkobiorca może znaleźć się w trudnej sytuacji, jeśli nie zainwestuje napływających z zagranicy środków w sposób prowadzący do wzrostu produktywności. Kilka dużych gospodarek Ameryki Łacińskiej, w tym Meksyk i Brazylia, miało w latach 70. XX w. wysokie deficyty handlowe i tym samym dużo pożyczało za granicą. Napływ kapitału finansowego nie zwiększył jednak w wystarczającym stopniu produktywności i nie doprowadził do przyspieszenia tempa wzrostu gospodarczego, co oznaczało, że kraje te miały ogromne problemy ze spłatą pożyczonych pieniędzy, gdy w kolejnej dekadzie warunki gospodarcze się zmieniły. Podobny problem dotknął wiele państw afrykańskich, które w latach 70. i 80. XX w. chętnie zaciągały pożyczki na międzynarodowych rynkach finansowych, ale nie inwestowały ich w produktywny sposób. W rezultacie większość z nich musiało później spłacać wysokie odsetki, co było wyzwaniem dla ich gospodarek, które właściwie nie skorzystały z kapitału napływającego kilka lub kilkanaście lat wcześniej. Czy deficyty handlowe zawsze są szkodliwe? Przez większą część XIX w. import USA przewyższał eksport, a gospodarka notowała deficyty handlowe. Jednak sytuacja ta wcale nie wstrzymała tempa wzrostu i rozwoju amerykańskiej gospodarki. Przeciwnie, to właśnie owe deficyty przyczyniły się do imponującego tempa wzrostu gospodarczego, który dał USA najwyższy na świecie poziom PKB per capita około roku 1900. Deficyty handlowe oznaczały, że Stany Zjednoczone były w tym samym okresie pożyczkobiorcą netto na rynkach światowych. Większość napływającego kapitału została zainwestowana w rozwój infrastruktury, przede wszystkim kolejowej, lecz również drogowej, wodociągowej czy oświatowej. Oba rodzaje inwestycji przełożyły się – jakkolwiek nie wprost – na wzrost dynamiki amerykańskiej gospodarki. Nie powinniśmy oczywiście przeceniać wpływu zagranicznego kapitału inwestycyjnego na tempo wzrostu gospodarczego w USA. Dla większości lat zagraniczny kapitał finansowy stanowił nie więcej niż 6–10% środków, które wykorzystywano na inwestycje w gospodarce. Niemniej jednak deficyty handlowe i towarzyszący im napływ funduszy z zagranicy wyraźnie pomogły, a nie przeszkodziły w rozwoju Stanów Zjednoczonych w XIX w. Drugim rodzajem problemów związanych z napływem kapitału międzynarodowego do danego kraju jest mobilność środków finansowych. Kapitał może wypłynąć z kraju równie szybko, jak wcześniej do niego wpłynął. Omówiliśmy ten scenariusz na początku niniejszego rozdziału. W połowie lat 90. ub. wieku wiele krajów wschodniej Azji – Tajlandia, Indonezja, Malezja i Korea Południowa – notowało wysokie deficyty handlowe i importowało kapitał z zagranicy. Jednak w roku 1997 i 1998 inwestorzy zagraniczni uznali, że kondycja tych gospodarek nie gwarantuje spłaty zaciągniętych wcześniej zobowiązań, i zaczęli wycofywać swoje kapitały (sprzedając akcje, obligacje, nieruchomości i likwidując depozyty w sektorze bankowym). Niezwykle szybki odpływ zagranicznego kapitału wstrząsnął systemami bankowymi i gospodarkami tych krajów, pogrążając je w głębokiej recesji. Związki pomiędzy międzynarodowymi przepływami kapitału, sektorem bankowym i kondycją gospodarki zostaną dokładnie omówione w . Jak zatem widać, deficyt handlowy nie zawsze jest zjawiskiem niekorzystnym dla gospodarki. Analogicznie nie ma również gwarancji, że nadwyżka handlowa przełoży się na poprawę kondycji ekonomicznej danego kraju. Na przykład Niemcy i Japonia w ciągu ostatnich 30 lat notowały znaczne nadwyżki handlowe niemal nieprzerwanie. Niezależnie od utrzymującego się dodatniego salda w bilansie handlowym oba kraje od czasu do czasu doświadczały recesji i żaden z nich nie odnotował w tym okresie szczególnie wysokiego tempa wzrostu gospodarczego. Więcej o nadwyżce handlowej Japonii możesz przeczytać w . Obejrzyj to wideo aby się przekonać, czy deficyt handlowy jest korzystny, czy raczej szkodliwy dla gospodarki. Czy nadwyżki handlowe zawsze są korzystne? Sytuacja Japonii pod koniec XX w. Prawdopodobnie żadna gospodarka na świecie nie kojarzy się bardziej z nadwyżkami w bilansie obrotów handlowych niż Japonia. Wraz z rozpoczęciem ostatniej dekady XX w. wysokość tych nadwyżek sięgała często nawet 100 mld dol. rocznie. Gdy japońska gospodarka rozwijała się dynamicznie w latach 60. i 70. ub. stulecia, wiele osób, szczególnie nieposiadających wykształcenia ekonomicznego, wskazywało na wysokie nadwyżki handlowe Japonii zarówno jako na przyczynę, jak i skutek jej świetnej kondycji gospodarczej. Biorąc jednak pod uwagę tempo wzrostu gospodarczego, od początku lat 90. ub. wieku Japonia balansuje na krawędzi recesji. Dynamika realnego wzrostu PKB w skali roku nie przekracza 1%, a bezrobocie cały czas rośnie. Najwyraźniej ogromna nadwyżka handlowa nie jest gwarancją wysokiego tempa wzrostu. W istocie nadwyżka handlowa Japonii odzwierciedla fakt, że kraj ten ma bardzo wysoki wolumen oszczędności krajowych. Japońska gospodarka dysponuje większymi zasobami kapitału, niż jest w stanie zainwestować w kraju, a więc środki te muszą wypłynąć za granicę. W pogrążonej w stagnacji gospodarce Japonii konsumpcja towarów importowanych jest stosunkowo niska, podobnie zresztą jak globalne wydatki na zakupy dóbr i usług. W efekcie eksport Japonii stale przewyższa import, utrzymując nadwyżkę handlową na wysokim poziomie. Dopiero z początkiem drugiej dekady XXI w. nadwyżka handlowa Japonii zaczęła się zmniejszać, zaś w 2013 r. kraj ten odnotował deficyt ze względu na wysokie koszty importowanej ropy. Niemniej w 2015 r. Japonia ponownie zanotowała nadwyżkę w bilansie handlowym i dodatnie saldo tego bilansu utrzymuje się do początku trzeciej dekady obecnego stulecia. Key Concepts and Summary Nadwyżki handlowe nie są gwarancją utrzymywania korzystnej kondycji gospodarczej, zaś deficyty handlowe nie oznaczają automatycznie jej słabości. Deficyty, podobnie jak nadwyżki, same w sobie nie są ani dobre, ani złe. Kluczowe jest to, w jaki sposób napływające do kraju środki finansowe z międzynarodowych rynków zostaną wykorzystane – czy zasilą inwestycje zwiększające produktywność i przekładające się na przyspieszenie dynamiki wzrostu gospodarczego, czy też nie. Self-Check Questions Dla każdego z poniższych punktów wskaż, czy ten rodzaj wydatku uzasadnia – z punktu widzenia produktywności – powstanie deficytu budżetowego. Wzrost strumienia środków zasilających NFZ Zwiększone wydatki na edukację Zwiększone wydatki na program przezbrajania polskiej armii Zwiększone wydatki na lotniska i kontrolę ruchu lotniczego Wzrost strumienia środków zasilających NFZ nie przekłada się automatycznie na wzrost produktywności, więc deficyt budżetowy nie jest uzasadniony. Zwiększone wydatki na edukację zwiększą produktywność i przyspieszą wzrost gospodarczy, więc deficyt budżetowy jest uzasadniony. Zwiększone wydatki na program przezbrajania armii mogą nie zwiększyć produktywności, więc deficyt budżetowy nie jest uzasadniony. Zwiększone wydatki na lotniska i kontrolę ruchu lotniczego zwiększą produktywność i przyspieszą wzrost gospodarczy, więc deficyt budżetowy jest uzasadniony. W jaki sposób wysokie deficyty handlowe zaszkodziły krajom Azji Południowo-Wschodniej w połowie lat 80. XX w.? (Przypomnijmy, że deficyty handlowe są tożsame z napływem kapitału finansowego z zagranicy). Zagraniczni inwestorzy zaczęli obawiać się o perspektywy odzyskania ulokowanych w tych krajach środków i zaczęli wycofywać kapitał z giełdy, rynków obligacji i nieruchomości oraz sektora bankowego. Opisz scenariusz, w którym nadwyżka handlowa jest korzystna dla gospodarki, oraz taki, w którym nadwyżka handlowa charakteryzuje gospodarkę znajdującą się w kiepskiej kondycji. Jaki kluczowy czynnik lub czynniki determinują wpływ salda bilansu handlowego na sytuację gospodarczą danego kraju? Szybko rosnąca nadwyżka handlowa może wynikać z wielu czynników, nie warto więc pochopnie zakładać jej konkretnej przyczyny. Jeśli jednak istnieją tylko dwie możliwości: albo gospodarka pogrążona jest w recesji, albo szybko się rozwija, to odpowiedzią będzie recesja. W czasie recesji popyt globalny na dobra i usługi, w tym oczywiście towary importowane, spada. Eksport zależy przede wszystkim od sytuacji w krajach, do których jest on kierowany, stąd wzrost nadwyżki handlowej. Review Questions W jakich warunkach deficyt handlowy może mieć korzystny wpływ na gospodarkę? A w jakich może być niekorzystny? Czy nadwyżka handlowa w automatyczny sposób przekłada się na wysokie tempo wzrostu gospodarczego? Critical Thinking Question Co jest ważniejsze: saldo na rachunku obrotów bieżących danego kraju czy tempo wzrostu jego PKB? Odpowiedź uzasadnij. References Tabuchi, Hiroko. “Japan Reports a $78 Billion Trade Deficit for 2012.” The New York Times , January 23, 2013. http://www.nytimes.com/2013/01/24/business/global/japan-reports-a-78-billion-trade-deficit-for-2012.html?_r=0. World Bank. 2014. "Exports of Goods and Services (% of GDP)." Accesed April 13, 2015. http://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS/countries.

Social Sciences


Różnica między saldem bilansu handlowego a poziomem wymiany handlowej Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zidentyfikować trzy czynniki, które wpływają na rozmiary wymiany handlowej z zagranicą Rozróżniać saldo bilansu handlowego i rozmiary (poziom) wymiany handlowej Rozmiary (lub poziom) wymiany handlowej danego kraju mogą na pierwszy rzut oka wydawać się parametrem bardzo podobnym do salda bilansu handlowego, ale logika szacowania obu wielkości jest w rzeczywistości odmienna. Rozmiary wymiany handlowej mierzymy, wykorzystując relację wartości eksportu dóbr i usług do PKB danego kraju. Oznacza to, że konkretna gospodarka może mieć bardzo wysoki poziom wymiany handlowej (nawet powyżej 50% PKB, jak w przypadku Polski) i jednocześnie zrównoważone saldo bilansu handlowego (eksport i import są sobie równe). Rozmiary wymiany handlowej wskazują na to, jak dużą część swojej produkcji konkretny kraj eksportuje. Możliwe jest zatem i to, że w przypadku danej gospodarki sprzedaż dóbr i usług za granicę ma stosunkowo niski udział w PKB w porównaniu ze średnimi światowymi, ale nierównowaga między jej eksportem a importem jest dość duża, co może oznaczać pokaźną nadwyżkę lub równie wysoki deficyt. Rozróżnienie to było przedmiotem naszych rozważań w , który zawierał zestawienie danych ilustrujących zarówno rozmiary wymiany handlowej, jak i saldo bilansu handlowego. Jeśli poziom wymiany handlowej danego kraju informuje nas o tym, jaką część swojej produkcji wysyła on za granicę, to parametr ów możemy traktować jako swojego rodzaju przybliżenie skali globalizacji danej gospodarki. Państwa takie jak Niemcy i Polska mają bardzo wysokie rozmiary wymiany handlowej, eksportując ok. 50% swojej produkcji. Możemy powiedzieć, że gospodarki te są mocno zaangażowane w globalną wymianę handlową. Natomiast saldo bilansu handlowego niesie ze sobą informację o tym, czy dana gospodarka ma nadwyżkę handlową, czy deficyt. Konkretny kraj może cechować się relatywnie ograniczonym poziomem wymiany handlowej i jednocześnie bardzo wysokim deficytem. Na przykład Stany Zjednoczone eksportują dobra i usługi o wartości ok. 10% PKB, ale wykazują deficyt handlowy w wysokości ponad 600 mld dol. Spośród czynników, które determinują rozmiary wymiany handlowej, należy wskazać trzy najważniejsze: wielkość gospodarki, położenie geograficzne i historię wymiany handlowej. Duże gospodarki, takie jak Stany Zjednoczone, mogą w większej mierze wykorzystywać rynek wewnętrzny. Z kolei małe w skali globalnej gospodarki, takie jak Polska i Szwecja, muszą eksportować część produkcji, aby w pełni wykorzystać swój potencjał i korzyści skali. Relacja ich importu i eksportu do PKB będzie zatem większa. Sąsiadujące kraje zwykle mają większą wymianę handlową, ponieważ koszty transportu i komunikacji są relatywnie niższe (pomyśl w tym kontekście o Polsce i Niemczech). Niektóre gospodarki mają także silnie ugruntowane i wieloletnie doświadczenia w handlu zagranicznym (Szwajcaria, państwa Beneluksu). W rezultacie relatywnie mała gospodarka, taka jak Polska, z wieloma partnerami handlowymi w całej Europie, ma bardzo wysoki poziom wymiany handlowej. Zwróć uwagę na fakt, że kontekst historyczny traci na znaczeniu wraz z przyłączeniem danego państwa do takiej organizacji jak UE, dzięki czemu możliwe jest włączenie przedsiębiorstw z danego kraju w globalne łańcuchy wartości. Polskie przedsiębiorstwa eksportują swoje dobra i usługi, które są nakładem w ramach procesów produkcyjnych globalnych koncernów, takich jak firmy lotnicze i motoryzacyjne. Z kolei Brazylia i Indie, a więc gospodarki dość duże, które często starały się ograniczać skalę wymiany handlowej w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, mają niższy poziom wymiany handlowej. Stany Zjednoczone i Japonia to jedne z największych gospodarek w skali globalnej, mające bardzo ograniczoną liczbę partnerów handlowych w bezpośrednim sąsiedztwie. W konsekwencji oba kraje notują dość niski poziom wymiany handlowej w porównaniu z globalnymi standardami. Relacja ich eksportu do PKB jest na poziomie o połowę niższym niż średnia dla wszystkich gospodarek świata. Saldo bilansu handlowego jest czymś innym niż rozmiary wymiany handlowej. Stany Zjednoczone mają niewielki poziom wymiany handlowej, ale przez większą część ostatnich 40 lat notowały gigantyczne deficyty bilansu handlowego. Z kolei Japonia, kraj o niskich, według światowych standardów, rozmiarach wymiany handlowej, w ostatnich dziesięcioleciach potrafiła wypracowywać nadwyżkę w bilansie handlowym. Niemcy i Wielka Brytania osiągają średnie lub wysokie rozmiary wymiany handlowej, ale w 2020 r. Niemcy zanotowały umiarkowaną nadwyżkę handlową, podczas gdy Wielka Brytania w tym samym roku importowała więcej, niż eksportowała. Jeszcze pod koniec XX w. ich saldo w bilansie handlowym było jednak bardzo zbliżone. Polska w 2020 r. miała pokaźne rozmiary wymiany handlowej i umiarkowaną nadwyżkę w bilansie handlowym, podczas gdy Kanada przy równie wysokim poziomie wymiany handlowej w tym samym okresie zanotowała umiarkowany deficyt. Krótko mówiąc, jest całkiem prawdopodobne, że kraje o stosunkowo niskiej relacji eksportu do PKB, czyli niewielkich rozmiarach wymiany handlowej, mają stosunkowo wysokie deficyty bilansu handlowego. Możliwe jest również i to, że kraje z niemalże zrównoważonym poziomem eksportu i importu będą się niepokoić konsekwencjami wysokich rozmiarów wymiany handlowej. Rozsądne wydaje się założenie, zgodnie z którym wysoki poziom wymiany handlowej jest potencjalnie korzystny dla gospodarki, gdyż umożliwia wykorzystanie przewag komparatywnych. Nie ma również nic dziwnego w obawach przed narastającym brakiem stabilności makroekonomicznej związanej z utrzymywaniem się w danym kraju wysokich deficytów bilansu handlowego w długim okresie. Poniższa pokazuje, w jaki sposób tego rodzaju problemy dotykały kolonialne Indie w XIX i XX w. Czy nadwyżki w bilansie handlowym są zawsze korzystne? Przykład kolonialnych Indii Indie znajdowały się pod formalną brytyjską zwierzchnością od roku 1858 do 1947. W tym czasie niezmiennie wykazywały nadwyżki w handlu z Wielką Brytanią. Każdy, kto uważa, że nadwyżki handlowe są oznaką siły i dominacji gospodarczej, a deficyty handlowe symptomem gospodarczej słabości, musi uznać tę prawidłowość za dziwną, ponieważ oznaczałoby to, że kolonialne Indie zdominowały i wykorzystywały Wielką Brytanię przez prawie 100 lat, co przecież byłoby tezą absurdalną. Zamiast tego nadwyżki w handlu Indii z Wielką Brytanią należy postrzegać jako przepływ kapitału finansowego z kolonii do metropolii. W Indiach wiele osób zaangażowanych w sprawy publiczne krytykowało to zjawisko, nazywając je drenażem finansowym, a wyeliminowanie tego odpływu uznawało za jedną z wielu korzyści, jakie przyniosłoby Indiom uzyskanie niepodległości. Końcowe refleksje na temat bilansów handlowych Tak jak deficyty salda bilansu handlowego mogą być dla gospodarki zarówno korzystne, jak i niekorzystne, tak też nadwyżki bywają dla niej dobrym lub złym sygnałem. Co więcej, także zerowy bilans handlowy – co po prostu oznacza, że dany kraj nie jest ani pożyczkobiorcą, ani pożyczkodawcą netto w gospodarce międzynarodowej – może sprzyjać rozwojowi gospodarczemu albo oddziaływać nań negatywnie. Najważniejszą kwestią pozostaje bowiem nie to, czy kraj pożycza pieniądze z zagranicy (deficyt), czy też udziela pożyczek na rynku międzynarodowym (nadwyżka), ale pytanie o to, czy biorąc pod uwagę określoną kondycję danej gospodarki, należy pożyczki zaciągać, czy raczej ich udzielać. Warto się zastanowić, w jaki sposób zmieniłoby się społeczne nastawienie do deficytów i nadwyżek bilansu handlowego, gdybyśmy zmienili język opisu tego fragmentu rzeczywistości gospodarczej. Czy reakcja opinii publicznej nie byłaby znacznie bardziej przychylna, gdybyśmy nie pisali o deficycie, tylko o „zachęcaniu zagranicznego kapitału finansowego do inwestycji”, co oczywiście oznacza to samo? I odwrotnie, czy nadwyżki nie straciłyby co najmniej części ze swojej medialnej atrakcyjności, gdybyśmy – zgodnie z prawdą – opisywali je jako „wysyłanie kapitału finansowego poza granice kraju”? Tak czy inaczej, kluczem do zrozumienia przyczyn, korzyści i ryzyk wiążących się ze zróżnicowaniem salda bilansu handlowego (możliwością występowania nadwyżek i deficytów) jest świadomość, że międzynarodowe przepływy dóbr i usług zawsze związane są z przepływem kapitału finansowego w przeciwnym kierunku. Pierwszym krokiem w ramach tego procesu jest wyjście poza odruchowe reakcje na terminy, takie jak: „nadwyżka handlowa”, „bilans handlowy” i „deficyt handlowy”. Więcej, niż widać na pierwszy rzut oka w Kongu Teraz, gdy dysponujesz już znacznie szerszą perspektywą, bez wątpienia zdajesz sobie sprawę z tego, że wszystkie decyzje ekonomiczne, które podejmujesz, np. zakupu importowanych produktów, sposób lokowania oszczędności lub inwestowanie w międzynarodowym funduszu inwestycyjnym, mają wpływ zarówno na przepływy towarów i usług, jak i kapitału finansowego na całym świecie. Wiesz już, że sam fakt istnienia nadwyżki bilansu handlowego dostarcza niewielu informacji na temat kondycji danej gospodarki. Demokratyczna Republika Konga zanotowała w 2013 r. nadwyżkę handlową, o czym dowiedzieliśmy się na początku niniejszego rozdziału. Jednak saldo na rachunku obrotów bieżących było już ujemne i zamknęło się kwotą -2,8 mld dol. Normalizacja sytuacji politycznej i proces odbudowy kraju po wojnie domowej przełożyły się na napływ do Konga inwestycji i kapitału finansowego. W tym przypadku ujemne saldo na rachunku obrotów bieżących oznaczało przyspieszenie tempa odbudowy kraju, dlatego było zjawiskiem korzystnym. Key Concepts and Summary Rozmiary wymiany handlowej i saldo bilansu handlowego to pojęcia, których interpretacje bardzo się od siebie różnią. Poziom wymiany handlowej gospodarki mierzony jest relacją eksportu do PKB. Małe w skali globalnej gospodarki, które w bezpośrednim sąsiedztwie mają licznych partnerów handlowych i długą historię handlu międzynarodowego, będą miały raczej wyższy poziom wymiany handlowej w porównaniu z największymi krajami, pozostającymi we względnej izolacji i z relatywnie krótką historią handlu zagranicznego. Saldo bilansu handlowego kraju to różnica między jego eksportem a importem wyrażona w jednostkach pieniężnych (złotych, dolarach). Zarówno deficyt, jak i nadwyżka w bilansie handlowym mogą być dla gospodarki – zależnie od okoliczności – korzystne lub nieść ze sobą negatywne konsekwencje. Jeśli dany kraj notuje deficyt, ale dzięki temu zaciąga na międzynarodowym rynku finansowym pożyczki i inwestuje je w projekty zwiększające produktywność gospodarki, może w ten sposób zwiększyć dynamikę wzrostu i rozwoju w długim okresie. Self-Check Questions Stany Zjednoczone eksportują ok. 10% PKB, podczas gdy Polska ok. 50% swojego PKB. Zinterpretuj te dane. Polska ma wyższe rozmiary wymiany handlowej niż Stany Zjednoczone, które dysponują znacznie większym rynkiem wewnętrznym, co jest główną przyczyną tej różnicy. Wyjaśnij krótko, czy przedstawione poniżej uwarunkowania z większym prawdopodobieństwem prowadzą do wzrostu rozmiarów wymiany handlowej w gospodarce, czy też narastania nierównowagi bilansu handlowego. Liczba ludności danego kraju Znaczna dodatnia różnica pomiędzy krajową stopą oszczędności i inwestycji Liczni i zamożni sąsiedzi danego kraju Wyjątkowo wysoki deficyt sektora finansów publicznych Żywe tradycje protekcjonistycznego ustawodawstwa blokującego import Duże gospodarki mają zwykle niższy poziom handlu międzynarodowego, ponieważ korzystają z szerokiego rynku wewnętrznego, ale rozmiary gospodarki nie przekładają się raczej na wynik salda bilansu handlowego. Brak równowagi pomiędzy krajowymi inwestycjami i oszczędnościami (w tym oszczędnościami sektora publicznego) zawsze prowadzi do nierównowagi handlowej, ale ma niewiele wspólnego z rozmiarami tej wymiany. Wielu dużych partnerów handlowych w geograficznej bliskości zwiększa poziom wymiany handlowej, ale ma niewielki wpływ na rozmiary nierównowagi. W tym przypadku odpowiedź nie jest oczywista. Wyjątkowo wysoki deficyt sektora finansów publicznych oznacza duże zapotrzebowanie na kapitał finansowy, co zgodnie z tożsamością krajowych oszczędności i inwestycji nieco zwiększa prawdopodobieństwo napływu kapitału zagranicznego, czyli deficytu handlowego. Żywa tradycja zniechęcania do handlu zagranicznego („kupuj polskie”) z pewnością obniża jego rozmiary. Jednak niekoniecznie wpływa na bilans handlowy, ponieważ jest on określany zarówno przez import, jak i eksport oraz wolumeny krajowych inwestycji i oszczędności. Review Questions Jakie trzy najważniejsze czynniki określają relację eksportu danego kraju do jego PKB? Jaka jest różnica między deficytem w bilansie handlowym a rozmiarami wymiany handlowej? Critical Thinking Questions Czy kraje, które notują wyższe rozmiary wymiany handlowej, z większym prawdopodobieństwem zanotują deficyt, czy też nadwyżkę w bilansie handlowym.? A może czynnik ten nie ma żadnego znaczenia dla salda bilansu handlowego? Niektórzy ekonomiści ostrzegają, że deficyt salda bilansu handlowego i ujemne saldo na rachunku obrotów bieżących w Stanach Zjednoczonych są zjawiskiem niekorzystnym, jeśli występują w długim okresie. Czy zgadzasz się z takim poglądem? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Budowa domu W szczycie bańki na rynku nieruchomości w Stanach Zjednoczonych bardzo łatwo było uzyskać kredyt hipoteczny pozwalający na sfinansowanie zakupu nowego domu. (Źródło: modyfikacja pracy Tima Pierce’a/Flickr Creative Commons). Od bańki do krachu na amerykańskim rynku nieruchomości Liczba mieszkańców Stanów Zjednoczonych posiadających domy na własność, począwszy od lat 90. XX w. systematycznie rosła, co rzecz jasna oznaczało rozwój rynku nieruchomości w tym kraju. Tylko w latach 2004–2005 odsetek właścicieli domów w amerykańskim społeczeństwie wzrósł o ponad 5 punktów procentowych, z mniej więcej 64% do ponad 69%. Wiele osób mogło sobie wtedy kupić swój pierwszy dom lub stać się właścicielami nieruchomości większych i droższych niż dotychczas. W tym samym okresie wartość kredytów hipotecznych się potroiła. Mieszkania, uznane za bezpieczną inwestycję finansową, stały się bardziej dostępne dla Amerykanów. wskazuje, że w ciągu ostatnich 60 lat sprzedaż nowych domów jednorodzinnych osiągnęła szczytową wartość w roku 2005 (1279 tys.). Wolumen sprzedaży nowych domów jednorodzinnych w USA Od początku lat 90. XX w. do 2005 r. liczba nowych domów jednorodzinnych sprzedawanych w USA systematycznie rosła. W 2006 r. sprzedaż się załamała i ten trend utrzymywał się aż do roku 2011. Począwszy od roku 2012, sprzedaż nowych domów jednorodzinnych ponownie zaczęła rosnąć i tendencji tej nie zahamowała nawet pandemia Covid-19. (Źródło: US Census Bureau). Boom (nazywany potocznie bańką) na amerykańskim rynku nieruchomości zakończył się w roku 2005 (popularnie mówiąc, w tym właśnie roku bańka zaczęła pękać). Narastały zaległości i opóźnienia w spłatach kredytów hipotecznych, a na rynku pojawiła się nadwyżka podaży nowych domów nad popytem na to specyficzne dobro. Spadek wartości domów, będący konsekwencją nadwyżki ich podaży, przyczynił się do zmniejszenia majątku sektora gospodarstw domowych i doprowadził do obniżenia wydatków konsumpcyjnych ich właścicieli. Kilka instytucji udzielających kredytów hipotecznych zbankrutowało, bo właściciele domów przestali spłacać zaciągnięte wcześniej kredyty. Do 2008 r. negatywne skutki gwałtownego odwrócenia trendu na rynku nieruchomości rozlały się na cały rynek finansowy. Banki ograniczyły skalę działalności kredytowej i bańka nieruchomościowa ostatecznie pękła. Rynki finansowe znalazły się w kryzysie, a banki nie mogły lub nie chciały udzielać kredytów nawet klientom posiadającym zdolność kredytową. Bańka na rynku nieruchomości i kryzys na rynkach finansowych były głównymi przyczynami globalnego kryzysu z lat 2008–2012, który doprowadził w USA do wzrostu stopy bezrobocia powyżej 10% i spadku nie tylko dynamiki wzrostu, ale wręcz poziomu PKB (przypomnijmy, że w tym samym okresie Polska pozostała jedynym krajem UE, któremu udało się zachować dodatnie tempo wzrostu gospodarczego – na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI w. byliśmy „zieloną wyspą”). Przezwyciężenie skutków tego kryzysu zajęło Stanom Zjednoczonym wiele lat, a przywrócenie stabilności rynków finansowych zostało osiągnięte m.in. dzięki aktywnej polityce fiskalnej i pieniężnej. Historia Stanów Zjednoczonych pokazuje, że wzrost gospodarczy tego kraju, podobnie zresztą jak większości gospodarek kapitalistycznych, odbywał się w sposób cykliczny, zaś okresy ekspansji i recesji przeplatały się ze sobą. Niektóre z tych recesji były niezwykle głębokie, tak jak kilkuletnie załamanie gospodarcze w latach 30. XX w. Dlaczego gospodarka wykazuje różne tempo wzrostu w różnych latach? Jakie są przyczyny cyklicznych wahań koniunktury? W tym rozdziale przedstawimy kluczowy dla zrozumienia zmienności kierunków i dynamiki zmian poziomu PKB model, tj. model popytu globalnego i podaży globalnej (model AD-AS). Wprowadzenie do modelu popytu globalnego i podaży globalnej (modelu AD-AS) Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: W jaki sposób makroekonomiści postrzegają popyt i podaż Jak skonstruowany jest model wykorzystujący popyt i podaż globalną (model AD-AS) Jakie czynniki powodują przesunięcie funkcji podaży globalnej Jakie zmienne determinują położenie krzywej popytu globalnego W jaki sposób włączyć do modelu AD-AS zjawiska wzrostu gospodarczego, bezrobocia i inflacji Czym są prawo rynków Keynesa i prawo rynków Saya Podobnie jak to ma miejsce w mikroekonomii, również makroekonomiści do analizy interesujących ich problemów wykorzystują modele. Jaka jest zależność pomiędzy tempem wzrostu gospodarczego i stopą bezrobocia? Czy istnieje powód, dla którego między bezrobociem a inflacją może występować relacja wymienna (relacja typu „coś za coś”), co oznacza, że parametry te zmieniają się w przeciwnych kierunkach (np. w Stanach Zjednoczonych w latach 1997–2000 – spadek bezrobocia i wzrost inflacji; na początku XXI w. – wzrost bezrobocia i spadek inflacji; po roku 2009 – ponownie wzrost bezrobocia i spadek inflacji)? Dlaczego amerykański deficyt na rachunku obrotów bieżących na początku XXI w. osiągnął tak gigantyczne rozmiary, a następnie, w roku 2009, gwałtownie spadł? Aby znaleźć odpowiedź na tego typu pytania, musimy odejść od analizy konkretnych zdarzeń w gospodarce i skonstruować modele, które pomogą nam uchwycić charakter zależności i powiązań pomiędzy różnymi parametrami makroekonomicznymi. Konstrukcja i sposób funkcjonowania modeli makroekonomicznych będą przedmiotem rozważań kolejnych trzech rozdziałów podręcznika. Zaczniemy od przedstawienia makroekonomicznego modelu popytu globalnego i podaży globalnej, nazywanego również modelem AD-AS (ang. aggregate demand - aggregate supply ). W niniejszym rozdziale zostanie również omówione wzajemne oddziaływanie popytu globalnego i podaży globalnej, sposób ustalania równowagi makroekonomicznej oraz wpływ zmian popytu i podaży globalnej na równowagę w gospodarce. Przedstawiony model stanie się poręcznym narzędziem oceny prowadzonej przez państwa polityki gospodarczej w zakresie trzech obszarów (celów) – wzrostu gospodarczego, bezrobocia i inflacji. Spróbujemy również określić, na ile cele te pozostają ze sobą w relacji substytucyjnej (innymi słowy wymiennej: albo jeden, albo drugi), a na ile komplementarnej (inaczej mówiąc uzupełniającej się: jeśli jeden to i drugi). W kolejnym wprowadzony zostanie model opisujący sposób dostosowań gospodarki w krótkim okresie, czyli model keynesowski, w ramach którego kluczowe znacznie ma popyt globalny (stąd wykorzystywana niekiedy inna nazwa – model popytowy). W następnym zaś, , przeanalizujemy model klasyczny, przedstawiający sposób funkcjonowania gospodarki w długim okresie, kiedy kluczową rolę odgrywa podaż globalna (stąd alternatywna nazwa tego modelu – ekonomia podażowa).

Social Sciences