Konkurencja monopolistyczna Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić znaczenie procesu różnicowania produktów Opisać, w jaki sposób przedsiębiorstwo działające na rynku konkurencji monopolistycznej wybiera wielkość produkcji i poziom cen Objaśnić, w jaki sposób pojęcia efektywności, a także wyjścia z rynku i wejścia na rynek, odnoszą się do konkurencji monopolistycznej Przeanalizować wpływ kampanii marketingowych na rynek konkurencji monopolistycznej Konkurencja monopolistyczna obejmuje wiele przedsiębiorstw konkurujących ze sobą, ale sprzedających produkty, które – choć zaspokajają tę samą lub bardzo zbliżoną potrzebę – różnią się od siebie. Najbardziej typowymi przykładami rynków, na których konkurencję można opisać za pomocą tego modelu, są sklepy odzieżowe, restauracje, sklepy spożywcze, producenci nabiału i piwa, czyli produktów, które są bardzo do siebie zbliżone (konia z rzędem temu, kto w tzw. ślepej próbie rozpozna rozmaite marki masła czy sera edamskiego), ale różnią się w percepcji konsumentów ze względu na reklamę i siłę marki. Pamiętajmy w tym kontekście, że w Polsce w 2020 r. działało blisko 65,5 tys. stałych i sezonowych placówek gastronomicznych. Gdy produkty są zróżnicowane (przynajmniej zdaniem potencjalnych nabywców), każde przedsiębiorstwo ma minimonopol na swój konkretny styl, smak lub nazwę marki. Większość z nas ma przecież ulubiony bar czy restaurację, choć trudno byłoby nam wyjaśnić postronnemu obserwatorowi, dlaczego na spotkanie z przyjaciółmi i rodzinny obiad wybieramy właśnie to konkretne miejsce. Jednak przedsiębiorstwa sprzedające tego typu dobra lub usługi, niezależnie od tego, jak bardzo klienci są przekonani o ich wyjątkowości, wciąż muszą rywalizować z podmiotami mającymi podobną ofertę. Termin „konkurencja monopolistyczna” ujmuje tę mieszankę minimonopolu i ostrej konkurencji, a poniższa opisuje jej pochodzenie. Kto wymyślił teorię konkurencji niedoskonałej? W 1933 r. dwoje ekonomistów niemal jednocześnie, ale niezależnie od siebie, opracowało teorię konkurencji niedoskonałej. Pierwszym był Edward Chamberlin z Uniwersytetu Harvarda, który opublikował książkę Economics of Monopolistic Competition . Drugą Joan Robinson z Cambridge University, autorka monografii The Economics of Imperfect Competition. Robinson następnie zainteresowała się makroekonomią i stała się wybitną keynesistką, a później ekonomistką postkeynesowską. (Więcej informacji o J. M. Keynesie znajdziesz w .) Różnicowanie produktów Przedsiębiorstwo może próbować odróżnić swoje produkty od oferty konkurencji na kilka sposobów: wykorzystując ich fizyczne cechy, lokalizację miejsca sprzedaży, aspekty niematerialne, jak również przez postrzeganie i renomę rynkową swoich dóbr i usług. Proces ten nazywamy różnicowaniem produktów (ang. product differentiation ). Fizyczne aspekty produktu obejmują wszystkie słyszane w reklamach zwroty typu: „niezwykle wytrzymała na odkształcenia”, „nieprzywierająca powierzchnia”, „na nowo zaprojektowane dla twojej wygody”, czy nawet „bielszy odcień bieli”. Różnicę między producentami może również stanowić lokalizacja przedsiębiorstwa. Na przykład stacja benzynowa znajdująca się przy ruchliwej arterii prawdopodobnie będzie notować większe obroty niż ta zlokalizowana na uboczu, ponieważ przejeżdża obok niej więcej samochodów. Podobnie bar szybkiej obsługi umiejscowiony w pobliżu uniwersytetu sprzeda więcej kanapek i frytek niż ten na obrzeżach miasta. Z kolei wytwórca podzespołów samochodowych zapewne uzna, że korzystne jest ulokowanie swojego zakładu w pobliżu fabryki samochodów. Różnicować produkty mogą również aspekty niematerialne, np.: obietnica zwrotu pieniędzy, jeśli produkt nam się nie spodoba, bezpłatna dostawa lub oferowanie (albo pośredniczenie w uzyskaniu) pożyczki na zakup danego dobra. Wreszcie różnice w postrzeganiu produktu mogą mieć całkowicie subiektywny charakter. Na przykład wiele osób nie potrafi odróżnić smaków popularnych odmian ketchupu lub majonezu, gdy nie widzi ich opakowania, ale nawyki i reklamy wyrobiły w nich silne preferencje w stosunku do określonych marek. Reklama może odgrywać rolę w kształtowaniu tych niematerialnych preferencji. Pojęcie różnicowania produktów jest ściśle związane ze stopniem różnorodności dóbr i usług dostępnych na rynku. Gdyby wszyscy członkowie społeczeństwa chcieli nosić tylko niebieskie dżinsy, jeść wyłącznie biały chleb i pić wodę z kranu, rynki odzieży, żywności i napojów byłyby znacznie bliższe konkurencji doskonałej. Różnorodność oferowanych stylów, smaków, lokalizacji i cech, która odzwierciedla potrzeby klientów, powoduje zróżnicowanie produktów i tym samym istnienie konkurencji monopolistycznej. Popyt na produkt przedsiębiorstwa w konkurencji monopolistycznej Popyt na produkt przedsiębiorstwa działającego w ramach w konkurencji monopolistycznej jest przypadkiem pośrednim między monopolem a konkurencją doskonałą, jakkolwiek stosunkowo bliskim konkurencji doskonałej. przypomina, że krzywa popytu (ang. demand curve ) na dobro lub usługę przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego jest doskonale elastyczna (ang. perfectly elastic ) lub płaska, ponieważ firma doskonale konkurencyjna może sprzedać dowolną wielkość produkcji po cenie rynkowej (ang. market price ). W przeciwieństwie do tego krzywa popytu na produkt monopolisty jest nie tylko nachylona ujemnie, ale jest to również rynkowa krzywa popytu, ponieważ monopolista jest jedynym przedsiębiorstwem działającym na tym rynku. Natomiast z oczywistych względów krzywa popytu na produkty pojedynczego przedsiębiorstwa działającego w warunkach konkurencji (zarówno doskonałej, jak i monopolistycznej) różni się od rynkowej krzywej popytu. Krzywa popytu na produkt przedsiębiorstwa w konkurencji monopolistycznej nie jest płaska, lecz, podobnie jak to ma miejsce w monopolu, ma nachylenie ujemne, co oznacza, że przedsiębiorstwo może podnieść cenę bez utraty wszystkich klientów lub obniżyć cenę i zwiększyć wolumen sprzedaży. Ponieważ istnieje wiele bliskich substytutów, krzywa popytu na produkt przedsiębiorstwa w konkurencji monopolistycznej jest bardziej elastyczna niż krzywa popytu dla monopolu, który nie ma żadnych konkurentów. Jeśli monopolista podniesie cenę, niektórzy konsumenci zrezygnują z zakupu jego produktu, ale wtedy będą musieli zaspokoić swoją potrzebę w inny sposób (rezygnacja z monopolistycznej oferty transportu publicznego w ich mieście spowoduje, że zaczną np. chodzić pieszo lub dojeżdżać na uczelnię rowerem). Natomiast gdy na ten sam krok zdecyduje się firma działająca w ramach konkurencji monopolistycznej, niektórzy konsumenci zrezygnują z zakupu produktu, ale inni przeniosą popyt na podobne dobro lub usługę oferowane przez konkurentów (jeśli jedna z wielu korporacji taksówkowych podniesie ceny, mogą nie tylko całkowicie zaprzestać korzystania z taksówek, lecz również wybrać dojazdy z inną firmą). Jeśli zatem przedsiębiorstwo w konkurencji monopolistycznej podniesie cenę, straci więcej klientów niż monopolista, ale utrzyma się na rynku. Natomiast przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji doskonałej w przypadku podniesienia ceny nie sprzeda nic. Na pierwszy rzut oka krzywe popytu na produkty monopolisty i przedsiębiorstwa działającego w warunkach konkurencji monopolistycznej wyglądają podobnie – obie mają nachylenie ujemne. Jednak ich podstawowe znaczenie ekonomiczne jest inne, ponieważ monopolista napotyka na rynkową krzywą popytu, a przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej nie. Krzywa popytu na produkt przedsiębiorstwa działającego w warunkach konkurencji monopolistycznej jest tylko jedną z wielu łącznie tworzących popyt dla całego rynku (gdyż na tym rynku działa wiele przedsiębiorstw). Czy rozumiesz tę różnicę? Jeśli tak, to jak sklasyfikujesz rynek piłek golfowych? Zastanów się, a następnie przejdź do . Czy piłki golfowe są naprawdę zróżnicowanymi produktami? Konkurencja monopolistyczna opisuje sytuację w gałęzi, w której działa wiele przedsiębiorstw, a każde z nich oferuje produkt różniący się – z punktu widzenia konsumenta – od dóbr i usług konkurentów. Amerykańskie Stowarzyszenie Golfa (USGA) prowadzi laboratorium, które testuje 20 tys. piłek golfowych rocznie. Istnieją ścisłe regulacje dotyczące parametrów piłki golfowej. Jej masa nie może przekraczać 1,62 uncji, a średnica nie może być mniejsza niż 1,68 cala (co oznacza odpowiednio 45,93 g i 42,67 mm, gdybyście się nad tym zastanawiali). Stowarzyszenie testuje również piłki, uderzając je z różnymi prędkościami. Na przykład test odległości polega na tym, że maszyna uderza piłkę tytanowym kijem i rozpędza do prędkości 120 mph (czyli 193 km/godz.). Jak wyjaśnia ośrodek testowy: „System USGA wykorzystuje następnie szereg czujników, które dokładnie mierzą trajektorię lotu piłki golfowej w pomieszczeniu. Na podstawie tych danych komputer oblicza siły nośne i oporu generowane przez prędkość, rotację i wzór wgłębień piłki. (...) Limit odległości, na jaki musi polecieć piłka, to 317 jardów (czyli bez mała 290 m)”. Ponad 1800 rodzajów piłek golfowych sprzedawanych pod różnymi markami przez ponad 100 firm spełnia standardy USGA. Piłki różnią się wzorem wgłębień i rodzajem plastiku na powierzchni oraz wewnątrz, a także innymi, niedostrzegalnymi dla laika elementami. Wszystkie te piłki muszą przejść te same testy USGA, więc podobieństwa między nimi są znacznie większe niż różnice. Innymi słowy, producenci piłek golfowych tworzą rynek będący konkurencją monopolistyczną. Wartość sprzedaży detalicznej piłek golfowych w USA wynosi ok. 500 mln dol. rocznie, co oznacza, że wiele dużych przedsiębiorstw ma silną motywację do przekonywania graczy, że piłki golfowe bardzo się między sobą różnią, a wybór konkretnego modelu ma ogromne znaczenie. To oczywiste, że Tiger Woods potrafi wskazać takie różnice. Jednak dla przeciętnego golfisty amatora, który gra kilka razy w sezonie – i który traci wiele piłek w lesie i w jeziorze, tak że wciąż musi kupować nowe – większość piłek golfowych jest prawie nie do rozróżnienia. Jak przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej wybiera wielkość produkcji i cenę Przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej decyduje o maksymalizujących zysk wielkości produkcji i cenie w sposób analogiczny jak monopolista. Ono również ma do czynienia z opadającą krzywą popytu, więc wybierze jedną z leżących na niej kombinacji ceny i wolumenu produkcji. Jako przykład maksymalizującego zysk przedsiębiorstwa działającego w ramach konkurencji monopolistycznej niech posłuży mała restauracyjka o nazwie Prawdziwie Polska Pizza, której specjalnością są placki z ketchupem, oscypkiem i wyborem polskich kiełbas. Chociaż Prawdziwie Polska Pizza musi konkurować z innymi pizzeriami i knajpkami oferującymi kuchnię polską i międzynarodową, to w kontekście tego rodzaju działalności mamy do czynienia ze zróżnicowanym produktem. Krzywa popytu, jaką napotyka firma, ma nachylenie ujemne, tak jak to zostało pokazane na i w dwóch pierwszych kolumnach . W jaki sposób maksymalizujące zysk przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej wybiera wielkość produkcji i cenę Aby zmaksymalizować zysk, Prawdziwie Polska Pizza wybrałby wielkość produkcji (Q), dla której utarg krańcowy równa się kosztowi krańcowemu, czyli MR = MC . Będzie to 40 małych placków sprzedawanych po 16 zł za sztukę. Zestawienie dziennych utargów i kosztów firmy Prawdziwie Polska Pizza (kwoty w zł) Liczba placków Cena Utarg całkowity (TR) Utarg krańcowy (MR) Koszt całkowity (TC) Koszt krańcowy (MC) Koszt przeciętny (AC) 10 23 230 23 340 34 34 20 20 400 17 400 6 20 30 18 540 14 480 8 16 40 16 640 10 580 10 14,50 50 14 700 6 700 12 14 60 12 720 2 840 14 14 70 10 700 –2 1020 18 14,57 80 8 640 –6 1280 26 16 Aby policzyć utarg całkowity przedsiębiorstwa wskazany w trzeciej kolumnie , musimy pomnożyć cenę przez zapotrzebowanie właściwe dla każdego punktu na krzywej popytu. W czwartej kolumnie tabeli został wskazany utarg krańcowy, który jest obliczany jako iloraz zmiany utargu całkowitego i zmiany wielkości produkcji. Ostatnie trzy kolumny wskazują koszty całkowite, koszt krańcowy i koszt przeciętny. Koszt krańcowy obliczamy, dzieląc zmianę kosztów całkowitych przez zmianę wielkości produkcji, a koszt przeciętny ustalamy, dzieląc koszty całkowite przez wielkość produkcji. Więcej w poniższej . Jak przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej ustala wielkość produkcji i cenę Proces wyboru wielkości produkcji i ceny, które maksymalizują zysk przedsiębiorstwa działającego w warunkach konkurencji monopolistycznej bardzo przypomina sposób, w jaki decyzje te podejmuje monopolista. Najpierw przedsiębiorstwo wybiera wielkość produkcji maksymalizującą zysk. Następnie decyduje, jaką cenę rynkową narzucić w tym konkretnym przypadku. Krok 1. Przedsiębiorstwo określa wielkość produkcji, która pozwala zmaksymalizować zysk. W tym przypadku firma Prawdziwie Polska Pizza wyznacza poziom produkcji, biorąc pod uwagę swoje utargi krańcowe i koszty krańcowe. Możliwe są dwa scenariusze: 1. Jeśli podmiot wytwarza wielkość produkcji, dla której utarg krańcowy jest wyższy niż koszt krańcowy, to powinien zwiększać produkcję, ponieważ każda dodatkowa jednostka podnosi zysk (dodatkowy utarg przewyższa dodatkowy koszt). W ten sposób firma będzie zwiększać produkcję aż do poziomu, w którym MR = MC . 2. Jeśli podmiot wytwarza wielkość produkcji, dla której koszt krańcowy jest wyższy niż utarg krańcowy, to każda dodatkowa pizza oznacza stratę, gdyż dodatkowy koszt związany z jej wytworzeniem jest większy niż dodatkowy utarg wynikający z jej sprzedaży. Tym samym przedsiębiorstwo zwiększy swoje zyski, zmniejszając produkcję aż do momentu, w którym MR = MC . W naszym przykładzie MR i MC przecinają się przy wielkości produkcji równej 40 plackom, co jest wolumenem maksymalizującym zysk przedsiębiorstwa. Krok 2. Przedsiębiorstwo w konkurencji monopolistycznej decyduje, jaką cenę narzucić. Kiedy określi wielkość produkcji maksymalizującą zysk, może spojrzeć na swoją krzywą popytu, aby wyznaczyć cenę pobieraną za tę konkretną liczbę placków. Na wykresie ilustrujemy ten proces jako pionową linię biegnącą w górę, od wielkości produkcji maksymalizującej zysk do krzywej popytu firmy. Spółka Prawdziwie Polska Pizza powinna pobierać cenę 16 zł za pizzę, przy wielkości sprzedaży równej 40 sztukom. Gdy przedsiębiorstwo wybierze cenę i wielkość produkcji, jest w stanie obliczyć utarg całkowity, koszty całkowite i zysk. Przy wolumenie produkcji równym 40 cena 16 zł leży powyżej krzywej kosztów przeciętnych, więc firma osiąga zyski ekonomiczne. Z wynika, że przy ilości 40 utarg całkowity przedsiębiorstwa wynosi 640 zł, a jego koszty całkowite 580 zł, więc zysk wynosi 60 zł. Na utarg całkowity przedsiębiorstwa to prostokąt o wymiarach odpowiadających ilości 40 na osi poziomej i cenie 16 na osi pionowej. Koszty całkowite przedsiębiorstwa to jasno zacieniony prostokąt o wymiarach odpowiadających takiej samej ilości 40 na osi poziomej, ale kosztowi przeciętnemu 14,50 zł na osi pionowej. Zysk to utarg całkowity pomniejszony o koszt całkowity, czyli zacieniony obszar powyżej krzywej kosztu przeciętnego. Chociaż proces podejmowania przez przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej decyzji ilościowych i cenowych jest podobny do sposobu, w jaki decyzje te podejmuje monopolista, warto pamiętać o dwóch różnicach. Po pierwsze, mimo że zarówno monopolista, jak i monopolistyczny konkurent mają do czynienia z krzywymi popytu o ujemnym nachyleniu, krzywa popytu monopolisty jest rynkową krzywą popytu, natomiast krzywa popytu przedsiębiorstwa działającego w ramach konkurencji monopolistycznej jest silnie zdeterminowana zakresem, w jakim stara się ono odróżnić swój produkt od dóbr lub usług oferowanych przez konkurentów i od liczby tych konkurentów. Po drugie, w monopolu istnieją nieprzekraczalne bariery wejścia i monopolista nie obawia się zaistnienia nowych przedsiębiorstw w gałęzi. Natomiast monopolistyczny konkurent osiągający zysk ekonomiczny musi spodziewać się wejścia do branży firm oferujących zbliżony produkt. Przedsiębiorstwa działające w ramach konkurencji monopolistycznej a decyzje o wejściu do gałęzi Jeśli jakieś przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej osiąga zysk ekonomiczny, to inne firmy będą chciały wejść na ten rynek. Doskonale zlokalizowana stacja benzynowa (np. przy drodze wylotowej z dużej aglomeracji) powinna bardzo poważnie obawiać się nie tylko otwarcia nowych punktów w najbliższej okolicy, ale również tego, że nowe stacje benzynowe będą oferować dodatkowo kawę i drobne przekąski lub możliwość umycia auta. Odnoszącą sukcesy restaurację z wyjątkowo smacznymi pierogami musi niepokoić możliwość, że inne punkty gastronomiczne będą próbowały skopiować przepis na to danie lub zaproponować smaczniejsze potrawy i darmowe napoje. Producent proszku do prania cieszącego się doskonałą reputacją musi mieć na uwadze, że konkurenci zapewne będą dążyć do utrwalenia wśród konsumentów pozytywnych opinii o swoich produktach. Wejście nowych przedsiębiorstw na konkretny rynek (np. detalicznej sprzedaży paliw, restauracji lub środków do prania) przesuwa krzywą popytu na produkty pojedynczego przedsiębiorstwa w konkurencji monopolistycznej. Gdy nowe firmy wejdą na rynek, wielkość zapotrzebowania przy każdym poziomie ceny dla wszystkich przedsiębiorstw sprzedających swoje dobra lub usługi na tym rynku spadnie, a tym samym ich krzywe popytu przesuną się w lewo. To przesunięcie doprowadzi do analogicznego ruchu krzywą utargu krańcowego, która również przesunie się w lewo. To z kolei przyniesie zmniejszenie wielkości produkcji dostarczanej przez każde z przedsiębiorstw na rynek, bowiem utarg krańcowy i koszt krańcowy zrównają się, wyznaczając mniejszy wolumen produkcji. Panel (a) na pokazuje sytuację, w której przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej osiąga zysk przy początkowej krzywej popytu (D 0 ). Przecięcie krzywej utargu krańcowego (MR 0 ) i krzywej kosztu krańcowego (MC) następuje w punkcie S, odpowiadającym produkcji na poziomie Q 0 . Z krzywej popytu wynika, że dla tego wolumenu produkcji cena rynkowa będzie wynosić P 0 . Punkt T, oznaczający kombinację ceny P 0 i ilości Q 0 , leży powyżej krzywej kosztów przeciętnych, co oznacza, że firma osiąga dodatnie zyski ekonomiczne. Konkurencja monopolistyczna, wejście i wyjście z gałęzi Panel (a) Przy P 0 i Q 0 konkurent monopolistyczny osiąga zysk ekonomiczny. Jest to zrozumiałe, ponieważ jeśli podążysz wzdłuż linii przerywanej powyżej Q 0 , zobaczysz, że cena leży powyżej kosztu przeciętnego. Dodatnie zyski ekonomiczne przyciągają do gałęzi nowe podmioty, obniżając popyt pierwotnego przedsiębiorstwa do D 1 . W nowym punkcie równowagi (P 1 , Q 1 ) pierwotne przedsiębiorstwo osiąga zerowe zyski ekonomiczne, a bodźce skłaniające kolejne przedsiębiorstwa do wejście do gałęzi ustają. Na panelu (b) mamy pokazaną odwrotną sytuację. Przy P 0 i Q 0 firma notuje straty. Jeśli podążysz wzdłuż linii przerywanej nad Q 0 , zobaczysz, że koszt przeciętny jest wyższy niż cena. Straty – jeśli jest to sytuacja typowa dla wielu przedsiębiorstw w tej branży – skłaniają firmy do jej opuszczenia. Kiedy tak się dzieje, popyt na produkty przedsiębiorstwa, które zdecydowało się kontynuować działalność, wzrasta do D 1 , gdzie znów osiąga ono zerowy zysk ekonomiczny. W przeciwieństwie do monopolu, chronionego nieprzekraczalnymi barierami wejścia, przedsiębiorstwa działające w warunkach konkurencji monopolistycznej, jeśli tylko notują zyski ekonomiczne, muszą się liczyć z wejściem na ich rynek kolejnych podmiotów. Kiedy nowe firmy wchodzą na rynek, krzywe popytu przedsiębiorstw zasiedziałych w branży przesuwają się w lewo, z D 0 do D 1 , a związane z nią krzywe utargu krańcowego przesuwają się z MR 0 do MR 1 . Nowa produkcja maksymalizująca zysk to Q 1 , ponieważ przecięcie MR 1 i MC występuje teraz w punkcie U. Dla tego wolumenu produkcji i zgodnie z nową krzywą popytu cena rynkowa wynosi P 1 . Dopóki przedsiębiorstwa działające w danej gałęzi osiągają dodatnie zyski ekonomiczne, nowi konkurenci będą wchodzić na rynek, zmniejszając popyt i utarg krańcowy zasiedziałych firm. Długookresowa równowaga takiego przykładowego przedsiębiorstwa wskazana jest na wykresie przez punkt Y, w którym krzywa popytu na produkty działającego od dawna podmiotu jest styczna do krzywej kosztu przeciętnego. Gdy cena jest równa kosztowi przeciętnemu, zyski ekonomiczne wynoszą zero. Tak więc, chociaż przedsiębiorstwo w konkurencji monopolistycznej może osiągać dodatnie zyski ekonomiczne w krótkim okresie, to w długim okresie nowi producenci zwabieni owymi zyskami rozpoczną działalność w tej gałęzi i obniżą zyski ekonomiczne do zera. Pamiętaj, że zerowy zysk ekonomiczny nie jest równoznaczny z zerowym zyskiem księgowym (ang. accounting profit ). Zerowy zysk ekonomiczny oznacza, że zysk księgowy jest dodatni i równy kosztom alternatywnym kapitału i pracy zaangażowanych w działalność tego przedsiębiorstwa (jest równy temu, ile czynniki produkcji wykorzystane w firmie mogłyby zarobić, gdyby zostały wykorzystane w kolejny najlepszy sposób). Panel (b) na przedstawia z kolei sytuację odwrotną, w której typowe przedsiębiorstwo działające w warunkach konkurencji monopolistycznej ponosi straty. Sposób dostosowania do stanu długookresowej równowagi jest analogiczny jak w przypadku krótkookresowych zysków nadzwyczajnych. Straty ekonomiczne sprawiają, że część firm opuszcza gałąź, co powoduje wzrost popytu na produkty przedsiębiorstw kontynuujących działalność, a w konsekwencji stopniowo zmniejsza ich straty. Proces ten będzie trwał dopóty, dopóki typowe przedsiębiorstwo przestanie notować straty ekonomiczne, czyli jego krzywa popytu stanie się styczna do krzywej jego kosztu przeciętnego (punkt Z). Przedsiębiorstwa w konkurencji monopolistycznej mogą osiągać zysk ekonomiczny lub ponosić stratę w krótkim okresie, ale w długim swoboda wejścia i wyjścia z gałęzi doprowadzi zysk ekonomiczny do zera. Jednak zerowy zysk ekonomiczny w branży, w której mamy do czynienia z konkurencją monopolistyczną, nie oznacza sytuacji identycznej jak w długookresowej równowadze gałęzi doskonale konkurencyjnej. Różnice są związane zarówno z kryterium efektywności, jak i szerokością oferty rynkowej. Konkurencja monopolistyczna a efektywność Długookresowym rezultatem pełnej swobody wejścia i wyjścia na doskonale konkurencyjnym rynku jest to, że wszystkie firmy sprzedają po cenie określonej przez minimum kosztu przeciętnego (najniższy punkt na krzywej). Oznacza to, że doskonała konkurencja wykazuje efektywność produkcyjną (ang. productive efficiency ): dobra lub usługi są produkowane po najniższych możliwych kosztach przeciętnych. Jednak w warunkach konkurencji monopolistycznej konsekwencje niemal całkowitej swobody wejścia i wyjścia z gałęzi będą inne. Przedsiębiorstwa wyznaczą cenę, która znajdzie się na opadającej części krzywej kosztu przeciętnego (AC), a nie w punkcie jej minimum. Konkurencja monopolistyczna nie będzie zatem efektywna produkcyjnie. Na rynku doskonale konkurencyjnym każde przedsiębiorstwo wytwarza wolumen produkcji, dla którego cena jest równa kosztowi krańcowemu, zarówno w krótkim, jak i w długim okresie. Oznacza to, że konkurencja doskonała wykazuje również efektywność alokacyjną (ang. allocative efficiency ): społeczne korzyści z dodatkowej produkcji (dodatkowo wytworzonych jednostek), mierzone ceną tych jednostek, która odzwierciedla korzyść krańcową, są jednocześnie – z punktu widzenia społeczeństwa – równe kosztom krańcowym produkcji. Na rynku konkurencji monopolistycznej, podobnie jak na każdym innym, regułą maksymalizacji zysku jest zasada, zgodnie z którą koszt krańcowy i utarg krańcowy są sobie równe ( MR = MC ) , ale cena jest wyższa niż utarg krańcowy, ponieważ krzywa popytu na produkty pojedynczego przedsiębiorstwa ma nachylenie ujemne (firma taka dysponuje siłą monopolową). W sytuacji, w której cena przewyższa koszt krańcowy ( P > MC ) , co jest charakterystyczne dla równowagi długookresowej firm działających w ramach konkurencji monopolistycznej, mierzone ceną rynkową korzyści społeczne związane z wytworzeniem i sprzedażą dodatkowej jednostki produkcji przewyższają krańcowe koszty społeczne związane z produkcją tej jednostki. Ze społecznego punktu widzenia korzystne byłoby zatem zwiększanie produkcji aż do momentu, w którym malejąca cena i koszt krańcowy się zrównają. Przedsiębiorstwo będące monopolistycznym konkurentem nie ma jednak bodźców do zwiększania produkcji (perspektywy indywidualne i społeczne są w tym przypadku odmienne), co oznacza, że społeczeństwo traci korzyść netto z tych niewyprodukowanych jednostek. W monopolu sytuacja jest oczywiście analogiczna, ale ze względu na to, że konkurenci monopolistyczni dysponują znacznie mniejszą siłą monopolową (nadwyżka ceny nad kosztem krańcowym jest mniejsza), w warunkach konkurencji monopolistycznej nieefektywność alokacyjna jest mniejsza niż w monopolu. A zatem w warunkach konkurencji monopolistycznej wielkość produkcji będzie mniejsza, a cena większa niż dla konkurencji doskonałej, ale wolumen produkcji będzie wyższy, a cena niższa niż w hipotetycznej sytuacji monopolu na rynku. Zobacz kolejną , aby dowiedzieć się więcej na temat możliwych konsekwencji przesunięć krzywej popytu. Dlaczego przesunięcie krzywej popytu powoduje przesunięcie krzywej utargu krańcowego? Używamy iloczynu ceny i wielkości produkcji charakterystycznych dla każdego punktu tworzącego krzywą popytu przedsiębiorstwa, aby obliczyć jego utarg całkowity ( P × Q ) . W kolejnym kroku możemy obliczyć utarg krańcowy jako iloraz zmiany utargu całkowitego i zmiany wielkości produkcji. Przesunięcie krzywej popytu, które zmienia wielkość zapotrzebowania przy każdym poziomie ceny, a tym samym determinuje wartość utargu całkowitego, doprowadzi do przesunięcia krzywej utargu krańcowego. A zatem gdy w gałęzi monopolistycznie konkurencyjnej pojawiają się nowe podmioty, krzywa popytu na produkty zasiedziałych przedsiębiorstw przesunie się w lewo, ponieważ zapotrzebowanie na oferowane przez nie dobra lub usługi będzie mniejsze przy każdym poziomie ceny (część klientów przerzuci się na dobra i usługi konkurencyjne). Alternatywnie, aby utrzymać dotychczasową sprzedaż, zasiedziałe przedsiębiorstwa będą musiały obniżyć ceny. W konsekwencji utarg krańcowy będzie niższy dla każdej sprzedanej ilości, a krzywa utargu krańcowego przesunie się w lewo. I odwrotnie, wyjście z branży części przedsiębiorstw spowoduje przesunięcie w prawo krzywej popytu na produkty monopolistycznych konkurentów, którzy zdecydują się kontynuować produkcję, i w tę samą stronę przemieści się krzywa utargu krańcowego. Gałąź, która funkcjonuje zgodnie z zasadami konkurencji monopolistycznej, nie wykazuje efektywności produkcyjnej i alokacyjnej ani w krótkim okresie, kiedy przedsiębiorstwa osiągają zyski i straty ekonomiczne, ani w długim, kiedy przedsiębiorstwa osiągają zerowe zyski ekonomiczne. Korzyści z różnorodności i zróżnicowania produktów Mimo że konkurencja monopolistyczna nie zapewnia efektywności produkcyjnej ani alokacyjnej, sama w sobie przynosi korzyści konsumentom i społeczeństwu. Proces różnicowania produktów opiera się na innowacyjności i podążaniu za preferencjami nabywców. Większość z nas woli żyć w gospodarce z wieloma rodzajami ubrań, żywności i marek samochodów, a nie w świecie doskonałej konkurencji, gdzie wszyscy zawsze będą nosić jednakowe niebieskie dżinsy i białe koszule, jeść takie same mięsne pierogi ze skwarkami i jeździć identycznym modelem samochodu. Przeważająca część społeczeństwa preferuje rozwiązania, które sprawiają, że przedsiębiorstwa starają się znaleźć sposoby na przyciągnięcie klientów metodami takimi jak przyjazna obsługa, bezpłatna dostawa, gwarancja zwrotu środków i ciągłe udoskonalanie produktów, które zwiększa ich dostępne na rynku spektrum. Z drugiej strony, wielu z nas nie zdaje sobie sprawy, jak wiele kosztuje wszystkich ten – imponujący na pierwszy rzut oka – wybór. Jeśli nie potrafimy w pełni ocenić użyteczności związanej z zakupem danego produktu (tak dzieje się choćby z tzw. suplementami diety), to reklama nie tyle dostarcza nam użytecznych informacji, ile nami manipuluje. W końcu, na ile różnią się między sobą te wszystkie preparaty witaminowe i czy naprawdę potrzebujemy tak wielu marek na rynku? Ekonomiści od wielu lat usiłują, niestety z bardzo umiarkowanym powodzeniem, odpowiedzieć na pytanie o to, czy gospodarka rynkowa wytwarza optymalną ilość różnorodności. Krytycy rozwiązań opartych na nieskrępowanej wolności gospodarczej twierdzą, że społeczeństwo tak naprawdę nie potrzebuje dziesiątek różnych marek i modeli butów sportowych, rodzajów płatków śniadaniowych czy samochodów. Uważają, że znaczna część kosztów tak daleko posuniętego procesu różnicowania produktów, którego konsekwencją są późniejsze wydatki na reklamę i inne działania marketingowe, jest społecznie bezproduktywna, co oznacza, że większość ludzi byłaby równie zadowolona, gdyby dostępne spektrum wyborów było nawet znacznie mniejsze, jeśli doprowadziłoby to do obniżki cen (kilka zamiast kilkudziesięciu rodzajów żółtego sera, którego cena byłaby jednak znacznie niższa). Obrońcy rozwiązań rynkowych odpowiadają, że jeśli ludzie nie chcą kupować całej gamy zróżnicowanych produktów lub intensywnie reklamowanych marek, nikt ich do tego nie zmusza. Na rynku przecież może pojawić się produkt, który będzie wykorzystywał niską cenę jako swój atut podstawowy (tak jak marka Dosia, której proszki do prania były oceniane przez przeciętnego nabywcę jako równie skuteczne jak intensywnie reklamowane marki, w związku z czym „jeśli nie widać różnicy, to po co przepłacać”). Problem ten może nigdy nie zostać w pełni rozwiązany, po części dlatego, że podjęcie decyzji o optymalnej ilości różnorodności jest bardzo trudne, a po części z powodu faktu, że obie strony różnie wartościują to, co różnorodność oznacza dla konsumentów. Warto jednak zwrócić uwagę na postępującą zmianę preferencji konsumentów (szczególnie młodych), którzy – w związku z szeroko dyskutowanym problemem zmian klimatycznych – ograniczają konsumpcję i preferują znacznie mniejsze zróżnicowanie produktów dostępnych na rynku. Przeczytaj kolejną , aby zrozumieć rolę, jaką reklama odgrywa w konkurencji monopolistycznej. Jak reklama wpływa na konkurencję monopolistyczną Zgodnie z raportem opublikowanym przez Publicis Groupe Polska w lutym 2022 r. wartość netto rynku reklamowego w Polsce w 2021 r. przekroczyła po raz pierwszy w historii 10 mld zł i wyniosła 10505,9 mln zł (10,5 mld zł). Oznaczało to wzrost o 16,2% względem roku poprzedniego i aż o 7% w stosunku do roku przedpandemicznego. Blisko 90% tej kwoty to niemal w równych częściach wydatki na reklamę w telewizji i w internecie. Podobnie jak ma to miejsce w Stanach Zjednoczonych, urządzenia mobilne (telefony i tablety) zwiększają możliwości reklamodawców i umożliwiają niemal nieustanny dostęp do potencjalnych klientów. Reklama polega na wskazywaniu ludziom mniej lub bardziej realnych różnic między produktami sprzedawanymi przez różne podmioty lub po prostu na skutecznym przekonywaniu potencjalnych nabywców, że niektóre produkty są nie tylko w zasadniczy sposób inne, lecz również lepsze od wyrobów konkurentów. Ze względu na sposób rywalizowania przedsiębiorstw działających w ramach konkurencji monopolistycznej reklamy mogą zmniejszać elastyczność popytu na dobra lub usługi konkretnej firmy (dzięki czemu podniesienie ich cen może doprowadzić do wzrostu utargu) lub zwiększać zapotrzebowanie zgłaszane na produkty tego przedsiębiorstwa przy każdym poziomie ceny (co oznacza przesunięcie krzywej popytu w prawo). W obu przypadkach udana kampania reklamowa przełoży się na wzrost zysków – dzięki wyższym cenom, większej sprzedaży lub obu zjawiskom jednocześnie. Jednak ekonomiści i właściciele przedsiębiorstw od dawna podejrzewali, że znaczna część wydatków na reklamę może jedynie równoważyć analogiczne działania konkurentów. Ekonomista A.C. Pigou napisał w 1920 r. w swojej książce poświęconej ekonomii dobrobytu ( The Economics of Welfare ): „Może się zdarzyć, że nakłady na reklamę konkurujących monopolistów (czyli przedsiębiorstw, które teraz określilibyśmy jako rywalizujące na rynku konkurencji monopolistycznej) po prostu zneutralizują się nawzajem i pozostawią gałąź dokładnie taką, jaką byłaby bez reklam. Jeśli bowiem każdy z dwóch rywali podejmuje równe wysiłki, aby zyskać przychylność potencjalnych nabywców, łączny wynik jest taki sam, jak gdyby żaden z nich nie podjął choćby minimalnych starań ”. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Pojęcie konkurencji monopolistycznej odnosi się do rynku, na którym wiele przedsiębiorstw sprzedaje zróżnicowane produkty. Proces różnicowania produktów może wykorzystywać ich fizyczne cechy, lokalizację miejsca sprzedaży, aspekty niematerialne, jak również postrzeganie i renomę rynkową. Krzywa popytu na produkty przedsiębiorstwa będącego monopolistycznym konkurentem ma nachylenie ujemne, co oznacza, że firma ta ma wpływ na cenę rynkową swoich produktów i sama wybiera kombinację ceny i wielkości sprzedaży. Jednak indywidualna krzywa popytu postrzegana przez przedsiębiorstwa funkcjonujące w ramach konkurencji monopolistycznej jest bardziej elastyczna niż krzywa popytu monopolisty, ponieważ podmioty te muszą konkurować z innymi firmami produkującymi i sprzedającymi dobra lub usługi zaspokajające tę samą potrzebę. Maksymalizujące zysk przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej będzie poszukiwało takiej wielkości produkcji, dla której utarg krańcowy jest równy kosztowi krańcowemu ( MR = MC ) . Następnie wyznaczy cenę, którą odczyta ze swojej indywidualnej krzywej popytu. Jeśli przedsiębiorstwa działające w ramach konkurencji monopolistycznej będą osiągać zyski ekonomiczne, stworzy to bodźce zachęcające nowe podmioty do wchodzenia na ten rynek. Zachęty ustaną dopiero wtedy, gdy w długim okresie zyski ekonomiczne wszystkich konkurentów na rynku zostaną sprowadzone do zera. Jeśli przedsiębiorstwa działające w ramach konkurencji monopolistycznej będą ponosić straty ekonomiczne, wówczas część z nich zacznie opuszczać rynek. Proces ten ustanie dopiero wtedy, gdy w długim okresie wszystkie przedsiębiorstwa działające na rynku osiągną zerowy zysk ekonomiczny. Firmy będące monopolistycznymi konkurentami nie są efektywne produkcyjnie, ponieważ ich wolumen produkcji nie jest równy minimum długookresowego kosztu przeciętnego (nie produkują po najniższym możliwym koszcie). Nie są też efektywne alokacyjnie, ponieważ nie produkują zgodnie z warunkiem P = MC , lecz P > MC . A zatem przedsiębiorstwa działające w warunkach konkurencji monopolistycznej będą wytwarzały drożej (przy wyższych kosztach) mniejszy wolumen produkcji i sprzedawały go po wyższej cenie niż przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjne. Gałęzie, w których występuje konkurencja monopolistyczna, oferują konsumentom korzyści w postaci większej różnorodności produktów, nabywcy są również beneficjentami nieustannego procesu ulepszania i uatrakcyjniania sprzedawanych dóbr i usług. Wśród ekonomistów istnieje jednak utrzymująca się różnica zdań dotycząca tego, czy gospodarka rynkowa nie generuje zbyt dużej różnorodności, co może przekładać się na znaczny wzrost kosztów wytwarzania i cen rynkowych. Pytania Self-Check Załóżmy, że dzięki udanej kampanii reklamowej przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej odnotowuje wzrost popytu na swój produkt. Jak wpłynie to na oferowaną przez nie na rynku wielkość sprzedaży i cenę? Wzrost popytu można zilustrować przesunięciem krzywych popytu i utargu krańcowego w prawo. Przesunięcie krzywej utargu krańcowego (MR) spowoduje ruch w górę po krzywej kosztu krańcowego (MC) do nowego punktu przecięcia MR i MC przy wyższym poziomie produkcji. Nową cenę można odczytać, rysując linię od nowego poziomu produkcji do nowej krzywej popytu, a następnie do osi pionowej. Nowa cena powinna być wyższa. Wzrost oferowanej na rynku wielkości produkcji spowoduje ruch w górę, wzdłuż krzywej kosztu przeciętnego (wzrost kosztu przeciętnego). Cena jednak wzrośnie bardziej, powodując przyrost kwoty całkowitego zysku. Kontynuując rozważania w oparciu o sytuację zarysowaną w poprzednim pytaniu; w długim okresie dodatnie zyski ekonomiczne osiągane przez to konkretne przedsiębiorstwo wywołają reakcję ze strony innych działających w tej gałęzi lub firm spoza branży. Gdy przedsiębiorstwa te przejmą zysk podmiotu, który zrealizował udaną kampanię reklamową, co stanie się z poziomem jego produkcji i ceną? Dopóki analizowane przedsiębiorstwo będzie osiągało dodatnie zyski ekonomiczne, inne firmy będą dążyły do ich przejęcia. Te wysiłki zapewne doprowadzą do spadku popytu na produkty tego podmiotu, obniżenia się oferowanej przez nie ceny i wielkości produkcji pozwalającej zmaksymalizować zysk, co w zasadzie jest kontynuacją procesu opisanego w odpowiedzi na pytanie 1. W stanie równowagi długookresowej wszystkie przedsiębiorstwa działające w ramach konkurencji monopolistycznej osiągną zerowe zyski ekonomiczne. Pytania Review Jaki jest związek między procesem różnicowania produktów a konkurencją monopolistyczną? Czym różni się krzywa popytu na produkty przedsiębiorstwa działającego w ramach konkurencji monopolistycznej od krzywych popytu na produkty monopolisty i przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego? W jaki sposób przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej wybiera maksymalizujące zysk wielkość produkcji i cenę? W jaki sposób przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej może stwierdzić, czy wybrany poziom ceny rynkowej przyniesie zyski, czy wygeneruje straty? Jeśli przedsiębiorstwa działające w ramach konkurencji monopolistycznej osiągają zyski lub straty ekonomiczne w krótkim okresie, to czy można oczekiwać, że sytuacja ta nie zmieni się w długim okresie? Dlaczego? Czy przedsiębiorstwo działające w ramach konkurencji monopolistycznej jest efektywne produkcyjnie? Czy jest efektywne alokacyjnie? Odpowiedź uzasadnij. Pytania Critical Thinking W jaki sposób, poza reklamowaniem swoich produktów, firma działająca na rynku konkurencji monopolistycznej może zwiększyć popyt na sprzedawane przez siebie dobra lub usługi? Wyjaśnij, dlaczego gałęzie, w których występuje konkurencja monopolistyczna, nigdy nie osiągają równowagi długookresowej. Wolisz efektywność czy różnorodność? Kosztem alternatywnym posiadania szerokiej oferty zróżnicowanych produktów jest to, że każdy z nich kosztuje więcej niż w hipotetycznej sytuacji, w której wszyscy producenci w danej gałęzi wytwarzaliby dokładnie takie samo dobro (np. buty). Albo stawiając sprawę nieco inaczej: Jaki jest właściwy zakres różnorodności? Czy możemy mieć np. zbyt wiele marek, modeli i fasonów butów? Problemy Firma Najlepsze Spa u Andżeliki zaczęła oferować relaksujący zabieg aromaterapii. Przedsiębiorstwo konsultuje z tobą, jaką cenę za ten zabieg wyznaczyć, aby zmaksymalizować zyski. Pierwsze dwie kolumny zawierają dane (cenę i wielkość zapotrzebowania) określające popyt na zabiegi. Trzecia kolumna pokazuje koszty całkowite świadczenia tej usługi. Dla każdego poziomu produkcji oblicz utarg całkowity, utarg krańcowy, koszt przeciętny i koszt krańcowy. Jaka liczba zabiegów pozwoli zmaksymalizować zysk i jaka będzie jego wysokość? Cena (w zł) Wielkość zapotrzebowania Koszt całkowity (TC) (w zł) 100 0 520 96 10 1100 92 20 1740 90 30 2440 88 40 3200 86,4 50 4020 84,8 60 4900 Bibliografia The United States Department of Justice. „Antitrust Division.” Accessed October 17, 2013. http://www.justice.gov/atr/. eMarketer.com. 2014. „Total US Ad Spending to See Largest Increase Since 2004: Mobile advertising leads growth; will surpass radio, magazines and newspapers this year. Accessed March 12, 2015. http://www.emarketer.com/Article/Total-US-Ad-Spending-See-Largest-Increase-Since-2004/1010982. Federal Trade Commission. „About the Federal Trade Commission.” Accessed October 17, 2013. http://www.ftc.gov/ftc/about.shtm. Kantar Media. “Our Insights: Infographic—U.S. Advertising Year End Trends Report 2012.” Accessed October 17, 2013. http://kantarmedia.us/insight-center/reports/infographic-us-advertising-year-end-trends-report-2012. Statistica.com. 2015. “Number of Restaurants in the United States from 2011 to 2014.” Accessed March 27, 2015. http://www.statista.com/statistics/244616/number-of-qsr-fsr-chain-independent-restaurants-in-the-us/. Federal Trade Commission. “About the Federal Trade Commission.” Accessed October 17, 2013. http://www.ftc.gov/ftc/about.shtm. różnicowanie produktów (ang. product differentiation ) proces polegający na odróżnieniu produktu sprzedawanego przez konkretne przedsiębiorstwo od dóbr i usług oferowanych przez konkurentów przedsiębiorstwa działające na rynkach niedoskonale konkurencyjnych (ang. imperfectly competitive ) przedsiębiorstwa i organizacje, które znajdują się między skrajnymi przypadkami konkurencji doskonałej i monopolu konkurencja monopolistyczna (ang. monopolistic competition ) sytuacja, w której na rynku konkuruje wiele przedsiębiorstw oferujących do sprzedaży podobne, ale różniące się od siebie (zróżnicowane) produkty oligopol (ang. oligopoly ) sytuacja, w której kilka dużych przedsiębiorstw odpowiada za całość lub zdecydowaną większość sprzedaży w gałęzi

Social Sciences


Oligopol Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić, dlaczego oligopole istnieją i jakie strategie przyjmują przedsiębiorstwa działające w ramach tej struktury rynku Porównać zmowę i konkurencję oraz wskazać najważniejsze różnice między tymi strategiami wykorzystywanymi przez przedsiębiorstwa Zinterpretować tabelę wypłat w grze „dylemat więźnia” Przeanalizować wybory społeczne związane z istnieniem konkurencji niedoskonałej Wiele dóbr i usług jest kupowanych przez ludzi na rynkach, które nie są doskonale konkurencyjne ani zmonopolizowane i nie występuje na nich konkurencja monopolistyczna. Są to rynki określane mianem oligopoli. Oligopol (ang. oligopoly ) występuje w gałęzi, w której niewielka liczba relatywnie dużych przedsiębiorstw odpowiada za całość lub większość wolumenu produkcji i sprzedaży. Znamy wiele przykładów oligopoli, obejmują one m.in. przemysł samochodowy, operatorów telewizji kablowej i linie lotnicze. Firmy oligopolistyczne mogą z jednej strony prowadzić bezpardonową walkę konkurencyjną, która obniży ich zyski niemal do zera, a z drugiej porozumieć się i w praktyce w ogóle nie konkurować. Jeśli oligopoliści ze sobą konkurują, mogą zachowywać się jak przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjne i sprzedawać po cenie równej minimum długookresowych kosztów przeciętnych. Jednak jeśli zawrą zmowę, mogą skutecznie działać jak monopolista i zagwarantować sobie zyski ekonomiczne w długim okresie. W ramach oligopolu działa na tyle mało firm, że koszty zawarcia i utrzymywania takiego porozumienia są relatywnie niewielkie, w każdym razie w porównaniu z postrzeganymi korzyściami. Charakteryzując strategie firm konkurujących w ramach oligopolu, kładziemy największy nacisk na ich wzajemną współzależność. Wielkość sprzedaży, strategie marketingowe, cena rynkowa i zyski każdego z przedsiębiorstw w takim samym stopniu zależą od jego własnych decyzji, jak i od posunięć konkurentów. Przedsiębiorstwa oligopolistyczne zawsze również wystawione są na pokusę zawarcia zmowy w miejsce uczciwego konkurowania. Decyzja o ewentualnym porozumieniu będzie oczywiście pochodną analizy korzyści i kosztów związanych z każdym z tych dwóch wyborów. Jak powstają oligopole? Połączenie wysokich barier wejścia (w oligopolu są to najczęściej nakłady finansowe związane z rozpoczęciem działalności) oraz będącego odpowiedzią na potrzeby klientów procesu różnicowania produktów może stworzyć warunki do powstania oligopolu. Na przykład, aby produkować samochody lub telefony komórkowe, niezbędne są nie tylko gigantyczne wydatki na badania i rozwój, lecz również liczne zakłady produkcyjne. Oznacza to konieczność poniesienia bardzo wysokich nakładów przed rozpoczęciem produkcji. Z drugiej strony, zarówno samoloty, jak i komórki to dobra, które stosunkowo łatwo dają się różnicować. Stąd w obu gałęziach mamy do czynienia z globalnymi oligopolami. Niekiedy źródłem oligopolu jest polityka państwa, które może przyznać koncesje na świadczenie usług telefonii komórkowej nie jednemu (i nie 50), tylko trzem lub czterem podmiotom. Podobnie jak w kontekście monopolu naturalnego (ang. natural monopoly ), który pojawia się w gałęzi wówczas, gdy wielkość popytu rynkowego pozwala tylko jednemu przedsiębiorstwu na produkcję przy minimum długookresowych kosztów przeciętnych, również powstanie oligopolu może być konsekwencją specyficznej relacji między popytem rynkowym a kształtem krzywej kosztów przeciętnych typowego przedsiębiorstwa w danej gałęzi. W przypadku monopolu naturalnego na rynku jest miejsce tylko dla jednego przedsiębiorstwa, ponieważ żadna mniejsza firma nie może działać przy wystarczająco niskich kosztach przeciętnych, aby móc konkurować z podmiotem, który jako pierwszy zdołał obniżyć koszty, a żadna większa firma nie mogłaby sprzedać tego, co by wyprodukowała, wziąwszy pod uwagę wielkość popytu rynkowego. Wielkość zapotrzebowania (ang. quantity demanded ) na rynku może być jednak również dwu- lub trzykrotnie większa niż wielkość produkcji odpowiadająca minimum krzywej długookresowych kosztów przeciętnych typowego przedsiębiorstwa, co oznacza, że na rynku jest miejsce tylko dla dwóch lub trzech firm oligopolistycznych (i wówczas nie muszą one wytwarzać zróżnicowanych produktów). Ponownie, mniejsze przedsiębiorstwa miałyby wyższe koszty przeciętne i nie byłyby w stanie konkurować, podczas gdy dodatkowe duże przedsiębiorstwa wyprodukowałyby tak wiele, że nie byłyby w stanie sprzedać produkcji po opłacalnej cenie. Takie połączenie korzyści skali i popytu rynkowego tworzy barierę wejścia, która doprowadziła do powstania oligopolu Boeing-Airbus (zwanego również duopolem) dla szerokokadłubowych samolotów pasażerskich. Zróżnicowanie produktów stanowiące rdzeń konkurencji monopolistycznej może również odgrywać istotną rolę w tworzeniu oligopoli. Na przykład przedsiębiorstwa, które chciałyby wykreować rozpoznawalną w skali globalnej lub przynajmniej krajowej, markę, muszą się liczyć z tym, że wydatki na reklamę i promocję będą bardzo wysokie. Aby pozwolić sobie na tak pokaźne nakłady, firma musi osiągnąć pewien minimalny próg obrotu. Potencjalni konkurenci przedsiębiorstw wytwarzających napoje pod markami Coca-Cola i Pepsi nie tyle napotykają problem technologiczny (wytwarzanie napojów gazowanych nie jest wszak zbyt skomplikowane), ile finansowy. W końcu stworzenie marki i wysiłek marketingowy dorównujący temu, który jest charakterystyczny dla właścicieli marek Coca-Cola czy Pepsi , to ogromne finansowe wyzwanie. Zmowa czy konkurencja? Kiedy przedsiębiorstwa działające w ramach oligopolu podejmują decyzję dotyczącą optymalnej – z ich punktu widzenia – wielkości produkcji i ceny rynkowej, napotykają pokusę, aby zamiast konkurować, zachowywać się tak, jakby były monopolistą posiadającym wiele zakładów produkcyjnych. Działając razem i w porozumieniu, mogą ograniczać produkcję całej gałęzi, co doprowadzi do podwyższenia cen i pozwoli wypracować dodatkowy zysk ekonomiczny. Kiedy przedsiębiorstwa działają razem w celu zmniejszenia produkcji i utrzymania wysokich cen, nazywa się to zmową (ang. collusion ). Grupa przedsiębiorstw, które zawierają takie porozumienie (zmawiają się ze sobą), zmniejszają wolumen produkcji i podnoszą cenę rynkową, nazywana jest kartelem (ang. cartel ). Przeczytaj kolejną , aby dowiedzieć się więcej na temat różnic między zmową a kartelem. Zmowy i kartele: czym się od siebie różnią? W Polsce, podobnie jak w innych krajach Unii Europejskiej i w Stanach Zjednoczonych, zmowy przedsiębiorstw prowadzące do powstania karteli są nielegalne, ponieważ stanowią zachowanie antykonkurencyjne, co stanowi naruszenie prawa antymonopolowego (w Polsce zabrania ich art. 6 Ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów). Organizacją odpowiedzialną w naszym kraju za zwalczanie karteli jest Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK). Problem egzekwowania prawa antymonopolowego leży w znalezieniu mocnych dowodów na istnienie zmowy. Kartele to formalne porozumienia mogące obejmować wielkość produkcji, poziom cen, politykę rabatową itd. Ponieważ formalne umowy kartelowe dostarczają niezbitych dowodów na zmowę, zdarzają się rzadko. Większość zmów ma charakter milczący, gdy przedsiębiorstwa domyślnie uświadamiają sobie, że konkurencja jest szkodliwa dla zysków. Ewentualne formalizowanie porozumienia narażałoby uczestniczących w nim pracowników przedsiębiorstw na odpowiedzialność prawną. Ekonomiści doskonale zdają sobie sprawę, że istnieją silne bodźce skłaniające przedsiębiorstwa do unikania konkurencji, podnoszenia cen i zwiększania zysków. Adam Smith napisał w Bogactwie narodów ( Wealth of Nations ) w 1776 r.: „Ludzie z tej samej branży rzadko spotykają się razem, nawet dla zabawy i rozrywki, ale (jeśli już tak się dzieje) rozmowa kończy się spiskiem przeciwko społeczeństwu lub jakimś sposobem na podniesienie cen”. Nawet jeśli oligopoliści uznają, że działając jako grupa, odnieśliby korzyści, gdyż doprowadziliby do monopolizacji swojej branży, każdy z podmiotów uczestniczących w zmowie konfrontuje się z pokusą, aby nieco zwiększyć rozmiary produkcji (w stosunku do uzgodnionego w ramach kartelu wolumenu) i osiągać nieco większy zysk, licząc na to, że inni uczestnicy zmowy dotrzymają porozumienia. Jeśli dostatecznie duża grupa oligopolistów ulegnie tej pokusie i zacznie zwiększać produkcję, wówczas cena rynkowa spadnie. W konsekwencji nawet relatywnie bardzo mała grupa oligopolistów (dwa lub trzy przedsiębiorstwa), zamiast stworzyć kartel, będzie tak zaciekle konkurować, że wszystkie osiągną zerowe zyski ekonomiczne, tak jakby były firmami działającymi w ramach konkurencji doskonałej. Dylemat więźnia Ze względu na wysoki stopień komplikacji sposobu postępowania przedsiębiorstw działających w ramach oligopolu, będący pochodną ich wzajemnych zależności, nie ma jednej, ogólnie przyjętej teorii (ani jednego modelu) opisującej sposób postępowania oligopolistów, tak jak było to w przypadku omówionych wcześniej struktur rynkowych. Zamiast tego ekonomiści wykorzystują teorię gier (ang. game theory ), tj. dział matematyki analizujący sytuacje, w których uczestnicy pewnych gier podejmują decyzje charakterystyczne dla danego problemu, zaś ich wypłaty zależą nie tylko od ich decyzji, lecz również od posunięć innych graczy. Teoria gier znalazła szerokie zastosowanie w naukach społecznych, również w zarządzaniu, prawie i strategii wojskowej. Dylemat więźnia (ang. prisoner's dilemma ) to gra, w której korzyści ze współpracy – z punktu widzenia biorących w niej udział podmiotów – są większe niż korzyści z forsowania wyłącznie własnego interesu (teoretycy teorii gier powiedzieliby, że strategia pokojowa jest lepsza niż strategia konfliktu). Nie zmienia to faktu, że gracze mimo wszystko dość często wybierają strategię konfliktu. Dzięki temu dylemat więźnia bardzo dobrze nadaje się do analizy decyzji oligopolistów. Pierwotny scenariusz gry przedstawia się w sposób następujący: Aresztowano dwóch kryminalistów (nazwijmy ich więźniem A i więźniem B), co do których istnieje bardzo silne podejrzenie, że dokonali poważnego przestępstwa. Niestety, policja nie dysponuje niepodważalnymi dowodami, które powiążą ich z tym zdarzeniem. Samo zatrzymanie ma związek z relatywnie błahym wykroczeniem, zagrożonym maksymalną karą dwóch lat więzienia. Kiedy więźniowie zostali zabrani na posterunek policji, obaj solidarnie milczeli i nie chcieli zeznawać. Zostali jednak umieszczeni w oddzielnych pomieszczeniach i do każdego z nich przyszedł śledczy, który wygłosił krótką przemowę: „Wiesz co? Twój partner w drugim pokoju sypie aż miło. Już zawarł umowę z prokuratorem, dzięki czemu otrzyma nadzwyczajne złagodzenie kary i po roku wyjdzie na wolność. Ty zaś, jak frajer, pójdziesz siedzieć aż na osiem lat. Nie bądź głupi i też nam wszystko opowiedz, dzięki czemu otrzymasz krótszy, pięcioletni wyrok". Policjanci oczywiście nie wspomnieli o tym, że jeśli obaj wspólnicy zachowają milczenie, nie będzie ich można powiązać z poważnym przestępstwem i maksymalna kara, którą im grozi, to dwa lata za kratkami. Opisany za pomocą teorii gier problem decyzyjny, przed którym stoją dwaj więźniowie, został przedstawiony w . Aby zrozumieć dylemat, najpierw rozważmy wybory z punktu widzenia więźnia A. Jeśli wierzy on, że więzień B przyzna się do winy, to on sam także powinien się przyznać, aby nie utknąć w więzieniu na osiem lat. Jeśli jednak więzień A wierzy, że wspólnik nie pójdzie na współpracę z policją, wówczas pokusa, aby postępować samolubnie i przyznać się, by odsiedzieć tylko rok, stanie się nieodparta. Kluczową kwestią jest to, że więzień A ma motywację do przyznania się, bez względu na decyzję podjętą przez więźnia B! Więzień B ma te same opcje wyboru, a zatem będzie miał motywację do przyznania się bez względu na wybór dokonany przez więźnia A. Używając języka teorii gier, przyznanie się do winy jest zatem strategią dominującą w tej rozgrywce. Określenie to odnosi się do sposobu postępowania, który gracz (osoba lub przedsiębiorstwo) wybierze, niezależnie od decyzji drugiego gracza. Rezultat jest taki, że jeśli więźniowie kierują się wyłącznie własnym interesem (wybierają strategię konfliktu), obaj prawdopodobnie zdecydują się na współpracę z policją i dostaną łącznie 10 lat więzienia (tj. po 5 lat każdy). Gdyby solidarnie milczeli (wybrali strategię pokojową), łącznie spędziliby za kratkami tylko 4 lata (po dwa lata każdy). Stąd „dylemat” w nazwie gry. Czy postępować zgodnie ze strategią dominującą i sypać, czy utrzymać swoistą formę współpracy ze wspólnikiem, milczeć i spędzić w więzieniu tylko dwa lata (zamiast pięciu)? Dylemat więźnia Więzień B Milczenie (współpraca z drugim więźniem) Przyznanie się (brak współpracy z drugim więźniem) Więzień A Milczenie (współpraca z drugim więźniem) A siedzi 2 lata, B siedzi 2 lata A siedzi 8 lat, B siedzi 1 rok Przyznanie się (brak współpracy z drugim więźniem) A siedzi 1 rok, B siedzi 8 lat A siedzi 5 lat, B siedzi 5 lat Oligopolistyczna wersja dylematu więźnia Również przedsiębiorstwa działające w ramach oligopolu mogą mieć do czynienia z dylematem więźnia. Jeśli każdy z oligopolistów będzie współpracował i ograniczał produkcję, wszystkim firmom zaangażowanym w ten proceder uda się osiągnąć wysokie zyski monopolowe. Każdy oligopolista musi się jednak liczyć z tym, że podczas gdy sam ograniczy produkcję, inne przedsiębiorstwa zaczną zwiększać jej wolumen, wykorzystując wysoką cenę i realizując tym samym jeszcze wyższe zyski. ilustruje dylemat więźnia w kontekście decyzji podejmowanych przez dwóch oligopolistów, w tzw. duopolu (ang. duopoly ). Jeśli przedsiębiorstwa A i B zgodzą się na ograniczenie produkcji, to działając razem jak monopol, każde osiągnie 1000 zł zysku dziennie. Jednak dominującą strategią dla obu przedsiębiorstw jest zwiększenie produkcji (łamanie porozumienia); w takim przypadku każde z nich uzyska zysk równy jedynie 400 zł dziennie. Dylemat więźnia w oligopolu (wszystkie kwoty w zł) Przedsiębiorstwo B Ograniczenie produkcji (współpraca z drugim przedsiębiorstwem) Zwiększenie produkcji (brak współpracy z drugim przedsiębiorstwem) Przedsiębiorstwo A Ograniczenie produkcji (współpraca z drugim przedsiębiorstwem) A zarobi 1000, B zarobi 1000 A zarobi 200, B zarobi 1500 Zwiększenie produkcji (brak współpracy z drugim przedsiębiorstwem) A zarobi 1500, B zarobi 200 A zarobi 400, B zarobi 400 Czy duopoliści mogą sobie ufać? Rozważ sytuację przedsiębiorstwa A: Jeśli przedsiębiorstwo A podejrzewa, że firma B zerwie umowę i zwiększy produkcję, A również zawczasu zwiększy produkcję, ponieważ dla A zysk w wysokości 400 zł (w sytuacji, w której oba podmioty produkują dużo – prawy dolny róg ) jest korzystniejszy niż zysk w kwocie 200 zł (w sytuacji, w której firma A utrzyma produkcję na niskim poziomie, a B ją zwiększy – prawy górny róg tabeli). Jednak jeśli przedsiębiorstwo A zakłada, że firma B będzie współpracowała i utrzyma produkcję na niskim poziomie, wówczas przedsiębiorstwo A tym bardziej może wykorzystać okazję do osiągnięcia wyższych zysków przez zwiększenie produkcji. W końcu jeśli B zamierza produkować mało, to A może zarobić 1500 zł (dzięki dużej produkcji – dolny lewy róg tabeli), zamiast kontentować się zyskiem w kwocie 1000 zł (jeśli będzie ograniczać produkcję – górny lewy róg tabeli). W związku z tym przedsiębiorstwo A uzna za opłacalne zwiększanie produkcji zarówno wtedy, gdy firma B ją ogranicza, jak i wtedy, gdy B ją zwiększy. Przedsiębiorstwo B stoi w obliczu podobnych bodźców, które najprawdopodobniej doprowadzą je do zwiększenia produkcji. W konsekwencji dylemat więźnia, z jakim skonfrontowane zostają przedsiębiorstwa działające w ramach oligopolu, prowadzi do sytuacji, w której mimo iż przedsiębiorstwa A i B mogą osiągnąć najwyższe możliwe łączne zyski, współpracując w ograniczaniu produkcji i zachowując się jak monopolista, to każde z nich produkuje dużo i kończy z zyskami na poziomie 400 zł. Poniższa opisuje jeden ze szczególnie bulwersujących przypadków powstania kartelu w USA. Czym jest kartel lizynowy? Produkcja lizyny, czyli aminokwasu, którego hodowcy używają jako dodatku paszowego zapewniającego prawidłowy wzrost trzody chlewnej i drobiu, to gałąź o wartości sprzedaży równej w USA 600 mln dol. rocznie. Głównym amerykańskim producentem lizyny jest Archer Daniels Midland (ADM), ale na tym rynku działa również kilka innych dużych europejskich i japońskich firm. W pierwszej połowie lat 90. XX w. przedstawiciele największych światowych producentów lizyny przez pewien czas spotykali się w hotelowych salach konferencyjnych i ustalali dokładnie, jaka będzie wielkość produkcji każdej z firm uczestniczących w tej zmowie i jakiej ceny każda z nich zażąda za swój produkt. Jednak amerykańskie Federalne Biuro Śledcze (FBI) dowiedziało się o istnieniu tego kartelu i założyło podsłuch w telefonach pracowników zaangażowanych w jego tworzenie oraz w miejscach ich sekretnych spotkań. Na jednym z nagrań zarejestrowano wypowiedź, którą do uczestników spotkania, jakie odbyło się w 1994 r. w Mona na Hawajach, skierował Terry Wilson, prezes oddziału przetwórstwa kukurydzy w ADM: „Chcę jeszcze raz podkreślić bardzo prosty fakt. Jeżeli możemy sobie ufać, to OK, i jeśli mam pewność, że do końca roku pozwolicie mi sprzedać 67 tys. ton (lizyny), to zrobię to po uzgodnionych dzisiaj cenach [...]. Jedyna rzecz, o której musimy porozmawiać, ponieważ będziemy manipulowani przez [tu pada przekleństwo, którego nie chcemy cytować] kupujących – będą mądrzejsi od nas tylko wówczas, gdy im na to pozwolimy. Oni [klienci] nie są waszymi przyjaciółmi. Nie są moimi przyjaciółmi. Musimy się z nimi kontaktować, ale to nie są moi przyjaciele. Wy jesteście moimi przyjaciółmi. Chcę mieć z wami relacje bliższe niż z którymkolwiek z moich klientów. Bo to wy pozwalacie mi zarabiać pieniądze. [...] A wszystko, co chcę wam jeszcze raz powiedzieć, to... zapiszmy ceny na tablicy. Zgódźmy się wszyscy, że tak właśnie postąpimy, a potem wyjdźmy stąd i zróbmy to”. W czasie, w którym firmy utrzymywały zmowę, cena lizyny wzrosła dwukrotnie. Skonfrontowane z nagraniami FBI przedsiębiorstwo ADM przyznało się do winy w 1996 r. i zapłaciło grzywnę w wysokości 100 mln dol. Wielu czołowych menedżerów, zarówno z ADM, jak i innych firm, także zapłaciło grzywny w wysokości do 350 tys. dol. i zostało skazanych na 24–30 miesięcy więzienia. W innym nagraniu posiadanym przez FBI prezes ADM powiedział członkowi zarządu innej firmy uczestniczącej w zmowie, że ADM ma slogan, który – zgodnie z jego słowami – „przeniknął (jego) całą organizację”. Prezes sformułował go w ten sposób: „Nasi konkurenci to nasi przyjaciele. Naszymi wrogami są nasi klienci”. To hasło mogłoby stać się mottem karteli na całym świecie. Czy współpracę można wymusić? Jak podmioty, które mają do czynienia z dylematem więźnia, mogą uniknąć niepożądanej walki i współpracować ze sobą? Oczywistym rozwiązaniem byłoby znalezienie sposobu na ukaranie tych, którzy nie współdziałają. Prawdopodobnie najłatwiejszym z punktu widzenia oligopolistów uczestniczących w zmowie sposobem, jaki można sobie wyobrazić, byłoby podpisanie formalnej umowy o utrzymywaniu niskiej produkcji i wysokich cen (ze wskazaniem kar umownych). Gdyby jednak grupa przedsiębiorstw w jakimkolwiek kraju (Polsce, USA czy w ramach UE) podpisała taką umowę, byłoby to jawne złamanie prawa zagrożone sankcją karną. Niektóre organizacje międzynarodowe, np. zrzeszające kraje będące członkami Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC – ang. Organization of Petroleum Exporting Countries ), podpisały umowy międzynarodowe, aby działać jak monopol, ograniczać produkcję i utrzymywać wysokie ceny w celu osiągania wysokich zysków z eksportu ropy. Jednak takie umowy między państwami znajdują się w szarej strefie prawa międzynarodowego i nie poddają się egzekucji. Jeśli np. Nigeria zdecyduje się sprzedawać więcej ropy i w ten sposób obniży jej cenę na światowych rynkach, Arabia Saudyjska nie może pozwać tego kraju do sądu i zmusić go do przestrzegania ustalonych limitów. Odwiedź stronę internetową Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC) i dowiedz się więcej o tej organizacji, w tym o jej historii. Ponieważ oligopoliści nie mogą podpisać umowy, za złamanie której można byłoby dochodzić roszczeń, aby skutecznie działać jak monopolista, muszą nieustannie kontrolować się nawzajem i sprawdzać wielkość produkcji oraz ceny rynkowe każdego z uczestników zmowy. Model złamanej krzywej popytu (ang. kinked demand curve ) ilustruje jeden z możliwych sposobów wywierania presji, jakie przedsiębiorstwa mogą wobec siebie zastosować. Dzięki niemu oligopoliści mogą naśladować posunięcia konkurentów, jeśli ci obniżają ceny, i w specyficzny sposób karać tych, którzy zdecydują się na ich podnoszenie. pokazuje tę sytuację. Powiedzmy, że oligopolistyczna linia lotnicza uzgodniła z resztą kartelu, iż zapewni 10 tys. miejsc rocznie na trasie z Krakowa do Gdańska za cenę 500 zł. Porozumienie to sprawia, że krzywa popytu na usługi oferowane przez to konkretne przedsiębiorstwo łamie się właśnie w tym punkcie. Powodem, dla którego firma ma do czynienia ze złamaną krzywą popytu (czyli używając języka ekonomicznego, że popyt powyżej punktu złamania staje się bardzo elastyczny, zaś poniżej tego punktu niemal sztywny), jest reakcja rywali na ewentualne zmiany cen wprowadzane przez tę firmę. Jeśli analizowane przedsiębiorstwo zdecyduje się produkować więcej i obniżyć cenę, pozostali członkowie kartelu natychmiast postąpią podobnie i również obniżą ceny, a zatem niższa cena spowoduje bardzo niewielki wzrost wielkości sprzedaży (krzywa popytu ma bardzo niską elastyczność). Jeśli analizowane przedsiębiorstwo zdecyduje się na obniżkę cen do 300 zł za bilet (a zatem aż o 40%), jego sprzedaż wzrośnie do 11 tys. biletów rocznie (jedynie o 10%). Jeśli jednak ta sama linia lotnicza będzie chciała podnieść ceny do 550 zł za bilet, czyli o 10%, pozostali oligopoliści nie będą naśladować tego ruchu, co doprowadzi do spadku popytu na usługi oferowane przez analizowaną firmę aż o 50% (popyt na bilety będzie się kształtował na poziomie 5 tys. rocznie). Tak więc jeśli oligopoliści zawsze naśladują obniżki cen dokonywane przez współuczestników zmowy, ale nie podnoszą cen w ślad za takim posunięciem jednego z uczestników kartelu, żaden z nich nie będzie miał silnej motywacji do zmiany cen, ponieważ potencjalne korzyści z takiego ruchu są minimalne, o ile w ogóle się pojawiają. Ta strategia może działać jak cicha forma współpracy, dzięki której kartelowi udaje się z powodzeniem ograniczać produkcję, zwiększać ceny i pomnażać zyski monopolowe, nawet jeśli tworzące go podmioty nie zawrą umowy, której złamanie prowadziłoby do odpowiedzialności prawnej. Złamana krzywa popytu Przyjrzyjmy się przedsiębiorstwu będącemu członkiem kartelu, które – zgodnie z zawartą zmową – ma produkować 10 tys. sztuk jakiegoś dobra i sprzedawać je w cenie 500 zł. Pozostali członkowie kartelu mogą wymuszać na nim wywiązywanie się z tego porozumienia dzięki strategii, która prowadzi do złamania krzywej popytu na produkty oferowane przez analizowaną firmę. Jeżeli oligopolista spróbuje obniżyć cenę, żeby zwiększyć swoją produkcję i sprzedaż, inne firmy natychmiast zrobią to samo. Jeśli zatem przedsiębiorstwo obniży cenę do 300 zł, zwiększy swoją produkcję jedynie do 11 tys. sztuk. Z drugiej strony, jeśli oligopolista spróbuje podnieść swoją cenę, inne firmy nie powtórzą tego ruchu, więc gdy przedsiębiorstwo zwiększy cenę do 550 zł, jego sprzedaż gwałtownie spadnie (do 5 tys. sztuk). W ten sposób, poprzez strategię polegającą na naśladowaniu obniżek cen i ignorowaniu podwyżek, członkowie kartelu mogą wzajemnie się kontrolować, aby trzymać się uzgodnionych wcześniej wolumenów produkcji i cen. Wiele rzeczywistych oligopoli, podlegających presji ze strony otoczenia gospodarczego i prawnego, naciskom polityczny, a nawet wskutek rozbuchanego ego swoich menedżerów, przechodzi przez epizody współpracy i rywalizacji. Gdyby oligopoliści byli w stanie utrzymywać zmowy dotyczące cen i wielkości produkcji w długim okresie, osiągaliby zyski porównywalne z tymi, które są charakterystyczne dla monopolistów. Jednak każde przedsiębiorstwo działające w ramach oligopolu ma silną motywację, by produkować więcej, niż wynikałoby to z rzeczywistej bądź potencjalnej zmowy, i powiększać udział w rynku. Kiedy firmy zaczynają zachowywać się właśnie w ten sposób, łączna produkcja całej gałęzi, poziom cen rynkowych i zyski przedsiębiorstw są bardzo zbliżone do tych, które występują na konkurencyjnych rynkach. Wybory społeczne związane z istnieniem konkurencji niedoskonałej Konkurencja monopolistyczna jest prawdopodobnie najczęściej występującą strukturą rynku w najbardziej rozwiniętych gospodarkach świata (zarówno w USA, jak i w Polsce). Zapewnia silne bodźce do innowacji, ponieważ przedsiębiorstwa dążą do osiągania zysków w krótkim okresie, jednocześnie zdają sobie sprawę, że w długim okresie – dzięki bardzo niskim barierom ograniczającym możliwość rozpoczęcia produkcji przez nowe w gałęzi podmioty – zyski ekonomiczne spadną do zera. Jednak przedsiębiorstwa działające w ramach konkurencji monopolistycznej nie produkują wolumenu, który pozwala obniżyć koszt przeciętny do najniższego możliwego poziomu (nie osiągają optimum technologicznego). Ponadto nieustanne próby różnicowania produktów i zdobycia w ten sposób uwagi konsumentów mogą prowadzić do nadmiernych, ze społecznego punktu widzenia, wydatków na reklamę i marketing. Oligopol jest prawdopodobnie drugą, biorąc pod uwagę częstotliwość występowania, strukturą rynku w krajach rozwiniętych. Gdy oligopole powstają w konsekwencji opatentowanych innowacji lub istnienia szerokiego zakresu korzyści skali, ich funkcjonowanie może przekładać się na korzyści dla konsumentów. Istnienie dość wysokich kosztowych barier wejścia do zoligopolizowanych gałęzi umożliwia działającym w nich podmiotom osiąganie trwałych zysków ekonomicznych nawet w długim okresie. Oligopoliści zwykle nie dostarczają na rynek rozmiarów produkcji, które umożliwią im osiągnięcie minimum długookresowej krzywej kosztów przeciętnych. Gdy walka konkurencyjna w gałęzi oligopolistycznej ma ograniczony charakter, na przedsiębiorstwa funkcjonujące w ramach tej struktury rynkowej nie działają silne bodźce zmuszające je do dostarczania na rynek innowacyjnych produktów i wysokiej jakości usług. Podstawowym zadaniem państwa w odniesieniu do branż, w których istnieją warunki określane jako konkurencja niedoskonała, jest tworzenie takich bodźców i zachęt prowadzących do korzystnego – ze społecznego punktu widzenia – sposobu postępowania przedsiębiorstw (np. promowanie innowacji) i ograniczą do minimum strategie nakierowane na maksymalizowanie zysków, bez istotnych korzyści dla konsumentów (np. zmowy i kartele). W rozdziale poświęconym zaangażowaniu państwa w gospodarkę omówione są reguły, które rządzą politykami publicznymi w zakresie promowania konkurencji. Pokusa przeciwstawienia się prawu Przedsiębiorstwa oligopolistyczne działające w jednej gałęzi często współistnieją niczym pies z kotem, ale równie często potrafią godzić to z bliską, nielegalną współpracą. Francuscy producenci środków czystości zdecydowali się na takie właśnie postępowanie. Konsekwencje? Trudny i wątły związek. Wall Street Journal , donosząc o sprawie, napisał: „Zgodnie z oświadczeniem menedżera firmy Henkel skierowanego do [francuskiej antymonopolowej] komisji, producenci proszków do prania chcieli »ograniczyć intensywność konkurencji i uporządkować rynek«. Niemniej jednak na początku lat 90. XX w. wybuchła między nimi wojna cenowa”. Podczas spotkań menedżerów przedsiębiorstw produkujących środki czystości, trwających czasem ponad cztery godziny, firmy ustalały niezwykle skomplikowane sposoby wyznaczania cen, które każda z nich mogłaby zastosować. „Jeden z menedżerów [przedsiębiorstwa produkującego ten asortyment] opisywał »chaotyczne« spotkania, w czasie których każda ze stron próbowała ustalić, w jaki sposób inne nagięły ustalone wcześniej zasady”. Podobnie jak wiele innych karteli wcześniej, ten „mydlany” także się rozpadł – z powodu bardzo silnej pokusy, aby maksymalizować własne zyski, bez oglądania się na innych uczestników zmowy. Jak skończyła się ta mydlana opera? Po zakończeniu śledztwa prowadzonego przez francuskie organy antymonopolowe na koncerny Colgate-Palmolive , Henkel i Procter & Gamble została nałożona grzywna w łącznej wysokości 361 mln euro. Podobny los spotkał producentów lodu do napojów. Lód w workach to dobro doskonale substytucyjne. Nabywców zazwyczaj w ogóle nie obchodzi, jaka etykieta jest na worku. Zgadzając się na podział rynku i wspólne ustalanie cen, producenci lodu przeszli od doskonałej konkurencji do monopolu. W wyniku umów każde przedsiębiorstwo stało się jedynym dostawcą lodu w workach w danym regionie. Zyski były osiągane zarówno w długim, jak i krótkim okresie. Jak to określono w sentencjach wyroków sądowych: „Przedsiębiorstwa nielegalnie spiskowały, aby manipulować rynkiem”. Grzywny wyniosły ok. 600 tys. dol. i były wysokie, wziąwszy pod uwagę fakt, że worek lodu w większości regionów Stanów Zjednoczonych sprzedaje się za mniej niż 3 dol. W Polsce z kolei UOKiK rozbił kartel łączący producentów farb i markety budowlane (udało się to dzięki temu, że o zmowie władze zostały poinformowane przez kierownictwo firmy Castorama i nieco później przez producenta farb Tikkurila, który – o ironio – był jednym z inicjatorów powstania kartelu). Największa kara została nałożona na sieć Praktiker (39 mln zł). Producent farb dzięki współpracy zapłacił jedynie 9,3 mln, a Castorama w ogóle uniknęła odpowiedzialności. Mimo że w zdecydowanej większości krajów świata ustalanie cen i podział rynku są zachowaniami nielegalnymi, pokusa wyższych zysków sprawia, że zawieranie zmów i tworzenie karteli jest dość powszechne. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Oligopol to struktura rynku, w ramach której kilka przedsiębiorstw dostarcza większość lub całość produkcji w danej gałęzi. Oligopoliści osiągają największe zyski, jeśli potrafią zjednoczyć się w kartel i działać jak monopolista, ograniczając produkcję i podnosząc cenę. Ponieważ każdy członek oligopolu może zwiększyć swoje zyski, łamiąc takie porozumienie, zmowy zazwyczaj przestają obowiązywać w średnim i długim okresie, zwłaszcza że mają nielegalny charakter i ich przestrzeganie nie może być egzekwowane na drodze prawnej. Dylemat więźnia jest przykładem zastosowania teorii gier do analizy postępowania firm działających w ramach oligopolu. Pokazuje on, dlaczego w pewnych sytuacjach wszystkie strony mogą bardziej skorzystać na współpracy niż na kierowaniu się własnym wąsko pojmowanym interesem. Wyzwaniem dla stron pozostaje jednak znalezienie sposobów egzekwowania i zachęcania do zawarcia ewentualnego porozumienia. Pytania Self-Check Przeanalizujmy poniższy wykres, który ilustruje sumaryczne krzywe popytu rynkowego, kosztu krańcowego i utargu krańcowego przedsiębiorstw działających w ramach oligopolu. W tym przypadku zakładamy, że przedsiębiorstwa te nie ponoszą żadnych kosztów stałych. Załóżmy, że przedsiębiorstwa te zmawiają się w celu stworzenia kartelu. Jaką cenę ustali kartel? Jaki wolumen produkcji wytworzą podmioty go tworzące? Jaki zysk osiągnie kartel? Załóżmy teraz, że kartel się rozpada i oligopoliści konkurują ze sobą tak energicznie, jak to możliwe, obniżając ceny i zwiększając produkcję. Jaka będzie wielkość produkcji i cena w tej gałęzi? Jakie będą łączne zyski wszystkich przedsiębiorstw w branży? Porównaj cenę równowagi, wielkość produkcji i zyski dla sytuacji, w której kartel powstał, i dla takiej, w której przedsiębiorstwa energicznie ze sobą konkurują. Jeśli przedsiębiorstwa stworzą kartel, będą działać jak monopol, wybierając wielkość produkcji, dla której MR = MC (Q kartel ). Przerywana linia prowadząca od wyznaczonego w ten sposób wolumenu produkcji do krzywej popytu wskazuje cenę rynkową, jaką ustalą uczestnicy zmowy (P kartel ). Zakładając, że koszty stałe są równe zeru oraz rozumiejąc pojęcia kosztów i zysków, możemy wywnioskować, że gdy krzywa kosztu krańcowego jest pozioma, koszt przeciętny jest stały i równy kosztowi krańcowemu. W ten sposób kartel osiągnie dodatnie zyski ekonomiczne równe powierzchni prostokąta z podstawą odpowiadającą wielkości produkcji wyznaczonej dla MC = MR i wysokością równą różnicy między ceną (odłożoną na krzywej popytu dla tego wolumenu produkcji) a kosztem przeciętnym, tak jak to pokazano na poniższym wykresie. Konkurując energicznie, przedsiębiorstwa będą zwiększać produkcję i obniżać cenę, dopóki będą w stanie generować zyski, czyli do momentu, w którym osiągnie ona poziom równy kosztowi przeciętnemu. Równowaga długookresowa wystąpi w punkcie, w którym koszt przeciętny jest równy popytowi, co odpowiada produkcji na poziomie Q konkurowanie . W wyniku energicznej konkurencji oligopol będzie osiągał zerowe zyski ekonomiczne (gdyż cena P konkurowanie jest równa kosztowi przeciętnemu), tak jak to pokazano na wykresie poniżej. P kartel > P konkurowanie . Q kartel < Q konkurowanie . Zysk ekonomiczny kartelu jest dodatni i wysoki. Zysk ekonomiczny dla sytuacji bezwzględnej konkurencji jest zerowy. Czasami oligopoliści działający w tej samej gałęzi to przedsiębiorstwa o różnych rozmiarach. Załóżmy, że mamy duopol, w którym przedsiębiorstwo A jest duże, a przedsiębiorstwo B małe. Pokazuje to dylemat więźnia w poniższej tabeli. Jeśli założymy, że oba przedsiębiorstwa znają tabelę wypłat, jaka równowaga zostanie najprawdopodobniej osiągnięta w tym przypadku? Przedsiębiorstwo B jest w zmowie z przedsiębiorstwem A Przedsiębiorstwo B oszukuje, sprzedając więcej Przedsiębiorstwo A jest w zmowie z przedsiębiorstwem B A zarabia 1000 zł, B zarabia 100 zł A zarabia 800 zł, B zarabia 200 zł Przedsiębiorstwo A oszukuje, sprzedając więcej A zarabia 1050 zł, B zarabia 50 zł A zarabia 500 zł, B zarabia 20 zł Przedsiębiorstwo B zdaje sobie sprawę, że gdy zacznie oszukiwać, to – w stosunku do stanu podtrzymywania zmowy – podwoi swoje zyski, przynajmniej do momentu, w którym przedsiębiorstwo A zauważy złamanie porozumienia i samo zacznie produkować więcej. Ponieważ jednak zyski przedsiębiorstwa A zaczną szybko spadać wraz ze wzrostem produkcji przedsiębiorstwa B, jest mało prawdopodobne, aby nie zorientowało się ono w sytuacji. A zatem przedsiębiorstwo A w odpowiedzi zapewne również zwiększy produkcję, przez co zyski przedsiębiorstwa B zmniejszą się o 90% kwoty, którą zyskało na oszustwie i 80% pierwotnej sumy zysków. Można domniemywać, że przedsiębiorstwo A uzna w tej sytuacji, że przedsiębiorstwo B raczej nie zaryzykuje oszustwa. Jeśli żadne z nich nie oszukuje, przedsiębiorstwo A zarabia 1000 zł. Jeśli przedsiębiorstwo A jako pierwsze zacznie oszukiwać (zakładając, że konkurent utrzyma niską produkcję), może tylko nieznacznie zwiększyć swoje zyski, ponieważ konkurent jest bardzo mały. Jeśli oba przedsiębiorstwa będą oszukiwać, przedsiębiorstwo A straci co najmniej 50% tego, co mogłoby zarobić w ramach kartelu. Możliwość niewielkiego zysku (50 zł) prawdopodobnie nie wystarczy, aby skłonić przedsiębiorstwo A do oszustwa, więc w tym przypadku najpewniej obie firmy będą trwać w zmowie. Pytania Review Czy przedsiębiorstwa w oligopolu działają bardziej jak pojedynczy monopolista, czy bardziej jak konkurenci? Odpowiedź krótko uzasadnij. Czy każda strona w dylemacie więźnia bardziej korzysta na współpracy, czy na dążeniu do własnego interesu? Odpowiedź krótko uzasadnij. Co powstrzymuje oligopolistów przed porozumieniem i realizowaniem strategii analogicznej do monopolu, pozwalającej na osiągnięcie najwyższych możliwych zysków? Pytania Critical Thinking Jak sądzisz, czy kształt złamanej krzywej popytu będzie bliższy kątowi prostemu, czy raczej normalnej krzywej popytu (złamanie będzie niemal niezauważalne), jeśli każde przedsiębiorstwo w kartelu będzie wytwarzało prawie identyczny produkt, jak w przypadku OPEC i ropy naftowej? A jeśli każde przedsiębiorstwo będzie wytwarzało nieco inny produkt? Odpowiedź uzasadnij. Kiedy OPEC drastycznie podniósł cenę ropy w pierwszej połowie lat 70. XX w., eksperci twierdzili, że jest mało prawdopodobne, aby kartel mógł utrzymać się w długim okresie, ponieważ bodźce skłaniające poszczególnych członków do oszukiwania staną się zbyt silne. Blisko 50 lat później OPEC nadal istnieje. Jak myślisz, dlaczego ta organizacja mimo wszystko była w stanie utrzymać spójność i kontynuować zmowę? Wskazówka : Możesz rozważyć powody nieekonomiczne. Problemy Marysia i Rafał to dwoje plantatorów, którzy jako jedyni dostarczają ekologiczną kukurydzę do lokalnego sklepu spożywczego. Wiedzą, że gdyby współpracowali (zmówili się) i produkowali mniej kukurydzy, mogliby podnieść cenę. Jeśli będą negocjować z odbiorcą niezależnie, każde z nich zarobi 100 zł dziennie. Jeśli zdecydują się współpracować i oboje zmniejszą produkcję, każde z nich zarobi 150 zł dziennie. Jeśli jedna osoba obniży produkcję, a druga nie, to ta, która obniży produkcję, nic nie zarobi, a druga przejmie cały rynek i zarobi 200 zł dziennie. W tabeli przedstawiono opcje dostępne dla Marysi i Rafała. Jaka jest najlepsza opcja dla Rafała, jeśli Marysia będzie współpracować i utrzymywać niską produkcję? Jeśli Marysia podejrzewa, że Rafał będzie oszukiwał, co powinna zrobić i dlaczego? Jaki jest rezultat tego konkretnego dylematu więźnia? Jaki byłby preferowany przez nich wybór, gdyby oboje mieli gwarancję współpracy? Objaśnienia tabeli: wszystkie kwoty wyrażone są w zł; A – Niezależne kontakty i negocjacje ze sklepem; B – Współpraca i zmniejszenie produkcji. (Komórki z wypłatami zawierają na pierwszym miejscu zarobki Rafała, a na drugim miejscu zarobki Marysi). Dylemat więźnia dla Marysi i Rafała (wszystkie kwoty w zł) Marysia A B Rafał A (100, 100) (200, 0) B (0, 200) (150, 150) Janinę i Błażeja zatrzymuje policja, oskarżając ich o napad na bank. Na komisariacie zostali umieszczeni w oddzielnych pomieszczeniach i są przesłuchiwani na okoliczność udziału w tym przestępstwie. Policja proponuje każdej z podejrzanych osób układ: jeśli przyzna się i wyda wspólnika, otrzyma niższy wyrok. Jeśli przyznają się oboje, każde z nich zostanie skazane na 30 lat więzienia. Jeśli żadne się nie przyzna, spędzą za kratkami po 20 lat. Jeśli tylko jedno z nich się przyzna, zostanie skazane na 15 lat więzienia, a osoba, która milczała, dostanie 35 lat. Tabela poniżej przedstawia opcje dostępne dla Janiny i Błażeja. Co powinna zrobić Janina, jeśli wierzy, że – niezależnie od okoliczności – Błażej będzie milczał? Co powinna zrobić, jeśli podejrzewa, że Błażej jednak się przyzna? Czy Janina dysponuje strategią dominującą? Czy Błażej ma taką strategię? Objaśnienia tabeli: A – Przyznać się i wydać wspólnika, B – Milczeć. (Na pierwszym miejscu wysokość wyroku dla Janiny, a na drugim miejscu wyrok dla Błażeja. Dylemat więźnia dla Janiny i Błażeja (wyroki w latach więzienia) Janina A B Błażej A (30, 30) (15, 35) B (35, 15) (20, 20) kartel (ang. cartel ) grupa przedsiębiorstw, które zmawiają się, aby dzielić rynek, ograniczać produkcję i podnosić ceny zmowa (ang. collusion ) sytuacja, w której przedsiębiorstwa działają razem w celu zmniejszenia produkcji i utrzymania wysokich cen porozumienie monopolistyczne (ang. collusion ) patrz: zmowa duopol (ang. duopoly ) rynek oligopolistyczny, na którym działają tylko dwa przedsiębiorstwa teoria gier (ang. game theory ) gałąź matematyki wykorzystywana m.in. przez ekonomistów do analizowania sytuacji, w których wypłaty przysługujące konkretnym graczom nie zależą wyłącznie od ich decyzji, lecz również od strategii stosowanych przez pozostałych uczestników gry złamana krzywa popytu (ang. kinked demand curve ) krzywa popytu na produkt będąca konsekwencją strategii oligopolistów, którzy decydują się na naśladowanie wyłącznie obniżek cen wprowadzanych przez któregokolwiek z nich i ignorowanie ewentualnych podwyżek dylemat więźnia (ang. prisoner’s dilemma ) gra, w ramach której korzyści ze współpracy są większe niż korzyści z forsowania wąsko rozumianego własnego interesu

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Ludzie często myślą o popycie i podaży wyłącznie w odniesieniu do dóbr i usług konsumpcyjnych, ale rynki pracy, np. pielęgniarek, i rynki kapitału również mogą być poddane takiej analizie. (Źródło: modyfikacja pracy „Fotos GOVBA"/Flickr Creative Commons) Pokolenie wyżu demograficznego wkracza w jesień życia The Census Bureau , amerykański odpowiednik GUS-u, donosi, że w 2013 r. 20% populacji USA miało ponad 60 lat, co oznacza, że prawie 63 mln ludzi osiągnęło wiek, w którym będą potrzebować rozbudowanej opieki medycznej. W Polsce na koniec 2019 r. osób w wieku 60+ było 9 mln, a odsetek osób starszych w populacji naszego kraju wynosił 25,3%. Demografowie szacują, że w roku 2050 liczba seniorów zwiększy się do poziomu blisko 14 mln, link do danych znajdziesz tutaj . W USA 74 mln ludzi urodzonych w czasie powojennego wyżu demograficznego (czyli w latach 1946–1964) właśnie osiągnęło wiek emerytalny. Wraz z upływem czasu zaczną dotykać ich dość powszechne dla tej grupy wiekowej problemy zdrowotne, takie jak choroby serca, zapalenie stawów i choroba Alzheimera, które mogą wymagać przedłużającej się hospitalizacji lub domowej opieki pielęgniarskiej. Starzenie się pokolenia wyżu demograficznego oraz postęp w technologiach ratujących i przedłużających życie zwiększą zapotrzebowanie na opiekę zdrowotną i pielęgniarską. Dodatkowo popyt ten pobudzi The Affordable Care Act (ustawa o przystępnej cenie opieki), rozszerzający dostęp do opieki zdrowotnej dla milionów Amerykanów. Według Bureau of Labor Statistics (BLS) można oczekiwać, że liczba pracowników zatrudnionych w charakterze pielęgniarki i pielęgniarza w latach 2014–2024 w Stanach Zjednoczonych zwiększy się o 16%. Mediana rocznych wynagrodzeń (która w 2015 r. wyniosła 67 490 dol.) zapewne również wzrośnie. BLS prognozuje, że do 2022 r. pojawi się zapotrzebowanie na 439 tys. nowych etatów pielęgniarskich. Zgodnie z raportem przygotowanym przez Naczelną Izbę Pielęgniarek i Położnych w 2021 r. w Polsce zawody te wykonywało 261 tys. osób. Jednak w przeciwieństwie do prognoz formułowanych dla USA liczba pielęgniarek i położnych zatrudnionych w Polsce ma się zmniejszyć o 16 761 do 2025 r. i aż o 36 293 do roku 2030 niezależnie od rosnącego zapotrzebowania na opiekę; link do źródła . Te dane mówią nam – ekonomistom – że rynek pracowników służby zdrowia, a w szczególności pielęgniarek i pielęgniarzy, stanie przed poważnymi wyzwaniami. Wprowadzony wcześniej sposób analizy podaży i popytu pomoże nam ocenić, jakie będą konsekwencje przedstawionych wyżej czynników dla rynku pracy zawodów medycznych. Omówimy je na końcu niniejszego rozdziału. Wprowadzenie do rozdziału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Jakie czynniki wpływają na popyt i podaż na rynkach pracy Jakie zmienne determinują popyt i podaż na rynkach finansowych W jaki sposób mechanizm rynkowy tworzy efektywny system dystrybucji informacji wśród podmiotów ekonomicznych Prawa popytu i podaży nie dotyczą tylko rynków dóbr i usług. Odnoszą się do każdego rynku, na którym coś jest sprzedawane i kupowane, a więc również do rynków czynników produkcji, czyli pracy i kapitału. Rynki pracy to rynki pracowników lub miejsc pracy, a bardziej precyzyjnie – usług pracy. Rynki kapitałowe (usług finansowych) to rynki oszczędności lub pożyczek. Gdy myślimy o krzywych popytu i podaży na rynkach dóbr i usług, łatwo wyobrazić sobie, kto zgłasza popyt i kto zapewnia podaż: przedsiębiorstwa wytwarzają i sprzedają swoje produkty, a gospodarstwa domowe je kupują. Kim są nabywcy i sprzedawcy na rynkach pracy i usług finansowych? Na rynkach pracy stroną podażową są osoby poszukujące pracy, czyli oferujące swe usługi pracy, podczas gdy przedsiębiorstwa i inni pracodawcy zatrudniający zgłaszają na nią popyt. Na rynkach finansowych z kolei każdy podmiot, który oszczędza, tworzy podaż kapitału niezbędnego do realizacji procesów produkcyjnych, a każdy, kto pożycza ten kapitał od innych (osoba fizyczna, przedsiębiorstwo lub rząd), tworzy na niego popyt. Należysz do grona studentów, więc najprawdopodobniej albo już jesteś częścią rynku pracy (zapewne tworząc podaż, jakkolwiek możesz też kreować popyt, jeśli posiadasz własną firmę), albo wejdziesz na ten rynek w nieodległej przyszłości. Niniejszy rozdział pozwoli ci dostrzec, że rynki pracy i rynki finansowe możemy analizować za pomocą tych samych narzędzi, których używamy do analizy popytu i podaży na rynkach dóbr i usług konsumpcyjnych.

Social Sciences