Sfera seksualna Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć podstawowe mechanizmy biologiczne regulujące zachowania i motywację seksualną Docenić znaczenie badań Alfreda Kinseya na temat ludzkiej seksualności Docenić wkład badań Williama Mastersa i Virginii Johnson w nasze zrozumienie cyklu reakcji seksualnych Zdefiniować orientację seksualną i tożsamość płciową Seks stanowi ważną część naszego życia i często jest źródłem motywacji do działania. Z ewolucyjnego punktu widzenia powód jest oczywisty – przedłużenie gatunku. Jednak w zachowaniach seksualnych u ludzi chodzi o coś więcej niż rozmnażanie. W niniejszym rozdziale zaprezentujemy przegląd badań poświęconych ludzkim zachowaniom seksualnym i ich motywacji. Omawiamy również kwestie związane z płcią i orientacją seksualną. Fizjologiczne mechanizmy zachowań seksualnych i motywacji Większość naszej wiedzy na temat fizjologicznych mechanizmów rządzących zachowaniem seksualnym i motywacją pochodzi z badań na zwierzętach. Jak już wiesz, istotną rolę w zachowaniach motywowanych, do których naturalnie zalicza się seks, odgrywa podwzgórze. Udowodniono, że uszkodzenia obszaru podwzgórza zwanego przyśrodkowym polem przedwzrokowym całkowicie uniemożliwiają fizyczną zdolność do podejmowania zachowań seksualnych u samców szczurów. Co ciekawe, uszkodzenia tego obszaru nie wpływają na motywację samców. Mimo fizycznej niezdolności zachowania seksualnego samce wciąż podejmują próby uzyskania dostępu do aktywnej seksualnie samicy ( ). Obserwacja ta sugeruje, że zdolność do podejmowania zachowań seksualnych i motywacja do takiego postępowania są wywoływane przez różne układy neuronalne. Samiec szczura, który nie może podjąć zachowań seksualnych, nadal szuka aktywnej seksualnie samicy, co sugeruje, że zdolność do angażowania się w takie zachowania i motywacja tym kierująca są sterowane różnymi układami w mózgu. (Źródło: Jason Snyder). Badania na zwierzętach pokazują, że szczególne znaczenie dla motywacji seksualnej mają struktury układu limbicznego, takie jak ciało migdałowate i jądro półleżące. Uszkodzenie tych obszarów prowadzi do słabszej motywacji do podjęcia zachowań seksualnych, przy czym zdolność do ich realizacji nie zostaje w żaden sposób zaburzona ( ) (Everett, 1990). Podobną rozbieżność między motywacją a zdolnościami seksualnymi zaobserwowano również u samic szczurów (Becker, Rudick i Jenkins, 2001; Jenkins i Becker, 2001). Część podwzgórza – przyśrodkowe pole przedwzrokowe – odpowiada za zdolność do podejmowania zachowań seksualnych, ale nie wpływa na motywację seksualną. Dla odmiany ciało migdałowate i jądro półleżące odpowiadają za motywację do zachowań seksualnych, bez wpływu na zdolność do ich podejmowania. Mimo że zachowania seksualne u ludzi są znacznie bardziej złożone niż te obserwowane u szczurów, badania pokazują pewne podobieństwa zachodzące między ludźmi i zwierzętami. Ogólnoświatowa popularność leków na zaburzenia erekcji (Conrad, 2005) zdaje się potwierdzać fakt, że również u ludzi występuje rozbieżność między motywacją a zdolnością do podejmowania zachowań seksualnych. Ponadto zaburzenia związane z funkcją podwzgórza często utożsamia się z hipogonadyzmem (osłabioną czynnością gruczołów płciowych) i ograniczonymi funkcjami seksualnymi (np. zespół Pradera-Williego). Zważywszy na rolę podwzgórza w funkcjach endokrynnych, nie dziwi fakt, że hormony wydzielane przez układ dokrewny również odgrywają ważną rolę w motywacji i zachowaniach seksualnych. Przykładowo wiele zwierząt nie wykazuje żadnych sygnałów motywacji seksualnej, gdy ich gruczoły nie wydzielają odpowiedniej kombinacji hormonów płciowych. Mimo że u ludzi wygląda to inaczej, istnieją liczne dowody na to, że motywacja seksualna, zarówno mężczyzn, jak i kobiet, różni się w zależności od poziomu testosteronu (Bhasin, Enzlin, Coviello i Basson, 2007; Carter, 1992; Sherwin, 1988). Badanie Kinseya Do końca lat 40. XX wieku dostęp do rzetelnych, potwierdzonych empirycznie informacji o seksie był ograniczony. Mimo braku przeszkolenia w tym zakresie za autorytet we wszystkich kwestiach dotyczących seksu uchodzili lekarze. Prawdopodobnie większość wiedzy na temat seksu, którą ludzie wtedy posiadali, pochodziła z własnych doświadczeń lub rozmów z rówieśnikami. Dr Alfred Kinsey (1894-1956) z Uniwersytetu Indiany, przekonany o korzyściach, jakie przyniesie ludziom bardziej otwarty dialog na tematy dotyczące ludzkiej seksualności, rozpoczął zakrojone na szeroką skalę badanie tego zagadnienia ( ). Wyniki podjętych przez niego wysiłków opublikowano w dwóch książkach – Sexual Behavior in the Human Male i Sexual Behavior in the Human Female – wydanych odpowiednio w roku 1948 i 1953 (Bullough, 1998). W 1947 roku Alfred Kinsey założył na Uniwersytecie Indiany Kinsey Institute for Research, Sex, Gender and Reproduction, widoczny na zdjęciu z 2011 roku. Instytut Kinseya przez kilkadziesiąt lat był ośrodkiem ważnych badań psychologicznych. W tamtym czasie raporty Kinseya były sporą sensacją. Amerykańskie społeczeństwo nigdy wcześniej nie miało dostępu do wyników tak szeroko zakrojonych badań nad swoimi zachowaniami seksualnymi. Książki przepełnione danymi statystycznymi i żargonem naukowym sprzedawały się zaskakująco dobrze, a ludzie zaczęli podejmować otwarte rozmowy na temat ludzkiej seksualności. Jak się pewnie domyślasz, nie wszyscy byli zadowoleni z tej publikacji. W niektórych arabskich krajach książki te zostały nawet zakazane. Ostatecznie kontrowersje doprowadziły do wstrzymania przez Fundację Rockefellera dofinansowania na dalsze badania Kinseya (Bancroft, 2004). Mimo ogólnej krytyki wobec badań Kinseya za liczne błędy w doborze próby i nieścisłości statystyczne (Jenkins, 2010) nie ulega wątpliwości, że badanie to miało spory wpływ na ukształtowanie późniejszych analiz ludzkich zachowań seksualnych i motywacji. Kinsey opisał dość zróżnicowany zakres zachowań seksualnych i doświadczeń ochotników biorących udział w jego badaniu. Zachowania, które wcześniej uznawano za niezwykle rzadkie lub problematyczne, okazały się dużo bardziej powszechne i mniej groźne niż pierwotnie zakładano (Bancroft, 2004; Bullough, 1998). Zobacz trailer filmu Kinsey z 2004 roku poświęconego życiu i pracy Alfreda Kinseya. Wyniki badań Kinseya ujawniły między innymi, że kobiety są zainteresowane seksem i doświadczone w tym zakresie w równym stopniu co mężczyźni. Okazuje się, że zarówno panowie, jak i panie masturbują się bez negatywnych skutków dla zdrowia oraz że dość powszechne są akty homoseksualne (Bancroft, 2004). Kinsey stworzył również kontinuum nazywane skalą Kinseya, która nadal jest często wykorzystywana do klasyfikowania orientacji seksualnej jednostki (Jenkins, 2010). Badanie Mastersa i Johnson W 1966 roku William Masters (1915-2001) i Mary Virginia Johnson (1925-2013) wydali książkę opisującą wyniki badań nad reakcjami fizjologicznymi podczas zachowań seksualnych, w których udział wzięło blisko 700 osób. W przeciwieństwie do Kinseya, który zgromadził dane na podstawie rozmów z uczestnikami i ankiety, Masters i Johnson obserwowali ludzi odbywających stosunki płciowe w różnych pozycjach, masturbujących się ręcznie lub przy użyciu dostarczonych gadżetów. W tym czasie badacze odnotowywali pomiary wskaźników fizjologicznych, takich jak ciśnienie krwi i częstość oddechów, a także sygnały pobudzenia seksualnego, np. nawilżenie pochwy i obrzmienie członka związane z erekcją. W ramach swojego badania Masters i Johnson przyjrzeli się łącznie prawie 10 000 aktów seksualnych (Hock, 2008). Na podstawie pracy badawczej Mastersa i Johnson powstał serial Masters of Sex , Zobacz trailer pierwszego sezonu tego filmu. Opierając się na poczynionych obserwacjach, Masters i Johnson podzielili cykl reakcji seksualnej (ang. sexual response cycle ) na cztery fazy, dość zbliżone u kobiet i mężczyzn: podniecenie, faza plateau, orgazm i odprężenie ( ). Faza podniecenia (ang. excitement ) to etap pobudzenia cyklu reakcji seksualnej, charakteryzujący się erekcją penisa lub łechtaczki oraz nawilżeniem i rozszerzeniem pochwy. W fazie plateau u kobiet dochodzi do dalszego obrzmienia pochwy i zwiększonego przepływu krwi do warg sromowych, natomiast mężczyźni mają pełen wzwód, podczas którego często wydobywa się preejakulat. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety doświadczają w tym czasie zwiększonego napięcia mięśni. Orgazm (ang. orgasm ) u kobiet cechuje się rytmicznymi skurczami miednicy i macicy, którym towarzyszy podwyższone napięcie mięśniowe. U mężczyzn natomiast skurcze miednicy następują wraz z nagromadzeniem płynu nasiennego w okolicy cewki moczowej, który ostatecznie wytryskuje pod wpływem skurczów mięśni narządów płciowych (ejakulacja). Odprężenie seksualne (ang. resolution ) to faza dość szybkiego powrotu do stanu braku pobudzenia, któremu towarzyszy spadek ciśnienia krwi i rozluźnienie mięśni. Podczas gdy wiele kobiet jest w stanie szybko powtórzyć cykl reakcji seksualnej, u mężczyzn w ramach tej fazy musi minąć dłuższy okres refrakcji (ang. refractory period ). Terminem tym określa się pewien czas następujący po orgazmie, w którym człowiek nie jest w stanie doświadczyć kolejnego. U panów długość okresu refrakcji mocno różni się w zależności od indywidualnych uwarunkowań. U niektórych może trwać zaledwie kilka minut, a u innych nawet cały dzień. Wraz z wiekiem okresy te wydłużają się. Wykres przedstawia różne fazy cyklu reakcji seksualnej opisane przez Mastersa i Johnson. Oprócz spostrzeżeń na temat cyklu reakcji seksualnej i możliwości doświadczania wielokrotnych orgazmów przez kobiety podczas swojego badania Masters i Johnson zebrali również ważne informacje dotyczące anatomii układu rozrodczego. Analiza wykazała często przytaczaną średnią długość penisa w stanie spoczynku i podczas wzwodu (odpowiednio 7,4 cm i 15 cm), a także obaliła istniejące od dawna przekonanie o zależności między rozmiarem męskiego członka w stanie erekcji a zdolnością mężczyzny do zaspokojenia seksualnego partnerki. Co więcej, ustalili, że pochwa ma bardzo elastyczną budowę, która dopasowuje się do penisów różnej wielkości (Hock, 2008). „Sztuka kochania” W roku 1978 w Polsce ukazała się publikacja, która wzbudziła niezwykłe zainteresowanie opinii publicznej. Był to poradnik seksuologiczny „Sztuka kochania”, napisany przez polską lekarkę Michalinę Wisłocką. Wisłocka w swojej książce opisywała nie tylko metody antykoncepcji, różnego rodzaju pozycje seksualne oraz zabawy miłosne, ale również wskazywała na sposoby zaspokojenia seksualnego dostępne osobom samotnym. Poradnik odniósł ogromny sukces wydawniczy i dla wielu pokoleń stanowił „kultową” pozycję; w 2016 roku ukazało się wydanie wznowione i zaktualizowane. W 2017 roku powstał film fabularny opowiadający o losach Wisłockiej. Orientacja seksualna Orientacja seksualna (ang. sexual orientation ) to pociąg emocjonalny i seksualny danej osoby do przedstawicieli tej samej płci ( homoseksualność (ang. homosexual )), płci przeciwnej ( heteroseksualność (ang. heterosexual )), obu płci ( biseksualność (ang. bisexual )), wszystkich płci ( panseksualizm , ang. pansexual ), brak pociągu ( aseksualność , ang. asexual ). Większość ludzi określa swoją orientację jako heteroseksualną, jednak spora grupa deklaruje się jako osoby homoseksualne, biseksualne, panseksualne, aseksualne oraz inne. Badania sugerują, że w Stanach Zjednoczonych od 3% do 10% populacji jest orientacji homoseksualnej (Kinsey, Pomeroy i Martin, 1948; LeVay, 1996; Pillard i Bailey, 1995). Wyniki badań w polskich sondażach wykazują podobne szacunki. W tym raporcie znajdziesz więcej informacji na ten temat. Od 3% do 10% populacji dorosłych określa się jako osoby homoseksualne. (Źródło: Till Krech). Kwestia orientacji seksualnej od dawna fascynuje badaczy, którzy dążą do określenia, co przyczynia się do tego, że jedna osoba jest hetero-, a inna homoseksualna. Przez wiele lat panowało przekonanie, że różnice te wynikają z różnych doświadczeń socjalizacyjnych i rodzinnych. Jednak badania niezmiennie pokazują, że pochodzenie i doświadczenia nie różnią się znacznie u osób hetero- i homoseksualnych (Bell, Weinberg i Hammersmith, 1981; Ross i Arrindell, 1988). Przedstawiono również mechanizmy genetyczne i biologiczne, a bilans zgromadzonych wyników badań wskazuje na to, że na orientację seksualną wpływa podstawowy komponent biologiczny. Przykładowo w ciągu ponad 25 minionych lat badania ujawniły wpływ genów na orientację seksualną (Bailey i Pillard, 1991; Hamer, Hu, Magnuson, Hu i Pattatucci, 1993; Rodriguez-Larralde i Paradisi, 2009). Niektórzy badacze oszacowali, że geny odpowiadają za co najmniej połowę zmiennych obserwowanych przy orientacji seksualnej (Pillard i Bailey, 1998). Inne badania wskazują na różnice w strukturze i działaniu mózgu osób hetero- i homoseksualnych (Allen i Gorski, 1992; Byne et al., 2001; Hu et al., 2008; LeVay, 1991; Ponseti et al., 2006; Rahman i Wilson, 2003a; Swaab i Hofman, 1990), a nawet na różnice w podstawowej budowie ciała i jego funkcjonowaniu (Hall i Kimura, 1994; Lippa, 2003; Loehlin i McFadden, 2003; McFadden i Champlin, 2000; McFadden i Pasanen, 1998; Rahman i Wilson, 2003b). Podsumowując, dane w znacznym stopniu sugerują, że z orientacją seksualną po prostu się rodzimy. Nieporozumienia związane z orientacją seksualną Niezależnie od sposobu określania orientacji seksualnej badania jasno pokazują, że nie jest to wybór, ale raczej stała cecha danej osoby, której nie da się zmienić. Deklaracje na temat skutecznej terapii konwersyjnej osób homoseksualnych są mocno krytykowane przez środowiska naukowe, z uwagi na poważne zastrzeżenia dotyczące koncepcji badania, rekrutacji uczestników i interpretacji danych. Nie ma zatem wiarygodnych naukowych dowodów potwierdzających, że człowiek może zmienić swoją orientację seksualną (Jenkins, 2010). Dr Robert Spitzer, autor jednego z najczęściej przywoływanych przykładów skutecznej terapii konwersyjnej, przeprosił za swoje błędy zarówno środowiska naukowe, jak i homoseksualne, a wiosną 2012 roku publicznie wycofał swój artykuł w otwartym liście do wydawcy czasopisma Archives of Sexual Behavior (Carey, 2012). Spitzer napisał w nim: Chciałem napisać coś, co potwierdzi, że w znacznym stopniu zgadzam się z główną krytyką mojego badania (...) Z pewnością środowisku LGBT [w oryginale: „gay community”, przyp. red.] należą się moje przeprosiny za nieudowodnione twierdzenia na temat skuteczności terapii reparatywnej. Ponadto przepraszam wszystkie osoby homoseksualne, które poświęciły czas i energię na tego typu terapię w dowolnej formie, wierząc, że udowodniłem jej skuteczność w przypadku „bardzo zmotywowanych” jednostek (Becker, 2012, par. 2, 5). Powołując się na badanie sugerujące nie tylko, że terapia konwersyjna gejów jest nieskuteczna, ale również potencjalnie szkodliwa, w całych Stanach Zjednoczonych podjęto kroki prawne zmierzające do uznania jej za nielegalną (np. jest ona obecnie zabroniona w stanie Kalifornia). Wiele organizacji wydaje oświadczenia przeciwko stosowaniu takich praktyk (Human Rights Campaign, b.d.). Przeczytaj przeprosiny dr. Spitzera oraz ich omówienie w Psychiatry Online . Tożsamość płciowa Ze względu na stereotypowe podejście do homoseksualności wiele osób łączy orientację seksualną z tożsamością płciową. W rzeczywistości są to dwie różne, choć powiązane ze sobą kwestie. Tożsamość płciowa (ang. gender identity ) odnosi się do poczucia bycia mężczyzną lub kobietą. Zazwyczaj, jednak nie zawsze, odpowiada ona naszej płci chromosomalnej i fenotypowej. Gdy człowiek nie czuje się komfortowo, utożsamiając swoją płeć z płcią biologiczną, dochodzi u niego do zjawiska zwanego dysforią płciową. Dysforia płciowa (ang. gender dysphoria ) to kategoria diagnostyczna uwzględniona w piątym wydaniu Diagnostycznego i statystycznego podręcznika zaburzeń psychicznych ( DSM-5 ) obejmująca jednostki, które nie utożsamiają się z płcią, którą większość ludzi im przypisuje. Aby można było mówić o tym zjawisku w kontekście kryteriów diagnostycznych DSM-5 , dysforia musi utrzymywać się przez co najmniej pół roku i prowadzić do cierpienia lub zaburzeń. W celu przypisania do takiej kategorii dziecko musi wyrazić chęć posiadania innej płci. Bardzo dużo osób z rozpoznaną dysforią płciową żyje w zgodzie ze swoją tożsamością płciową. Oznacza to, że noszą ubrania typowe dla płci przeciwnej i przyjmują, że taka właśnie jest ich płeć. Osoby te poddają się również terapii hormonalnej korekty płci (ang. transgender hormone therapy ), by ich ciało bardziej przypominało płeć przeciwną. W niektórych przypadkach decydują się nawet na operacje zmiany wyglądu zewnętrznych narządów płciowych, aby odpowiadały ich tożsamości płciowej ( ). Mimo że zmiany te wydają się drastyczne, osoby z dysforią płciową podejmują te kroki, gdyż uważają, że ich ciało to błąd natury, który należy naprawić. Wiedza na temat identyfikacji płciowej oraz jej odbiór społeczny nieustannie ewoluują. Młodzi ludzie obecnie mają większe szanse na otwarte wyrażanie, czym jest dla nich identyfikacja płciowa niż kiedyś starsze pokolenia. Z najnowszych badań wynika, że większość milenialsów (urodzonych około roku 2000) postrzega identyfikację płciową jako płynne spektrum a nie sztywny dwubiegunowy podział na kobiety i mężczyzn. 12% tej grupy identyfikuje u siebie transpłciowość lub brak zgodności z płcią biologiczną. Ponadto więcej niż połowa dzisiejszych amerykańskich 13-20-latków zna osoby, które wobec siebie używają zaimków neutralnych płciowo (w języku angielskim: „ they/them ”) (Kennedy, 2017). Już sama zmiana na poziomie języka wskazuje, że milenialsi i pokolenie Z inaczej pojmują tożsamość płciową niż wcześniejsze pokolenia. Za tą zmianą wprowadzaną przez młodych podążają inne, zauważalne w wielu obszarach życia codziennego: od regulaminu używania toalet publicznych po polityki marketingowe sprzedaży detalicznej. Niektóre sieci sklepów z artykułami dla dzieci odchodzą na przykład od eksponowania ubrań i zabawek w różowych i niebieskich alejkach. Choć zmiany zaczynają być widoczne w przestrzeni publicznej, osoby spoza tradycyjnej identyfikacji płciowej nadal muszą mierzyć się z trudnościami. Nawet ci, którzy tylko nieznacznie odbiegają od norm ugruntowanych przez tradycję, mogą stać się obiektami dyskryminacji a nawet przemocy. Laverne Cox jest pierwszą transpłciową aktorką i modelką, która gra rolę osoby transpłciowej w serialu. Cox, jako osoba prywatna, działa również na rzecz społeczności LGBTQ+. (Źródło: modyfikacja pracy KOMUnews_Flickr/Flickr) Posłuchaj krótkiego wywiadu z Laverne Cox o jej przemianie oraz sposobie, w jaki odmawia odpowiedzi na pytanie przekraczające jej barierę prywatności. Czynniki kulturowe a orientacja seksualna i tożsamość płciowa Na problemy związane z orientacją seksualną i tożsamością płciową w znacznym stopniu wpływają czynniki społeczno-kulturowe. Orientację seksualną i płeć w odmienny sposób definiuje się w różnych kulturach. W Stanach Zjednoczonych czy w Polsce za normę uznaje się heteroseksualność, jednak istnieją społeczności, w których okresy homoseksualnych relacji uznaje się za element prawidłowego rozwoju i dojrzewania. Na przykład w niektórych regionach Nowej Gwinei oczekuje się, że młodzi chłopcy będą przez pewien czas podejmować zachowania seksualne z innymi chłopcami, gdyż jest to niezbędne, by stali się mężczyznami (Baldwin i Baldwin, 1989). W Europie i Stanach Zjednoczonych tradycyjnie w kulturze wyróżnia się dwie płcie: mężczyzn albo kobiety. Natomiast w innych kulturach tradycyjnie występują dodatkowe warianty płci. Na przykład w Tajlandii są mężczyźni, kobiety i kathoey – osoby, które w kulturze zachodniej określilibyśmy mianem osób interseksualnych lub transseksualnych (Tangmunkongvorakul, Banwell, Carmichael, Utomo i Sleigh, 2010). Międzypłciowość (ang. intersex ) to szerokie pojęcie odnoszące się do osób, których ciała posiadają niejednoznaczną płeć (Hughes et al, 2006) i może zaistnieć w dowolnym okresie życia (Creighton, 2001). Osoba międzypłciowa może urodzić się z męskimi i żeńskimi narządami płciowymi, albo mogą wystąpić u niej pewne różnice w chromosomach X i Y, które nie mają reprezentacji w pierwszo- lub drugorzędowych cechach płciowych, czyli pozostają niewidoczne. Przypadek Davida Reimera W sierpniu 1965 roku Janet i Ronald Reimer z miasta Winnipeg w Kanadzie powitali na świecie bliźniaków, Bruce’a i Briana. Po kilku miesiącach u maluchów zdiagnozowano problemy z układem moczowym, a lekarze w ramach leczenia zalecili obrzezanie chłopców. Awaria sprzętu medycznego wykorzystywanego do tej procedury doprowadziła do nieodwracalnego uszkodzenia prącia Bruce’a. Zrozpaczeni rodzice szukali porady w sprawie synka. Przez przypadek para dowiedziała się o doktorze Johnie Money’u z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa i jego teorii neutralności psychoseksualnej (Colapinto, 2000). Money poświęcił wiele czasu na badania osób transseksualnych i urodzonych z obojnaczymi narządami płciowymi. Wykorzystując wyniki swojej pracy, opracował teorię neutralności psychoseksualnej, zgodnie z którą w momencie narodzin każdy ma neutralną tożsamość płciową i zaczyna ją sobie uświadamiać dopiero z chwilą opanowywania języka. Ponadto Money twierdził, że sposób naszej socjalizacji w pierwszych latach życia ma znacznie większy wpływ na określenie tożsamości płciowej niż biologia (Money, 1962). Lekarz zaproponował Janet i Ronaldowi, by przywieźli dzieci na Uniwersytet Johnsa Hopkinsa, i przekonał ich, że powinni wychowywać Bruce’a jak dziewczynkę. Nie mając wiele innych opcji do wyboru, rodzice wyrazili zgodę na usunięcie Bruce’owi jąder i traktowanie go jak dziewczynki. Wrócili do Kanady z synem Brianem i jego nową siostrą, Brendą. Otrzymali też szczegółową instrukcję, by nigdy nie ujawniać Brendzie, że urodziła się jako chłopiec (Colapinto, 2000). Na początku dr Money ogłosił w środowisku naukowym wielki sukces tego naturalnego eksperymentu, który – jak się wydawało – w pełni potwierdzał jego teorię neutralności psychoseksualnej (Money, 1975). Rzeczywiście na podstawie pierwszych wywiadów z dziećmi można było stwierdzić, że Brenda jest typową dziewczynką, która lubi bawić się „dziewczyńskimi” zabawkami i robić „dziewczyńskie” rzeczy. Money nie ujawnił jednak informacji, która przeczyła sukcesowi tego przypadku. W rzeczywistości rodzice Brendy mieli ciągłe obawy, że ich córka nie zachowuje się jak większość dziewczynek, i do czasu, gdy Brenda zbliżyła się do nastoletniego wieku, rodzina była już niemal pewna, że dziewczyna z trudem utożsamiała się z płcią żeńską. Co więcej, Brenda miała coraz większe opory przed dalszymi wizytami u doktora Moneya, do tego stopnia, że w pewnym momencie zagroziła popełnieniem samobójstwa, jeśli rodzice każą jej się z nim ponownie zobaczyć. Wtedy Janet i Ronald wyjawili córce prawdę na temat jej płci. Mimo początkowego zaskoczenia Brenda przyznała, że teraz wszystko układa się w sensowną całość, i ostatecznie jako nastolatka zdecydowała, że chce być mężczyzną. W ten sposób stała się Davidem Reimerem. David czuł się dość swobodnie w roli mężczyzny. Zawierał nowe znajomości i myślał o przyszłości. Mimo że w wyniku kastracji był bezpłodny, pragnął być ojcem. W 1990 roku poślubił samotną matkę i doskonale odnalazł się w nowej roli męża i ojca. W roku 1997 Davidowi uświadomiono, że Money nadal posługiwał się jego przypadkiem na potwierdzenie swojej teorii neutralności psychoseksualnej. Skłoniło to Davida i jego brata do upublicznienia swoich doświadczeń i zdyskredytowania publikacji doktora. Z jednej strony rewelacje te wywołały burzę w środowisku naukowym, ale z drugiej pociągnęły za sobą szereg niefortunnych zdarzeń, które ostatecznie doprowadziły do popełnienia przez Davida samobójstwa w 2004 roku (O’Connell, 2004). Ta smutna historia potwierdza złożoność zagadnienia tożsamości płciowej. Mimo że przypadek Reimera był początkowo prezentowany jako potwierdzenie tego, że socjalizacja przewyższa biologię w kontekście tożsamości płciowej, prawda na jego temat przyczyniła się do tego, że środowiska naukowe i medyczne stały się bardziej ostrożne w postępowaniu z przypadkami interseksualnych dzieci i rozpatrywania ich wyjątkowych okoliczności. Tego typu historie zachęciły do podjęcia kroków zapobiegających wyrządzaniu niepotrzebnej krzywdy i cierpienia dzieciom mającym problemy z tożsamością płciową. Na przykład w 2013 roku w Niemczech zaczęło obowiązywać prawo pozwalające rodzicom dzieci interseksualnych na uznanie ich płci jako nieokreślonej, aby to dziecko mogło samo wybrać płeć, gdy w pełni rozwinie się u niego tożsamość płciowa (Paramaguru, 2013). Obejrzyj reportaż na temat doświadczeń Davida Reimera i jego rodziny. Summary Podwzgórze i struktury układu limbicznego odgrywają istotną rolę w zachowaniu seksualnym i motywacji. Dowody potwierdzają, że nasza motywacja do podejmowania zachowań seksualnych i zdolność do tego są odrębnymi, ale powiązanymi ze sobą procesami. Alfred Kinsey przeprowadził zakrojone na szeroką skalę badanie, które wykazało niesamowitą różnorodność ludzkiej seksualności. William Masters i Virginia Johnson obserwowali ochotników uprawiających seks i na tej postawie stworzyli koncepcję cyklu reakcji seksualnej. Mimo że pojęcia orientacji seksualnej i tożsamości płciowej są często mylone, stanowią one oddzielne, choć powiązane zagadnienia. Review Questions Badania na zwierzętach sugerują, że u samców szczurów kluczowym obszarem odpowiedzialnym za zdolność do podejmowania zachowań seksualnych, ale nie za motywację do takiego działania jest __________. jądro półleżące ciało migdałowate przyśrodkowe pole przedwzrokowe podwzgórza hipokamp C Podczas fazy ________ w cyklu reakcji seksualnej u ludzi występują rytmiczne skurcze miednicy, którym towarzyszą skurcze macicy u kobiet i ejakulacja u mężczyzn. podniecenia plateau orgazmu odprężenia C Który z poniższych wniosków nie wynikał z badania Kinseya? Popęd seksualny i zdolności seksualne mogą być odrębnymi funkcjami. Kobiety czerpią taką samą przyjemność z seksu co mężczyźni. Zachowania homoseksualne są dość powszechne. Masturbacja nie pociąga za sobą negatywnych skutków. A Jeśli osoba czuje się niekomfortowo, utożsamiając się z płcią biologiczną, uznaje się, że doświadcza ona ________. homoseksualności biseksualności heteroseksualności dysforii płciowej D Critical Thinking Questions Mimo że przeprowadzono wiele badań na temat rozwoju orientacji seksualnej u ludzi, ich wiarygodność jest krytykowana przez osoby, które twierdzą, że grupy osób biorących udział w badaniach nie są reprezentatywne. Czy, twoim zdaniem, obawy te mogą być uzasadnione? Zważywszy na piętno związane z byciem osobą nieheteroseksualną, uczestnicy otwarcie przyznający się do swojej homoseksualności lub biseksualności w projektach badawczych mogli nie być w pełni reprezentatywną próbą całej populacji nieheteroseksualnej. Nie ma rzetelnych naukowych dowodów na to, że terapia konwersyjna osób homoseksualnych rzeczywiście działa. Jakie dowody przekonałyby cię, że dana osoba skutecznie zmieniła swoją orientację seksualną? Odpowiedzi będą różne, jednak należy podkreślić, że do potwierdzenia udanej konwersji potrzeba czegoś więcej niż tylko deklaracji danej osoby. Oprócz zapewnienia, że tego typu terapie są bezpieczne, potrzebne byłyby długotrwałe, obiektywne manifestacje faktycznej zmiany zarówno pod względem pociągu seksualnego, jak i rzeczywistych zachowań danej osoby. Personal Application Question Obecnie zagadnienia dotyczące orientacji seksualnej regularnie pojawiają się w debatach politycznych. Co sądzisz na temat legalizacji małżeństw jednopłciowych? biseksualność (ang. bisexual) stan, w którym osoba odczuwa pociąg emocjonalny i fizyczny zarówno do osób tej samej, jak i przeciwnej płci podniecenie (ang. excitement) faza cyklu aktywności seksualnej obejmująca stan podniecenia płciowego zaburzenia tożsamości płciowej (ang. gender dysphoria) kategoria diagnostyczna w DSM-5 ; obejmuje osoby, które nie identyfikują się z własną płcią biologiczną tożsamość płciowa (ang. gender identity) poczucie jednostki, że jest mężczyzną lub kobietą heteroseksualność (ang. heterosexual) uczuciowy i erotyczny pociąg do osób płci przeciwnej homoseksualność (ang. homosexual) uczuciowy i erotyczny pociąg do osób tej samej płci orgazm (ang. orgasm) szczytowa faza cyklu aktywności seksualnej związana z rytmicznymi skurczami mięśni (i ejakulacją/wytryskiem) plateau (ang. plateau ) faza cyklu aktywności seksualnej przypadająca między fazą podniecenia płciowego a orgazmem okres refrakcji (ang. refractory period ) czas tuż po orgazmie, kiedy jednostka nie jest w stanie doświadczyć kolejnego orgazmu odprężenie seksualne (ang. resolution ) faza cyklu aktywności seksualnej przypadająca po orgazmie; w tej fazie ciało wraca do stanu sprzed pobudzenia orientacja seksualna (ang. sexual orientation) uczuciowy i erotyczny pociąg do osób płci przeciwnej, własnej lub obu cykl reakcji seksualnej (ang. sexual response cycle) dzieli się na cztery fazy: pobudzenie, plateau, orgazm i odprężenie terapia hormonalna zmiany płci (ang. transgender hormone therapy ) użycie hormonów, by ciało osoby danej płci zaczęło przypominać ciało osoby płci przeciwnej

Social Sciences


Wprowadzenie Co sprawia, że dwie istoty ludzkie mają różne osobowości? (Źródło: modyfikacja pracy Nicolasa Alejandro). Ojciec Williama Jeffersona Blythe'a III zginął w wypadku samochodowym trzy miesiące przed narodzinami chłopca. William (Bill) wychowywał się w Hope w stanie Arkansas pod opieką matki, Virginii Dell, oraz dziadków. Gdy skończył 4 lata, matka wyszła za mąż za Rogera Clintona Jr. – alkoholika i damskiego boksera. Sześć lat później urodziła drugiego syna, Rogera. Bill przyjął później nazwisko ojczyma i został 42. prezydentem Stanów Zjednoczonych. Podczas gdy piął się po politycznej drabinie, jego przyrodni brat Roger Clinton spędzał czas w więzieniu, kilkukrotnie aresztowany za posiadanie narkotyków, zmowę w celu rozprowadzania kokainy oraz jazdę samochodem pod wpływem alkoholu. Dwaj bracia byli wychowywani przez te same osoby, a jednak obrali dwie zupełnie inne ścieżki życiowe. Dlaczego dokonali takich, a nie innych wyborów? Jakie wewnętrzne siły kształtowały ich decyzje? W uzyskaniu odpowiedzi na te i podobne pytania może nam pomóc psychologia osobowości. References Adler, A. (1930). Individual psychology. In C. Murchison (Ed.), Psychologies of 1930 (pp. 395–405). Worcester, MA: Clark University Press. Adler, A. (1937). A school girl's exaggeration of her own importance. International Journal of Individual Psychology, 3 (1), 3–12. Adler, A. (1956). The individual psychology of Alfred Adler: A systematic presentation in selections from his writings . (C. H. Ansbacher & R. Ansbacher, Eds.). New York: Harper. Adler, A. (1961). The practice and theory of individual psychology. In T. Shipley (Ed.), Classics in psychology (pp. 687–714). New York: Philosophical Library. Adler, A. (1964). Superiority and social interest . New York: Norton. Akomolafe, M. J. (2013). Personality characteristics as predictors of academic performance of secondary school students. Mediterranean Journal of Social Sciences, 4 (2), 657–664. Allport, G. W. & Odbert, H. S. (1936). Trait-names: A psycho-lexical study. Albany, NY: Psychological Review Company. Aronow, E., Weiss, K. A., & Rezinkoff, M. (2001). A practical guide to the Thematic Apperception Test. Philadelphia: Brunner Routledge. Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84, 191–215. Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory . Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. Bandura, A. (1995). Self-efficacy in changing societies. Cambridge, UK: Cambridge University Press. Benassi, V. A., Sweeney, P. D., & Dufour, C. L. (1988). Is there a relation between locus of control orientation and depression? Journal of Abnormal Psychology, 97 (3), 357. Ben-Porath, Y., & Tellegen, A. (2008). Minnesota Multiphasic Personality Inventory-2-RF. Minneapolis, MN: University of Minnesota Press. Benet-Martínez, V. & Karakitapoglu-Aygun, Z. (2003). The interplay of cultural values and personality in predicting life-satisfaction: Comparing Asian- and European-Americans. Journal of Cross-Cultural Psychology, 34, 38–61. Benet-Martínez, V., & Oishi, S. (2008). Culture and personality. In O. P. John, R.W. Robins, L. A. Pervin (Eds.), Handbook of personality: Theory and research . New York: Guildford Press. Beutler, L. E., Nussbaum, P. D., & Meredith, K. E. (1988). Changing personality patterns of police officers. Professional Psychology: Research and Practice, 19 (5), 503–507. Bouchard, T., Jr. (1994). Genes, environment, and personality. Science, 264, 1700–1701. Bouchard, T., Jr., Lykken, D. T., McGue, M., Segal, N. L., & Tellegen, A. (1990). Sources of human psychological differences: The Minnesota Study of Twins Reared Apart. Science, 250, 223–228. Burger, J. (2008). Personality (7 th ed.). Belmont, CA: Thompson Higher Education. Buss, M. (2009). How Can Evolutionary Psychology Successfully Explain Personality and Individual Differences? Psychological Perspectives on Science, tom 4 nr 4. https://labs.la.utexas.edu/buss/files/2015/09/evolution-personality-and-individual-differences-2009.pdf Carter, J. E., and Heath, B. H. (1990). Somatotyping: Development and applications . Cambridge, UK: Cambridge University Press. Carter, S., Champagne, F., Coates, S., Nercessian, E., Pfaff, D., Schecter, D., & Stern, N. B. (2008). Development of temperament symposium . Philoctetes Center, New York. Cattell, R. B. (1946 ). The description and measurement of personality . New York: Harcourt, Brace, & World. Cattell, R. B. (1957). Personality and motivation structure and measurement . New York: World Book. Chamorro-Premuzic, T., & Furnham, A. (2008). Personality, intelligence, and approaches to learning as predictors of academic performance. Personality and Individual Differences, 44, 1596–1603. Cheung, F. M., van de Vijver, F. J. R., & Leong, F. T. L. (2011). Toward a new approach to the study of personality in culture. American Psychologist, 66 (7), 593–603. Clark, A. L., & Watson, D. (2008). Temperament: An organizing paradigm for trait psychology. In O. P. John, R. W. Robins, & L. A. Previn (Eds.), Handbook of personality: Theory and research (3 rd ed., pp. 265–286). New York: Guilford Press. Conrad, N. & Party, M.W. (2012). Conscientiousness and academic performance: A Mediational Analysis. International Journal for the Scholarship of Teaching and Learning, 6 (1), 1–14. Cortés, J., & Gatti, F. (1972). Delinquency and crime: A biopsychological approach. New York: Seminar Press. Costantino, G. (1982). TEMAS: A new technique for personality research assessment of Hispanic children. Hispanic Research Center, Fordham University Research Bulletin , 5, 3–7. Cramer, P. (2004). Storytelling, narrative, and the Thematic Apperception Test . New York: Guilford Press. Damon, S. (1955). Physique and success in military flying. American Journal of Physical Anthropology, 13 (2), 217–252. Donnellan, M. B., & Lucas, R. E. (2008). Age differences in the big five across the life span: Evidence from two national samples. Psychology and Aging, 23 (3), 558–566. Duzant, R. (2005). Differences of emotional tone and story length of African American respondents when administered the Contemporized Themes Concerning Blacks test versus the Thematic Apperception Test . Unpublished doctoral dissertation, The Chicago School of Professional Psychology, Chicago, IL. Exner, J. E. (2002). The Rorschach: Basic foundations and principles of interpretation (Vol. 1). Hoboken, NJ: Wiley. Eysenck, H. J. (1990). An improvement on personality inventory. Current Contents: Social and Behavioral Sciences, 22 (18), 20. Eysenck, H. J. (1992). Four ways five factors are not basic. Personality and Individual Differences, 13, 667–673. Eysenck, H. J. (2009). The biological basis of personality (3 rd ed.). New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. Eysenck, H. J. (1970). The structure of human personality . London, UK: Methuen. Eysenck, S. B. G., & Eysenck, H. J. (1963). The validity of questionnaire and rating assessments of extroversion and neuroticism, and their factorial stability . British Journal of Psychology, 54, 51–62. Eysenck, H. J., & Eysenck, M. W. (1985 ). Personality and individual differences: A natural science approach . New York: Plenum Press. Eysenck, S. B. G., Eysenck, H. J., & Barrett, P. (1985). A revised version of the psychoticism scale. Personality and Individual Differences, 6 (1), 21–29. Fazeli, S. H. (2012). The exploring nature of the assessment instrument of five factors of personality traits in the current studies of personality. Asian Social Science, 8 (2), 264–275. Fancher, R. W. (1979). Pioneers of psychology . New York: Norton. Ronald Fischer, Anna Lee i Machteld N. Verzijden, Dopamine genes are linked to Extraversion and Neuroticism personality traits, but only in demanding climates. Sci Rep 8 , 1733 (2018). https://doi.org/10.1038/s41598-017-18784-y Freud, S. (1920). Resistance and suppression. A general introduction to psychoanalysis (pp. 248–261). New York: Horace Liveright. Freud, S. (1923/1949). The ego and the id. London: Hogarth. Freud, S. (1931/1968). Female sexuality. In J. Strachey (Ed. &Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 21). London: Hogarth Press. Funder, D. C. (2001). Personality. Annual Review of Psychology, 52, 197–221. Genovese, 2008 Hofstede, G. (2001). Culture’s consequences: Comparing values, behaviors, institutions, and organizations across nations (2 nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage. Holaday, D., Smith, D. A., & Sherry, A. (2010). Sentence completion tests: A review of the literature and results of a survey of members of the society for personality assessment. Journal of Personality Assessment, 74 (3), 371–383. Hothersall, D. (1995). History of psychology . New York: McGraw-Hill. Hoy, M. (1997). Contemporizing of the Themes Concerning Blacks test (C-TCB) . Alameda, CA: California School of Professional Psychology. Hoy-Watkins, M., & Jenkins-Moore, V. (2008). The Contemporized-Themes Concerning Blacks Test (C-TCB). In S. R. Jenkins (Ed.), A Handbook of Clinical Scoring Systems for Thematic Apperceptive Techniques (pp. 659–698). New York: Lawrence Erlbaum Associates. Genovese, J. E. C. (2008). Physique correlates with reproductive success in an archival sample of delinquent youth. Evolutionary Psychology, 6 (3), 369-385. Jang, K. L., Livesley, W. J., & Vernon, P. A. (1996). Heritability of the big five personality dimensions and their facts: A twin study. Journal of Personality, 64 (3), 577–591. Jang, K. L., Livesley, W. J., Ando, J., Yamagata, S., Suzuki, A., Angleitner, A., et al. (2006). Behavioral genetics of the higher-order factors of the Big Five. Personality and Individual Differences, 41, 261–272. Judge, T. A., Livingston, B. A., & Hurst, C. (2012). Do nice guys-and gals- really finish last? The joint effects of sex and agreeableness on income. Journal of Personality and Social Psychology, 102 (2), 390–407. Jung, C. G. (1923). Psychological types. New York: Harcourt Brace. Jung, C. G. (1928). Contributions to analytical psychology . New York: Harcourt Brace Jovanovich. Jung, C. G. (1964). Man and his symbols. New York: Doubleday and Company. Jung, C., & Kerenyi, C. (1963). Science of mythology. In R. F. C. Hull (Ed. & Trans.), Essays on the myth of the divine child and the mysteries of Eleusis . New York: Harper & Row. Launer, J. (2005). Anna O. and the ‘talking cure.’ QJM: An International Journal of Medicine, 98 (6), 465–466. Lecci, L. B. & Magnavita, J. J. (2013). Personality theories: A scientific approach . San Diego, CA: Bridgepoint Education. Lefcourt, H. M. (1982). Locus of control: Current trends in theory and research (2 nd ed.). Hillsdale, NJ: Erlbaum. Lecci, L. B. & Magnavita, J. J. (2013). Personality theories: A scientific approach . San Diego, CA: Bridgepoint Education, s. 63. Likert, R. (1932). A technique for the measurement of attitudes. Archives of Psychology, 140 , 1–55. Lilienfeld, S. O., Wood, J. M., & Garb, H. N. (2000). The scientific status of projective techniques. Psychological Science in the Public Interest, 1(2), 27–66. Maltby, J., Day, L., & Macaskill, A. (2007). Personality, individual differences and intelligence (3rd ed.). UK: Pearson. Maslow, A. H. (1970). Motivation and personality . New York: Harper & Row. Maslow, A. H. (1950). Self-actualizing people: A study of psychological health. In W. Wolff (Ed.), Personality Symposia: Symposium 1 on Values (pp. 11–34). New York: Grune & Stratton. McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1997). Personality trait structure as a human universal. American Psychologist, 52 (5), 509–516. McCrae, R. R., et al. (2005). Universal features of personality traits from the observer’s perspective: Data from 50 cultures. Journal of Personality and Social Psychology, 88, 547–561. Mischel, W. (1993). Introduction to personality (5 th ed.). Fort Worth, TX: Harcourt Brace Jovanovich. Mischel, W., Ayduk, O., Berman, M. G., Casey, B. J., Gotlib, I. H., Jonides, J., et al. (2010). ‘Willpower’ over the life span: Decomposing self-regulation. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 6 (2), 252–256. Mischel, W., Ebbesen, E. B., & Raskoff Zeiss, A. (1972). Cognitive and attentional mechanisms of delay in gratification. Journal of Personality and Social Psychology, 21 (2), 204–218. Mischel, W., & Shoda, Y. (1995). A cognitive-affective system theory of personality: Reconceptualizing situations, dispositions, dynamics, and invariance in personality structure. Psychological Review, 102 (2), 246–268. Mischel, W., Shoda, Y., & Rodriguez, M. L. (1989, May 26). Delay of gratification in children. Science, 244, 933-938. Motley, M. T. (2002). Theory of slips. In E. Erwin (Ed.), The Freud encyclopedia: Theory, therapy, and culture (pp. 530–534). New York: Routledge. Noftle, E. E., & Robins, R. W. (2007). Personality predictors of academic outcomes: Big Five correlates of GPA and SAT scores. Personality Processes and Individual Differences, 93, 116–130. Noga, A. (2007). Passions and tempers: A history of the humors . New York: Harper Collins. Oyserman, D., Coon, H., & Kemmelmier, M. (2002). Rethinking individualism and collectivism: Evaluation of theoretical assumptions and meta-analyses. Psychological Bulletin, 128, 3–72. Parnell, R.W. (1958). Behavior and physique: An introduction to practical somatometry . London, UK: Edward Arnold Publishers LTD. Peterson, J., Liivamagi, J., & Koskel, S. (2006). Associations between temperament types and body build in 17–22 year-old Estonian female students. Papers on Anthropology, 25, 142–149. Piotrowski, Z. A. (1987). Perceptanalysis: The Rorschach method fundamentally reworked, expanded and systematized . London, UK: Routledge. Rafter, N. (2007). Somatotyping, antimodernism, and the production of criminological knowledge. Criminology, 45, 805–833. Rentfrow, P. J., Gosling, S. D., Jokela, M., Stillwell, D. J., Kosinski, M., & Potter, J. (2013, October 14). Divided we stand: Three psychological regions of the United States and their political, economic, social, and health correlates. Journal of Personality and Social Psychology, 105 (6), 996–1012. Roesler, C. (2012). Are archetypes transmitted more by culture than biology? Questions arising from conceptualizations of the archetype. Journal of Analytical Psychology, 57 (2), 223–246. Rogers, C. (1980). A way of being . Boston, MA: Houghton Mifflin. Rosenbaum, R. (1995, January 15). The great Ivy League posture photo scandal. The New York Times , pp. A26. Rothbart, M. K. (2011). Becoming who we are: Temperament and personality in development. New York: Guilford Press. Rothbart, M. K., Ahadi, S. A., & Evans, D. E. (2000). Temperament and personality: Origins and outcomes. Journal of Personality and Social Psychology, 78 (1), 122–135. Rothbart, M. K., & Derryberry, D. (1981). Development of individual differences in temperament. In M. E. Lamb & A. L. Brown (Eds.), Advances in developmental psychology (Vol. 1, pp. 37–86). Hillsdale, NJ: Erlbaum. Rothbart, M. K., Sheese, B. E., Rueda, M. R., & Posner, M. I. (2011). Developing mechanisms of self-regulation in early life. Emotion Review, 3 (2), 207–213. Rotter, J. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcements. Psychological Monographs , 80, 609. Rotter, J. B., & Rafferty, J. E. (1950). Manual the Rotter Incomplete Sentences Blank College Form. New York: The Psychological Corporation. Sanford, R. N., Adkins, M. M., Miller, R. B., & Cobb, E. A. (1943). Physique, personality, and scholarship: A cooperative study of school children. Monographs of the Society for Research in Child Development, 8 (1), 705. Schmitt, D. P., Allik, J., McCrae, R. R., & Benet-Martinez, V. (2007). The geographic distribution of Big Five personality traits: Patterns and profiles of human self-description across 56 nations. Journal of Cross-Cultural Psychology, 38, 173–212. Scott, J. (2005). Electra after Freud: Myth and culture . Ithaca: Cornell University Press. Segal, N. L. (2012). Born together-reared apart: The landmark Minnesota Twin Study . Cambridge, MA: Harvard University Press. Segal i Tellegen, 1990 Sheldon, W. H. (1940). The varieties of human physique: An introduction to constitutional psychology . New York: Harper and Row. Sheldon, W. H. (1942). The varieties of temperament: A psychology of constitutional differences . New York: Harper and Row. Sheldon, W.H. (1949). Varieties of delinquent youth: An introduction to constitutional psychology. New York: Harper and Brothers. Skinner, B. F. (1953). Science and human behavior . New York: The Free Press. Sotirova-Kohli, M., Opwis, K., Roesler, C., Smith, S. M., Rosen, D. H., Vaid, J., & Djnov, V. (2013). Symbol/meaning paired-associate recall: An “archetypal memory” advantage? Behavioral Sciences, 3, 541–561. Retrieved from http://www2.cnr.edu/home/araia/Myth_%20Body.pdf Stelmack, R. M., & Stalikas, A. (1991). Galen and the humour theory of temperament. Personal Individual Difference, 12 (3), 255–263. Terracciano A., McCrae R. R., Brant L. J., Costa P. T., Jr. (2005). Hierarchical linear modeling analyses of the NEO-PI-R scales in the Baltimore Longitudinal Study of Aging. Psychology and Aging, 20, 493–506. Thomas, A., & Chess, S. (1977). Temperament and development . New York: Brunner/Mazel. Tok, S. (2011). The big five personality traits and risky sport participation. Social Behavior and Personality: An International Journal, 39 (8), 1105–1111. Triandis, H. C. (1995). Individualism and collectivism . Boulder, CO: Westview. Triandis, H. C., & Suh, E. M. (2002). Cultural influences on personality. Annual Review of Psychology, 53, 133–160. Wagerman, S. A., & Funder, D. C. (2007). Acquaintance reports of personality and academic achievement: A case for conscientiousness. Journal of Research in Personality, 41, 221–229. Watson, D., & Clark, L. A. (1984). Negative affectivity: The disposition to experience aversive emotional states. Psychological Bulletin, 96, 465–490. Weiner, I. B. (2003). Principles of Rorschach interpretation . Mahwah, N.J.: Lawrence Erlbaum. Whyte, C. (1980). An integrated counseling and learning center. In K. V. Lauridsen (Ed.), Examining the scope of learning centers (pp. 33–43). San Francisco, CA: Jossey-Bass. Whyte, C. (1978). Effective counseling methods for high-risk college freshmen. Measurement and Evaluation in Guidance, 6 (4), 198–200. Whyte, C. B. (1977). High-risk college freshman and locus of control. The Humanist Educator, 16 (1), 2–5. Williams, R. L. (1972). Themes Concerning Blacks: Manual. St. Louis, MO: Williams. Wundt, W. (1874/1886). Elements du psychologie, physiologique (2ieme tome). [Elements of physiological psychology, Vol. 2]. (E. Rouvier, Trans.). Paris: Ancienne Librairie Germer Bailliere et Cie. Yang, K. S. (2006). Indigenous personality research: The Chinese case. In U. Kim, K.-S. Yang, & K.-K. Hwang (Eds.), Indigenous and cultural psychology: Understanding people in context (pp. 285–314). New York: Springer. Young-Eisendrath, P. (1995). Myth and body: Pandora’s legacy in a post-modern world. Retrieved from http://www2.cnr.edu/home/araia/Myth_%20Body.pdf Zwir, I., Arnedo, J., Del-Val, C. et al. Uncovering the complex genetics of human character. Mol Psychiatry 25, 2295–2312 (2020). https://doi.org/10.1038/s41380-018-0263-6

Social Sciences


Czym jest osobowość? Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zdefiniować osobowość Opisać wczesne teorie dotyczące rozwoju osobowości Osobowość (ang. personality ) odnosi się do wewnętrznie spójnych, trwałych cech i wzorców, które powodują, że jednostki myślą, czują i zachowują się w określony sposób. Nasza osobowość czyni nas unikatowymi istotami ludzkimi. Każdy człowiek ma swój specyficzny zespół długotrwale utrzymujących się cech i sposobów interakcji z innymi ludźmi i światem zewnętrznym. O osobowości mówi się, że jest trwała, stabilna i niełatwo poddaje się zmianom. Zarówno polskie słowo osobowość , jak i angielskie personality pochodzą od łacińskiego słowa persona . W starożytnej Grecji persona oznaczała maskę noszoną przez aktora. Maska teatralna wykorzystywana była do zobrazowania konkretnej cechy osobowości danej postaci ( ). Szczęśliwy, smutna, niecierpliwy, nieśmiała, bojaźliwy, ciekawa, pomocna... Jakie cechy opisują twoją osobowość? Perspektywa historyczna Ludzie zastanawiają się, czym jest osobowość, od przynajmniej dwóch tysięcy lat. Przyjmuje się, że pierwszym z nich był Hipokrates, który czynił to już w IV wieku p.n.e. (Fazeli, 2012). Według niego cechy osobowości i powiązane z nimi zachowania zależą od czterech odrębnych temperamentów związanych z istnieniem czterech soków ciała (humorów): temperament choleryczny (żółć z wątroby), temperament melancholijny (czarna żółć z nerek), temperament sangwiniczny (czerwona krew z serca) oraz temperament flegmatyczny (flegma z płuc) (Clark i Watson, 2008; Eysenck i Eysenck, 1985; Lecci i Magnavita, 2013; Noga, 2007). Wieki później, bazując na teorii Hipokratesa, wpływowy grecki filozof Galen, właściwie Claudius Galenus (129-210) zasugerował, że zarówno choroby, jak i cztery temperamenty można wyjaśnić istnieniem nierównowagi w humorach oraz że każda osoba charakteryzuje się jednym z temperamentów. Osoby choleryczne są ambitne, śmiałe, namiętne. Melancholicy są wycofani, bojaźliwi i nieszczęśliwi. Sangwinicy cechują się radosnym, optymistycznym podejściem do życia i chęcią do angażowania się, natomiast flegmatyków można opisać jako spokojnych, rzetelnych i rozważnych (Clark i Watson, 2008; Stelmack i Stalikas, 1991). Teoria Galena wywarła olbrzymi wpływ na rozwój nauk medycznych w kolejnym tysiącleciu i była niezwykle popularna jeszcze w średniowieczu (więcej w podrozdziale Temperament ). W 1780 roku niemiecki lekarz Franz Gall (1758-1828) zasugerował, że na cechy osobowości, charakter i zdolności umysłowe danej osoby wpływają odległości pomiędzy uwypukleniami i zagłębieniami czaszki ( ). Jego zdaniem pomiar tych odległości mógł dostarczyć informacji o rozmiarze poszczególnych części mózgu i stanowić podstawę do określenia, czy dany człowiek jest przyjacielski, dumny, uprzejmy, czy ma zdolności do języków obcych, a nawet czy ma mordercze zapędy. Początkowo ciesząca się dużym uznaniem, frenologia (ang. phrenology ) zaczęła być jednak dyskredytowana z powodu braku dowodów empirycznych i zyskała miano pseudonauki (Fancher, 1979). Frenologia okryła się złą sławą w czasach nazistowskich, gdy wykorzystywano ją do prześladowania ludności. Na podstawie pomiaru czaszki w sposób arbitralny – i dodajmy z całą mocą: w sprzeczności z nauką i zdrowym rozsądkiem – decydowano o pochodzeniu żydowskim bądź aryjskim ludzi, co w ówczesnych czasach było równoznaczne z wydaniem wyroku śmierci lub ocaleniem życia. Pseudonauka, której przedmiotem było określanie cech ludzkich na podstawie pomiarów czaszki, nazywa się frenologią. (a) Gall stworzył rysunek z dokładnie wyrysowanymi obszarami głowy odpowiadającymi określonym cechom lub właściwościom (Hothersall, 1995). (b) Litografia z 1825 roku pokazująca Galla podczas badania czaszki młodej kobiety (Źródło b: modyfikacja pracy Wellcome Library, London). W kolejnych stuleciach inni badacze przyczyniali się do rozwoju wiedzy o temperamencie, szczególnie Immanuel Kant (1724-1808) w XVIII wieku i psycholog Wilhelm Wundt (1832-1920) w XIX wieku (Eysenck, 2009; Stelmack i Stalikas, 1991; Wundt, 1874/1886) ( ). Kant zgodził się z Galenem, że każdą jednostkę ludzką można zakwalifikować do jednej z czterech wskazanych przez Galena kategorii i że w żaden sposób się one na siebie nie nakładają (Eysenck, 2009). Stworzył listę cech do opisywania osobowości osób mających jeden z czterech temperamentów. Wundt poszedł dalej i zaproponował bardziej złożoną metodę opisu osobowości wykorzystującą wykres z dwiema krzyżującymi się osiami: silne emocje/słabe emocje oraz powolne zmiany emocji/szybkie zmiany emocji (por. Temperament ). Pionowa oś wskazuje intensywność reakcji emocjonalnej: temperamenty melancholijne i choleryczne oraz flegmatyczne i sangwiniczne. Oś pozioma natomiast pokazuje szybkość reakcji emocjonalnych: temperamenty choleryczne i sangwiniczne oraz melancholijne i flegmatyczne (Eysenck, 2009). Opierając się na galenowskiej teorii czterech temperamentów, Kant zaproponował listę słów opisujących cechy każdego z nich. Wundt natomiast umieścił cechy w układzie współrzędnych tworzącym dwuwymiarową typologię temperamentu. Psychodynamiczna perspektywa osobowości Zygmunta Freuda (1856-1939) była pierwszą wszechstronną teorią osobowości wyjaśniającą szerokie spektrum zachowań normalnych i anormalnych. Według Freuda siłami kształtującymi osobowość są nieświadome popędy motywowane seksualnością oraz agresją w połączeniu z seksualnymi doświadczeniami z dzieciństwa. Podejście freudowskie zainspirowało wielu innych badaczy, którzy je modyfikowali i na tej podstawie tworzyli własne teorie. Teoretycy ci, określani mianem neofreudystów, generalnie zgadzali się z Freudem, że w rozwoju osobowości liczą się przede wszystkim doświadczenia z okresu dzieciństwa, lecz umniejszali wpływ seksualności na rzecz otoczenia społecznego i oddziaływania czynników kulturowych. Podejście do osobowości zaproponowane przez Freuda i jego zwolenników było dominującą teorią osobowości w pierwszej połowie XX wieku. Potem pojawiły się jeszcze inne teorie osobowości: między innymi humanistyczna, socjobiologiczna, ewolucyjna i kulturowa oraz uczenia się i cech. Niektóre z nich omówimy w tym rozdziale. Obejrzyj ten film , by zapoznać się z krótkim podsumowaniem różnych podejść psychologicznych do osobowości. Summary Osobowość jest przedmiotem ludzkich badań od ponad 2000 lat. Uważa się, że ich pionierem był Hipokrates. Wśród nieco bardziej współczesnych podejść znajduje się psychodynamiczna teoria Freuda, według której na osobowość mają wpływ doświadczenia z dzieciństwa. W reakcji na nią powstały kolejne teorie, między innymi humanistyczna, biologiczna i kulturowa oraz uczenia się i cech. Review Questions Osobowość uważa się za ________. coś, co jest nietrwałe i zmienne. wzorzec krótkotrwałych cech. coś, co jest niestabilne i nietrwałe. coś, co jest stabilne, trwałe i z trudem poddaje się zmianie. D Spójne i trwałe cechy i wzorce, które powodują, że jednostki konsekwentnie myślą, czują i zachowują się w pewien konkretny sposób, nazywa się ________. psychodynamicznymi temperamentem humorami osobowością D ________ przypisuje się autorstwo pierwszej wszechstronnej teorii osobowości. Hipokratesowi Gallowi Wundtowi Freudowi D Pseudonauka, która cechy osobowości uzależniała od określonych pomiarów pomiędzy różnymi częściami czaszki, nazywa się ________. frenologią psychologią fizjologią psychologią osobowości A Critical Thinking Questions Co sprawia, że jakaś cecha staje się częścią osobowości danej osoby? Dana cecha lub właściwość musi być częścią trwałego wzorca zachowania i w ten sposób stać się przewidywalną i stabilną cechą charakteru. Personal Application Questions Spróbuj opisać swoją osobowość. Czy uważasz, że twoi przyjaciele i rodzina opisaliby cię w podobny sposób? Dlaczego tak i dlaczego nie? Jak mógłby wyglądać opis twojej osobowości zamieszczony w internetowym serwisie randkowym? Jakie są niektóre z twoich pozytywnych i negatywnych cech osobowości? Jak myślisz, w jaki sposób wpłyną one na twój wybór pracy? osobowość (ang. personality) wewnętrznie spójne, trwałe cechy i wzorce, które powodują, że jednostki myślą, czują i zachowują się w określony i unikatowy sposób

Social Sciences


Freud i perspektywa psychodynamiczna Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Scharakteryzować założenia psychodynamicznego spojrzenia na rozwój osobowości Zdefiniować i opisać naturę oraz funkcję id, ego i superego Zdefiniować i opisać mechanizmy obronne Zdefiniować i opisać psychoseksualne etapy rozwoju osobowości Zygmunt Freud (1856-1939) to przypuszczalnie najbardziej kontrowersyjny psycholog teoretyk, którego koncepcje bywają błędnie interpretowane. Czytając jego prace, trzeba pamiętać, że był przede wszystkim lekarzem, a nie psychologiem. Gdy pobierał edukację wyższą, wydziały psychologiczne jeszcze nie istniały. Freudowi trzeba oddać jednak, że jako pierwszy systematycznie badał i poddawał analizie teoretycznej działanie nieświadomego umysłu i robił to w sposób przypominający podejście stosowane we współczesnej psychologii. Na początku swojej kariery Freud pracował z wiedeńskim lekarzem Josefem Breuerem. Zafascynował go wtedy przypadek jednej z pacjentek Breuera, Berthy Pappenheim, występującej w literaturze pod pseudonimem Anna O. (Launer, 2005). Gdy Anna O. opiekowała się umierającym ojcem, zaczęły u niej występować: częściowy paraliż, bóle głowy, zamazany obraz, amnezja oraz halucynacje (Launer, 2005). W czasach Freuda zespół takich symptomów nazywano histerią. Kobieta zwróciła się po pomoc do Breuera. Podczas trwającego dwa lata leczenia (1880-1882) Breuer odkrył, że samo pozwolenie Annie na mówienie o swoich doświadczeniach wydawało się zmniejszać jej nasilenie objawów. Kobieta zaczęła nazywać ten proces „leczącą rozmową” (Launer, 2005). Mimo iż Freud nigdy nie poznał Anny O., wspólnie z Breuerem na podstawie jej historii leczenia wydali w 1895 książkę Studia nad histerią . Na podstawie dostarczonych przez Breuera opisów postępów terapii Anny O. Freud doszedł do wniosku, że jej histeria była wynikiem nadużyć seksualnych w dzieciństwie, a te traumatyczne doświadczenia zostały później usunięte z jej świadomości. Breuer nie zgadzał się Freudem, więc ich drogi się rozeszły. Poziomy świadomości Freud kontynuował badania nad terapią rozmową oraz rozwijał swoją teorię osobowości. Chcąc rozróżnić między koncepcją świadomego i nieświadomego doświadczenia, Freud porównał umysł do góry lodowej ( ). Twierdził, że tylko jedna dziesiąta umysłu jest świadoma, reszta zaś nieświadoma. Nieświadomość (ang. unconsciousness ) odnosi się do mentalnej aktywności, do której nie mamy dostępu (Freud, 1923). Według badacza to właśnie w niej trzymane są wszystkie nieakceptowalne pragnienia i popędy, a trafiają tam one wskutek procesu zwanego wyparciem. Mówimy na przykład rzeczy, których nie chcemy powiedzieć, bezwiednie zastępując pewne słowa innymi. Obecnie takie przejęzyczenie określa się mianem freudowskiej pomyłki. Freud sugerował, że przejęzyczenia de facto wyrażają prawdziwe seksualne lub agresywne pragnienia, które w sposób przypadkowy uwalniają się z nieświadomości. Tego rodzaju błędy językowe są dość powszechne. Traktując je jako odzwierciedlenie nieświadomych pragnień, współcześni lingwiści odkryli, że najczęściej zdarzają się, gdy jesteśmy zmęczeni, zdenerwowani lub znacznie poniżej naszego optymalnego poziomu funkcjonowania poznawczego (Motley, 2002). Freud uważał, że jesteśmy świadomi tylko niewielkiej części aktywności naszego umysłu, a jej większość pozostaje ukryta w naszej nieświadomości. Informacje pochodzące z nieświadomości wpływają na nasze zachowanie, choć nie zdajemy sobie z tego sprawy. Według koncepcji Freuda osobowość rozwija się wskutek poszukiwania równowagi jednostki między dwiema siłami: biologicznym popędem agresji i przyjemności oraz zinternalizowaną kontrolą nad tymi popędami. Łatwiej zrozumieć tę ideę, wyobraziwszy sobie trzy systemy oddziałujące na siebie w umyśle. Freud nazwał je: id, ego i superego ( ). Ego poszukuje kompromisu między popędem agresji i przyjemności id oraz moralną kontrolą superego. Nieświadome id (łac. id ) jest repozytorium najbardziej prymitywnych popędów i towarzyszy nam od dnia narodzin. Odpowiada za impulsy głodu, pragnienia i seksu. Freud założył, że działa ono zgodnie z „zasadą przyjemności”. Id poszukuje bowiem natychmiastowej gratyfikacji, czyli zaspokojenia swoich potrzeb. Dzięki interakcjom z rodzicami oraz innymi osobami ze swojego otoczenia dziecko rozwija ego i superego, które pomagają kontrolować id. Superego (łac. superego ) rozwija się w procesie uspołeczniania, gdy dziecko uczy się norm społecznych i odróżniania dobra i zła. Superego to swoiste sumienie, moralny kompas wskazujący zachowania odpowiednie w danej sytuacji. W swoim dążeniu do perfekcji superego nieustannie ocenia zachowania i albo wywołuje w jednostce poczucie dumy, albo – gdy ta nie osiąga ideału – poczucie winy. Ego (ang. ego ), w odróżnieniu od instynktownego id oraz pryncypialnego superego, jest racjonalną częścią osobowości. Freud uważał je za prawdziwe Ja ( self ) oraz za taką część osobowości, która jest widoczna dla innych. Zadaniem ego jest znalezienie równowagi między wymaganiami id oraz superego w kontekście rzeczywistości. Id i superego pozostają w nieustannym konflikcie, gdyż id pragnie natychmiastowego spełnienia swoich potrzeb bez względu na konsekwencje, a superego stoi na straży usankcjonowanych społecznie zachowań. Ego natomiast usiłuje zrównoważyć ich wykluczające się wymagania. Stara się spełniać pragnienia id, działając zgodnie z tym, co faktycznie osiągalne, by uchronić jednostkę przed poczuciem winy. Relację tę Freud nazwał „zasadą rzeczywistości”. Freud twierdził, że osoba o silnym ego, potrafiącym znaleźć kompromis pomiędzy id i superego ma zdrową osobowość, natomiast jakakolwiek nierównowaga w tym systemie może prowadzić do nerwicy (ang. neurosis ), czyli skłonności do negatywnych emocji, niepokoju oraz zaburzeń i niezdrowych zachowań. Zatem osoba, którą zdominowało id, może być narcystyczna i impulsywna, zaś taka, u której przeważa superego, może nieustannie odczuwać poczucie winy i odmawiać sobie nawet społecznie akceptowanych przyjemności. Jeśli zaś superego jest słabe lub niewykształcone, istnieje wysokie prawdopodobieństwo psychopatii. Nadmiernie dominujące superego można dostrzec u podmiotu, który jest niezwykle kontrolujący i całkowicie nieświadomy własnych potrzeb emocjonalnych ukrytych za pryncypialnym postrzeganiem rzeczywistości lub u neurotyka nieustannie i do przesady wykorzystującego mechanizmy obronne ego. Mechanizmy obronne Freud uważał, że lęk wynika z niezdolności ego do skutecznego zarządzenia konfliktem między id a superego. By przywrócić między nimi równowagę i zminimalizować lęk, umysł nieświadomie stosuje mechanizmy obronne ego (ang. defense mechanisms ) ( ). Innymi słowy: w sytuacji wywołującej lęk uruchamiamy mechanizmy obronne, z których nie zdajemy sobie sprawy. Co więcej, działanie tych mechanizmów zniekształca rzeczywistość. Zdaniem Freuda z mechanizmów obronnych ego korzysta każdy z nas, ale dopiero nadużywanie ich może prowadzić do problemów. Mechanizmy obronne są nieświadomymi zachowaniami ochronnymi, których celem jest zmniejszenie poziomu lęku. Powiedzmy, że Marcin gra w szkolnej drużynie piłki nożnej. Odczuwa pociąg fizyczny do mężczyzn. Na poziomie świadomym uważa jednak, że bycie gejem jest amoralne i gdyby rodzina i przyjaciele dowiedzieli się, że jest homoseksualistą, wyparliby się go; stałby się outsiderem. Istnieje w nim zatem konflikt między świadomym przekonaniem (bycie gejem jest niemoralne i skutkuje odrzuceniem przez najbliższych i rówieśników) a nieświadomymi pragnieniami (pociąg fizyczny do mężczyzn). Myśl o byciu gejem powoduje w nim silny lęk. Marcin może próbować zmniejszyć ten lęk, zachowując się zgodnie z wypaczonym stereotypem „prawdziwego twardego mężczyzny”, rzucając dowcipami o gejach i szykanując kolegę, który ma skłonności homoseksualne. W ten sposób nieświadome impulsy Marcina zostaną schowane jeszcze głębiej. Istnieje kilka mechanizmów obronnych. Wyparcie (ang. repression ) polega na usunięciu ze świadomości wspomnień i myśli powodujących lęk. Można porównać to do sytuacji, w której twój samochód wydaje niepokojące odgłosy, a ty, ponieważ nie masz pieniędzy na naprawę i nie chcesz się tym teraz zajmować, pogłaśniasz radio, aby te odgłosy zagłuszyć, aż w końcu o nich zapominasz. Podobnie jest z ludzką psychiką – jeśli jakieś wspomnienie sprawia zbyt wiele bólu, można je usunąć ze świadomości (Freud, 1920). Takie wyparte wspomnienie może jednak dawać o sobie znać w innych zachowaniach pozornie z nim niezwiązanych. Innym mechanizmem obronnym jest reakcja upozorowana (ang. rection formation ), która polega na wyrażaniu uczuć i myśli oraz na podejmowaniu zachowań przeciwnych do faktycznych. Przykładem tej reakcji jest wspomniane zachowanie Marcina, który szykanował kolegę geja, choć sam czuł pociąg fizyczny do mężczyzn. W regresji (ang. regression ) jednostka ucieka się do zachowań odpowiednich dla młodszego wieku. Na przykład czterolatek, który nie chce mieć młodszego rodzeństwa, może zachowywać się jak niemowlę i powrócić do picia z butelki. Natomiast projekcja (ang. projection ) jest niechęcią do zmierzenia się z własnymi nieświadomymi uczuciami poprzez przerzucenie ich na kogoś innego. Do pozostałych mechanizmów obronnych należą racjonalizacja (ang. rationalization ), przemieszczenie (ang. displacement ) i sublimacja (ang. sublimation ). Ten film zawiera krótki opis mechanizmów obronnych według Freuda. Fazy rozwoju psychoseksualnego Freud postrzegał wczesne dzieciństwo jako najważniejszy okres formowania się osobowości. Uważał, że doświadczenia z tego okresu kształtują nie tylko cechy osobowości, ale wpływają również na zachowania w dorosłości. Według niego rozwój człowieka w tym wczesnym etapie przebiega w pięciu fazach i przechodzi je każdy z nas. Jeśli w którejś z nich jednostka nie otrzyma odpowiedniej opieki i troski, może się w niej się zatrzymać lub rozwinąć fiksację objawiającą się nawet w życiu dorosłym. W każdej fazie rozwoju psychoseksualnego (ang. psychosexual stage of development ) potrzeby przyjemności, których źródłem jest id, koncentrują się na różnych częściach ciała zwanych strefami erogennymi. Freud wyróżnił pięć odrębnych faz tego rozwoju: oralną, analną, falliczną, okres latencji oraz fazę genitalną ( ). Freudowska teoria rozwoju psychoseksualnego nadal wzbudza duże kontrowersje. Staje się nieco bardziej zrozumiała, gdy pozna się kontekst polityczny, społeczny i kulturowy Wiednia przełomu XIX i XX wieku. Perspektywę Freuda kształtował ówczesny klimat niezrozumienia ludzkiej seksualności i traktowania jej jako tabu. Freud uznał więc, że negatywne stany emocjonalne (nerwice) wynikają właśnie z wyparcia nieświadomych popędów: seksualnego i agresji. Dla Freuda wystarczającym powodem do traktowania faz psychorozwojowych jako uniwersalnych doświadczeń wczesnego dzieciństwa były własne zapiski oraz interpretacje doświadczeń i marzeń sennych jego pacjentów. Fazy rozwoju psychoseksualnego według Freuda. Faza/okres Wiek (lata) Strefa erogenna Główny konflikt Przykład fiksacji w dorosłości Oralna 0–1 usta odstawienie od piersi lub butelki palenie, obżarstwo Analna 1–3 odbyt trening czystości porządek, bałaganiarstwo Falliczna 3–6 genitalia kompleks Edypa lub kompleks Elektry próżność, nadmierna ambicja Latencji 6–12 brak brak brak Genitalna 12+ genitalia brak brak Faza oralna W fazie oralnej (ang. oral stage ), trwającej od narodzin do mniej więcej roku, zaspokojenie przychodzi poprzez usta. Jedzenie oraz przyjemność związana ze ssaniem (sutka, smoczka i kciuka) odgrywają ważną rolę w życiu dziecka. Około pierwszych urodzin dziecko odstawiane jest od butelki lub piersi i ten proces może prowadzić do konfliktu, jeśli nie zostanie odpowiednio przeprowadzony przez opiekunów. Według Freuda osoba dorosła, która pali papierosy, nałogowo pije alkohol, obżera się lub obgryza paznokcie, doświadcza fiksacji oralnej. Być może została odstawiona od butelki lub piersi zbyt późno lub zbyt wcześnie i stąd wykształciła mechanizmy, których celem jest zmniejszenie lęku. Faza analna W toku rozwoju dziecko przechodzi z fazy oralnej do fazy analnej (ang. anal stage ), która trwa mniej więcej od pierwszego do trzeciego roku życia. Na tym etapie człowiek doświadcza przyjemności w obszarze odbytu oraz pęcherza moczowego, zatem przedmiotem konfliktu jest trening czystości i to, jak podchodzą do niego rodzice. Ci, którzy stosują pochwały oraz nagrody, uzyskują pozytywne rezultaty i pomagają dziecku poczuć się kompetentnym. Natomiast rodzice stosujący nieprzyjemne i surowe metody podczas nauki korzystania z toalety, mogą doprowadzić do fiksacji w tej fazie i spowodować u potomstwa rozwój osobowości analno-retencyjnej. Osobowość analno-retencyjna (ang. anal-retentive personality ) charakteryzuje się skąpstwem i uporem, kompulsywną potrzebą porządku i czystości oraz dążeniem do perfekcji. Jeśli, ucząc korzystania z toalety, rodzice są zbyt pobłażliwi, również mogą spowodować fiksację i wykształcić u dziecka osobowość analno-ekspulsywną (ang. anal-expulsive personality ), której cechami typowymi są bałaganiarstwo, niedbałość, brak organizacji oraz wybuchy emocji. Faza falliczna Trzecia faza rozwoju, faza falliczna (ang. fallic stage ), trwa mniej więcej od trzeciego do szóstego roku życia i odpowiada wiekowi, gdy dziecko staje się świadome własnego ciała i różnic fizycznych między dziewczynkami a chłopcami. Strefami erogennymi stają się łechtaczka i penis. Konflikt pojawia się, gdy dziecko zaczyna odczuwać pociąg do rodzica przeciwnej płci i zazdrość oraz nienawiść wobec rodzica tej samej płci. W tym wieku chłopcy zazdrośnie kochają matkę i pragną zastąpić u jej boku ojca, którego postrzegają jako rywala o jej uwagę. Jednocześnie boją się, że ojciec ukarze ich za te uczucia, więc odczuwają lęk kastracyjny. Freud nazwał ten dynamizm kompleksem Edypa (ang. Oedipus complex ). Rozwiązanie konfliktu polega na tym, że chłopiec zaczyna identyfikować się z ojcem, by w pośredni sposób móc posiąść matkę. Brak rozwiązania konfliktu może skutkować fiksacją i rozwojem próżnej i nadmiernie ambicjonalnej osobowości. W tej fazie dziewczynki doświadczają podobnego konfliktu noszącego nazwę kompleksu Elektry (ang. Electra complex ). Choć powszechnie za jego autora uważa się Freuda, zaproponował go de facto jego uczeń Carl Gustav Jung (Jung i Kerenyi, 1963). Dziewczynka pożąda uwagi ojca i pragnie zająć miejsce matki. Jung uważał również, że dziewczynki doświadczają uczucia złości wobec matki, która nie zapewniła im członka, i są o niego zazdrosne, stąd termin zazdrość o członka . Choć początkowo Freud traktował kompleks Elektry jako odpowiednik kompleksu Edypa u chłopców, później go odrzucił. Mimo to pozostaje on jednym z fundamentów teorii freudowskiej, co zawdzięcza się głównie kontynuatorom badań Freuda (Freud, 1931/1968; Scott, 2005). Okres latencji Po zakończeniu fazy fallicznej dążenia seksualne zarówno u chłopców, jak i dziewczynek zostają stłumione na okres latencji ( utajenia ) (ang. latency period ), który trwa mniej więcej od szóstego roku życia aż do okresu dojrzewania. Nie uważa się go za fazę rozwoju, gdyż dzieci w tym czasie skupiają się na innych celach, takich jak szkoła, przyjaźń, hobby i sport. Czas spędzają głównie z rówieśnikami tej samej płci, co przyczynia się do konsolidacji tożsamości płciowej. Faza genitalna Ostatnią opisaną przez Freuda fazą rozwoju psychoseksualnego jest faza genitalna (ang. genital stage ), która zaczyna się w okresie dojrzewania. W tym okresie wraz z ponownym ujawnianiem się kazirodczych pragnień raz jeszcze następuje seksualne przebudzenie. Młoda osoba jednak przekierowuje te popędy na innych, społecznie akceptowalnych partnerów (którzy często przypominają rodzica przeciwnej płci). Osoby w tej fazie wykazują dojrzałe zainteresowanie seksualne, które Freud definiował jako silne pożądanie osoby przeciwnej płci. O jednostce, która przeszła przez wszystkie fazy rozwoju psychoseksualnego i dotarła do fazy genitalnej bez żadnych fiksacji, można powiedzieć, że jest zrównoważonym i zdrowym dorosłym. Choć większość koncepcji Freuda nie znajduje poparcia we współczesnych badaniach, nie można pomijać jego ogromnego wkładu w dziedzinę psychologii. To właśnie Freud zwrócił uwagę na to, że doświadczenia wczesnego dzieciństwa w dużej mierze kształtują nasze życie mentalne, którego w znacznej części nie jesteśmy świadomi. Jego koncepcje położyły podwaliny pod pracę przyszłych pokoleń psychologów. Summary Zygmunt Freud uważany jest za ojca pierwszej wszechstronnej teorii osobowości. Był pionierem, odkrył, że gros ludzkiej aktywności umysłowej zachodzi poza naszą świadomością. Zaproponował podział osobowości na trzy obszary: id, ego i superego, gdzie zadaniem ego jest równoważyć popęd agresji i przyjemności id oraz zasady superego. Stworzył również koncepcję rozwoju osobowości poprzez różne fazy psychoseksualne. Każda faza to przyjemność pochodząca z innej strefy erogennej oraz inne konflikty rozwojowe. Nieskuteczne rozwiązanie konfliktu w danej fazie prowadzi do powstania fiksacji i pojawienia się niezdrowych cech osobowości. Przejście przez wszystkie fazy i wykonanie zadań rozwojowych związanych z każdą z nich kształtuje zdrowego dorosłego człowieka. Review Questions Id działa zgodnie z zasadą ________ . rzeczywistości przyjemności natychmiastowej gratyfikacji winy B Mechanizm obronny ego polegający na tym, że osoba, która doświadcza lęku, powraca do niedojrzałych zachowań pochodzących z wcześniejszych faz rozwojowych, nazywa się ________. represją regresją reakcją upozorowaną racjonalizacją B Kompleks Edypa pojawia się w fazie/okresie ________ rozwoju psychoseksualnego. oralnej analnej fallicznej latencji C Critical Thinking Questions Jakie mogą być powiązania popularnego określenia „córeczka tatusia” z kompleksem Elektry? Ponieważ w kompleksie Elektry chodzi o to, że córka rywalizuje z rodzicem tej samej płci o uwagę rodzica płci przeciwnej, określenie "córeczka tatusia" może sugerować nadmiernie bliską więź córki z ojcem i zdystansowaną - a nawet wrogą - relację z matką. Opisz osobowość człowieka, u którego rozwinęła się fiksacja w fazie analnej. Jeśli rodzice stosują nieprzyjemne i surowe metody podczas uczenia dziecka korzystania z toalety, mogą doprowadzić do powstania u niego fiksacji i rozwinięcia się osobowości analno-retencyjnej. Taka osoba jest skąpa, uparta, wykazuje dużą potrzebę zachowywania czystości i dąży do perfekcji. Rodzicielska pobłażliwość w tym obszarze również nie jest dobra. Według Freuda również powoduje fiksację i pojawienie się osobowości analno-ekspulsywnej. Jako osoba dorosła taki człowiek jest bałaganiarzem, brakuje mu umiejętności organizacji i łatwo wybucha. Personal Application Questions Jakich mechanizmów obronnych używasz, a jakie rozpoznajesz u innych? faza analna (ang. anal stage ) faza rozwoju psychoseksualnego, w której dziecko czerpie przyjemność z mikcji (oddawania moczu) i defekacji świadomość (ang. consciousness ) aktywność mózgu (myśli, uczucia i wspomnienia), do której w każdej chwili mamy dostęp mechanizm obronny (ang. defense mechanism ) nieświadome zachowania obronne wypracowane, by zmniejszyć niepokój ego przemieszczenie (ang. displacement ) mechanizm obronny ego, w którym jednostka przenosi niewłaściwe impulsy lub zachowania na bardziej akceptowalny lub mniej zagrażający obiekt ego (ang. ego ) aspekt osobowości reprezentujący jaźń, czyli część osobowości postrzeganą przez innych faza genitalna (ang. genital stage ) faza rozwoju psychoseksualnego, skupiająca się na dojrzałych zainteresowaniach seksualnych id (ang. id ) aspekt osobowości obejmujący najprymitywniejsze popędy i chęci, takie jak głód, pragnienie czy seks okres utajenia ( latencji ) (ang. latency period ) faza rozwoju psychoseksualnego, w której uczucia o charakterze seksualnym są uśpione neuroza (ang. neurosis ) tendencja do doświadczania negatywnych emocji faza oralna (ang. oral stage ) faza rozwoju psychoseksualnego, w której obiektem przyjemności niemowlęcia są usta faza falliczna (ang. phallic stage ) faza rozwoju psychoseksualnego, w której dziecko skupia się na genitaliach projekcja (ang. projection ) mechanizm obronny ego, w którym w chwilach niepokoju jednostka ukrywa swoje nieakceptowalne popędy lub zachowania ,przypisując je innym osobom fazy rozwoju psychoseksualnego (ang. psychosexual stages of development) fazy rozwoju dziecka, w których popęd ku przyjemności jest skierowany na określone rejony ciała, zwane strefami erogennymi racjonalizacja (ang. rationalization ) mechanizm obronny ego, w którym w chwilach niepokoju jednostka usprawiedliwia swoje zachowanie reakcja upozorowana (ang. reaction formation ) mechanizm obronny ego, w którym w chwilach niepokoju jednostka zmienia nieakceptowalne popędy lub zachowania na ich przeciwieństwa regresja (ang. regression ) mechanizm obronny ego, w którym w chwilach niepokoju jednostka powraca do wcześniejszych, bardziej niedojrzałych zachowań represja ( wyparcie ) (ang. repression ) mechanizm obronny ego, w którym myśli i wspomnienia powiązane z doświadczaniem niepokoju są spychane do podświadomości sublimacja (ang. sublimation ) mechanizm obronny ego, w którym nieakceptowalne popędy są przekierowywane ku bardziej stosownym działaniom superego (ang. superego ) aspekt osobowości odzwierciedlający normy społeczne i służący jako kompas moralny; sumienie nieświadomość (ang. unconsciousness ) aktywność psychiczna, z której nie zdajemy sobie sprawy i do której nie mamy dostępu

Social Sciences


Neofreudyści: Adler, Erikson, Jung i Horney Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Omówić pojęcie kompleksu niższości Omówić podstawowe różnice między poglądami Eriksona i Freuda na osobowość Omówić ideę Junga dotyczące nieświadomości zbiorowej i archetypów Omówić twórczość Karen Horney, w tym jej wersję na temat „zazdrości o penisa” Freuda Wielu uczniów i zwolenników Freuda modyfikowało jego koncepcje i na ich podstawie tworzyło własne teorie osobowości. Zwykło określać się ich mianem neofreudystów. Zgadzali się oni z Freudem, że w rozwoju człowieka ważne są doświadczenia z dzieciństwa, lecz przykładali mniejszą wagę do wpływu seksualności na osobowość, zamiast tego skupiając się na wpływie czynników społecznych oraz kulturowych. W tym podrozdziale przedstawiamy podejścia czterech najbardziej znanych neofreudystów: Alfreda Adlera, Erika Eriksona, Carla Gustava Junga i Karen Horney. Alfred Adler Alfred Adler (1870-1937), współpracownik Freuda i pierwszy przewodniczący Wiedeńskiego Towarzystwa Psychologicznego (zamkniętego kręgu znajomych Freuda) był również pierwszym teoretykiem z tego grona, który przedstawił inne niż freudowskie ujęcie teorii osobowości ( ). Stworzone przez niego podejście psychologiczne zwane psychologią indywidualną ( adleryzmem ) (ang. individual psychology ) koncentruje się na potrzebie kompensowania poczucia niższości. Adler jest również autorem koncepcji kompleksu niższości (ang. inferiority complex ) powiązanego z brakiem poczucia wartości jednostki i jej niemożnością osiągnięcia standardów narzuconych przez inne osoby lub społeczeństwo (Adler, 1937, 1956). Idea poczucia niższości jest najważniejszą koncepcją Adlera odróżniającą jego podejście od podejścia Freuda. Uczeń nie podzielał poglądów mistrza dotyczących roli popędów w kształtowaniu działań człowieka. Za główny motor napędowy ludzkich działań uważał dziecięce doświadczenie poczucia niższości i chęć pokonania go (Adler, 1930, 1961). Dążenie to, jego zdaniem, jest źródłem motywacji dla naszych myśli, emocji i zachowań. Alfred Adler zaproponował koncepcję kompleksu niższości. Adler dużą wagę przykładał również do relacji społecznych, postrzegając rozwój dziecka w kategorii rozwoju społecznego, a nie do proponowanych przez Freuda faz psychoseksualnych. Skupiał się na więziach łączących ludzi jako gatunek i potrzebie działania mającego na celu poprawę życia społeczności. Pisał: „Szczęście ludzkości zależy od wspólnej pracy, od życia w taki sposób, by każdy człowiek stawiał przed sobą cel pracy dla wspólnego dobra” (Adler, 1964, s. 255), a główny cel psychologii definiował jako „rozpoznanie równych praw i godności jednostek” (Adler, 1961, s. 691). W zgodzie z tym tokiem myślenia zidentyfikował trzy podstawowe zadania społeczne, które stoją przed każdym człowiekiem: zawodowe (kariera, praca), społeczne (przyjaźnie) i uczuciowe (znalezienie partnera odpowiedniego do długotrwałej relacji opartej na miłości). W przeciwieństwie do Freuda, który koncentrował się na seksualnych motywach ludzkiego działania, Adler w rozwoju człowieka podkreślał potrzeby społeczne, jak również raczej świadomą niż nieświadomą motywację, gdyż te trzy wymienione powyżej zadania są powszechnie znane i realizowane przez ogół ludzi. Nie oznacza to oczywiście, że całkowicie odrzucał istnienie procesów nieświadomych, po prostu świadomość działań była wiodącym czynnikiem jego koncepcji. Znacznym wkładem Adlera do teorii osobowości była jego koncepcja kolejności narodzin . Zasugerował, że najstarsze dzieci w rodzinie, które po początkowym okresie niepodzielnej uwagi rodziców muszą się nią podzielić z młodszym rodzeństwem, kompensują jej brak, kładąc nadmierny nacisk na osiągnięcia i perfekcję. Najmłodsze dzieci natomiast często są rozpieszczone, a środkowe dostają okazję do minimalizowania negatywnej dynamiki zachodzącej między najstarszymi i najmłodszymi. Pomimo ogromnej popularności, jaką cieszy się koncepcja kolejności urodzenia Adlera, badania nie potwierdzają zasadności tej hipotezy. Koncepcja kolejności narodzin Adlera, to hipoteza bardzo znana lecz niepotwierdzona badaniami. Kliknij w ten link i zapoznaj się z jej krótkim podsumowaniem. Erik Erikson Erik Erikson (1902-1994) poznał córkę Freuda, Annę Freud , gdy zrezygnował ze studiów w akademii sztuk pięknych. To właśnie ona zachęciła go do pójścia w kierunku psychologii. Erikson w 1933 roku uzyskał dyplom Wiedeńskiego Instytutu Psychoanalitycznego i, pod wpływem nasilającego się w Europie nazizmu, w tym samym roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. W późniejszym okresie swojej kariery – co już wiesz z rozdziału Co to jest psychologia rozwojowa? – Erikson zaproponował teorię psychologiczną, według której osobowość jednostki rozwija się przez całe jej życie, a nie jak twierdził Freud, tylko w dzieciństwie. W swoim podejściu podkreślał wagę relacji społecznych istotnych w każdym okresie rozwoju i, podobnie jak inni neofreudyści, traktował popędy seksualne jako mniej istotne. Zidentyfikował osiem etapów rozwoju i zachodzące na nich konflikty lub zadania rozwojowe ( ). Rozwój zdrowej osobowości oraz poczucie kompetencji zależy wg niego od pomyślnego ukończenia wszystkich etapów. Etapy rozwoju psychospołecznego według Erika Eriksona. Etap Wiek (lata) Zadanie rozwojowe Opis 1 0–1 bazalne zaufanie vs brak bazalnego zaufania bazalne zaufanie (lub jego brak) w to, że podstawowe potrzeby, takie jak zapewnienie pokarmu i troska, zostaną zaspokojone 2 1–3 autonomia vs wstyd/zwątpienie rozwój poczucia niezależności w wielu działaniach 3 3–6 inicjatywa vs poczucie winy podejmowanie inicjatywy w niektórych działaniach – może skutkować poczuciem winy, jeśli inicjatywy nie są uznane przez opiekunów lub gdy granice w ich podejmowaniu zostają przekroczone 4 7–11 produktywność vs poczucie niższości rozwój wiary w swoje możliwości (w przypadku osiągnięcia kompetencji i odniesienia sukcesów) lub poczucia niższości (w przypadku braku kompetencji i przeżywania porażek) 5 12–18 tożsamość vs dyfuzja ról poszukiwanie i rozwój własnej tożsamości 6 19–39 intymność vs izolacja nawiązanie intymnych relacji z innymi (z partnerami seksualnymi oraz z przyjaciółmi) 7 40–64 kreatywność vs stagnacja wkład w społeczeństwo i bycie członkiem rodziny 8 65– integralność ego vs rozpacz podsumowanie swojego życia, zrozumienie jego sensu i ocena własnej drogi życiowej. Carl Gustav Jung Carl Gustav Jung (1875-1961) był szwajcarskim psychiatrą i protegowanym Freuda, twórcą teorii, którą sam nazwał psychologią analityczną (ang. analytical psychology ). Koncentruje się ona na równoważeniu przeciwstawnych sił: nieświadomych i świadomych myśli i doświadczeń. Według Junga dojrzały człowiek nieprzerwanie uczy się, jak stawać się świadomym nieświadomych elementów psyche i integrować je ze świadomością. Proces ten zachodzi głównie w drugiej połowie życia. Carla G. Junga interesowało odkrywanie zbiorowej nieświadomości. Rozstanie Junga z Freudem spowodowane było brakiem zgody w dwóch kwestiach. Po pierwsze, podobnie jak Adler i Erikson, Jung nie uważał popędów seksualnych za główne źródło motywacji zachowań jednostki. Po drugie, choć zgadzał się z Freudem w kwestii istnienia indywidualnej nieświadomości, uważał, że istnieje również zbiorowa nieświadomość i nią przede wszystkim się zajmował. Zbiorowa nieświadomość (ang. collective unconsciousness ) to uniwersalna wersja indywidualnej nieświadomości, zawierająca wzorce psychiczne lub ślady pamięciowe wspólne wszystkim ludziom (Jung, 1928). Tego rodzaju symboliczne motywy, które Jung nazwał archetypami (ang. archetypes ), pojawiają się jako uniwersalne wątki w różnych kulturach: w literaturze, sztuce i marzeniach sennych (Jung, 1928). Według Junga odzwierciedlały one wspólne dla wszystkich ludzi doświadczenia, takie jak mierzenie się ze śmiercią, stawanie się niezależnym czy podążanie ku mistrzostwu. Jung (1964) uważał, że każdy człowiek dzięki biologii dysponuje tymi samymi motywami, a w folklorze i bajkach każdej kultury świata obecne są te same typy symboli, np.: bohater, dziewica, mędrzec, błazen. Dla Junga integracja nieświadomych aspektów archetypicznych jest częścią procesu indywiduacji występującego w drugiej połowie życia. Zainteresowanie tematem indywiduacji niezaprzeczalnie stawiało Junga w roli antagonisty Freuda i jego przekonania o tym, że osobowość kształtuje się tylko i wyłącznie pod wpływem zdarzeń z przeszłości. Junga można zatem traktować jako prekursora ruchu humanistycznego, dla którego tak ważna była indywiduacja i orientowanie się ku przyszłości. Czy archetypy są uwarunkowane genetycznie? Jung porównywał ludzkie reakcje na archetypy do instynktownych reakcji zwierząt. Nie istnieją jednak dowody na biologiczne pochodzenie archetypów, które skłaniałyby naukowców do zaklasyfikowania ich do kategorii podobnej do zwierzęcych reakcji instynktownych (Roesler, 2012). Od czasu sformułowania tej koncepcji upłynęło około 100 lat i nastąpił ogromny postęp w genetyce. Badacze odkryli, że dzieci rodzą się z pewnymi umiejętnościami, między innymi zdolnością do przyswajania języków, sprawdzili też, że symboliczne informacje (jak archetypy) nie są zakodowane w genomie, a dzieci nie potrafią odczytywać przekazów symbolicznych. Te odkrycia skłaniają naukowców do odrzucenia koncepcji biologicznego pochodzenia archetypów. Badania wskazują też, że archetypy pochodzą bezpośrednio z naszego doświadczenia i odzwierciedlają cechy lingwistyczne i kulturowe (Young-Eisendrath, 1995). Zdaniem współczesnych jungistów na zbiorową nieświadomość oraz archetypy wpływ mają czynniki wrodzone i środowiskowe, źródłem sporu jest natomiast rola i stopień oddziaływania różnych typów tych czynników (Sotirova-Kohli et al. 2013). Jung postulował również, że ludzie demonstrują dwa podejścia do życia: ekstrawersję lub introwersję (Jung, 1923) ( ). Ta koncepcja uważana jest za najważniejszy wkład Junga do psychologii osobowości, gdyż korzystają z niej prawie wszystkie modele opisujące osobowość. Jeśli jesteś ekstrawertykiem, energii dodaje ci przebywanie z ludźmi. Lubisz spędzać czas w ich towarzystwie i ci to służy. Jeśli jesteś introwertykiem, z dużym prawdopodobieństwem, że jesteś osobą cichą i wycofaną, choć nie wyklucza to przyjaźni; jednak energię czerpiesz z własnej wewnętrznej aktywności psychicznej. Zdaniem Junga naszym celem jest samorealizacja, będąca poszukiwaniem równowagi między ekstrawersją i introwersją. Typowe zachowania introwertyków i ekstrawertyków. Introwertycy Ekstrawertycy Energii dodaje im przebywanie w samotności. Energii dodaje im przebywanie z innymi. Unikają uwagi. Poszukują uwagi. Mówią powoli i cicho. Mówią szybko i głośno. Myślą, zanim coś powiedzą. Myślą na głos. Trzymają się jednego tematu. Przeskakują z tematu na temat. Wolą komunikację na piśmie. Wolą komunikować się ustnie. Z łatwością utrzymują koncentrację. Łatwo się dekoncentrują. Są ostrożni. Najpierw działają, potem myślą. Jung zaproponował też koncepcję persony, czyli maski, jaką przybieramy na użytek społeczny. Świadomie tworzymy personę na podstawie doświadczeń świadomych i informacji zawartych w zbiorowej nieświadomości. Czemu służy persona? Według Junga jest to kompromis pomiędzy tym, kim naprawdę jesteśmy (naszym prawdziwym Ja) a tym, czego oczekuje od nas społeczeństwo. Ukrywamy przed nim te obszary nas samych, które nie spełniają oczekiwań społecznych. Koncepcja Junga dotycząca ekstrawersji i introwersji stanowi fundament jednego z narzędzi oceny osobowości, jakim jest skala Myers-Briggs (Myers-Briggs Type Indicator, MBTI). Dzięki kwestionariuszowi można poznać swój stopień ekstrawersji i introwersji, myślenia i odczuwania, intuicji i poznania, osądzania i obserwacji. Na tej stronie znajdziesz zmodyfikowany test opierający się na na MBTI. Cechy te również mają swą reprezentację w innych znanych kwestionariuszach osobowości, takich jak EPQ-R Hansa J. Eysencka (1985) oraz model Wielkiej Piątki Costa i McCrae (1992); link do artykułu omawiającego model. Karen Horney Karen Horney (1885-1952) była jedną z pierwszych kobiet, które studiowały psychoanalizę i pracowały tą metodą z pacjentami. Podczas wielkiego kryzysu gospodarczego na przełomie lat 20. i 30. XX wieku Horney wyemigrowała z Niemiec do Stanów Zjednoczonych i zaczęła odchodzić od nauk Freuda. Podobnie jak Jung uważała, że każda jednostka ma potencjał samorealizacji, zatem celem psychoanalizy nie powinno być odkrywanie dysfunkcyjnych wzorców pochodzących z wczesnego dzieciństwa, lecz pomaganie ludziom w podróży w stronę zdrowego Ja. Horney kwestionowała również sugerowaną przez Freuda dziewczęcą zazdrość o penisa oraz inne męskie cechy fizyczne. Jej zdaniem każda zazdrość ma uwarunkowania kulturowe związane z większymi przywilejami, którymi zwykle cieszą się w społeczeństwie mężczyźni, co powoduje, że różnice pomiędzy osobowościami mężczyzn i kobiet wynikają z realiów kulturowych, a nie biologicznych. Sugerowała istnienie po stronie mężczyzn zazdrości o macicę, rozumianą jako zazdrość o możliwość wydania na świat potomstwa. Teorie Horney skupiały się na temacie nieświadomego lęku. Twierdziła, że prawidłowy rozwój może zostać zablokowany przez tak zwany lęk podstawowy wynikający z niezaspokojonych potrzeb, takich jak dziecięce doświadczenia osamotnienia lub izolacji. W jaki sposób dzieci uczą się radzić sobie z tym lękiem? Horney zaproponowała trzy style radzenia sobie z nim: „ku”, „od” i „przeciwko” ( ). Styl „ku” polega na zabieganiu o pochwały i uzależnianiu się od innych. Dzieci stosujące ten styl stają się zależne od rodziców oraz innych opiekunów i robią wszystko, by zmniejszyć lęk poprzez pozyskanie ich uwagi i miłości (Burger, 2008). Kiedy dorastają, skłonne są wykorzystywać tę samą strategię w bliskich relacjach, wyrażając intensywną potrzebę miłości i akceptacji (Burger, 2008). Styl „przeciwko” opiera się na agresji i asertywności. Dzieci posługujące się tym stylem są przekonane, że walka jest najlepszym sposobem radzenia sobie z niekorzystną sytuacją w domu, a uczucie niepewności w środowisku rówieśniczym zagłuszają, napastując lub zastraszając inne dzieci (Burger, 2008). W dorosłym życiu te osoby w relacjach używają raniących słów i komentarzy, i wykorzystują innych (Burger, 2008). W stylu „od” strategia polega w dużej mierze na utrzymywaniu dystansu i izolowaniu się. Lęk zwalczany jest za pomocą wycofania się ze świata. Takie dzieci potrzebują dużo prywatności i wydają się samowystarczalne. Kiedy dorastają nadal unikają miłości i przyjaźni i wybierają ścieżki kariery niewymagające nadmiernych interakcji z innymi (Burger, 2008). Style radzenia sobie według Karen Horney. Styl Opis Przykład „ku” zależność i przynależność dziecko poszukujące pozytywnej uwagi i miłości od rodzica; dorosły potrzebujący miłości „przeciwko” agresja i manipulacja dziecko walczące lub zastraszające inne dzieci; dorosły szorstki, nieuprzejmy, słownie raniący innych i ich wykorzystujący „od” dystans i izolacja dziecko wycofane i wyizolowane; dorosły samotnik Horney uważała, że trzy powyższe style pokazują sposoby, za pomocą których standardowo radzimy sobie z codziennymi problemami. Jeśli korzystamy z nich w sposób nieelastyczny i kompulsywny, mogą się stać strategiami neurotycznymi i doprowadzić do naszej alienacji ze społeczeństwa. Summary Neofreudyści to grupa psychologów, których prace opierały się na koncepcjach Zygmunta Freuda. Zgadzali się z nim, że w rozwoju osobowości liczą się doświadczenia z dzieciństwa, lecz minimalizowali wagę seksualności, koncentrowali się za to na wpływie środowiska i czynników kulturowych. Do wybitnych neofreudystów należą m.in. Alfred Adler, Carl Gustav Jung, Erik Erikson i Karen Horney. Ich koncepcje są obecnie poddawane ostrej krytyce, gdyż pochodzą bardziej z dziedziny filozofii niż twardych badań naukowych. Na przykład wnioski Junga dotyczące istnienia zbiorowej nieświadomości bazują na mitologii, legendach, marzeniach sennych i sztuce. Ponadto, podobnie jak Freud w przypadku teorii psychoanalitycznej, tak i freudyści budowali swoje teorie osobowości w oparciu o informacje kliniczne pochodzące od ich własnych pacjentów – co sprawia, że nie bazowali na obiektywnych danych. Review Questions Powszechne repozytorium obrazów, koncepcji i pomysłów dziedziczonych z pokolenia na pokolenie nazywa się ________. archetypami intuicją zbiorową nieświadomością typami osobowości C Critical Thinking Questions Opisz różnicę pomiędzy ekstrawertykami a introwertykami w kontekście interakcji międzyludzkich. Ekstrawertycy czerpią energię z relacji z innymi ludźmi, natomiast introwertycy ładują baterie w kontakcie z samymi sobą. Opisz podejście Karen Horney do koncepcji zazdrości o penisa stworzonej przez Freuda. Horney nie podzielała poglądu Freuda, jakoby kobiety odczuwały zazdrość o penisa oraz inne typowo męskie cechy fizyczne. Uważała, że zazdrość ma raczej podłoże kulturowe ze względu na większe przywileje, jakimi cieszyła się męska część społeczeństwa, a różnice między kobiecymi a męskimi osobowościami wynikają nie z biologii, lecz uwarunkowań społecznych. Sugerowała też istnienie po stronie mężczyzn zazdrości o macicę i możliwość wydawania na świat potomstwa. Personal Application Questions Czy zgadzasz się z opisem swojej osobowości zgodnie z teorią kolejności urodzenia Adlera opisaną tutaj ? Podaj przykłady za i/lub przeciw. Czy postrzegasz siebie jako ekstrawertyka, czy jako introwertyka? Czy to zależy od sytuacji? Podaj przykłady ilustrujące twoją odpowiedź. Wybierz historię/opowieść, która cieszy się popularnością, np. Harry Potter lub Gwiezdne Wojny. Wyjaśnij ją, posługując się jungowską koncepcją archetypów. psychologia analityczna (ang. analytical psychology ) teoria Junga skupiająca się na równowadze przeciwnych sił w obrębie osobowości jednostki oraz na znaczeniu nieświadomości zbiorowej archetyp (ang. archetype ) w teorii C.G. Junga wzorzec istniejący w nieświadomości zbiorowej, wspólny dla kultur i społeczeństw nieświadomość zbiorowa (ang. collective unconsciousness ) popularne trendy psychologiczne przekazywane z pokolenia na pokolenie psychologia indywidualna ( adleryzm ) (ang. individual psychology ) szkoła psychologii założona przez Adlera, skupiająca się na ludzkim popędzie do kompensacji poczucia niższości kompleks niższości (ang. inferiority complex ) jednostka ma poczucie, że nie jest nic warta i nie może się równać z innymi ani ze standardami przyjętymi w danej społeczności

Social Sciences