Argumenty na rzecz ograniczenia importu Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Przeanalizować różne argumenty przemawiające za ograniczeniami importu, w tym antydumpingowy oraz te dotyczące przemysłu raczkującego (protekcjonizmu wychowawczego), ochrony środowiska, niebezpiecznych dóbr konsumpcyjnych, kwestii obronności i interesu narodowego Wyjaśnić pojęcia dumpingu i wyścigu do dna Ocenić znaczenie subiektywnego postrzegania przez kraje korzyści płynących z rozwoju handlu zagranicznego Jak już wcześniej zauważyliśmy, protekcjonizm automatycznie prowadzi do sytuacji, że krajowi konsumenci produktu, który mógłby być bez ograniczeń importowany, płacą za niego wyższe ceny, z korzyścią dla krajowych producentów tego produktu. Państwa prowadzące politykę protekcjonistyczną tracą korzyści gospodarcze możliwe do osiągnięcia dzięki połączeniu przewagi komparatywnej, specjalizacji i korzyści skali. Mając na uwadze te ogólne koszty, rozważmy teraz jeden po drugim argumenty przemawiające za wprowadzaniem ograniczeń w imporcie. Argument dotyczący przemysłu raczkującego Wyobraź sobie, że Bhutan chce rozwinąć własny przemysł komputerowy, ale nie ma firm zdolnych produkować komputery wystarczająco wysokiej jakości i po wystarczająco niskiej cenie, aby konkurować na światowych rynkach. Bhutańscy politycy, liderzy biznesu i pracownicy mają jednak nadzieję, że gdy lokalny przemysł będzie miał szansę na uzyskanie niezbędnych kompetencji, zanim zmierzy się z międzynarodową konkurencją, to krajowe przedsiębiorstwo lub grupa firm rozwinie umiejętności, techniki zarządzania, technologię i skalę działania, których potrzebuje, aby stać się branżą odnoszącą sukcesy. Tak więc argumentem uzasadniającym protekcjonizm (określany w tym kontekście jako wychowawczy ) w stosunku do przemysłu raczkującego (ang. infant industry ) jest zablokowanie importu na ograniczony i z góry zdefiniowany okres, aby dać danej branży czas na rozwój, zanim zacznie konkurować na równych warunkach w globalnej gospodarce. (W można znaleźć więcej informacji na temat argumentu dotyczącego przemysłu raczkującego). Argument przemysłu raczkującego jest teoretycznie uzasadniony, a nawet rozsądny: zapewnij danej branży krótkoterminowe wsparcie poprzez ochronę przed zagraniczną konkurencją, a następnie czerp długoterminowe korzyści z posiadania prężnego przemysłu. Implementacja tego pomysłu jest jednak trudna. W wielu krajach rozwijające się gałęzie przemysłu przeszły od „dzieciństwa” do „starości”, nigdy nie osiągnąwszy wystarczającej dochodowości. Tymczasem uchylenie protekcjonistycznych barier, które miały obowiązywać w krótkim i średnim okresie, często zajmowało niezwykle dużo czasu. Brazylia traktowała swój przemysł komputerowy jako raczkujący przez blisko 20 lat, począwszy od końca lat 70. aż do początku ostatniej dekady XX w. Próbując zbudować jego pozycję w gospodarce światowej, kraj w dużej mierze zabronił importu produktów komputerowych. Ta polityka gwarantowała wzrost sprzedaży brazylijskich komputerów. Jednak w połowie lat 80., z powodu braku międzynarodowej konkurencji, branża ta w Brazylii była zacofana i przestarzała. Zwykle pozostawała w tyle za światowymi standardami pod względem ceny i wydajności o 3–5 lat, co w tak szybko zmieniającej się gałęzi jest okresem bardzo długim. Po ponad 10 latach, w czasie których brazylijski sektor komputerowy nie zdołał osiągnąć konkurencyjnej pozycji na rynkach światowych, a brazylijscy konsumenci i branże, nie mogąc korzystać z nowoczesnych komputerów, ponieśli istotne koszty, Brazylia zrezygnowała ze swojej protekcjonistycznej polityki w stosunku do przemysłu komputerowego. Protekcjonizm nowo powstających gałęzi przemysłu zawsze oznacza koszty dla krajowych użytkowników danego produktu i zazwyczaj zapewnia niewielkie korzyści w postaci silniejszych, konkurencyjnych gałęzi gospodarki. Jednak kilka krajów Azji Wschodniej stanowi wyjątek. Japonia, Korea, Tajlandia i inne państwa tego regionu czasami zapewniały pakiet pośrednich i bezpośrednich subsydiów trafiających do niektórych branż, w tym ochronę przed zagraniczną konkurencją i pożyczki rządowe oprocentowane poniżej ceny rynkowej. W Japonii i Korei dotacje pomogły uruchomić krajowy przemysł stalowy i samochodowy. Dlaczego w Azji Wschodniej polityka protekcjonistyczna wdrażana wraz z systemem subsydiów dla przemysłu raczkującego działała dość dobrze? W badaniu Banku Światowego z początku 1990 r. przedstawiono trzy wytyczne dla krajów rozważających ochronę przemysłu raczkującego: Nie zapewniaj korzyści płynących z protekcjonizmu i innych subsydiów wszystkim branżom, ale skup się na kilku, w których twój kraj ma realną szansę na bycie producentem światowej klasy. Unikaj protekcjonizmu w obszarach takich jak np. produkcja komputerów lub technologie IT, bo wiele innych gałęzi opiera swoją konkurencyjność na najlepszych dostępnych produktach tej branży. Pomaganie temu sektorowi przez nakładanie wysokich kosztów na inne nie wydaje się korzystne dla całej gospodarki. Jasno określ, kiedy usuniesz bariery protekcjonistyczne chroniące przemysł raczkujący. W Korei w latach 70. i 80. ub. wieku powszechną praktyką było łączenie protekcjonizmu i subsydiów ze skalą sprzedaży eksportowej na rynkach światowych. Jeśli sprzedaż chronionego przemysłu do innych krajów wzrosła, to przemysł raczkujący odniósł sukces i rząd mógł stopniowo wycofywać się z mechanizmów ochronnych. Jeśli sprzedaż eksportowa nie wzrosła, oznaczało to porażkę polityki protekcjonistycznej i rząd również mógł stopniowo się z niej wycofywać. Tak czy inaczej, tego typu rozwiązania miały charakter tymczasowy. Przestrzeganie tych zasad jest łatwiejsze w teorii niż w praktyce. Kwestie polityczne często wpływają zarówno na wybór branż, które będą czerpać korzyści z cieplarnianych warunków, jak i czas wycofywania ograniczeń importowych i innych subsydiów. Ponadto jeśli rząd danego kraju chce kosztem swoich obywateli zapewnić subsydia kilku kluczowym branżom, ma do tego wiele narzędzi, takich jak bezpośrednie dotacje, pożyczki, ukierunkowane obniżki podatków oraz rządowe wsparcie badań i rozwoju nowych technologii. Innymi słowy, protekcjonizm nie jest jedynym ani nawet najlepszym sposobem wspierania kluczowych branż. Odwiedź tę stronę , aby obejrzeć prezentację Pankaja Ghemawata, który podaje w wątpliwość stopień integracji światowej gospodarki. Argument antydumpingowy Dumping to praktyka polegająca na sprzedaży towarów poniżej kosztów ich produkcji. Przepisy antydumpingowe (ang. anti-dumping laws ) blokują import takich towarów, nakładając cła, które podnoszą ich cenę do poziomu odzwierciedlającego rzeczywisty koszt ich wytworzenia. Ponieważ zgodnie z zasadami Światowej Organizacji Handlu (WTO) dumping nie jest dozwolony, kraje, które uważają, że są odbiorcami towarów oferowanych po cenach dumpingowych, mogą złożyć skargę do WTO. Liczba skarg antydumpingowych w ostatnich latach wzrosła, z ok. 100 spraw rocznie pod koniec lat 80. ubiegłego stulecia do ok. 200 na początku XXI w. Pewnie nie zaskoczy cię informacja, że przypadki zgłoszeń dumpingu mają charakter antycykliczny. W czasie recesji liczba zakładanych spraw rośnie, a w okresie ożywienia gospodarczego – maleje. Poszczególne kraje często wszczynają również własne dochodzenia antydumpingowe. Rząd USA wydał dziesiątki nakazów antydumpingowych. Na przykład w 2009 r. wśród towarów importowanych do USA objętych nakazami antydumpingowymi znajdowały się: makaron z Turcji, stalowe łączniki rurowe z Tajlandii, samoprzylepna taśma z Włoch, konserwowane grzyby i wyroby papierowe z Indii oraz cięta na wymiar stal i koncentrat soku jabłkowego z Chin. Dlaczego niektóre firmy uciekają się do dumpingu? Dlaczego zagraniczne firmy miałyby eksportować produkt po cenie niższej niż koszt jego produkcji, co prawdopodobnie oznacza ponoszenie strat? Na tak postawione pytanie można udzielić dwóch różnych odpowiedzi. Taką, która wyklucza złą wolę, i drugą, dopuszczającą całkowicie świadome działanie. Czasami w sprzedaży dóbr poniżej kosztu ich wytwarzania nie ma złych intencji. Przecież cena rynkowa determinowana jest przez wzajemną współzależność popytu i podaży, a nie tylko koszty produkcji. Może się zdarzyć, że popyt na dany produkt przesuwa się w lewo lub podaż przesuwa się w prawo, co obniża cenę rynkową nawet poniżej kosztów jego produkcji. Na przykład gdy lokalny sklep organizuje wyprzedaże, może oferować towary poniżej kosztów produkcji. Jeśli międzynarodowe firmy odkryją, że istnieje nadwyżka podaży stali, układów scalonych lub obrabiarek, która obniża ich cenę rynkową, a dobra te zostały już wyprodukowane i zalegają w magazynach, ich cena na światowym rynku może się okazać niższa od kosztów produkcji. Niekiedy jednak dumping jest częścią długoterminowej strategii, która pozwala osiągnąć w nie do końca legalny sposób pozycję monopolistyczną. Zagraniczne firmy sprzedają towary po cenach niższych od kosztów produkcji przez krótki okres, a kiedy wyeliminują krajową konkurencję, podnoszą ceny. Ekonomiści czasami nazywają takie ceny dumpingowymi, o czym mówimy w podrozdziale https://openstax.org/books/mikroekonomia-podstawy/pages/8-wprowadzenie-do-rozdzialu . Czy procedury antydumpingowe powinny być ograniczone? W kwestii procedur antydumpingowych pojawiają się dwa pytania. Czy takie działanie ma sens z punktu widzenia teorii ekonomii i czy jest to rozsądny sposób postępowania w kontekście polityki gospodarczej. Jeśli chodzi o teorię ekonomii, argumenty przemawiające za przepisami antydumpingowymi nie są zbyt mocne. Na rynku rządzonym przez popyt i podaż rząd nie gwarantuje, że firmy będą w stanie osiągnąć zysk. W końcu niskie ceny są trudne do zaakceptowania dla producentów, ale przynoszą korzyści konsumentom. Co więcej, chociaż w wielu przypadkach zagraniczni producenci wyparli firmy krajowe, nie ma udokumentowanych przykładów, żeby w kolejnym kroku podnieśli ceny. Zazwyczaj w dalszym ciągu ostro konkurują ze sobą i zapewniają konsumentom niskie ceny. Krótko mówiąc, trudno jest znaleźć dowody na stosowanie cen dumpingowych przez zagraniczne firmy eksportujące do krajów rozwiniętych. Nawet jeśli można argumentować, że rząd powinien czasami uchwalić przepisy antydumpingowe w krótkim okresie i pozwolić na wznowienie wolnego handlu wkrótce potem, pojawia się obawa, że procedury antydumpingowe często dotyczą bardziej samej polityki niż uważnej analizy konkretnego przypadku. Departament Handlu USA jest odpowiedzialny za obliczenie właściwego „kosztu produkcji”, co może być zarówno sztuką, jak i nauką. Na przykład jeśli firma zbudowała nową fabrykę dwa lata temu, to czy powinna wliczać część kosztów związanych z powstaniem tego zakładu do tegorocznych kosztów produkcji, czy nie? Kiedy firma znajduje się w kraju, w którym rząd kontroluje ceny, np. w Chinach, to jak można zmierzyć prawdziwy koszt produkcji? Gdy krajowy przemysł skarży się wystarczająco głośno, rządowe organy regulacyjne z dużym prawdopodobieństwem stwierdzą, że doszło do nieuczciwego dumpingu. Często dzieje się tak, że rodzimy przemysł składa skargę antydumpingową, rządy spotykają się i negocjują zmniejszenie importu, a następnie krajowi producenci rezygnują z pozwu. W takich przypadkach sprawy antydumpingowe wydają się zaledwie przykrywką dla nakładania ceł lub ustanawiania kwot importowych. W latach 80. ubiegłego wieku Stany Zjednoczone, Kanada, Unia Europejska, Australia i Nowa Zelandia uznały za zasadne prawie wszystkie wnioski antydumpingowe. Do 2000 r. kraje takie jak Argentyna, Brazylia, Korea Południowa, RPA, Meksyk i Indie składały większość wniosków antydumpingowych do WTO. Ponieważ liczba takich spraw wzrosła, a Stany Zjednoczone i Unia Europejska czują się celem działań antydumpingowych innych państw, WTO może zaproponować dodatkowe wytyczne, aby ograniczyć zasięg procedur antydumpingowych. Argument dotyczący ochrony środowiska W ciągu ostatnich kilku lat dyskusja o wpływie światowego handlu na środowisko naturalne (z argumentami odwołującymi się m.in. do śladu węglowego) rozgorzała z niezwykłą siłą. Prezes Sierra Club, organizacji lobbującej na rzecz ochrony środowiska, napisał kiedyś: „Konsekwencje globalizacji dla środowiska nie są dobre. (…) Globalizacja, jeśli dopisze nam szczęście, podniesie średnie dochody na tyle, byśmy mogli zapłacić za posprzątanie części bałaganu, którego narobiliśmy. Ale zanim osiągniemy ten stan, globalizacja może również zniszczyć wystarczającą liczbę ekosystemów naszej planety tak, że perspektywy życia staną się radykalnie zagrożone”. Gdyby wolny handel zagraniczny oznaczał zniszczenie samego życia, to nawet ekonomiści opowiedzieliby się za protekcjonizmem! Chociaż globalizacja – i wszelkiego rodzaju działalność gospodarcza – mogą stanowić zagrożenie dla środowiska naturalnego, wydaje się całkiem możliwe, że dzięki odpowiednim zabezpieczeniom możemy zminimalizować wpływ handlu międzynarodowego na globalny ekosystem. W niektórych przypadkach handel może nawet przynieść środowisku korzyści. Ogólnie rzecz biorąc, państwa o wysokich dochodach, takie jak Stany Zjednoczone, Kanada, Japonia i kraje Unii Europejskiej, mają stosunkowo surowe normy środowiskowe. Z kolei w krajach o średnim i niskim dochodzie – Brazylii, Nigerii, Indiach czy Chinach – standardy środowiskowe są niższe. Zarówno rządy, jak i społeczeństwa tych państw wyznają pogląd, zgodnie z którym ochrona środowiska to luksus. Gdy tylko ich mieszkańcy będą mieli wystarczająco dużo jedzenia, przyzwoitą opiekę zdrowotną i wyższą oczekiwaną długość życia, wtedy wydadzą więcej pieniędzy na takie kwestie jak oczyszczalnie ścieków, filtry zmniejszające zanieczyszczenia powietrza z fabrycznych kominów i parki narodowe w celu ochrony dzikiej przyrody. Ta luka w standardach ochrony środowiska między krajami o wysokich i niskich dochodach w świecie rosnącego globalnego handlu rodzi dwie niepokojące możliwości: scenariusz „wyścigu do dna” i pytanie o to, jak szybko standardy ochrony środowiska ulegną poprawie w państwach o niskich dochodach. Scenariusz wyścigu do dna Wyścig do dna (ang. race to the bottom ) jest scenariuszem globalnej degradacji środowiska. Nastawione na zysk przedsiębiorstwa międzynarodowe przenoszą produkcję z krajów dbających o środowisko do państw o niskich standardach w tym względzie, zmniejszając w ten sposób swoje koszty i zwiększając zyski. W obliczu takiego zachowania kraje obniżają swoje normy środowiskowe, aby przyciągnąć międzynarodowe firmy, które przecież zapewniają miejsca pracy i generują wzrost wartości wytwarzanych dóbr i usług. W rezultacie globalna produkcja koncentruje się tam, gdzie firmy mogą najbardziej zanieczyszczać środowisko bez konieczności ponoszenia dodatkowych kosztów, a prawodawcy w kwestii ochrony środowiska wszędzie prowadzą „wyścig do dna”. Chociaż ten scenariusz brzmi wiarygodnie, wydaje się, że nie opisuje on precyzyjnie otaczającej nas rzeczywistości. W istocie zachęty finansowe dla firm do przenoszenia produkcji do krajów ubogich w celu skorzystania z ich liberalnych przepisów ochrony środowiska nie wydają się szczególnie silne. Kiedy firmy decydują, gdzie ulokować nową fabrykę, biorą pod uwagę wiele różnych czynników: koszty pracy i kapitału finansowego, lokalizację (czy jest blisko wiarygodnych dostawców surowców i klientów), jakość sieci transportowych, komunikacyjnych i elektroenergetycznych, poziom opodatkowania oraz kompetencje i uczciwość lokalnych władz. Oczywiście koszt przestrzegania przepisów dotyczących ochrony środowiska też jest czynnikiem branym pod uwagę, ale zazwyczaj nie przekraczają one 1–2% kosztów całkowitych, z jakimi borykają się duże zakłady przemysłowe. Inne czynniki, które determinują lokalizację, są dla tych firm znacznie ważniejsze niż próba zaoszczędzenia na kosztach ochrony środowiska. Kiedy międzynarodowa firma decyduje się na budowę zakładu w kraju o niskich dochodach, w którym obowiązują szczątkowe przepisy dotyczące ochrony środowiska, zazwyczaj jest on podobny do tych działających w państwach bogatych, gdzie obowiązują bardziej rygorystyczne normy. Częściowo wynika to z faktu, że projektowanie zakładu przemysłowego jest zadaniem złożonym i kosztownym, więc jeśli zakład dobrze działa w kraju o wysokich dochodach, firmy wolą wszędzie stosować ten sam projekt. Przedsiębiorstwa zdają sobie również sprawę z tego, że jeśli spowodują katastrofę ekologiczną w kraju o niskich dochodach, prawdopodobnie będzie to oznaczało znaczne koszty związane z koniecznością opłacenia szkód, utratę zaufania i zmniejszenie sprzedaży. Budując wszędzie nowoczesne zakłady, minimalizują takie ryzyko. W wyniku tych uwarunkowań zakłady przemysłowe będące własnością podmiotów z krajów rozwiniętych działające w państwach o niskich dochodach często spełniają znacznie surowsze normy środowiskowe niż wymagane lokalnie. Naciski na kraje o niskich dochodach w celu wprowadzenia ostrzejszych standardów ochrony środowiska W niektórych przypadkach problemem nie jest to, że globalizacja wywiera presję na kraje o niskich dochodach, aby obniżyły swoje normy środowiskowe, ale skuteczność presji wywieranej na te kraje za pomocą polityki handlowej w celu przyjęcia przez nie znacznie ostrzejszych standardów w zakresie ochrony środowiska. Na przykład ograniczenia importu kości słoniowej w krajach o wysokich dochodach, wraz z silniejszymi wysiłkami rządów na rzecz zwalczania kłusownictwa, przyczyniły się do ograniczenia tego procederu w niektórych państwach afrykańskich. Byłoby jednak wysoce niedemokratyczne, gdyby dobrze odżywieni obywatele krajów o wysokich dochodach próbowali dyktować niedożywionym obywatelom państw biednych, jaką politykę wewnętrzną i priorytety muszą przyjąć lub jak powinni równoważyć cele środowiskowe z innymi priorytetami społecznymi. Co więcej, jeśli kraje o wysokich dochodach chcą zaostrzonych norm środowiskowych w państwach o niskich dochodach, mają wiele innych opcji oprócz groźby protekcjonizmu. Na przykład mogą płacić za sprzęt do zwalczania zanieczyszczeń w krajach biednych lub wspierać finansowo tamtejsze parki narodowe. Państwa o wysokich dochodach mogłyby też finansować badania, które pomogłyby ekologom z krajów biednych bardziej przekonująco uzasadnić korzyści ekonomiczne wynikające z ochrony środowiska. W końcu ochrona środowiska jest ważna dla dwóch branż o kluczowym znaczeniu dla wielu krajów o niskich dochodach, czyli rolnictwa i turystyki. Zwolennicy ochrony środowiska mogą ustanowić standardy etykietowania produktów informacjami w rodzaju: „Ten tuńczyk został złapany w sieć, która chroniła delfiny” lub „Ten produkt został wykonany wyłącznie z drewna, które nie pochodzi z lasów deszczowych”, aby poprzez nacisk ze strony konsumentów wzmocnić wartości ekologiczne. Organizacja Narodów Zjednoczonych również wspiera te wartości, sponsorując traktaty dotyczące takich kwestii, jak zmiany klimatyczne i globalne ocieplenie, ochrona bioróżnorodności, pustynnienie i zdrowie środowiskowe dna morskiego. Kraje, które mają wspólną granicę lub są położone w tym samym regionie, często podpisują również umowy środowiskowe dotyczące praw do powietrza i wody. WTO, coraz bardziej świadoma kwestii ochrony środowiska, również dba o to, by wzrost handlu nie powodował szkód dla globalnych ekosystemów. Argument dotyczący niebezpiecznych dóbr konsumpcyjnych Jednym z argumentów przemawiających za wykluczeniem niektórych importowanych produktów z lokalnych rynków jest to, że są one niebezpieczne dla konsumentów. Grupy zajmujące się prawami konsumentów ostrzegały czasem, że Światowa Organizacja Handlu będzie wymagać od krajów obniżenia standardów bezpieczeństwa i higieny importowanych produktów. Jednak WTO wyjaśnia swoje aktualne porozumienie w tej sprawie tak: „Pozwalamy krajom ustalać własne standardy”. Stwierdza również, że „przepisy muszą być oparte na racjonalnych (naukowych) argumentach. (…) I nie powinny arbitralnie lub bezpodstawnie dyskryminować krajów, w których panują identyczne lub podobne warunki”. Zgodnie zatem z zasadami WTO, Stany Zjednoczone i UE całkowicie legalnie uchwalają przepisy wymagające, aby wszystkie produkty spożywcze lub samochody sprzedawane w Stanach Zjednoczonych lub na terenie Unii Europejskiej spełniały określone normy bezpieczeństwa zatwierdzone przez rząd Stanów Zjednoczonych i Komisję Europejską, niezależnie od tego, czy inne kraje zdecydują się spełnić podobne standardy, czy nie. Jednak takie standardy muszą mieć jakieś podstawy naukowe. Niewłaściwe jest narzucanie jednego zestawu norm bezpieczeństwa i higieny dla towarów produkowanych w kraju, a innego dla importu lub jednego zestawu norm dla importu z Europy, a odmiennego dla importu z Ameryki Łacińskiej. W 2007 r. Mattel wycofał z amerykańskiego rynku prawie 2 mln zabawek sprowadzonych z Chin z powodu obaw o wysoki poziom ołowiu w wykorzystanej do ich produkcji farbie, a także niektóre części, które małe dziecko mogło odczepić i połknąć. Nie jest jasne, czy inne zabawki były kontrolowane pod tym samym kątem. W 2013 r. Japonia zablokowała import pszenicy z USA z powodu obaw, że dostawy mogą zawierać pszenicę genetycznie modyfikowaną (GMO). Obecnie nie dysponujemy jednak argumentami opartymi na wiedzy naukowej, które potwierdzałyby szkodliwy wpływ takiego ziarna na ludzi lub zwierzęta hodowlane. Argument dotyczący kwestii obronności i interesu narodowego Niektórzy twierdzą, że żaden kraj nie powinien zbytnio polegać na innych państwach w zakresie dostaw pewnych kluczowych produktów, takich jak ropa naftowa, lub specjalnych materiałów czy technologii mogących mieć zastosowanie w dziedzinach związanych z obronnością i bezpieczeństwem narodowym. Jednak po dokładniejszej analizie ten argument przemawiający za protekcjonizmem okazuje się raczej słaby. Na przykład w Stanach Zjednoczonych ropa naftowa dostarcza ok. 36% całej wykorzystywanej energii, a 25% ropy zużywanej w gospodarce kraju pochodzi z importu. Kilka razy w ciągu ostatnich kilku dekad, gdy polityczne zawirowania na Bliskim Wschodzie przesunęły krzywą podaży ropy silnie w lewo i gwałtownie podniosły jej cenę, skutki były odczuwalne w całej gospodarce USA. Nie jest to jednak zbyt przekonujący argument za ograniczaniem importu ropy. Jeśli Stany Zjednoczone muszą być chronione przed możliwym odcięciem dostaw, bardziej rozsądną strategią byłoby kupowanie 100% ropy naftowej za granicą już teraz i oszczędzanie zasobów krajowych na wypadek odcięcia dostaw zagranicznych w przyszłości. Przydatne może być również importowanie dodatkowej ropy i składowanie jej na zapas do wykorzystania w sytuacjach kryzysowych, jak zrobił to rząd Stanów Zjednoczonych, uruchamiając w 1977 r. strategiczne rezerwy ropy naftowej. Co więcej, mogłoby być konieczne zniechęcenie ludzi do używania ropy i rozpoczęcie potężnego programu poszukiwania alternatyw dla tego surowca. Prostym sposobem osiągnięcia tego celu byłoby podniesienie podatków nakładanych na paliwa węglowodorowe. Ponadto argumentacja, że skoro ropa jest bardzo ważna dla gospodarki Stanów Zjednoczonych, kraj ten powinien odciąć się od importu ropy i szybciej zużyć własne jej zasoby, jest pozbawiona sensu. Nieco inną kwestią jest ograniczanie importu technologii lub materiałów, które mogą mieć istotne znaczenie dla bezpieczeństwa narodowego i systemów uzbrojenia. Jeśli konstruktorzy broni nie są pewni, że nadal będą mieli dostęp do kluczowych produktów w czasie wojny, mogą unikać ich wykorzystywania, a jeśli jest to niemożliwe, zaprojektować broń i zgromadzić wystarczającą ilość najważniejszych, zaawansowanych technologicznie produktów, komponentów lub materiałów, które pozwolą prowadzić konflikt zbrojny. Dlatego m.in. USA dysponują tak pokaźnymi strategicznymi zapasami tlenków glinu, antymonu i boksytu, wolframu, ekstraktów roślinnych garbników i cynku (jakkolwiek w ostatnich latach wiele z tych zapasów zostało zredukowanych i sprzedanych). Czy uważasz, że każdy kraj jest zwolennikiem rozszerzania skali międzynarodowej wymiany handlowej? A co z USA? Treść następnej tabeli może cię zaskoczyć. Co naprawdę Stany Zjednoczone myślą o rozwijaniu handlu zagranicznego? Co ludzie na całym świecie myślą o rozwijaniu międzynarodowego handlu? Latem 2007 r. Fundacja Pew przebadała 45 tys. osób w 47 krajach. Jedno z zadanych wówczas pytań dotyczyło opinii na temat zacieśniania więzi handlowych pomiędzy państwami. pokazuje odsetek osób w różnych krajach, które udzieliły odpowiedzi „bardzo dobry” lub „raczej dobry” na pytanie o to, czy rosnąca skala wymiany handlowej to ich zdaniem pożądany trend. Dla tych, którzy myślą o Stanach Zjednoczonych jako o największym na świecie zwolenniku rozwoju swobodnego handlu zagranicznego, wyniki badania mogą być kłopotliwe. Sumując udziały tych, którzy twierdzą, że rosnące więzi handlowe między krajami są „bardzo dobre” lub „raczej dobre”, Amerykanie mieli najmniej przychylny stosunek do postępującej globalizacji, podczas gdy Chińczycy i mieszkańcy RPA uplasowali się najwyżej. W rzeczywistości spośród 47 krajów objętych badaniem Stany Zjednoczone zajęły najniższą pozycję pod tym względem. Dokonana przez respondentów ocena trendu zacieśniania więzów handlowych między krajami Kraj Bardzo dobry Raczej dobry Razem Chiny 38% 53% 91% Afryka Południowa 42% 43% 87% Korea Południowa 24% 62% 86% Niemcy 30% 55% 85% Kanada 29% 53% 82% Wielka Brytania 28% 50% 78% Meksyk 22% 55% 77% Brazylia 13% 59% 72% Japonia 17% 55% 72% USA 14% 45% 59% (Źródło: Pew Research Center). Ostatnim powodem, dla którego ekonomiści często sceptycznie podchodzą do argumentu dotyczącego obronności i interesu narodowego (ang. national interest argument ), jest to, że lobbyści i politycy mogą podciągnąć pod tę kategorię niemal każdy produkt. W 1954 r. Stany Zjednoczone zaniepokoiły się, że importują połowę wełny potrzebnej do produkcji mundurów wojskowych, więc uznały wełnę i moher za materiał strategiczny i zaczęły dotować hodowców. Chociaż w 1960 r. rząd usunął wełnę z oficjalnej listy materiałów strategicznych, dotacje na moher utrzymywały się przez prawie 40 lat. Rząd uchylił je dopiero w 1993 r., a następnie… przywrócił subsydia w 2002 r. Zbyt często interes narodowy może stać się pretekstem do udzielania subwencji i wprowadzania protekcjonistycznych rozwiązań sprzyjających konkretnym przedsiębiorstwom i branżom. W końcu to politycy, a nie bezpartyjni analitycy podejmują decyzje o tym, co stanowi kluczowy surowiec strategiczny. Key Concepts and Summary Istnieje szereg argumentów przemawiających za ograniczaniem importu. Odwołują się one do chęci ochrony przemysłów raczkujących, walki z cenami dumpingowymi, kwestii ochrony środowiska oraz bezpieczeństwa dóbr konsumpcyjnych, obronności i interesu narodowego. Protekcjonizm dotyczący branż raczkujących jest najczęściej uzasadniany tym, że rozwijające się gałęzie krajowe muszą być tymczasowo chronione przed zagraniczną konkurencją, aby mogły uzyskać potencjał umożliwiający im rywalizowanie na rynkach światowych. W niektórych przypadkach, zwłaszcza w Azji Południowo-Wschodniej, takie podejście się sprawdziło. Często jednak młode gałęzie przemysłu nigdy nie rozwijają się w takim stopniu, aby w istocie móc podjąć skuteczną konkurencję. Z drugiej strony argumenty przeciwko dumpingowi (czyli ustalaniu cen poniżej kosztów produkcji w celu wypchnięcia konkurentów z rynku) często wydają się po prostu wygodną wymówką usprawiedliwiającą protekcjonizm. Kraje o niskich dochodach zazwyczaj mają niższe standardy ochrony środowiska niż państwa zamożne, ponieważ troszczą się przede wszystkim o podstawowe potrzeby swoich obywateli, takie jak żywność, edukacja i opieka zdrowotna. Jednakże wyeliminowanie handlu, z wyjątkiem niewielkiej liczby skrajnych przypadków, wydaje się mało skuteczną metodą osiągania korzystnych efektów środowiskowych. Wreszcie są też argumenty dotyczące bezpieczeństwa i ochrony interesu narodowego. Zgodnie z zasadami Światowej Organizacji Handlu kraje mogą ustalać dowolne normy bezpieczeństwa produktów, ale muszą być one takie same zarówno dla produktów krajowych, jak i importowanych, a także mieć naukowe podstawy. Zwolennicy protekcjonizmu odwołujący się do interesu narodowego przekonują, że nierozsądne jest importowanie pewnych kluczowych towarów, bo jeśli naród stanie się od nich zależny, będzie narażony na ich politycznie motywowane odcięcie. Jednak często rozsądniej jest gromadzić zasoby i korzystać z zagranicznych dostaw, gdy są one dostępne, niż zapobiegawczo ograniczać import, aby się od niego nie uzależniać. Self-Check Questions Wyjaśnij, w jaki sposób ceny dumpingowe mogą być motywacją do sprzedawania importowanych produktów poniżej kosztów ich produkcji. Jeżeli dobra importowane można sprzedawać po wyjątkowo niskich cenach, firmy krajowe muszą dostosować się do tych cen, aby zachować konkurencyjność. Z definicji dopasowanie cen oznaczałoby jednak sprzedaż poniżej kosztów produkcji, a tym samym utratę przychodów i zysków. Firmy nie mogą bowiem wiecznie ponosić strat. Po opuszczeniu branży przez krajowych producentów importerzy mogą przejąć kontrolę nad rynkiem, podnosząc ceny do poziomu monopolu, aby pokryć poniesione wcześniej krótkoterminowe straty i osiągnąć długoterminowe zyski. Dlaczego kraje o niskich dochodach, takie jak Brazylia, Egipt czy Wietnam, mają niższe standardy ochrony środowiska niż państwa o wysokich dochodach, takie jak Niemcy, Japonia czy Stany Zjednoczone? Ponieważ kraje o niskich dochodach muszą zapewnić swoim mieszkańcom przede wszystkim dobra pierwszej potrzeby – żywność, odzież i schronienie. Innymi słowy, ochronę środowiska uważają za luksus. Wyjaśnij logikę argumentu wyścigu do dna i podaj prawdopodobny powód, dla którego jest ona wątpliwa. Kraje o niskich dochodach mogą konkurować o miejsca pracy, obniżając normy i ograniczając regulacje dotyczące ochrony środowiska, aby przyciągnąć do siebie produkcję przemysłową. Jednak chociaż zarządzanie zanieczyszczeniami stanowi dla firm obciążenie, jest ono niewielkie w porównaniu z innymi, takimi jak koszty pracy i infrastruktury. Dla firm kosztowna jest również lokalizacja z dala od swoich klientów. Jakie warunki dany kraj musi spełnić, aby do zablokowania importu wykorzystać argument dotyczący niebezpiecznych dóbr konsumpcyjnych? Decyzja nie powinna być arbitralna ani niepotrzebnie dyskryminująca. Powinna traktować firmy zagraniczne tak samo jak krajowe i opierać się na argumentach naukowych. Dlaczego argument dotyczący obronności i bezpieczeństwa narodowego nie jest dostatecznie przekonujący? Ograniczenie importu dzisiaj nie rozwiązuje problemu strategicznych zasobów. Może nawet pogarszać sytuację, ponieważ oznacza szybsze zużycie krajowych źródeł niż w przypadku korzystania z importu. Ponadto argument bezpieczeństwa narodowego może być wykorzystany do ochrony niemal każdego produktu, nie tylko dóbr rzeczywiście krytycznych dla tego obszaru. Załóżmy, że rynek jest doskonale konkurencyjny, a kraj eksportujący mały. Posługując się diagramem popytu i podaży, pokaż wpływ rosnących standardów bezpieczeństwa na sytuację eksportera zabawek z kraju o niskich dochodach, a następnie wpływ ceł. Czy oddziaływanie obu narzędzi z zakresu polityki protekcjonistycznej na ceny zabawek jest takie samo? Dlaczego podnoszenie standardów bezpieczeństwa jest wybierane chętniej niż nakładanie ceł? Efekt podniesienia standardów bezpieczeństwa może spowodować wzrost kosztów dla małego kraju eksportującego. Krzywa podaży zabawek przesunie się w lewo. Zmniejszy się eksport, a ceny zabawek wzrosną. Cła również podnoszą ceny. A zatem wpływ na cenę zabawek jest taki sam. Niemniej cła będą generować niekorzystne efekty również w innych sektorach, dlatego podnoszenie standardów bezpieczeństwa wydaje się korzystniejszą polityką. Review Questions Jakie są główne powody ochrony przemysłów raczkujących? Dlaczego trudno jest przestać je chronić? Co to jest dumping? Dlaczego zakazanie tego procederu jest prostsze w teorii niż w praktyce? Czym jest scenariusz wyścigu do dna? Czy zasady handlu międzynarodowego wymagają, aby wszystkie narody wprowadzały te same standardy bezpieczeństwa w przypadku dóbr konsumpcyjnych? Jaka jest logika protekcjonistycznego argumentu dotyczącego kwestii obronności i interesu narodowego w odniesieniu do niektórych produktów? Critical Thinking Questions Dlaczego dotacje bezpośrednie do kluczowych gałęzi przemysłu byłyby lepsze niż cła lub kwoty importowe? W jaki sposób rządy mogą zidentyfikować branże, które kwalifikują się do ochrony przemysłów raczkujących? Czy możesz zaproponować kilka kluczowych cech takich gałęzi? Dlaczego branże takie jak produkcja komputerów nie są dobrymi kandydatami do ochrony w początkowej fazie ich rozwoju w danym kraju? Teoria mikroekonomii twierdzi, że ekonomicznie racjonalne (i opłacalne) jest sprzedawanie dodatkowej produkcji, o ile cena pokrywa zmienne koszty produkcji. Jakie to ma znaczenie dla ustalenia, czy doszło do dumpingu? Jak myślisz, jak czuliby się Polacy, gdyby inne kraje zaczęły nakłaniać Polskę do podniesienia standardów ochrony środowiska? Czy uzasadnione jest narzucanie na towary importowane standardów bezpieczeństwa wyższych niż na towary wytwarzane na terenie danego kraju? Dlaczego argument dotyczący bezpieczeństwa produktów konsumpcyjnych może być skuteczniejszą strategią (z perspektywy kraju importującego) ograniczania importu niż stosowanie ceł lub kwot importowych? Dlaczego podatek nakładany na konsumpcję dóbr wykorzystujących strategiczne (z punktu widzenia bezpieczeństwa narodowego) zasoby może być skuteczniejszym podejściem niż bariery w imporcie? Problems Właśnie spoczęła na tobie odpowiedzialność za politykę handlową Malawi. Kawa jest nowym typem upraw w tym kraju, który dobrze się rozwija, a rynek eksportowy się powiększa. W związku z tym produkcja kawy w Malawi jest przemysłem raczkującym. Plantatorzy kawy próbują cię przekonać do wprowadzenia ochrony tej branży przed importem taniej kawy z Tanzanii. Jakie narzędzia wykorzystasz? Uzasadnij swoją odpowiedź. Kraina Pieprzu eksportuje stal do Krainy Okrętów Podwodnych. Informacje dotyczące wielkości popytu (Q d ) i podaży (Q s ) stali w każdym kraju w warunkach pełnej autarkii są wskazane w i . Kraina Pieprzu Cena (w dol.) Q d Q s 60 230 180 70 200 200 80 170 220 90 150 240 100 140 250 Kraina okrętów podwodnych Cena (w dol.) Q d Q s 60 430 310 70 420 330 80 410 360 90 400 400 100 390 440 Jaka byłaby cena i ilość stali w równowadze w każdym kraju w warunkach pełnej autarkii? Uzasadnij swoją odpowiedź. Jaka byłaby cena i ilość stali w równowadze w każdym kraju, gdyby zezwolono na handel? Uzasadnij swoją odpowiedź. Naszkicuj dwa diagramy podaży i popytu, po jednym dla każdego kraju, w warunkach pełnej autarkii. Na tych wykresach pokaż cenę równowagi oraz poziomy eksportu i importu po wprowadzeniu wymiany handlowej. Jeśli Kraina Okrętów Podwodnych nakłada antydumpingową kwotę importową na stal w wysokości 30, wyjaśnij ogólnie, czy przyniesie to korzyść, czy zaszkodzi konsumentom i producentom w każdym kraju. Czy twoja ogólna odpowiedź ulegnie zmianie, jeśli Kraina Okrętów Podwodnych narzuci kwotę importową na stal w wysokości 70? References Kohut, Andrew, Richard Wike, and Juliana Horowitz. “The Pew Global Attitudes Project.” Pew Research Center . Last modified October 4, 2007. http://www.pewglobal.org/files/pdf/258.pdf. Lutz, Hannah. 2015. “U.S. Auto Exports Hit Record in 2014.” Automotive News. Accessed April 1, 2015. http://www.autonews.com/article/20150206/OEM01/150209875/u.s.-auto-exports-hit-record-in-2014. przepisy antydumpingowe (ang. anti-dumping laws ) przepisy, które blokują import dóbr i usług sprzedawanych poniżej kosztów ich produkcji, i nakładają cła podnoszące cenę takich produktów do poziomu odzwierciedlającego pełne koszty ich wytwarzania dumping (ang. dumping ) sprzedaż towarów w obrocie międzynarodowym po cenach niższych od kosztów ich produkcji argument dotyczący obronności i interesu narodowego (ang. national interest argument ) argument, zgodnie z którym istnieją kluczowe produkty, których nie można importować (lub należy zmniejszać skalę ich importu), gdyż zależność w tej materii od zagranicy osłabia zdolności obronne danego kraju lub naraża na szwank (nieprecyzyjnie definiowany) interes narodowy wyścig do dna (ang. race to the bottom ) sytuacja, w której produkcja jest najchętniej lokalizowana w krajach o najniższych standardach ochrony środowiska, co wywiera presję na ich obniżanie w innych państwach przemysł raczkujący (ang. infant industry ) gałąź przemysłu znajdująca się na bardzo wczesnym etapie rozwoju

Social Sciences


Jak rządy wdrażają politykę handlową: globalnie, regionalnie i na szczeblu krajowym Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić genezę i rolę Układu Ogólnego w sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT) oraz Światowej Organizacji Handlu (WTO) Omówić znaczenie i podać przykłady regionalnych porozumień handlowych Przeanalizować politykę handlową na poziomie krajowym Ocenić długoterminowe trendy dotyczące nakładania ograniczeń na międzynarodową wymianę handlową Kwestie właściwej reakcji polityk publicznych w dziedzinie globalizacji i handlu międzynarodowego są dyskutowane w różnych gremiach: na poziomie globalnym poprzez Światową Organizację Handlu, a także w ramach regionalnych umów handlowych pomiędzy zainteresowanymi krajami. Światowa Organizacja Handlu Światowa Organizacja Handlu (ang. World Trade Organization , WTO ) oficjalnie powstała w 1995 r., ale jej historia jest znacznie dłuższa. Po Wielkim Kryzysie i II wojnie światowej w niemal wszystkich krajach świata (z wyłączeniem bloku skupionego wokół ZSRR) dość powszechnie podzielaną potrzebą było stworzenie instytucji, które umożliwiłyby intensyfikację relacji ekonomicznych. Organizacja Narodów Zjednoczonych oficjalnie powstała w 1945 r. Bank Światowy, pomagający najbiedniejszym krajom świata, oraz Międzynarodowy Fundusz Walutowy, który zajmuje się kwestiami związanymi z międzynarodowymi transakcjami finansowymi, zostały utworzone rok później. Trzecią organizacją, której powstanie planowano, miała być Międzynarodową Organizacją Handlu zarządzająca międzynarodową wymianą handlową. Organizacji Narodów Zjednoczonych nie udało się jednak porozumieć w tej kwestii. Zamiast tego 30 października 1947 r. w Genewie 27 krajów podpisało Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu (ang. General Agreement on Tariffs and Trade, GATT ) tworząc forum, na którym państwa mogły negocjować obniżki ceł i znoszenie innych barier w handlu. W 1995 r. GATT przekształcił się w WTO. Proces negocjacji w ramach GATT polegał na uzgodnieniu umowy o zmniejszeniu barier w handlu, podpisaniu tej umowy i po pewnym okresie rozpoczęciu kolejnej rundy negocjacji dotyczącej kolejnych zagadnień. W przedstawiono rundy rozmów w GATT, a obecnie w WTO. Zauważ, że wczesne rundy negocjacji GATT trwały stosunkowo krótko, obejmowały niewielką liczbę krajów i skupiały się prawie wyłącznie na obniżaniu ceł. Jednak od połowy lat 60. ub. w. rundy rozmów handlowych trwały znacznie dłużej, obejmowały rosnącą liczbę krajów i uwzględniały coraz szerszy zakres zagadnień. Rundy Negocjacyjne GATT i Światowej Organizacji Handlu Rok Nazwa rundy Główne tematy Liczba zaangażowanych krajów 1947 Genewska Obniżka taryf celnych 23 1949 z Annecy Obniżka taryf celnych 13 1951 z Torquay Obniżka taryf celnych 38 1956 Genewska II Obniżka taryf celnych 26 1960–61 Dillona Obniżka taryf celnych 26 1964–67 Kennedy'ego Taryfy celne, procedury antydumpingowe 62 1973–79 Tokijska Taryfy celne, bariery pozataryfowe 102 1986–94 Urugwajska Cła, bariery pozataryfowe, usługi, własność intelektualna, rozstrzyganie sporów, tekstylia, rolnictwo, utworzenie WTO 123 2001– z Dohy Rolnictwo, usługi, własność intelektualna, konkurencja, inwestycje, środowisko, rozstrzyganie sporów 147 Powolne tempo negocjacji GATT doprowadziło do powstania niezbyt śmiesznego żartu, jakoby skrót GATT tak naprawdę oznaczał milczącą zgodę na niekończące się rozmowy (Gentleman’s Agreement to Talk and Talk). Wolne tempo międzynarodowych rozmów handlowych jest jednak zrozumiałe, a nawet rozsądne. Zgoda tak licznej grupy krajów na jakikolwiek traktat to proces długotrwały. GATT często ustanawia odrębne zasady handlu dla niektórych branż, takich jak rolnictwo, a także dla niektórych krajów, takich jak państwa biedne. Były zasady, wyjątki od zasad, możliwości rezygnacji z zasad i precyzyjne sformułowania, o które w każdym przypadku trzeba było walczyć. Podobnie jak wcześniej GATT, WTO nie jest rządem światowym mającym uprawnienia do narzucania swoich postanowień. W 2014 r. WTO zatrudniała 640 osób, a jej roczny budżet od tego czasu wynosi 197 mln dol., co czyni ją mniejszą niż wiele dużych amerykańskich uniwersytetów. Regionalne umowy handlowe Na całym świecie różne kraje starają się tworzyć mechanizmy integracji gospodarczej. Należą do nich umowy o wolnym handlu (ang. free trade agreement ), w ramach których strony sygnatariusze zgadzają się na prowadzenie wymiany handlowej wolnej od ceł, kwot i kwot importowych, wspólne rynki (ang. common market ), których uczestnicy prowadzą wspólną zewnętrzną politykę handlową (nie tylko likwidują bariery w ramach handlu krajów tworzących wspólny rynek, ale uzgadniają też swoją politykę w stosunku do krajów pozostających poza nim), jak również pełne unie gospodarcze (ang. economic union ), w których oprócz wspólnego rynku koordynowana jest również polityka monetarna i fiskalna. Wiele krajów należy zarówno do Światowej Organizacji Handlu, jak i regionalnych porozumień handlowych. Najbardziej znanym regionalnym porozumieniem (nie tylko) handlowym jest Unia Europejska . Po zakończeniu II wojny światowej przywódcy kilku europejskich narodów (m.in. K. Adenauer z Niemiec, A. De Gasperi z Włoch, W. Churchill z Wielkiej Brytanii i Francuzi J. Monnet i R. Schuman) doszli do wniosku, że gdyby mogli ściślej powiązać swoje gospodarki, prawdopodobieństwo wybuchu kolejnego konfliktu zbrojnego byłoby znacznie mniejsze. Proces integracji zajął ponad 50 lat, od umowy o wolnym handlu, poprzez wspólny rynek, aż do pełnej unii gospodarczej, czyli obecnej Unii Europejskiej. UE ma wiele celów. Na przykład na początku 2000 r. wprowadziła wspólną walutę – euro i stopniowo wycofała większość dawnych krajowych walut, takich jak marka niemiecka i frank francuski, chociaż kilka krajów członkowskich (np. Dania, Szwecja, Czechy, Polska itd.) zachowało własny pieniądz. Innym kluczowym elementem unii, obejmującym wszystkie kraje bez wyjątku i wprowadzonym wcześniej, jest eliminacja barier w przepływie towarów, pracy i kapitału w Europie. Najważniejszą regionalną umową handlową na zachodniej półkuli jest Północnoamerykańska umowa o wolnym handlu (ang. North American Free Trade Agreement - NAFTA ). Z dniem 1 lipca 2020 r. NAFTA została oficjalnie zastąpiona umową o wolnym handlu między Stanami Zjednoczonymi, Meksykiem i Kanadą (USMCA). Jest ona zasadniczo podobna do oryginalnej NAFTA. Stany Zjednoczone uczestniczą również w niektórych mniej znaczących regionalnych umowach handlowych, takich jak Inicjatywa na rzecz Basenu Karaibskiego, która oferuje obniżone cła na import z tych krajów, oraz umowa o wolnym handlu z Izraelem. W ostatnich latach świat był świadkiem prawdziwego wysypu regionalnych porozumień handlowych. Obecnie mamy ich ok. 100. W wymieniono kilka bardziej znanych. Niektóre z nich to jedynie porozumienia uzgadniające wolę prowadzenia dalszych rozmów. Inne wyznaczają konkretne cele dotyczące redukcji ceł, kwot importowych i barier pozataryfowych. Jeden z ekonomistów określił obecne traktaty handlowe jako „miskę spaghetti”, tak bowiem wyglądałaby mapa z liniami łączącymi wszystkie kraje, które zawarły traktaty handlowe. Ekonomiści opowiadający się za wolnym handlem obawiają się, że niektóre z tych regionalnych porozumień mogą obiecywać wolny handel, ale w rzeczywistości stanowią sposób na ograniczanie handlu z krajami i regionami, które nie są sygnatariuszami umowy. W niektórych przypadkach regionalne umowy handlowe mogą nawet kolidować z szerszymi umowami Światowej Organizacji Handlu. Niektóre regionalne umowy handlowe Umowy handlowe Kraje członkowskie Współpraca Gospodarcza Azji i Pacyfiku (APEC) Australia, Brunei, Chile, Chińska Republika Ludowa, Tajwan, Filipiny, Hongkong, Indonezja, Japonia, Kanada, Malezja, Meksyk, Nowa Zelandia, Papua-Nowa Gwinea, Peru, Republika Korei, Rosja, Singapur, Stany Zjednoczone, Tajlandia, Wietnam Unia Europejska (UE) Austria, Belgia, Bułgaria, Chorwacja, Cypr, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Niemcy, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Szwecja, Węgry, Włochy Umowa o wolnym handlu w Ameryce Północnej (NAFTA) Kanada, Meksyk, Stany Zjednoczone Stowarzyszenie Integracji Ameryki Łacińskiej (LAIA) Argentyna, Boliwia, Brazylia, Chile, Ekwador, Kolumbia, Meksyk, Paragwaj, Peru, Urugwaj, Wenezuela Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN) Brunei, Filipiny, Indonezja, Kambodża, Laos, Malezja, Mjanma, Singapur, Tajlandia, Wietnam Południowoafrykańska Wspólnota Rozwoju (SADC) Angola, Botswana, Kongo, Lesotho, Madagaskar, Malawi, Mauritius, Mozambik, Namibia, Seszele, RPA, Suazi, Tanzania, Zambia, Zimbabwe Polityka handlowa na poziomie krajowym Kolejny wymiar polityki handlowej, obok międzynarodowych i regionalnych umów handlowych, występuje na poziomie krajowym. Na przykład Stany Zjednoczone nakładają kwoty importowe na cukier z obawy, że taki import obniży cenę cukru, a tym samym zaszkodzi krajowym producentom tego produktu. Jednym z zadań Departamentu Handlu Stanów Zjednoczonych jest ustalenie, czy ma miejsce dumping ze strony innych krajów. Komisja Handlu Międzynarodowego Stanów Zjednoczonych – agencja rządowa – orzeka, czy dumping poważnie zaszkodził przemysłowi krajowemu. Jeśli tak, prezydent może nałożyć cła mające zrównoważyć nieuczciwie niską cenę. Często wydaje się, że na arenie polityki handlowej walka toczy się między przepisami krajowymi, które zwiększają protekcjonizm, a umowami międzynarodowymi, które próbują zmniejszyć jego skalę, takimi jak WTO. Dlaczego kraj miałby uchwalać prawa lub negocjować umowy, aby odciąć się od niektórych produktów zagranicznych, takich jak cukier czy tekstylia, jednocześnie negocjując ogólnie w celu zmniejszenia barier handlowych? Jedną z prawdopodobnych odpowiedzi jest to, że międzynarodowe umowy handlowe pozwalają krajom ograniczać wpływ grup nacisku. Członek Kongresu może powiedzieć przemysłowi lobbującemu za cłami lub kontyngentami na import: „Oczywiście, chciałbym ci pomóc, ale to nieznośne porozumienie WTO po prostu mi na to nie pozwala”. Jeśli konsumenci ponoszą największe koszty polityki protekcjonistycznej, dlaczego nie próbują ograniczyć skali jej stosowania? Najbardziej prawdopodobna odpowiedź jest taka, że łatwiej jest zorganizować małą grupę podmiotów wokół wąskiej kwestii, która przynosi im znaczne korzyści (czyli producentów jakiegoś towaru), niż dużą grupę, której potencjalne korzyści nie są zbyt duże (czyli konsumentów). To jest pytanie o teorię polityki handlowej. Odwiedź tę stronę i przeczytaj artykuł Jonathana Raucha na ten temat. Długoterminowe tendencje w dziedzinie barier handlowych Na paskach w programach informacyjnych polityka handlowa pojawia się głównie w kontekście sporów i napięć. Sprawy o „nieuczciwe” praktyki handlowe innych państw wnoszone są w ramach procedur rozstrzygania sporów do WTO, Unii Europejskiej, NAFTA i innych regionalnych porozumień handlowych. Politycy w krajowych ciałach ustawodawczych, podjudzani przez lobbystów, często grożą uchwaleniem ustaw, które „ustanowią uczciwe warunki gry” lub „zapobiegną nieuczciwemu handlowi” – chociaż większość takich aktów legislacyjnych to po prostu wnioski o wprowadzenie takich czy innych praktyk protekcjonistycznych. Mniej lub bardziej uzasadnione obawy o utratę miejsc pracy sprawiają, że protestujący na ulicach mogą sprzeciwiać się określonym zasadom opisującym wymianę handlową z zagranicą lub wręcz samej idei handlu międzynarodowego. Pomimo wszystkich kontrowersji w ciągu ostatnich 60 lat świat wyraźnie zmierza w kierunku niższych barier w handlu. Średni poziom ceł nakładanych przez kraje uprzemysłowione na importowane produkty w 1946 r. wynosił 40%. W roku 1990, po dziesięcioleciach negocjacji GATT, spadł do mniej niż 5%. Jednym z powodów, dla których środek ciężkości w ramach negocjacji GATT przesunął się z obniżania ceł we wczesnych rundach na szerszą listę postulatów, było to, że cła zostały już obniżone radykalnie i w tej dziedzinie nie pozostało wiele do zrobienia. Chociaż miary dotyczące kwot importowych i barier pozataryfowych są mniej dokładne niż te dotyczące ceł, na ogół wydają się utrzymywać również na niższym poziomie niż wcześniej. W związku z tym ostatnie półwiecze przyniosło zarówno radykalne zmniejszenie barier w handlu tworzonych przez rządy, takich jak cła, kwoty importowe i bariery pozataryfowe, jak i szereg osiągnięć technologicznych, które ułatwiły handel międzynarodowy, takich jak postępy w transporcie, komunikacji i zarządzaniu informacją. Rezultatem był potężny wzrost wolumenu handlu międzynarodowego. Trendy te mogą zostać zmienione przez dwa ważne wydarzenia, do których doszło w 2016 r.: głosowanie Wielkiej Brytanii za opuszczeniem UE oraz wybór Donalda Trumpa na prezydenta Stanów Zjednoczonych, którego administracja realizowała politykę podnoszenia barier handlowych (w 2018 r. USA zwiększyło do 25% cła na towary importowane z Chin). Podwyżka ceł została utrzymana przez kolejnego prezydenta, Joe Bidena (dane z września 2023). Czas pokaże, czy jesteśmy świadkami zmiany dotychczasowego trendu, czy jedynie obserwujemy przejściowe zaburzenia w liberalizacji relacji ekonomicznych na świecie. Key Concepts and Summary Państwa określają politykę handlową na wielu różnych poziomach: agencji działających w ramach administracji publicznej, aktów prawnych uchwalanych przez ustawodawców, negocjacji regionalnych pomiędzy niewielkimi grupami krajów (czasem tylko dwoma) oraz negocjacji globalnych za pośrednictwem Światowej Organizacji Handlu. W drugiej połowie XX w. w gospodarce światowej średni poziom barier handlowych znacznie się zmniejszył. Jednym z powodów, dla których kraje podpisują międzynarodowe umowy handlowe, aby zobowiązać się do wolnego handlu, jest zapewnienie sobie ochrony przed grupami lobbystycznymi działający na poziomie krajowym i regionalnym. Kiedy przemysł lobbuje za ochroną przed zagranicznymi producentami, politycy mogą wskazać, że z powodu traktatu handlowego mają związane ręce. Self-Check Questions Jaka jest różnica między strefą wolnego handlu, wspólnym rynkiem i unią gospodarczą? Strefa wolnego handlu oferuje wolny od ceł i innych barier handel między swoimi członkami, ale każdy kraj może określić własną politykę handlową w stosunku do krajów trzecich. Wspólny rynek wymaga wspólnej zewnętrznej polityki handlowej oprócz wolnego handlu w ramach grupy. Unia gospodarcza to wspólny rynek ze skoordynowaną polityką fiskalną i monetarną. Dlaczego kraje miałyby promować protekcjonistyczne prawa, a jednocześnie negocjować zasady wolnego handlu na arenie międzynarodowej? Umowy międzynarodowe mogą służyć jako polityczna przeciwwaga dla partykularnych krajowych interesów, zapobiegając w ten sposób silniejszym tendencjom protekcjonistycznym. Co może odpowiadać za znaczący wzrost handlu międzynarodowego w ciągu ostatnich 50 lat? Obniżenie ceł, likwidacja kwot importowych i innych barier handlowych, a także rozwój środków transportu i komunikacji sprawiły, że ludzie są bardziej świadomi tego, co jest dostępne w innych krajach świata. Review Questions Wymień kilka traktatów międzynarodowych, w ramach których państwa negocjują politykę handlową. Jaki jest ogólny trend dotyczący barier handlowych w ostatnich dziesięcioleciach: są one wyższe, niższe lub mniej więcej takie same? Skoro otwarcie się na wolny handel przynosi krajom korzyści, to dlaczego państwa po prostu nie eliminują swoich barier handlowych bez zawracania sobie głowy międzynarodowymi negocjacjami? Critical Thinking Questions Dlaczego twoim zdaniem ostatnie rundy GATT, a obecnie negocjacje WTO, stały się dłuższe i trudniejsze do rozstrzygnięcia? Aby odnieść sukces, unia gospodarcza wymaga rezygnacji z części politycznej autonomii. Jakie są przykłady władzy politycznej, z której państwa musiały zrezygnować, aby stać się członkami unii gospodarczej? References United States Department of Labor. Bureau of Labor Statistics. 2015. “Employment Situation Summary.” Accessed April 1, 2015. http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm. United States Department of Commerce. “About the Department of Commerce.” Accessed January 6, 2014. http://www.commerce.gov/about-department-commerce. United States International Trade Commission. “About the USITC.” Accessed January 6, 2014. http://www.usitc.gov/press_room/about_usitc.htm. wspólny rynek (ang. common market ) umowa gospodarcza między krajami umożliwiająca swobodny przepływ dóbr i usług oraz czynników produkcji (pracy i kapitału) pomiędzy sygnatariuszami, przy jednoczesnej wspólnej zewnętrznej polityce handlowej unia gospodarcza (ang. economic union ) umowa gospodarcza między krajami uwzględniająca wszystkie zasady wspólnego rynku, a także koordynację polityki fiskalnej i pieniężnej umowa o wolnym handlu (ang. free trade agreement ) umowa gospodarcza między krajami umożliwiająca wolny od ceł handel pomiędzy krajami sygnatariuszami Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu (ang. General Agreement on Tariffs and Trade, GATT ) forum, na którym państwa mogły negocjować obniżki ceł i innych barier w handlu międzynarodowym; prekursor Światowej Organizacji Handlu

Social Sciences


Kompromisy w polityce handlowej Pod przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Ocenić w pełni złożoność handlu międzynarodowego Wskazać powody, dla których handel międzynarodowy tak bardzo wpływa na gospodarkę rynkową Wyjaśnić pojęcie i znaczenie „przełomowej zmiany na rynku” Ekonomiści chętnie przyznają, że handel międzynarodowy to nie tylko sielanka i sukcesy. Z biegiem czasu przeciętny człowiek zyskuje na handlu międzynarodowym, zarówno jako pracownik, który ma większą produktywność i wyższe zarobki ze względu na korzyści płynące ze specjalizacji i przewagi komparatywnej, jak i jako konsument, mogący czerpać korzyści z zakupów bardziej różnorodnych towarów wytwarzanych na całym świecie, o wysokiej jakości, w atrakcyjnych cenach. „Przeciętna osoba” jest jednak lubianym przez ekonomistów konstruktem teoretycznym, a nie realnie istniejącym bytem – reprezentuje mieszankę tych, którym poszło bardzo dobrze, tych, którym poszło dobrze, i tych, którym poszło zupełnie źle. Politycy powinni koncentrować swoje wysiłki nie tylko na „przeciętnych osobach” i niewątpliwych historiach sukcesu, ale także na tych, którzy szczęścia nie mieli. Wśród ważnych kwestii związanych z handlem międzynarodowym należy jeszcze raz wskazać pracowników w innych krajach (szczególnie tych o średnich i niskich dochodach), środowisko naturalne, perspektywy dla nowych gałęzi przemysłu, jak również obronność i kluczowe interesy gospodarki narodowej. Wśród ekonomistów panuje powszechne przekonanie, że lepiej jest czerpać korzyści płynące z handlu zagranicznego, nawet jeżeli w konsekwencji trzeba będzie radzić sobie ze wskazanymi wyżej kosztami i wyborami typu „coś za coś” (ang. tradeoffs ), niż całkowicie rezygnować z wymiany handlowej z zagranicą, aby uniknąć konieczności ich ponoszenia. Aby uzyskać lepsze intuicyjne zrozumienie tego argumentu, wyobraźmy sobie hipotetyczną amerykańską firmę o nazwie Technotron. Technotron opracowuje nową technologię, która pozwala firmie zwiększyć wydajność i jakość swoich towarów przy mniejszej liczbie pracowników i tym samym przy niższych kosztach. W wyniku tej technologii inne amerykańskie firmy z tej branży stracą pieniądze i będą musiały zwolnić pracowników, a niektóre nawet zbankrutują. Czy rząd Stanów Zjednoczonych powinien chronić istniejące firmy i ich pracowników, zakazując Technotronowi korzystania z nowej technologii? Większość ludzi żyjących w gospodarkach zorientowanych na rynek sprzeciwiałaby się blokowaniu lepszych produktów, które obniżają koszt towarów i usług. Z pewnością istnieje sytuacja, w której społeczeństwo zapewnia tymczasowe wsparcie i pomoc tym, którzy znajdują się bez pracy. Wiele osób opowiada się za wsparciem w postaci rządowych programów zachęcających do przekwalifikowania się i nabywania dodatkowych umiejętności. Rząd może również wspierać wysiłki badawczo-rozwojowe, aby inne firmy mogły znaleźć sposoby na prześcignięcie Technotronu. Całkowite zablokowanie nowej technologii wydaje się jednak błędem. W końcu niewiele osób opowiedziałoby się za rezygnacją z elektryczności, ponieważ uderzy ona w producentów nafty i świec. Niewielu sugerowałoby powstrzymanie się od ulepszeń w technologii medycznej, ponieważ mogą one spowodować utratę pieniędzy przez firmy sprzedające pijawki i olej z węża. Krótko mówiąc, większość ludzi postrzega zakłócenia spowodowane zmianami technologicznymi jako konieczny koszt, który z pewnością warto ponieść. Teraz wyobraź sobie, że nowa „technologia” Technotronu jest niezwykle prosta: firma importuje po prostu to, co sprzedaje inny kraj. Innymi słowy, pomyśl o handlu zagranicznym jako o rodzaju innowacyjnej technologii. Obiektywnie rzecz biorąc, sytuacja jest teraz dokładnie taka sama jak wcześniej. Z powodu nowej technologii Technotronu – który w tym przypadku importuje towary z innego kraju – inne firmy z tej branży stracą pieniądze i zwolnią pracowników. Tak jak niewłaściwe i ostatecznie nierozsądne byłoby reagowanie na zakłócenia wywołane przez nową technologię jej zakazywaniem, tak samo niewłaściwe i ostatecznie niemądre byłoby reagowanie na zakłócenia w handlu międzynarodowym poprzez próby ograniczania jego skali. Oczywiście, niektórzy pracownicy i firmy z powodu handlu międzynarodowego ucierpią. W dynamicznej gospodarce rynkowej różne zaburzenia będę dotykać niektórych pracowników i przedsiębiorstwa. Zarządzanie przedsiębiorstwem może być lepsze lub gorsze. Pracownicy pewnej firmy mogą być mniej lub bardziej wydajni. Twardzi krajowi konkurenci mogą wywołać tyle samo zaburzeń, co twardzi konkurenci zagraniczni. Czasami nowy produkt jest hitem wśród konsumentów, a czasami porażką. Czasem firma ma szczęście, a czasem pecha. Dla niektórych firm handel międzynarodowy będzie oznaczał ogromne możliwości zwiększenia produktywności i miejsc pracy, innym przyniesie stres i ból. Zakłócenia wywołane przez handel międzynarodowy nie różnią się zasadniczo od wszystkich innych zakłóceń spowodowanych mechanizmami gospodarki rynkowej. Innymi słowy, analiza ekonomiczna pozbawionego barier handlu zagranicznego nie opiera się na przekonaniu, że międzynarodowa wymiana handlowa sprzyja wszystkim gałęziom lokalnego przemysłu, oraz oszczędza nam (producentom, konsumentom i politykom) konfrontacji z wyborami typu „coś za coś”. W rzeczywistości historia Technotronu zaczyna się od szczególnej przełomowej zmiany na rynku (ang. disruptive market change ) – nowej technologii (lub używając pojęcia wprowadzonego przez J. Schumpetera, po prostu innowacji) – która powoduje konieczność skonfrontowania się z nową sytuacją. Najlepsze rozwiązania z zakresu polityki publicznej przeciwdziałające lub łagodzące zakłócenia wywołane przez handel zagraniczny zazwyczaj nie uwzględniają praktyk protekcjonistycznych. Są to raczej sposoby rozwiązywania konkretnych problemów wynikających z tych zakłóceń, kosztów i kompromisów, przy jednoczesnym możliwie nieograniczonym czerpaniu korzyści z handlu międzynarodowego. Jakie są wady protekcjonizmu? Amerykański krajowy przemysł płaskich wyświetlaczy zatrudniał wielu pracowników, zanim ITC (komisja handlu międzynarodowego) nałożyła podatek od dumpingu na importowane substytuty. Wyświetlacze stanowią znaczną część kosztów produkcji laptopów, sięgającą nawet 50%. W związku z tym podatek antydumpingowy znacznie zwiększył koszt, a tym samym cenę laptopów produkowanych w USA. W wyniku decyzji ITC Apple przeniósł swoją krajową fabrykę komputerów Macintosh do Irlandii (gdzie już jedną miał). Toshiba zamknęła amerykańską fabrykę laptopów. A IBM porzucił plany otwarcia fabryki laptopów w Karolinie Północnej i postanowił zwiększyć moce produkcyjne w swoim zakładzie w Japonii. W tym przypadku zamiast ochronić interesy USA i zapewnić krajowym producentom przewagę nad produktami wytwarzanymi gdzie indziej podatek antydumpingowy przyniósł całkowicie niezamierzony efekt – przeniesienie do innych krajów produkcji dóbr wykorzystujących płaskie ekrany jako komponent wyrobów gotowych. Wiele osób straciło pracę, a większość produkcji płaskich wyświetlaczy odbywa się obecnie poza USA. Key Concepts and Summary Handel międzynarodowy z pewnością ma wpływ na podział dochodów. Trudno się temu dziwić. Wszystkie krajowe lub międzynarodowe konkurencyjne siły rynkowe są do pewnego stopnia destrukcyjne. Sukces rynkowy jednych zazwyczaj oznacza co najmniej kłopoty innych, a niekiedy wręcz konieczność wycofania się z danej branży. Rząd ma do odegrania swoją rolę w zabezpieczaniu pracowników przed zakłóceniami na rynku. Jednak tak jak na dłuższą metę nierozsądne byłoby ograniczanie powstawania w kraju nowych technologii i innych czynników wpływających na sytuację rynkową, tak niewskazane jest ograniczanie skali handlu zagranicznego. W obu przypadkach zakłócenia niosą ze sobą korzyści ekonomiczne, których skala znacznie przekracza potencjalne straty. Self-Check Questions Jak konkurencja, niezależnie od tego, czy krajowa, czy zagraniczna, może szkodzić przedsiębiorstwom? Konkurencja ze strony firm oferujących lepsze lub tańsze produkty może zmniejszyć zyski firmy i doprowadzić ją do wycofania się z prowadzonej działalności. W konsekwencji jej pracownicy tracą dochody, a nawet pracę. Jakie są korzyści z konkurencji? Konsumenci otrzymują lepsze i/lub tańsze produkty. Firmy z lepszymi lub tańszymi produktami zwiększają swoje zyski. Pracownicy tych firm zarabiają więcej. W sumie zyski przeważają nad stratami. Review Questions Kto zyskuje, a kto traci na handlu zagranicznym? Dlaczego handel międzynarodowy jest czynnikiem korzystnym, jeśli niektórzy ludzie z jego powodu ponoszą poważne straty? W jaki sposób rządy mogą pomóc ludziom, którzy tracą w związku z handlem zagranicznym? Critical Thinking Questions Wskaż przykłady innowacyjnych produktów, które zrewolucjonizowały wytwarzające je branże. Zasadniczo korzyści z handlu międzynarodowego dla danego kraju przewyższają koszty, bez względu na to, czy kraj importuje, czy eksportuje. W praktyce jednak nie zawsze możliwa jest pełna rekompensata kosztów poniesionych przez przegranych w danym kraju, na przykład pracowników tracących pracę z powodu importu z zagranicy. Czy twoim zdaniem oznacza to, że aby zapobiec takim kosztom, handel powinien zostać zahamowany? Ekonomiści czasami mówią, że protekcjonizm jest dopiero „drugim najlepszym” wyborem, jeśli myślimy o sposobach radzenia sobie z konkretnymi trudnościami wywołanymi przez handel zagraniczny. Istnieją bowiem inne instrumenty polityki gospodarczej, które działają bardziej bezpośrednio lub skuteczniej łagodzą dany problem, pozwalając jednocześnie osiągać korzyści z handlu zagranicznego. Wyjaśnij, dlaczego protekcjonizm jest „drugim najlepszym” wyborem w przypadku: pomocy pracownikom, którzy tracą stanowiska pracy, ochrony wybranych branż, ochrony środowiska, obrony narodowej. Handel ma wpływ na podział dochodów. Załóżmy na przykład, że z powodu przystąpienia Polski do UE wzrastają obroty handlowe pomiędzy Niemcami a Polską. Niemcy sprzedają lakiery i farby do Polski. Polska wysyła do Niemiec meble. Czy twoim zdaniem taki model handlu zwiększy lub zmniejszy liczbę miejsc pracy i płace w przemyśle lakierniczym w Niemczech? A co z branżą meblarską w tym kraju? Jak wpłynie to na przemysł lakierniczy i produkcję mebli w Polsce? Co musi się stać, aby łączna liczba osób bezrobotnych w obu krajach nie wzrosła? References E. Helpman, and O. Itskhoki, “Labour Market Rigidities, Trade and Unemployment,” The Review of Economic Studies , 77. 3 (2010): 1100-1137. M.J. Melitz, and D. Trefler. “Gains from Trade when Firms Matter.” The Journal of Economic Perspectives , 26.2 (2012): 91-118. Rauch, J. “Was Mancur Olson Wrong?” The American , February 15, 2013. http://www.american.com/archive/2013/february/was-mancur-olson-wrong. Office of the United States Trade Representative. “U.S. Trade Representative Froman Announces FY 2014 WTO Tariff-Rate Quota Allocations for Raw Cane Sugar, Refined and Specialty Sugar and Sugar-Containing Products.”Accessed January 6, 2014. http://www.ustr.gov/about-us/press-office/press-releases/2013/september/WTO-trq-for-sugar. The World Bank. “Merchandise trade (% of GDP).” Accessed January 4, 2014. http://data.worldbank.org/indicator/TG.VAL.TOTL.GD.ZS. World Trade Organization. 2014. “Annual Report 2014.” Accessed April 1, 2015. https://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/anrep_e/anrep14_chap10_e.pdf. przełomowa zmiana na rynku (ang. disruptive market change ) nowy produkt lub technologia produkcji, które przełamują status quo na rynku, pozwalając innowatorom osiągnąć większe zyski, a dla innych przedsiębiorstw, niepotrafiących wprowadzić własnych innowacji, oznaczają utratę dochodów; innowacja powstaje dzięki wykorzystaniu postępów wiedzy innowacja zob. przełomowa zmiana na rynku

Social Sciences


Matematyka zastosowana w tym podręczniku Istnieją niematematyczne sposoby przedstawiania modeli ekonomicznych, np. w formie tekstu. Ale po co walić pięścią w gwóźdź, skoro masz młotek? Matematyka ma pewną przewagę nad tekstem. Gdy redukujesz model do równań algebraicznych, systematyzujesz myślenie i unikasz niejasności. Oczywiście podejście matematyczne ma również wady. Modele matematyczne z konieczności opierają się na upraszczających założeniach, więc prawdopodobnie nie będą realistyczne. Modelom matematycznym brakuje również niuansów, które można znaleźć w modelach opisowych. Matematyka jest soildnym narzędziem na użytek ekonomistów. Jakie umiejętności matematyczne są ci potrzebne do zrozumienia tej książki? Odpowiedź brzmi: niewiele większe niż algebra i rozumienie wykresów na poziomie szkoły średniej. Musisz wiedzieć: Czym jest funkcja Jak interpretować równanie funkcji liniowej (tj. nachylenie i punkty przecięcia z osiami) Jak przesuwać funkcję liniową (tj. zmieniać jej nachylenie lub punkty przecięcia) Jak obliczyć i interpretować stopę wzrostu (tj. zmianę procentową) Jak czytać i modyfikować wykresy. Posługujemy się matematyką w najprostszym możliwym wydaniu, co przedstawiamy w tym dodatku. Jeśli znajdziesz w książce fragmenty matematyczne, których nie rozumiesz, wróć do tego dodatku. Jak większość rzeczy, korzyści z nauki matematyki zachowują się zgodnie z prawem malejących przychodów. Odrobina umiejętności matematycznych daje bardzo dużo; im bardziej zaawansowaną matematykę poznajesz, tym mniej dodatkowej wiedzy uzyskujesz. Prawdę mówiąc, jeśli zamierzasz studiować ekonomię, naucz się podstaw rachunku różniczkowego. Warto poświęcić na niego trochę czasu, gdyż pomoże ci szybciej zgłębić zaawansowaną ekonomię. Modele algebraiczne Modele ekonomiczne (lub fragmenty modeli) są często wyrażane za pomocą funkcji matematycznych. Czym jest funkcja? Funkcja (ang. function ) opisuje związek. Czasami związek jest definicją. Na przykład (używając słów), twoim profesorem jest Adam Smith. Można to wyrazić jako Profesor = Adam Smith. Można tez zapisać tak twoich przyjaciół: Przyjaciele = Robert + Szymon + Magda. W ekonomii funkcje często opisują przyczynę i skutek. Zmienna po lewej stronie równania jest zmienną objaśnianą („skutkiem”). Zmienne po prawej stronie są zmiennymi objaśniającymi („przyczynami”). Załóżmy na przykład, że średnia twoich ocen została opisana w następujący sposób: Średnia ocen = 0,25 × łączny wynik egzaminu + 0,25 × obecność na zajęciach + 0,50 × liczba godzin nauki Z powyższego równania wynika, że średnia ocena zależy od trzech czynników: łącznego wyniku egzaminu, obecności na zajęciach i liczby godzin nauki. Równanie wskazuje również, że czas nauki jest dwa razy ważniejszy (0,50) niż wynik matury (0,25) lub obecność na zajęciach (0,25). Jeżeli ten związek jest prawdziwy, to jak możesz podnieść średnią ocenę? Nie opuszczając zajęć i ucząc się więcej. Pamiętaj, że nie możesz nic zrobić z wynikiem egzaminu wstępnego lub matury, ponieważ jeśli jesteś już na studiach, to już go za sobą. Oczywiście modele ekonomiczne przedstawiają zależności z wykorzystaniem zmiennych ekonomicznych. Na przykład, Budżet = pieniądze wydane na książki z ekonomii + pieniądze wydane na muzykę, zakładając, że jedyne rzeczy, które kupujesz, to książki z ekonomii i muzyka. Większość związków opisywanych w niniejszym podręczniku jest wyrażonych w postaci równań liniowych: y = b + mx Graficzne przedstawianie równań Wykresy są przydatne do dwóch celów. Pierwszym jest wizualne przedstawienie równań, a drugim - wyświetlanie statystyk lub danych. W tej sekcji omówimy wizualne przedstawianie równań. Dla matematyka lub ekonomisty zmienna (ang. variable ) to wielkość, która może przyjąć pewien zakres wartości. W powyższym równaniu prostej x i y są zmiennymi, przy czym x znajduje się na osi poziomej, y na osi pionowej, zaś b i m to parametry określające kształt prostej. Aby zobaczyć, jak to działa, rozważ przykład liczbowy: y = 9 + 3x W powyższym równaniu, opisującym określoną funkcję liniową, parametr b wynosi 9, a parametr m jest równy 3. pokazuje wartości x i y zgodnie z tym równaniem. Równanie oraz wspomniane wartości są także zilustrowane na . Aby stworzyć tabelę, wstaw szereg różnych wartości x, a następnie oblicz odpowiadającą im wartość y. Rysunek przedstawia te punkty oraz poprowadzoną przez nie linię. Nachylenie, przecięcie i równanie funkcji liniowej y = 9 + 3x. Wartości dla zmiennych x i y x y 0 9 1 12 2 15 3 18 4 21 5 24 6 27 Funkcja liniowa Na wykresie zmienna x jest zaznaczona na osi poziomej, a zmienna y - na osi pionowej. Punkt przecięcia funkcji z osią y ma wartość 9. Nachylenie funkcji wynosi 3, co oznacza, że wzrost o 3 na osi pionowej przypada na każdy wzrost o 1 na osi poziomej. Nachylenie jest takie samo wzdłuż całej linii prostej. Powyższy przykład ilustruje, w jaki sposób parametry b i m w równaniu funkcji liniowej określają jej kształt i położenie. Parametr b to wyraz wolny i wskazuje na przecięcie funkcji z osią y. Dla x = 0 parametr b pokazuje punkt przecięcia funkcji z osią pionową (y). W naszym przykładzie przecięcie z osią pionową występuje przy wartości 9. Parametr m to nachylenie prostej. Nachylenie (ang. slope ) funkcji prostej jest zmianą wartości y przyjmowanych przez funkcję podzielone przez zmianę wartości argumentu x między dwoma dowolnymi punktami. W naszym przykładzie za każdym razem, gdy argument x zwiększa się o jeden, wartość y rośnie o trzy. A zatem nachylenie funkcji wynosi trzy (m = 3). Określenie punktu przecięcia z osią y oraz określenie nachylenia — czyli parametrów b i m — wystarczy do wyznaczenia konkretnej funkcji liniowej. Chociaż rzadko zdarza się, aby dane z prawdziwego świata układały się dokładnie jak linia prosta, często okazuje się, że funkcja liniowa może zapewnić rozsądne przybliżenie rzeczywistych danych. Interpretacja nachylenia Pojęcie nachylenia jest bardzo przydatne w ekonomii, ponieważ mierzy charakter związku między dwiema zmiennymi. Nachylenie dodatnie (ang. positive slope ) oznacza, że dwie zmienne są dodatnio ze sobą powiązane, tzn. gdy x rośnie, y także rośnie, a gdy x maleje, y również maleje. Na wykresie dodatnie nachylenie oznacza, że gdy poruszamy się wzdłuż funkcji liniowej z lewej do prawej strony, jej wartości y rosną. Zależność między wzrostem a masą ciała, pokazana na w dalszej części tego załącznika, jest dodatnia. W innych rozdziałach dowiesz się, że związek między ceną a wielkością podaży także jest dodatni, co oznacza, że przedsiębiorstwa wytwarzają więcej przy wyższej cenie. Nachylenie ujemne (ang. negative slope ) oznacza, że dwie zmienne są ze sobą ujemnie powiązane, tzn. gdy x rośnie, y maleje, a gdy x maleje, y rośnie. Gdy na wykresie poruszamy się od lewej do prawej strony wzdłuż funkcji liniowej o ujemnym nachyleniu, jej wartości y maleją. Zależność między wysokością nad poziomem morza a gęstością powietrza pokazana na w dalszej części tego załącznika, jest ujemna. Dowiemy się także, że zależność między ceną a wielkością popytu również jest ujemna, co oznacza, że konsumenci kupują mniej przy wyższej cenie. Nachylenie równe zero oznacza, że nie ma żadnego związku między x i y. Graficznie funkcja jest linią poziomą, czyli jej wartości nie zmieniają się przy zmianach argumentu. dotycząca stopy bezrobocia w dalszej części tego załącznika pokazuje typowy charakter wielu wykresów liniowych: niektóre fragmenty wykresu mają nachylenie dodatnie, inne - ujemne, a jeszcze inne mają nachylenie bliskie zeru. Nachylenie funkcji liniowej między dwoma punktami można przedstawić liczbowo. Zacznijmy od wyznaczenia jednego punktu jako „punktu początkowego”, a drugiego jako „punktu końcowego”. Następnie obliczamy zmianę wartości funkcji y oraz zmianę jej argumentu x między tymi dwoma punktami. Jako przykład, rozważmy nachylenie funkcji gęstości powietrza między punktami reprezentującymi wysokość 4000 m i 6000 m nad poziomem morza: Zmiana wartości y: Zmiana wartości zmiennej na osi pionowej (punkt końcowy minus punkt początkowy) = 0,100 – 0,307 = –0,207 Zmiana argumentu x: Zmiana wartości zmiennej na osi poziomej (punkt końcowy minus punkt początkowy) = 6000 – 4000 = 2000 Stąd nachylenie linii prostej między tymi dwoma punktami wskazuje, że od wysokości 4000 m do 6000 m gęstość powietrza spada o około 0,1 kg/m 3 na każde 1000 m. Załóżmy, że porównujemy kilka funkcji liniowych o różnym nachyleniu (m) i że rozważamy na moment tylko wartość bezwzględną m. Dla funkcji o dużych wartościach bezwzględnych m (np. y = 4 + 15x albo y = 4 – 10x ) linie proste będą bardziej strome niż dla m przyjmującego małe wartości (np. y = 4 + 3x lub y = 4 – 2x ). Gdy nachylenie jest dodatnie (czyli m = 15 lub m = 3 w powyższych przykładach), prosta rośnie w kierunku prawej górnej ćwiartki wykresu. Gdy nachylenie jest ujemne ( m = –10 lub m = –2 ), prosta maleje w kierunku prawej dolnej ćwiartki wykresu. Nachylenie zerowe to linia pozioma. Z kolei linia pionowa ma nieskończenie duże nachylenie. Załóżmy teraz, że punkt przecięcia funkcji z osią pionową przesuwa się w górę. Oznacza to jednoczesne przesunięcie całej funkcji równolegle w górę. Jeśli punkt przecięcia z osią pionową przesuwa się w dół, cała funkcja również przesuwa się równolegle w dół. Algebraiczne rozwiązywanie modeli Ekonomiści często używają modeli, aby odpowiedzieć na konkretne pytanie, np.: jaka będzie stopa bezrobocia, jeśli gospodarka będzie rosła w tempie 3% rocznie? Odpowiedź na konkretne pytanie wymaga rozwiązania „układu” równań opisujących dany model. Załóżmy, że popyt na pizzę wyraża następujące równanie: Q d = 16 – 2P gdzie Q d to liczba placków pizzy, którą konsumenci chcą kupić (tj. wielkość popytu), a P jest ceną pizzy. Załóżmy, że podaż pizzy dana jest równaniem: Q s = 2 + 5P gdzie Q s to liczba placków pizzy dostarczana przez producentów (tj. wielkość podaży). Załóżmy również, że na rynku pizzy działa tak, iż popyt jest równy podaży, czyli Q d = Q s Mamy teraz układ trzech równań z trzema niewiadomymi ( Q d = Q s i P), który możemy rozwiązać za pomocą algebry: Ponieważ Q d = Q s , możemy przyrównać do siebie równania popytu i podaży: Q d = Q s 16 – 2P = 2 + 5P Odjęcie liczby 2 z obu stron i dodanie 2P do obu stron daje: 16 – 2P – 2 = 2 + 5P – 2 14 – 2P = 5P 14 – 2P + 2P = 5P + 2P 14 = 7P 14 7 = 7P 7 2 = P Innymi słowy, cena każdej pizzy wyniesie 2 dol. Ile placków kupią konsumenci? Biorąc cenę 2 dol. i podstawiając ją do równania popytu, otrzymujemy: Q d = 16 – 2P = 16 – 2(2) = 16 – 4 = 12 Jeśli więc cena wyniesie 2 dol. za pizzę, konsumenci kupią 12 sztuk. Ile wytworzą producenci? Podstawiając cenę 2 dol. do równania podaży, otrzymujemy: Q s = 2 + 5P = 2 + 5(2) = 2 + 10 = 12 Jeśli więc cena wynosi 2 dol. za pizzę, producenci wytworzą 12 placków. Oznacza to, że obliczenia wykonaliśmy poprawnie, ponieważ Q d = Q s . Rozwiązywanie modeli za pomocą wykresów Jeśli algebra nie jest twoją mocną stroną, możesz uzyskać tę samą odpowiedź za pomocą wykresów. Wykreśl równania Q d i Q s w tym samym układzie współrzędnych jak pokazano na . Ponieważ P znajduje się na osi pionowej, najlepiej jest przekształcić każde równanie jako funkcję P. Krzywa popytu ma wtedy postać P = 8 – 0,5Q d , a krzywa podaży to P = –0,4 + 0,2Q s . Punkty przecięcia z osią pionową wynoszą 8 i –0,4, a nachylenie jest równe –0,5 dla krzywej popytu i 0,2 dla krzywej podaży. Jeśli starannie narysujesz obie funkcje, zobaczysz, że w miejscu ich przecięcia ( Q s = Q d ) cena wynosi 2 dol., a liczba placków jest równa 12, tak jak uzyskano na podstawie wcześniejszych obliczeń. Wykres popytu i podaży Równania Q d i Q s są przedstawione na rysunku jako linie proste. W niniejszej książce częściej będziemy używać wykresów niż algebry, ale już znasz matematykę opisującą wykresy. Stopy wzrostu Ze stopami wzrostu mamy często do czynienia w prawdziwym świecie. Stopa wzrostu (ang. growth rate ) to po prostu procentowa zmiana pewnej zmiennej. To może być twój dochód, wielkość sprzedaży przedsiębiorstwa lub PKB jakiegoś kraju. Wzór na obliczenie stopy wzrostu jest prosty: Zmiana procentowa = Zmiana ilości Ilość Załóżmy, że dostajesz 10 dol. za godzinę pracy. Jednak twój szef jest pod takim wrażeniem twojej pracy, że daje ci podwyżkę w wysokości 2 dol. za godzinę. Zmiana procentowa (lub stopa wzrostu) twojego wynagrodzenia wyniesie 2 dol./10 dol. = 0,20 lub 20%. Aby obliczyć stopę wzrostu jakiejś zmiennej w dłuższym okresie, np. średni roczny wzrost PKB w ciągu dekady lub więcej, mianownik jest zwykle definiowany nieco inaczej. W poprzednim przykładzie zdefiniowaliśmy ilość jako ilość początkową. Jest to właściwe podejście w przypadku jednookresowych obliczeń. Jeśli natomiast obliczamy wzrost w dłuższym horyzoncie czasowym, bardziej odpowiednie jest zdefiniowanie ilości jako średniej ilości w danym okresie. Trudniej to wyjaśnić słowami niż pokazać na przykładzie. Załóżmy, że PKB danego kraju wyniósł 1 bln dol. w 2005 r. i 1,03 bln dol. w 2006 r. Tempo wzrostu między 2005 a 2006 r. byłoby zmianą PKB (1,03 bln dol. – 1,00 bln dol.) podzieloną przez średni PKB w latach 2005–2006 (1,03 bln dol. + 1,00 bln dol. )/2. Innymi słowy: = 1,03 mld dol. – 1,00 mld dol. (1,03 mld dol. + 1,00 mld dol.) / 2 = 0,03 1,015 = 0,0296 = 2,96% Zauważ, że zmiana procentowa obliczana w stosunku do wielkości początkowej dla powyższych wartości wynosi: (1,03 bln dol. – 1,00 bln dol.) / 1,00 bln dol. = 0,30, co daje mamy 3-procentowy wzrost. Kilka rzeczy jest do zapamiętania: Dodatnia stopa wzrostu oznacza, że ilość rośnie. Mniejsza stopa wzrostu oznacza, że ilość rośnie wolniej. Większa stopa wzrostu oznacza, że ilość rośnie szybciej. Ujemna stopa wzrostu oznacza, że ilość maleje. Ta sama zmiana w czasie daje mniejszą stopę wzrostu. Jeśli co roku otrzymujesz podwyżkę 2 dol., w pierwszym roku stopa wzrostu wyniesie 2 dol./10 dol. = 20%, jak pokazano wyżej. Ale w drugim roku stopa wzrostu wyniosłaby 2 dol./12 dol. = 0,167 czyli 16,7%. W trzecim roku ta sama podwyżka o 2 dol. dałaby wzrost równy 2 dol./14 dol. = 14,2%. Morał tej historii jest taki: Aby utrzymać stałą stopę wzrostu, zmiana musi zwiększać się w każdym okresie. Graficzne przedstawianie danych i interpretacja wykresów Wykresy służą również do przedstawiania danych. Jest to jedna z metod prezentacji wartości liczbowych. Wykresy zamieniają szczegółowe informacje liczbowe w wizualną formę, gdzie zależności i tendencje można łatwiej dostrzec. Na przykład, które kraje mają większą lub mniejszą populację? Uważny czytelnik mógłby przeanalizować długą listę liczb reprezentujących populacje wielu krajów, ale przy ponad 200 krajach świata przeszukanie takiej listy wymaga koncentracji i czasu. Umieszczenie tych samych liczb na wykresie może ułatwić znalezienie pewnych wzorców. Ekonomiści używają wykresów zarówno do zwięzłej i czytelnej prezentacji danych liczbowych, jak i do budowania intuicyjnego zrozumienia relacji i powiązań. W tej książce używane są trzy rodzaje wykresów: liniowe, kołowe i słupkowe. Każdy z nich jest omówiony poniżej. Przedstawiamy również ostrzeżenia o tym, jak można manipulować wykresami, aby wpłynąć na postrzeganie przez Czytelnika zależności w danych. Wykresy liniowe Wykresy, które omówiliśmy do tej pory, nazywane są wykresami liniowymi (ang. line graphs ), ponieważ pokazują zależność między dwiema zmiennymi: jedną mierzoną na osi poziomej i drugą mierzoną na osi pionowej. Czasami przydatne jest pokazanie więcej niż jednego zbioru danych na tych samych osiach. Dane z przedstawiono na , która pokazuje związek między dwiema zmiennymi: wzrostem i medianą masy ciała amerykańskich chłopców i dziewczynek w pierwszych trzech latach życia. ( Mediana (ang. median ) oznacza, że połowa wszystkich dzieci waży więcej, a połowa mniej niż wynosi mediana.) Wykres liniowy przedstawia wysokość w calach na osi poziomej i wagę w funtach na osi pionowej. Na przykład, punkt A na rysunku pokazuje, że chłopiec o wzroście 28 cali (71 cm) będzie miał medianę masy ciała około 19 funtów (8,6 kg). Jedna linia na wykresie przedstawia zależność między wzrostem a masy ciała dla chłopców, a druga - dla dziewcząt. Ten rodzaj wykresu jest szeroko stosowany przez świadczeniodawców ochrony zdrowia do sprawdzenia, czy rozwój fizyczny dziecka przebiega mniej więcej w normie. Zależność między wzrostem a masą ciała u amerykańskich chłopców i dziewcząt Wykres liniowy przedstawia zależność między wzrostem a masą ciała u chłopców i dziewcząt od urodzenia do 3. roku życia. Na przykład, punkt A pokazuje, że chłopiec o wzroście 28 cali (71 cm) waży zazwyczaj 19 funtów (9,6 kg). Zależność między wzrostem a masą ciała amerykańskich chłopców i dziewcząt Chłopcy od dnia urodzenia do 36 miesięcy Dziewczynki od dnia urodzenia do 36 miesięcy Wzrost (cale) Masa ciała (funty) Wzrost (cale) Masa ciała (funty) 20,0 8,0 20,0 7,9 22,0 10,5 22,0 10,5 24,0 13,5 24,0 13,2 26,0 16,4 26,0 16,0 28,0 19,0 28,0 18,8 30,0 21,8 30,0 21,2 32,0 24,3 32,0 24,0 34,0 27,0 34,0 26,2 36,0 29,3 36,0 28,9 38,0 32,0 38,0 31,3 Nie wszystkie zależności w ekonomii są liniowe. Czasami mają one postać nieliniową. przedstawia kolejny przykład wykresu liniowego, bazującego na danych z . W tym przypadku wykres liniowy pokazuje rozrzedzenie powietrza podczas wspinaczki w górę. Oś pozioma rysunku przedstawia wysokość mierzoną w metrach nad poziomem morza. Oś pionowa ilustruje gęstość powietrza na poszczególnych wysokościach. Gęstość powietrza jest mierzona masą powietrza na metr sześcienny (czyli w przestrzeni wysokości, szerokości i długości jednego metra). Jak wynika z wykresu, ciśnienie powietrza jest największe na poziomie morza i zmniejsza się w miarę wzrostu wysokości. pokazuje, że metr sześcienny powietrza na wysokości 500 m waży w przybliżeniu jeden kilogram. Jednak wraz ze wzrostem wysokości gęstość powietrza maleje. Metr sześcienny powietrza na szczycie Mount Everestu, tj. na wysokości ok. 8828 m, waży zaledwie 0,023 kg. Rozrzedzenie powietrza na dużych wysokościach wyjaśnia, dlaczego wielu wspinaczy górskich musi używać butli z tlenem podczas ataku szczytowego. Zależność między wysokością nad poziomem morza a gęstością powietrza Wykres pokazuje zależność między wysokością mierzoną w m n.p.m. a gęstością powietrza mierzoną w kg/m 3 . Wraz ze wzrostem wysokości, gęstość powietrza maleje. Punktowi na szczycie Mount Everestu odpowiada wysokość około 8828 metrów nad poziomem morza (oś pozioma) i gęstość powietrza 0,023 kg/m 3 (oś pionowa). Zależność między wysokością a gęstością powietrza Wysokość (m) Gęstość powietrza (kg/m 3 ) 0 1,200 500 1,093 1000 0,831 1500 0,678 2000 0,569 2500 0,484 3000 0,415 3500 0,357 4000 0,307 4500 0,231 5000 0,182 5500 0,142 6000 0,100 6500 0,085 7000 0,066 7500 0,051 8000 0,041 8500 0,025 9000 0,022 9500 0,019 10000 0,014 Zależności między wzrostem a masą ciała oraz między wysokością nad poziomem morza a gęstością powietrza zilustrowane na obu rysunkach przedstawiają wartości średnie. Jeśli zbierzesz rzeczywiste dane o ciśnieniu powietrza na różnych wysokościach, ta sama wysokość w różnych lokalizacjach geograficznych będzie charakteryzowała się nieco inną gęstością powietrza, w zależności od czynników takich jak odległość od równika, lokalne warunki pogodowe i wilgotność powietrza. Podobnie przy pomiarach wzrostu i masy ciała u dzieci przedstawionych na wcześniejszym wykresie liniowym, dzieci o określonym wzroście miałyby w rzeczywistości różne masy ciała, niektóre powyżej średniej, a inne poniżej. W prawdziwym świecie takie zróżnicowanie danych jest naturalne. Zadaniem naukowca jest uporządkowanie danych w sposób, który pomoże zrozumieć typowe wzorce. Badanie statystyk, zwłaszcza w połączeniu ze statystykami komputerowymi i wykorzystaniem arkuszy kalkulacyjnych, jest bardzo pomocne w porządkowaniu danych, rysowaniu wykresów liniowych i poszukiwaniu typowych zależności. W przypadku większości kierunków ekonomicznych i społecznych kurs statystyki jest obowiązkowy. Niektóre wykresy liniowe ilustrują szereg czasowy (ang. time series ), gdzie oś pozioma przedstawia czas, a oś pionowa — inną zmienną. Wykres zawierający szereg czasowy pokazuje wahania zmiennej w czasie. przedstawia stopę bezrobocia w Stanach Zjednoczonych od 1975 r., gdzie stopę bezrobocia definiuje się jako odsetek osób aktywnych zawodowo, którzy chcą pracować i poszukują pracy, ale nie mogą jej znaleźć. Punkty odpowiadające stopie bezrobocia w poszczególnych latach są zaznaczone na wykresie oraz połączone linią pokazującą wzrosty i spadki stopy bezrobocia od 1975 r. Wykres liniowy ułatwia na przykład stwierdzenie, że najwyższa stopa bezrobocia w analizowanym okresie wyniosła poniżej 10% na początku lat 80. XX w. oraz w 2010 r.; ponadto malała ona w latach 90. XX w., po czym wzrosła i znów spadła na początku lat 2000., a następnie gwałtownie wzrosła w okresie recesji w latach 2008–2009. Stopa bezrobocia w USA, 1975–2014 Wykres ilustruje stopę bezrobocia. Na takim wykresie łatwo dostrzec okresy wysokiego i niskiego bezrobocia. Wykresy kołowe Wykres kołowy (ang. pie graph lub pie chart ) służy do pokazania, w jaki sposób dana wielkość jest podzielona na części. Koło reprezentuje całą grupę. Wycinki koła pokazują względne rozmiary poszczególnych podgrup. pokazuje podział populacji USA na dzieci, osoby w wieku produkcyjnym i osoby starsze w 1970 r., 2000 r. oraz wg prognoz na 2030 r. Dane są najpierw przedstawione w , a następnie na trzech wykresach kołowych. Pierwsza kolumna zawiera dane na temat całkowitej populacji USA w poszczególnych latach. Kolumny 2–4 dzielą całą populację na trzy grupy wiekowe — osoby w wieku do 18 lat, 19–64 lat oraz 65 lat i więcej. W kolumnach 2–4 pierwsza wartość pokazuje faktyczną liczbę osób w danej kategorii wiekowej, a wartość w nawiasie przelicza ją na odsetek całej populacji. Struktura ludności USA według wieku w latach 1970, 2000 i 2030 (prognoza) Rok Liczba ludności 19 lat i mniej 20–64 lata 65 lat i więcej 1970 205,0 mln 77,2 (37,6%) 107,7 (52,5%) 20,1 (9,8%) 2000 275,4 mln 78,4 (28,5%) 162,2 (58,9%) 34,8 (12,6%) 2030 351,1 mln 92,6 (26,4%) 188,2 (53,6%) 70,3 (20,0%) Wykresy kołowe przedstawiające strukturę ludności USA według wieku Trzy wykresy kołowe ilustrują podział całej populacji na trzy grupy wiekowe w trzech różnych latach. Na wykresie kołowym każdy wycinek koła reprezentuje udział w całości tj. odsetek. I tak 50% to połowa koła, a 20% to jedna piąta koła. Trzy wykresy kołowe na pokazują, że udział osób w wieku 65 lat i więcej w populacji USA rośnie. Wykresy kołowe pozwalają zorientować się co do względnej wielkości różnych grup wiekowych w latach 1970, 2000 i 2030 bez konieczności analizowania konkretnych liczb i wartości procentowych z tabeli. Niektóre typowe przykłady wykorzystania wykresów kołowych obejmują strukturę ludności według wieku, poziomu dochodów, pochodzenia etnicznego, religii i zawodu; strukturę przedsiębiorstw według wielkości, branży i liczby pracowników; czy też strukturę wydatków państwa lub dochodów podatkowych według głównych kategorii. Wykresy słupkowe Wykres słupkowy (ang. bar graph ) wykorzystuje wysokość słupków do porównywania ilości. przedstawia 12 najludniejszych krajów świata. ilustruje te same dane na wykresie słupkowym. Wysokość słupka odpowiada liczbie ludności kraju. Chociaż możesz zdawać sobie sprawę, że Chiny i Indie są najbardziej zaludnionymi krajami na świecie, to rzut oka na słupki dla Chin i Indii i słupki dla innych krajów pomaga zilustrować skalę różnicy między liczbą ludności w tych państwach. Największe kraje świata pod względem liczby ludności w 2015 r. (mln) Wykres przedstawia 12 krajów świata o największej liczbie ludności. Wysokość słupków pokazuje wielkość populacji w każdym kraju. Grupa największych 12 krajów świata pod względem liczby ludności Kraj Liczba ludności (mln) Chiny 1369 Indie 1270 USA 321 Indonezja 255 Brazylia 204 Pakistan 190 Nigeria 184 Bangladesz 158 Rosja 146 Japonia 127 Meksyk 121 Filipiny 101 Wykresy słupkowe można dzielić w sposób pozwalający na przedstawienie informacji podobnych do tych, które możemy uzyskać z wykresów kołowych. zawiera trzy wykresy słupkowe oparte na danych z na temat struktury wiekowej ludności USA w latach 1970, 2000 i 2030. (a) przedstawia trzy słupki dla każdego roku, reprezentujące całkowitą liczbę osób w poszczególnych przedziałach wiekowych w każdym roku. (b) uwzględnia tylko jeden słupek dla danego roku, ale poszczególne grupy wiekowe są teraz zaznaczone wewnątrz słupka. Na (c), nadal opartym na tych samych danych, oś pionowa mierzy odsetek a nie absolutną liczbę osób. W tym przypadku wszystkie trzy słupki mają tę samą wysokość, reprezentującą 100% populacji, przy czym każdy słupek jest podzielony według odsetka populacji należącego do poszczególnych grup wiekowych. Czasami czytelnikowi łatwiej jest przejrzeć kilka wykresów słupkowych, porównując zacienione obszary, niż analizować wykresy kołowe. Ludność USA na wykresach słupkowych Dane o populacji mogą być przedstawione na różne sposoby. Wykres (a) zawiera trzy słupki dla każdego roku, przedstawiające całkowitą liczbę osób w określonym przedziale wiekowym w poszczególnych latach. Wykres (b) zawiera tylko jeden słupek dla danego roku, ale różne grupy wiekowe są zaznaczone wewnątrz słupka. Z kolei na wykresie (c) oś pionowa mierzy wartości procentowe, a nie liczbę osób. Wszystkie trzy słupki na wykresie (c) mają tę samą wysokość, a każdy z nich jest podzielony według odsetka populacji należącego do danej grupy wiekowej. i pokazują, w jaki sposób słupki mogą reprezentować kraje lub lata oraz jak oś pionowa może uwzględniać wartości liczbowe lub procentowe. Wykresy słupkowe służą również do porównywania wielkości, ilości, stawek, odległości i innych zmiennych. Porównanie wykresów liniowych z wykresami kołowymi i słupkowymi Gdy znasz już wykresy kołowe, słupkowe i liniowe, skąd wiesz, którego wykresu użyć do swoich danych? Wykresy kołowe często lepiej niż wykresy liniowe pokazują strukturę podziału pewnej grupy. Jeśli jednak wykres kołowy ma zbyt wiele wycinków, jego interpretacja może być trudna. Wykresy słupkowe są szczególnie przydatne do porównywania wielkości liczbowych. Na przykład, jeśli badasz liczbę ludności różnych krajów jak na , wykresy słupkowe mogą dobrze pokazywać związki między wielkością populacji w wielu państwach. Mogą także wyraźnie ilustrować strukturę podziału ludności według różnych cech. Wykres liniowy jest często najlepszym sposobem zobrazowania związku między dwiema zmiennymi, które się zmieniają. Przykładowo wykres z szeregiem czasowym przedstawia zmiany danej wielkości w czasie (zmiany stopy bezrobocia). Wykresy liniowe są szeroko stosowane w ekonomii do przedstawiania ciągłych danych o cenach, płacach, kupowanych i sprzedawanych ilościach dóbr i usług, czy też wielkości gospodarki. Jak wykresy mogą wprowadzać w błąd? Wykresy nie tylko ujawniają tendencje, mogą również wpływać na sposób ich postrzegania. Rozważmy wykresy liniowe przedstawione na , i . Wszystkie wykresy przedstawiają stopę bezrobocia, ale z różnych perspektyw. Przedstawianie stóp bezrobocia na różne sposoby Zmiana szerokości i wysokości obszaru wykresu może wpłynąć na sposób postrzegania danych. Przedstawianie stóp bezrobocia na różne sposoby Zmiana szerokości i wysokości obszaru wykresu może wpłynąć na sposób postrzegania danych. Załóżmy, że ktoś chce pokazać, iż wzrost bezrobocia w 2009 r. nie był aż tak duży w perspektywie historycznej. Wówczas może przedstawić dane jak na (a). (a) zawiera informacje pokazane już wcześniej na , ale rozciąga oś poziomą tak, że staje się ona relatywnie dłuższa w stosunku do osi pionowej. Rozszerzając i spłaszczając wykres wydaje się, że wzrost bezrobocia nie był duży i był podobny do niektórych wcześniejszych wzrostów. Jeśli natomiast ktoś chce zmanipulować przekazem i pokazać, iż bezrobocie w 2009 r. znacznie zwiększyło się, to używając tych samych danych, rozciągnie oś pionową w stosunku do osi poziomej jak na (b), co spowoduje, że wszystkie wzrosty i spadki bezrobocia wydają się większe. Podobny efekt można osiągnąć bez zmiany długości osi, ale przez modyfikację skali na osi pionowej. Na (c) skala na osi pionowej jest od 0% do 30%, natomiast na (d) - od 3% do 10%. W porównaniu z , gdzie skala wynosi od 0% do 12%, na (c) wahania bezrobocia wydają się mniejsze, zaś na (d) - większe. Warto zdawać sobie także sprawę, że na postrzeganie danych prezentowanych na wykresie wpływa ograniczenie zmienności danych poprzez zmianę liczby zaznaczonych punktów. (e) przedstawia stopę bezrobocia według średnich pięcioletnich. Dzięki uśrednieniu rocznych wartości, funkcja na wykresie wydaje się gładsza i zawiera mniej ekstremów. Jednak w rzeczywistości stopa bezrobocia jest raportowana co miesiąc. (f) przedstawia miesięczne dane liczbowe od 1960 r., które wahają się bardziej niż średnia z pięciu lat. (f) jest również ilustracją tego, w jaki sposób wykresy mogą przedstawiać w zwięzłym stopniu olbrzymie ilości danych. Rysunek ten zawiera dane miesięczne od 1960 r., które na przestrzeni prawie 50 lat przekładają się na blisko 600 obserwacji. Analiza 600 wartości liczbowych w tabeli byłaby bardzo trudna. Wykres umożliwia bardzo szybki przekaz tego, co wynika z 600 danych liczbowych. Na percepcję informacji zawartych na wykresie wpływa także selektywne wybieranie punktów początkowych i końcowych. Mogą zaburzyć postrzeganie, czy zmienna faktycznie rośnie, czy spada w czasie. Pierwotne dane pokazują ogólną tendencję z niskim bezrobociem w latach 60. XX w., ale wyższym w połowie lat 70. XX w., na początku lat 80. XX w., na początku lat 90. XX w. oraz na początku i pod koniec pierwszej dekady XXI w. (g) pokazuje jednak wykres, który sięga tylko do 1975 r., co sprawia wrażenie, że bezrobocie stopniowo spadało w miarę upływu czasu aż do momentu, gdy recesja z 2009 r. przywróciła je z powrotem do „początkowego” poziomu. Jest to prawdopodobna interpretacja, jeśli rozpoczniemy analizę danych w punkcie kulminacyjnym przypadającym na połowę 1975 r. Tego rodzaju zabiegi sposobu prezentacji danych nie ograniczają się do wykresów liniowych. Na wykresie kołowym z ogromną liczbą małych wycinków koła i jednym dużym przez agregację poszczególnych kategorii można uzyskać większą przejrzystość rysunku, jednak w efekcie jednak niektóre kategorie będą wydawać się większe, a inne mniejsze. Z kolei przy tworzeniu wykresu słupkowego oś pionowa może być dłuższa lub krótsza, co spowoduje, że różnice w wysokości słupków będą sprawiać wrażenie mniejszych lub większych. Umiejętność poprawnego czytania wykresów i zachowanie czujności na wskazane wyżej manipulacje są ważne zarówno w ekonomii, jak i w życiu codziennym. Pamiętaj, aby nie wierzyć zawsze w pierwsze szybkie wrażenie uzyskiwane z wykresu. Patrz na wykres z ostrożnością. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Matematyka jest narzędziem do zrozumienia ekonomii, a związki ekonomiczne można wyrazić matematycznie za pomocą wzorów lub wykresów. Równanie algebraiczne funkcji liniowej jest następujące: y = b + mx , gdzie x to zmienna na osi poziomej, y to zmienna na osi pionowej, b jest punktem przecięcia z osią y, zaś m jest nachyleniem. Nachylenie funkcji liniowej jest takie samo w każdym punkcie i wskazuje na charakter związku (dodatni, ujemny lub zerowy) między dwiema zmiennymi ekonomicznymi. Modele ekonomiczne można rozwiązywać algebraicznie lub graficznie. Wykresy umożliwiają wizualną ilustrację danych. Mogą przedstawiać wzorce, porównania, trendy czy też strukturę jakiejś grupy, kondensując dane liczbowe i zapewniając intuicyjne wyczucie pewnych relacji. Wykres liniowy pokazuje zależność między dwiema zmiennymi: jedną zaznaczoną na osi poziomej, a drugą na osi pionowej. Wykres kołowy pokazuje sposób podziału, np. sumy pieniędzy lub grupy osób. Rozmiar każdego wycinka koła reprezentuje odpowiedni odsetek całości. Wykres słupkowy wykorzystuje wysokość słupków do ilustracji związków, przy czym każdy słupek reprezentuje określoną jednostkę, np. kraj lub grupę osób. Słupki można również podzielić na segmenty, aby pokazać podgrupy. Każdy wykres to pojedyncza wizualna perspektywa na określony temat. Wrażenie, jakie wywiera, zależy od wielu czynników, takich jak uwzględniane dane i ramy czasowe, sposób podziału danych lub grup, względny rozmiar osi pionowej i poziomej, rozpoczęcie skali na osi pionowej od zera itp. Dlatego każdy wykres należy traktować nieco sceptycznie, pamiętając, że leżący u jego podstaw związek można interpretować w różny sposób. Pytania Wymień trzy rodzaje wykresów i krótko określ, kiedy najlepiej użyć danego typu wykresu. Czym jest nachylenie funkcji liniowej? Co reprezentują wycinki wykresu kołowego? Dlaczego wykres słupkowy jest najlepszym sposobem zilustrowania porównań? Jaka jest różnica między nachyleniem dodatnim, ujemnym i zerowym?

Social Sciences