Polityka fiskalna, inwestycje i wzrost gospodarczy Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić zjawisko wypierania i jego wpływ na inwestycje w kapitał rzeczowy Wskazać związek pomiędzy deficytem budżetowym a stopami procentowymi Zrozumieć, dlaczego wzrost gospodarczy jest powiązany z inwestycjami w kapitał rzeczowy, kapitał ludzki i technologię Głównym źródłem wzrostu gospodarczego są inwestycje w kapitał rzeczowy, kapitał ludzki i technologię, osadzone w środowisku gospodarczym, w którym ludzie i przedsiębiorstwa reagują na bodźce cenowe generowane przez efektywnie funkcjonujące rynki. Zadłużenie państwa może zmniejszyć kapitał finansowy dostępny dla prywatnych przedsiębiorstw chcących inwestować w kapitał rzeczowy. Z drugiej strony wydatki państwa mogą stymulować długookresowy wzrost gospodarczy poprzez zwiększenie nakładów na infrastrukturę, edukację lub na badania, co prowadzi do pojawienia się i rozwoju nowych technologii. Efekt wypierania Wyższy deficyt budżetowy zwiększa zapotrzebowanie państwa na kapitał finansowy. Jeśli prywatne oszczędności i bilans handlowy pozostają na niezmienionym poziomie, wówczas mniej kapitału finansowego będzie dostępne dla prywatnych podmiotów zainteresowanych wydatkami na kapitał rzeczowy. Kiedy pożyczki zaciągane przez państwo wykorzystują dostępny kapitał finansowy i zmniejszają jego zasób przeznaczony na finansowanie prywatnych inwestycji, mamy do czynienia z wypieraniem (ang. crowding out ). Aby lepiej zrozumieć efekt wypierania, przyjrzyjmy się gospodarce Stanów Zjednoczonych przed recesją, która rozpoczęła się pod koniec 2007 r. Na przykład w 2005 r. deficyt budżetowy w USA wynosił ok. 4% PKB. Prywatne inwestycje przedsiębiorstw oscylowały w ostatnich dziesięcioleciach w przedziale od 14% do 18% PKB. Jednak w każdym roku mniej więcej połowa amerykańskich inwestycji w kapitał rzeczowy miała charakter odtworzeniowy i służyła zastąpieniu maszyn i urządzeń, które się zużyły lub stały się technologicznie przestarzałe. Tylko mniej więcej połowa inwestycji skutkowała wzrostem ogólnej ilości kapitału rzeczowego w gospodarce. Inwestycje w nowy kapitał rzeczowy wynosiły zatem ok. 7–9% PKB. W takiej sytuacji nawet deficyt budżetowy rzędu 4% PKB może potencjalnie wyprzeć znaczną część nowych wydatków inwestycyjnych. I odwrotnie, mniejszy deficyt budżetowy lub wyższa nadwyżka budżetowa zwiększają pulę kapitału finansowego dostępnego dla inwestorów prywatnych. Odwiedź poniższą stronę internetową , aby zobaczyć zegar długu publicznego w USA. pokazuje wynik budżetu państwa i poziom inwestycji prywatnych w USA po roku 1980. Jeśli prawdą jest, że większy deficyt budżetowy powoduje spadek prywatnych inwestycji w kapitał rzeczowy, a mniejszy deficyt budżetowy lub większa nadwyżka budżetowa powodują wzrost takich inwestycji, obie krzywe na wykresie powinny zmieniać się mniej więcej w tym samym kierunku. Działo się tak pod koniec lat 90. XX w. i na początku XXI w. Saldo budżetu federalnego w Stanach Zjednoczonych przekształciło się z deficytu na poziomie 2,2% PKB w 1995 r. w nadwyżkę w wysokości 2,4% PKB w roku 2000, co oznacza poprawę o 4,6 punktu procentowego w relacji do PKB. W latach 1995–2000 prywatne inwestycje w kapitał rzeczowy wzrosły z 15% PKB do 18% PKB, czyli o 3 punkty procentowe. Kiedy ekspansywna polityka fiskalna rządu Stanów Zjednoczonych ponownie doprowadziła do deficytu budżetowego na początku XXI w., mniej kapitału finansowego było dostępne dla inwestycji prywatnych i ich stopa spadła w 2003 r. do ok. 15% PKB. Saldo budżetu państwa i inwestycje prywatne w USA Związek między prywatnymi oszczędnościami a przepływami międzynarodowego kapitału odgrywa istotną rolę w kształtowaniu wyniku budżetu państwa. W rezultacie pożyczki zaciągane przez państwo i inwestycje prywatne mogą być ze sobą skorelowane. Na przykład w latach 90. XX w. spadek zadłużenia państwa zmniejszył skalę efektu wypierania, dzięki czemu więcej funduszy było dostępnych na finansowanie inwestycji prywatnych. Deficyty budżetowe nie pochłaniają w całości krajowych inwestycji prywatnych, gdyż należy też uwzględnić prywatne oszczędności i napływ zagranicznych inwestycji finansowych. Na przykład w połowie lat 80. XX w. deficyt budżetowy Stanów Zjednoczonych znacznie wzrósł i nie towarzyszył mu spadek inwestycji prywatnych w tej samej skali. Prywatne inwestycje w środki trwałe (z wyłączeniem mieszkalnictwa) spadły z 1,94 bln dol. w 2008 r. do 1,64 bln dol. w roku 2009 głównie dlatego, że podczas recesji przedsiębiorstwom brakowało funduszy i motywacji do inwestowania. Według Biura Analiz Ekonomicznych wzrost inwestycji w latach 2009–2014 wyniósł średnio ok. 5,9% i osiągnął poziom 2,2 bln dol. – tylko nieznacznie powyżej wartości z 2008 r. W tym samym okresie stopy procentowe spadły z 3,94% do niecałych 0,25%, ponieważ Rezerwa Federalna podjęła dramatyczne działania zapobiegające recesji w postaci zwiększenia podaży pieniądza za pomocą obniżek krótkoterminowych stóp procentowych. Wydaje się, że wypieranie prywatnych inwestycji przez wydatki państwa nie występowało w czasie globalnego kryzysu finansowego. Jednak w miarę poprawy sytuacji gospodarczej i wzrostu stóp procentowych zadłużenie państwa może potencjalnie wywierać presję na stopy procentowe. Kanał stopy procentowej Załóżmy, że wzrost zadłużenia państwa oddziałuje na wolumen inwestycji prywatnych. Jak wpłynie to na stopy procentowe na rynkach finansowych? Na równowaga początkowa (E 0 ), w której krzywa popytu (D0) na kapitał finansowy przecina się z krzywą podaży (S 0 ), występuje przy stopie procentowej 5% i ilości kapitału finansowego odpowiadającej 20% PKB. Jednak wraz ze wzrostem deficytu budżetowego krzywa popytu na kapitał finansowy przesuwa się z położenia D 0 do D 1 . Nowa równowaga (E 1 ) występuje przy stopie procentowej równiej 6% i ilości kapitału finansowego odpowiadającej już 21% PKB. Deficyt budżetowy a stopy procentowe Na rynku finansowym wzrost zadłużenia państwa przesuwa krzywą popytu na kapitał finansowy w prawo, z położenia D 0 do D 1 . Punkt równowagi przesuwa się z E 0 do E 1 , a stopa procentowa wzrasta z 5% do 6%. Wyższa stopa procentowa jest jednym z kanałów oddziaływania, za pomocą którego wydatki państwa wypierają prywatne inwestycje. Badania empiryczne dotyczące zależności między zadłużeniem państwa a stopami procentowymi w Stanach Zjednoczonych sugerują, że wzrost deficytu budżetowego o 1 punkt procentowy w relacji do PKB prowadzi do wzrostu stóp procentowych o 0,5–1,0 punktu procentowego, przy pozostałych czynnikach niezmienionych. Z kolei wyższa stopa procentowa zwykle zniechęca przedsiębiorstwa do dokonywania inwestycji w kapitał rzeczowy. Jednym z powodów, dla których deficyt budżetu państwa wypiera inwestycje prywatne, jest wzrost stóp procentowych. Istnieją jednak badania empiryczne, które wskazują na ograniczony związek między tymi zmiennymi (przynajmniej w Stanach Zjednoczonych), ale i tak wraz ze wzrostem deficytu budżetowego niebezpieczeństwo związane z podwyżką stóp procentowych staje się bardziej realne. W tym momencie możesz zastanawiać się nad potencjalnymi działaniami amerykańskiego banku centralnego. Czy Bank Rezerwy Federalnej może zastosować ekspansywną politykę pieniężną w celu obniżenia stóp procentowych lub – jak w tym przypadku – zapobieżenia wzrostowi stóp procentowych? To interesujące pytanie podkreśla znaczenie współzależności polityki pieniężnej i fiskalnej. Wyobraź sobie, że rząd prowadzi politykę wysokiego deficytu budżetowego (ekspansywną politykę fiskalną), co powoduje wzrost stóp procentowych i wypieranie prywatnych inwestycji. Jeżeli deficyt budżetowy zwiększa popyt globalny w sytuacji, gdy gospodarka jest już blisko potencjalnego PKB, co wywołuje zagrożenie inflacją, bank centralny może zareagować i wprowadzić restrykcyjny wariant polityki monetarnej. W tej sytuacji podwyżka stóp procentowych na skutek wzrostu zadłużenia państwa będzie wzmocniona przez restrykcyjną politykę pieniężną i w efekcie wydatki publiczne mogą wyprzeć znaczną część inwestycji prywatnych. Jeżeli natomiast deficyt budżetowy zwiększa popyt globalny, gdy gospodarka wytwarza znacznie poniżej poziomu potencjalnego PKB, zagrożenie inflacją nie jest duże, więc bank centralny może zastosować ekspansywną politykę pieniężną. W takiej sytuacji wyższe stopy procentowe związane ze wzrostem zadłużenia państwa są w dużej mierze równoważone niższymi stopami procentowymi wynikającymi z ekspansywnej polityki pieniężnej, więc skala wypierania inwestycji prywatnych będzie niewielka. Jednak bank centralny, niezależnie od jego wpływu na to, co dzieje się w gospodarce, nie może zlekceważyć tożsamości oszczędności i inwestycji. Jeśli zadłużenie państwa rośnie, to albo muszą spaść prywatne inwestycje, albo wzrosnąć prywatne oszczędności lub deficyt handlowy. Prowadząc restrykcyjną lub ekspansywną politykę pieniężną, bank centralny może jedynie zwiększyć prawdopodobieństwo realizacji jednego z tych dwóch scenariuszy. Inwestycje publiczne w kapitał rzeczowy Państwo może bezpośrednio inwestować w kapitał rzeczowy, co obejmuje m.in. drogi i mosty, zaopatrzenie w wodę i kanalizację, porty morskie i lotnicze, szkoły i szpitale, elektrownie (w tym elektrownie wodne i farmy wiatrowe), urządzenia telekomunikacyjne i zbrojenia. W 2014 r. Stany Zjednoczone z budżetu federalnego wydały ok. 92 mld dol. na transport, w tym autostrady, transport zbiorowy i lotniska. pokazuje wydatki amerykańskiego rządu federalnego w 2014 r. na główne publiczne inwestycje w kapitał rzeczowy. W tabeli pominięte zostały inwestycje związane ze zbrojeniami oraz mieszkalnictwem, ponieważ koncentrujemy się na inwestycjach publicznych, które mają bezpośredni wpływ na dynamikę wzrostu produkcji w sektorze prywatnym. Wydatki na inwestycje w kapitał rzeczowy w Stanach Zjednoczonych w 2014 r. Wyszczególnienie Nakłady rządu federalnego w 2014 r. (mln dol.) Transport 91 915 Rozwój regionalny 20 670 Zasoby naturalne i środowisko 36 171 Edukacja, szkolenia, zatrudnienie i usługi społeczne 90 615 Inne 37 282 Ogółem 276 653 Tego rodzaju publiczne inwestycje w kapitał rzeczowy mogą zwiększyć produkcję i wydajność gospodarki. Gospodarka z dobrą siecią dróg oraz stabilnymi dostawami energii elektrycznej będzie w stanie wytworzyć więcej. Trudno jednak oszacować, jakie będą dokładne korzyści gospodarcze z inwestycji publicznych w kapitał rzeczowy, ponieważ rząd reaguje zarówno na bodźce polityczne, jak i ekonomiczne. Gdy przedsiębiorstwo inwestuje w kapitał rzeczowy, podlega dyscyplinie rynkowej: jeśli nie uzyska odpowiedniej stopy zwrotu z inwestycji, może stracić pieniądze, a nawet zbankrutować. W niektórych przypadkach inwestycje w kapitał rzeczowy są sposobem wydawania pieniędzy w okręgach o istotnym znaczeniu dla polityków (w amerykańskim slangu politycznym takie działania noszą nazwę „ prawa o beczce wieprzowiny ” [ang. pork barell legislation ]). Efektem mogą być niepotrzebne drogi lub biurowce. Nawet jeśli projekt jest pożyteczny i potrzebny, może być zrealizowany w sposób nadmiernie kosztowny, ponieważ lokalni kontrahenci, którzy wspierają polityków w czasie kampanii wyborczej i asygnują na ten cel pokaźne fundusze, oczekują później wyższego wynagrodzenia za świadczone przez siebie usługi. Czasami sytuacja jest odwrotna i rząd federalny lub władze lokalne nie dokonują niezbędnych inwestycji, ponieważ decyzja o wydatkach na infrastrukturę jest podejmowana na podstawie nie tylko ekonomicznych, lecz również politycznych przesłanek (musi przynosić korzyści mierzone np. wzrostem poparcia). Zarządzanie inwestycjami publicznymi w sposób efektywny kosztowo może być trudne. Jeśli rząd finansuje inwestycje w kapitał rzeczowy za pomocą wyższych podatków lub niższych wydatków publicznych w innych obszarach, nie musi się martwić o bezpośrednie wypieranie inwestycji prywatnych. Pośrednio jednak wyższe podatki od gospodarstw domowych mogą obniżyć poziom dostępnych oszczędności prywatnych i w efekcie mieć podobny skutek. Jeśli rząd finansuje inwestycje w kapitał rzeczowy za pomocą długu, może to się odbywać kosztem wypierania prywatnych inwestycji w kapitał rzeczowy, co jest niekorzystne dla gospodarki. Inwestycje publiczne w kapitał ludzki W większości krajów rząd odgrywa kluczową rolę w inwestycjach społeczeństwa w kapitał ludzki poprzez system publicznej edukacji. Wysoko wykształcona i wykwalifikowana siła robocza jest ważnym źródłem szybkiego tempa wzrostu gospodarczego. W krajach niżej rozwiniętych dodatkowe inwestycje w kapitał ludzki prawdopodobnie zwiększają produktywność i przyspieszają dynamikę wzrostu gospodarczego. W przypadku Stanów Zjednoczonych krytycy zastanawiają się, o ile jeszcze nakłady państwa na edukację muszą się zwiększyć, aby faktyczny poziom edukacji uległ poprawie. Wśród ekonomistów dyskusje na temat reformy edukacji często zaczynają się od niewygodnych faktów. Jak pokazuje , w Stanach Zjednoczonych wydatki na ucznia od przedszkola do ukończenia średniego szczebla edukacji zanotowały znaczny realny wzrost w okresie 1998–2010. Zgodnie z danymi US Census Bureau bieżące wydatki na ucznia w szkole podstawowej i średniej wzrosły z 5001 dol. w 1998 r. do 10 608 dol. w roku 2012. Jednak jak zmierzono za pomocą standardowych testów takich jak SAT, poziom osiągnięć akademickich uczniów w ostatnich dekadach niemal nie drgnął. W testach międzynarodowych uczniowie z USA pozostają w tyle za młodymi ludźmi z wielu innych krajów. (Oczywiście wyniki testów są niedoskonałą miarą poziomu wykształcenia z różnych powodów. Trudno byłoby jednak argumentować, że w amerykańskim systemie edukacji nie ma żadnych problemów, a testy są po prostu niedokładne lub w niewłaściwy sposób mierzą wiedzę i umiejętności akurat amerykańskich uczniów). Łączne wydatki na szkolnictwo podstawowe, średnie i zawodowe w USA w latach 1998–2020 Wykres pokazuje, że w analizowanym okresie wydatki państwa na edukację stale rosły aż do 2020 r. (z wyłączeniem okresu 2010–2012). (Źródło: Office of Management and Budget). Fakt, że zwiększone środki finansowe nie przyniosły wyraźnych wymiernych korzyści w wynikach studentów, skłonił niektórych ekspertów ds. edukacji do przemyśleń, czy problemy nie wynikają aby ze struktury szkolnictwa, a nie tylko z wielkości przeznaczanych na nie środków. Nie wszystkie wydatki na akumulację kapitału ludzkiego muszą być dokonywane przez państwo: wielu uczniów i studentów w Stanach Zjednoczonych pokrywa znaczną część kosztów swojej edukacji. Dla USA i innych krajów wysoko rozwiniętych główny nacisk kładziony jest obecnie na to, jak uzyskać większy zwrot z wydatków na edukację i poprawić wyniki przeciętnego absolwenta szkoły średniej, a nie na to, jak zwiększyć wydatki na tę dziedzinę. Jak polityka fiskalna może przyspieszyć postęp techniczny? Prace badawczo-rozwojowe (B+R) są siłą napędową powstawania i rozwoju nowych technologii. Według National Science Foundation federalne nakłady na badania i rozwój w Stanach Zjednoczonych kształtowały się na poziomie średnio 8,8% PKB. Około jednej piątej amerykańskich wydatków na B+R przeznacza się na badania związane z obronnością i przestrzenią kosmiczną. Chociaż wydatki na badania i rozwój ukierunkowane na obronę narodową mogą czasem prowadzić do powstania innowacji przynoszących korzyść konsumentom, prace badawczo-rozwojowe zorientowane na produkcję nowej broni mają mniejsze szanse na przyniesienie korzyści gospodarce cywilnej niż bezpośrednie wydatki cywilne na badania i rozwój. Polityka fiskalna może zachęcać do podejmowania prac badawczo-rozwojowych za pomocą bezpośredniego stymulowania wydatków lub poprzez ulgi podatkowe. Rząd może wydawać więcej pieniędzy na prace badawczo-rozwojowe prowadzone w swoich laboratoriach, a także rozszerzyć federalne dotacje na badania i rozwój przeznaczone dla uczelni wyższych, organizacji non profit i sektora prywatnego. Według danych National Science Foundation w 2014 r. fundusze federalne w Stanach Zjednoczonych były źródłem 135,5 mld dol. skierowanych na prace badawczo-rozwojowe, co stanowiło ok. 4% całkowitych wydatków budżetowych rządu federalnego. Polityka fiskalna może również wspierać badania i rozwój poprzez odpowiednie ulgi podatkowe, które umożliwiają przedsiębiorstwom płacenie niższych podatków w miarę zwiększania wydatków na sferę B+R. Polityka fiskalna, inwestycje i wzrost gospodarczy: podsumowanie Inwestycje w kapitał rzeczowy, kapitał ludzki i nowe technologie są niezbędne dla długookresowego wzrostu gospodarczego, co pokazuje . W gospodarce rynkowej przedsiębiorstwa prywatne realizują większość inwestycji w kapitał rzeczowy, a polityka fiskalna powinna być ukierunkowana na równoważenie salda budżetu w długim okresie (co jednak nie oznacza, że równowaga ma być koniecznie osiągana w każdym roku obrachunkowym!), by minimalizować ryzyko wypierania inwestycji sektora prywatnego. Efekty wielu działań prorozwojowych urzeczywistniają się stopniowo. W miarę jak społeczeństwo jest lepiej wykształcone, więcej inwestuje w kapitał rzeczowy oraz opracowuje i wdraża nowe technologie. Inwestycyjna rola sektora publicznego i prywatnego w gospodarce rynkowej Kapitał rzeczowy Kapitał ludzki Nowe technologie Sektor prywatny Nowe inwestycje w nieruchomości oraz maszyny i urządzenia Szkolenia pracownicze Prowadzenie prac badawczo-rozwojowych Sektor publiczny Infrastruktura publiczna Edukacja publiczna, szkolenia zawodowe Wspieranie badań i rozwoju poprzez zachęty dla sektora prywatnego i bezpośrednie wydatki na badania i rozwój Finansowanie szkolnictwa wyższego W latach 1982–2012 wzrost kosztów edukacji uniwersyteckiej znacznie przewyższył wzrost dochodów typowej amerykańskiej rodziny. Według zespołu badawczego prezydenta Obamy koszt czteroletniej edukacji na publicznym uniwersytecie (co odpowiada mniej więcej polskiemu licencjatowi) w ciągu ostatnich 30 lat wzrósł o 257%, gdy tymczasem dochody przeciętnego gospodarstwa domowego zwiększyły się o zaledwie 16%. Tocząca się debata na temat zrównoważonego budżetu i proponowanych cięć uwydatniła potrzebę zwiększenia inwestycji w kapitał ludzki dla rozwoju gospodarki w porównaniu z pogłębianiem i tak już znacznego poziomu zadłużenia rządu USA. Latem 2013 r. prezydent Obama przedstawił plan zwiększenia dostępności cenowej szkolnictwa wyższego, obejmujący zwiększenie wysokości grantów Pell Grant i liczby ich beneficjentów, nałożenie górnych limitów na oprocentowanie kredytów studenckich oraz zapewnienie ulg podatkowych na edukację. Ponadto plan wprowadza nowy system sprawozdawczości dla instytucji edukacyjnych, koncentrujący się na efektywności wydatków (np. poprzez pomiar liczby osób, które zdobyły tytuł licencjata w porównaniu z liczbą studentów rozpoczynających edukację). To, czy wszystkie te inicjatywy przyniosą skutek, dopiero się okaże, ale wskazują one na kreatywne podejście, które rząd może przyjąć, aby wypełnić swoje zobowiązania zarówno z perspektywy polityki publicznej, jak i fiskalnej. Podsumowanie Wzrost gospodarczy wynika z inwestycji w kapitał rzeczowy, kapitał ludzki i z postępu technicznego. Wydatki publiczne mogą wypierać inwestycje sektora prywatnego w kapitał rzeczowy, ale polityka fiskalna może również zwiększyć inwestycje w kapitał rzeczowy będący własnością publiczną, w kapitał ludzki (edukację) oraz na badania i rozwój. Możliwe metody poprawy poziomu wykształcenia społeczeństwa i zwiększenia akumulacji kapitału ludzkiego obejmują wyższe wydatki na płace dla nauczycieli i na inne potrzeby edukacyjne oraz reorganizację systemu edukacji, aby zwiększyć zachęty do efektywnego gospodarowania środkami. Stymulowanie prac badawczo-rozwojowych w celu przyspieszenia postępu technicznego może nastąpić w wyniku bezpośrednich wydatków państwa na badania i rozwój lub wprowadzenia ulg podatkowych dla przedsiębiorstw realizujących prace w obszarze B+R. Pytania sprawdzające Dlaczego wielu ekspertów ds. edukacji twierdzi, że dla amerykańskiego szkolnictwa lepsza jest zmiana systemu bodźców, a nie wzrost nakładów finansowych? Nie decydując, które rozwiązanie jest lepsze, wymień przykładowe sposoby zmiany systemu bodźców. Mimo że w ciągu ostatnich kilku dekad nakłady finansowe w przeliczeniu na jednego ucznia znacznie wzrosły, w tym samym czasie wyniki testów się pogorszyły. Skłoniło to wielu ekspertów do twierdzenia, że problemem nie są zasoby (a przynajmniej nie tylko zasoby), lecz sposób organizacji i zarządzania szkołami oraz motywacja zarówno uczniów, jak i nauczycieli. Istnieje wiele propozycji zmiany systemu bodźców, ale stosunkowo mało jest twardych dowodów na to, które propozycje ostatecznie się sprawdzą. Nie próbując oceniać, czy te propozycje są dobre, czy złe, po prostu wymieńmy niektóre z nich. A są to: regularne testowanie uczniów, nagradzanie nauczycieli lub szkół, które dobrze wypadły w takich testach, dodatkowe szkolenia dla nauczycieli, umożliwienie uczniom wyboru szkoły publicznej, umożliwienie nauczycielom i rodzicom otwierania nowych szkół, wręczanie uczniom bonów edukacyjnych, które mogą być wykorzystane na opłacenie czesnego w szkołach publicznych lub prywatnych. Jakie kroki może podjąć rząd, aby zachęcić przedsiębiorstwa do prac badawczo-rozwojowych? Rząd może finansować badania i rozwój za pomocą środków publicznych. Może również wprowadzić ulgi podatkowe dla przedsiębiorstw realizujących prace badawczo-rozwojowe. Sprawdź wiedzę W jaki sposób polityka fiskalna może stymulować wzrost gospodarczy? Wymień przykłady działań z zakresu polityki fiskalnej mających na celu zwiększenie akumulacji kapitału ludzkiego w społeczeństwie. Wymień przykłady działań z zakresu polityki fiskalnej mających na celu ulepszenie technologii, z których gospodarka będzie korzystała w przyszłości. Ćwicz myślenie krytyczne Wyjaśnij, dlaczego rząd może preferować zachęty inwestycyjne w obszarze B+R kierowane do prywatnych przedsiębiorstw, zamiast wydawać środki publiczne bezpośrednio na te cele. W jakich warunkach wypieranie nie hamuje długookresowego wzrostu gospodarczego? W jakich warunkach wypieranie spowalnia długookresowy wzrost gospodarczy? Co musi się stać, aby państwo mogło prowadzić politykę deficytu budżetowego przy całkowitym braku zjawiska wypierania? Problemy Podczas globalnego kryzysu finansowego niektórzy ekonomiści argumentowali, że stopy procentowe nie zmienią się w konsekwencji deficytu budżetowego, tak jak to jest standardowo prezentowane na wykresie popytu i podaży kapitału finansowego. Miało się tak stać ze względu na fakt, iż rząd zaczął inwestować, podczas gdy prywatne przedsiębiorstwa tego nie robiły. Korzystając z wykresu, wyjaśnij, w jaki sposób inwestycje publiczne równoważyły niedobór popytu. Bibliografia U.S. Department of Commerce: Bureau of Economic Analysis. “National Data: National Income and Product Accounts Tables.” Accessed December 1, 2013. http://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?ReqID=9&step=1#reqid=9&step=3&isuri=1&910=X&911=0&903=146&904=2008&905=2013&906=A. Board of Governors of the Federal Reserve System, “Selected Interest Rates (Daily) – H.15.” Accessed December 10, 2013. http://www.federalreserve.gov/releases/h15/data.htm. The White House. “Fiscal Year 2013 Historical Tables: Budget of the U.S. Government.” Accessed December 12, 2013. http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/omb/budget/fy2013/assets/hist.pdf. The National Science Foundation. Accessed December 19, 2013. http://www.nsf.gov/.

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Poszukiwanie pracy Targi pracy (na zdjęciu: Hawaje, USA) i urzędy pracy pomagają znaleźć optymalne dopasowanie pracowników i wolnych stanowisk. W kraju o wysokich dochodach, takim jak Stany Zjednoczone, stosowane są narzędzia polityki makroekonomicznej mające na celu kontrolowanie odsetka osób pozostających bez pracy. Przyczyn bezrobocia może być wiele i jest ono szczególnie dotkliwe w gospodarkach o niskich i średnich dochodach. (Źródło: modyfikacja pracy Daniela Ramireza/Flickr Creative Commons). Bezrobocie wśród ludzi młodych: trzy różne przypadki Chad Harding, młody mieszkaniec Kapsztadu w RPA, ukończył szkołę, zdając egzaminy z wysokimi ocenami. Jego przyszłość wydawała się obiecująca. Jednak podobnie jak wielu młodych ludzi w jego kraju napotkał trudności ze znalezieniem pracy. „Po prostu utknąłem w domu, czekając, aż coś się pojawi” – powiedział w wywiadzie dla BBC w 2012 r. W RPA 54,6% młodych kobiet i 47,2% mężczyzn było wówczas bezrobotnych. Problem ten nie ograniczał się jednak do RPA. Według Międzynarodowej Organizacji Pracy na świecie 73 mln młodych ludzi między 15. i 24. rokiem życia było w 2012 r. bez pracy. Według „Wall Street Journal” w Indiach 60% siły roboczej to osoby samozatrudnione, głównie z powodu regulacji na rynku pracy. Zgodnie z raportem Banku Światowego dotyczącym rozwoju gospodarczego ( World Bank Development Report ) w 2010 r. stopa bezrobocia wśród młodzieży w Indiach wynosiła 9,9%. W Hiszpanii (kraju znacznie bogatszym) wśród młodych kobiet i mężczyzn było to odpowiednio 39,8% i 43,2%. Bezrobocie wśród młodzieży jest poważnym problemem w wielu częściach świata. Jednak mimo widocznych podobieństw w kształtowaniu się tego wskaźnika w RPA, Hiszpanii i Indiach narzędzia polityki makroekonomicznej mające na celu jego zmniejszenie w tych trzech krajach są różne. W niniejszym rozdziale przeanalizujemy politykę makroekonomiczną na całym świecie, ze szczególnym uwzględnieniem narzędzi wykorzystywanych do zmniejszania bezrobocia, promowania wzrostu gospodarczego oraz stabilizacji inflacji i kursów walutowych. Następnie ponownie przyjrzymy się bezrobociu wśród ludzi młodych w RPA, Hiszpanii i Indiach. Wprowadzenie do tematu polityki makroekonomicznej na świecie Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Jak bardzo kraje tworzące światową gospodarkę są zróżnicowane ekonomicznie W jaki sposób polityka ekonomiczna może przełożyć się na poprawę standardu życia społeczeństw Jakie mogą być przyczyny wysokiego bezrobocia w różnych krajach świata Jakie czynniki wywołują inflację w różnych gospodarkach Jakie obawy budzi niezrównoważony bilans handlowy Istnieją znaczące różnice w zamożności i wynikach gospodarczych krajów na całym świecie. Co je wyjaśnia? Czy państwa, prowadząc swoją politykę makroekonomiczną, kierują się podobnymi celami? Czy zastosowanie ram makroekonomicznych przedstawionych w tym podręczniku pozwoli nam zrozumieć wyniki gospodarcze poszczególnych krajów? Zajmijmy się tymi pytaniami po kolei. Wyjaśnianie różnic. Przypomnij sobie , w którym wyjaśnialiśmy różnice w strukturze i wydajności gospodarek, odwołując się do zagregowanej funkcji produkcji. Argumentowaliśmy, że różnice w produktywności, na które miały wpływ takie czynniki, jak kapitał fizyczny, kapitał ludzki i technologia, wyjaśniają zróżnicowanie przeciętnych dochodów na całym świecie. Każda gospodarka ma swoje charakterystyczne cechy ekonomiczne, instytucje, historię i realia polityczne, a to oznacza, że dostęp do tych „składników” będzie różny w zależności od kraju, podobnie zresztą jak jego wyniki gospodarcze. Na przykład Korea Południowa na początku lat 50. XX w. zainwestowała znaczne środki w edukację i technologię, aby zwiększyć wydajność swego rolnictwa. Część tych inwestycji była wynikiem szczególnych relacji politycznych ze Stanami Zjednoczonymi. Dzięki tym i wielu innym inicjatywom gospodarka tego kraju zdołała zbliżyć się do poziomu dochodów państw rozwiniętych, takich jak Japonia i Stany Zjednoczone. Podobne cele i ramy. Wiele gospodarek dobrze radzących sobie pod względem tempa wzrostu dochodu per capita miało – na dobre lub na złe – podobny cel: utrzymanie wzrostu i w miarę możliwości poprawę jakości życia swoich obywateli. Jakość życia w kraju jest pojęciem szerokim, ale jak można sobie wyobrazić, obejmuje m.in. niski poziom bezrobocia, stabilność cen (niski poziom inflacji) oraz swobodę produkcji i sprzedaży (również za granicę!) dóbr i usług. Wydaje się, że są to uniwersalne cele makroekonomiczne, o których mówiliśmy w i żaden kraj nie będzie prowadził polityki zmierzającej w przeciwnym kierunku. Analizując politykę makroekonomiczną na świecie, zaczynamy od porównania poziomu życia. Przyjrzymy się również takim wskaźnikom, jak bezrobocie, inflacja i handel zagraniczny w poszczególnych krajach. Pamiętaj, że każde państwo ma inne doświadczenia, dlatego chociaż zidentyfikowane przez nas cele mogą być podobne, konkretne gospodarki wymagają polityki makroekonomicznej dostosowanej do ich specyficznych uwarunkowań. Aby uzyskać więcej informacji na temat bezrobocia wśród młodzieży, odwiedź tę stronę internetową i przeczytaj artykuł Pokolenie bezrobotnych ( Generation Jobless ) w tygodniku „The Economist”.

Social Sciences


Zróżnicowanie gospodarek na świecie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Przeanalizować poziom produktu globalnego per capita jako miarę zróżnicowania poziomu życia pomiędzy krajami Wskazać progi przesądzające o dochodowej klasyfikacji gospodarek Wyjaśnić, w jaki sposób czynniki geograficzne, demograficzne, struktura przemysłu i instytucje gospodarcze wpływają na standard życia Gospodarki poszczególnych krajów na świecie są niezwykle zróżnicowane. Jeśli do skwantyfikowania tego zróżnicowania użyjemy kluczowego wskaźnika poziomu życia, czyli PKB per capita , szybko zauważymy, że analiza ilościowa tego problemu wiąże się z licznymi wyzwaniami i ograniczeniami. Jak wyjaśniliśmy w , musimy rozważyć użycie parytetu siły nabywczej lub „dolarów międzynarodowych” do przeliczenia przeciętnych dochodów w różnych krajach na porównywalne wielkości. Parytet siły nabywczej, jak to formalnie zdefiniowaliśmy w , uwzględnia fakt, że ceny tego samego towaru są silnie zróżnicowane w różnych krajach. W wyjaśniliśmy, jak zmierzyć PKB, wymieniliśmy wyzwania związane z wykorzystaniem PKB do porównywania poziomu życia oraz trudności wynikające z rozróżnienia pomiędzy wielkością gospodarki i wysokością dochodu na mieszkańca. Na przykład Chiny są drugą co do wielkości gospodarką na świecie, ustępując jedynie Stanom Zjednoczonym, a Japonia zajmuje miejsce trzecie. Jeśli jednak weźmiemy PKB Chin wynoszący 9,2 bln dol. i podzielimy go przez populację wynoszącą 1,4 mld, to PKB na mieszkańca wyniesie tylko 6900 dol., czyli znacznie mniej niż w Japonii (38 500 dol.) i Stanach Zjednoczonych (52 800 dol.). Pomijając kwestie pomiaru, warto powtórzyć, że celem działań państwa jest dążenie do zwiększenia PKB per capita w celu podniesienia ogólnego poziomu życia obywateli. Jak wyjaśniliśmy w , kraje mogą osiągnąć ten cel, opracowując kompleksową politykę, która zwiększy wydajność pracowników, podniesie wartość kapitału fizycznego przypadającego na jednego zatrudnionego i pozwoli na rozwój technologii. Produkt krajowy brutto per capita pozwala nam również sklasyfikować kraje według kryterium dochodowego. Najczęściej dzieli się je na trzy grupy: gospodarki o wysokich, średnich i niskich dochodach. Stosowną klasyfikację tworzy corocznie Bank Światowy. Kraje o niskich dochodach to te, w których PKB na mieszkańca wynosi poniżej 1080 dol. rocznie. W państwach o średnich dochodach PKB na mieszkańca plasuje się pomiędzy 1080 a 13 205 dol. Natomiast w krajach o wysokich dochodach PKB per capita przekracza poziom 13 205 dol. Zgodnie z klasyfikacją z 2022 r. w gospodarce światowej wyróżniono 27 krajów o niskich dochodach i 80 krajów o dochodach wysokich. Pozostałe 110 państw uwzględnionych w zestawieniu trafiło do grupy gospodarek o średnich dochodach. Choć w krajach tych żyje aż 75% populacji globu, wytwarzają one jedynie jedną trzecią światowego produktu. Jednocześnie prawie dwie trzecie wszystkich ludzi żyjących w ubóstwie stanowią mieszkańcy krajów o średnim poziomie dochodu. Procent światowego PKB i odsetek globalnej populacji Wykresy kołowe przedstawiają łączną wartość PKB (w 2022 r.) krajów przypisanych odpowiednio do grup o niskim, średnim i wysokim dochodzie. Do pierwszej kategorii zaliczane są państwa z dochodem per capita niższym niż 1080 dol. Dają one mniej niż 1% światowego PKB, choć żyje w nich niemal 9% globalnej populacji. W krajach o średnich dochodach na mieszkańca przypada suma z przedziału 1080–13 205 dol. Wypracowują one 36,5% produktu globalnego, a zamieszkuje je blisko 76% ludności świata. Kraje o wysokim dochodzie odpowiadają za 63% światowego PKB, mając łącznie prawie 16% światowej populacji. (Źródło: http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx?isshared=true&ispopular=series&pid=20). Przegląd wartości PKB per capita mierzonego w porównywalnych dolarach międzynarodowych w krajach rozwijających się, zaprezentowany na , uwidacznia dość znaczne różnice między tymi gospodarkami. Jak pokazuje , nominalny PKB na mieszkańca w 2013 r. dla 588 mln ludzi żyjących w Ameryce Łacińskiej i w regionie Karaibów wyniósł 9536 dol., co znacznie przekracza przeciętny poziom PKB per capita w krajach Azji Południowej i Afryki Subsaharyjskiej. Z kolei populacja państw o wysokich dochodach, np. członków Unii Europejskiej lub USA i Kanady, dysponuje od trzech do czterech razy wyższym PKB na mieszkańca niż ludność Ameryki Łacińskiej. Mówiąc wprost, Ameryka Północna i Unia Europejska stanowią nieco ponad 9% światowej populacji, ale produkują i konsumują blisko 70% światowego PKB. Nominalny PKB per capita w dolarach amerykańskich (2008) Na całym świecie istnieje wyraźna nierównowaga w poziomie PKB per capita . Ameryka Północna, Japonia, Australia i Europa Zachodnia mają ten wskaźnik najwyższy, podczas gdy duże obszary świata osiągają znacząco niższy poziom produktu globalnego na jednego mieszkańca. Rosja i inne kraje byłego Związku Radzieckiego, a także Argentyna, Botswana, Brazylia, Chile, Gabon i Meksyk notują PKB na mieszkańca mieszczący się w przedziale 6000–12 600 dol. Chiny, choć są głównym motorem gospodarczym świata, znajdują się w przedziale 1900–3580 dol. Przeciętne dochody per capita w Egipcie, Indiach, Indonezji, Mongolii i Sudanie są niższe i zawierają się w przedziale 920–1850 dol. (Źródło: modyfikacja pracy Bsrboy/Wikimedia Commons). Regionalne porównanie nominalnego PKB per capita i liczby ludności w 2013 r. Region Ludność (w mln) Nominalne PKB per capita (w dol.) Azja Wschodnia i Pacyfik 2006,0 5536 Azja Południowa 1671,0 1482 Afryka Subsaharyjska 936,1 1657 Ameryka Łacińska i Karaiby 588,0 9536 Bliski Wschód i Afryka Północna 345,4 3456 Europa Wschodnia i Azja Środkowa 272,2 7118 (Source: http://databank.worldbank.org/data/home.aspx). Takie porównania między regionami prezentują oczywiście uproszczony obraz sytuacji. W końcu PKB per capita nie może w pełni oddać jakości życia. Duży wpływ na ów standard ma bowiem wiele innych czynników, takich jak: zdrowie, edukacja, stopień respektowania praw człowieka, jakość środowiska, przestępczość i bezpieczeństwo osobiste. Miary te ujawniają również bardzo duże różnice w poziomie życia w różnych regionach świata. Wiele z nich jest skorelowane z dochodem na mieszkańca, ale zdarzają się wyjątki. Na przykład oczekiwana długość życia w chwili urodzenia w wielu regionach o niskich dochodach jest zbliżona do krajów bardziej zamożnych. Dane pokazują również, że nikt nie może twierdzić, iż w jego kraju poziomu życia nie da się już poprawić. Na przykład w Europie i Ameryce Północnej pomimo bardzo wysokich dochodów nadal część społeczeństwa cierpi z powodu niedożywienia czy szerzej – ubóstwa. Ekonomiści wiedzą, że istnieje wiele czynników, które wpływają na poziom życia. Ludzie w krajach o wysokich dochodach mogą mieć bardzo mało czasu wolnego z powodu dużego obciążenia pracą, a także doświadczać społecznego wyalienowania. Mieszkańcy państw o niższych dochodach mogą mieć mocne sieci społeczne, ale dysponują niewielkimi zasobami materialnymi. Trudno zmierzyć te czynniki wpływające na standard życia. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) opracowała OECD Better Life Index. Odwiedź tę stronę internetową, aby zobaczyć, jaki jest rzeczywisty komfort życia w wybranych krajach i na ile odpowiada on twoim wyobrażeniom. Różnice w statystykach ekonomicznych i innych miarach dobrobytu, choć znaczne, nie oddają w pełni przyczyn ogromnych dysproporcji ekonomicznych między krajami. Oprócz neoklasycznych determinant wzrostu, o których wspomnieliśmy wcześniej, można wskazać cztery dodatkowe czynniki, które zostały zidentyfikowane na podstawie badań empirycznych, a mianowicie: położenie geograficzne, demografia, struktura przemysłowa i instytucje. Różnice geograficzne i demograficzne Kraje wykazują różnice geograficzne: Jedne mają rozległe wybrzeża, inne są pozbawione dostępu do morza. Jedne mają duże rzeki, które od wieków były szlakami handlowymi, inne góry, stanowiące przeszkodę w handlu z sąsiednimi krajami. Jedne mają pustynie, inne lasy deszczowe. Różnice te w różny sposób (pozytywny i negatywny) oddziałują na handel, zdrowie i środowisko. Państwa mają także odmienne struktury demograficzne. W ciągu trzeciej dekady XXI w. w wielu krajach o wysokich dochodach odsetek osób w wieku poprodukcyjnym zbliży się do poziomu 50% lub nawet go przekroczy. Większość państw o niskich dochodach nadal ma znacznie wyższy odsetek młodzieży i młodych dorosłych, ale według przewidywań do 2050 r. relatywna liczba seniorów i w tej grupie będzie szybko wzrastać. Zmiany demograficzne znacząco wpłyną na poziom życia zarówno osób młodych, jak i starych. Różnice w strukturze przemysłu i instytucjach ekonomicznych Poszczególne kraje wykazują daleko idące różnice w strukturze przemysłu. W gospodarkach o wysokich dochodach tylko ok. 2% PKB pochodzi z rolnictwa, tymczasem średnia dla reszty świata to mniej więcej 12%. Różny jest też stopień urbanizacji. Kraje różnią się między sobą także architekturą instytucjonalną, czyli formalnymi i nieformalnymi regułami kształtującymi postępowanie podmiotów ekonomicznych. Niektóre gospodarki są wyjątkowo silnie zorientowane na rynek, podczas gdy inne wciąż wykorzystują mechanizmy centralnego planowania. Jedne kraje otwierają się na handel międzynarodowy, podczas gdy inne stosują cła i kontyngenty celne, aby ograniczyć swobodę wymiany z zagranicą. Są też narody targane długotrwałymi konfliktami zbrojnymi, inne zaś od lat żyją w pokoju. Istnieją również różnice w instytucjach politycznych, religijnych i społecznych. Żaden naród celowo nie dąży do niskiego poziomu życia, wysokiej stopy bezrobocia i inflacji lub znaczącego deficytu w bilansie handlowym. Jednak państwa różnią się pod względem priorytetów polityki gospodarczej i sytuacji, w których się znajdą, a zatem ich wybory polityczne również mogą się silnie różnić. W kolejnych podrozdziałach pokażemy, jak kraje o zróżnicowanym poziomie dochodów per capita podchodzą do czterech celów makroekonomicznych: wzrostu gospodarczego, niskiego bezrobocia, niskiej inflacji i zrównoważonego bilansu handlowego. Key Concepts and Summary Do głównych celów polityki makroekonomicznej większości państw należą: niski poziom bezrobocia i inflacji, a także stabilny bilans handlowy. Biorąc pod uwagę ich PKB per capita , ekonomiści wyróżniają trzy grupy: kraje o niskich, średnich i wysokich dochodach. W pierwszej grupie PKB per capita kształtuje się na poziomie poniżej 1080 dol. Kraje te wytwarzają mniej niż 1% światowego produktu, ale są zamieszkiwane przez blisko 9% światowej populacji. Kraje o średnich dochodach lokują się w przedziale 1080–13 205 dol. (wypracowują 36,5% dochodu globalnego i mają aż 75,7% globalnej populacji). W krajach o wysokich dochodach na jednego mieszkańca przypada więcej niż 13 205 dol. (odpowiadają one za 63% dochodu globalnego, choć zamieszkiwane są jedynie przez niecałe 16% globalnej populacji). Tego typu porównania pomijają oczywiście wewnętrzne zróżnicowanie pod względem PKB per capita w ramach poszczególnych grup. Self-Check Questions Korzystając z danych w , uszereguj siedem regionów świata według poziomu PKB, a następnie według wartości PKB per capita . PKB i ludność w siedmiu regionach świata Region Ludność (w mln) PKB per capita (w dol.) PKB = ludność × PKB per capita (w mln dol.) Azja Wschodnia i Pacyfik 2006,0 5536 10 450 032 Azja Południowa 1671,0 1482 2 288 812 Afryka Subsaharyjska 936,1 1657 1 287 650 Ameryka Łacińska i Karaiby 588,0 9536 5 339 390 Bliski Wschód i Afryka Północna 345,4 3456 1 541 900 Europa Wschodnia i Azja Środkowa 272,2 7118 1 862 384 Odpowiedzi przedstawiono w dwóch poniższych tabelach. Region PKB (w mln dol.) Azja Wschodnia i Pacyfik 10 450 032 Ameryka Łacińska i Karaiby 5 339 390 Azja Południowa 2 288 812 Europa Wschodnia i Azja Środkowa 1 862 384 Bliski Wschód i Afryka Północna 1 541 900 Afryka Subsaharyjska 1 287 650 Region PKB per capita (w dol.) Ameryka Łacińska i Karaiby 9536 Europa Wschodnia i Azja Środkowa 7118 Azja Wschodnia i Pacyfik 5536 Bliski Wschód i Afryka Północna 3456 Afryka Subsaharyjska 1657 Azja Południowa 1482 Azja Wschodnia i Pacyfik to region z najwyższą wartością PKB, ale w przeliczeniu na mieszkańca wartość ta daje mu dopiero trzecie miejsce, po Ameryce Łacińskiej i Karaibach oraz Europie Wschodniej i Azji Środkowej. Jakie są wady analizowania gospodarki światowej w ujęciu regionalnym? Region może mieć kilka krajów o wysokich dochodach, ale też kilka o dochodach niskich. Realny PKB na mieszkańca będzie się znacznie różnić w poszczególnych krajach, więc agregowanie danych dla regionu ma niewielki sens. Na przykład porównanie realnego PKB per capita dla USA, Kanady, Haiti i Hondurasu wygląda zupełnie inaczej niż spojrzenie na te same dane dla Ameryki Północnej jako całości. W związku z tym porównania regionalne są mocno uproszczone i mogą nie odzwierciedlać właściwie cech ekonomicznych poszczególnych krajów. Review Questions Za pomocą jakich głównych narzędzi ekonomiści mierzą poziom życia? Jakie są inne sposoby porównywania poziomu życia w krajach na całym świecie? Jakie są cztery inne czynniki, które określają ekonomiczny poziom życia na świecie? Critical Thinking Question Demografia może mieć istotne skutki ekonomiczne. Zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Polsce, odsetek ludzi w wieku poprodukcyjnym w populacji rośnie. Wskaż jedną korzyść ekonomiczną i jeden koszt ekonomiczny starzejącej się populacji, a także populacji bardzo młodej. Problems Wyszukaj następujące wielkości w bazie danych Banku Światowego (http://databank.worldbank.org/data/home.aspx) dla Indii, Hiszpanii i RPA za ostatni dostępny rok: realny PKB w dolarach międzynarodowych lub wg PPP, populacja, realny PKB per capita w dolarach międzynarodowych, śmiertelność niemowląt (na 1000 żywych urodzeń), wydatki na zdrowie per capita (bieżące dolary amerykańskie), oczekiwana długość życia w chwili urodzenia, ogółem (lata). Przygotuj wykres porównujący Indie, Hiszpanię i RPA na podstawie znalezionych danych. Opisz kluczowe różnice między krajami. Zaszereguj je do grup o wysokich, średnich bądź niskich dochodach. Wyjaśnij, co cię w tych danych zaskoczyło, a jakich wyników można się było spodziewać. References International Labour Organization. “Global Employment Trends for Youth 2013.” http://www.ilo.org/global/research/global-reports/global-employment-trends/youth/2013/lang--en/index.htm International Monetary Fund. “World Economic and Financial Surveys: World Economic Outlook—Transitions and Tensions.” Last modified October 2013. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/pdf/text.pdf. Nobelprize.org. “The Prize in Economics 1987 - Press Release.” Nobel Media AB 2013 . Last modified October 21, 1987. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1987/press.html. Redvers, Louise. BBC News Business. “Youth unemployment: The big question and South Africa.” Last modified October 31, 2012. http://www.bbc.co.uk/news/business-20125053. The World Bank. “The Complete World Development Report Online.” http://www.wdronline.worldbank.org/. The World Bank. “World DataBank.” http://databank.worldbank.org/data/home.aspx. Todaro, Michael P., and Stephen C Smith. Economic Development (11 th Edition) . Boston, MA: Addison-Wesley: Pearson, 2011, chap. 1–2.

Social Sciences


Wzrost poziomu życia Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Przeanalizować politykę ukierunkowaną na generowanie wysokiej stopy wzrostu gospodarczego w krajach o niskich dochodach dążących do podniesienia poziomu życia Dokonać oceny polityki ukierunkowanej na generowanie wysokiej stopy wzrostu gospodarczego w krajach o średnich dochodach, w szczególności tzw. azjatyckich tygrysach, wraz z ich naciskiem na rozwój technologii i rynków Przeanalizować działania krajów borykających się z trudnościami gospodarczymi, które chcą wprowadzić politykę wysokich stóp wzrostu gospodarczego Ocenić zasadność udzielania pomocy gospodarczej krajom o niskich dochodach Miejsca pracy powstają w gospodarkach, które zwiększają wolumen produkcji. Jakie jest podstawowe źródło wzrostu gospodarczego? Według większości ekonomistów, którzy zgadzają się z teorią wzrostu gospodarczego (ang. growth consensus ), fundamentem wzrostu gospodarczego czy też, inaczej rzecz ujmując, stałego przyrostu wolumenu produkcji dóbr i usług w gospodarce (o czym pisaliśmy w ) jest wzrost produktywności. Ten zaś wynika z powiększenia kapitału ludzkiego i rzeczowego oraz poprawy technologii, które współdziałają ze sobą w gospodarce rynkowej. W pogoni za wzrostem gospodarczym kraje i regiony startują jednak z różnych poziomów, co ilustrują przedstawione wcześniej w różnice w PKB per capita . Polityka wzrostu w krajach wysoko rozwiniętych Dla krajów o wysokich dochodach wyzwaniem w kwestii wzrostu gospodarczego jest ciągłe dążenie do uzyskania coraz bardziej wykształconej siły roboczej, która może tworzyć nowe technologie, inwestować w ich powstawanie oraz wykorzystywać je w procesie produkcji. W efekcie celem ich polityki gospodarczej zorientowanej na wzrost jest przesunięcie krzywej zagregowanej podaży w prawo (zob. ). Głównymi instrumentami polityki ukierunkowanej na osiągnięcie tego celu są: polityka fiskalna skoncentrowana na inwestycjach w kapitał ludzki, technologie oraz zakłady produkcyjne i ich wyposażenie. Kraje te uznają również, że wzrost gospodarczy osiągany jest najczęściej w stabilnym i zorientowanym na rynek otoczeniu gospodarczym. Z tego powodu stosują politykę pieniężną służącą utrzymaniu niskiej i stabilnej inflacji oraz minimalizowaniu ryzyka wahań kursów walutowych, jednocześnie zachęcając sektor przedsiębiorstw do konkurencji krajowej i międzynarodowej. Na początku drugiej dekady XXI w. wiele krajów o wysokich dochodach było jednak skupionych bardziej na perspektywie krótko- niż długoterminowej. Stany Zjednoczone, Unia Europejska i Japonia doświadczyły jednocześnie kryzysu finansowego i głębokiej recesji, a jej skutki – takie jak wysokie stopy bezrobocia – mogły się utrzymywać przez wiele lat. Większość rządów krajów rozwiniętych podjęła zdecydowane, a w niektórych przypadkach nawet kontrowersyjne kroki, aby pobudzić swoje gospodarki poprzez ekspansywną politykę fiskalną, kreując jednocześnie bardzo duże deficyty budżetowe. W konsekwencji w kolejnych latach państwa te musiały zaakceptować bardziej restrykcyjny wariant polityki fiskalnej, który połączył niższe wydatki rządowe z wyższymi podatkami. Podobnie wiele banków centralnych prowadziło wówczas silnie ekspansywną politykę pieniężną, obejmującą zarówno niemal zerowe stopy procentowe, jak i bezpośredni wzrost wartości kredytu przekładający się na szybko rosnącą podaż pieniądza gotówkowego. Na przykład w 2012 r. Shinzo Abe (zob. ), ówczesny nowo wybrany premier Japonii, przedstawił plan wydobycia swojego kraju z trwającej od dwóch dekad stagnacji gospodarczej. Obejmował on zarówno bodziec fiskalny, jak i wzrost podaży pieniądza. Na krótką metę program był całkiem skuteczny. Jednak według czasopisma „The Economist” przy długu publicznym, który zbliżył się do 240% PKB, drukowanie pieniędzy i wydatki na roboty publiczne mogły być wyłącznie rozwiązaniami krótkoterminowymi. Premier Japonii Shinzo Abe Premier Japonii wykorzystał politykę fiskalną i pieniężną do stymulowania gospodarki swojego kraju, co jednak przyniosło jedynie krótkoterminowe korzyści. (Źródło: modyfikacja pracy Chatham House/Flickr Creative Commons). Jak już zaznaczyliśmy w poprzednich rozdziałach, polityka ekonomiczna musi uwzględniać zarówno krótki, jak i długi okres. Wyzwaniem dla wielu krajów rozwiniętych w ciągu najbliższych kilku lat będzie wyjście z krótkoterminowej polityki, którą stosowały, aby zniwelować skutki recesji z lat 2008–2009 i ponownego załamania gospodarczego związanego z pandemią koronawirusa. Ponieważ powrót do stabilnych stóp wzrostu jest powolny, ponowna koncentracja wysiłków na nowych technologiach, edukacji i inwestycjach w kapitał fizyczny jest politycznie niezwykle trudna. Polityka wzrostu w gospodarkach o średnich dochodach Imponujące sukcesy gospodarcze charakterystyczne dla gospodarki światowej w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat są nierozerwalnie związane z grupą krajów określanych mianem azjatyckich tygrysów (ang. East Asian Tigers ): Koreą Południową, Tajlandią, Malezją, Indonezją i Singapurem. Lista ta czasami obejmuje również Hongkong i Tajwan, choć podmioty te – zgodnie z prawem międzynarodowym – są traktowane jako część Chin, a nie odrębne państwa. Wzrost gospodarczy tygrysów był fenomenalny, realny PKB per capita przez kilka dziesięcioleci zwiększał się średnio o 5,5% rocznie. W latach 80. ub. wieku także inne państwa zaczęły wykazywać oznaki konwergencji dochodowej (realnej). PKB w Chinach szybko rósł, często w tempie 8–10% rocznie. Podobnie w Indiach, których PKB w latach 90. zwiększał się mniej więcej o 5% rocznie, a w pierwszej dekadzie XXI w. jeszcze szybciej. Podobny proces był charakterystyczny dla krajów postsocjalistycznych, w tym Polski, wraz z rozpoczęciem procesu transformacji ustrojowej na początku ostatniej dekady XX w. Dodatkowo przyspieszył on wraz ze wstąpieniem tych krajów do UE. Znamy podstawowe przyczyny tak szybkiego tempa wzrostu: Chiny i „azjatyckie tygrysy” są zamieszkiwane przez najbardziej oszczędnych ludzi na świecie, notują więc stopę oszczędności na poziomie jednej trzeciej PKB, w porównaniu z mniej więcej jedną piątą PKB w krajach Ameryki Łacińskiej i Afryki. Państwa te wykorzystały wyższe oszczędności na inwestycje krajowe w celu zgromadzenia kapitału rzeczowego. Państwa te prowadziły politykę, która wspierała wysokie inwestycje w kapitał ludzki, najpierw rozwijając edukację na poziomie podstawowym, a następnie rozszerzając ją na poziomie średnim. Wiele z nich kładło nacisk na nauki ścisłe, które są przydatne w inżynierii i biznesie. Rządy tych krajów podjęły wysiłek poszukiwania nowych technologii, wysyłając studentów i komisje rządowe za granicę. W ten sposób dokonywały analizy najbardziej wydajnych przedsięwzięć przemysłowych w innych krajach. Stworzyły także politykę wspierania innowacyjnych firm, które chciały budować zakłady produkcyjne, aby wykorzystać dostępny i tani kapitał ludzki. Szczególnie Chiny i Indie uwolniły rynki od nadmiernej regulacji, zarówno w ramach ich własnych gospodarek krajowych, jak i zachęcając rodzime przedsiębiorstwa do aktywnego zaangażowania w gospodarce światowej. Ta kombinacja technologii, kapitału ludzkiego i kapitału rzeczowego w połączeniu z bodźcami wolnorynkowymi okazała się niezwykle silnym wsparciem dla szybkiego tempa wzrostu gospodarczego. Wyzwania, przed którymi stoją kraje o średnich dochodach, są dziedzictwem rządowej kontroli procesów gospodarczych, a tej z powodów politycznych w krótkim okresie nie można zlikwidować. W wielu z nich rząd mocno reguluje np. sektor bankowy i finansowy. Władze czasami faworyzowały także pewne branże, które otrzymywały nisko oprocentowane pożyczki lub dotacje rządowe. Gospodarki te odkryły, że nasilenie bodźców wolnorynkowych dla firm i pracowników jest kluczowym składnikiem przepisu na szybszy wzrost. Aby dowiedzieć się więcej o mierzeniu skumulowanego tempa wzrostu gospodarczego, przeczytaj poniższą ramkę. Co to jest „zasada 72”? Warto zatrzymać się na chwilę, aby przyjrzeć się tempu wzrostu „azjatyckich tygrysów”. Jeśli PKB na mieszkańca rośnie, powiedzmy, o 6% rocznie, to można zastosować wzór na procent składany, czyli (1 + 0,06) 30 , co oznacza, że poziom PKB na mieszkańca w danym kraju wzrośnie o wielokrotność 6% przez 30 lat. Inną strategią jest zastosowanie „ zasady 72 ”. Reguła ta jest przybliżeniem pozwalającym obliczyć czas podwojenia PKB per capita . Dzielimy liczbę 72 przez roczną stopę wzrostu, aby otrzymać przybliżoną liczbę lat potrzebną do podwojenia dochodu. Jeśli mamy 6% rocznego tempa wzrostu, podwojenie dochodów zajmie 72/6, czyli 12 lat. Zastosowanie tej zasady sugeruje, że kraj, którego PKB rośnie w tempie 6% średniorocznie, podwaja swój PKB co 12 lat. Oznacza to, że lider technologiczny, mający tempo wzrostu per capita na poziomie ok. 2% rocznie, podwoiłby swój dochód w ciągu 36 lat. Polityka wzrostu w krajach przeżywających trudności gospodarcze W Afryce Subsaharyjskiej czy regionie Ameryki Łacińskiej i Karaibów znajduje się wiele krajów doświadczających trudności gospodarczych i notujących niskie dochody. Istnieją polityki i recepty makroekonomiczne, które mogą złagodzić skrajne ubóstwo i niski poziom życia. Jednak wiele z tych krajów ma nieustabilizowaną sytuację ekonomiczną i prawną, nieefektywne rynki, a także cierpi na brak lub niedostateczny rozwój instytucji niezbędnych do uzyskania korzystnego klimatu dla szybkiego tempa wzrostu gospodarczego i przyciągnięcia inwestycji zagranicznych. Trudno tym samym postulować prowadzenie w tych krajach polityki analogicznej do tej, jaką realizują kraje wysoko rozwinięte. Bank Światowy swoim priorytetem uczynił walkę z ubóstwem i podniesienie ogólnego poziomu dochodów do 2030 r. Jedną z kluczowych przeszkód w osiągnięciu tego celu jest niestabilność polityczna, powszechna cecha krajów o niskich dochodach. przedstawia wartość PKB per capita dziesięciu gospodarek o najniższej, zgodnie z rankingiem Banku Światowego. Kraje te mają pewne cechy wspólne, z których najważniejszą jest fiasko wysiłków podejmowanych przez władze w celu zapewnienia ram prawnych dla wzrostu gospodarczego. W Afganistanie niedawno zakończyła się długotrwała okupacja prowadzona przez wojska koalicji pod przywództwem USA. Wojny domowe i etniczne nękają takie państwa jak Burundi i Somalia. W krajach o niskich dochodach powszechne są też gospodarki planowe, korupcja, podziały polityczne i wewnętrzne konflikty. Demokratyczna Republika Konga, niezwykle bogata w zasoby naturalne, ze względu na niestabilną sytuację polityczną nie była w stanie podnieść poziomu życia swoich obywateli. Dziesięć krajów o najniższych dochodach per capita w roku 2020 Wykres prezentuje wartość PKB per capita w dziesięciu krajach o najniższej wartości tego parametru na świecie. Są to odpowiednio: Burundi, Somalia, Mozambik, Madagaskar, Republika Środkowoafrykańska, Sierra Leone, Afganistan, Kongo, Niger i Sudan. (Źródło: http://databank.worldbank.org/data/views/reports/map.aspx#). Kraje o niskich dochodach znajdują się w niekorzystnej sytuacji, ponieważ wynagrodzenie czynników produkcji (przede wszystkim pracy, czyli płace), które pozwala na utrzymanie gospodarstw domowych, jest natychmiast wydawane na artykuły pierwszej potrzeby, takie jak żywność. Mieszkańcy tych krajów żyją za mniej niż 1080 dol. rocznie, czyli mniej niż 100 dol. miesięcznie. Brak oszczędności oznacza brak akumulacji kapitału oraz brak środków na inwestycje w kapitał rzeczowy i ludzki. Ostatnie badania przeprowadzone przez dwóch ekonomistów z MIT, Abhijita Bannerjee i Esther Duflo , potwierdziły, że gospodarstwa domowe w tych krajach są niejako uwięzione w strefie niskich dochodów, nie mogą bowiem zgromadzić wystarczającej ilości kapitału na inwestycje pozwalające wyrwać się z ubóstwa. Na przykład przeciętny obywatel Burundi, kraju o najniższych dochodach, utrzymuje się za 150 dol. rocznie (w cenach 2005 r.). Według danych Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA) przedstawionych w CIA Factbook w 2013 r. 90% populacji Burundi stanowili rolnicy uprawiający kawę i herbatę, będące głównym źródłem ich dochodu. Tylko co drugie dziecko uczęszczało do szkoły i, jak pokazuje , wiele z nich nie uczyło się w szkołach porównywalnych z tymi, które znamy z krajów rozwiniętych. CIA Factbook szacuje również, że 15% populacji Burundi jest zarażone wirusem HIV lub choruje na AIDS. Niestabilność polityczna utrudniła krajowi osiągnięcie istotnych postępów w zwiększaniu tempa wzrostu gospodarczego, czego najlepszym dowodem jest fakt, że zaledwie 2% gospodarstw domowych w tym kraju ma dostęp do energii elektrycznej, a 42% dochodu narodowego pochodzi z pomocy międzynarodowej. Brak środków na inwestycje w kapitał ludzki W krajach o niskich dochodach ludzie często przeznaczają całe wynagrodzenie na środki niezbędne do życia, nie mogą ich więc inwestować w kapitał rzeczowy lub ludzki. Uczniowie na tym zdjęciu uczą się w niezadaszonej przestrzeni, bez nowoczesnych pomocy dydaktycznych, nie mają też biurek i wygodnych krzeseł. (Źródło: Rafaela Printes/Flickr Creative Commons). Witryna World Factbook stanowi świetne źródło informacji nie tylko o gospodarce niemal wszystkich krajów na całym świecie. Inne kraje o niskich dochodach mają podobne historie. Państwa te przechodziły trudności z finansowaniem krajowymi oszczędnościami własnych inwestycji lub znalezieniem inwestorów zagranicznych gotowych wyłożyć pieniądze na niezbędny w ich gospodarkach kapitał fizyczny i infrastrukturę. Pomoc międzynarodowa i inwestycje zagraniczne stanowią znaczną część dochodów tych krajów, ale nie są wystarczające, aby możliwa była akumulacja środków niezbędnych do inwestowania w kapitał rzeczowy i ludzki. Czy jednak pomoc międzynarodowa zawsze przyczynia się do wzrostu gospodarczego? Kwestia ta bywa kontrowersyjna, jak pokazuje poniższa ramka. Czy pomoc międzynarodowa dla krajów o niskich dochodach jest skuteczna? Według Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) z krajów wysoko uprzemysłowionych (o najwyższych dochodach) do krajów o niskich dochodach przepływa ok. 134 mld dol. rocznie w postaci pomocy międzynarodowej. W stosunku do wielkości ich populacji lub gospodarek nie jest to kwota duża zarówno dla darczyńców, jak i obdarowanych. W przypadku krajów o niskich dochodach pomoc ta wynosi średnio 1,3% ich PKB. Jednak nawet ta stosunkowo niewielka kwota była źródłem znacznych kontrowersji. Zwolennicy dodatkowej pomocy międzynarodowej wskazują na niezwykłe cierpienie ludzi w krajach o niskich i średnich dochodach. W Afryce, Azji i na Karaibach dostrzegają niezaspokojone potrzeby i problemy, które można byłoby rozwiązać, budując szpitale, przychodnie i szkoły. Chcą pomóc w budowie infrastruktury umożliwiającej dostęp do czystej wody, kanalizacji, elektryczności i bitych dróg. Rzecznikami tej pomocy są formalne instytucje finansowane przez państwo, takie jak brytyjski Departament Rozwoju Międzynarodowego (DFID), lub niezależne organizacje pozarządowe (NGO), takie jak CARE International, które również otrzymują fundusze rządowe. Na przykład z powodu wybuchu epidemii zapalenia opon mózgowych w Etiopii w 2010 r. DFID przekazał znaczne fundusze etiopskiemu ministerstwu zdrowia na szkolenie pracowników służby zdrowia na wsi, a także na szczepionki. Pieniądze te pomogły ministerstwu uzupełnić braki w budżecie. Przeciwnicy zwiększonej pomocy nie kwestionują tego, że gigantyczną skalę ludzkiego cierpienia w tych krajach należy zmniejszyć, ale sugerują, że pomoc zagraniczna często okazywała się kontrowersyjnym narzędziem do realizacji tego celu. Na przykład według artykułu w „Attaché Journal of International Affairs” kanadyjska organizacja pomocy zagranicznej (CIDA) przekazała Tanzanii 100 mln dol. na uprawę pszenicy. Projekt rzeczywiście doprowadził do wzrostu produkcji tego zboża. Tyle że aby zrobić miejsce dla wspomnianego przedsięwzięcia, z terenów o powierzchni 60 000 ha wypędzono pasterzy, koczowników i innych mieszkańców. Niektórzy z nich odmówili opuszczenia ziemi i zostali pobici ze skutkiem śmiertelnym. Jak widać, czasami niezamierzone efekty uboczne wynikające z pomocy zagranicznej mogą być bardzo niekorzystne. Tym samym trudno ocenić, czy po uwzględnieniu wszystkich kosztów społecznych projekt ten przełożył się na jakikolwiek wzrost standardu życia w Tanzanii. William Easterly , profesor ekonomii na Uniwersytecie Nowego Jorku i autor książki „The White Man’s Burden”, twierdzi, że kraje często otrzymują pomoc z powodów politycznych i w końcu wyrządza ona więcej szkody niż pożytku. Jeśli rząd danego kraju stworzy w miarę stabilne i wolnorynkowe otoczenie makroekonomiczne, wówczas inwestorzy zagraniczni prawdopodobnie sami dostarczą środki finansowe na wiele dochodowych przedsięwzięć. Na przykład, jak donosi „The New York Times”, Facebook współpracuje z wieloma organizacjami w projekcie o nazwie Internet.org, aby zapewnić dostęp do internetu na odległych i ubogich obszarach świata, a Google rozpoczął własną inicjatywę o nazwie Project Loon. Pierwsze próby Facebooka zapewnienia dostępu do internetu za pośrednictwem telefonów komórkowych rozpoczęły się w stabilnych, wolnorynkowych krajach, takich jak: Indie, Brazylia, Indonezja, Turcja i Filipiny. Politycy są teraz rozsądniejsi w kwestii pomocy międzynarodowej niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu. W szczególnych przypadkach, zwłaszcza jeśli pomoc międzynarodowa jest ukierunkowana na długoterminowe projekty inwestycyjne, pomoc zagraniczna może odegrać swoją skromną rolę w zmniejszaniu poziomu skrajnego ubóstwa, którego doświadczają setki milionów ludzi na całym świecie. Obejrzyj ten film , który prezentuje kwestię udzielania pomocy gospodarczej w Afryce w całej jej złożoności. Key Concepts and Summary Podstawy wzrostu gospodarczego w każdym kraju są takie same: wzrost wartości kapitału ludzkiego, kapitału rzeczowego i ciągły postęp technologiczny współdziałające w gospodarce wolnorynkowej. Kraje o wysokich dochodach zwykle koncentrują się na rozwoju i wykorzystaniu nowych technologii. Państwa o średnich dochodach skupiają wysiłki na akumulacji kapitału ludzkiego, korzystaniu w większym stopniu z importowanych technologii i rosnącym udziale w PKB wymiany handlowej z zagranicą. Niektóre z krajów rozwijających się w Azji Południowo-Wschodniej potrafiły umiejętnie połączyć swobodę rynkową z zaangażowaniem państwa w gospodarkę. Państwa o niskich dochodach, borykające się z wyzwaniami gospodarczymi, doświadczają poważnych problemów związanych z rozwojem społecznym i zdrowiem publicznym. Zmagają się również z brakiem inwestycji i pomocy międzynarodowej na rozbudowę infrastruktury, takiej jak drogi, szkoły i szpitale. Istnieje kilka pozytywnych przykładów, które można wskazać w kontekście rozwoju gospodarczego w krajach o niskich dochodach. Sugerują one, że kraje te mogą same z siebie stać się liderami technologicznymi. Jednak jest za wcześnie, aby twierdzić, czy projekty te zakończą się sukcesem. Kraje te muszą zrobić więcej, aby połączyć się z resztą światowej gospodarki i znaleźć technologie najkorzystniejsze dla wybranego przez nie modelu wzrostu. Self-Check Questions Utwórz tabelę, która identyfikuje polityki publiczne najkorzystniejsze dla kraju o wysokich dochodach, kraju o średnich dochodach i kraju o niskich dochodach. Poniższa tabela zawiera podsumowanie możliwych odpowiedzi. Kraje o wysokich dochodach Kraje o średnich dochodach Kraje o niskich dochodach Wspieraj edukację siły roboczej Twórz, inwestuj i wykorzystuj nowe technologie Przyjmij wariant polityki fiskalnej skoncentrowany na inwestycjach, w tym inwestycjach w kapitał ludzki, technologię oraz zakłady produkcyjne i ich wyposażenie Stwórz stabilne i rynkowe otoczenie gospodarcze Stosuj politykę pieniężną, która pozwoli utrzymać niską i stabilną inflację Zminimalizuj ryzyko wahań kursów walutowych, jednocześnie zachęcając do konkurencji krajowej i międzynarodowej Inwestuj w technologię, kapitał ludzki i kapitał rzeczowy Zapewnij zachęty dla podmiotów ekonomicznych wykorzystujące bodźce rynkowe Pracuj nad ograniczeniem zakresu rządowej kontroli nad działalnością gospodarczą Staraj się deregulować sektor bankowo-finansowy Ograniczaj protekcjonistyczną politykę w handlu zagranicznym Wyeliminuj ubóstwo i skrajny głód Wprowadź powszechną edukację podstawową Promuj równość płci Zmniejsz wskaźniki śmiertelności niemowląt Wdróż politykę zdrowotną ukierunkowaną na poprawę zdrowia matek Zwalczaj HIV/AIDS, malarię i inne choroby Zapewnij równowagę ekologiczną Rozwijaj globalne partnerstwo na rzecz rozwoju Użyj danych w tekście, aby porównać zalecenia dotyczące polityki ekonomicznej dla krajów o wysokim, średnim i niskim dochodzie. Kraje o niskich dochodach muszą przyjąć politykę rządową zorientowaną na rozwój rynków i mającą na celu edukację ludności. Po wykonaniu tego kroku kraje o niskich dochodach powinny skoncentrować się na wyeliminowaniu innych problemów społecznych hamujących wzrost. Kraje z problemami gospodarczymi, które utknęły w pułapce ubóstwa, muszą bardziej skupić się na zdrowiu i edukacji oraz stworzyć stabilne otoczenie rynkowe i polityczne. Będzie to stanowiło czynnik przyciągający pomoc międzynarodową i inwestycje zagraniczne. Kraje o średnich dochodach powinny dążyć do wzrostu kapitału rzeczowego i rozwoju innowacji, podczas gdy kraje wysoko uprzemysłowione muszą pracować nad utrzymaniem konkurencyjności swoich gospodarek poprzez innowacje i rozwój nowych technologii. Review Questions Jakie inne czynniki, poza wydajnością pracy, inwestycjami kapitałowymi i technologią, wpływają na wzrost gospodarczy kraju? W jaki sposób? Jakie strategie zastosowały „azjatyckie tygrysy”, aby wspierać wzrost gospodarczy? Critical Thinking Question Wyjaśnij, dlaczego trudno jest zebrać fundusze na inwestycje, gdy większość gospodarstw domowych w kraju pogrążonych jest w ubóstwie. Jak myślisz, dlaczego krajom o wysokich dochodach trudno jest osiągnąć wysokie stopy wzrostu? Problems Skorzystaj z „Reguły 72”, aby oszacować, ile czasu zajmie Indiom, Hiszpanii i RPA podwojenie dochodu per capita . Korzystając z nabytych umiejętności badawczych, pobierz następujące dane z bazy danych Banku Światowego (http://databank.worldbank.org/data/home.aspx) dla Indii, Hiszpanii i RPA za lata 2015–2022, jeśli są dostępne: a) liczba abonentów stacjonarnych telefonów, b) liczba abonamentów telefonii komórkowej, c) bezpieczne serwery internetowe (na milion osób), d) produkcja energii elektrycznej (kWh). Przygotuj wykres porównujący te trzy kraje. Opisz kluczowe różnice między nimi. References “Shinzo Abe’s Government Looks Likely to Disappoint on Fiscal Consolidation.” The Economist , May 4, 2013. http://www.economist.com/news/finance-and-economics/21577080-shinzo-abes-government-looks-likely-disappoint-fiscal-consolidation-dont. Banerjee, Abhijit V., and Esther Duflo. Poor Economics . “About the Book: Overview.” http://pooreconomics.com/about-book. CARE International. “About Us.” Accessed January 14, 2014. http://www.care-international.org/about-us.aspx. Central Intelligence Agency. “The World Factbook: Africa, Burundi.” Last modified November 12, 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html. Central Intelligence Agency. “The World Factbook: Africa, Democratic Republic of the Congo.” Last modified November 12, 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html. Easterly, William. The White Man’s Burden: Why the West’s Efforts to Aid the Rest Have Done So Much Ill and So Little Good . Penguin Group (USA), 2006. Goel, Vindu. “Facebook Leads an Effort to Lower Barriers to Internet Access,” The New York Times. Last modified August 20, 2013. Google. “Project Loon.” http://www.google.com/loon/. GOV.UK. “Department for International Development.” https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-international-development. The World Bank. “Millennium Development Goals.” http://www.worldbank.org/mdgs/. Todaro, Michael P., and Stephen C Smith. Economic Development (11 th Edition) . Boston, MA: Addison-Wesley: Pearson, 2011, chap. 3. Vercillo, Siera. “The Failures of Canadian Foreign Aid: Tied, Mismanaged and Uncoordinated.” The Attaché Journal of International Affairs . (2010). http://theattachejia.files.wordpress.com/2013/10/the-attache-2010-issue.pdf. azjatyckie tygrysy (ang. East Asian Tigers ) gospodarki Tajwanu, Singapuru, Hongkongu i Korei Południowej, które od wczesnych lat 60. do końca XX w. utrzymywały wysokie stopy wzrostu gospodarczego i napędzaną przez eksport szybką industrializację, co pozwoliło im zbliżyć się do liderów technologicznych z grupy krajów o wysokich dochodach teoria wzrostu gospodarczego (ang. growth consensus ) seria badań, które pokazują, że statystycznie 70% różnic w dochodach na osobę na świecie można wytłumaczyć różnicami w kapitale rzeczowym (relacji oszczędności i inwestycji) konsensus dotyczący wzrostu gospodarczego zob. teoria wzrostu gospodarczego kraj o wysokich dochodach (ang. high-income country ) kraj z dochodem na mieszkańca wynoszącym 13 250 dol. lub więcej; zazwyczaj posiadający wysoki poziom kapitału ludzkiego i rzeczowego kraj o niskich dochodach (ang. low-income country ) kraj, którego dochód na mieszkańca wynosi mniej niż 1080 dol. kraj o średnich dochodach (ang. middle-income country ) kraj z dochodem na mieszkańca pomiędzy 1080 a 13 205 dol., który wykazał pewną zdolność, nawet jeśli nie zawsze trwałą, doganiania liderów technologicznych o wysokim dochodzie

Social Sciences


Przyczyny bezrobocia na świecie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać i przeanalizować naturę i przyczyny bezrobocia Wyjaśnić pojęcie naturalnej stopy bezrobocia i zidentyfikować czynniki, które na nią wpływają Wytłumaczyć, w jaki sposób nieefektywne rynki pracy mogą prowadzić do takich samych problemów, jakie wywołuje bezrobocie Przyczyny bezrobocia w krajach o wysokich dochodach można kategoryzować, biorąc pod uwagę dwa różne jego rodzaje: bezrobocie cykliczne, pojawiające się w gospodarce w okresie recesji, oraz naturalną stopę bezrobocia powiązaną z charakterystyką rynku pracy, na którą składają się regulacje dotyczące zatrudniania oraz zakładania i prowadzenia działalności gospodarczej. Bezrobocie cykliczne Keynesowski model analizy makroekonomicznych zjawisk w gospodarce wskazuje, że z bezrobociem będącym konsekwencją recesji (cyklicznym) można sobie poradzić, stosując zarówno narzędzia polityki pieniężnej, jak i fiskalnej. Sposób prowadzenia polityki pieniężnej, który ma ograniczyć negatywne skutki recesji, w tym przede wszystkim bezrobocie, jest stosunkowo prosty: ekspansywna polityka pieniężna prowadząca do obniżki stóp procentowych i tym samym powiększająca wartość kredytu i ilość pieniądza w obiegu zwiększa zagregowany popyt. W czasie recesji ryzyko wzrostu inflacji jest zwykle stosunkowo niewielkie, więc nawet bank centralny, którego priorytetem jest walka z inflacją, może pozwolić sobie na obniżenie stóp procentowych. Jeśli chodzi o politykę fiskalną, automatyczne stabilizatory koniunktury, o których mówiliśmy w , powinny zadziałać samoczynnie, nawet jeśli doprowadzi to do zwiększenia deficytu budżetowego w czasie recesji. Wśród ekonomistów nie ma zgody co do tego, czy poza automatycznymi stabilizatorami koniunktury rządy w czasie recesji powinny stosować uznaniową politykę fiskalną polegającą na dodatkowych obniżkach podatków lub zwiększaniu wydatków. W przypadku szczególnie głębokich recesji (takich jak globalny kryzys finansowy lub recesja pandemiczna) argumenty przemawiające za wyjątkowo agresywnie ekspansywną polityką fiskalną są silniejsze, ale w przypadku relatywnie niewielkiej skali spadku wolumenu produkcji, biorąc pod uwagę opóźnienia w realizacji polityki fiskalnej, dyskrecjonalną politykę fiskalną kraje powinny stosować ostrożnie. Ekspansywna polityka fiskalna i monetarna nie potrafią bowiem zakończyć recesji tak, jak naciśnięcie przełącznika wyłącza lampę. Nawet po zakończeniu recesji i powrocie dodatniego tempa wzrostu gospodarczego może minąć kilka miesięcy, a nawet kilka lat, nim firmy z sektora prywatnego uznają, że klimat gospodarczy jest na tyle korzystny, że mogą ponownie zwiększać zatrudnienie. Naturalna stopa bezrobocia Stopa bezrobocia w krajach europejskich jest zazwyczaj wyższa niż w Stanach Zjednoczonych. W 2006 r., przed rozpoczęciem globalnego kryzysu finansowego, w USA wynosiła ona 4,6%, w porównaniu z 9% we Francji, 10,4% w Niemczech czy 7,1% w Szwecji. Fenomen wyższych stóp bezrobocia w krajach europejskich, którego korzenie sięgają początku lat 70. ub. wieku, możemy powiązać z czynnikami instytucjonalnymi. Gospodarki europejskie mają zazwyczaj wyższą naturalną stopę bezrobocia, ponieważ występuje w nich większa liczba regulacji i ograniczeń, które zniechęcają firmy do zwiększenia zatrudnienia, a osoby bezrobotne do podjęcia pracy. Rozwiązanie problemu naturalnej stopy bezrobocia jest proste w teorii, ale trudne w praktyce. Rząd może odegrać aktywną rolę, tworząc sieć zabezpieczeń w postaci zasiłków dla bezrobotnych i świadczeń socjalnych, jak również ograniczając swobodę przedsiębiorstw w zwalnianiu pracowników. Jednak te regulacje wynikające z dobrych intencji w niektórych przypadkach mogą stać się tak uciążliwe, że firmy decydują się na ograniczenie zatrudniania. Na przykład prawo, które nakłada wysokie koszty na firmę próbującą zredukować liczbę pracowników, sprawi, że przedsiębiorstwa będą się starały przede wszystkim unikać wzrostu zatrudnienia, jak ma to miejsce we Francji. Według „Business Week”: „Francja ma 2,4 razy więcej firm zatrudniających 49 pracowników niż 50”. Zgodnie bowiem z francuskim kodeksem pracy, gdy firma ma co najmniej 50 pracowników, kierownictwo musi utworzyć trzy rady pracownicze, wprowadzić uzgodniony z przedstawicielami załogi schemat podziału zysków i przedstawiać radom pracowniczym plany restrukturyzacji, jeśli firma zdecyduje się zwolnić pracowników ze względów ekonomicznych. To prawo pracy zasadniczo ogranicza zatrudnienie (lub podnosi naturalną stopę bezrobocia). Nieefektywne rynki pracy w krajach o niskich i średnich dochodach Kraje o niskich i średnich dochodach mają problemy związane z zatrudnieniem, które wykraczają poza kwestię bezrobocia w rozumieniu gospodarek o wysokich dochodach. Znaczna liczba pracowników w tych gospodarkach zaspokaja wiele własnych potrzeb poprzez uprawę roli, rybołówstwo lub polowanie. Wymieniają się towarami i handlują z innymi mieszkańcami oraz mogą podejmować szereg krótkoterminowych lub jednodniowych prac, czasami otrzymując zapłatę w postaci jedzenia lub schronienia, a czasami pieniędzy. Nie są oni „bezrobotni” w sensie, którego używamy w Stanach Zjednoczonych i UE, ale nie są też zatrudnieni w ramach regularnej płatnej pracy. Punktem wyjścia dla działalności gospodarczej jest podział pracy, w ramach którego ludzie specjalizują się w pewnych zadaniach i wymieniają efekty swojej pracy z innymi. Pracownicy, którzy nie są związani z rynkiem pracy, często nie są w stanie specjalizować się w żadnym konkretnym działaniu, którego rezultaty można zaoferować na rynku. Ponieważ ci pracownicy oficjalnie nie są zatrudnieni, często nie są uprawnieni do świadczeń socjalnych, takich jak ubezpieczenie na wypadek utraty pracy lub świadczenia z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego, o ile takie świadczenia w ich kraju w ogóle pracownikom przysługują. Kluczową polityką w państwach o średnim i niskim poziomie dochodów będzie zatem próba włączenia takich pracowników w formalne instytucje rynku pracy (system emerytalny!), a nie zwalczanie, niewielkiego zazwyczaj, oficjalnego bezrobocia. Ostatnie badania przeprowadzone przez ekonomistów specjalizujących się w ekonomii rozwoju sugerują, że jednym z kluczowych czynników umożliwiających obywatelom krajów o niskich dochodach uniknięcie lub wyjście z obszarów ubóstwa jest to, czy mogą oni podjąć regularną, płatną pracę. Key Concepts and Summary Problem bezrobocia cyklicznego możemy rozwiązać poprzez ekspansywną politykę fiskalną lub monetarną. Naturalna stopa bezrobocia może być trudniejszym wyzwaniem, ponieważ wiąże się z wyborami typu „coś za coś” w kwestii maksymalizacji zatrudnienia i ochrony miejsc pracy. O ile bezrobocie pozostaje istotnym problemem w państwach o wysokich i po części średnich dochodach, to już w krajach najbiedniejszych nacisk powinien być położony na instytucje rynku pracy. Ludzie w tych krajach nie są „bezrobotni” w sensie, którego używamy w Stanach Zjednoczonych i UE, ale nie są też zatrudnieni w ramach regularnej, płatnej pracy. Podczas gdy niektórzy z nich mogą mieć zarówno umowy o pracę, jak i pewne elementy zabezpieczenia socjalnego (ochrona finansowa i prawna w przypadku zwolnienia, możliwość korzystania z publicznych systemów emerytalnych), inni są częścią gospodarki barterowej i ta forma zdobywania środków do życia wyłącza ich z regulowanego formalnym prawem rynku pracy. Self-Check Questions Jakie narzędzia polityki makroekonomicznej umożliwiają ograniczenie lub nawet wyeliminowanie problemu bezrobocia cyklicznego? W przypadku recesji i wzrostu bezrobocia możemy skorzystać z ekspansywnej polityki fiskalnej (obniżenie podatków lub zwiększenie wydatków rządowych) lub ekspansywnej polityki pieniężnej (zwiększenie podaży pieniądza i obniżenie stóp procentowych). Obie polityki stymulują popyt globalny i produkcję, zmniejszając tym samym bezrobocie. Wyjaśnij, dlaczego naturalna stopa bezrobocia może być wyższa w krajach o niskich dochodach. Oprócz wysokiej naturalnej stopy bezrobocia wynikającej z regulacji rządowych za osoby bezrobotne można również uznać ludzi, którzy nie funkcjonują na rynku pracy (wytwarzają np. żywność wyłącznie na własne potrzeby lub są zatrudnieni w sposób całkowicie nienormowany), chociaż nie spełniają oni formalnej definicji naturalnej stopy bezrobocia. Review Questions Jakie problemy i wyzwania są związane z bezrobociem cyklicznym oraz bezrobociem naturalnym? Czy twoim zdaniem twierdzenie, że w krajach o niskich dochodach ludzie bez stabilnej pracy regulowanej przepisami prawa są bezrobotni, ma sens? Critical Thinking Question Czy twoim zdaniem można ochronić pracowników przed utratą pracy bez wywoływania negatywnego wpływu na rynek pracy? Wyjaśnij, co się stanie w kraju, który próbuje rozwiązać problem bezrobocia naturalnego za pomocą ekspansywnej polityki monetarnej i fiskalnej. Narysuj jeden diagram wykorzystujący model AD-AS, oparty na modelu keynesowskim, przedstawiając pożądany przez polityków scenariusz zdarzeń. Następnie narysuj drugi diagram AD-AS, oparty na modelu neoklasycznym, aby pokazać, jaki jest bardziej prawdopodobny schemat rozwoju wydarzeń. Problems Pobierz najświeższe dane o bezrobociu z bazy danych Banku Światowego (http://databank.worldbank.org/data/home.aspx) dla Indii, Hiszpanii i RPA za okres pięciu lat. Przygotuj wykres porównujący sytuację w tych trzech krajach na podstawie zgromadzonych danych. Opisz kluczowe różnice pomiędzy nimi. Przyporządkuj te kraje do grupy o wysokich, średnich i niskich dochodach. Wyjaśnij, co cię zaskoczyło, a co można było przewidzieć jeszcze przed zapoznaniem się z wartościami liczbowymi. Jak globalny kryzys finansowy z 2008 r. wpłynął na sytuację w Indiach, Hiszpanii i RPA? References Viscusi, Gregory, and Mark Deen. “Why France Has So Many 49-Employee Companies.” Business Week . Last modified May 3, 2012. http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/why-france-has-so-many-49-employee-companies.

Social Sciences


Przyczyny inflacji w różnych krajach i regionach Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zidentyfikować przyczyny i skutki inflacji w różnych państwach Wyjaśnić, dlaczego w krajach rozwijających się inflacja może mieć poziom nieco wyższy i mniej stabilny niż w krajach wysoko uprzemysłowionych Wydaje się, że decydenci z krajów o wysokich dochodach wyciągnęli wnioski z dotychczasowych zmagań z inflacją. Po pierwsze, cokolwiek stałoby się ze zagregowaną podażą i zagregowanym popytem w krótkim okresie, kraje te mogą zastosować politykę pieniężną, aby zapobiec utrwaleniu się inflacji w gospodarce w okresie średnim i długim. Po drugie, istnieje powszechnie akceptowany konsensus, zgodnie z którym utrwalenie się inflacji nie przynosi długoterminowych korzyści. Dopuszczenie do tego, aby inflacja stała się trwała i uporczywa, stanowi niepożądane ryzyko i konieczność wyboru typu „coś za coś” w momencie, w którym bank centralny rozpocznie działania mające przynieść obniżenie stopy inflacji. Gdy inflacja jest wysoka, firmy i osoby prywatne muszą poświęcać czas i wysiłek, aby znaleźć sposoby ochrony przed tym zjawiskiem, zamiast szukać lepszych rozwiązań dla swoich klientów. Krótko mówiąc, wydaje się, że gospodarki o wysokich dochodach osiągnęły zarówno konsensus polityczny, aby utrzymać inflację na niskim poziomie, jak też dysponują skutecznymi narzędziami ekonomicznymi, aby cel ten zrealizować. W wielu gospodarkach o średnich i niskich dochodach sytuacja w tym zakresie jest diametralnie różna. Na początku XXI w. w Turcji przez kilka lat występowała inflacja przekraczająca 50% rocznie. Białoruś miała inflację ok. 100% rocznie od 2000 do 2001 r. W latach 2008–2010 w Wenezueli i Mjanmie ceny rosły średnio od 20% do 30% rocznie. Indonezja, Iran, Nigeria, Federacja Rosyjska i Ukraina notowały inflację dwucyfrową przez niemal całą pierwszą dekadę XXI w. Zimbabwe natomiast doświadczyło hiperinflacji, z tempem wzrostu cen, które zwiększyło się z ponad 100% rocznie w połowie 2000 r. do kilku milionów procent w roku 2008. W tych krajach problem bardzo wysokiej inflacji wynikał na ogół z ogromnych deficytów budżetowych, które rząd finansuje, dodrukowując walutę krajową. Jest to przypadek „zbyt dużej ilości pieniędzy na zbyt małą ilość towarów”. Rząd Zimbabwe pokrywał powiększające się deficyty, coraz szybciej drukując banknoty o coraz większych nominałach. Pod koniec 2008 r. pieniądz emitowany w Zimbabwe był prawie bezwartościowy i nikt go nie akceptował, co ostatecznie skłoniło władze tego kraju do przyjęcia jako swojej waluty dolara amerykańskiego. To posunięcie przyniosło bardzo szybki spadek dynamiki wzrostu cen. W niektórych krajach bank centralny udziela pożyczek politycznie faworyzowanym firmom, właściwie dodrukowując pieniądz, co również prowadzi do wyższej inflacji. Wiele państw zdołało jednak utrzymać satysfakcjonujący poziom wzrostu gospodarczego przez dłuższy czas przy poziomie inflacji, który według najnowszych standardów krajów rozwiniętych wydawałby się bardzo wysoki, np. od 10% do 30% rocznie. W takich gospodarkach rządy indeksują stopą inflacji większość kontraktów, poziom płac i nominalne stopy procentowe. Indeksowanie umów płacowych i stóp procentowych oznacza, że będą one rosły wraz ze wzrostem inflacji, aby utrzymać siłę nabywczą wynagrodzeń i mniej więcej stały poziom realnych stóp procentowych. Gdy płace nie rosną wraz ze wzrostem cen, powoduje to spadek realnej stawki płac i obniżenie poziomu życia. Podobnie nominalne stopy procentowe, które nie są indeksowane, prowadzą do sytuacji, w której pożyczkodawcy otrzymają zwrot pożyczonego kapitału w zdewaluowanej walucie, która straciła znaczną część swojej siły nabywczej. Jest oczywiście możliwe – a czasami wręcz konieczne – aby w gospodarkach rozwijających się (ang. converging economy ) (krajach wykazujących zdolność doganiania liderów technologicznych pod względem poziomu PKB per capita ) stopa inflacji była podwyższona, co byłoby politycznie nie do przyjęcia w krajach o wysokim dochodzie. W końcu tylko wzrost cen np. usług może doprowadzić do wzrostu dochodu osób, które trudnią się ich świadczeniem, a bez wzrostu dochodu trudno wyobrazić sobie proces konwergencji dochodowej, czyli wyrównywania się poziomu PKB per capita w krajach o wysokich i średnich dochodach. Concepts and Summary Większość krajów o wysokim dochodzie zauważyło, że ich banki centralne mogą kontrolować inflację w średnim i długim okresie. Ponadto władze tych krajów zdają sobie sprawę z tego, że inflacja nie przynosi długoterminowych korzyści, a jedynie koszty, jeśli utrudnia przedsiębiorstwom koncentrowanie się na realnym wzroście wydajności. Jednak biedniejsze kraje mogą akceptować nieco wyższą i bardziej zmienną inflację, ponieważ międzynarodowe przepływy kapitału i towarów mogą destabilizować ich mniejsze gospodarki, które zwiększając poziom PKB per capita , muszą również zaakceptować wzrost cen dóbr i usług. Self-Check Questions W jaki sposób indeksacja umów płacowych stopą inflacji pomaga pracownikom? Indeksowanie umów płacowych oznacza, że wynagrodzenie rośnie wraz ze wzrostem cen. Pracownicy, których wynagrodzenia są indeksowane, utrzymują więc poziom życia na stałym realnym poziomie (ich płace zachowują swoją siłę nabywczą). Kiedy zarobki nie są indeksowane lub nie rosną wraz z inflacją, standard życia zatrudnionych maleje. Użyj modelu AD/AS, aby pokazać, w jaki sposób wzrost wydatków rządowych może prowadzić do wzrostu inflacji. Wzrost wydatków rządowych przesuwa krzywą AD w prawo, podnosząc zarówno poziom dochodu, jak i cen. Pokaż za pomocą modelu AD/AS, w jaki sposób rządy mogą wykorzystać politykę pieniężną do obniżenia poziomu cen. Spadek podaży pieniądza przesunie krzywą AD w lewo i obniży poziom dochodu i cen. Banki będą miały mniej pieniędzy do pożyczania. Stopy procentowe będą rosły, wpływając na konsumpcję i inwestycje, które są kluczowymi składnikami zagregowanego popytu. Review Questions Czy w najbliższej przyszłości inflacja będzie poważnym problemem przynajmniej dla niektórych gospodarek o wysokich dochodach? Czy w najbliższej przyszłości inflacja może stanowić problem przynajmniej dla niektórych gospodarek o niskich i średnich dochodach? Critical Thinking Questions Dlaczego zagrożenia inflacyjne w gospodarkach o wysokich dochodach są mniejsze niż w gospodarkach o niskich i średnich dochodach? Problems Pobierz najświeższe dane o inflacji z bazy danych Banku Światowego (http://databank.worldbank.org/data/home.aspx) dla Indii, Hiszpanii i RPA za okres pięciu lat. Na podstawie pozyskanych danych przygotuj wykres porównujący te kraje. Zaklasyfikuj je do grup państw o wysokich, średnich bądź niskich dochodach i opisz kluczowe różnice między nimi. Wyjaśnij, co okazało się dla ciebie zaskakujące, a czego można się było spodziewać przed analizą pozyskanych danych. gospodarka rozwijająca się (ang. converging economy ) gospodarka kraju, który wykazał się zdolnością doganiania liderów technologicznych pod względem poziomu PKB per capita , dzięki inwestycjom w kapitał rzeczowy i ludzki gospodarka konwergentna zob. gospodarka rozwijająca się gospodarka konwergująca zob. gospodarka rozwijająca się

Social Sciences