Considering Poverty, Inequality, and the Environmental Crisis Learning Outcomes By the end of this section, you will be able to: Explain the origins of poverty, inequality, and the environmental crisis. Discuss prominent criticisms of liberal economic theories and the market economy. As the David P. Levine quotes included in the above discussion of the advent of the liberal economy suggest, the market economy has provided its members with great opportunities but has also confronted them with great dangers. The advent of liberalism brought the possibility of creating wealth and the continuous development of market economies, which culminated in unprecedented levels of globalization and trade liberalization since the 1990s. Innovation and scientific and technological developments are intrinsically associated with the incentives the liberal market provides. In other words, as people like Microsoft cofounder Bill Gates and cofounder of Apple Steve Jobs put their minds to work, they create amazing things that can be produced on a large scale for the consumption of billions of people around the world. People like Gates and Jobs are rewarded with wealth, and this possibility fuels entrepreneurs across the globe and propels them to create, find solutions to difficult problems, and transform how people live their lives. However, dangers associated with capitalism, like poverty, inequality, and environmental crises, are the other side of the coin. Many authors argue that these dangers are inescapable consequences of capitalism. Poverty and Inequality Like Levine, several scholars have suggested that poverty is an inescapable feature of capitalism , or the market economy. Recall that, with the advent of the market economy , it became possible to create wealth. Ideas that circulated during the Enlightenment, such as laissez-faire economics, an emphasis on individual freedom, and the protection of property rights by a limited government, promoted wealth creation and capital accumulation. At the same time, these ideas have exacerbated poverty and inequality. Under other economic systems, such as mercantilism , wealth was fixed, and monarchs and the aristocracy lived lavish lives, while the rest of the population lived frugal lives. As there was no trade among countries, there was not much to consume. People ate what they planted or raised, wore what they sewed, and when things went well, they could barter some excess with their neighbors. As they were all in the same boat, everyone had similar living conditions, and there was no striking inequality. Only a tiny portion of the population, the royals, lived differently. The Enlightenment brought profound changes, from the advent of markets to urbanization and a new relationship with private property, including land. At the same time that the market economy was being developed during the Enlightenment period, the Industrial Revolution made it possible to produce goods for mass consumption. Turning Points in History - Industrial Revolution The industrial revolution made a myriad of products affordable for large numbers of people. A new social class emerged: the middle class . While those people in the middle class were able to consume much more than before, many people were relegated to a condition of poverty, where they did not participate in the markets or had no plot of land to subsist on. Those who were poor had no means by which to fulfill their basic needs for water, food, and shelter. This condition was different from the destitute condition of the mercantilist period, when people had at least their basic needs met. Several authors argue that the same mechanism that produces wealth and innovation also creates poverty, inequality, and environmental crises. In other words, poverty, inequality, and environmental crises are understood as unwanted consequences of the market economy. While the industrial process creates affordable goods for mass consumption, it has had unwanted consequences. For example, those who had been displaced from the land where they used to live started to sell their labor in exchange for a wage. Note that there were no wages during mercantilism; the relationship with work was completely different, and the landlord took care of the families that lived on his land. The British television series Downton Abbey , set in the early 20th century, illustrates the change from a world where the landlord was responsible for caring for the families that lived on their land to a world where individuals were free and thus responsible for the care of themselves and their families. Note, however, that the changes illustrated in the show had been going on for almost a century. The concept of wages creates a serious tension within the market economy: in order for workers to be able to satisfy the basic needs of their families, wages should be as high as possible. On the other hand, in order to keep production costs down and guarantee the profit of the capital owner, wages should be as low as possible. This relationship between labor, wages, basic needs, and unemployment creates poverty. Most sell their labor in exchange for a wage that should allow the worker to provide for themselves and their family. If the labor is not specialized, the pool of people capable of working the job is large. If there are more individuals willing to sell their labor than actual demand for that type of labor, wages are lower and there is unemployment. The supply of capable workers exceeds the demand for workers with those skills. If, as a consequence of low wages or unemployment, a worker is unable to provide themselves and their families with basic goods, they are considered poor. In the United States, individuals who are unemployed may submit claims for unemployment benefits; however, these benefits are often not enough on their own to support a family. Abinash Mohanty, “Despite Unemployment Insurance, Many Households Struggle to Meet Basic Needs,” US Census Bureau, March 9, 2021, https://www.census.gov/library/stories/2021/03/despite-unemployment-insurance-many-households-struggle-to-meet-basic-needs.html (credit: “Unemployment Office” by Burt Lum/Flickr, CC BY 2.0) The generalized suffering among the poor during the Industrial Revolution prompted several political philosophers to search for answers to solve the problems of growing poverty and inequality. At the beginning of the 19th century, these political philosophers proposed a variety of responses to the challenge. Although each of their proposals had singular characteristics, each involved the social ownership of the means of production , or the control of farms, factories, and business offices by the people. Thus, these political philosophers became known as socialists. Socialist thinkers proposed forms of societal organization that upset the foundations of the market economy. There was a general belief among socialists that this economic system could not satisfactorily address the problem of inequality of property or wealth, and thus they proposed not only the social ownership of the means of production but also a stronger government to coordinate and redistribute wealth in society. These ideas are in striking opposition with the classical liberalism advanced by Adam Smith , which promoted a laissez-faire economy, a free market with minimal government intervention. Though many people associate socialist thinker Karl Marx with socialism or communism, the majority of his work concerns the market economy. Marx contended that, in order to end the exploitation of the proletariat The proletariat is the industrial working class. Marx is also discussed in other chapters, notably in Chapter 3. by the owners of the means of production, workers should unite and rebel against the capitalists. While society prepared for the advent of communism , Communism is an economic system in which the means of production would be owned and operated for the benefit of every individual in a society. a dictatorship of the proletariat—a socialist state—should govern. Several countries underwent socialist revolutions in an attempt to implement socialist ideals at the expense of the market economy, individual freedoms, and property rights protected by a limited government. Unlike socialist thinkers, some contend that poverty and inequality can be overcome from within the capitalist system. One of the most renowned proponents of overcoming poverty through technology development and investments, Jeffrey Sachs , authored The End of Poverty , published in 2005, which heavily influenced the global fight to overcome poverty. In the book’s foreword, music celebrity and philanthropist Paul David Hewsen, better known as Bono , writes: “We are the first generation who can . . . unknot the whole tangle of bad trade, bad debt, and bad luck. The first generation that can end a corrupt relationship between the powerful and the weaker parts of the world which has been so wrong for so long.” Jeffrey D. Sachs, “Foreword,” in The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time , ed. Bono Vox (New York: Penguin Press, 2005), XVII. In the book, Sachs contends that “our generation is heir to two and a half centuries of economic progress.” Sachs, “Foreword,” 347. That is, since the Industrial Revolution and the Enlightenment in Europe, economic and technological developments have made it possible to meet basic human needs globally. Given this opportunity, in order to end extreme poverty, Sachs calls for a commitment to embrace the Millennium Development Goals : raising the voices of the impoverished, redeeming the role of the United States in the world, adapting the roles of the IMF and the World Bank, strengthening the United Nations, and promoting science and sustainable development. Sachs, “Foreword,” 365–67. Sachs hoped that, by committing to these goals, the world could eliminate poverty by 2015. Sachs’s standpoint represents a moral commitment to end poverty within the capitalist system. Poverty did not end by 2015, but the world has made progress toward the goal. Globalization and trade liberalization have increased since the 1990s, and both developed and developing countries have taken part in the process. Developing countries’ gains as a result of trade liberalization since the 1990s are in the billions of dollars added to GDP growth. Soto, Capital Flows . Economic integration has pulled billions of people out of poverty and increased their quality of life. The global poverty rate, defined as the percentage of people living at USD 1.90 a day or below, decreased from about 35 percent in 1990 to about 10 percent in 2017. Over the same time period, the number of people living at the global poverty rate has also consistently decreased, from nearly 2 billion to close to 689 million. World Bank, ed., Poverty and Shared Prosperity 2020: Reversals of Fortune (Washington, DC: World Bank, 2020). However, climate change , the COVID-19 pandemic, and other challenges threaten efforts to eradicate poverty. These threats jeopardize the attainment of the World Bank’s goal of bringing global extreme poverty to less than 3 percent by 2030. Global economic growth was predicted to decrease by 5.2 percent in 2020, the largest drop in 80 years. More importantly, the severity of the world situation in the face of the pandemic has the potential to erase the gains of years of poverty eradication efforts. While COVID-19 triggered the trend reversal, its effects have been intensified by armed conflict in some countries and the growing impact of climate change worldwide. World Bank, Poverty . The pandemic-induced economic slowdown may have a lasting impact on international investment levels, remittances, and the labor force skills and overall health of millions of people who are now unemployed, as well as on learning outcomes (affected by school closures and the adaptation of educational practices, such as online courses) and supply chains. World Bank, ed., Human Capital Index 2020 Update: Human Capital in the Time of Covid-19 (Washington, DC: World Bank, 2021). World leaders, governments, international institutions such as the World Bank, celebrities, NGOs, and private individuals are fighting to prevent COVID-19 and its consequences from reversing efforts to eradicate poverty. United Nations, “Financing for the Development in the Era of COVID-19 and Beyond Initiative (FFDI),” https://www.un.org/en/coronavirus/financing-development; World Bank, “Reversing Setbacks to Poverty Reduction Requires Nations to Work Together for a Resilient Recovery,” November 9, 2020, https://www.worldbank.org/en/news/immersive-story/2020/11/09/reversing-setbacks-to-poverty-reduction-requires-nations-to-work-together-for-a-resilient-recovery The Environmental Crisis In the contemporary economy, almost any imagined good can be produced for mass consumption. These goods are frequently manufactured, processed, or assembled in distant countries using parts from several other countries, and once ready, they are shipped to stores around the world. This production process uses raw materials, labor (often cheap labor in developing countries), and energy, including the energy used for transportation. While this process creates affordable goods for mass consumption, it has undesirable consequences. In addition to contributing to poverty and inequality, this system also does harm to the environment. As factories burn fossil fuel to generate energy and power machinery, greenhouse gases (GHG) are emitted into the atmosphere. The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) considers the cumulative release of GHG since the Industrial Revolution to be the main cause of climate change. Intergovernmental Panel on Climate Change, Climate Change and Land , 2019, https://www.ipcc.ch/srccl/. In short, the environmental crisis is another unintended negative consequence of the market economy. Literature on the possible ways to deal with the environmental crisis can be divided into two broad currents of thought. Some scholars propose that, in order to overcome the crisis, society must alter the mechanisms that generate it, and since the crisis is caused by the unwanted consequences of industrial production, these scholars argue for degrowth , a decrease in economic production and consumption levels. That is, to these scholars, slowing down industrial production and facing economic degrowth is the only way forward if the world hopes to counteract climate change. Giacomo D’Alisa, Federico Demaria, and Giorgos Kallis, eds. Degrowth: A Vocabulary for a New Era (New York: Routledge, 2014), https://doi.org/10.4324/9780203796146; Armin Grunwald, “Diverging Pathways to Overcoming the Environmental Crisis: A Critique of Eco-Modernism from a Technology Assessment Perspective,” Journal of Cleaner Production 197 (October 2018): 1854–62, https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.07.212; Stephen James Purdey, Economic Growth, the Environment and International Relations: The Growth Paradigm , Routledge Advances in International Political Economy 17 (London & New York: Routledge, 2010). Degrowth? Is It Time to Live Better with Less? Advocates of degrowth say it is time to embrace a model that prioritizes social and ecological well-being over accumulation and consumption. Another group of scholars claims that the mechanisms that generate the crisis may be altered through sustainable development . These scholars argue that it is possible to combine economic growth and environmental quality as long as the production process is improved through innovation, technology development, and regulatory intervention. The UN, the EU, and many governments support this argument. The prevalent idea is that as countries increase production efficiency through the development of green technology, global society may overcome the environmental crisis. Antonio Guterrez, “Secretary-General’s Remarks on Climate Change [as Delivered],” United Nations, September 10, 2018, https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2018-09-10/secretary-generals-remarks-climate-change-delivered; Michael E. Porter, “America’s Green Strategy,” Scientific American 264, no. 4 (April 1991): 168; Michael E. Porter and Claas van der Linde, “Toward a New Conception of the Environment-Competitiveness Relationship,” Journal of Economic Perspectives 9, no. 4 (Fall 1995): 97–118, https://doi.org/10.1257/jep.9.4.97; David Vogel, “Trading Up and Governing Across: Transnational Governance and Environmental Protection,” Journal of European Public Policy 4, no. 4 (December 1, 1997): 556–71, https://doi.org/10.1080/135017697344064; David Vogel, Trading Up: Consumer and Environmental Regulation in a Global Economy (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1997). For a long time, the unwanted consequences of industrial production have been largely neglected. This is due in part to skepticism about climate change, Peter J. Jacques and Claire Connolly Knox, “Hurricanes and Hegemony: A Qualitative Analysis of Micro-Level Climate Change Denial Discourses,” Environmental Politics 25, no. 5 (2016): 831–52, https://doi.org/10.1080/09644016.2016.1189233; Stephan Lewandowsky, Naomi Oreskes, James S. Risbey, Ben R. Newell, and Michael Smithson, “Seepage: Climate Change Denial and Its Effect on the Scientific Community,” Global Environmental Change 33 (July 2015): 1–13, https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2015.02.013; Brigitte Smith, “Ethics of Du Pont’s CFC Strategy 1975–1995,” Journal of Business Ethics 17, no. 5 (April 1, 1998): 557–68. but mostly to the costs associated with addressing them. In economic terms, the level of industrial output in a market is determined by supply and demand . Factories produce goods to meet the needs and wants of consumers. Traditionally, factories have incorporated the private costs of production into their prices. These costs include, for example, raw materials, labor, rent, utilities, and depreciation. However, these factories have not typically included the social costs of production into their prices. The social costs of production include costs related to social and environmental requirements, such as occupational injuries; deforestation; air, water, and land pollution; acid rain; and GHG emissions. Because environmental costs have not been incorporated into the price of goods, they have been split across many individuals. Commonly, it is not consumers who bear the burden of a product’s highest environmental costs. For example, the Texas Gulf Coast is home to six oil refineries. Oil refined at these plants fuels the vehicles of millions of consumers across America. In addition to refining oil, these refineries are the country’s largest polluters of benzene, a chemical compound known to cause various forms of cancer. Individuals who live in the vicinity of these plants and breathe the benzene-polluted air pay some high costs. They are more likely to develop forms of cancer associated with exposure to benzene than individuals that live further away from the plants. Christopher Collins, “Six Texas Oil Refineries Are Among the Nation’s Worst Benzene Polluters, Data Shows,” The Texas Observer , February 6, 2020, 2, https://www.texasobserver.org/benzene-oil-refineries-texas-coast/. So, the individuals who live near these refineries pay the highest environmental costs, while the benefits of cheap gas are spread among millions of American consumers. If the environmental costs of production were included in the price of gas, it would be much more expensive. When only the private costs of production are added to a good’s price, the market reaches one price; however, the inclusion of social and environmental costs shifts this price. The difference between price one, which does not consider social costs, and price two, which adds them to the final price, demonstrates the unwanted consequences of production, commonly referred to as environmental externalities. As fewer consumers are willing to pay the full price for a product, sales of the product decrease. As sales decrease, production levels also decrease. Consistently lower sales and reduced production levels tend to generate unemployment. Carvalho, “Environmental Policies.” To mitigate and adapt to the consequences of the environmental crisis, the UN has promoted Sustainable Development Goals . United Nations, The 2030 Agenda for Sustainable Development , 2015, https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/21252030%20Agenda%20for%20Sustainable%20Development%20web.pdf. The European Union (EU) has worked to develop a stringent body of environmental policies since the late 1980s, Elena V. McLean and Randall W. Stone, “The Kyoto Protocol: Two-Level Bargaining and European Integration,” International Studies Quarterly 56, no. 1 (March 2012): 99–113, https://doi.org/10.1111/j.1468-2478.2011.00706.x. and Korea and Japan have adopted similar policies. OECD, Compact City Policies: Korea: Towards Sustainable and Inclusive Growth , OECD Green Growth Studies (OECD, 2014), https://doi.org/10.1787/9789264225503-en. The United States took some relevant steps toward sustainable development during the Obama administration (2008–2016), scaled back those efforts during the Trump years Emilia Barreto Carvalho, “Do Environmental Policies Enhance Environmental Quality?: An Examination of Policy Instruments and Outcomes,” in Environmental Philosophy, Politics, and Policy , ed. John A. Duerk (Lanham: Lexington Books, 2021), 205-20. (2016–2020), and has resumed efforts to meet sustainable development goals under Biden . (2020–present). Many authors argue that poverty, inequality, and environmental crises are inescapable consequences of capitalism. The argument is that the same mechanism that produces wealth and innovation also creates poverty, inequality, and environmental crises. The generalized suffering among the poor during the Industrial Revolution prompted several political philosophers, who became known as socialists, to search for answers to solve the problems of growing poverty and inequality. Socialist thinkers proposed forms of societal organization that upset the foundations of the market economy. The process that creates affordable goods for mass consumption has undesirable consequences: it contributes to poverty and inequality and harms the environment. Some scholars propose that society must alter the mechanisms that generate the environmental crises, and since the crisis is caused by the unwanted consequences of industrial production, these scholars argue for degrowth. Another group of scholars claims that the mechanisms that generate the crisis may be altered through sustainable development. These scholars argue that it is possible to combine economic growth and environmental quality as long as the production process is improved through innovation, technology development, and regulatory intervention. Suggested Readings Blaney, David L., and Naeem Inayatullah. Savage Economics: Wealth, Poverty, and the Temporal Walls of Capitalism , RIPE Series in Global Political Economy. London & New York: Routledge, 2010. Brawley, Mark R. Turning Points: Decisions Shaping the Evolution of the International Political Economy. Peterborough, Ontario & Orchard Park, NY: Broadview Press, 1998. Lake, David A. International Political Economy: A Maturing Discipline , Vol. 1, edited by Donald A. Wittman and Barry R. Weingast. Oxford, UK: Oxford University Press, 2009. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199548477.003.0042 Levine, David P. Wealth and Freedom: An Introduction to Political Economy . Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1995. McGillivray, Fiona. Privileging Industry: The Comparative Politics of Trade and Industrial Policy . Princeton, NJ: Princeton University Press, 2004. Oatley, Thomas H. International Political Economy . 6th ed. New York & London: Routledge, 2018. degrowth a decrease in economic production and consumption levels

Social Sciences


Przedmowa Podręcznik Makroekonomia – podstawy powstał po to, by bezpłatnie udostępnić studentom materiały dydaktyczne spełniające najwyższe standardy akademickie. Jest adaptacją podręcznika Principles of Macroeconomics 3e stworzonego przez OpenStax, fundację non-profit działającą przy Rice University w Stanach Zjednoczonych. Został wydany w 2023 roku przez OpenStax Polska, fundację non-profit z siedzibą w Warszawie. O podręczniku Makroekonomia – podstawy Wierzymy, że przyszłość edukacji to swobodny i wygodny dostęp do najlepszych treści, równy dla wszystkich. Fundacja OpenStax Poland wspólnie z fundacją OpenStax realizują tę misję, tworząc wysokiej jakości podręczniki i udostępniając je studentom i wykładowcom. W ramach projektu opublikowano w języku polskim trzytomowy podręcznik Fizyka dla szkół wyższych (2018), jednotomową Psychologię (2020) oraz Mikroekonomię – podstawy . Makroekonomia – podstawy to polska adaptacja podręcznika Principles of Macroeconomics 3e wydanego przez OpenStax. Dzięki modyfikacjom wprowadzonym przez polski zespół redakcyjny jest to jeden z najbardziej aktualnych podręczników do makroekonomii na polskim rynku. Publikacja przygotowana została przez OpenStax Poland we współpracy z wykładowcami: Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Uniwersytetu Gdańskiego, Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, Uniwersytetu Łódzkiego, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Akademii Leona Koźmińskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Uniwersytetu Warszawskiego. Publikacja jest odpowiedzią na rosnące zapotrzebowanie na treści mające wysokie walory dydaktyczne, a zarazem atrakcyjne dla współczesnych studentów i dostępne online bez żadnych opłat. Podręcznik został wydany na otwartej licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe (CC BY 4.0). Gwarantuje ona całkowicie bezpłatne użytkowanie i niemal nieograniczone możliwości korzystania z publikacji: wolny dostęp, swobodne pobieranie i przekazywanie pliku PDF oraz legalne modyfikowanie kopii – zarówno tekstu, jak i ilustracji. Jeśli więc zamierzacie Państwo wykorzystać fragmenty publikacji np. do przygotowania własnych materiałów dydaktycznych, nie ma ku temu żadnych przeszkód prawnych ani technicznych. Jedynym warunkiem jest powołanie się na źródło: Makroekonomia – podstawy , OpenStax Poland, 2023, www.openstax.pl. Podręcznik jest dostępny w wersji cyfrowej (online oraz w pliku PDF) na stronie www.openstax.pl. Podziękowania W pracę nad polskim wydaniem podręcznika zaangażowanych było 13 dydaktyków akademickich, korekta oraz redaktor językowy. Składamy serdeczne podziękowania wszystkim, którzy brali udział w tworzeniu tego otwartego podręcznika. W szczególności chcielibyśmy wyróżnić współpracowników, których udział był szczególnie znaczący. Są to: dr Piotr Maszczyk, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie dr Bożena Horbaczewska, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie dr Krystian Jaworski, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie prof. dr hab. Mariusz Próchniak, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Adaptacja podręcznika została sfinansowana z grantu przekazanego przez White Star Education Foundation. Serdecznie dziękujemy. Modyfikacje względem podręcznika Principles of Macroeconomics 3e Podręcznik Makroekonomia – podstawy , podobnie jak Principles of Macroeconomics 3e , przeznaczony jest do trwających jeden semestr zajęć z podstaw makroekonomii. Treść dopasowano pod względem zakresu i układu do praktyki dydaktycznej większości uczelni prowadzących takie zajęcia. Niniejsza publikacja pomoże studentom poznać najważniejsze zagadnienia z dziedziny makroekonomii. Publikacja została dostosowana do standardów nauczania przedmiotu na polskich uczelniach. Polskie wydanie jest zaadaptowane kulturowo. Ponadto, ze względu na różnorodność terminologii z zakresu makroekonomii obowiązującej na polskich uczelniach, we współpracy z dydaktykami z wymienionych wyżej dziewięciu uczelni wprowadziliśmy synonimy terminów w sekcji Kluczowe pojęcia na końcu każdego rozdziału. Zabieg ten sprawia, że podręcznik jest uniwersalny i odnajdzie się w nim student każdej uczelni w Polsce. Dla jasności przekazu i wygody studentów w obecnym wydaniu nie zostały natomiast uwzględnione te zagadnienia z Principles of Macroeconomics 3e, które na polskich uczelniach zwyczajowo są prowadzone na kursie mikroekonomii. Te treści znajdziesz w publikacji Mikroekonomia – podstawy. Zakres materiału Zakres wiedzy prezentowanej w podręczniku Makroekonomia – podstawy został dopasowany do typowych zajęć akademickich z makroekonomii ogólnej prowadzonych przez jeden semestr. Naszym celem było zaprezentowanie makroekonomii jako dziedziny ciekawej i przystępnej, a poruszane zagadnienia staraliśmy się obrazować życiowymi przykładami. Publikacja zawiera następujące rozdziały: Rozdział 1. Wstęp do makroekonomii Rozdział 2. Wzrost gospodarczy Rozdział 3. Bezrobocie Rozdział 4. Inflacja Rozdział 5. Handel zagraniczny i przepływy kapitałowe Rozdział 6. Makroekonomiczne krzywe popytu i podaży Rozdział 7. Model keynesowski Rozdział 8. Model neoklasyczny Rozdział 9. Pieniądz i system bankowy Rozdział 10. Bank centralny i polityka monetarna Rozdział 11. Bilans płatniczy i kursy walutowe Rozdział 12. Polityka fiskalna Rozdział 13. Wpływ polityki fiskalnej na gospodarkę Rozdział 14. Ekonomia rozwoju - zróżnicowanie polityki ekonomicznej na świecie Rozdział 15. Teoria handlu międzynarodowego Rozdział 16. Globalizacja i protekcjonizm Funkcje dydaktyczne Struktura podręcznika została przygotowana w sposób mający zachęcić czytelnika do aktywnego przetwarzania wiedzy. Każdy rozdział zawiera dodatkowe informacje przedstawione w czterech typach ramek: Do przemyślenia. Krótka analiza przypadku. Przedstawione w niej odniesienia do rzeczywistych zdarzeń pozwalają pokazać praktyczne zastosowanie wiedzy prezentowanej w rozdziale. Treść analizy przypadku jest rozbita na dwa elementy: na początku i na końcu każdego rozdziału. Pierwsza część wprowadza czytelnika do omawianego zagadnienia, a druga jest podsumowaniem analizy przypadku z wykorzystaniem wiedzy przedstawionej w rozdziale. Krok po kroku. Prowadzi czytelnika krok po kroku przez kolejne etapy rozwiązywania konkretnego problemu analitycznego albo obliczeniowego. Poznaj szczegóły. Mierzy się z popularnymi wśród studentów nieporozumieniami związanymi z wprowadzanym tematem. Zazwyczaj treść ramki jest pogłębieniem zagadnień z głównego tekstu. Sięgnij po więcej. Prowadzi do źródeł zewnętrznych, takich jak popularne artykuły prasowe i materiały wideo, które mają nadać omawianemu zagadnieniu ciekawy kontekst i osadzić problem w realiach. Efektywne uczenie się i weryfikacja wiedzy Na końcu każdego rozdziału zamieszczone są zagadnienia do samodzielnej pracy. Pytania sprawdzające. Ćwiczenia mające ułatwić samodzielne sprawdzenie wiedzy i motywujące studenta do rozważań wykraczających poza zagadnienia wprowadzone w rozdziale. Rozwiązania do zadań znajdują się w osobnej sekcji na końcu książki. Sprawdź wiedzę. Nieskomplikowane pytania otwarte z wiedzy zawartej w rozdziale. Ćwicz myślenie krytyczne. Pytania koncepcyjne, w których czytelnik może sprawdzić rozumienie zagadnienia, stosując pozyskaną wiedzę w różnych kontekstach. Wymagają pogłębionej analizy, mają sprowokować do nieszablonowych rozważań. Problemy. Zadania dodatkowo sprawdzające wiedzę i umiejętności analityczne i obliczeniowe dotyczące wprowadzanych w rozdziale zagadnień. Zasoby dla studentów i wykładowców Na stronie OpenStax.org można znaleźć materiały dodatkowe w języku angielskim, przeznaczone zarówno dla studentów, jak i wykładowców — między innymi przewodniki użytkownika, slajdy dla prowadzących zajęcia i studentów. Aby uzyskać dostęp do materiałów dla wykładowców, należy posiadać zweryfikowane konto wykładowcy, o które można poprosić przy logowaniu na OpenStax.org. Zasoby te są dopasowane do podręcznika Principles of Macroeconomics 3e . Format Podręcznik jest dostępny za darmo online oraz w dokumencie PDF za pośrednictwem strony OpenStax.pl. Zgłaszanie błędów Wszystkie podręczniki OpenStax Poland przechodzą rygorystyczny proces recenzji. Mimo to niektóre błędy mogły zostać przeoczone, co zdarza się w każdej profesjonalnej publikacji. Nasze książki są cyfrowe, dlatego możemy je uaktualniać, gdy zachodzi taka potrzeba. By zaproponować poprawkę, prosimy skorzystać z odnośnika na stronach podręcznika na OpenStax.pl oraz OpenStax.org. Zgłoszone poprawki są analizowane przez ekspertów i wprowadzane do publikacji przez zespół redakcyjny. Twórcy podręcznika Autorzy David Shapiro, Pennsylvania State University , profesor emerytowany na Wydziale Ekonomii, Demografii oraz Studiów nad Tematyką Kobiecości, Gender i Seksualności na University of Michigan . Obronił licencjat z Nauk politycznych i ekonomicznych na University of Michigan oraz dyplom i doktorat Nauk Ekonomicznych na Princeton University. Karierę akademicką rozpoczął w 1971 r. na Ohio State University , gdzie zajmował się badaniami kobiet i młodzieży na rynku pracy w USA. W latach 1978–1979 jako stypendysta Fulbrighta na Uniwersytecie w Kinszasie w Demokratycznej Republice Konga prowadził badania nad edukacją, zatrudnieniem i zachowaniami reprodukcyjnymi kobiet w Kinszasie, a później poszerzył zakres badań na cały region subsaharyjski. Shapiro zdobył najwyższe nagrody dla dydaktyków zarówno w Ohio State jak i Penn State . Daniel MacDonald, California State University, San Bernardino , jest profesorem i kierownikiem Wydziału Ekonomii na California State University w San Bernardino. W 2013 r. obronił doktorat na University of Massachusetts Amherst . MacDonald prowadzi badania w dziedzinie ekonomii pracy, polityki publicznej (mieszkalnictwa) i historii doradztwa ekonomicznego w USA. Jest także autorem tygodnika Inland Empire Economic Update . Steven A. Greenlaw, University of Mary Washington Steven Greenlaw wykłada podstawy ekonomii od ponad 30 lat. w 1999 r. działalność dydaktyczna Greenlawa została wyróżniona przez jego macierzystą uczelnię nagrodą Grelleta C. Simpsona za Doskonałość w Nauczaniu Akademickim . Jest autorem Doing Economics: A Guide to Doing and Understanding Economic Research (Jak robić ekonomię: przewodnik po prowadzeniu badań) oraz artykułów o dydaktyce ekonomii m.in. w Journal of Economic Education , International Review of Economic Education . Greenlaw napisał także moduł Quantitative Writing for Starting Point: Teaching and Learning Economics opublikowany w portalu poświęconym najlepszym praktykom nauczania ekonomii. Mieszka w Alexandrii w stanie Wirginia w USA, razem z żoną Kathy mają troje dzieci. Redakcja naukowa polskiego wydania: dr Piotr Maszczyk, prodziekan Studium Magisterskiego Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie oraz kierownik Zakładu Makroekonomii i Ekonomii Sektora Publicznego w Kolegium Gospodarki Światowej. Autor i współautor blisko 50 artykułów i opracowań naukowych z obszarów teorii ekonomii, ekonomii instytucjonalnej i transformacji ustrojowej w Europie Środkowej i Wschodniej, a także licznych ekspertyz. Posiada ponaddwudziestoletnie doświadczenie dydaktyczne na studiach licencjackich, magisterskich, doktorskich i podyplomowych, potwierdzone licznymi nagrodami przyznanymi zarówno przez JM Rektora SGH, jak i samych studentów, o czym świadczy dwukrotne wyróżnienie studencką nagrodą Inspiracja Roku. Maszczyk jest także laureatem Nagrody Ministra Nauki i Edukacji. Pracował także w Ministerstwie Finansów i Ministerstwie Rozwoju Regionalnego w randze radcy ministra. Jest stałym komentatorem ekonomicznym radia Tok FM i RdC. Tłumaczenia: dr Bożena Horbaczewska, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie (rozdziały: Wzrost gospodarczy, Bezrobocie, Inflacja, Handel zagraniczny i przepływy kapitałowe, Pieniądz i system bankowy, Bank centralny i polityka monetarna, Dodatek Model dochodowo-wydatkowy); dr Krystian Jaworski, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie (rozdziały: Ekonomia rozwoju - zróżnicowanie polityki ekonomicznej na świecie, Teoria handlu międzynarodowego, Globalizacja i protekcjonizm; prof. dr hab. Mariusz Próchniak, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie (rozdziały: Wstęp do makroekonomii, Makroekonomiczne krzywe popytu i podaży, Model keynesowski, Model neoklasyczny, Bilans płatniczy i kursy walutowe, Polityka fiskalna, Wpływ polityki fiskalnej na gospodarkę, Dodatek Matematyka zastosowana w tym podręczniku). Recenzje naukowe polskiego wydania: dr hab. Rafał Wisła, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego, prof. dr hab. Krzysztof Malaga, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, dr hab. Dominika Bochańczyk-Kupka, prof. Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, dr Magdalena Stawicka, Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, dr hab. Wojciech Bizon, prof. Uniwersytetu Gdańskiego, dr hab. Piotr Krajewski, prof. Uniwersytetu Łódzkiego, dr hab. Jacek Tomkiewicz, prof. Akademii Leona Koźmińskiego, dr hab. Bartosz Jóźwik, prof. Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, dr hab. Jan Hagemejer, prof. Uniwersytetu Warszawskiego. Redakcja językowa: Sławomir Borkowski Korekta językowa: Marta Jakubowska, Słowa na warsztat agencja językowa Okładka i ilustracje: M. Sztuka Wsparcie redakcji: M. Sztuka Zespół redakcyjny Principles of Macroeconomics 3e Prowadzenie redakcji: Thomas Sigel Współautorstwo: Eric Dodge, Hanover College; Cynthia Gamez, University of Texas at El Paso; Andres Jauregui, Columbus State University; Diane Keenan, Cerritos College; Dan MacDonald, California State University, San Bernardino; Amyaz Moledina, The College of Wooster; Craig Richardson, Winston-Salem State University; Ralph Sonenshine, American University Recenzje naukowe: Bryan Aguiar, Northwest Arkansas Community College; Basil Al Hashimi, Mesa Community College; Jennifer Ball, Washburn University; Emil Berendt, Mount St. Mary's University; Zena Buser, Adams State University; Douglas Campbell, The University of Memphis; Sanjukta Chaudhuri, University of Wisconsin-Eau; Claire Xueyu Cheng, Alabama State University; Robert Cunningham, Alma College; Rosa Lea Danielson, College of DuPage; Steven Deloach, Elon University; Debbie Evercloud, University of Colorado Denver; Sal Figueras, Hudson County Community College; Reza Ghorashi, Stockton University; Robert Gillette, University of Kentucky; George Jones, University of Wisconsin-Rock County; Charles Kroncke, College of Mount St. Joseph; Teresa Laughlin, Palomar Community College; Carlos Liard-Muriente, Central Connecticut State University; Heather Luea, Kansas State University; Charles Meyrick, Housatonic Community College; William Mosher, Nashua Community College; Michael Netta, Hudson County Community College; Nick Noble, Miami University; Joe Nowakowski, Muskingum University; Shawn Osell, University of Wisconsin, Superior; Mark Owens, Middle Tennessee State University; Sonia Pereira, Barnard College; Brian Peterson, Central College; Jennifer Platania, Elon University; Robert Rycroft, University of Mary Washington; Adrienne Sachse, Florida State College at Jacksonville; Hans Schumann, Texas A&M University; Gina Shamshak, Goucher College; Chris Warburton, John Jay College of Criminal Justice, CUNY; Mark Witte, Northwestern University.

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Wielki Kryzys Czasami łatwo jest ocenić kondycję gospodarki – na przykład wtedy, gdy wielu ludziom trudności sprawia najzwyklejsze związanie końca z końcem. To zdjęcie przedstawia Amerykanów stojących w kolejce po zapomogi wypłacane przez władze w czasie Wielkiego Kryzysu (1929–1933). Natomiast gdy jednym wiedzie się coraz lepiej, a sytuacja innych wciąż się pogarsza, określenie faktycznego stanu gospodarki jest trudniejsze. (Źródło: modyfikacja pracy z Biblioteki Kongresu/Wikimedia Commons). Jaka jest kondycja gospodarki? Jak możemy ją ocenić? Lata 90. XX w. w USA były okresem boomu gospodarczego. Podobnie w Polsce czas niezwykle korzystnej koniunktury przypadł na lata 1994–2000. Dla odmiany na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI w., a dokładniej w latach 2007–2014, kondycja zarówno gospodarki amerykańskiej, jak i polskiej nie zachwycała. Co sprawia, że gospodarka rośnie albo się kurczy? Jakie czynniki decydują o tempie tych zmian? Dlaczego przedsiębiorstwa upadają, mimo że podejmują racjonalne decyzje biznesowe? Dlaczego pracownicy tracą pracę nawet jeśli ciężko i wydajnie pracują? Czy okresy złej koniunktury to dowód na zawodność systemu rynkowego? A może na niesprawność państwa? Przywołane wyżej pytania wchodzą w zakres rozważań makroekonomii. W niniejszym rozdziale spróbujemy udzielić na nie przynajmniej wstępnej odpowiedzi. Zapewne nie wszystkie kwestie uda się wyczerpująco objaśnić, ale zaczniemy od podstaw, czyli tego, jak należy rozumieć kondycję gospodarki i jak możemy ją mierzyć. Makroekonomia jako nauka i sposób opisu gospodarki, w odróżnieniu od mikroekonomii, analizuje łącznie wszystkie transakcje kupna i sprzedaży w danej gospodarce krajowej, niezależnie od tego, co jest produkowane oraz kto zajmuje się wytwarzaniem i zakupami dóbr czy usług. Innymi słowy, makroekonomia obejmuje swoim zainteresowaniem wszystkie akty wymiany dokonywane na każdym rynku funkcjonującym w danej gospodarce. Nie rozdziela ich jednak, analizując wszystkie rynki łącznie. Ale czy tak gigantyczną liczbę transakcji da się w ogóle badać? Próby zmierzenia się z tym problemem zostały podjęte już podczas Wielkiego Kryzysu, ponad 90 lat temu. Prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin D. Roosevelt i jego doradcy ekonomiczni oczywiście zdawali sobie sprawę z tego, że ówczesna sytuacja gospodarcza w USA była zła. Ale czy mogli dokładnie zmierzyć ów stan i tym samym określić, jak bardzo zła? Ekonomista Simon Kuznets, który później otrzymał Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych (w 1971 r.), opracował narzędzie (produkt krajowy brutto – PKB), które pozwoliło zmierzyć łączną wartość wytworzonej i sprzedanej produkcji w amerykańskiej gospodarce. W tym rozdziale poznasz sposób obliczania PKB i możliwości wykorzystania tego agregatu oraz dowiesz się, dlaczego jest on kluczową kategorią makroekonomiczną. Wprowadzenie do rozdziału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Jak oszacować rozmiary gospodarki za pomocą produktu krajowego brutto (PKB) W jaki sposób przekształcić zmienne nominalne na zmienne realne Jak wyznaczyć ścieżkę zmian realnego PKB w czasie W jaki sposób poprawnie porównywać kraje pod względem poziomu PKB Jakie są wady i zalety PKB jako miernika poziomu społecznego dobrobytu Makroekonomia zajmuje się gospodarką jako całością (pomija preferencje jednostek i to, co się dzieje na konkretnych rynkach oraz w przedsiębiorstwach), jak również zależnościami między gospodarkami różnych krajów. Jakie są przyczyny spadku poziomu PKB (recesji) lub gwałtownego spowolnienia tempa wzrostu tego wskaźnika? Dlaczego bezrobocie utrzymuje się na wysokim poziomie nawet po zakończeniu okresu niekorzystnej koniunktury? Dlaczego niektóre kraje rozwijają się (ich PKB rośnie) szybciej niż inne? Dlaczego w jednych państwach poziom życia jest wyższy niż w innych? Na wszystkie te pytania próbuje odpowiedzieć makroekonomia. Aby tego dokonać, agreguje aktywność gospodarczą wszystkich gospodarstw domowych i przedsiębiorstw na wszystkich rynkach, ustalając wielkości łącznego popytu i łącznej podaży w gospodarce. Konsekwencje takich obliczeń są bardzo ciekawe. Niejednokrotnie zdarza się bowiem, że wyniki na poziomie makroekonomicznym nie są prostą sumą wyników na poziomie mikroekonomicznym. To, co z mikroekonomicznego punktu widzenia wydaje się rozsądne, na poziomie makroekonomicznym może mieć nieoczekiwane lub kontrproduktywne skutki. Wyobraź sobie, że jesteś uczestnikiem spektaklu z dużą liczbą widzów, np. koncertu lub meczu. W pewnym momencie kilka osób postanawia wstać, by mieć lepszy widok na to, co dzieje się na scenie lub na boisku. W ten sposób zasłaniają jednak widok innym widzom, którzy – aby cokolwiek zobaczyć – też muszą wstać. W końcu prawie wszyscy podnoszą się ze swoich miejsc, w wyniku czego nikt nie ma widoku wyraźnie lepszego niż poprzednio. Racjonalna w sumie decyzja niektórych osób (czyli na poziomie mikro) ostatecznie nic nie zmieniła w sytuacji całej zbiorowości (na poziomie makro). Przytoczony przykład nie dotyczy oczywiście obszaru zainteresowania makroekonomii, ale dobrze ilustruje relację pomiędzy ekonomicznymi decyzjami jednostek i ich konsekwencjami dla całego społeczeństwa. Makroekonomia obejmuje dość obszerny zakres problemów. Jak sobie z nim poradzimy? pokazuje nasze podejście do kwestii pozostających w obszarze zainteresowania makroekonomii. Będziemy je analizować z trzech różnych perspektyw: Jakie są cele gospodarowania? Jakie modele mogą zastosować ekonomiści do analizy całej gospodarki? Jakie narzędzia z zakresu polityki gospodarczej może wykorzystać państwo, aby wpływać na procesy gospodarowania? Cele gospodarowania, modele makroekonomiczne i polityka państwa W zielonej ramce pokazane są najważniejsze cele gospodarowania. Ramka niebieska przedstawia wybrane modele stosowane przez ekonomistów do analiz makroekonomicznych (np. w zakresie inflacji lub tempa i kierunku zmian PKB). W żółtej ramce z kolei przedstawione są dwa przykłady polityk gospodarczych państwa. Cele gospodarowania Myśląc o ogólnej kondycji gospodarki, warto wziąć pod uwagę trzy podstawowe cele gospodarowania: wzrost gospodarczy, niskie bezrobocie i niską inflację. Wzrost gospodarczy wpływa na poprawę poziomu życia w danym kraju. Ekonomiści mierzą wzrost gospodarczy jako procentową zmianę realnego (skorygowanego o inflację) produktu krajowego brutto w danym okresie. W krajach rozwiniętych tempo wzrostu gospodarczego przekraczające 3% rocznie jest uważane za absolutnie zadowalające, jakkolwiek w Polsce, która próbuje dogonić najbogatsze kraje globu pod względem standardu życia, satysfakcję budzi dopiero dynamika wzrostu PKB na poziomie 4,5–5,0%. Bezrobocie mierzone jest relacją osób pozostających bez pracy w stosunku do całej siły roboczej, czyli stopą bezrobocia (pojęcia te zostaną dokładnie objaśnione w kolejnych rozdziałach podręcznika). Kiedy ludzie nie pracują, gospodarka marnuje cenne zasoby, co prowadzi do produkcji dóbr i usług mniejszej od możliwej. Bezrobocie to jednak coś więcej niż tylko statystyka rynku pracy – od poziomu bezrobocia zależą dochody mieszkańców. Chociaż bezrobocie w gospodarkach rynkowych prawdopodobnie nigdy całkowicie nie zniknie, ekonomiści uważają stopę bezrobocia na poziomie niższym od 5% za bardzo dobry wynik. Inflacja to wzrost ogólnego poziomu cen w gospodarce. Jest ona zwykle mierzona wskaźnikiem wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych ( CPI ) (ang. consumer price index ). Jeśli ceny żywności, mieszkań i usług rosną znacznie szybciej niż płace, ludzie są niezadowoleni, bo wówczas ich poziom życia spada. Niska inflacja – w granicach 2,0–2,5% rocznie – stanowi dla gospodarki bezpieczne zjawisko. Modele makroekonomiczne Jak zapewne wiesz z zajęć poświęconych mikroekonomii, głównymi narzędziami stosowanymi przez ekonomistów są teorie i modele (by dowiedzieć się więcej, sięgnij do podręcznika „Mikroekonomia - Podstawy” . W mikroekonomii wykorzystywaliśmy model popytu i podaży. W makroekonomii posługujemy się modelem popytu globalnego ( AD ) ( popytu zagregowanego ), ( aggregate demand ) i podaży globalnej ( AS ) ( podaży zagregowanej ), ( aggregate supply ). Niniejsza książka przedstawia dwa podstawowe nurty w makroekonomii: szkołę neoklasyczną i szkołę keynesowską. Każda z nich ma własną wersję modelu AD–AS. Znając oba podejścia, łatwo zrozumiesz, jak zachowuje się gospodarka w skali makro. Polityka państwa Państwo może wpływać na gospodarkę m.in. za pomocą polityki pieniężnej lub fiskalnej. Polityka pieniężna polega na sterowaniu podażą pieniądza i stopami procentowymi. Polityka fiskalna obejmuje zmiany w wydatkach państwa i podatkach. Każdy z elementów uwzględnionych na będzie przedmiotem szczegółowych rozważań w następnych rozdziałach. Podczas tej lektury zapewne odkryjesz, że odbierając informacje przekazywane przez media, prawie codziennie stykasz się z zagadnieniami makroekonomicznymi.

Social Sciences


PKB, czyli jak mierzyć kondycję gospodarki? Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zidentyfikować składowe PKB zarówno od strony popytowej, jak i podażowej Zrozumieć, w jaki sposób ekonomiści obliczają wartość PKB Porównać i obliczyć PKB, eksport netto i produkt narodowy netto (PNN) Makroekonomia jest w dużej mierze nauką empiryczną, więc pierwszym krokiem do jej zrozumienia jest poznanie sposobu szacowania rozmiarów gospodarki. Jakie są zatem rozmiary polskiej gospodarki? Ekonomiści zwykle mierzą jej wielkość na podstawie produktu krajowego brutto ( PKB ) (ang. gross domestic product (GDP) ). Jest to wartość wszystkich finalnych dóbr i usług (czyli takich, które nie będą już w żaden sposób przekształcane – dobrem finalnym jest np. chleb zjadany przez ciebie na śniadanie, twoje auto, które wykorzystujesz do okazjonalnego odpłatnego podwożenia kolegów, jak i obrabiarka kupiona przez przedsiębiorcę) wyprodukowanych w danym kraju w danym roku (lub innym okresie, np. kwartale). Obliczając PKB, uwzględniamy produkcję milionów różnych dóbr i usług – pralek i lodówek, samochodów, komputerów, stali, jabłek i kapusty, zrealizowanych kursów językowych i wizyt w kinie oraz wszystkich innych dóbr i usług w danym kraju w bieżącym roku. Poprzez proste zsumowanie uzyskujemy łączną wartość dóbr i usług finalnych wyrażoną w jednostkach pieniężnych (złotych w Polsce i dolarach w USA). Czynność ta nie jest taka trudna: wystarczy wziąć liczbę wszystkich finalnych dóbr i usług wyprodukowanych w gospodarce, pomnożyć przez cenę sprzedaży każdego produktu i zsumować całość. W 2021 r. zgodnie z szacunkami GUS PKB Polski wyniósł ponad 2,62 bln zł (w cenach rynkowych 2021 r.), co w przeliczeniu z zastosowaniem parytetu siły nabywczej, o którym będzie mowa w dalszej części podręcznika, oznacza ok. 1,44 bln dol. Dla porównania, w tym samym okresie gospodarka amerykańska, największa na świecie, wytworzyła dobra i usługi o wartości ok. 23 bln dol. Uczestnikiem każdej transakcji rynkowej wliczanej do PKB musi być zarówno nabywca, jak i sprzedawca. A zatem PKB możemy obliczyć albo jako całkowitą wartość dóbr i usług kupowanych przez nabywców (tj. sumę składników popytu globalnego), albo jako całkowitą wartość dóbr i usług wyprodukowanych w danym kraju (tj. sumę wartości produkcji krajowej). Jest też trzeci sposób liczenia PKB, który wyjaśnimy później. Należy przy tym zwrócić uwagę, że – ze względu na sposób zbierania i agregacji danych przez urzędy statystyczne – sposoby te mogą dawać wyniki nieznacznie się od siebie różniące. Na przykład w roku 2021 suma składników popytu krajowego została przez GUS oszacowana na 2,59 bln zł. PKB jako suma składników popytu globalnego Kto kupuje wyprodukowane dobra i usługi? Popyt możemy podzielić na cztery główne części: spożycie w sektorze gospodarstw domowych (konsumpcja), wydatki przedsiębiorstw (akumulacja brutto, popularnie zwana inwestycjami, której największą część stanowią nakłady na środki trwałe), spożycie publiczne (czyli wydatki państwa na dobra i usługi) oraz eksport netto. (Spójrz na ). oraz wykres zamieszczony na pokazują sposób obliczania PKB metodą popytową w Polsce w 2021 r. Z kolei panel (a) przedstawia wielkość konsumpcji, akumulacji brutto i wydatków państwa na dobra i usługi (w % PKB), zaś panel (b) przedstawia wielkość eksportu i importu (w % PKB). Warto zwrócić uwagę na kilka cech charakterystycznych w zachowaniu się poszczególnych zmiennych. Rachunek tworzenia PKB od strony popytowej w Polsce w 2021 r. Popytowe składniki PKB W bln zł Odsetek PKB Spożycie w sektorze gospodarstw domowych (konsumpcja) 1,45 55,9% Akumulacja brutto (wydatki przedsiębiorstw – inwestycje) 0,56 21,7% Spożycie publiczne (wydatki państwa na dobra i usługi) 0,49 18,9% Eksport 1,52 58,5% Import –1,43 –55,0% Produkt krajowy brutto (PKB) 2,59 100% (Źródło: https://stat.gov.pl/wskazniki-makroekonomiczne). Rachunek tworzenia PKB od strony popytowej w Polsce w 2021 r. Konsumpcja stanowi ponad połowę PKB. Udziały na wykresie nie sumują się do 100% ze względu na zaokrąglenia. (Źródło: https://stat.gov.pl/wskazniki-makroekonomiczne). Co oznacza termin „akumulacja brutto”? Jak ekonomiści rozumieją termin akumulacja brutto, w języku potocznym określaną zbiorczym terminem „inwestycje”? Przy obliczaniu PKB termin „inwestycje” nie odnosi się do zakupu akcji i obligacji czy handlu aktywami finansowymi. Akumulacja brutto obejmuje z jednej strony nakłady brutto na środki trwałe (czyli zakup nowych dóbr kapitałowych w postaci nieruchomości komercyjnych, takich jak budynki, fabryki i sklepy, oraz maszyn i urządzeń), a z drugiej – przyrost zapasów. Towary wyprodukowane w danym roku muszą być uwzględnione w PKB z tego samego roku – nawet jeśli nie zostały jeszcze sprzedane. Dlatego przyrost zapasów traktujemy po prostu jako inwestycję przedsiębiorstwa we własne wyroby. Według danych GUS zaprezentowanych powyżej nakłady brutto na środki trwałe w Polsce w 2021 r. wyniosły 447,2 mld zł (czyli stanowiły ok. 17% PKB). Składniki popytu globalnego w USA (a) Konsumpcja stanowiła w USA ok. 2/3 PKB i z biegiem czasu wykazywała niewielką tendencję wzrostową. Inwestycje przedsiębiorstw oscylują wokół 15% PKB, ale ulegają większym wahaniom niż konsumpcja. Wydatki państwa na dobra i usługi stanowią nieco poniżej 20% PKB i nieznacznie spadały wraz z upływem czasu. (b) Eksport jest dodawany do całkowitego popytu na dobra i usługi, podczas gdy import jest odejmowany od całkowitego popytu. Jeśli eksport przewyższa import, tak jak w USA przez większość lat 60. i 70. XX w., występuje nadwyżka handlowa. Natomiast jeśli import przewyższa eksport, tak jak w ostatnich latach, mamy do czynienia z deficytem handlowym. (Źródło: http://bea.gov/iTable/index_nipa.cfm). Spożycie (konsumpcja) w sektorze gospodarstw domowych to największy składnik PKB, zarówno w przypadku gospodarki Polski, jak i USA. Oznacza to, że decyzje konsumentów dotyczące wydatków mają ogromny wpływ na sytuację gospodarczą. Jednocześnie wydatki konsumpcyjne są dość stabilnym składnikiem PKB, gdyż nie wykazują dużych wahań w czasie. W USA na przestrzeni ostatnich lat wzrosły tylko nieznacznie, gdyż w latach 60. i 70. XX w. wynosiły ok. 60% PKB. W Polsce relatywna wielkość spożycia w sektorze gospodarstw domowych również jest względnie stabilna. W 1995 r. parametr ten osiągał wartość ok. 59% PKB, zaś w 2021 roku ok. 55% PKB. Nakłady brutto na środki trwałe, stanowiące najważniejszą część akumulacji brutto, dotyczą przede wszystkim zakupów przez przedsiębiorstwa nieruchomości, maszyn i urządzeń. Jeśli Biedronka zbuduje nowy sklep, a firma transportowa kupi ciężarówki, wydatki te będą zaliczone właśnie do tej kategorii statystycznej. Wydatki realizowane przez przedsiębiorstwa są znacznie mniejsze niż konsumpcja. Nakłady brutto na środki trwałe (inwestycje) stanowią zwykle ok. 18% PKB, ale są bardzo ważne dla gospodarki, ponieważ oznaczają tworzenie potencjału produkcyjnego przyszłych okresów i miejsc pracy. Inwestycje podlegają większym wahaniom niż konsumpcja, ponieważ są wrażliwe na działanie wielu czynników. Nowa technologia lub nowy produkt mogą pobudzić inwestycje, z kolei pogorszenie nastrojów gospodarczych może doprowadzić do gwałtownego załamania się wydatków inwestycyjnych. Jeśli przyjrzysz się któremukolwiek z projektów infrastrukturalnych rozpoczętych w Polsce w ostatnich latach (pomyśl choćby o gazoporcie w Świnoujściu czy nowych liniach tramwajowych budowanych w Warszawie), to okaże się, że wydatki państwa są dla gospodarki bardzo ważne. Spożycie publiczne w Polsce kształtuje się zwykle na poziomie ok. 20% PKB i obejmuje wydatki tak na szczeblu krajowym, jak i samorządowym. W obliczeniach popytu globalnego uwzględnia się tylko wydatki państwa dotyczące zakupów dóbr i usług wytwarzanych w gospodarce. Przykładem jest zarówno zakup karabinków Grot dla polskiej armii, budowa nowej autostrady (wydatki na poziomie krajowym), jak i remont szkoły podstawowej w małej gminie (wydatek administracji lokalnej). Znaczna część wydatków realizowanych przez władze różnych szczebli dotyczy płatności transferowych, takich jak zasiłki dla bezrobotnych, świadczenia wychowawcze na dzieci i na fundusz ubezpieczeń społecznych. Tego typu wydatków nie uwzględnia się w PKB, ponieważ państwo nie otrzymuje w zamian żadnego dobra lub usługi. Są to tylko transfery pieniędzy od jednych podatników do innych. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o niezwykle skomplikowanym przedsięwzięciu, jakim jest liczenie amerykańskiego PKB, przeczytaj poniższą . Jak statystycy obliczają PKB? W Stanach Zjednoczonych ekonomiści z Biura Analiz Ekonomicznych (ang. Bureau of Economic Analysis (BEA) w Departamencie Handlu agregują poszczególne składowe PKB pochodzące z różnych źródeł. Raz na pięć lat, tj. w drugim i siódmym roku każdej dekady, Biuro Spisu Ludności (Bureau of the Census) przeprowadza szczegółowy spis przedsiębiorstw w całych Stanach Zjednoczonych. W międzyczasie prowadzone są comiesięczne badania sprzedaży detalicznej. Następnie wartości te są korygowane o dane dotyczące handlu zagranicznego, aby uwzględnić eksport towarów wyprodukowanych w Stanach Zjednoczonych i sprzedanych za granicę oraz import towarów, które zostały wytworzone za granicą i kupione przez amerykańskie podmioty. Raz na dziesięć lat Biuro Spisu Ludności dokonuje kompleksowego badania sytuacji finansowej i mieszkaniowej gospodarstw domowych. Po odpowiednim zagregowaniu źródła te stanowią podstawę do oszacowania wielkości konsumpcji w gospodarce amerykańskiej. W celu obliczenia wielkości inwestycji Biuro Spisu Ludności przeprowadza miesięczne badania budownictwa i roczne analizy wydatków na zakupy kapitału rzeczowego. Dane o wydatkach rządu federalnego dostarczane są przez amerykański Departament Skarbu. Informacje na temat wydatków na poziomie stanowym i lokalnym pochodzą z corocznych sprawozdań administracji tych szczebli. Ponieważ na wszystkich poziomach administracji duża część wydatków jest związana z zatrudnieniem pracowników do świadczenia usług publicznych, dane dotyczące takich wydatków można również zebrać za pośrednictwem list płac gromadzonych przez władze stanowe i fundusz ubezpieczeń społecznych. W odniesieniu do handlu zagranicznego Biuro Spisu Ludności sporządza miesięczną ewidencję wszystkich transakcji importowych i eksportowych. Dodatkowe badania dotyczą kosztów transportu i podróży oraz korekt obejmujących usługi finansowe świadczone w Stanach Zjednoczonych dla klientów zagranicznych. W szacunkach PKB uwzględnia się także wiele innych źródeł. Informacje dotyczące produkcji i zużycia energii pochodzą z Departamentu Transportu i Departamentu Energii. Agencja Badań i Jakości Ochrony Zdrowia gromadzi informacje na temat opieki zdrowotnej. Dzięki badaniom prowadzonym wśród właścicieli nieruchomości uzyskiwane są dane pokazujące dochody z najmu. Departament Rolnictwa gromadzi statystyki na temat rolnictwa. Wszystkie te szczątkowe informacje mają różną formę i dotyczą różnego okresu. Biuro Analiz Ekonomicznych agreguje te dane w celu uzyskania szacunków PKB w każdym kwartale (tj. co trzy miesiące). W kolejnym kroku Biuro Analiz Ekonomicznych przelicza statystyki kwartalne na ujęcie roczne. W miarę pojawiania się nowych informacji szacunki są aktualizowane i korygowane. Biuro Analiz Ekonomicznych publikuje prognozę wartości PKB za każdy zakończony kwartał w kolejnym miesiącu po jego zakończeniu. „Wstępne szacunki” pojawiają się miesiąc później. W kolejnym miesiącu publikowane są „ostateczne szacunki”, ale i one nie odzwierciedlają jeszcze ostatecznej wartości PKB. W lipcu każdego roku Biuro Analiz Ekonomicznych podaje zaktualizowane dane odnoszące się do poziomu PKB w poprzedni roku kalendarzowym. Następnie, raz na pięć lat, po przetworzeniu wszystkich wyników ostatniego szczegółowego pięcioletniego spisu przedsiębiorstw, Biuro Analiz Ekonomicznych koryguje wszystkie wcześniejsze szacunki PKB zgodnie z najnowszymi metodami i danymi, począwszy od 1929 r. Myśląc o stronie popytowej PKB w warunkach silnie zglobalizowanej gospodarki światowej, nie można zapomnieć o uwzględnieniu wydatków na eksport, czyli towarów wytworzonych w kraju i sprzedanych za granicę. Analogicznie od wartości popytu musimy odjąć wydatki na import – towary produkowane za granicą i kupowane przez mieszkańców danego kraju. Eksport netto, będący częścią PKB, jest równy wartości eksportu (X) pomniejszonego o wartość importu (Z), tj. (X – Z). Różnicę między eksportem a importem nazywamy saldem bilansu handlowego lub eksportem netto (ang. trade balance ). Jeśli eksport danego kraju jest większy niż import, występuje nadwyżka handlowa lub dodatnia wartość eksportu netto (ang. trade surplus ). W Stanach Zjednoczonych eksport przewyższał import w latach 60. i 70. XX w., jak pokazuje część (b) . Natomiast w Polsce zgodnie z danymi publikowanymi przez GUS z systematyczną nadwyżką handlową mamy do czynienia od 2013 r. Począwszy od wczesnych lat 80. XX w., amerykański import zazwyczaj przewyższał eksport, dlatego Stany Zjednoczone w tym okresie notowały zwykle deficyt handlowy lub inaczej mówiąc, ujemną wartość eksportu netto (ang. trade deficit ). Deficyt handlowy USA wzrósł dość mocno pod koniec lat 90. XX w. i w połowie pierwszej dekady XXI w. W Polsce deficyt handlowy występował nieustannie w latach 1996–2012. Część (b) pokazuje, że w USA zarówno import, jak i eksport znacznie wzrosły w ostatnich dziesięcioleciach, z krótkim okresem spadku podczas globalnego kryzysu finansowego, tj. w latach 2008–2009. Jak zauważyliśmy wcześniej, jeśli eksport i import są równe, handel zagraniczny nie ma wpływu na całkowitą wartość PKB. Jednak nawet gdy eksport i import są zbilansowane, handel zagraniczny może nadal mieć potężny wpływ na poszczególne branże i zatrudnionych w nich pracowników, powodując, że siła robocza i inwestycje w kapitał rzeczowy będą kierowane do konkretnych sektorów gospodarki. Uwzględniając cztery składniki popytu globalnego, PKB od strony popytowej możemy zapisać jako: PKB = Konsumpcja + Inwestycje + Wydatki państwa na dobra i usługi + Eksport netto PKB = C + I + G + (X – Z) Znajomość metod obliczania PKB jest kluczowa dla analizy powiązań zmiennych makroekonomicznych i do zrozumienia narzędzi polityki gospodarczej państwa. W powyższym wzorze C oznacza konsumpcję, I – inwestycje, G – wydatki państwa na dobra i usługi, X – eksport, Z – import. PKB jako suma wartości produkcji krajowej Wszystko, co kupujemy, trzeba najpierw wyprodukować. przedstawia wielkość produkcji danego kraju w podziale na pięć kategorii towarowych stosowanych w rachunkach statystycznych USA: dobra trwałego użytku (ang. durable goods ), dobra nietrwałe (ang. nondurable goods ), usługi (ang. services ), budowle (ang. structures ) i zmianę stanu zapasów (ang. inventories ). Tym razem nie zaprezentujemy danych dla Polski, ponieważ stosowany w naszym kraju sposób ich dezagregowania po stronie podażowej nie da się łatwo przełożyć na sposób amerykański. W Polsce dane dotyczące struktury produkcji prezentowane są w układzie Polskiej Klasyfikacji Działalności – PKD 2007 w podziale na takie kategorie, jak m.in.: „rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo”, „przemysł”, „budownictwo”, „działalność finansowa i ubezpieczeniowa”. Zanim poznamy szczegółowo kategorie wykorzystywane w Stanach Zjednoczonych, zauważmy, że całkowity PKB liczony jako suma wartości produkcji krajowej na mocy definicji jest dokładnie równy PKB mierzonemu jako suma składników popytu globalnego. przedstawia wizualizację danych zawartych w . Rachunek tworzenia PKB od strony produktowej w USA w 2020 r. Kategorie produktów W bln dol. Odsetek PKB Dobra trwałego użytku 3,5 16,7% Dobra nietrwałe 2,8 13,4% Usługi 12,7 60,8% Budynki i budowle 1,9 9,1% Zmiana stanu zapasów 0,0 0,0% Produkt krajowy brutto (PKB) 20,9 100% (Źródło: http://bea.gov/iTable/index_nipa.cfm). Rachunek tworzenia PKB od strony produktowej w USA w 2020 r. Usługi stanowiły w 2020 r. ponad 60% PKB Stanów Zjednoczonych. Ponieważ w każdej transakcji rynkowej uczestniczy zarówno nabywca, jak i sprzedawca, PKB musi być taki sam niezależnie od tego, czy mierzony jest od strony popytowej, czy od strony produktowej (podażowej). pokazuje szeregi czasowe względnej (odniesionej do PKB) wartości różnych kategorii produktów w USA, począwszy od 1950 r. Kategorie produktów w USA Usługi były w 2020 r. największą kategorią towarową po podażowej stronie PKB, stanowiąc prawie 61% tego agregatu, w porównaniu z 38% na początku lat 50. XX w. Dobra trwałego użytku i dobra nietrwałe, reprezentujące produkcję przemysłu przetwórczego, sukcesywnie zmniejszały swój udział w PKB. Dobra nietrwałe stanowiły kiedyś większy odsetek PKB niż dobra trwałego użytku, ale od lat 70. XX w. udział tych pierwszych w tworzeniu PKB spadł poniżej udziału tych drugich, który w 2020 r. wynosił 13,5% (spadek z 28,5% PKB w 1950 r.). Budynki i budowle tworzą ok. 10% PKB. Na rysunku nie pokazujemy zmiany stanu zapasów, gdyż ten składnik podaży globalnej stanowi zwykle mniej niż 1% PKB. Zastanawiając się nad tym, co wytwarzane jest w ramach konkretnej gospodarki, wiele osób niebędących ekonomistami od razu myśli o dobrach trwałego użytku, takich jak samochody i lodówki, tymczasem zdecydowanie największą część PKB stanowią usługi. Co więcej, udział usług w tworzeniu PKB systematycznie wzrasta, zarówno w USA, jak i w Polsce. Prym wiodą opieka zdrowotna, edukacja oraz usługi prawne i finansowe. Minęły już dziesięciolecia od momentu, w którym produkcja dóbr trwałego użytku przestała dominować w gospodarce USA. Obecnie najczęstszym zajęciem jest praca, do której świadczenia wykorzystywane są kartka papieru, telefon lub komputer, polegająca na kontaktach i spotkaniach ze współpracownikami, klientami lub dostawcami. Produkcja dóbr trwałego użytku, np. samochodów i lodówek, stanowi mniej więcej taki sam udział w tworzeniu PKB jak produkcja dóbr nietrwałych, np. żywności i odzieży. Kategoria „budynki i budowle” obejmuje wszystkie projekty budowlane, od domów po biurowce, centra handlowe i fabryki. Z kolei „zapasy” to niewielka kategoria odnosząca się do towarów, które zostały wyprodukowane, ale jeszcze niesprzedane i nadal znajdują się w magazynach przedsiębiorstw lub na półkach sklepowych. Zapasy maleją, jeśli sytuacja gospodarcza jest lepsza od oczekiwanej, a rosną, gdy kondycja gospodarki się pogarsza. Inny sposób obliczania: PKB jako suma dochodów czynników produkcji Istnieją trzy metody obliczania PKB, czyli wielkości produkcji danego kraju. Dwie omówiliśmy już wcześniej, pozostał zatem jeszcze sposób trzeci. Jeśli przedsiębiorstwo sprzeda wyprodukowane przez siebie towary, wartość tych towarów stanowi jednocześnie przychód przedsiębiorstwa. Przychód jest przeznaczony na pokrycie kosztów funkcjonowania przedsiębiorstwa (kosztów wynagrodzeń za pracę, kosztów odsetek i dywidendy za wykorzystywane dobra kapitałowe, czynszu za posiadanie i wynajem nieruchomości), a także na zysk dla właścicieli. A zatem jeżeli zsumujemy wszystkie dochody uzyskane w ciągu roku, otrzymamy wartość PKB. Metoda dochodowa stanowi trzeci sposób obliczania PKB. Dlatego też pojęcia produktu krajowego brutto i dochodu narodowego (ang. national income ) są czasami używane zamiennie (mimo że między PKB a dochodem narodowym występują pewne różnice, o czym będzie mowa w dalszej części podrozdziału). Całkowita wartość produkcji krajowej jest równa całkowitej wartości dochodu narodowego. Problem podwójnego liczenia PKB definiujemy jako bieżącą wartość wszystkich finalnych dóbr i usług wyprodukowanych w kraju w ciągu danego okresu (np. roku). Czym są dobra i usługi finalne? Są to towary, które nie będą już dalej w żaden sposób przekształcane ani włączane jako surowiec bądź część innych dóbr. Jest to o tyle istotne, że nie ograniczając się przy obliczaniu PKB do dóbr finalnych, popełnimy błąd podwójnego liczenia (ang. double counting ), polegający na uwzględnianiu wartości niektórych produktów więcej niż raz podczas przechodzenia przez kolejne etapy procesu wytwórczego. Wyobraźmy sobie na przykład, co by się stało, gdybyśmy przy liczeniu PKB najpierw uwzględnili wartość materiałów plastycznych wykorzystywanych do produkcji opon, następnie wartość samych opon zawierających wspomniane materiały plastyczne, a w kolejnym etapie wartość nowej ciężarówki, w której zamontowano te opony. Wartość opon zostałaby wówczas wliczona do PKB dwukrotnie, zaś wartość materiałów plastycznych nawet trzykrotnie, ponieważ cena opon zawiera wartość materiału plastycznego, a cena ciężarówki uwzględnia wartość opon. Aby uniknąć błędu podwójnego liczenia, które znacznie zawyżyłoby faktyczną wielkość produkcji w gospodarce, do PKB wlicza się tylko wartość dóbr i usług finalnych (ang. final goods and services ), sprzedawanych w celach konsumpcyjnych, inwestycyjnych, na potrzeby państwa oraz zagranicy. W kalkulacji PKB nie są brane pod uwagę dobra pośrednie (ang. intermediate goods ), czyli dobra, które są wykorzystywane do produkcji innych dóbr. W powyższym przykładzie do PKB wlicza się tylko wartość ciężarówki, a wartość dóbr pośrednich (opon i materiału plastycznego) będzie po prostu ujęta w wartości dobra finalnego (ciężarówki). Definicja PKB jest prosta: jest to wartość pieniężna wszystkich dóbr i usług finalnych wytworzonych w gospodarce w ciągu roku. Jednak w prawdziwych gospodarkach (np. gospodarce Polski, której PKB przekroczył 2,5 bln zł) obliczenie PKB, wymagające ciągłej aktualizacji danych co kilka miesięcy, jest zabiegiem bardzo pracochłonnym, możliwym tylko dzięki urzędom statystycznym zatrudniającym ogromną liczbę pracowników. PKB uwzględnia PKB nie uwzględnia Konsumpcję Dóbr pośrednich Inwestycje przedsiębiorstw Płatności transferowych Wydatki państwa na dobra i usługi Dóbr używanych Eksport netto Aktywności, które nie są przedmiotem transakcji rynkowych Obliczanie PKB Zwróć uwagę na elementy, które nie są wliczane do PKB, co przedstawia . Sprzedaż towarów używanych nie jest uwzględniona w PKB, ponieważ dobra te zostały wyprodukowane we wcześniejszych latach i zostały wliczone do PKB w roku wytworzenia. Płatności transferowe, np. świadczenia socjalne od państwa dla gospodarstw domowych, również nie są brane pod uwagę w PKB, bo nie reprezentują produkcji dóbr ani usług. Podobnie produkcja niektórych towarów, np. dóbr wykorzystywanych na własny rachunek, takich jak śniadania w domu, nie jest wliczana do PKB, jako że towary te nie są sprzedawane na rynku. Natomiast zgodnie z regulacjami UE dobra i usługi sprzedawane w ramach tzw. szarej strefy (zarówno narkotyki, jak i usługi oferowane przez osoby trudniące się nierządem) są wliczane do polskiego PKB. Według różnych szacunków wartość towarów i usług wytwarzanych w szarej strefie w Polsce sięga ok. 20% oficjalnego PKB. Z kolei Friedrich Schneider oszacował, że szara strefa gospodarki USA w 2013 r. wyniosła 6,6% PKB, czyli ponad bilion dolarów. Odwiedź stronę internetową , aby dowiedzieć się więcej o rozmiarach szarej strefy. Inne sposoby pomiaru wielkości gospodarki Oprócz PKB istnieje kilka alternatywnych, ale ściśle ze sobą powiązanych mierników pozwalających obliczyć wielkość gospodarki. Jak wiemy z wcześniejszej analizy, PKB odzwierciedla zarówno całkowitą produkcję, jak i całkowite wydatki. Jest jednocześnie miernikiem całkowitego dochodu, ponieważ wszystkie towary wyprodukowane i sprzedane na rynku przynoszą dochód. Jednym z najczęściej stosowanych alternatywnych mierników jest dochód narodowy brutto ( DNB ) (ang. gross national income (GNI) ). PKB obejmuje tylko produkcję wytworzoną na terenie danego kraju. Natomiast DNB powiększony jest o przekazane do kraju dochody z tytułu własności i pracy wykonywanej za granicą, a pomniejszony o dochody podmiotów zagranicznych uzyskiwane w danym kraju i przekazywane do innych państw. Innymi słowy, DNB mierzy dochody obywateli danego kraju niezależnie od tego, gdzie produkcja się odbywa, natomiast PKB mierzy produkcję wytwarzaną w granicach geograficznych danego państwa. Zarówno w Polsce, jak i w Stanach Zjednoczonych różnica między PKB a DNB jest stosunkowo niewielka – w ostatnich latach w Polsce było to jedynie ok. 5% na korzyść PKB. W przypadku małych krajów, których znaczna część obywateli pracuje za granicą i wysyła pieniądze do ojczyzny, dodatnia różnica pomiędzy DNB i PKB może być o wiele większa. Dochód narodowy netto ( DNN ) (ang. net national income (NNI) ) obliczamy, odejmując od DNB spadek wartości środków trwałych z powodu ich wieku lub zużycia, do jakiego doszło w trakcie zdefiniowanego okresu (najczęściej roku). Spadek wartości kapitału z uwagi na zużycie i wiek nazywamy amortyzacją (ang. depreciation ). Jeśli od wartości DNN odejmiemy wartość podatków pośrednich, takich jak VAT i akcyza, otrzymamy dochód narodowy (ang. national income ). Dochód narodowy obejmuje zarówno dochody przedsiębiorstw, jak i dochody gospodarstw domowych. Nieco inną miarą jest dochód rozporządzalny, który obejmuje jedynie dochody pozostające w dyspozycji gospodarstw domowych (dochód rozporządzalny uwzględnia transfery wypłacane gospodarstwom domowym przez państwo – np. stypendia i zasiłki socjalne – a nie obejmuje podatków dochodowych i dochodów państwa z tytułu własności). Ze względów praktycznych zapamiętywanie tych definicji nie jest konieczne. Ważne jest jednak, abyśmy mieli świadomość, że te różnice istnieją, i wiedzieli, jakim miernikiem się posługujemy, żeby przypadkowo nie porównać np. PKB w jednym roku lub dla jednego kraju z PNB lub PNN w innym roku lub w innym kraju. Aby lepiej poznać sposób obliczania poszczególnych mierników dochodu narodowego, przeanalizuj . Obliczanie PKB, eksportu netto i DNN Na podstawie danych z wykonaj poniższe polecenia. Ile wynosi PKB? Ile wynosi eksport netto? Ile wynosi DNN? Wydatki państwa na dobra i usługi 120 mld dol. Amortyzacja 40 mld dol. Konsumpcja 400 mld dol. Inwestycje 60 mld dol. Eksport 100 mld dol. Import 120 mld dol. Dochody otrzymane z zagranicy 10 mld dol. Dochody przekazane za granicę 8 mld dol. Krok 1. PKB obliczamy na podstawie następującego wzoru: PKB = Konsumpcja + Inwestycje + Wydatki państwa na dobra i usługi + (Eksport – Import) = C + I + G + (X – Z) = 400 + 60 + 120 + (100 – 120) = 560 [mld dol.] Krok 2. Aby obliczyć eksport netto, odejmujemy import od eksportu. Eksport netto = X – Z = 100 – 120 = – 20 [mld dol.] Krok 3. DNN obliczamy na podstawie następującego wzoru: DNN = PKB + Dochody otrzymane z zagranicy – Dochody przekazane za granicę – Amortyzacja = 560 + 10 – 8 – 40 = 522 [mld dol.] Podsumowanie Ekonomiści zwykle wyrażają wielkość gospodarki danego kraju za pomocą produktu krajowego brutto (PKB), który mierzy wartość wszystkich dóbr i usług finalnych wyprodukowanych w danym kraju w ciągu roku. PKB otrzymujemy poprzez zsumowanie dla wszystkich wyprodukowanych towarów iloczynów liczby wyprodukowanych jednostek danego dobra lub usługi oraz ich ceny. Ponieważ w skład PKB wchodzą towary, które są zarówno kupowane, jak i sprzedawane, PKB można obliczyć jako sumę składników popytu globalnego albo jako sumę wielkości produkcji. Trzecią metodą liczenia PKB jest suma dochodów czynników produkcji. Licząc PKB od strony popytowej, uwzględniamy następujące składniki popytu globalnego: spożycie w sektorze gospodarstw domowych (konsumpcję), akumulację brutto (inwestycje), spożycie publiczne (wydatki państwa na dobra i usługi) oraz eksport pomniejszony o import. Licząc PKB jako sumę wielkości produkcji, bierzemy pod uwagę wartość różnych kategorii dóbr: dóbr trwałego użytku, dóbr nietrwałych, usług, budynków i budowli oraz zmianę stanu zapasów. Aby uniknąć podwójnego liczenia, PKB zawiera tylko dobra i usługi finalne, nie obejmuje zaś produkcji dóbr pośrednich. Pytania sprawdzające W pewnym kraju eksport wynosi 20 mld dol., wydatki państwa na dobra i usługi są równe 1000 mld dol., inwestycje przedsiębiorstw kształtują się na poziomie 50 mld dol., import wynosi 40 mld dol., a wydatki konsumpcyjne mają wartość 2000 mld dol. Ile wynosi PKB? PKB jest równy C + I + G + (X - Z). PKB = 2000 mld dol. + 50 mld dol. + 1000 mld dol. + (20 mld dol. - 40 mld dol.) = 3030 mld dol. Które z poniższych kategorii zostaną uwzględnione w PKB? Koszt pobytu w szpitalu Podwyższenie się średniej oczekiwanej długości życia Opieka nad dzieckiem świadczona przez żłobek Opieka nad dzieckiem zapewniana przez babcię Sprzedaż używanych samochodów Sprzedaż nowych samochodów Większa różnorodność serów dostępnych w supermarketach Żelazo, z którego wytwarza się stal służącą do wyprodukowania lodówki kupionej przez konsumenta Koszt pobytu w szpitalu wliczamy do PKB. Zmiana średniej oczekiwanej długości życia nie jest transakcją rynkową i nie jest składową PKB. Opłacona opieka nad dzieckiem jest częścią PKB. Jeśli babcia dostaje wynagrodzenie i zgłasza je jako dochód; jest to część PKB. W przeciwnym przypadku opieka taka nie jest wliczana do PKB. Samochód używany nie został wyprodukowany w tym roku, więc nie jest częścią PKB. Wartość nowego samochodu wliczamy do PKB. Różnorodność dostępnych towarów nie wpływa na PKB. Z punktu widzenia PKB nie ma znaczenia, czy gospodarka wytwarza jeden gatunek sera, czy też wiele jego odmian. Żelazo nie jest wliczane do PKB, ponieważ jest dobrem pośrednim. Sprawdź wiedzę Jakie są główne elementy składowe PKB liczonego według metody popytowej? Jakie są główne elementy składowe PKB liczonego jako suma wartości produkcji krajowej? Czy PKB mierzony od strony popytowej będzie większy, czy mniejszy niż PKB liczony metodą podażową? Dlaczego podczas pomiaru PKB należy unikać podwójnego liczenia? Ćwicz myślenie krytyczne Dane makroekonomiczne opisujące amerykańską gospodarkę należą do najlepszych na świecie. Biorąc pod uwagę , czy to cię dziwi, czy tylko odzwierciedla złożoność nowoczesnej gospodarki? Czego PKB nie mówi nam o gospodarce? Problemy W zeszłym roku w małym kraju obfitującym w lasy wycięto drzewa warte 200 dol. Następnie drzewa o wartości 100 dol. zamieniono w drewno o wartości 150 dol. Z drewna o wartości 100 dol. wyprodukowano meble o wartości 250 dol. Ile wynosi PKB tego kraju, zakładając, że nie produkuje się tam żadnych innych dóbr ani nie zużywa innych nakładów do produkcji drzew, drewna i mebli? Innymi słowy, jaka jest wartość dóbr finalnych wyprodukowanych przez ten kraj, uwzględniając wartość drzewa, drewna i mebli? Bibliografia U.S. Department of Commerce: Bureau of Economic Analysis. “National data: National Income and Product Accounts Tables.” http://bea.gov/iTable/iTable.cfm?ReqID=9&step=1. U.S. Department of Commerce: United States Census Bureau. “Census of Governments: 2012 Census of Governments.” http://www.census.gov/govs/cog/. United States Department of Transportation. “About DOT.” Last modified March 2, 2012. http://www.dot.gov/about. U.S. Department of Energy. “Energy.gov.” http://energy.gov/. U.S. Department of Health & Human Services. “Agency for Healthcare Research and Quality.” http://www.ahrq.gov/. United States Department of Agriculture. “USDA.” http://www.usda.gov/wps/portal/usda/usdahome. Schneider, Friedrich. Department of Economics. “Size and Development of the Shadow Economy of 31 European and 5 other OECD Countries from 2003 to 2013: A Further Decline.” Johannes Kepler University . Last modified April 5, 2013. http://www.econ.jku.at/members/Schneider/files/publications/2013/ShadEcEurope31_Jan2013.pdf. amortyzacja (ang. depreciation ) spadek wartości dóbr kapitałowych z uwagi na ich starzenie się i zużycie w trakcie procesu produkcyjnego podwójne liczenie (ang. double counting ) potencjalny błąd, którego należy unikać przy pomiarze PKB, polegający na tym, że wartość niektórych dóbr podczas ich przechodzenia przez kolejne etapy procesu wytwórczego jest liczona więcej niż raz dobro trwałego użytku (ang. durable good ) dobro o długim okresie użytkowania, np. samochód lub lodówka finalne dobro i usługa (ang. final good and service ) produkt konsumpcyjny lub inwestycyjny dla odbiorcy końcowego, który nie zostanie już w żaden sposób przetworzony ani wykorzystany jako część innego dobra; jego przeciwieństwem jest „dobro pośrednie” produkt krajowy brutto (PKB) (ang. gross domestic product (GDP) ) wartość wszystkich finalnych dóbr i usług wytworzonych w danym kraju w ciągu roku dochód narodowy brutto (DNB) (ang. gross national income (GNI) ) wartość produkcji krajowej (PKB) powiększona o dochody z tytułu własności i pracy uzyskane za granicą i przekazane do kraju, a pomniejszona o dochody z tytułu własności i pracy uzyskane w kraju i przekazane za granicę dobro pośrednie (ang. intermediate good ) dobro przetwarzane przez przedsiębiorstwa lub włączane jako składnik innych dóbr, nieprzeznaczone dla odbiorcy końcowego; jego przeciwieństwem jest „finalne dobro i usługa” dobro zaopatrzeniowe zob. dobro pośrednie zapasy (ang. inventory ) dobro, które zostało wyprodukowane, ale nie zostało jeszcze sprzedane dochód narodowy (ang. national income ) kategoria obejmująca wszystkie uzyskane dochody, w tym płace, zyski i czynsze, dochód narodowy netto (DNN) pomniejszony o wartość podatków pośrednich dochód narodowy netto (DNN) (ang. net national income (NNI) ) PNB pomniejszony o amortyzację dobro nietrwałe (ang. nondurable good ) dobro o krótkim okresie użytkowania, np. żywność lub ubranie dobro krótkotrwałego użytku zob. dobro nietrwałe usługa (ang. service ) produkt niematerialny (w przeciwieństwie do dóbr), np. rozrywka, opieka zdrowotna lub edukacja budynki i budowle (ang. structure ) nieruchomości wykorzystywane jako mieszkania, fabryki, biura, sklepy lub do innych celów związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą saldo bilansu handlowego (ang. trade balance ) różnica między eksportem a importem eksport netto zob. saldo bilansu handlowego deficyt handlowy (ang. trade deficit ) sytuacja, gdy import danego kraju przewyższa eksport, dodatnia różnica między importem a eksportem nadwyżka handlowa (ang. trade surplus ) sytuacja, gdy eksport danego kraju przewyższa import, dodatnia różnica między eksportem a importem nadwyżka bilansu handlowego zob. nadwyżka handlowa

Social Sciences


Przeliczanie wartości nominalnych na realne Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Odróżnić nominalny PKB od realnego PKB Objaśnić koncepcję deflatora PKB Obliczyć realny PKB na podstawie wartości nominalnego PKB Analizując dane ekonomiczne, należy zwrócić uwagę na pewną istotną kwestię. Przyglądając się sytuacji w gospodarce, odróżniamy mianowicie zmienne nominalne i zmienne realne, a różnicę między nimi wyznacza inflacja. Analiza danych makroekonomicznych bez uwzględniania inflacji jest niczym próba określenia odległości obiektów obserwowanych przez lornetkę bez wiedzy o tym, jak mocne są soczewki. Podobnie, jeśli nie znamy stopy inflacji, trudno jest stwierdzić, czy wzrost PKB wynika głównie ze wzrostu ogólnego poziomu cen, czy ze wzrostu ilości produkowanych towarów. Wartość nominalna (ang. nominal value ) oznacza, że zmienna jest wyrażona w cenach bieżących, czyli w cenach występujących w okresie, dla którego obliczana jest dana zmienna. Wartość realna (ang. real value ) jest skorygowana o inflację i wyrażona w cenach stałych, czyli w cenach z pewnego z góry ustalonego, niezmieniającego się okresu. Pomijając pewne specyficzne przypadki, w analizie ekonomicznej kluczowe pozostają zmienne realne. Przeliczanie PKB nominalnego na realny zawiera dane na temat PKB Stanów Zjednoczonych w dolarach amerykańskich w cenach bieżących w pięcioletnich odstępach, począwszy od 1960 r. Innymi słowy, przedstawia wartości nominalnego PKB przy użyciu bieżących cen rynkowych obowiązujących w danym roku. zawiera przedstawienie graficzne tych danych. Rok Nominalny PKB (mld dol., ceny bieżące) Deflator PKB (2005 = 100) 1960 542,4 19,0 1965 742,3 20,3 1970 1073,3 24,8 1975 1684,9 34,1 1980 2857,3 48,3 1985 4339,0 62,3 1990 5963,1 72,7 1995 7639,7 81,7 2000 10 251,0 89,0 2005 13 039,2 100,0 2010 15 049,0 110,0 2015 18 206,0 119,6 2020 20 893,7 129,88 PKB USA w cenach bieżących w pięcioletnich odstępach (Źródło: https://apps.bea.gov/itable/index.cfm, tabele 1.1.5 i 1.1.9). Nominalny PKB w USA, 1960–2020 W latach 1960–2020 wartości nominalnego PKB rosły wykładniczo. Gdyby nieostrożny analityk porównał nominalny PKB z 1960 r. z tym z roku 2020, mógłby dojść do wniosku, że produkcja krajowa wzrosła w tym okresie ponad 38 razy (PKB w wysokości 20 893,7 mld dol. z 2020 r. podzielony przez PKB równy 542,4 mld dol. z 1960 r. daje wynik 38,5). Wniosek ten byłby jednak bardzo mylący. Przypomnijmy, że nominalny PKB definiujemy jako sumę iloczynów wszystkich wytworzonych w gospodarce finalnych dóbr i usług oraz ich cen. Aby określić faktyczny wzrost wolumenu produkcji, musimy wyłączyć wpływ wyższych cen na nominalny PKB. Możemy to łatwo zrobić, stosując deflator PKB. Deflator PKB (ang. GDP deflator ) to wskaźnik cen mierzący średnią zmianę cen wszystkich finalnych dóbr i usług wytwarzanych w gospodarce. Wskaźniki cen i sposoby ich obliczania analizujemy szczegółowo w , ale w kontekście tego rozdziału wystarczy znajomość powyższej definicji. zawiera wartości deflatora PKB, a przedstawia te dane na wykresie. Deflator PKB w USA, 1960–2020 Podobnie jak nominalny PKB, deflator PKB w latach 1960–2020 także zwiększał się wykładniczo. wskazuje, że w Stanach Zjednoczonych poziom cen charakteryzował się bardzo szybkim wzrostem od 1960 r. Ceny w 2020 r. były prawie siedmiokrotnie wyższe niż w 1960 r. (deflator dla 2020 r. wyniósł 129,88 wobec poziomu 19 w 1960 r.). Znaczna część wzrostu nominalnego PKB była zatem spowodowana inflacją, a nie rzeczywistą zmianą ilości produkowanych dóbr i usług, czyli nie wynikała ze wzrostu realnego PKB. Przypomnijmy, że nominalny PKB może zwiększyć się z dwóch powodów: wzrostu produkcji lub wzrostu cen. W celu określenia zmian wielkości produkcji należy wyłączyć wzrost cen ze zmian nominalnego PKB. W końcu dolary używane do pomiaru nominalnego PKB w 1960 r. są warte więcej niż dolary z 2020 r., których wartość jest niższa na skutek inflacji, przy czym wskaźnik cen mówi dokładnie, o ile więcej. Korekta jest łatwa do wykonania, jeśli rozumiesz, że zmienne nominalne są wyrażone wartościowo, tj.: Wartość nominalna = Cena × Ilość lub Nominalny PKB = Deflator PKB wart. nieprzeksz. × Realny PKB Z matematycznego punktu widzenia deflator PKB może przyjmować wartości mniejsze od jedności, takie jak 0,85, 0,79 czy 0,19. W powyższym wzorze oznaczamy je jako „wartości nieprzekształcone” deflatora PKB. Jednak zgodnie z powszechnie przyjętą konwencją podawane do publicznej wiadomości przez urzędy statystyczne wielkości deflatora PKB są zwyczajowo mnożone przez 100. W związku z czym: Deflator PKB wart. nieprzeksz. = Deflator PKB 100 Dalej posługujemy się właśnie tą konwencją. Czyli zamiast podawać wartości nieprzekształcone deflatora PKB (np. 0,19), piszemy, że deflator PKB wynosi 19 (bo 0,19 x 100 = 19). W konsekwencji powyższy wzór na nominalny PKB przyjmuje postać: Nominalny PKB = Deflator PKB 100 × Realny PKB A po przekształceniu realny PKB wynosi: Realny PKB = Nominalny PKB Deflator PKB / 100 Przeczytaj poniższą , aby przećwiczyć obliczanie realnego PKB. Obliczanie realnego PKB Możemy wykorzystać dane z do obliczenia realnego PKB. Krok 1. Dane w informują, że w 1960 r. nominalny PKB wyniósł 542,4 mld dol., a deflator PKB podawany przez urząd statystyczny miał wartość 19,0. Krok 2. Realny PKB w 1960 r. obliczamy w następujący sposób: Realny PKB = Nominalny PKB Deflator PKB / 100 = 542,4 19 / 100 = 2854,7 [mld dol.] We wzorze stosujemy dwa działania. Najpierw przywracamy podawaną do publicznej wiadomości wartość deflatora PKB do jego wartości nieprzekształconej (czyli dzielimy go przez 100) i otrzymujemy wartość 0,19. Następnie dzielimy nominalny PKB 542,4 mld dol. przez 0,19. Otrzymujemy 2854,7 mld dol. Krok 3. Do obliczenia realnego PKB w 1965 r. używamy tego samego wzoru. Realny PKB = Nominalny PKB Deflator PKB / 100 = 742,3 20,3 / 100 = 3656,7 [mld dol.] Krok 4. Na podstawie tego wzoru wyznaczamy wartości realnego PKB dla całego okresu 1960–2020. Obliczenia i wyniki przedstawiono w . Przeliczanie nominalnego PKB na realny PKB Rok Nominalny PKB (mld dol.) Deflator PKB (2005 = 100) Obliczenia Realny PKB (ceny stałe z 2005 r., mld dol.) 1960 542,4 19 oraz 542,4 / (19/100) oraz 2854,7 1965 742,3 20,3 oraz 742,3 / (20,3/100) oraz 3656,7 1970 1073,3 24,8 oraz 1073,3 / (24,8/100) oraz 4327,8 1975 1684,9 34,1 oraz 1684,9 / (34,1/100) oraz 4941,1 1980 2857,3 48,3 oraz 2857,3 / (48,3/100) oraz 5915,7 1985 4339,0 62,3 oraz 4339,0 / (62,3/100) oraz 6964,7 1990 5963,1 72,7 oraz 5963,1 / (72,7/100) oraz 8202,3 1995 7639,7 81,7 oraz 7639,7 / (81,7/100) oraz 9350,9 2000 10 251,0 89,0 oraz 10 251,0 / (89,0/100) oraz 11 518,0 2005 13 039,2 100,0 oraz 13 039,2 / (100/100) oraz 13 039,2 2010 15 049,0 110,0 oraz 15 049,0 / (110/100) oraz 13 680,9 2015 16 254,0 119,6 oraz 16 254,0 / (119,6/100) oraz 15 222,4 2020 18 206,0 129,88 oraz 18 206,0 / (129,88/100) oraz 16 086,9 (Źródło: Bureau of Economic Analysis, www.bea.gov). Na kilka rzeczy warto zwrócić uwagę. Przy obliczaniu wielkości realnych określony rok (lub okres) przyjęty jako punkt odniesienia dla szacunków odgrywa rolę szczególną. Jest to rok (lub okres) bazowy. Rok bazowy to ten, którego cen używamy do wyznaczania wielkości realnych. Kiedy obliczamy wartość realnego PKB, bierzemy ilość dóbr i usług wyprodukowanych w roku, którego dotyczy dana zmienna ekonomiczna (np. w 1960 lub 1973 r.), i mnożymy ją przez ceny z roku bazowego (w naszym przypadku z 2005 r.). W efekcie uzyskujemy PKB, który wykorzystuje ceny niezmieniające się między dwoma punktami w czasie. Dlatego wielkości realne są wyrażane w cenach stałych. W naszym przypadku realny PKB jest wyrażony w cenach stałych z 2012 r., co oznacza, że przy jego obliczaniu wykorzystujemy ceny występujące w 2005 r. W powyższym przykładzie rok 2005 jest rokiem bazowym, ale bazę może stanowić dowolny inny rok. Zgodnie z przyjętą przez nas konwencją wykorzystywany powyżej wzór na obliczanie realnego PKB można przekształcić do postaci: Deflator PKB = Nominalny PKB Realny PKB × 100 Realny PKB dla 2005 r. wynosi: Realny PKB = Nominalny PKB Deflator PKB / 100 = 13 039,2 100 / 100 = 13 039,2 [mld dol.] Dla 2005 r. nominalny PKB i realny PKB (wyrażony w cenach stałych z 2005 r.) są sobie równe. Nie jest to przypadek, lecz skutek tego, że rok 2005 został wybrany jako „rok bazowy”. Ponieważ wskaźnik cen w roku bazowym ma zawsze wartość 100 (z definicji), nominalny i realny PKB dla tego roku muszą być takie same. Realny PKB w 2015 r. jest obliczany w analogiczny sposób: Realny PKB = Nominalny PKB Deflator PKB / 100 = 16 254,0 110 / 100 = 15 222,4 [mld dol.] Na podstawie tych danych możemy dostrzec jeszcze jedną prawidłowość. Dopóki inflacja jest dodatnia, czyli ceny z roku na rok rosną, realny PKB powinien być niższy niż nominalny PKB w każdym roku po roku bazowym. Przyczyna jest prosta: wartość nominalnego PKB jest „zawyżona” przez inflację. Podobnie dopóki inflacja jest dodatnia, realny PKB powinien być wyższy niż nominalny PKB w każdym roku poprzedzającym rok bazowy. pokazuje nominalny i realny PKB w USA od 1960 r. Ponieważ rok 2005 jest rokiem bazowym, nominalny i realny PKB mają dla tego roku identyczną wartość. Jednak z biegiem czasu wzrost nominalnego PKB jest znacznie większy niż wzrost realnego PKB (innymi słowy, nominalny PKB na wykresie rośnie szybciej niż realny PKB), ponieważ występowanie inflacji, zwłaszcza w latach 70. XX w., skutkuje silnym wzrostem nominalnego PKB. Nominalny i realny PKB w USA w latach 1960–2020 Fioletowa krzywa przedstawia nominalny PKB w USA (w dolarach w cenach bieżących). Niebieska krzywa przedstawia realny PKB w dolarach w cenach stałych z 2005 r. Ponieważ realny PKB jest wyrażony w dolarach z 2005 r., obie krzywe przecinają się w 2005 r. Realny PKB jest wyższy niż nominalny PKB przed 2005 r., ponieważ w 2005 r. dolary były warte mniej niż w latach poprzednich. I odwrotnie, realny PKB jest niższy od nominalnego PKB po 2005 r., ponieważ w 2005 r. dolary były warte więcej niż w latach późniejszych. Wróćmy do pytania, które zadaliśmy na początku: Ile wyniosło tempo wzrostu realnego PKB w latach 1960–2010? Aby to obliczyć, stosujemy wzór na zmianę procentową: Realny PKB w 2010 r. − Realny PKB w 1960 r. Realny PKB w 1960 r. × 100% = Zmiana w proc. 13 680,9 − 2854,7 2854,7 × 100% = 379% Oznacza to, że realna produkcja dóbr i usług w Stanach Zjednoczonych od 1960 r. wzrosła prawie czterokrotnie. Oczywiście wynik ten nie jest tożsamy ze zmianą przeciętnego standardu życia czy w szerszym kontekście dobrobytu, ponieważ nie uwzględnia poprawy jakości wytwarzanych towarów i nowych produktów, które zostały wynalezione po 1960 r. Istnieje alternatywna, szybsza metoda pozwalająca w przybliżeniu obliczyć tempo wzrostu realnego PKB. Mianowicie: Nominalny PKB = Cena × Ilość Zmiana nominalnego PKB w proc. = Zmiana ceny w proc. + Zmiana ilości w proc. czyli Zmiana realnego PKB w proc. = Zmiana nominalnego PKB w proc. – Zmiana ceny w proc. A zatem tempo wzrostu realnego PKB (zmiana ilości wytwarzanych dóbr wyrażona w procentach) jest równe tempu wzrostu nominalnego PKB (zmiana wartości wytwarzanych dóbr wyrażona w procentach) pomniejszonemu o stopę inflacji (zmiana poziomu cen wyrażona w procentach). Należy pamiętać, że powyższa metoda działa tylko w przybliżeniu (im zmiany procentowe są większe, tym wynik jest mniej dokładny). Aby uzyskać dokładne wyniki, należy użyć pierwotnego wzoru. Podsumowanie Wartość nominalna zmiennej ekonomicznej jest wyrażona w cenach bieżących, tj. w cenach z okresu, dla którego dana zmienna ekonomiczna jest liczona. Wartość realna to wartość nominalna skorygowana o inflację. Wartość realna jest wyrażona w cenach stałych. Aby przekształcić zmienne nominalne z kilku różnych lat na zmienne realne, należy arbitralnie wybrać rok bazowy, a następnie wykorzystać wskaźnik cen do zamiany cen bieżących na ceny stałe z określonego roku bazowego. Pytania sprawdzające Na podstawie danych z określ, jaka część wzrostu nominalnego PKB w latach 1980–1990 wynikała ze wzrostu realnego PKB, a jaka ze wzrostu cen (inflacji). W latach 1980–1990 realny PKB wzrósł o (8202,3 - 5915,7) / (5915,7) = 38,7%. W tym samym okresie ceny wzrosły o (72,7 - 48,3) / (48,3/100) = 50,5%. Tak więc ok. 56,6% wzrostu nominalnego PKB (50,5/ (50,5 + 38,7) wynikało ze wzrostu cen (inflacji), a reszta, tj. 38,7/ (50,5 + 38,7) = 43,4% ze wzrostu realnego PKB. Sprawdź wiedzę Jaka jest różnica między szeregiem czasowym zmiennej nominalnej a szeregiem czasowym zmiennej realnej? Jak przekształcić szereg czasowy zmiennej nominalnej na wartości realne? Ćwicz myślenie krytyczne Czy ludzie powinni zwracać większą uwagę na dochody realne, czy dochody nominalne? Jeśli uważasz, że na dochody nominalne, zastanów się, dlaczego miałoby to mieć sens w dzisiejszym świecie? Czy twoja odpowiedź byłaby taka sama, gdyby miała dotyczyć lat 70. XX w.? Problemy Na podstawie nominalnych stóp procentowych i stóp inflacji przedstawionych w określ, w którym okresie sytuacja była korzystniejsza dla pożyczkodawcy, a w którym dla pożyczkobiorcy. Rok Stopa procentowa Stopa inflacji 1970 7,9% 5,7% 1974 10,8% 11,0% 1978 9,1% 7,6% 1981 18,9% 10,3% Kredyt hipoteczny to kredyt przeznaczony zazwyczaj na zakup nieruchomości (domu lub mieszkania). przedstawia wartości stóp oprocentowania kredytów hipotecznych oraz stóp inflacji dla kilku różnych lat. W jakich latach dobrze było wziąć kredyt na zakup domu lub mieszkania? W których latach lepiej było być bankiem udzielającym kredytu hipotecznego? Rok Stopa oprocentowania kredytów hipotecznych Stopa inflacji 1984 12,4% 4,3% 1990 10% 5,4% 2001 7,0% 2,8% Rok Stopa oprocentowania kredytów hipotecznych Stopa inflacji 1984 12,4% 4,3% 1990 10% 5,4% 2001 7,0% 2,8% wartość nominalna (ang. nominal value ) wartość wyrażona w cenach bieżących, czyli w cenach z okresu, dla którego jest liczona dana zmienna ekonomiczna; wartość nominalna nie jest skorygowana o inflację, jej przeciwieństwem jest wartość realna wartość realna (ang. real value ) wartość skorygowana o inflację, jej przeciwieństwem jest wartość nominalna

Social Sciences