Pułapki polityki pieniężnej Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Ocenić, czy decyzje dotyczące polityki pieniężnej powinny być podejmowane w bardziej demokratyczny sposób Obliczać szybkość obiegu pieniądza w gospodarce Wyjaśnić wpływ banku centralnego na inflację, bezrobocie, bańki spekulacyjne i cykle lewarowania Oszacować efekty działania bodźców pieniężnych W prawdziwym świecie skuteczna polityka pieniężna napotyka szereg istotnych przeszkód. Transmisja impulsów monetarnych następuje z pewnym opóźnieniem (szacowanym raczej w kwartałach niż miesiącach) i odbywa się zgodnie z dość skomplikowanym scenariuszem. W pierwszym kroku bank centralny musi ocenić sytuację w gospodarce, osoby podejmujące decyzje (w Polsce będą to członkowie Rady Polityki Pieniężnej) muszą się spotkać i uzgodnić reakcję na zaobserwowane zdarzenia, czyli zacieśnienie lub rozluźnienie polityki pieniężnej. Decyzja o podniesieniu (lub obniżeniu) stóp procentowych banku centralnego (lombardowej lub referencyjnej), stopy rezerw obowiązkowych lub zainicjowaniu sekwencji operacji otwartego rynku musi zostać podjęta i doprowadzić do pożądanej odpowiedzi banków komercyjnych, czyli do wzrostu lub spadku funduszy pożyczkowych i tym samym rynkowych stóp procentowych. Gdy stopy procentowe już wzrosną lub spadną, przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe dostosowują swoje postępowanie do nowej sytuacji, zwiększając lub zmniejszając wolumen zaciąganych kredytów i pożyczek. Zmiana inwestycji i konsumpcji przekłada się na wartość zagregowanego popytu, a ten z kolei wpływa na wielkość produkcji. Ze względu na rozciągnięcie w czasie tego łańcucha zdarzeń polityka pieniężna ma niewielki wpływ na sytuację gospodarki w krótkim okresie. Jej skutki będą w pełni odczuwalne za cztery, sześć lub nawet osiem kwartałów. Dość duże i w gruncie rzeczy trudno przewidywalne opóźnienia czasowe w transmisji impulsów monetarnych nie oznaczają oczywiście, że bank centralny powinien zrezygnować z podejmowania jakichkolwiek decyzji. Wskazują natomiast, że banki centralne powinny uwzględniać owe opóźnienia w procesie podejmowania decyzji ze względu na ryzyko, że ich działania (lub zaniechania!) mogą spowodować tyle samo korzyści, co kosztów w postaci wzrostu stopnia niestabilności w gospodarce. Poziom rezerw gotówkowych Banki komercyjne są zobowiązane do utrzymywania minimalnej stopy rezerw, którą ustala bank centralny, ale żadne przepisy nie zabraniają im utrzymywania dodatkowych rezerw (ang. excess reserves ) przekraczających prawnie określony limit. Na przykład podczas recesji banki mogą wstrzymywać się z udzielaniem pożyczek, obawiając się, że gdy gospodarka się skurczy, duża część osób, które zaciągnęły pożyczki w przeszłości, nie będzie w stanie ich terminowo (lub w ogóle) spłacić. Przewidując taki niekorzystny scenariusz, zwiększają ilość gotówki w skarbcach na wypadek, gdyby przestała ona regularnie spływać. Gdy wiele banków decyduje się na utrzymywanie nadmiernych rezerw, ekspansywna polityka pieniężna może nie zadziałać, ponieważ banki – zaniepokojone pogarszającym się stanem gospodarki – przestaną pozytywnie reagować na podejmowane przez bank centralny próby zwiększenia podaży pieniądza. Jeśli banki wolą utrzymywać aktywa w formie gotówki przekraczającej minimalny zdefiniowany prawem poziom, bank centralny nie jest w stanie zmusić ich do udzielania pożyczek. Podobnie zarówno przedsiębiorstwa, jak i gospodarstwa domowe mogą nie zareagować na obniżkę stóp procentowych, jeśli obawiają się o swoją kondycję finansową i możliwości spłaty zobowiązań w okresie recesji. W rezultacie podczas szczególnie głębokich recesji ekspansywna polityka pieniężna może mieć jedynie nieznaczny wpływ i na poziom cen, i na wysokość realnego PKB . Z taką sytuacją zmagała się Japonia w ostatniej dekadzie XX w. Na początku lat 90. japońska gospodarka weszła w okres bardzo powolnego wzrostu, na przemian osuwając się w recesję i notując bardzo niskie tempo wzrostu gospodarczego (w okolicach 1%). Do końca lutego 1999 r. bank centralny tego kraju obniżył stopy procentowe do 0% i utrzymywał ten poziom w zasadzie bez zmian do końca roku 2003. Co więcej, w ciągu dwóch lat, w okresie marzec 2001–marzec 2003, Bank Japonii zwiększył również podaż pieniądza o ok. 50% – w bezprecedensowej skali w tak krótkim okresie. Jednak nawet tak bardzo ekspansywna polityka pieniężna nie miała istotnego wpływu na wysokość globalnego popytu. Gospodarka Japonii zmagała się ze stagnacją aż do połowy pierwszej dekady XX w. Czy decyzje dotyczące polityki pieniężnej powinny być podejmowane w bardziej demokratyczny sposób? Kto w istocie powinien odpowiadać za prowadzenie polityki pieniężnej: organy takie jak parlament lub rząd, które są silnie uzależnione od woli wyborców, czy może jednak pochodzące z politycznego nadania, ale jednak znacznie bardziej niezależne ciała takie jak Rada Polityki Pieniężnej w Polsce lub Rada Gubernatorów Systemu Rezerwy Federalnej w USA? Oto niektóre z argumentów przywoływanych w toczącej się na ten temat dyskusji. Argumenty uzasadniające przejęcie kontroli nad polityką pieniężną przez polityków Politycy, chociaż nie cieszą się zazwyczaj nadmierną sympatią wyborców, podejmują decyzje dotyczące polityki fiskalnej, uchwalając wysokość podatków, kwotę wydatków państwa na zakupy dóbr i usług oraz sumę transferów. Dlaczego nie mieliby prowadzić również polityki pieniężnej? Oczywiście, czasami będą popełniać błędy, ale dla sposobu funkcjonowania demokratycznego państwa jest lepiej, aby błędy popełniali politycy, którzy są odpowiedzialni przed swoimi wyborcami (i troszczą się o ich satysfakcję, bo zależy im na reelekcji), a nie osoby, które w praktyce nie odpowiadają przed nikim (a jedynie „przed Bogiem i historią”, jak mówimy w Polsce, wykorzystując formułę zastosowaną w konstytucji kwietniowej z 1935 r.). Członkowie Rady Polityki Pieniężnej (osoby podejmujące decyzje w większości banków centralnych świata) to zazwyczaj bankierzy i ekonomiści. Ludzie o ponadprzeciętnie wysokich dochodach i – co szczególnie ważne – zazwyczaj pokaźnych majątkach. Nie są przedstawicielami pożyczkobiorców, takich jak małe przedsiębiorstwa lub rolnicy, nie należą również do związków zawodowych i nie muszą się martwić o utratę pracy. Banki centralne być może nie podnosiłyby stóp procentowych tak szybko i tak gwałtownie (chroniąc w ten sposób realną wartość zgromadzonych w gospodarce majątków, ale zmniejszając liczbę miejsc pracy), gdyby musiały zwracać większą uwagę na firmy i ludzi funkcjonujących w realnej gospodarce. Argumenty uzasadniające niezależność banku centralnego od polityków Bank centralny jest w pewnym stopniu odizolowany od bieżącej polityki – osoby podejmujące decyzje nie muszą się troszczyć o reelekcję lub poparcie dla partii politycznej, którą hipotetycznie by reprezentowały. Dlatego członkowie ciał decyzyjnych i prezes FED (NBP) mogą i powinni bezstronnie spojrzeć na konkretne sytuacje gospodarcze i w razie potrzeby podejmować trudne, natychmiastowe decyzje, nawet jeśli oznaczają one wysokie koszty w krótkim okresie będące ceną za znacznie większe długookresowe korzyści. Pomysł, aby dać parlamentowi (partii lub koalicji rządowej) możliwość tworzenia pieniędzy i udzielania pożyczek, prędzej czy później skończy się źle. Zwiększenie podaży pieniądza (zamiast podniesienia podatków lub ograniczenia innych wydatków) w celu sfinansowania ich projektów jest dla polityków po prostu zbyt kuszące. Długoterminowym skutkiem stworzenia takiej możliwości będzie szalejąca inflacja (mamy tu przykład Turcji w XXI w.). Ponadto bank centralny wyjęty spod bieżącej kontroli politycznej (jakkolwiek w dalszym ciągu działający zgodnie z przepisami prawa) może podejmować decyzje znacznie szybciej niż parlament. Porównaj tu choćby procedurę opisującą uchwalanie budżetu centralnego i decyzje o wysokości stóp procentowych podejmowane przez Radę Polityki Pieniężnej. Bieżąca, demokratyczna kontrola nad polityką pieniężną jest niepraktyczna i prawdopodobnie doprowadziłaby do nadmiernie ekspansywnej polityki pieniężnej i wyższej inflacji. Ekonomiści określają problem nadmiernych rezerw jako asymetryczny. Występuje on bowiem przy ekspansywnej polityce pieniężnej i nie pojawia się w przypadku jej restrykcyjnego wariantu. Bankierzy centralni zwykle porównują politykę pieniężną do sznurka. Gdy bank centralny „za niego ciągnie”, czyli stosuje restrykcyjną politykę pieniężną, może szybko i zdecydowanie podnieść stopy procentowe i zmniejszyć zagregowany popyt. Jednak gdy bank centralny próbuje „popychać sznurek”, czyli wprowadza ekspansywny wariant polityki pieniężnej, efekty mogą być bardzo ograniczone, ponieważ banki nie zdecydują się na pożyczanie klientom swoich nadwyżek rezerw. Nie traktuj tej analogii zbyt dosłownie – ekspansywna polityka pieniężna zwykle przynosi realne efekty, jednak zazwyczaj ze znacznie większym opóźnieniem w stosunku do restrykcyjnego wariantu. Zdarza się jednak i tak – jak w przypadku Japonii na przełomie XX i XXI w. – że ekspansywna polityka nie wystarcza, aby wydobyć gospodarkę z recesji. Nieprzewidywalne zmiany szybkości obiegu pieniądza Szybkość obiegu pieniądza (ang. velocity ) to termin, którym ekonomiści określają tempo, w jakim pieniądz krąży w gospodarce. Definiujemy ten parametr w zakresie jednego roku i opisujemy następującym wzorem: Szybkość obiegu pieniądza = Nominalne PKB Podaż pieniądza Konkretne miary prędkości obiegu pieniądza w gospodarce zależą od przyjętej definicji pieniądza. Rozważmy zatem prędkość obiegu agregatu M 1 , czyli gotówki i salda na rachunkach dostępnych na żądanie. Na przykład w 2009 r. w USA wartość M 1 wyniosła 1,7 bln dol., a wartość nominalnego PKB osiągnęła poziom 14,3 bln dol., możemy więc oszacować prędkość obiegu tego agregatu na 8,4 (14,3 bln dol./1,7 bln dol.). Większa prędkość obiegu pieniądza oznacza, że w ciągu roku średnio każda jednostka pieniężna zmienia właściciela częściej. Niższa prędkość wskazuje zaś, że przeciętny dolar pozostaje w ciągu roku dłużej w konkretnej kieszeni. Zapoznaj się z poniższą , aby dowiedzieć się, jaki jest wpływ deflacji na politykę pieniężną. Co się dzieje w czasie deflacji? Z deflacją mamy do czynienia wówczas, gdy przeciętny poziom cen w gospodarce maleje, co oznacza, że stopa inflacji jest ujemna. Inaczej rzecz ujmując, w czasie deflacji siła nabywcza pieniądza rośnie, za konkretną kwotę można kupić coraz więcej dóbr i usług. Deflacja jest zatem przeciwieństwem inflacji. Pozornie wydaje się, że deflacja jest zjawiskiem korzystnym dla gospodarki. W końcu któż nie chciałby płacić coraz mniej za swoje codzienne zakupy? Pomijając jednak to, że w czasie deflacji przedsiębiorcy muszą poradzić sobie z sytuacją, w której kupują surowce i czynniki produkcji po wyższych cenach, zaś gotowe wyroby sprzedają po niższych, deflacja bardzo utrudnia prowadzenie polityki pieniężnej w okresach recesji. Pamiętaj, że oceniając poziom realnej stopy procentowej w przeszłości, odejmujemy od nominalnej stopy procentowej stopę inflacji (zmniejszamy nominalną stopę procentową o stopę inflacji). Jeśli nominalna stopa procentowa wynosiła w jakimś okresie 7% rocznie, a stopa inflacji w tym samym okresie kształtowała się na poziomie 3%, wówczas pożyczkobiorca faktycznie płacił odsetki od zaciągniętej pożyczki zgodnie z realną stopą procentową równą 4% rocznie (zakładamy bowiem, że jego przychody nominalne – niezależnie od tego, czy rozpatrujemy sytuację przedsiębiorstwa, czy gospodarstwa domowego – rosły w tempie 3% rocznie). Jeśli nominalna stopa procentowa wynosiła w przeszłości 7%, a deflacja osiągała poziom 2%, to realna stopa procentowa wynosiła w rzeczywistości 9% (tym razem bowiem przyjmujemy założenie, że przychody nominalne malały w tempie 2%). W ten sposób nieoczekiwana deflacja podnosi realne płatności odsetkowe kredytobiorców. Może to doprowadzić do sytuacji, w której nie będą oni w stanie spłacić swoich zobowiązań, co z kolei przełoży się na spadek wartości netto banków komercyjnych (w krańcowych przypadkach ich wartość netto może stać się ujemna). Gdy banki ponoszą straty, ich skłonność do udzielania nowych pożyczek maleje. W ten sposób zagregowany popyt spada, co może prowadzić do recesji. A kiedy już dojdzie do recesji, utrzymująca się w gospodarce deflacja może utrudnić lub wręcz uniemożliwić prowadzenie skutecznej polityki pieniężnej. Powiedzmy, że bank centralny stosuje ekspansywną politykę pieniężną, aby obniżyć nominalną stopę procentową aż do zera – ale w gospodarce wystąpi 5-procentowa deflacja w okresie obowiązywania zerowych stóp procentowych. W rezultacie realna stopa procentowa w analizowanym okresie wciąż będzie dodatnia i wyniesie 5%, a ponieważ banki centralne niezwykle rzadko wykorzystują ujemne nominalne stopy procentowe (choć niekiedy się to zdarza, ostatnio taka sytuacja miała miejsce w strefie euro, w Szwajcarii i Szwecji), ekspansywna polityka pieniężna przestaje być skutecznym narzędziem wpływającym na sytuację w gospodarce. W gospodarce Stanów Zjednoczonych średnioroczna deflacja w latach 1930–1933 kształtowała się na poziomie 6,7%, co spowodowało, że wielu pożyczkobiorców nie było w stanie spłacić zaciągniętych wcześniej zobowiązań. Z tego powodu wiele banków zbankrutowało, co z kolei znacznie zwiększyło negatywne konsekwencje Wielkiego Kryzysu. Jednak nie wszystkie epizody deflacyjne kończą się depresją gospodarczą. Na przykład Japonia w latach 1999–2002 doświadczyła deflacji na poziomie nieco poniżej 1% średniorocznie, co oczywiście negatywnie przełożyło się na japońską gospodarkę, niemniej w dalszym ciągu notowała ona dodatnie tempo wzrostu gospodarczego w wysokości 1% rocznie. Istnieje również co najmniej jeden historyczny przykład deflacji, która pojawiła się w okresie szybkiego wzrostu gospodarczego. Gospodarka Stanów Zjednoczonych doświadczała deflacji na poziomie ok. 1,1% średniorocznie w ciągu 25-letniego okresu od 1876 do 1900 r., ale realny PKB rósł wówczas w tempie ok. 4% średniorocznie, pomimo sporadycznych recesji, które oczywiście również miały miejsce w ciągu tych 25 lat. Bank centralny powinien wystrzegać się deflacji i w razie potrzeby stosować ekspansywną politykę pieniężną, aby zapobiec wystąpieniu długotrwałych okresów spadku średniego poziomu cen w gospodarce. Niemniej współwystępowanie deflacji i głębokich recesji pozostaje raczej wyjątkiem (jakim był Wielki Kryzys) niż regułą. Zmiany szybkości obiegu pieniądza w gospodarce potrafią ograniczać skuteczność polityki pieniężnej. Aby zrozumieć, dlaczego może do tego dochodzić, wykorzystaj definicję wprowadzoną powyżej, ale przekształć ją w taki sposób, aby zmienną objaśnianą był poziom nominalnego PKB: Podaż pieniądza × Szybkość obiegu pieniądza = Nominalne PKB Zapewne pamiętasz, że w , zdefiniowaliśmy nominalne PKB w taki oto sposób: Nominalne PKB = Poziom cen (lub deflator PKB) × Realne PKB A więc, Podaż pieniądza × Szybkość obiegu pieniądza = Nominalne PKB = Poziom cen × Realne PKB Zapisaną powyżej formułę matematyczną określa się w bardzo różny sposób. W podręcznikach można spotkać nazwy: równanie ilościowe, równanie wymiany, niekiedy również równanie ilościowej teorii pieniądza. My będziemy się posługiwać określeniem równanie Fischera (ang. basic quantity equation of money ), od nazwiska wielkiego amerykańskiego ekonomisty Irvinga Fischera (1867–1947), który jako pierwszy je sformułował. Jak łatwo dostrzec, jest to po prostu przekształcone równanie definiujące szybkość obiegu pieniądza w gospodarce. Ma ono charakter tautologiczny, czyli jest prawdziwe na mocy definicji. Jeśli szybkość obiegu pieniądza jest stała w czasie, to każdy procentowy wzrost podaży pieniądza po lewej stronie równania nieuchronnie doprowadzi do tego samego procentowego wzrostu wartości nominalnego PKB. Wzrost wartości nominalnej PKB może nastąpić wskutek wzrostu cen (inflacji), wzrostu wartości realnego PKB lub kombinacji obu czynników. Jeśli szybkość obiegu pieniądza zmienia się w czasie, ale w sposób stały i przewidywalny, zmiany w podaży pieniądza również będą miały stały i przewidywalny wpływ na poziom nominalnego PKB. Jeśli jednak szybkość obiegu pieniądza w gospodarce zmienia się w sposób nieprzewidywalny, to również zmiany podaży pieniądza będą miały nieprzewidywalny wpływ na poziom nominalnego PKB. pokazuje rzeczywistą szybkość obiegu pieniądza w gospodarce Stanów Zjednoczonych mierzoną za pomocą agregatu M1, który jest dość powszechnie wykorzystywany w tym właśnie celu. W okresie 1959–1980 szybkość obiegu pieniądza w amerykańskiej gospodarce rosła w stałym tempie, co pozwala wysnuć wniosek o stałym i przewidywalnym zachowaniu tego parametru. Jednak od początku lat 80. ub. wieku szybkość obiegu pieniądza M1 staje się znacznie bardziej zmienna w czasie. Przyczyny tych gwałtownych zmian pozostają zagadką. Ekonomiści podejrzewają, że są one związane z innowacjami w bankowości i finansach, które zmieniły sposób, w jaki używamy pieniędzy w transakcjach gospodarczych (wzrost skali płatności elektronicznych, upowszechnienie kart kredytowych, a także odejście od ścisłego podziału na depozyty terminowe i dostępne na żądanie). Szybkość obiegu pieniądza M1 w gospodarce amerykańskiej w latach 1959–2020 Szybkość obiegu pieniądza to wartość nominalnego PKB podzielona przez podaż pieniądza w danym roku. Możemy obliczyć szybkość obiegu pieniądza dla różnych agregatów pieniężnych (M 1 , M 2 , M 3 ). Od początku lat 80. XX w. szybkość obiegu obliczana za pomocą agregatu M 1 zmieniała się w nieprzewidywalny sposób. Należy również zauważyć, że zmiana definicji agregatu pieniężnego M 1 w celu uwzględnienia depozytów oszczędnościowych, do jakiej doszło w 2020 r. (zob. ), drastycznie zwiększyła wartość podaży pieniądza M1 w tym samym roku, powodując jednocześnie gwałtowny spadek szybkości jego obiegu w gospodarce. (Źródło: Federal Reserve Bank of St. Louis). W latach 70. XX w., gdy zmiany szybkości obiegu pieniądza w gospodarce w kolejnych latach mierzone z wykorzystaniem agregatu M1 wydawały się przewidywalne, wielu ekonomistów, z laureatem Nagrody Nobla Miltonem Friedmanem (1912–2006) na czele, argumentowało, że najlepszą polityką pieniężną, jaką bank centralny może prowadzić, jest zwiększanie podaży pieniądza w stałym, rocznym tempie. Twierdzili oni, że przy znacznych i zmiennych w czasie opóźnieniach w transmisji impulsów monetarnych do gospodarki oraz stałych naciskach politycznych polityka pieniężna banku centralnego może mieć zarówno niepożądane, jak i pożądane skutki. Dlatego uważali, że najlepszym wariantem polityki pieniężnej będzie zwiększanie podaży pieniądza o 3% rocznie, czyli mniej więcej zgodnie z tempem wzrostu realnego PKB. Sugerowali ponadto, że przyznanie bankowi centralnemu mniejszej swobody w prowadzeniu polityki pieniężnej zapobiegłoby jego nadmiernej aktywności, która (przynajmniej ich zdaniem) może się stać źródłem niestabilności i niepewności w gospodarce. W tym właśnie duchu Friedman napisał w 1967 r.: „Pierwszą i najważniejszą lekcją, jaką możemy sformułować dzięki historycznej analizie konsekwencji polityki pieniężnej – i jest to lekcja o najgłębszym znaczeniu – jest to, że polityka pieniężna może sprawić, iż pieniądze same w sobie nie będą głównym źródłem zakłóceń gospodarczych”. Ponieważ szybkość obiegu pieniądza M1 od początku lat 80. XX w. zaczęła się w sposób nieprzewidywalny wahać, wzrost podaży pieniądza w stałym tempie przestał być – przynajmniej zdaniem większości ekonomistów – uniwersalnym sposobem prowadzenia polityki pieniężnej. Jak bowiem dowodzi równanie Fischera, połączenie stałego wzrostu podaży pieniądza i zmiennej szybkości jego obiegu spowodowałoby nieprzewidywalne zmiany poziomu nominalnego PKB. W związku z tym większość banków centralnym na świecie z początkiem lat 80. odeszła od polityki koncentrującej się na podaży pieniądza na rzecz elastycznego reagowania na zmiany poziomu inflacji i bezrobocia. Bezrobocie a inflacja Gdyby przeprowadzić ankietę wśród przedstawicieli banków centralnych i zapytać, co ich zdaniem powinno być głównym zadaniem polityki pieniężnej, zdecydowanie najpopularniejszą odpowiedzią byłaby walka z inflacją. Większość banków centralnych stoi na stanowisku, że model neoklasyczny dobrze opisuje sposób zachowania gospodarki w perspektywie średnio- i długoterminowej. Pamiętaj, że w tym modelu krzywą zagregowanej podaży wykreślamy jako linię pionową przebiegającą na poziomie potencjalnego PKB, tak jak to zostało przedstawione na . Poziom potencjalnego PKB, jak również właściwa dla niego naturalna stopa bezrobocia są zdeterminowane przez zasób i produktywność czynników produkcji w danej gospodarce. Jeśli pierwotny poziom zagregowanego popytu wynosi AD 0 , zaś gospodarka wytwarza wolumen produkcji równy potencjalnemu PKB, to ekspansywna polityka pieniężna, która w krótkim okresie przesuwa krzywą globalnego popytu do położenia AD 1 , spowoduje jedynie inflacyjny wzrost poziomu cen, ale nie wpłynie na zmienne realne, takie jak PKB i stopa bezrobocia (ekonomiści nazywają to zjawisko neutralnością pieniądza). Tym samym jeśli gospodarka spełnia założenia modelu neoklasycznego, polityka pieniężna jest skutecznym narzędziem wpływania na stopę inflacji i jedynie dzięki utrzymywaniu jej na możliwie niskim poziomie zapewnia stabilne i relatywnie wysokie tempo wzrostu gospodarczego, a także niski poziom bezrobocia. W końcu niska inflacja oznacza, że przedsiębiorstwa dokonujące inwestycji mogą skupić się na determinantach określających jej opłacalność, a nie na szukaniu sposobów ochrony przed rosnącymi kosztami i ryzykiem inflacji. Mogą również z dużą dozą pewności przewidywać wartość przyszłych przychodów i kosztów, co w warunkach wysokiej i zmiennej inflacji jest praktycznie niemożliwe. Innymi słowy, niska inflacja ogranicza ryzyko w działalności gospodarczej i sprzyja wzrostowi wartości inwestycji. W ten sposób utrzymywana w długim okresie niska stopa inflacji przekłada się na wysokie i stabilne tempo wzrostu gospodarczego. Polityka pieniężna w modelu neoklasycznym W ujęciu neoklasycznym polityka pieniężna w krótkim okresie wpływa wyłącznie na poziom cen, a nie na wolumen produkcji w gospodarce. Na przykład ekspansywna polityka pieniężna spowoduje przesunięcie zagregowanego popytu z początkowego położenia AD 0 do AD 1 . Jednak przejście gospodarki z pierwotnego stanu równowagi opisanej punktem (E 0 ) do nowej równowagi w punkcie (E 1 ) ilustruje wyłącznie inflacyjny wzrost poziomu cen z poziomu P 0 do P 1 , ale nie ma bezpośredniego wpływu w długookresowy poziom produkcji i stopę bezrobocia. W rzeczywistości żadne przesunięcie krzywej globalnego popytu AD nie wpłynie na wielkość produkcji w tym modelu. Ta jest określona wyłącznie przez zasób i produktywność czynników produkcji. Strategia, która celem polityki pieniężnej czyni utrzymywanie niskiej stopy inflacji, okazała się tak atrakcyjna, że od początku lat 90. XX w. wiele krajów zmieniło swoje regulacje opisujące sposób funkcjonowania banków centralnych w taki sposób, aby ich działania były ukierunkowane bezpośrednio i wyłącznie na stopę inflacji. Zasada bezpośredniego celu inflacyjnego (ang. inflation targeting ) oznacza, że bank centralny jest prawnie zobowiązany do skupienia swoich wysiłków przede wszystkim na utrzymywaniu inflacji na niskim poziomie. Obecnie banki centralne w 28 krajach, w tym w Polsce, Austrii, Brazylii, Kanadzie, Izraelu, Korei, Meksyku, Nowej Zelandii, Hiszpanii, Szwecji, Tajlandii i Wielkiej Brytanii (jak również Europejski Bank Centralny – EBC) działają zgodnie z tą wytyczną. Godnym uwagi wyjątkiem jest amerykański System Rezerwy Federalnej, który w swoich działaniach nie koncentruje się wyłącznie na stopie inflacji, ale bierze pod uwagę również stopę bezrobocia utrzymującą się w gospodarce USA. Ekonomistom nie udało się wypracować konsensusu, który opisywałby sposób funkcjonowania banków centralnych i to, czy mają się one w swoich działaniach koncentrować wyłącznie na stopie inflacji, czy też uwzględniać szersze spektrum celów. Ci, którzy identyfikują się ze strategią bezpośredniego celu inflacyjnego, obawiają się, że politycy, którzy w naturalny sposób skupiają się na perspektywie krótkookresowej (wyznaczanej przez termin najbliższych wyborów), będą nieustannie naciskać na bank centralny, aby ten prowadził ekspansywną politykę pieniężną, nawet jeśli gospodarka już produkuje na poziomie potencjalnego PKB. W niektórych krajach bankowi centralnemu może brakować siły politycznej, by oprzeć się takim naciskom, co skutkuje wyższą inflacją w długim okresie, bez korzyści związanych z ograniczaniem bezrobocia (trudno w tym kontekście nie wskazać NBP). Zakres niezależności Systemu Rezerwy Federalnej jest bardzo szeroki, ale nie wszystkie banki centralne cieszą się równie dużą swobodą działania. Uwzględniając te uwarunkowania – długi i zmienny okres transmisji impulsów monetarnych do gospodarki, nadmierne rezerwy, zmienną szybkość obiegu pieniądza w gospodarce oraz kontrowersje wokół celów stawianych przed bankami centralnymi – prowadzenie polityki pieniężnej w realnym świecie jest procesem niezwykle skomplikowanym. Poza sporem pozostaje jednak to, że polityka pieniężna poprzez poziom stóp procentowych wpływa na zagregowany popyt i tym samym kondycję gospodarki. Bańki na rynkach aktywów i cykle lewarowania Jedną z utrzymujących się od dawna obaw związanych z koncentracją celów banku centralnego na kwestiach inflacji i bezrobocia jest to, że tego typu podejście pomija inne istotne problemy gospodarcze. Na przykład w latach 1994–2000 pojawiła się tzw. bańka dot-comowa, czyli bardzo szybki i w dużej mierze oderwany od czynników fundamentalnych wzrost cen akcji przedsiębiorstw mających w swojej nazwie element „.com”, czyli po angielsku „dot com”. Na nowojorskiej giełdzie papierów wartościowych wartość wskaźnika Dow Jones Industrial, uwzględniającego ceny akcji 30 największych amerykańskich publicznych spółek akcyjnych (jest to indeks giełdy, taki sam jak wykorzystywany w Warszawie WIG), wzrosła blisko trzykrotnie. Natomiast wartość indeksu spółek nowych technologii Nasdaq (jego odpowiednikiem w Warszawie jest TechWIG) – prawie pięciokrotnie. Dość szybko okazało się, że wzrost cen akcji był oparty na czystej spekulacji i nie miał uzasadnienia w wynikach większości podmiotów. Wartość indeksu Dow Jones w 2009 r. była o prawie 20% niższa niż w roku 2000. Z kolei wartość indeksu Nasdaq była w 2009 r. aż o 50% niższa niż dziewięć lat wcześniej. Gwałtowna przecena na giełdzie była jednym z czynników, który przełożył się na recesję z 2001 r. i będący jej konsekwencją wzrost bezrobocia. Podobną historię można opowiedzieć o cenach nieruchomości w latach 2003–2005. W ciągu poprzednich 30 lat średnie ceny domów rosły o ok. 6% rocznie. Tymczasem w ciągu tego okresu, podczas tzw. bańki na rynku nieruchomości, ceny domów zwiększały się o blisko 100% średniorocznie. Również ten wzrost nie miał trwałych podstaw. Gdy w 2007 i 2008 r. ceny nieruchomości spadły, wiele banków i gospodarstw domowych zorientowało się, że ich aktywa są warte mniej, niż można się było spodziewać, co walnie przyczyniło się do globalnego kryzysu finansowego. Te dwa przykłady zaczerpnięte z amerykańskich realiów wskazują na niebezpieczeństwo związane z lewarowaniem. Lewarowanie lub inaczej wykorzystywanie dźwigni finansowej oznacza zaciąganie pożyczek w celu zakupu aktywów finansowych. Jeśli ceny nieruchomości rosną o 100% rocznie (lub ceny akcji o 50% rocznie) i powszechne jest przekonanie, że takie tempo wzrostu utrzyma się w średnim i długim okresie, najlepsze, co można zrobić, to zaciągnąć pożyczkę i kupować. Gdy w gospodarce mamy do czynienia z fazą wzrostową, banki i sektor finansowy chętnie udzielają kredytów, a ludzie i firmy chętnie takie zobowiązania zaciągają. Wzrost cen nieruchomości lub akcji przekłada się na wzrost wydatków i tym samym zagregowanego popytu (domy, na które popyt cały czas rośnie, trzeba przecież zbudować i urządzić, zaś wzrost cen akcji pozwala przedsiębiorstwom bez problemu plasować na rynku kolejne emisje i inwestować pozyskane w ten sposób środki). Wydaje się, że taka sytuacja będzie trwać w nieskończoność, ale oczywiście jest to mniemanie zupełnie błędne. W pewnym momencie koniunktura się pogarsza, banki podnoszą stopy procentowe i zaostrzają warunki pozyskania kredytów, a popyt na akcje lub nieruchomości błyskawicznie maleje. Gwałtowny spadek cen nieruchomości lub akcji (określany jako pęknięcie bańki) prowadzi do równie gwałtownej redukcji wydatków, zmniejszenia globalnego popytu i recesji znacznie głębszej w porównaniu z sytuacją, w której opisany powyżej scenariusz by się nie zmaterializował. Fakt, iż tego typu sytuacje powtarzają się z większą lub mniejszą regularnością, pozwala ekonomistom nazywać je cyklem lewarowania. Występowanie tego typu cykli stało się dla niektórych ekonomistów podstawą do sformułowania wniosku, że banki centralne powinny w swojej polityce uwzględniać nie tylko tempo wzrostu gospodarczego, stopę inflacji i wskaźnik bezrobocia, lecz również ceny aktywów finansowych i cykle lewarowania. Takie propozycje są jednak dość kontrowersyjne. Gdyby w 1997 r. FED ogłosił, że ceny akcji rosną zbyt szybko, lub w roku 2004 zawyrokował, że na rynku nieruchomości powstała bańka spekulacyjna, a następnie podjął skuteczne działania mające na celu powstrzymanie wzrostu cen, wielu ludzi (inwestorów giełdowych, właścicieli nieruchomości i polityków) byłoby oburzonych. Ani System Rezerwy Federalnej, ani żaden inny bank centralny nie chce brać na siebie takiej odpowiedzialności i decydować, czy ceny akcji i nieruchomości są za wysokie, za niskie, czy w sam raz. Jednak z uwagi na fakt, że pojawia się coraz więcej badań wskazujących na negatywne dla gospodarki konsekwencje baniek spekulacyjnych i cyklów lewarowania, banki centralne mogą zostać zmuszone do prowadzenia polityki pieniężnej w taki sposób, by ograniczać prawdopodobieństwo występowania takich zjawisk i łagodzić ich negatywne skutki. Zakończmy ten rozdział ilustrującą to, w jaki sposób FED – lub dowolny inny bank centralny – mógłby ożywić gospodarkę, zwiększając w tym celu podaż pieniądza. Szacowanie skutków bodźców pieniężnych Załóżmy, że bank centralny chce pobudzić gospodarkę poprzez zwiększenie podaży pieniądza. Bankowcy szacują, że szybkość obiegu pieniądza (V) wynosi 3, a poziom cen (P) wzrośnie wskutek takiego posunięcia ze 100 do 110. Korzystając z równania Fischera, oblicz, jaki będzie wpływ wzrostu podaży pieniądza (M) o 800 mld zł na wolumen produkcji w gospodarce (Q), biorąc pod uwagę to, że początkowa podaż pieniądza kształtowała się na poziomie 4 bln zł. Krok 1. Zaczynamy od zapisania równania Fischera: MV = PQ. Wiemy, że początkowo V = 3, M = 4000 (mld) i P = 100. Podstawiając te liczby, możemy obliczyć Q: MV = PQ 4000 × 3 = 100 × Q Q = 120 Krok 2. Spróbujmy obliczyć efekt wzrostu podaży pieniądza o 800 mld zł, przyjmując jednocześnie, że ceny wzrosną z poziomu 100 do 110. Nowe równanie ma następującą postać: MV = PQ 4800 × 3 = 110 × Q Q = 130,9 Jeśli weźmiemy pod uwagę różnicę pomiędzy tymi dwiema wielkościami, okaże się, że impuls monetarny zwiększył wolumen produkcji w gospodarce o 10,9 mld zł. Analiza przeprowadzona w niniejszym rozdziale koncentrowała się na krajowej polityce pieniężnej, to znaczy uwarunkowaniach i konsekwencjach ekspansywnej i restrykcyjnej polityki pieniężnej dla wysokości stóp procentowych, rozmiarów zagregowanego popytu oraz wolumenu produkcji. W następnym przejdziemy do analizy międzynarodowego wymiaru polityki pieniężnej oraz sposobu, w jaki wiąże się ona z kursami walutowymi i międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego. Jak bardzo można obniżyć stopy procentowe? W 2008 r. System Rezerwy Federalnej znalazł się w trudnej sytuacji. Stopa funduszy federalnych zbliżała się do zera, co oznaczało, że operacje otwartego rynku, w ramach których FED skupuje amerykańskie bony skarbowe w celu obniżenia krótkoterminowych stóp procentowych, przestały być skutecznym narzędziem wpływu na rynek kredytowy. Ten tzw. problem granicy zerowej skłonił System Rezerwy Federalnej, pod przewodnictwem jego ówczesnego prezesa Bena Bernanke, do zastosowania niekonwencjonalnych narzędzi polityki pieniężnej, czyli luzowania ilościowego. Na początku 2014 r. luzowanie ilościowe prawie pięciokrotnie zwiększyło rezerwy bankowe. Najprawdopodobniej przyczyniło się to do ożywienia gospodarki USA, ale wpływ ten był ograniczony, m.in. ze względu na niektóre przeszkody wymienione w ostatniej części tego rozdziału. Bezprecedensowy wzrost rezerw bankowych wywołał również obawy przed inflacją, które okazały się znacznie przesadzone. W ciągu roku 2010 nie było żadnych poważnych sygnałów przyspieszenia tempa wzrostu cen, a inflacja bazowa utrzymywała się na stabilnym poziomie 1,5–2%. Jednocześnie do początku 2015 r. nie wystąpiły żadne poważne oznaki ożywienia gospodarczego, zaś inflacja bazowa utrzymywała się na stabilnym poziomie 1,7%. Problem granicy zerowej pojawił się ponownie w amerykańskiej gospodarce w roku 2020, ze względu na pandemię i będący jej konsekwencją kryzys. W pierwszym kwartale tego roku stopa funduszy federalnych spadła o ponad 2 punkty procentowe w ciągu kilku tygodni. FED zareagował zwiększeniem skali skupu aktywów i prowadził tę operację w jeszcze szybszym tempie niż w roku 2009. Kiedy w 2021 r. stopa inflacji w USA zaczęła dość szybko rosnąć, prezes Systemu Rezerwy Federalnej Jerome Powell odpowiedział na krytykę działań amerykańskiego banku centralnego, podkreślając, że FED jest gotowy rozważyć podwyżki stóp procentowych i rozpocząć ograniczanie tempa skupu aktywów w 2022 r. Wdrożone przez Rezerwę Federalną środki okazały się skuteczne i wraz z rozpoczęciem roku 2023 inflacja w USA zaczęła powracać do długoletniej średniej. Key Concepts and Summary Polityka pieniężna może okazać się nieskuteczna ze względu na kilka czynników: a) transmisja impulsów monetarnych do gospodarki może trwać nawet kilka kwartałów i trudno przewidzieć, jak długi będzie to okres; (b) jeśli banki komercyjne decydują się na utrzymywanie nadmiernych rezerw, polityka pieniężna nie dysponuje narzędziami mogącymi wymusić na nich udzielanie pożyczek; oraz (c) szybkość obiegu pieniądza w gospodarce może zmieniać się w czasie w nieprzewidywalny sposób. Równanie Fischera wyraża wzór: MV = PQ, gdzie M to podaż pieniądza, V – szybkość obiegu pieniądza, P – poziom cen, a Q – wolumen produkcji. Niektóre banki centralne, takie jak Europejski Bank Centralny i Narodowy Bank Polski, stosują strategię bezpośredniego celu inflacyjnego, co oznacza, że jedynym celem banku centralnego jest utrzymanie inflacji na z góry założonym poziomie z niewielkim przedziałem wahań. Inne banki centralne, takie jak System Rezerwy Federalnej Stanów Zjednoczonych, mogą swobodnie koncentrować się na ograniczaniu inflacji lub stymulowaniu gospodarki znajdującej się w recesji, w zależności od tego, który cel wydaje się w danym momencie najważniejszy. Self-Check Questions Dlaczego banki komercyjne mogą z własnej woli utrzymywać nadwyżki rezerw w czasie recesji? W czasie recesji banki komercyjne mogą się obawiać, że kredytobiorcy stracą zdolność do spłaty swoich kredytów. Mogą również zabezpieczać się w ten sposób przed wybuchem paniki na rynkach finansowych, która wymusi wypłaty depozytów w ponadprzeciętnej skali. Dlaczego szybkość obiegu pieniądza w gospodarce może się nieoczekiwanie zmienić? Jeśli przewidywania konsumentów odnośnie do przyszłości ulegną zmianie, ich wydatki mogą przyspieszyć lub spowolnić. Bywa i tak, że konsumenci muszą w bardzo krótkim okresie dokonać dużych zakupów, np. w związku z zapowiadanym zamknięciem sklepów z powodu pandemii lub klęski żywiołowej. Review Questions Jakiej polityki pieniężnej oczekujesz w odpowiedzi na recesję: ekspansywnej czy restrykcyjnej? Uzasadnij swoją odpowiedź. W jaki sposób skuteczność polityki pieniężnej może ograniczyć każdy z następujących czynników: rozciągnięty w czasie i zmienny okres transmisji impulsów monetarnych do gospodarki, nadwyżka rezerw i zmiana szybkości obiegu pieniądza w gospodarce? Zdefiniuj szybkość obiegu pieniądza w gospodarce. Jaka jest formuła równania Fischera? Jak działa polityka pieniężna konstruowana zgodnie z zasadami bezpośredniego celu inflacyjnego? Critical Thinking Questions W jaki sposób polityka pieniężna oparta na precyzyjnie zdefiniowanych regułach różni się od dyskrecjonalnej polityki pieniężnej (tj. polityki pieniężnej, w ramach której takie reguły nie funkcjonują)? Jakie argumenty przemawiają za każdą z tych strategii? Czy banki centralne powinny koncentrować się przede wszystkim na ograniczaniu bezrobocia, czy inflacji? Uzasadnij swoją odpowiedź. Problems O ile wzrośnie nominalny PKB, jeśli bank centralny zwiększy podaż pieniądza o 100 mld zł, a szybkość obiegu pieniądza w gospodarce wynosi 3, ceteris paribus? (Jeśli to niezbędne, użyj tych informacji, aby odpowiedzieć na cztery kolejne pytania). Załóżmy teraz, że ekonomiści spodziewają się wzrostu szybkości obiegu pieniądza o 50% w wyniku zastosowanego bodźca pieniężnego. Jaki będzie całkowity wzrost nominalnego PKB? Jeśli PKB wynosi 1500 mld zł, a podaż pieniądza 400 mld zł, jaka jest szybkość obiegu pieniądza? Jeśli PKB wzrośnie teraz do 1600 mld zł, ale podaż pieniądza się nie zmieni, jak wpłynie to na szybkość obiegu pieniądza? Jeśli PKB spadnie z powrotem do 1500 mld zł, a podaż pieniądza zmaleje do 350 mld zł, z jaką szybkością obiegu pieniądza będziemy mieć do czynienia? References Tobin, James. “The Concise Encyclopedia of Economics: Monetary Policy.” Library of Economics and Liberty . Accessed November 2013. http://www.econlib.org/library/Enc/MonetaryPolicy.html. Federal Reserve Bank of New York. “The Founding of the Fed.” Accessed November 2013. http://www.newyorkfed.org/aboutthefed/history_article.html. równanie Fischera (ang. basic quantity equation of money ) podaż pieniądza × szybkość obiegu pieniądza w gospodarce = nominalne PKB równanie ilościowej teorii pieniądza zob. równanie Fischera równanie ilościowe zob. równanie Fischera równanie wymiany zob. równanie Fischera dodatkowe rezerwy (ang. excess reserves ) rezerwy gotówkowe, które banki komercyjne utrzymują powyżej minimalnego poziomu określonego przez regulacje banku centralnego cel inflacyjny (ang. inflation targeting zasada, zgodnie z którą bank centralny skupia się wyłącznie na utrzymywaniu niskiego poziomu inflacji szybkość obiegu pieniądza (ang. velocity ) szybkość, z jaką pieniądz krąży w gospodarce, obliczana jako iloraz nominalnego PKB i podaży pieniądza

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Handel światowy Czy deficyt salda bilansu handlowego Stanów Zjednoczonych w relacjach z Unią Europejską jest korzystny, czy niekorzystny dla gospodarki USA? (Źródło: modyfikacja pracy Milada Mosapoora/Wikimedia Commons). Czy mocniejszy dolar jest korzystny dla gospodarki USA? W latach 2002–2008 dolar amerykański stracił na rynkach walutowych ponad jedną trzecią swojej wartości. 1 stycznia 2002 r. jeden dolar kosztował 1,11 euro. 24 kwietnia 2008 r. notowanie dolara osiągnęło najniższy poziom w historii – był on wówczas wyceniany na 64 eurocenty. W tym samym okresie deficyt Stanów Zjednoczonych w handlu z Unią Europejską wzrósł z 85,7 mld dol. w roku 2002 do 95,8 mld dol. w 2008. Czy taki obrót spraw był korzystny, czy niekorzystny dla amerykańskiej gospodarki? Żyjemy w świecie zglobalizowanym. Amerykańscy konsumenci każdego roku kupują importowane z całego świata dobra i usługi o wartości bilionów dolarów. Firmy ze Stanów Zjednoczonych sprzedają za granicę produkty warte niewiele mniej. Amerykańscy obywatele, przedsiębiorstwa i rząd federalny co roku inwestują za granicą biliony dolarów. Z kolei zagraniczni inwestorzy, przedsiębiorstwa i rządy państw trzecich lokują w USA kwoty o porównywalnej wartości. To podmioty zagraniczne są głównym nabywcą amerykańskiego długu federalnego. Wiele osób uważa, że tańszy dolar jest niekorzystny dla Stanów Zjednoczonych i świadczy o kiepskiej kondycji tamtejszej gospodarki. Ale czy na pewno jest to pogląd słuszny? Ten rozdział będzie próbą odpowiedzi na to pytanie. Wprowadzenie do tematu kursów walutowych i międzynarodowych przepływów kapitału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Jak działa rynek walutowy Jakie czynniki wpływają na stronę popytową i podażową na rynkach walutowych Jakie makroekonomiczne konsekwencje wiążą się ze zmianami kursów walutowych Jakie systemy kursów walutowych są wykorzystywane w różnych krajach świata Na świecie istnieje ponad 150 walut, od afgani w Afganistanie i leka w Albanii po kwachę w Zambii i zimbabweńskiego dolara. W przypadku transakcji międzynarodowych gospodarstwa domowe lub przedsiębiorstwa muszą wymienić jedną walutę na inną. Na przykład niemiecka firma, która eksportuje produkty do Polski, musi wymienić zarobione dzięki sprzedaży samochodów na polskim rynku złote na euro, którymi będzie mogła opłacić pracowników fabryki w Ingolstadt lub Wolfsburgu. Z kolei firma z Polski (np. KGHM), która chce kupić kopalnię miedzi w Chile, musi zamienić polskie złote na chilijskie peso. Natomiast amerykański turysta odwiedzający Warszawę musi wymienić amerykańskie dolary na złote, aby zapłacić za hotel i posiłek zjedzony na Starówce. Kursy walutowe niekiedy bardzo szybko się zmieniają. Na przykład funt brytyjski tuż przed referendum, w którym społeczeństwo rozstrzygało kwestię opuszczenia przez Wielką Brytanię Unii Europejskiej (czyli tzw. brexitu), był wart ok. 1,5 dol. Tuż po ogłoszeniu wyników jego kurs spadł do poziomu 1,37 dol. i nadal się obniżał, osiągając kilka miesięcy później 30-letnie minimum. W przypadku firm zajmujących się kupnem, sprzedażą, pożyczaniem i zaciąganiem pożyczek na rynkach międzynarodowych wahania kursów walutowych mogą mieć ogromny wpływ na zyski. W niniejszym rozdziale omówimy międzynarodowy wymiar funkcjonowania pieniądza, a ściślej rzecz biorąc – kursy walutowe, które determinują sposób przeliczania jednej waluty na inną. Kurs walutowy (ang. exchange rate ) to cena jednej waluty wyrażona w innej walucie. Dlatego kurs walutowy możemy analizować za pomocą narzędzi popytu i podaży . Pierwsza część tego rozdziału rozpoczyna się od analizy rynków walutowych: ich wielkości, głównych podmiotów aktywnych na tych rynkach oraz terminologii wykorzystywanej do opisu sytuacji, która się na nich kształtuje. Kolejna część wykorzystuje wykresy popytu i podaży do analizy głównych czynników wpływających na poziom kursu walutowego. W ostatniej części zostanie omówiona rola banku centralnego i polityka kursu walutowego, jaką może on prowadzić. Każdy kraj musi zdecydować o swoim systemie kursu walutowego i wybrać, czy powinien on być kształtowany wyłącznie przez rynek, czy też znajdować się pod częściową/całkowitą kontrolą banku centralnego. Nie ma bowiem idealnego systemu kursu walutowego. Każdy ma swoje zalety i wady.

Social Sciences


Jak działają rynki walutowe Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Sformułować definicję rynku walutowego Odróżniać różne rodzaje inwestycji, takich jak bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ), inwestycje portfelowe i transakcje zabezpieczające (hedging) Zrozumieć, w jaki sposób aprecjacja lub deprecjacja waluty wpływa na kurs walutowy Określać, dla jakich podmiotów korzystna jest silna waluta lokalna, a jakie zyskują na jej osłabieniu Większość krajów posiada własną walutę. Od tej reguły istnieją jednak wyjątki. Czasami małe kraje używają waluty silniejszego ekonomicznie sąsiada. Na przykład Ekwador, Salwador i Panama zdecydowały się na dolaryzację (ang. dollarize ), czyli wykorzystanie jako swojej waluty dolara amerykańskiego. Z kolei w Europie występuje zjawisko euroizacji, czyli przyjmowania przez małe kraje (np. Bośnię i Hercegowinę) europejskiej wspólnej waluty – euro. Zdarza się także, że wiele państw decyduje się na stworzenie wspólnej waluty, tak jak to miało miejsce w Unii Europejskiej (precyzyjnie rzecz ujmując, kraje, które zdecydowały się na przyjęcie wspólnej waluty – euro – tworzą Unię Gospodarczo-Walutową lub potocznie „strefę euro”). Pomijając jednak te wyjątkowe sytuacje, większość transakcji międzynarodowych obejmuje różne waluty, co oznacza, że sprzedawanie, kupowanie, wynajmowanie, pożyczanie, podróżowanie oraz inwestowanie za granicą wymaga od ludzi i przedsiębiorstw wymiany jednej waluty na inną. Rynek, na którym gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa dokonują takich operacji, nazywamy rynkiem walutowym (ang. foreign exchange market ) lub potocznie Forexem . Podstawowe informacje na temat kursów walutowych zostały już wprowadzone we wcześniejszych rozdziałach. Na przykład w omówione zostały metody, które można wykorzystać do porównywania wartości PKB w krajach o różnych walutach. We wcześniejszych przykładach zakładaliśmy pewien określony poziom kursu walutowego i nie rozważaliśmy czynników, które determinują kształtowanie się kursów walutowych. W rzeczywistości kurs walutowy jest ceną jednej waluty wyrażoną w jednostkach innej. Kluczowym modelem do analizy kształtowania się cen, niezależnie od tego, czy chodzi o rynek walutowy, czy jakikolwiek inny (np. ubrań lub pracy), pozostaje model popytu i podaży. Odwiedź poniższą stronę internetową , gdzie można znaleźć poręczny kalkulator kursów walutowych. Ogromne rozmiary rynków walutowych Wielkość obrotów realizowanych na rynkach walutowych może przyprawić o zawrót głowy. Badanie Banku Rozrachunków Międzynarodowych (ang. Bank of International Settlements ) z 2013 r. wykazało, że średnie dzienne obroty na rynkach walutowych wyniosły 5,3 bln dol., co czyni rynek walutowy największym rynkiem w gospodarce światowej. Dla porównania, realny PKB Stanów Zjednoczonych w 2013 r. wyniósł 15,8 bln dol. Strona popytowa i podażowa na rynkach walutowych Na rynkach walutowych popyt i podaż są ze sobą ściśle powiązane, ponieważ podmiot zgłaszający popyt na określoną walutę musi jednocześnie dostarczać na rynek inną walutę (czyli zapewnić jej podaż) – i odwrotnie. Aby to zrozumieć, warto przyjrzeć się czterem grupom aktywnym na tym rynku: (1) przedsiębiorstwom zaangażowanym w międzynarodowy handel dobrami i usługami; (2) turystom odwiedzającym inne kraje; (3) międzynarodowym inwestorom kupującym na własność (lub współwłasność) zagraniczne przedsiębiorstwa; (4) międzynarodowym inwestorom kupującym papiery wartościowe poświadczające istnienie wierzytelności (czyli głównie obligacje i bony skarbowe). Przeanalizujmy te grupy po kolei. W przypadku przedsiębiorstw działających na rynkach międzynarodowych koszty produkcji (na co składają się m.in. płace, płatności dla kooperantów i wynagrodzenia wypłacane właścicielom pozostałych wykorzystywanych czynników produkcji) ponoszone są co do zasady w walucie kraju, w którym odbywa się produkcja, ale przychody ze sprzedaży są pozyskiwane w walucie kraju, w którym następuje sprzedaż. Polskie przedsiębiorstwo eksportujące towary za granicę uzyska przychód (utarg) w walucie obcej, np. w dolarach amerykańskich lub euro, ale potrzebuje polskich złotych, aby pokryć koszty produkcji w kraju. Na rynku walutowym firma ta będzie oferowała do sprzedaży dolary (euro) i zgłaszała popyt na złotówki. Turyści wyjeżdżający za granicę oferują na rynku walutowym swoją walutę krajową i zgłaszają popyt na walutę państwa, które zamierzają odwiedzić. Na przykład amerykański turysta odwiedzający Polskę dostarcza na rynek walutowy dolary amerykańskie (zapewnia podaż) i zgłasza zapotrzebowanie na polskiego złotego (generuje popyt). Inwestycje finansowe, które oznaczają przepływy pieniężne pomiędzy różnymi krajami i w związku z tym wymagają wymiany walut, najczęściej dzielimy na dwie kategorie. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne ( BIZ ) (ang. foreign direct investment (FDI) ) najczęściej odnoszą się do zakupu co najmniej 10% udziałów w przedsiębiorstwie znajdującym się na terenie innego kraju lub założenia nowego przedsiębiorstwa za granicą. Na przykład w 2008 r. belgijska firma piwowarska InBev kupiła amerykańskiego producenta piwa Anheuser-Busch za 52 mld dol. Aby dokonać tego zakupu, InBev musiał na rynku walutowym wymienić euro na dolary amerykańskie. Inny rodzaj międzynarodowych inwestycji finansowych – inwestycje portfelowe (ang. portfolio investment ) – obejmuje czysto finansowe transakcje, które nie pociągają za sobą wpływu na bieżące zarządzanie przedsiębiorstwem (w ich ramach przejmowane są mniejszościowe pakiety akcji, zwykle poniżej 10%). Przykładem takiej operacji może być zakup przez podmioty amerykańskie obligacji emitowanych przez rząd Polski albo zdeponowanie przez polskie przedsiębiorstwo środków finansowych w szwajcarskim banku. Aby dokonać takiej inwestycji, amerykański inwestor musi dostarczyć na rynek walutowy dolary amerykańskie i zgłosić zapotrzebowanie na polskiego złotego (polskie przedsiębiorstwo z kolei musi zaoferować do sprzedaży złote i zgłosić chęć zakupu franków szwajcarskich). Podmioty aktywne na rynku kapitałowym często dokonują inwestycji portfelowych, gdyż oczekują korzystnych zmian kursów walutowych. Załóżmy, że amerykański inwestor finansowy rozważa złożenie depozytu w brytyjskim banku. Dla uproszczenia pomijamy wszelkie płatności z tytułu odsetek (które w krótkim okresie i tak będą niewielkie) i koncentrujemy się na kursach walutowych. Przyjmijmy, że funt brytyjski jest obecnie wart 1,50 dol. amerykańskiego. Inwestor uważa jednak, że za miesiąc kurs funta brytyjskiego będzie się kształtował na poziomie 1,60 dol. A zatem, jak pokazuje panel (a) , inwestor ten wymieniłby 24 000 dol. na 16 000 funtów. Za miesiąc, jeśli funt rzeczywiście będzie warty 1,60 dol., inwestor portfelowy może dokonać odwrotnej operacji i kupić dolary amerykańskie po nowym kursie wymiany, dzięki czemu otrzyma 25 600 dolarów, co da mu przyzwoity zysk w kwocie 1600 dol. (stopa zwrotu z inwestycji przekracza 6,5%, co w skali miesiąca jest rezultatem więcej niż satysfakcjonującym). Inwestor portfelowy, który uważa, że kurs wymiany funta zmieni się w przeciwnym kierunku, może również z korzyścią zainwestować. Załóżmy, że inwestor oczekuje, iż kurs walutowy funta spadnie z obecnego poziomu 1,50 dol. za funta do poziomu 1,40. Następnie, jak pokazuje panel (b) , inwestor mógłby kwotę 20 000 funtów (pożyczając pieniądze, jeśli to konieczne) wymienić na 30 000 dol., odczekać miesiąc i wymienić je z powrotem na 21 429 funtów – ponownie uzyskując satysfakcjonujący zysk (o ile jego przewidywania okażą się prawdziwe). Oczywiście dokonywanie tego rodzaju operacji finansowych nie daje gwarancji zarobienia pieniędzy, a inwestor poniesie straty, jeśli kursy walutowe nie zmienią się zgodnie z jego przewidywaniami. Inwestor portfelowy próbujący uzyskać korzyści ze zmian kursów walutowych Oczekiwania dotyczące kształtowania się kursu walutowego wpływają na podaż i popyt danej waluty na rynkach walutowych. Wiele decyzji dotyczących inwestycji portfelowych jest znacznie bardziej złożonych niż tylko próba określenia, jak w przyszłości zmieni się kurs walutowy. Inwestycje portfelowe są w dużej mierze podejmowane w celu ochrony przedsiębiorstw przed wahaniami kursów walut. Wyobraź sobie, że prowadzisz polską firmę eksportującą towary do Francji. Właśnie podpisała ona umowę na dostawę dużej ilości mebli do sieci francuskich sklepów, która opiewa na milion euro i będzie realizowana przez rok. Zapłatę otrzymasz po dostarczeniu ostatniej partii wytwarzanych przez twoje przedsiębiorstwo mebli, czyli właśnie za rok. Nie wiesz jednak, jaka będzie wówczas wartość tej umowy w złotych, ponieważ kurs polskiej waluty w stosunku do euro może się znacząco różnić od bieżących notowań. Załóżmy, że chcesz znać wartość umowy z całkowitą pewnością i nie ryzykować, że euro będzie warte mniej niż obecnie (jeśli za rok za euro będzie trzeba zaoferować mniej złotych, to wartość twojego kontraktu wyrażona w polskiej walucie spadnie). Możesz się zabezpieczyć przed ryzykiem kursowym, co oznacza zawarcie transakcji zabezpieczającej (ang. hedge ), dzięki której ryzyko niekorzystnej zmiany kursu przestanie być dla ciebie istotne. Dzięki niej będziesz mieć gwarancję uzyskania określonego kursu wymiany euro na złote niezależnie od przyszłej sytuacji rynkowej. Oczywiście firma, która zaoferuje ci taką transakcję, oszacuje ryzyko zmiany kursu euro w stosunku do złotego i w zależności od tego, jakie będą owe szacunki, narzuci ci konkretną opłatę. Jeśli okaże się, że kurs euro do złotego się nie osłabił, po prostu wymienisz swoje euro na rynku, a poniesiony koszt będzie swoistym ubezpieczeniem od ryzyka zmian kursowych. Jeśli jednak euro się osłabi i jego wartość wyrażona w złotych spadnie, przedsiębiorstwo jest chronione transakcją zabezpieczającą. Gdy strony chcą zawrzeć kontrakty finansowe takie jak hedging, zwykle zwracają się do instytucji finansowej lub firmy maklerskiej zajmującej się tego typu usługami. Przedsiębiorstwa te pobierają ustaloną z góry opłatę albo wykorzystują mechanizmy dostępne na rynku walutowym, dzięki którym uzyskują wynagrodzenie za świadczoną przez siebie usługę (tzw. spread). Inwestorzy, którzy dokonują zarówno bezpośrednich inwestycji zagranicznych, jak i inwestycji portfelowych, sprzedają walutę krajową i zgłaszają zapotrzebowanie na walutę obcą. W przypadku inwestycji portfelowych inwestor nabywa mniej niż 10% udziałów (akcji) przedsiębiorstwa, w związku z czym tego typu transakcje mają zazwyczaj charakter krótkoterminowy. Jeśli natomiast inwestor dokonuje bezpośredniej inwestycji zagranicznej, nabywając ponad 10% udziałów w przedsiębiorstwie, zwykle przejmuje tym samym pewną odpowiedzialność za zarządzanie spółką. A zatem bezpośrednie inwestycje zagraniczne mają zazwyczaj długookresowy charakter. W praktyce inwestor może się wycofać z inwestycji portfelowych znacznie szybciej niż z bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Na przykład amerykański inwestor portfelowy, który chce kupić lub sprzedać brytyjskie obligacje rządowe, może to zrobić za pomocą rozmowy telefonicznej lub kilku kliknięć na klawiaturze komputera. Jednak amerykański inwestor, który chce w Wielkiej Brytanii kupić lub sprzedać przedsiębiorstwo, np. producenta części samochodowych, przekona się, że zaplanowanie i przeprowadzenie takiej transakcji zajmuje kilka tygodni, a nawet miesięcy. Główne źródła popytu na walutę i jej podaży są przedstawione w . Źródła popytu i podaży na rynkach walutowych Popyt na polskiego złotego zgłaszają… Podaż polskiego złotego jest pochodną decyzji… Polskie przedsiębiorstwo, które uzyskało walutę obcą w wyniku eksportu towarów i próbuje pokryć poniesione w Polsce koszty Zagranicznego przedsiębiorstwa, które sprzedało swoje produkty w Polsce, za co uzyskało polskie złote, a potrzebuje waluty kraju swojego pochodzenia, aby pokryć poniesiony tam koszt Zagraniczni turyści odwiedzający Polskę Turystów z Polski wyjeżdżających do innych krajów Inwestorzy zagraniczni, którzy chcą dokonać w Polsce inwestycji bezpośrednich Polskich inwestorów, którzy chcą dokonać bezpośrednich inwestycji zagranicznych w innych krajach Inwestorzy zagraniczni, którzy chcą dokonać w Polsce inwestycji portfelowych Polskich inwestorów, którzy chcą dokonać inwestycji portfelowych w innych krajach Uczestnicy rynku walutowego Rynek walutowy nie kojarzy bezpośrednio podmiotów oferujących daną walutę z podmiotami zgłaszającymi zapotrzebowanie na nią (tak jak to się dzieje np. na rynku nieruchomości). Jeśli Magdalena postanowi opuścić Polskę i wybrać się w podróż do Hiszpanii, nie musi szukać obywatela Hiszpanii, który planuje spędzić wakacje w Polsce, i umawiać się z nim na bezpośrednią wymianę walut. Do tego celu służy rynek walutowy i instytucje finansowe. Większość osób i przedsiębiorstw wymieniających znaczną ilość waluty udaje się do banku, a większość banków zapewnia klientom usługę wymiany walut. W gospodarce światowej handlem walutami zajmuje się ok. 2 tys. przedsiębiorstw (przede wszystkim banków). Zwykle nazywa się je dealerami walutowymi. W gospodarce USA funkcjonuje mniej niż 100 takich firm, ale mniej więcej 12 największych podmiotów przeprowadza ponad połowę wszystkich transakcji na rynku. Rynek walutowy nie ma jednej centralnej lokalizacji, jednak najwięksi gracze przez cały czas uważnie się obserwują. Rynek walutowy jest ogromny nie z powodu ruchu turystycznego, eksportu towarów czy nawet bezpośrednich inwestycji zagranicznych, ale ze względu na inwestycje portfelowe i działania dealerów walutowych. Turystyka międzynarodowa to bardzo ważna branża gospodarki, z obrotami ok. 1 bln dol. rocznie. Globalny eksport stanowi ok. 23% światowego PKB, czyli ok. 18 bln dol. rocznie. Pod koniec 2013 r. bezpośrednie inwestycje zagraniczne wyniosły ok. 1,5 bln dolarów. Wartości te są jednak pomijalne w porównaniu z obrotami na rynkach walutowych wynoszącymi 5,3 bln dol. dziennie. Większość transakcji na rynku walutowym dotyczy inwestycji portfelowych, czyli stosunkowo krótkookresowych przepływów kapitału finansowego, a także działań dużych dealerów walutowych, którzy stale kupują i sprzedają waluty pomiędzy sobą. Umocnienie (aprecjacja) i osłabienie (deprecjacja) waluty Kiedy zmieniają się ceny większości dóbr i usług, mówimy, że cena „rośnie” lub „maleje”. W przypadku kursów walutowych terminologia jest inna. Kiedy kurs walutowy rośnie, czyli dana waluta jest wymieniana na więcej jednostek innej waluty, mamy do czynienia z aprecjacją (ang. appreciation ) lub wzmocnieniem waluty. Jeśli natomiast kurs walutowy spada, tak że dana waluta jest wymieniana na mniej jednostek innej waluty, jest to deprecjacja (ang. depreciation ) lub osłabienie waluty. Aby pokazać, czym jest aprecjacja i deprecjacja, przeanalizujmy kurs walutowy dolara amerykańskiego (USD) w stosunku do dolara kanadyjskiego (CAD), począwszy od 1971 r. Przedstawia to panel (a) . Oś pionowa pokazuje cenę 1 dolara amerykańskiego wyrażoną w walucie kanadyjskiej. Kursy walut mogą wykazywać silne wahania w górę i w dół, choć mogą również pozostawać względnie stałe w relatywnie długim okresie. W 1971 r. dolar amerykański kosztował niemal równo jednego dolara kanadyjskiego i jego kurs nie zmieniał się w zasadzie przez kolejne pięć lat. W 1977 r. nastąpiła aprecjacja (umocnienie) dolara amerykańskiego i kurs walutowy wzrósł do 1,09 CAD/USD. Trend ten utrzymał się w kolejnym roku, kiedy to kurs dolara amerykańskiego wyniósł 1,19 dolara kanadyjskiego, po czym znowu ustabilizował się na kolejne pięć lat. Z podobną sytuacją (tj. aprecjacją dolara) mieliśmy do czynienia w roku 1986. Z kolei w 1991 r. miała miejsce deprecjacja (osłabienie) dolara amerykańskiego i kurs walutowy spadł do 1,15 CAD/USD. Na początku roku 2002 wystąpiła silna aprecjacja (umocnienie) dolara amerykańskiego i kurs walutowy wzrósł do 1,60 CAD/USD. Potem spadł do ok. 1,20 CAD/USD w 2009 r., następnie gwałtownie wzrósł i spadł w latach 2009 i 2010. W maju 2017 r. dolar amerykański kosztował 1,36 dolara kanadyjskiego, po czym w kolejnych latach jego kurs podlegał silnym wahaniom, aby w roku 2021 wynieść 1,27 dolara kanadyjskiego. Jednostki, w których wyrażamy kursy walutowe, mogą być mylące, ponieważ kurs wymiany dolara amerykańskiego mierzymy za pomocą innej waluty, np. dolara kanadyjskiego. Kursy walutowe zawsze wyrażają cenę jednej waluty w jednostkach innej waluty. Aprecjacja (umocnienie) a deprecjacja (osłabienie) waluty Kursy walutowe krajów nawet sąsiadujących ze sobą mogą wykazywać duże wahania w krótkim okresie, tak jak to miało miejsce w przypadku USA i Kanady. Przyglądając się uważnie zmianom kursów na obu panelach, można wyraźnie zobaczyć, że panel (a) jest lustrzanym odbiciem panelu (b). A zatem przy porównywaniu kursów walut dwóch krajów (w tym przypadku Stanów Zjednoczonych i Kanady) deprecjacja (lub osłabienie) waluty jednego państwa jest jednocześnie aprecjacją (lub umocnieniem) waluty drugiego. (Źródło: Dane ekonomiczne Rezerwy Federalnej https://research.stlouisfed.org/fred2/series/EXCAUS). Z porównania kursów wymiany między dwiema walutami wynika, że aprecjacja lub umocnienie jednej musi oznaczać deprecjację lub osłabienie drugiej. Panel (b) pokazuje kurs wymiany dolara kanadyjskiego wyrażony w dolarach amerykańskich. Jak widać, kurs dolara amerykańskiego wyrażony w dolarach kanadyjskich, przedstawiony na panelu (a) , jest lustrzanym odbiciem kursu dolara kanadyjskiego mierzonego w dolarach amerykańskich, pokazanego na panelu (b) . Spadek relacji wymiennej CAD/USD oznacza wzrost relacji wymiennej USD/CAD i odwrotnie. Jeśli rozpatrujemy zmiany ceny typowego dobra lub usługi (chleba, butów, nieruchomości lub pracy), jasne jest to, że wyższe ceny przynoszą korzyści sprzedającym i pogarszają sytuację kupujących, podczas gdy niższe ceny przynoszą korzyści kupującym i pogarszają sytuację sprzedawców. W przypadku kursów walutowych warto prześledzić, jak silniejsza lub słabsza waluta wpłynie na sytuację różnych uczestników rynku. Rozważmy zatem wpływ silniejszego polskiego złotego na sześć różnych kategorii uczestników rynku walutowego, co przedstawia . Są to odpowiednio: (1) polscy eksporterzy sprzedający towary za granicę; (2) eksporterzy z krajów trzecich sprzedający towary w Polsce; (3) polscy turyści wyjeżdżający za granicę; (4) zagraniczni turyści odwiedzający Polskę; (5) polscy inwestorzy realizujący inwestycje bezpośrednie lub portfelowe za granicą; (6) inwestorzy zagraniczni realizujący inwestycje bezpośrednie lub portfelowe w Polsce. Jak zmiana kursu walutowego wpływa na różnych uczestników rynku walutowego? Zmiany kursów walutowych wpływają na eksporterów, turystów i międzynarodowych inwestorów na różne sposoby. Dla polskiej firmy sprzedającej towary za granicę mocniejszy złoty jest niekorzystny. Silny złoty oznacza, że waluty obce ulegają osłabieniu. Załóżmy, że koszt wytworzenia będącego polskim hitem eksportowym „cudaka” wraz z godziwą kupiecką marżą wynosi 100 zł. Jeśli kurs euro wyrażony w złotych wynosi 5, to „cudak” na niemieckim rynku będzie kosztował 20 euro. Aprecjacja kursu złotego oznacza, że teraz za 1 euro można otrzymać tylko 4 zł. Aby pokryć koszty produkcji i osiągnąć zysk, przedsiębiorstwo sprzedające „cudaki” w Niemczech musi teraz zażądać za nie 25 euro, co oczywiście będzie zmniejszać zainteresowanie tym produktem. Jak łatwo zauważyć, kiedy eksporter uzyskuje walutę obcą poprzez sprzedaż towarów za granicą, a następnie wymienia ją na złote, aby pokryć poniesione koszty, silniejszy złoty oznacza, że obcą walutę przedsiębiorstwo wymieni na mniej złotych niż w sytuacji, w której polska waluta nie uległaby wzmocnieniu. W takiej sytuacji zysk przedsiębiorstwa wyrażony w złotych będzie niższy lub nie będzie go wcale. W rezultacie firma może zdecydować się na ograniczenie eksportu lub podnieść cenę sprzedaży, co również spowoduje zmniejszenie eksportu. Tak oto silniejsza waluta krajowa zmniejsza eksport danego kraju. I odwrotnie, dla zagranicznej firmy eksportującej towary do Polski silniejszy złoty jest zjawiskiem korzystnym. Za każdego złotego zarobionego na sprzedaży eksportowej uzyska bowiem więcej jednostek waluty krajowej. W rezultacie mocniejszy złoty oznacza, że eksporter z kraju trzeciego osiągnie większe zyski. Firma będzie dążyć do zwiększenia sprzedaży w Polsce, np. poprzez obniżkę cen. W ten sposób silniejszy złoty powoduje, że konsumenci w Polsce będą kupować więcej towarów wytworzonych poza granicami, zwiększając wielkość polskiego importu. Dla wyjeżdżającego za granicę polskiego turysty, który musi wymienić złote na obcą walutę, umocnienie złotego jest korzystne. Za każdego złotego turysta otrzymuje więcej waluty obcej, zatem koszt pobytu za granicą liczony w złotych jest dla niego niższy. Gdy waluta danego kraju podlega aprecjacji, opłaca się wyjeżdżać za granicę. Wyobraź sobie turystę z USA, który zaoszczędził 5000 dol. na wycieczkę do Republiki Południowej Afryki (RPA). W 2010 r. za 1 dol. można było kupić 7,3 południowoafrykańskiego randa, więc turysta miał do wydania 36 500 randów. W 2012 r. za 1 dol. można było kupić 8,2 randa, więc turysta miał do wydania 41 000 randów. W 2015 r. 1 dol. kosztował już prawie 13 randów. A zatem im bardziej wartościowy dolar, tym atrakcyjniejszy był dla Amerykanów wyjazd do RPA. W przypadku zagranicznych turystów odwiedzających Polskę lub USA sytuacja jest odwrotna. Silniejszy złoty (dolar amerykański) oznacza, że ich własne waluty są słabsze. Tak więc wymieniając własną walutę na złote lub dolary, uzyskują mniej złotych (dolarów) niż wcześniej. Kiedy waluta danego kraju jest silna, nie jest to szczególnie dobry czas na wizyty w nim zagranicznych turystów. Mocniejszy złoty pogarsza sytuację polskiego inwestora finansowego, który już ulokował pieniądze w innym kraju. Polski podmiot dokonujący inwestycji za granicą musi najpierw wymienić złote na walutę obcą, zainwestować w obcym kraju, a następnie wymienić obcą walutę z powrotem na złote. Jeśli w międzyczasie złoty stanie się silniejszy, a waluta obca się osłabi, to gdy inwestor będzie chciał uzyskać z powrotem złote, stopa zwrotu z tej inwestycji będzie niższa w stosunku do założeń przyjętych w momencie jej dokonywania. Jednak mocniejszy złoty zwiększa stopę zwrotu z inwestycji realizowanej przez inwestora zagranicznego na terenie Polski. Zagraniczny inwestor wymienia walutę krajową na złote, inwestuje w Polsce, a później planuje powrót do swojej waluty krajowej. Jeśli w okresie między tymi operacjami złoty się umocni, to gdy nadejdzie czas wymiany złotych z powrotem na walutę krajową, inwestor zagraniczny uzyska jej więcej, niż oczekiwał w momencie dokonywania inwestycji. Wszystkie poprzednie akapity dotyczą sytuacji, gdy złoty się umacnia. Pierwsza kolumna zawiera syntetyczne podsumowanie tego, czy umocnienie złotego jest, czy też nie jest korzystne dla danej grupy uczestników rynku walutowego. W poniższej ramce „Krok po kroku” omówiona została sytuacja odwrotna, czyli deprecjacja złotego. Skutki osłabienia złotego Przeanalizujmy wpływ słabszego złotego na polskiego eksportera, zagranicznego eksportera sprzedającego towar w Polsce, polskiego turystę wyjeżdżającego za granicę, zagranicznego turystę przyjeżdżającego do Polski, polskiego inwestora lokującego środki finansowe za granicą i zagranicznego inwestora dokonującego inwestycji w Polsce. Krok 1. Popyt na polski eksport jest funkcją ceny wyrażonej w walucie obcej. Cena eksportowanego towaru w walucie obcej zależy od ceny wyrażonej w złotych i kursu walutowego między złotym a walutą obcą. Na przykład samochód marki Fiat kosztuje w Polsce 75 000 zł. Kiedy jest sprzedawany w Wielkiej Brytanii, cena w funtach brytyjskich wynosi 75 000 zł / 5,5 zł/GBP, czyli 13 636 GBP. Kurs walutowy wpływa na cenę, którą płacą obcokrajowcy za towary eksportowane z Polski. Jeśli złoty podlega deprecjacji (słabnie), funt zyskuje na wartości. Jeśli kurs walutowy funta rośnie do 6 zł za funta, cena wspomnianego fiata wynosi 75 000 zł / 6 zł/GBP = 12 500 GBP. Słabszy złoty oznacza, że za jednostkę waluty obcej można kupić więcej złotych, czyli że eksport z Polski jest tańszy. Słabszy złoty prowadzi do wzrostu eksportu z Polski. Dla brytyjskiego eksportera wynik jest odwrotny. Krok 2. Angielski browar jest zainteresowany sprzedażą piwa do polskiej sieci sklepów Żabka. Jeśli cena sześciopaku piwa Ale wynosi 6 GBP, a kurs wymiany jest równy 5,5 zł za funta, cena w Żabce wyniesie 6,00 × 5,5 zł/GBP = 33 zł za sześciopak. Jeśli złoty osłabi się do 6 zł za funt, cena sześciopaku wzrośnie do 6 × 6 zł/GBP = 36 zł. Z perspektywy polskich nabywców słabszy złoty oznacza, że waluta obca jest droższa, czyli towary zagraniczne również będą droższe. Prowadzi to do spadku importu do Polski, co jest niekorzystne dla zagranicznego eksportera, ale stanowi korzystną okoliczność dla polskich browarów bezpośrednio konkurujących z brytyjskim producentem piwa. Krok 3. Przeanalizuj teraz sytuację polskich turystów wyjeżdżających za granicę. Znajdują się w takiej samej sytuacji jak polski importer towarów – kupują towar z zagranicy, w tym przypadku zagraniczną wycieczkę. Słabszy złoty oznacza, że ich podróż będzie droższa, ponieważ dany wydatek w obcej walucie (np. rachunek za hotel) pochłonie więcej złotych. W rezultacie turysta może skrócić pobyt za granicą, a nawet całkowicie zrezygnować z wycieczki i zamiast wyjazdu do Turcji wybrać Hel. Krok 4. Dla zagranicznego turysty podróżującego do Polski słabszy złoty jest dobrodziejstwem. Oznacza bowiem, że waluta posiadana przez turystę umocniła się, więc koszt podróży do Krakowa lub Wrocławia będzie niższy. W efekcie cudzoziemcy mogą zdecydować się na dłuższy pobyt w Polsce, a ich liczba może być większa. Krok 5. Polski inwestor lokujący środki za granicą będzie z kolei zadowolony w sytuacji, w której złoty osłabi się już po dokonaniu przez niego inwestycji. Jeśli zakupi papiery wartościowe za 550 zł przy kursie walutowym równym 5,5 zł/GBP, to wartość inwestycji w funtach wyniesie 100. Deprecjacja złotego, czyli zmiana poziomu kursu do 6 zł za funta, będzie oznaczała, że po sprzedaży papierów wartościowych będzie dysponował 600 zł. Inwestycja będzie zyskowna nawet wtedy, gdy pominiemy spodziewaną stopę zwrotu (odsetki lub wzrost kursu akcji). Krok 6. Zagraniczni inwestorzy lokujący środki finansowe w Polsce będą natomiast niezadowoleni z osłabienia się złotego, jeśli stanie się to już po tym, jak dokonali swojej inwestycji. Lokując 100 funtów na GPW, mogli nabyć akcje o wartości 550 zł. Jeśli dojdzie do deprecjacji złotego (np. do poziomu 6 zł/GBP), to wycofując się z Polski, wymienią złote tylko na niecałe 92 funty (pomijając osiągniętą stopę zwrotu). Zapewne już wiesz, kim są główni gracze na rynku walutowym. Należą do nich przedsiębiorstwa zajmujące się handlem międzynarodowym, turyści planujący wycieczki zagraniczne, międzynarodowi inwestorzy finansowi, banki i inni dealerzy walutowi. W następnym podrozdziale wyjaśnimy, w jaki sposób podmioty aktywne na rynku walutowym mogą oddziaływać na popyt i podaż. Pozwoli to zrozumieć przyczyny umacniania się i osłabiania waluty (do tych pojęć nawiązuje też poniższa ramka „Poznaj szczegóły”). Dlaczego mocniejsza waluta niekoniecznie jest lepsza? Jednym z powszechnych nieporozumień dotyczących kursów walutowych jest to, że silniejsza (inaczej mówiąc: mocniejsza lub ulegająca aprecjacji) waluta musi być lepsza niż waluta słabsza (inaczej mówiąc: ulegająca deprecjacji). W końcu silny jest lepszy niż słaby, czyż nie? Nie daj się jednak zmylić terminologii. Kiedy waluta staje się silniejsza, czyli można za nią kupić więcej innych walut, jednym podmiotom w gospodarce przynosi to korzyść, a inne tracą. Silniejsza waluta niekoniecznie jest lepsza, jest po prostu inna. Podsumowanie Na rynku walutowym ludzie i przedsiębiorstwa wymieniają jedną walutę na inną. Popyt na złote pochodzi od polskich eksporterów, którzy przychody uzyskane w obcej walucie chcą wymienić z powrotem na złote. Zagranicznych turystów, którzy potrzebują złotych, aby móc przyjechać do Polski, a dysponują walutą obcą. I wreszcie zagranicznych inwestorów pragnących dokonać w Polsce inwestycji finansowych. Podaż złotych na rynku walutowym pochodzi od: (1) zagranicznych przedsiębiorstw, które eksportują swoje towary do Polski i chcą przewalutować przychody na swoją walutę krajową; (2) polskich turystów wyjeżdżających za granicę i (3) inwestorów z Polski, którzy pragną ulokować kapitał za granicą. Sytuację, w której za jednostkę waluty kraju A można kupić więcej waluty kraju B, nazywamy aprecjacją lub umocnieniem waluty kraju A w stosunku do waluty kraju B. Z kolei jeśli za jednostkę waluty kraju A można kupić mniej waluty kraju B, to ta pierwsza osłabiła się lub uległa deprecjacji w stosunku do drugiej. Jeśli waluta kraju A umocniła się lub uległa aprecjacji w stosunku do waluty kraju B, to waluta kraju B musiała osłabić się lub ulec deprecjacji w stosunku do waluty kraju A. Silniejsza waluta kraju A szkodzi jego eksporterom, ale jest korzystna dla przedsiębiorstw z kraju B sprzedających swoje towary do kraju A. Z kolei słabsza waluta kraju A jest korzystna dla jego eksporterów, zaś szkodzi przedsiębiorstwom z kraju B eksportującym produkty do kraju A. Pytania sprawdzające W jaki sposób silniejsze euro wpłynie na następujące podmioty: brytyjskie przedsiębiorstwo eksportujące produkty do Niemiec, holenderskiego turystę odwiedzającego Chile, grecki bank kupujący kanadyjskie obligacje rządowe, francuską firmę eksportującą wyroby do Niemiec. Brytyjczycy używają funta szterlinga, podczas gdy Niemcy wykorzystują euro. Brytyjski eksporter otrzyma za swoje produkty euro, które będzie musiał wymienić na funty. Silniejsze euro oznacza więcej funtów za euro, więc sytuacja brytyjskiego eksportera się poprawi. Ponadto umocnienie euro powoduje, że towary importowane z Wielkiej Brytanii są dla Niemców tańsze, co zwiększa popyt na eksport z Wielkiej Brytanii. Z obu tych powodów silniejsze euro jest korzystne dla brytyjskiego eksportera. Holendrzy używają euro, podczas gdy Chilijczycy peso, więc holenderski turysta musi wymienić euro na chilijskie peso. Umocnienie się euro oznacza, że turysta dostanie więcej peso za euro. W rezultacie holenderski turysta będzie miał wakacje tańsze niż planował, co jest dla niego sytuacją korzystną. Grecy używają euro, a Kanadyjczycy dolarów kanadyjskich. Umocnienie się euro oznacza, że za jedno euro można kupić więcej dolarów kanadyjskich. W rezultacie grecki bank za daną kwotę euro będzie mógł kupić więcej kanadyjskich obligacji. Grecki bank odnosi więc korzyść. Ponieważ zarówno Francuzi, jak i Niemcy używają euro, jego umocnienie się w stosunku do innych walut nie powinno mieć wpływu na francuskiego eksportera. Sprawdź wiedzę Czym jest rynek walutowy? Wymień grupy nabywców i sprzedawców na rynku walutowym, na którym handluje się złotym. Jaka jest różnica między bezpośrednimi inwestycjami zagranicznymi a inwestycjami portfelowymi? Czym są transakcje zabezpieczające (hedging)? Co to znaczy, że waluta ulega aprecjacji? Ulega deprecjacji? Umacnia się? Osłabia? Ćwicz myślenie krytyczne Jakie są korzyści związane z „dolaryzacją” lub „euroizacją” dla kraju, który nie ma prawa emitować tej waluty? Czy możesz wymienić jakieś poważne wady „dolaryzacji” („euroizacji”)? Jak w kraju, który dokonał „dolaryzacji” („euroizacji”), działa twoim zdaniem bank centralny? Problemy Funt brytyjski kosztował 2 dolary amerykańskie w 2008 r. i 1,27 dolara w 2017 r. Czy funt umocnił się, czy osłabił w stosunku do dolara? Czy dolar uległ aprecjacji, czy deprecjacji w stosunku do funta? aprecjacja (ang. appreciation ) sytuacja, w której wartość waluty danego kraju rośnie w stosunku do wartości innych walut; zwana także „umocnieniem” deprecjacja (ang. depreciation ) sytuacja, w której wartość waluty danego kraju maleje w stosunku do wartości innych walut; zwana także „osłabieniem” dolaryzacja (ang. dollarize ) sytuacja, w której kraj inny niż Stany Zjednoczone wykorzystuje dolara amerykańskiego jako własną walutę, jednak bez prawa do jej emisji bezpośrednia inwestycja zagraniczna (BIZ) (ang. foreign direct investment (FDI) ) zakup pakietu przekraczającego 10% udziałów w zagranicznym przedsiębiorstwie lub założenie nowego przedsiębiorstwa za granicą rynek dewizowy zob. rynek walutowy rynek walutowy (ang. foreign exchange market ) rynek, na którym dokonywana jest wymiana jednej waluty na inną transakcja zabezpieczająca (ang. hedge , hedging ) transakcja finansowa, która pozwala przedsiębiorstwom wykluczyć ryzyko niekorzystnych zmian kursów walutowych inwestycja portfelowa (ang. portfolio investment ) inwestycja finansowa dokonywana poza granicami kraju macierzystego w formie zakupu papierów dłużnych (obligacji i bonów skarbowych), złożenia depozytu w banku lub zakupu pakietu udziałów w zagranicznym przedsiębiorstwie mniejszego niż 10%

Social Sciences


Przesunięcia krzywych popytu i podaży na rynkach walutowych Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić sposób funkcjonowania rynku walutowego Zdefiniować i wskazać przykłady arbitrażu Zrozumieć znaczenie parytetu siły nabywczej przy porównaniach międzynarodowych Uczestnikami rynku walutowego są przedsiębiorstwa, gospodarstwa domowe i inwestorzy, którzy kupują i oferują do sprzedaży walutę za pośrednictwem swoich banków i innych dealerów walutowych. Panel (a) przedstawia ten rynek z perspektywy dolara. Oś pionowa pokazuje kurs walutowy dolara amerykańskiego, który wyrażony jest w peso. Oś pozioma wskazuje na liczbę dolarów amerykańskich wymienianych na peso. Krzywa popytu (D) na dolary przecina się z krzywą ich podaży (S) w punkcie równowagi (E), czyli przy kursie wymiany 10 peso za dolara i całkowitym wolumenie obrotu równym 8,5 mld dol. Popyt i podaż na rynku walutowym, na którym kształtuje się kurs dolara amerykańskiego i meksykańskiego peso Panel (a) Na osi poziomej odłożona została liczba dolarów podlegających wymianie rynkowej, zaś na osi pionowej kurs wymiany mierzony liczbą peso, którą trzeba zaoferować za 1 dol. Panel (b) Na osi poziomej odłożona została liczba peso podlegających wymianie rynkowej, zaś na osi pionowej kurs wymiany mierzony liczbą dolarów, które trzeba zaoferować za 1 peso. Na obu panelach kurs równowagi występuje w punkcie E, na przecięciu krzywej popytu (D) i krzywej podaży (S). Panel (b) przedstawia te same informacje o popycie na walutę i jej podaży co panel (a), ale z perspektywy meksykańskiego peso. Oś pionowa pokazuje kurs walutowy meksykańskiego peso mierzony w dolarach amerykańskich, natomiast oś pozioma wskazuje na liczbę peso będących przedmiotem transakcji rynkowych. Krzywa popytu (D) na peso przecina się z krzywą podaży (S) peso w punkcie równowagi (E). Równowadze odpowiada kurs walutowy równy 10 centów amerykańskich (tj. 0,1 dol.) za 1 meksykańskie peso i całkowity wolumen obrotu w wysokości 85 mld peso. Zwróć uwagę, że jeden kurs wymiany jest odwrotnością drugiego: 10 peso za dolara jest tym samym, co 10 centów za peso. Na rzeczywistym rynku walutowym prawie cały handel meksykańskimi peso odbywa się w dolarach amerykańskich (a nie np. w euro czy w polskim złotym). Jakie czynniki powodują przesunięcie krzywych popytu i podaży, prowadząc w ten sposób do zmiany kursu walutowego w równowadze? Odpowiedź na to pytanie znajduje się w następnej sekcji. Oczekiwania dotyczące przyszłych kursów walutowych Do z najważniejszych czynników zwiększających popyt na daną walutę na rynku walutowym należy przekonanie, że jej wartość wkrótce wzrośnie. Jednym z głównych powodów wzrostu podaży danej waluty jest oczekiwanie, że jej wartość wkrótce spadnie. Wyobraź sobie, że wiodąca gazeta biznesowa, taka jak „Wall Street Journal” lub „Financial Times”, publikuje artykuł przewidujący aprecjację meksykańskiego peso. przedstawia prawdopodobne skutki takiego artykułu. Krzywa popytu na meksykańskie peso przesuwa się w prawo, z położenia D 0 do D 1 , ponieważ inwestorzy są bardziej zainteresowani zakupem peso. Jednocześnie krzywa podaży peso przesuwa się w lewo, z położenia S 0 do S 1 , ponieważ inwestorzy są mniej skłonni do sprzedawania posiadanych peso. W rezultacie punkt równowagi przesuwa się z E 0 do E 1 , a kurs równowagi rośnie tym samym z 12 centów/peso do 14 centów/peso. Reakcja rynku walutowego na zmianę oczekiwań dotyczących kształtowania się kursu w przyszłości Ogłoszenie, że kurs peso prawdopodobnie się umocni, prowadzi do wzrostu obecnego popytu na peso ze strony inwestorów, którzy chcą skorzystać na aprecjacji. Podobnie inwestorzy będą mniej skłonni dostarczać peso na rynek walutowy, co zmniejszy podaż. Jednoczesne przesunięcia krzywej popytu w prawo, zaś krzywej podaży w lewo powodują natychmiastową aprecjację kursu walutowego. przedstawia również pewne szczególne cechy krzywych popytu i podaży na rynku walutowym. W przeciwieństwie do wszystkich innych przypadków popytu i podaży, na rynku walutowym popyt i podaż zazwyczaj zmieniają się w tym samym czasie. Grupy uczestników rynku walutowego, takie jak przedsiębiorstwa i inwestorzy, składają się zarówno z kupujących, jak i sprzedających. Oczekiwania dotyczące kształtowania się kursu walutowego konkretnej waluty w przyszłości wpływają zarówno na kupujących, jak i sprzedających, czyli oddziałują jednocześnie na popyt i podaż waluty. Wywołane wpływem jednego czynnika przesunięcia krzywych popytu i podaży odbywają się w przeciwnych kierunkach (wzrostowi popytu odpowiada spadek podaży i odwrotnie). A zatem powodują one zmianę kursu walutowego w tym samym kierunku. W powyższym przykładzie oba przesunięcia krzywych prowadzą do umocnienia się peso. Natomiast działają one przeciwnie, jeśli chodzi o kierunek zmian wolumenu obrotów. Rosnący popyt na peso wywołuje wzrost obrotów, podczas gdy malejąca podaż peso powoduje jego spadek. W tym konkretnym przykładzie obie zmiany się znoszą i wolumen obrotów pozostaje niezmieniony, jednak w innych przypadkach rezultatem może być spadek lub wzrost wolumenu obrotów. Przykład ten pomaga również wyjaśnić, dlaczego kursy walut często zmieniają się dość znacząco w krótkim okresie, np. w ciągu kilku tygodni lub nawet dni. Kiedy inwestorzy spodziewają się umocnienia danej waluty w przyszłości, kupują ją, wywołując natychmiastową aprecjację. Zwyżka ceny waluty może wywołać w innych inwestorach przeświadczenie, że będzie się ona dalej umacniać, a to z kolei rzeczywiście doprowadzi do jeszcze większej aprecjacji. Podobnie obawa, że waluta może się szybko osłabić, prowadzi do jej natychmiastowego osłabienia, co często wzmacnia pogląd, że waluta będzie ulegać dalszej deprecjacji. Zatem przekonania na temat przyszłej ścieżki zmian kursów walutowych mogą się wzmacniać, przynajmniej przez pewien czas, a duża część obrotów na rynkach walutowych wynika z działań dealerów, którzy próbują przechytrzyć się nawzajem i lepiej odczytać nastroje podmiotów rynkowych w zakresie tego, w jakim kierunku kursy walutowe będą się dalej zmieniać. Stopa zwrotu z inwestycji walutowych a stopa procentowa w gospodarce Motywacją do inwestycji, zarówno tych krajowych, jak i zagranicznych, jest zysk. Jeśli stopy procentowe, a tym samym stopa zwrotu z inwestycji finansowych, w danym kraju wydają się relatywnie wysokie, będą one przyciągały kapitał z zagranicy. I odwrotnie, jeśli stopy zwrotu w danym kraju wydają się stosunkowo niskie, wówczas kapitał będzie odpływał do innych państw. Zmiany oczekiwanej stopy zwrotu prowadzą do przesunięć krzywych popytu i podaży na rynku walutowym. Załóżmy, że stopy procentowe w USA rosną. Tym samym oczekiwana stopa zwrotu z inwestycji finansowych w Stanach Zjednoczonych również rośnie. W rezultacie więcej inwestorów będzie zgłaszało chęć zakupu dolarów, aby móc nabyć wyżej oprocentowane amerykańskie aktywa, a mniej inwestorów będzie skłonnych sprzedawać dolary na rynku walutowym. Krzywa popytu na dolary przesunie się w prawo, z położenia D 0 do D 1 , a krzywa podaży dolara w lewo – z S 0 do S 1 . Przedstawia to . Nowa równowaga (E 1 ) wystąpi przy kursie wymiany 9 peso za dolara i tej samej liczbie dolarów będących przedmiotem transakcji (8,5 mld dol.). A zatem rosnąca stopa procentowa prowadzi do aprecjacji lub umocnienia się waluty danego kraju, a niższa stopa procentowa w stosunku do innych krajów prowadzi do deprecjacji lub osłabienia waluty. Ponieważ bank centralny może wykorzystywać politykę pieniężną do kształtowania poziomu stóp procentowych, jest on również w stanie wpływać na kursy walutowe. Związek ten omówimy dokładniej w dalszej części niniejszego rozdziału. Reakcja rynku walutowego na wzrost stóp procentowych w USA Wyższa stopa zwrotu z inwestycji w USA sprawia, że posiadanie dolarów jest bardziej atrakcyjne. A zatem krzywa popytu na dolary na rynku walutowym przesuwa się w prawo, z położenia D 0 do D 1 , a krzywa podaży dolara w lewo, z położenia S 0 do S 1 . W nowym punkcie równowagi (E 1 ) dolar jest silniejszy (trzeba za niego zapłacić więcej peso) niż w początkowym stanie równowagi (E 0 ). Liczba dolarów, które są przedmiotem transakcji, pozostaje bez zmian. Zróżnicowanie stóp inflacji Jeśli kraj doświadcza stosunkowo wysokiej inflacji w porównaniu z innymi państwami, wówczas siła nabywcza jego waluty maleje, co zwykle zniechęca podmioty aktywne na rynku walutowym do zgłaszania na nią popytu. pokazuje przykład oparty na rzeczywistych danych. W latach 1986–1987 roczna stopa inflacji w Meksyku przekraczała 200%. Inflacja dramatycznie zmniejszyła siłę nabywczą peso. W efekcie kurs peso również spadł. pokazuje, że popyt na peso na rynku walutowym przesunął się z położenia D 0 do D 1 , zaś podaż peso w tym samym okresie przesunęła się z położenia S 0 do S 1 . Kurs walutowy równoważący rynek spadł z poziomu 2,5 centa za peso w początkowym stanie równowagi (E 0 ) do 0,5 centa za peso w nowym stanie równowagi (E 1 ). Liczba peso, które są przedmiotem transakcji, pozostaje dzięki temu na niezmienionym poziomie. Reakcja rynku walutowego na wzrost inflacji w Meksyku Jeśli kraj doświadcza stosunkowo wysokiej inflacji, siła nabywcza jego waluty maleje, a międzynarodowi inwestorzy są mniej chętni do jej utrzymywania. A zatem wzrost inflacji w Meksyku prowadzi do przesunięcia krzywej popytu na peso z położenia D 0 do D 1 , zaś krzywej podaży peso z S 0 do S 1 . Oba ruchy popytu i podaży powodują silną deprecjację peso. Liczba peso, które są przedmiotem transakcji, pozostaje w tym przykładzie bez zmian, ale w rzeczywistości również ona może wzrosnąć lub zmniejszyć się, w zależności od skali przesunięć obu krzywych. Odwiedź poniższą stronę internetową , aby dowiedzieć się więcej o indeksie Big Mac. Parytet Siły Nabywczej (PSN) W dłuższym horyzoncie czasowym kursy walutowe muszą mieć pewien związek z siłą nabywczą waluty w odniesieniu do towarów będących przedmiotem handlu międzynarodowego. Gdyby przy danym poziomie kursu walutowego kupno np. surowców będących przedmiotem handlu międzynarodowego – takich jak ropa, ruda uranu czy gaz ziemny – było znacznie tańsze w jednym kraju niż w innych, przedsiębiorstwa zaczęłyby kupować je taniej w tym właśnie kraju i sprzedawać na wszystkich innych rynkach lokalnych, realizując zysk w zasadzie bez żadnego ryzyka. Na przykład jeśli dolar amerykański jest wart 1,30 dolara kanadyjskiego, to uncja srebra, której cena wynosi 20 USD w Stanach Zjednoczonych, powinna być sprzedawana za 26 CAD w Kanadzie. Gdyby cena tego surowca w Kanadzie była znacznie niższa niż 26 CAD za uncję, to przynajmniej niektórzy amerykańscy przedsiębiorcy wymieniliby swoje dolary amerykańskie na dolary kanadyjskie i kupowali srebro w Kanadzie. Gdyby cena metalu w Kanadzie była znacznie wyższa niż 26 CAD, to przynajmniej niektórzy nabywcy z Kanady wymieniliby swoje dolary kanadyjskie na dolary amerykańskie i udali się do Stanów Zjednoczonych, aby kupić tam srebro. Jest to zachowanie, które określa się mianem arbitrażu (ang. arbitrage ), czyli wykorzystywania różnic w cenach dóbr w poszczególnych krajach w taki sposób, aby kupować je tam, gdzie są tańsze, i sprzedawać tam, gdzie ich cena jest wyższa. Dzięki arbitrażowi ceny surowców i innych podlegających standaryzacji towarów z czasem się wyrównują i są takie same we wszystkich krajach (oczywiście przy uwzględnieniu kursów walutowych i różnic w kosztach transportu). Mechanizm ten nosi również nazwę prawa jednej ceny. Kurs walutowy, który zrównuje ceny towarów będących przedmiotem obrotu międzynarodowego w różnych krajach, nazywamy kursem według parytetu siły nabywczej ( PSN ) (ang. purchasing power parity (PPP) ). Grupa ekonomistów z Międzynarodowego Programu Porównawczego (ang. International Comparison Program ) prowadzonego przez Bank Światowy oblicza kurs wymiany wg PSN dla wszystkich krajów świata na podstawie szczegółowych badań cen i ilości towarów będących przedmiotem handlu międzynarodowego. Kurs liczony wg parytetu siły nabywczej ma dwie istotne zalety. Po pierwsze, ekonomiści często używają kursów wg PSN do międzynarodowych porównań PKB i innych zmiennych ekonomicznych. Wyobraź sobie, że przygotowujesz tabelę przedstawiającą wartość produktu krajowego brutto w wielu krajach w ciągu ostatniej dekady i dla ułatwienia przeliczasz wszystkie wartości na dolary amerykańskie. Obliczając wartość PKB dla Japonii, należy użyć kursu walutowego jen/dolar. Czy jednak lepiej jest stosować kurs rynkowy, czy kurs wg PSN? Rynkowe kursy walut wykazują ciągłe wahania. W 2014 r. kurs wymiany wynosił 105 jenów za dolara, ale pod koniec 2015 r. za dolara amerykańskiego trzeba było zapłacić 121 jenów. Dla uproszczenia załóżmy, że PKB Japonii wyniósł 500 bln jenów zarówno w 2014, jak i 2015 r. Jeśli użyjesz rynkowych kursów walutowych, PKB Japonii wyniesie 4,8 bln dol. w 2014 r. (czyli 500 bln jenów/105 jenów za dolara) i 4,1 bln dol. w 2015 r. (czyli 500 bln jenów/121 jenów za dolara). Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że wielkość japońskiej gospodarki uległa dużej zmianie. Taki wniosek jest jednak mylący, gdyż wykorzystaliśmy rynkowy kurs walutowy, który często podlega silnym krótkookresowym wahaniom. Natomiast kursy wg PSN pozostają dość stałe i z roku na rok zmieniają się nieznacznie lub utrzymują na niezmienionym poziomie. Drugą zaletą parytetu siły nabywczej jest to, że kursy walutowe często zbliżają się do niego w miarę upływu czasu. W krótkim i średnim okresie, gdy rynkowe kursy walutowe dostosowują się do względnych zmian stóp inflacji i stóp procentowych, jak również oczekiwań dotyczących przyszłości, mogą się one nawet dość znacznie różnić od kursu wg PSN. Jednak znajomość PSN pozwoli ci nie tylko śledzić odchylenia rynkowych kursów walutowych od pewnych długookresowych trendów, ale też przewidywać ich wysokość w przyszłości. Podsumowanie W skrajnie krótkim okresie, od kilku minut do kilku tygodni, spekulanci próbujący kupować waluty, które ich zdaniem będą się umacniać, i sprzedawać te, o których sądzą, że będą się osłabiać, wpływają na kursy walutowe. Takie spekulacje mogą zaowocować samospełniającą się przepowiednią, gdyż powszechny pogląd podmiotów rynkowych na aprecjację lub deprecjację kursu konkretnej waluty rzeczywiście do takiego zjawiska doprowadzi. W stosunkowo krótkim okresie różnice w stopach procentowych określających rentowność inwestycji pomiędzy krajami również wpływają na kursy walutowe. Kraje o względnie wysokich realnych stopach zwrotu (np. wysokich stopach procentowych) będą doświadczały aprecjacji swoich walut, ponieważ przyciągają kapitał z zagranicy. Natomiast państwa ze względnie niskimi stopami zwrotu odczują deprecjację swoich walut, ponieważ kapitał będzie z nich odpływał do innych państw. W średnim okresie, od kilku miesięcy do kilku lat, na kursy walutowe wpływają też stopy inflacji. Kraje o stosunkowo wysokiej inflacji będą doświadczały mniejszego popytu na swoją walutę niż te o niższej inflacji, a tym samym ich waluta będzie się osłabiać (podlegać deprecjacji). W długim okresie obejmującym wiele lat kursy walutowe zbliżają się do poziomu zgodnego z parytetem siły nabywczej (PSN), czyli kursu wymiany powodującego, że ceny towarów będących przedmiotem handlu międzynarodowego wyrażone w różnych walutach, po przeliczeniu wg kursu zgodnego z PSN, są zbliżone we wszystkich krajach. Pytania sprawdzające Załóżmy, że niepokoje polityczne w Egipcie powodują, iż spodziewana jest deprecjacja funta egipskiego. Jak wpłynie to na popyt na funta, jego podaż i kurs walutowy w porównaniu np. z dolarem amerykańskim? Spodziewana deprecjacja waluty powoduje, że ludzie się jej pozbywają. Należy zatem oczekiwać wzrostu podaży funtów i spadku popytu na funty. Rezultatem powinien być spadek wartości funta egipskiego w stosunku do dolara. Załóżmy, że stopy procentowe w USA spadają w porównaniu z resztą świata. Jak ta zmiana wpływa na popyt na dolary, ich podaż i kurs w porównaniu np. z euro? Niższe stopy procentowe w USA sprawiają, że amerykańskie aktywa są mniej pożądane w porównaniu z aktywami dostępnymi w Unii Europejskiej. Należy oczekiwać spadku popytu na dolary i wzrostu ich podaży na rynkach walutowych. W rezultacie trzeba spodziewać się osłabienia (deprecjacji) dolara w stosunku do euro. Załóżmy, że stopa inflacji w Argentynie znacznie spadła w porównaniu do innych krajów. Co prawdopodobnie stanie się z popytem na peso argentyńskie, ich podażą i kursem walutowym peso w stosunku do dolara amerykańskiego? Spadek inflacji w Argentynie w porównaniu z innymi krajami powinien spowodować wzrost popytu na peso, spadek jego podaży i aprecjację na rynkach walutowych. Sprawdź wiedzę Czy podzielane przez większość uczestników rynku walutowego oczekiwanie aprecjacji waluty wpływa na jej obecny kurs? Uzasadnij swoją odpowiedź. Czy wyższa stopa procentowa w danym kraju, przy innych czynnikach niezmienionych, wpływa na kurs walutowy? Uzasadnij swoją odpowiedź. Czy wyższa stopa inflacji w gospodarce, przy innych czynnikach niezmienionych, wpływa na kurs walutowy? Uzasadnij swoją odpowiedź. Wyjaśnij, w jaki sposób obliczany jest kurs walutowy według parytetu siły nabywczej. Ćwicz myślenie krytyczne Jaki będzie wpływ oczekiwanej aprecjacji waluty na rentowność krajowych papierów wartościowych, np. oprocentowanie obligacji rządowych? Wskazówka: Zastanów się, jak zmiany oczekiwanego kursu walutowego i zmiany stóp procentowych wpływają na popyt na walutę i jej podaż. Czy w kraju doświadczającym hiperinflacji jest bardziej, czy mniej prawdopodobne, że kurs walutowy będzie równy parytetowi siły nabywczej w porównaniu z krajem o niskiej stopie inflacji? arbitraż (ang. arbitrage ) proces zakupu dóbr (głównie surowców) w kraju, w którym po uwzględnieniu kursów walutowych są one tanie, i ich sprzedaży w innym, gdzie ich cena jest wyższa parytet siły nabywczej (PSN) (ang. purchasing power parity (PPP) ) wskaźniki poziomu różnic w cenach pomiędzy krajami; kurs wymiany, dzięki któremu ceny towarów będących przedmiotem handlu międzynarodowego są mniej więcej takie same we wszystkich krajach

Social Sciences