Automatyczne stabilizatory koniunktury Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Opisać, w jaki sposób rząd może wykorzystać dyskrecjonalną (uznaniową) politykę fiskalną do stabilizowania gospodarki Objaśnić, czym są automatyczne stabilizatory koniunktury Zrozumieć, w jaki sposób rząd może wykorzystać koncepcję budżetu strukturalnego (budżetu pełnego zatrudnienia) do identyfikowania automatycznych stabilizatorów koniunktury Miliony amerykańskich bezrobotnych, którzy stracili posady w latach 2008–2009, pobierało zasiłki, w mniejszej lub większej części zastępujące ich uzyskiwane wcześniej dochody z pracy. O dyskrecjonalnej polityce fiskalnej (zwanej też uznaniową ) (ang. discretionary fiscal policy ) mówimy wtedy, gdy rząd uchwala nowe prawo wyraźnie zmieniające wysokość podatków lub wydatków państwa. Przykładem jest pakiet stymulacyjny z 2009 r. w USA, podatkowy program Polski Ład przygotowany przez rząd PiS w 2022 r., wprowadzenie do polskiego prawa programu Rodzina 500 Plus czy też trzynastej i czternastej emerytury. Zmiany wielkości podatków i wydatków państwa mogą również zachodzić automatycznie, dzięki automatycznym stabilizatorom koniunktury (ang. automatic stabilizers ), takim jak zasiłki dla bezrobotnych, które stymulują wzrost popytu globalnego w czasie recesji i ograniczają jego rozmiary w okresie silnego ożywienia. Łagodzenie recesji i ożywienia Rozważmy najpierw sytuację, gdy popyt globalny gwałtownie rośnie, powodując przesunięcie się punktu równowagi do poziomu produkcji powyżej potencjalnego PKB. Sytuacja ta zwiększa presję inflacyjną w gospodarce. Receptą w takim przypadku jest restrykcyjna polityka fiskalna, realizowana najczęściej poprzez kombinację wyższych podatków i niższych wydatków państwa. Do pewnego stopnia obie zmiany następują automatycznie. Jeśli chodzi o podatki, wzrost popytu globalnego oznacza, że pracownicy i przedsiębiorstwa w całej gospodarce zarabiają więcej. Ponieważ podatki zależą m.in. od wysokości dochodów osobistych i zysków przedsiębiorstw, wzrost popytu globalnego automatycznie zwiększa wpływy podatkowe. Dodatkowo, rosnąca inflacja, która zazwyczaj jest konsekwencją gwałtownego wzrostu popytu globalnego, również zwiększa dochody budżetu, tak jak to miało miejsce w Polsce w 2022 r. Jeśli chodzi o wydatki, większy popyt globalny oznacza zazwyczaj niższe bezrobocie i mniej zwolnień pracowników, a więc istnieje mniejsze zapotrzebowanie na wydatki państwa przeznaczane na zasiłki dla bezrobotnych, opiekę społeczną i inne programy zabezpieczenia społecznego. Ten sam mechanizm działa również w drugą stronę. Gdy popyt globalny gwałtownie spada i pojawia się recesja, receptą jest ekspansywna polityka fiskalna – mieszanka obniżek podatków i wzrostu wydatków państwa. Niższy popyt globalny i wyższe bezrobocie powodują spadek dochodów osobistych i zysków przedsiębiorstw, co powoduje automatyczne zmniejszenie kwoty należnych podatków. Wyższe bezrobocie i pogorszenie kondycji gospodarki prowadzą do zwiększenia wydatków państwa na zasiłki dla bezrobotnych, opiekę społeczną i inne tego typu programy. Na przykład w roku 2009 w USA pakiet stymulacyjny obejmował wydłużenie okresu pobierania zasiłku dla bezrobotnych. Jak sugeruje analiza modelu AD-AS, automatyczne stabilizatory osłabiają tempo wzrostu popytu globalnego w sytuacji, w której rząd wdraża ekspansywny wariant polityki fiskalnej, i zwiększają dynamikę wzrostu wydatków globalnych wtedy, gdy rząd decyduje się na restrykcyjny wariant polityki fiskalnej. Połączenie automatycznych stabilizatorów koniunktury i dyskrecjonalnej polityki fiskalnej spowodowało bardzo duży deficyt budżetowy w USA w 2009 r. Globalny kryzys finansowy, który rozpoczął się pod koniec 2007 r., oznaczał zmniejszenie aktywności podmiotów ekonomicznych generujących podatki. Większość ekonomistów, nawet tych, którzy są zaniepokojeni utrzymującymi się dużymi deficytami budżetowymi, jest znacznie mniej niechętnych lub wręcz popiera krótkookresowe (obejmujące kilka lat) wzrosty deficytów budżetowych podczas poważnych recesji i bezpośrednio po nich. Spojrzenie wstecz na historię gospodarczą pozwala znaleźć inne przykłady kluczowej roli automatycznych stabilizatorów koniunktury. Przypomnijmy, że w drugiej dekadzie XXI w. w Stanach Zjednoczonych okresy wzrostu gospodarczego między recesjami wydłużyły się (o czym mówiliśmy w ). Trzy najdłuższe fazy wzrostu gospodarczego w ciągu XX w. w Stanach Zjednoczonych miały miejsce w latach 60. i 80. oraz w okresie 1991–2001. Jednym z powodów, dla których w ostatnich dekadach gospodarka rzadziej wpadała w recesję, jest wzrost wydatków państwa i podatków w drugiej połowie XX w. Zatem zakres i skala automatycznego stabilizowania gospodarki ze strony wydatków państwa i podatków są obecnie większe niż w pierwszej połowie XX w. Na przykład ok. 1900 r. wydatki federalne w USA stanowiły mniej więcej 2% PKB. W 1929 r., tuż przed wybuchem Wielkiego Kryzysu, wydatki rządowe nadal wynosiły tylko 4% PKB. Mniejsze rozmiary państwa przed wybuchem II wojny światowej sprawiały, że automatyczne stabilizatory były znacznie słabsze niż w ostatnich kilku dekadach, kiedy wydatki rządowe w USA osiągały często poziom 20% PKB lub nawet wyższy. Budżet strukturalny W Stanach Zjednoczonych Biuro Budżetowe Kongresu (ang. Congressional Budget Office , CBO) oblicza każdego roku saldo budżetu strukturalnego (ang. standardized employment budget ). Pokazuje ono, jaki byłby wynik budżetu (deficyt lub nadwyżka), gdyby gospodarka produkowała na poziomie potencjalnego PKB, czyli w sytuacji, w której istniałoby tylko bezrobocie naturalne. W krajach UE analogiczne działania podejmuje Komisja Europejska. Oznacza to, że deficyt strukturalny nie uwzględnia wpływu automatycznych stabilizatorów. przedstawia rzeczywisty i strukturalny deficyt budżetowy w Stanach Zjednoczonych w ostatnich dziesięcioleciach. Odwiedź poniższą stronę internetową , aby dowiedzieć się więcej o Biurze Budżetowym Kongresu Stanów Zjednoczonych. Porównanie rzeczywistego i strukturalnego deficytu budżetowego w USA w latach 1965–2020 Kiedy gospodarka jest w recesji, deficyt strukturalny jest mniejszy niż deficyt rzeczywisty, ponieważ wielkość produkcji znajduje się poniżej potencjalnego PKB, a automatyczne stabilizatory zmniejszają podatki i zwiększają wydatki państwa. Kiedy gospodarka znajduje się w fazie szybkiego wzrostu, deficyt strukturalny (lub nadwyżka strukturalna) jest większy niż deficyt rzeczywisty (lub rzeczywista nadwyżka), ponieważ gospodarka produkuje na poziomie zbliżonym do potencjalnego PKB (lub nawet większym), więc automatyczne stabilizatory podnoszą podatki i zmniejszają zapotrzebowanie na wydatki państwa. (Źródła: Actual and Cyclically Adjusted Budget Surpluses/Deficits, http://www.cbo.gov/publication/43977; Economic Report of the President, Table B-1, http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/ERP-2013/content-detail.html). Zauważmy, że w okresach recesji, takich jak wczesne lata 90. XX w., rok 2001 czy 2009, deficyt strukturalny był mniejszy niż deficyt rzeczywisty. Podczas recesji automatyczne stabilizatory zwiększają deficyt budżetowy, więc gdyby w gospodarce było pełne zatrudnienie, deficyt byłby mniejszy. Natomiast pod koniec lat 90. XX w. nadwyżka budżetu strukturalnego była niższa od nadwyżki rzeczywistego budżetu państwa. Różnica między deficytem lub nadwyżką strukturalną a deficytem lub nadwyżką rzeczywistą pokazuje skutki działania automatycznych stabilizatorów. Innymi słowy, dane na temat budżetu strukturalnego pozwalają ocenić, jaki byłby deficyt budżetowy, gdyby gospodarka produkowała na poziomie potencjalnego PKB. Automatyczne stabilizatory działają szybko. Niższe płace oznaczają, że z wypłaty od razu pobierane są mniejsze podatki. Wyższe bezrobocie lub ubóstwo oznaczają, że wydatki państwa w tych obszarach rosną od razu, gdy ludzie ubiegają się o należne im świadczenia. Chociaż automatyczne stabilizatory nieco kompensują zmiany popytu globalnego, nie wyrównują ich w całości ani nawet w większej części. W przeszłości automatyczne stabilizatory po stronie podatkowej i wydatkowej neutralizowały ok. 10% wszelkich początkowych zmian poziomu produkcji. Kompensacja może wydawać się nieduża, ale jest potrzebna. Automatyczne stabilizatory, podobnie jak amortyzatory w samochodzie, mogą być przydatne, jeśli zmniejszają wpływ największych wstrząsów, nawet jeśli nie eliminują ich całkowicie. Podsumowanie Polityka fiskalna ma częściowo charakter dyskrecjonalny (uznaniowy), co oznacza, że rząd arbitralnie wprowadza zmiany w podatkach lub wydatkach państwa w odpowiedzi na bieżące wydarzenia gospodarcze, a częściowo jest realizowana za pomocą automatycznych stabilizatorów, czyli takich zmian w podatkach i wydatkach państwa, które zachodzą automatycznie w określonej sytuacji i nie wymagają intencjonalnych działań decydentów ani zmian w prawie. Saldo budżetu strukturalnego to taki wynik budżetu państwa, który wystąpiłby, gdyby gospodarka produkowała w danym roku na poziomie potencjalnego PKB. Wielu ekonomistów i polityków krytykuje stosowanie dyskrecjonalnej polityki fiskalnej z różnych powodów, w tym obaw związanych z opóźnieniami czasowymi, wpływem na stopy procentowe oraz polityczną naturą decyzji fiskalnych. Pytania sprawdzające Czy podczas recesji rzeczywiste saldo budżetu (deficyt lub nadwyżka) jest większe, czy mniejsze niż saldo strukturalne? Rzeczywisty deficyt jest większy, m.in. dlatego, że wpływy z podatków są mniejsze, niż oczekiwano. Jaka jest główna przewaga automatycznych stabilizatorów koniunktury nad dyskrecjonalną polityką fiskalną? Automatyczne stabilizatory zaczynają działać bardzo szybko, podczas gdy wdrożenie polityki dyskrecjonalnej może zająć dużo czasu. Wyjaśnij, jak działają automatyczne stabilizatory koniunktury zarówno po stronie podatków, jak i wydatków państwa. Rozważ dwie sytuacje: a) gospodarka wytwarza mniej, niż wynosi potencjalny PKB, b) gospodarka produkuje więcej niż potencjalny PKB. Ponieważ w czasie recesji spada produkcja i maleją dochody, automatycznie zmniejszają się też wpływy podatkowe. Wiele programów pomocy społecznej i wsparcia bezrobotnych jest zaprojektowanych w taki sposób, aby osoby należące do określonych kategorii, takich jak „bezrobotni” lub „osoby o niskich dochodach”, kwalifikowały się do świadczeń od momentu, gdy w danej grupie się znajdą. Podczas recesji więcej osób trafia do tych kategorii i automatycznie dostaje świadczenia. Niższe podatki i wyższe wydatki, które występują w okresie recesji, są właśnie automatycznymi stabilizatorami koniunktury. Natomiast w przypadku ożywienia gospodarczego wzrastają średnie dochody w gospodarce, więc automatycznie rosną wpływy podatkowe. W takiej sytuacji mniej osób spełnia kryteria otrzymania pomocy dla bezrobotnych lub potrzebujących, zatem wydatki rządowe na pomoc dla bezrobotnych i opiekę społeczną automatycznie maleją. Ta kombinacja wyższych podatków i niższych wydatków państwa jest działaniem automatycznych stabilizatorów podczas okresu ożywienia. Sprawdź wiedzę Jaka jest różnica między dyskrecjonalną polityką fiskalną a automatycznymi stabilizatorami koniunktury? Dlaczego automatyczne stabilizatory koniunktury działają „automatycznie”? Co to jest budżet strukturalny? Ćwicz myślenie krytyczne Czy amerykański program Medicaid (pomoc rządu federalnego dla rodzin i osób o niskich dochodach) może być, twoim zdaniem, uznany za automatyczny stabilizator koniunktury? automatyczne stabilizatory koniunktury (ang. automatic stabilizers ) zmiany podatków i wydatków państwa, które nie wymagają podejmowania decyzji przez decydentów politycznych, a skutkują zmniejszeniem tempa spadku popytu globalnego podczas spowolnienia gospodarczego i recesji oraz ograniczeniem dynamiki wzrostu popytu globalnego, gdy gospodarka znajduje się w fazie ożywienia dyskrecjonalna polityka fiskalna (ang. discretionary fiscal policy ) polityka fiskalna wpływająca na popyt globalny, która polega na ustanowieniu przez rząd nowego prawa wyraźnie zmieniającego podatki lub poziom wydatków państwa uznaniowa polityka fiskalna zob. dyskrecjonalna polityka fiskalna budżet strukturalny (ang. standardized employment budget ) saldo budżetu państwa, które wystąpiłoby w danym roku, gdyby gospodarka produkowała na poziomie potencjalnego PKB

Social Sciences


Realne wyzwania wykorzystywania dyskrecjonalnej polityki fiskalnej Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Opisać, w jaki sposób polityka fiskalna i polityka pieniężna są ze sobą powiązane Wskazać trzy przyczyny opóźnień, które często występują przy rozwiązywaniu problemów gospodarczych Zrozumieć prawne i polityczne wyzwania dotyczące mierzenia się z problemami ekonomicznymi Na początku lat 60. XX w. wielu czołowych ekonomistów uważało, że problemy związane z cyklem koniunkturalnym, bezrobociem cyklicznym i inflacją należą już do przeszłości. 31 grudnia 1965 r. na okładce „Time’a”, najważniejszego wówczas magazynu informacyjnego w Stanach Zjednoczonych, znalazło się zdjęcie Johna Maynarda Keynesa , a z opublikowanego w gazecie artykułu wynikało, że teorie keynesowskie wywarły „decydujący wpływ na światowe gospodarki”. W tekście pojawiło się stwierdzenie, że politycy gospodarczy „wykorzystywali teorie keynesowskie nie tylko po to, by uniknąć gwałtownych cykli koniunkturalnych z czasów przedwojennych, ale także po to, by osiągnąć fenomenalny wzrost gospodarczy i niezwykle stabilne ceny”. Ten szczęśliwy konsensus nie trwał jednak długo. Gospodarka USA doświadczyła recesji od grudnia 1969 r. do listopada 1970 r., jeszcze głębszego załamania gospodarczego od listopada 1973 r. do marca 1975 r., a następnie podwójnej recesji od stycznia do czerwca 1980 r. i od lipca 1981 r. do listopada 1982 r. Oczywiście oznaczało to, że zarówno bezrobocie, jak i inflacja wciąż potrafiły bardzo szybko rosnąć. Najwyraźniej problemy polityki makroekonomicznej nie zostały rozwiązane ostatecznie. Kiedy ekonomiści zaczęli się zastanawiać, co poszło nie tak, zidentyfikowali szereg problemów, które sprawiają, że dyskrecjonalna polityka fiskalna jest trudniejsza, niż się wydawało w cechujących się optymizmem latach 60. XX w. Polityka fiskalna i stopy procentowe Ponieważ polityka fiskalna wpływa na wartość pożyczek rządowych zaciąganych na rynkach finansowych (ang. financial capital markets ), oddziałuje nie tylko na popyt globalny, ale może również wywierać wpływ na stopy procentowe. Na początkowa równowaga (E 0 ) na rynku finansowym występuje przy wartości zaciągniętych pożyczek równej 800 mld dol. i stopie procentowej na poziomie 6%. Jednak wzrost deficytu budżetowego przesuwa krzywą popytu na kapitał finansowy z D 0 do D 1 . Nowa równowaga (E 1 ) występuje dla wartości pożyczek równej 900 mld dol. i stopie procentowej na poziomie 7%. Na podstawie wielu badań empirycznych można dojść do uzasadnionego wniosku, że wzrost deficytu budżetowego (lub spadek nadwyżki budżetowej) o 1 punkt procentowy w stosunku do PKB spowoduje wzrost długoterminowej stopy procentowej o 0,5–1,0 punktu procentowego. Polityka fiskalna i stopy procentowe Kiedy państwo pożycza pieniądze na rynku finansowym, krzywa popytu na kapitał finansowy przesuwa się z położenia D 0 do D 1 . Gdy punkt równowagi przemieszcza się z E 0 do E 1 , stopa procentowa rośnie z 6% do 7%. W ten sposób ekspansywna polityka fiskalna ukierunkowana na wzrost popytu globalnego może również prowadzić do wyższej stopy procentowej, co skutkuje zmniejszeniem popytu globalnego. I tutaj pojawia się pewien problem. Ekspansywna polityka fiskalna, obejmująca obniżki podatków lub wzrost wydatków państwa, ma na celu zwiększenie popytu globalnego. Jeśli prowadzi również do wyższych stóp procentowych, wówczas przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe będą mniej chętnie zaciągać pożyczki i wydawać pieniądze (dokładnie tak samo, jak działoby się w przypadku restrykcyjnej polityki pieniężnej), zmniejszając w ten sposób popyt globalny. Nawet jeśli bezpośredni wpływ ekspansywnej polityki fiskalnej na wzrost popytu nie zostanie w pełni stłumiony spadkiem popytu wynikającym z wyższych stóp procentowych, impuls fiskalny może się okazać słabszy, niż początkowo oczekiwano. Nazywamy to wypieraniem (ang. crowding out ). Efekt wypierania polega na tym, że pożyczki zaciągane przez państwo i jego wyższe wydatki skutkują wzrostem stóp procentowych, co zmniejsza poziom inwestycji przedsiębiorstw i konsumpcję gospodarstw domowych. Szerszy wniosek jest taki, że państwo musi koordynować politykę fiskalną i pieniężną. Jeśli ekspansywna polityka fiskalna ma działać dobrze, to jednocześnie bank centralny powinien obniżyć lub utrzymywać na niskim poziomie krótkoterminowe stopy procentowe. I odwrotnie, polityka pieniężna może także zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia scenariusza zdarzeń, w którym restrykcyjna polityka fiskalna doprowadzi do recesji. Długie i zmienne opóźnienia czasowe Państwo może relatywnie szybko i często zmieniać politykę pieniężną, ale zmiany polityki fiskalnej trwają znacznie dłużej. Wyobraź sobie, że gospodarka zaczyna zwalniać. Często potrzeba kilku miesięcy, zanim dane statystyczne wyraźnie zasygnalizują, że rozpoczęło się spowolnienie gospodarcze, i kilka kolejnych, aby potwierdzić, że to naprawdę recesja, a nie tylko jedno- czy dwumiesięczne zakłócenie w średnioterminowym trendzie wzrostowym. Czas potrzebny do stwierdzenia, że nastąpiła recesja, ekonomiści często nazywają opóźnieniem w rozpoznaniu (ang. recognition lag ).Po tym opóźnieniu politycy gospodarczy stają się świadomi problemu i proponują działania w zakresie polityki fiskalnej. Ustawy trafiają do różnych komisji parlamentarnych w celu przeprowadzenia rozmaitych analiz, negocjacji, głosowań, a następnie, jeśli zostaną przyjęte w komisjach i przez parlament, trafiają na biurko prezydenta i czekają na jego podpis. Wiele ustaw z zakresu polityki fiskalnej dotyczących wydatków państwa lub podatków wprowadza zmiany dopiero od następnego roku budżetowego lub stopniowo w czasie. Czas potrzebny na uchwalenie ustawy ekonomiści nazywają opóźnieniem w zastosowaniu (ang. legislative lag ). Wreszcie, gdy ustawa wejdzie w życie, zorganizowanie funduszy i ich transfer do odpowiednich agencji w celu wdrożenia programów również musi potrwać. Czas potrzebny na rozpoczęcie projektów nazywany jest opóźnieniem efektów (ang. implementation lag ). Co więcej, dokładna skala zmian, które rząd powinien wdrożyć, nigdy nie jest do końca jasna. Czy deficyt budżetu powinien się zwiększyć o pół punktu procentowego w stosunku do PKB? A może o punkt procentowy lub nawet bardziej? Na wykresie z modelem AD-AS łatwo jest naszkicować krzywą popytu globalnego przesuwającą się do poziomu potencjalnego PKB. W realnym świecie poziom produkcji potencjalnej znamy jedynie w przybliżeniu, a rzeczywisty wpływ cięcia wydatków lub podwyżki podatków na popyt globalny pozostaje zawsze przedmiotem pewnych kontrowersji. Nieznany jest również stan gospodarki w dowolnym punkcie czasowym. Na przykład w pierwszych dniach urzędowania prezydenta Baracka Obamy nikt nie znał prawdziwej skali deficytu budżetowego gospodarki Stanów Zjednoczonych. W czasie kryzysu finansowego z lat 2008–2009 gwałtowne załamanie systemu bankowego i sektora motoryzacyjnego sprawiło, że trudno było ocenić, jak bardzo skurczyła się amerykańska gospodarka. W związku z tym rozpoczęcie działań w ramach ekspansywnej polityki fiskalnej może nastąpić wiele miesięcy, a nawet ponad rok po początku recesji. I nawet wtedy pozostaje niepewność co do tego, o ile dokładnie należy zwiększyć lub zmniejszyć podatki i wydatki państwa. Kiedy politycy gospodarczy próbują wykorzystać antycykliczną politykę fiskalną do walki z recesją lub inflacją, ryzykują, że reagują na sytuację makroekonomiczną sprzed dwóch lub trzech lat za pomocą narzędzi, które mogą być niekorzystne dla gospodarki w danym momencie. George P. Schultz, profesor ekonomii, były sekretarz skarbu i dyrektor Biura Zarządzania i Budżetu, napisał kiedyś: „O ile ekonomista jest przyzwyczajony do opóźnień czasowych, polityk lubi natychmiastowe rezultaty. Napięcie bierze się stąd, że – jak wielokrotnie widziałem – zwłoka ekonomisty to zmora polityka”. Krótko- i długookresowe konsekwencje polityki fiskalnej Tymczasowa obniżka podatków lub tymczasowe zwiększenie wydatków państwa będą wpływać na sytuację w gospodarce jedynie w krótkim okresie (1–2 lata), a potem nastąpi powrót do sytuacji wyjściowej. Natomiast w przypadku trwałej obniżki podatków lub trwałego zwiększenia wydatków państwa oczekujemy utrzymania tego stanu w dającej się przewidzieć przyszłości. Wpływ tymczasowej i trwałej polityki fiskalnej na popyt globalny może być bardzo różny. Zastanów się, jaka byłaby twoja reakcja na decyzję rządu o tymczasowej obniżce podatków mającej obowiązywać tylko przez rok, a jaka na obniżkę trwałą. Większość ludzi i przedsiębiorstw reaguje silniej na zmianę trwałą niż tymczasową. Fakt ten stwarza nieuniknioną trudność w prowadzeniu antycyklicznej polityki fiskalnej. Właściwym działaniem powinna być ekspansywna polityka fiskalna z wysokim deficytem budżetowym w czasie recesji, a następnie restrykcyjna polityka fiskalna z nadwyżką budżetową w okresie korzystnej koniunktury. Jeśli jednak takie podejście jest jednoznacznie krótkookresowe, będzie miało mniejszy wpływ na gospodarkę niż polityka, która ma charakter trwały. Zmiana struktury gospodarki wymaga czasu Kiedy gospodarka wychodzi z recesji, zwykle nie powraca do stanu identycznego z tym, w jakim znajdowała się w momencie przed załamaniem koniunktury. Wewnętrzna struktura gospodarki ewoluuje bowiem i ulega zmianom. Na przykład znaczna część wzrostu gospodarczego w połowie pierwszej dekady XXI w. wystąpiła w sektorze budowlanym (zwłaszcza budownictwie jednorodzinnym) i finansowym. Kiedy jednak w 2007 r. ceny mieszkań zaczęły spadać, a wynikający z tego kryzys finansowy doprowadził do recesji (co omówiliśmy w ), obydwa sektory przeżyły kryzys. W ostatnich latach w Stanach Zjednoczonych z powodu presji zmian technologicznych i zagranicznej konkurencji także w przetwórstwie przemysłowym liczne miejsca pracy zostały zlikwidowane. Wiele osób, które straciły zatrudnienie podczas globalnego kryzysu finansowego z lat 2008–2009, już nigdy nie wróci na te same stanowiska w tych samych branżach. Gospodarka będzie się rozwijała w nowym kierunku, jak pokazuje poniższa . Polityka fiskalna może zwiększyć ogólny popyt, ale proces strukturalnych zmian gospodarczych – ekspansja nowych gałęzi przemysłu i przemieszczanie się pracowników do tych branż – wymaga czasu. Dlaczego znikają miejsca pracy? Ludzie mogą stracić pracę z różnych powodów, np. ze względu na recesję, ale także wskutek długoterminowych zmian w gospodarce, takich jak nowe technologie. Na przykład poprawa wydajności w produkcji samochodów może zmniejszyć liczbę potrzebnych pracowników i wyeliminować niektóre miejsca pracy w długim okresie. Internet stworzył pewne miejsca pracy, ale doprowadził także do likwidacji innych, od biur podróży po sprzedawców w księgarniach. Wiele z tych stanowisk pracy może już nigdy nie być potrzebnych. Krótkookresowa polityka fiskalna mająca na celu zmniejszenie bezrobocia może tworzyć miejsca pracy, ale nie zdoła wygenerować trwałego zatrudnienia pracowników na stanowiskach pracy, które przestały być potrzebne. W końcu ilu woźniców było niezbędnych w polskiej gospodarce w roku 1920, 1950 i 2000. Ograniczenia polityki fiskalnej Gospodarce, która produkuje poniżej poziomu potencjalnego PKB, polityka fiskalna może pomóc w zwiększeniu popytu globalnego, tak aby produkcja wzrosła do wolumenu bliższego pełnemu zatrudnieniu, obniżając w ten sposób bezrobocie. Jednak polityka fiskalna nie może sprawić, że produkcja przekroczy wielkość potencjalną bez wywołania inflacji. W takiej sytuacji bowiem bezrobocie staje się tak niskie, że brakuje pracowników i płace szybko rosną. Odwiedź poniższą stronę internetową , aby się dowiedzieć, jak polityka fiskalna wpływa na ożywienie gospodarcze. Realia polityczne i dyskrecjonalna polityka fiskalna Ostatni problem dyskrecjonalnej polityki fiskalnej wynika z trudności w wyjaśnieniu politykom, na czym ona w istocie polega. Niektórzy politycy żywią instynktowne przekonanie, że kiedy gospodarka zwalnia i dochody podatkowe maleją, nadszedł czas, aby zacisnąć pasa, zacząć liczyć każdy grosz i ograniczać wydatki. Jednak zgodnie z zasadami polityki antycyklicznej, kiedy gospodarka zwalnia, rząd powinien gospodarkę pobudzić, czyli podnieść wydatki i obniżyć podatki. Rekompensuje to spadek koniunktury w innych sektorach. I odwrotnie, kiedy ma miejsce ożywienie gospodarcze i dochody z podatków rosną, politycy często czują, że nadszedł czas na obniżki podatków i wzrost wydatków (dzielenie owoców wzrostu gospodarczego). Tyle że zasady prowadzenia polityki antycyklicznej są jasne: boom gospodarczy powinien być czasem na utrzymanie wysokich podatków i ograniczenie wydatków. Politycy zwykle wolą realizować ekspansywną niż restrykcyjną politykę fiskalną, co w okresie recesji jest uzasadnione. Jednak ci sami politycy mniej chętnie formułują komunikat, że w czasach dobrej koniunktury podatki powinny wzrosnąć, a wydatki zmaleć. Na przykład w okresie ożywienia gospodarczego późnych lat 90. XX w. i początku XXI w. PKB Stanów Zjednoczonych szybko rósł. Szacunki wielu agencji rządowych, takich jak Biuro Budżetowe Kongresu oraz Biuro Zarządzania i Budżetu, wykazały, że PKB przekraczał poziom potencjalny, a stopy bezrobocia były niezwykle niskie. Jednak żaden polityk głównego nurtu nie mówił głośno, że okres boomu gospodarczego może być odpowiednim momentem na cięcia wydatków lub podwyżki podatków. W lutym 2017 r. prezydent Trump przedstawił plany wzrostu wydatków na obronę narodową o 10% (tj. 54 mld dol.), zwiększenia inwestycji w infrastrukturę o 1 bln dol. oraz obniżenia podatków dochodowych od osób fizycznych i prawnych, a wszystko to przy utrzymaniu dotychczasowych nakładów na ubezpieczenia społeczne i program Medicare. Jedynym sposobem na realizację tego planu był znaczny wzrost deficytu budżetu federalnego w USA. Dyskrecjonalna polityka fiskalna: podsumowanie Ekspansywna polityka fiskalna pozwala wyjść z recesji, a restrykcyjna polityka fiskalna ułatwia obniżenie inflacji. Biorąc pod uwagę niepewność co do wpływu na stopy procentowe cięć podatkowych i wzrostu wydatków z budżetu, opóźnienia czasowe, różnice między tymczasową a trwałą polityką oraz nieprzewidywalne zachowania polityczne, wielu ekonomistów i polityków gospodarczych w połowie lat 90. XX w. uznało, że dyskrecjonalna polityka fiskalna jest nieskutecznym narzędziem stabilizowania koniunktury. Używanie jej w ekstremalnych okolicznościach, takich jak szczególnie głębokie lub długotrwałe załamanie gospodarcze (kryzys finansowy, recesja pandemiczna itp.), może mieć sens. W sytuacjach bardziej standardowych, kiedy skala recesji jest niewielka, lepszym rozwiązaniem jest realizacja polityki fiskalnej za pomocą automatycznych stabilizatorów koniunktury oraz wykorzystanie polityki pieniężnej jako narzędzia do wdrażania krótkookresowych działań antycyklicznych. Podsumowanie Ponieważ polityka fiskalna wpływa na ilość pieniędzy, jakie rząd pożycza na rynkach finansowych, oddziałuje nie tylko na popyt globalny, ale może także wywierać wpływ na stopy procentowe. Jeśli ekspansywna polityka fiskalna powoduje również wzrost stóp procentowych, to przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe mniej chętnie zaciągają pożyczki (kredyty) i wydają pieniądze na konsumpcję, co zmniejsza popyt globalny. Sytuację taką nazywamy wypieraniem. Biorąc pod uwagę niepewność co do zmian stóp procentowych, opóźnienia czasowe (opóźnienie w rozpoznaniu, zastosowaniu i opóźnienie efektów), różnice między krótko- i długookresowymi konsekwencjami polityki fiskalnej oraz nieprzewidywalne zachowania polityczne, wielu ekonomistów i polityków gospodarczych doszło do wniosku, że dyskrecjonalna polityka fiskalna jest nieskutecznym narzędziem stabilizowania koniunktury i lepiej stosować ją tylko w ekstremalnych sytuacjach. Pytania sprawdzające Co by się stało, gdyby ekspansywna polityka fiskalna została wdrożona w czasie recesji, ale z powodu opóźnienia zaczęła faktycznie działać dopiero po powrocie gospodarki do poziomu potencjalnego PKB? W wyniku zbyt dużych wydatków państwa wzrosłyby ceny. Co by się stało, gdyby restrykcyjna polityka fiskalna została wdrożona podczas boomu gospodarczego, ale z powodu opóźnienia zaczęła faktycznie działać dopiero wtedy, gdy gospodarka ponownie wpadła w recesję? Bezrobocie wzrosłoby jeszcze bardziej, w wyniku zbyt niskich wydatków państwa. Czy sądzisz, że typowe opóźnienia charakterystyczne dla polityki fiskalnej będą dłuższe, czy krótsze niż opóźnienia właściwe dla polityki pieniężnej? Uzasadnij swoją odpowiedź. Polityka pieniężna ma prawdopodobnie krótsze opóźnienia czasowe niż polityka fiskalna. Wyobraź sobie, że dane bezsprzecznie pokazują, iż gospodarka znajduje się w recesji lub jest jej bliska. Ekspansywna polityka pieniężna może być realizowana poprzez operacje otwartego rynku, które da się przeprowadzić dość szybko. Równie szybko można obniżyć stopy procentowe lub zwiększyć poziom rezerwy minimalnej. Natomiast polityka fiskalna jest realizowana poprzez akty prawne uchwalane przez parlamenty. Negocjowanie takich przepisów często trwa miesiącami, a nawet po ustaleniu ich ostatecznego kształtu potrzeba wielu miesięcy, aby programy większych wydatków lub niższych podatków zostały w pełni wdrożone i wywarły wpływ na gospodarkę. Sprawdź wiedzę Jakie są praktyczne słabości dyskrecjonalnej polityki fiskalnej? Ćwicz myślenie krytyczne Jaki problem może się pojawić w sytuacji, w której gospodarstwa domowe uznają, że obniżka podatków ma charakter tymczasowy i jej konsekwencje będą działać wyłącznie w krótkim okresie? Wyjaśnij mechanizm powodujący wzrost stóp procentowych w sytuacji, gdy rząd wprowadzi ulgę podatkową równą 300 zł dla każdego obywatela Polski. Bibliografia Leduc, Sylvain, and Daniel Wilson. Federal Reserve Bank of San Francisco: Working Paper Series. “Are State Governments Roadblocks to Federal Stimulus? Evidence from Highway Grants in the 2009 Recovery Act. (Working Paper 2013-16).” Last modified July 2013. http://www.frbsf.org/economic-research/files/wp2013-16.pdf. Lucking, Brian, and Daniel Wilson. “FRBSF Economic Letter-Fiscal Headwinds: Is the Other Shoe About to Drop?” Federal Reserve Bank of San Francisco . Last modified June 3, 2013. http://www.frbsf.org/economic-research/publications/economic-letter/2013/june/fiscal-headwinds-federal-budget-policy/. Recovery.gov. “Track the Money.” http://www.recovery.gov/Pages/default.aspx. Bastagli, Francesca, David Coady, and Sanjeev Gupta. International Monetary Fund. “IMF Staff Discussion Note: Income Inequality and Fiscal Policy.” Last modified June 28, 2012. http://www.imf.org/external/pubs/ft/sdn/2012/sdn1208.pdf. wypieranie (ang. crowding out ) mechanizm, w ramach którego większe wydatki państwa i jego większe zapotrzebowanie na pożyczki powodują wzrost stóp procentowych i w konsekwencji spadek inwestycji prywatnych oraz konsumpcji gospodarstw domowych opóźnienie efektów (ang. implementation lag ) okres potrzebny na przekazanie funduszy na realizację polityki fiskalnej do odpowiednich agencji rządowych w celu wdrożenia programów wydatkowych państwa opóźnienie w zastosowaniu (ang. legislative lag ) okres niezbędny na uchwalenie ustaw dotyczących danych programów fiskalnych opóźnienie w rozpoznaniu (ang. recognition lag ) okres, jaki mija od momentu rozpoczęcia recesji do chwili, kiedy politycy gospodarczy i ekonomiści zdają sobie z tego sprawę

Social Sciences


Polityka zrównoważonego budżetu: za i przeciw Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć argumenty za i przeciw zrównoważonemu budżetowi Wskazać krótko- i długookresowe konsekwencje deficytu budżetowego Przez wiele dziesięcioleci, począwszy od lat 30. XX w., różni ustawodawcy przedstawiali propozycje wymagające od rządu USA corocznego równoważenia budżetu. W 1995 r. zaproponowano poprawkę do konstytucji nakazującą prowadzenie polityki zrównoważonego budżetu. Została ona przyjęta przez Izbę Reprezentantów USA z dużym zapasem głosów, ale przepadła w Senacie, gdzie zabrakło jej tylko jednego głosu. (Aby zrównoważony budżet stał się poprawką do konstytucji, musiałby uzyskać co najmniej 2/3 głosów w Kongresie i zostać przyjęty przez co najmniej 3/4 stanowych legislatur). Większość ekonomistów na propozycję permanentnie zrównoważonego budżetu (ang. balanced budget ) reaguje rozbawieniem. W końcu ekonomiści wiedzą, że w krótkim okresie saldo budżetu wykazuje wahania zarówno w górę, jak i w dół w zależności od stanu koniunktury i kierunku działań automatycznych stabilizatorów. Recesja gospodarcza automatycznie prowadzi do większych deficytów lub mniejszych nadwyżek budżetowych, podczas gdy ekspansja powoduje mniejsze deficyty lub większe nadwyżki budżetowe. Wymóg, aby budżet był co roku zrównoważony, uniemożliwiłby działanie automatycznych stabilizatorów i zwiększał koszty wahań koniunkturalnych. Niektórzy zwolennicy poprawki dotyczącej zrównoważonego budżetu uważają, że skoro gospodarstwa domowe muszą równoważyć własne budżety, to rząd też powinien tak robić. Jednak analogia między zachowaniem rządu a zachowaniem gospodarstw domowych jest błędna. Większość gospodarstw domowych nie bilansuje przecież swoich budżetów co roku. W niektórych latach gospodarstwa domowe pożyczają pieniądze na zakup domów, samochodów, na opłacenie kosztów leczenia albo czesnego. W pozostałych latach spłacają kredyty i odkładają środki na kontach emerytalnych. Po przejściu na emeryturę wydają te oszczędności. Ponadto rządu nie można traktować tak jak gospodarstw domowych z wielu powodów, z których bodaj najważniejszym jest ten, że rząd ma obowiązek troszczyć się o stan gospodarki jako całego systemu. Zgodnie z keynesowską polityką makroekonomiczną (ang. Keynesian macroeconomic policy ), dla dobra całej gospodarki rząd musi działać przeciwnie do stanu koniunktury – wydawać pieniądze w trudnych czasach i oszczędzać, gdy jest dobrze. Nie ma też szczególnego powodu, by oczekiwać, że budżet państwa będzie zrównoważony w średnim okresie kilku lat. Na przykład utrzymując duże deficyty budżetowe, państwo może dokonać kluczowych długoterminowych inwestycji w kapitał ludzki i infrastrukturę , co zwiększy produktywność gospodarki w długim okresie. Decyzje te mogą okazać się dobre lub złe, ale nie zawsze są one irracjonalne. Polityka ciągłego deficytu budżetowego może utrzymywać się przez dziesięciolecia. Jak pokazują doświadczenia USA od końca II wojny światowej do ok. 1980 r., utrzymywanie deficytu budżetowego prawie co roku przez dziesięciolecia jest jak najbardziej możliwe i dopóki procentowe przyrosty zadłużenia są mniejsze niż procentowy wzrost PKB, udział długu publicznego w PKB będzie malał. Powyższa argumentacja absolutnie nie oznacza, że deficyty budżetowe są zawsze polityką rozsądną. W krótkim okresie rząd, który ma bardzo duży deficyt budżetowy, może doprowadzić do takiego wzrostu popytu globalnego, że w gospodarce pojawi się wysoka inflacja. Ponadto państwo może zaciągać pożyczki z niemądrych lub niepraktycznych powodów. W omawiamy, w jaki sposób duże deficyty budżetowe, poprzez zmniejszenie oszczędności krajowych, mogą w niektórych przypadkach ograniczyć wzrost gospodarczy, a nawet przyczynić się do międzynarodowych kryzysów finansowych. Wymóg równowagi budżetowej w każdym roku kalendarzowym jest jednak przesadną i błędną reakcją na obawę, że deficyty budżetowe mogą czasem stać się zbyt duże. Bez Parku Narodowego Yellowstone? Zamknięcie rządu (ang. government shutdown ) w 2013 r. w Stanach Zjednoczonych odsłoniło wiele aspektów związanych z polityką fiskalną na poziomie federalnym. W 2013 r. Republikanie i Demokraci nie mogli dojść do porozumienia co do tego, jaką politykę wydatków państwa należy prowadzić i jak duży powinien być dług publiczny. Ze względu na dotkliwość recesji lat 2008–2009 oraz wysoce ekspansywną politykę fiskalną prowadzoną w kolejnych latach deficyt budżetu federalnego i dług publiczny w Stanach Zjednoczonych były historycznie wysokie. Jednym ze sposobów ograniczenia wydatków federalnych i pożyczek zaciąganych przez rząd była odmowa podniesienia prawnego limitu zadłużenia federalnego lub uzależnienie tego kroku od odrzucenia ustawy o przystępnej cenie opieki zdrowotnej (Affordable Health Care Act). Ten spór doprowadził do dwutygodniowego zamknięcia rządu federalnego i przybliżył osiągnięcie terminu, w którym rząd nie byłby w stanie wykupić swoich obligacji skarbowych. W końcu jednak partie doszły do porozumienia i uniknięto bankructwa. Ten przykład wyraźnie pokazuje, jak ściśle budżet państwa jest powiązany z polityką. Podsumowanie Polityka zrównoważonego budżetu jest popularną ideą głoszoną przez różnych polityków, ale ekonomiczne zalety takiego rozwiązania są wątpliwe. Większość ekonomistów uważa, że polityka fiskalna musi być wystarczająco elastyczna, aby umożliwiła sfinansowanie nieprzewidzianych wydatków, związanych np. z prowadzeniem wojen czy zwalczeniem recesji. Chociaż utrzymujące się duże deficyty budżetowe rzeczywiście mogą stanowić problem, polityka zrównoważonego budżetu też nie jest dobrym rozwiązaniem, gdyż uniemożliwia pojawienie się nawet niewielkich, przejściowych deficytów, które w pewnych przypadkach mogą być konieczne do prowadzenia antycyklicznej polityki gospodarczej. Pytania sprawdzające W jaki sposób wymóg utrzymywania zrównoważonego budżetu wpłynąłby na decyzję rządu o obniżce podatków podczas recesji? Rząd musiałby uzupełnić brakujące wpływy podatkowe, podnosząc podatki w innych obszarach lub tnąc wydatki. W jaki sposób wymóg utrzymywania zrównoważonego budżetu zmieniłby działanie automatycznych stabilizatorów koniunktury? Programy, w których kwota wydatków nie jest ustalona sztywno, ale określana przez warunki makroekonomiczne, np. przyznawanie bonów żywnościowych w USA, straciłyby wiele na elastyczności, gdyby wzrost wydatków państwa musiał zostać zrównoważony odpowiednimi podwyżkami podatków lub cięciami wydatków w innych obszarach. Sprawdź wiedzę Jakie są argumenty za i przeciw polityce zrównoważonego budżetu? Ćwicz myślenie krytyczne Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, jakoby „w najlepszym interesie każdej gospodarki było bezwzględne utrzymywanie zrównoważonego budżetu w każdym roku obrachunkowym”? Uzasadnij swoją odpowiedź. Jakich działań oczekiwano by od amerykańskiego parlamentu i prezydenta podczas globalnego kryzysu finansowego z lat 2008–2009, gdyby poprawka do konstytucji wymagająca prowadzenia polityki zrównoważonego budżetu została ratyfikowana? Jaki miałoby to wpływ na stopę bezrobocia?

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Prezydent Stanów Zjednoczonych Lyndon B. Johnson Prezydent Lyndon Johnson odegrał kluczową rolę w finansowaniu szkolnictwa wyższego. (Źródło: modyfikacja obrazu LBJ Museum & Library). Finansowanie szkolnictwa wyższego 8 listopada 1965 r. prezydent USA Lyndon B. Johnson podpisał Ustawę o szkolnictwie wyższym (ang. The Higher Education Act ). Jednym pociągnięciem pióra wdrożył programy pomocy finansowej, pożyczek studenckich i wsparcia zatrudnienia studentów, aby pomóc Amerykanom opłacić studia. W swoim wystąpieniu prezydent stwierdził: „Tutaj zostały zasiane ziarna, z których wyrosło moje mocne przekonanie, że dla jednostki edukacja jest drogą do sukcesu i spełnienia; dla narodu jest to droga do społeczeństwa nie tylko wolnego, ale i cywilizowanego, a dla świata jest to droga do pokoju – ponieważ to edukacja przedkłada rozsądek nad siłę”. Dodał, że ta ustawa „odpowiada za finansowanie szkolnictwa wyższego dla milionów Amerykanów. Jest ucieleśnieniem inwestycji Stanów Zjednoczonych w kapitał ludzki”. Od momentu podpisania ustawy przez Johnsona rząd kilkakrotnie ją nowelizował. Celem Ustawy o szkolnictwie wyższym było zbudowanie kapitału ludzkiego dzięki upowszechnieniu edukacji na poziomie uniwersyteckim. Wprowadzono trzy kryteria stosowane przy ocenie tego, na ile student kwalifikuje się do przyznania pomocy: dochód, forma studiów (stacjonarne czy niestacjonarne) i wysokość czesnego. Według „Amerykańskiego badania dotyczącego pomocy dla studentów szkół wyższych” (ang. National Postsecondary Student Aid Study – NPSAS: 12), w roku akademickim 2011/2012 ponad 70% wszystkich studentów studiów stacjonarnych otrzymało jakąś formę federalnej pomocy finansowej, 47% uzyskało granty, a kolejne 55% dostało pożyczki studenckie od rządu federalnego. Budżet na pomoc finansową został zwiększony nie tylko z powodu większej liczby studentów, ale także z powodu wzrostu wysokości czesnego i innych opłat za studia. Administracja Trumpa kwestionowała te podwyżki i całą koncepcję zarządzania przez rząd szkolnictwem wyższym. Zadaniem prezydenta i Kongresu jest zapewnienie równowagi między dyscypliną fiskalną a finansowaniem przez państwo ważnych wydatków, takich jak inwestycje w kapitał ludzki. Wprowadzenie do tematu skutków zadłużenia państwa Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: W jaki sposób zadłużenie państwa wpływa na poziom inwestycji i bilans handlowy Jakie są wzajemne relacje pomiędzy polityką fiskalną, inwestycjami i wzrostem gospodarczym Jaki jest wpływ zadłużenia państwa na wielkość prywatnych oszczędności Jakie są relacje pomiędzy polityką fiskalną i bilansem handlowym Rząd musi finansować wiele obszarów wymagających wsparcia finansowego. Wszelkie wydatki powinny być realizowane z uwzględnieniem dyscypliny fiskalnej i przy starannej analizie ich następstw. Kiedy rząd wydaje więcej, niż uzyskuje dzięki podatkom, pojawia się deficyt budżetowy, który powoduje, że rząd pożycza pieniądze i się zadłuża. Kiedy zadłużenie państwa jest szczególnie wysokie i trwałe, może to znacznie zmniejszyć ilość kapitału finansowego dostępnego dla przedsiębiorstw oraz doprowadzić do nierównowagi handlowej, a nawet kryzysów finansowych. W przedstawiliśmy pojęcia deficytu budżetowego i długu publicznego, a także sposób, w jaki rząd może wykorzystać politykę fiskalną do walki z recesją lub inflacją. Ten rozdział rozpoczyna się od przywołania ważnej tożsamości makroekonomicznej, jaką jest równość oszczędności i inwestycji, którą po raz pierwszy wprowadziliśmy w , aby pokazać, w jaki sposób zadłużenie państwa wpływa na inwestycje przedsiębiorstw w kapitał rzeczowy oraz na bilans handlowy. Przedłużający się okres występowania deficytów budżetowych może prowadzić do niższego wzrostu gospodarczego, po części dlatego, że fundusze, które rząd pożycza na finansowanie deficytu budżetowego, zazwyczaj nie są już dostępne dla inwestorów prywatnych. Co więcej, utrzymujący się wysoki deficyt budżetowy może prowadzić do niekorzystnych zjawisk gospodarczych, takich jak: wysoka inflacja, znaczny napływ kapitału finansowego z zagranicy, gwałtowny spadek kursu walutowego oraz poważne obciążenia systemu bankowego i finansowego danego kraju.

Social Sciences


Wpływ długu publicznego na bilans handlowy i inwestycje Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć implikacje tożsamości (równości) oszczędności i inwestycji dla strony popytowej i podażowej w gospodarce Ocenić, jaką funkcję pełnią nadwyżka budżetowa i nadwyżka w obrotach handlowych w równości pomiędzy inwestycjami i oszczędnościami Kiedy państwo pożycza pieniądze na rynkach finansowych, z makroekonomicznego punktu widzenia istnieją trzy możliwe źródła pozyskiwania przez nie środków: (1) wzrost oszczędności gospodarstw domowych, (2) zmniejszenie wolumenu pożyczek zaciąganych przez przedsiębiorstwa prywatne oraz (3) zwiększenie ilości środków pochodzących z zagranicy, np. od zagranicznych inwestorów finansowych. Zaczniemy od wyjaśnienia, dlaczego przynajmniej jedna z tych trzech opcji musi wystąpić, a następnie zbadamy, w jaki sposób stopy procentowe i kursy walutowe dostosowują się do nowej sytuacji. Tożsamość (równość) oszczędności i inwestycji Tożsamość oszczędności i inwestycji, którą po raz pierwszy wprowadziliśmy w , stanowi podstawę do zrozumienia zależności między źródłami popytu i podaży na rynkach kapitału finansowego. Źródłem tożsamości jest konstatacja, która zawsze musi być prawdziwa: ilość kapitału finansowego oferowanego na rynku musi być równa ilości, na którą zgłaszane jest zapotrzebowanie. W gospodarce zamkniętej występują dwa główne źródła kapitału finansowego: prywatne oszczędności pochodzące z danego kraju oraz oszczędności publiczne. Oszczędności całkowite = Oszczędności prywatne (S) + Oszczędności publiczne (T − G) W gospodarce otwartej istnieje jeszcze trzecie źródło oszczędności: napływ kapitału finansowego z zagranicy. Napływ oszczędności z zagranicy jest z definicji równy deficytowi handlowemu, jak wyjaśniliśmy w . Napływ zagranicznego kapitału inwestycyjnego możemy zapisać jako import (Z) minus eksport (X). Istnieją dwa główne źródła popytu na kapitał finansowy: inwestycje sektora prywatnego (I) oraz potrzeby pożyczkowe państwa. Pożyczki państwa w danym roku są równe deficytowi budżetowemu, który możemy zapisać jako różnicę między wydatkami państwa (G) a podatkami netto (T). Przedstawia to równanie (1): Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy Oszczędności prywatne + Napływ oszczędności z zagranicy = Inwestycje prywatne + Deficyt budżetu państwa S + (Z − X) = I + (G − T) Państwo często wydaje więcej, niż uzyskuje z podatków, a zatem oszczędności publiczne (T - G) są ujemne. W konsekwencji państwo musi zaciągać pożyczki w kwocie (G - T), zamiast zwiększać oszczędności. W przypadku deficytu budżetowego państwo jest stroną zgłaszającą zapotrzebowanie na kapitał finansowy, a nie podmiotem dostarczającym kapitał na rynek. W kategoriach algebraicznych możemy zapisać tożsamość oszczędności i inwestycji w postaci równania (2): Inwestycje prywatne = Oszczędności prywatne + Oszczędności publiczne + Deficyt handlowy I = S + (T − G) + (Z − X) Zmianie dowolnego składnika tożsamości oszczędności i inwestycji musi towarzyszyć przynajmniej jedna zmiana innego elementu tego równania, ponieważ równość podaży i popytu wynika z samej definicji równowagi rynkowej. Jeżeli zmienia się saldo budżetu państwa, to zmianie muszą ulec prywatne oszczędności lub prywatne inwestycje, lub bilans handlowy (bądź jakaś kombinacja tych trzech elementów). pokazuje możliwe skutki zmiany salda budżetu państwa. Wpływ zmian salda budżetu na inwestycje, oszczędności i bilans handlowy Panel (a) pokazuje potencjalne skutki wzrostu deficytu budżetowego (lub spadku nadwyżki budżetowej). Panel (b) przedstawia potencjalne skutki spadku deficytu budżetowego (lub wzrostu nadwyżki budżetowej). Znaczenie nadwyżki budżetowej i nadwyżki handlowej Tożsamość oszczędności i inwestycji musi zachodzić zawsze, ponieważ na rynku kapitału finansowego, podobnie jak na każdym innym, wcześniej czy później ustala się stan równowagi, w którym wielkość zapotrzebowania i oferowany wolumen kapitału finansowego są sobie równe. Jednak wzór będzie wyglądać nieco inaczej, jeśli budżet państwa osiągnie deficyt zamiast nadwyżki lub jeśli bilans handlowy wykaże nadwyżkę zamiast deficytu. Na przykład w latach 1999–2000 budżet Stanów Zjednoczonych wykazywał nadwyżkę, chociaż gospodarka nadal doświadczała deficytów handlowych. Kiedy państwo osiąga nadwyżkę budżetową, jest dostarczycielem oszczędności, a nie pożyczkobiorcą, czyli na rynku kapitału finansowego znajduje się po stronie podaży, a nie popytu. W takiej sytuacji tożsamość oszczędności i inwestycji można zapisać jako równanie (3): Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy Oszczędności prywatne + Deficyt handlowy + Nadwyżka budżetowa = Inwestycje prywatne S + (Z − X) + (T − G) = I Zauważ, że powyższe wyrażenie jest z matematycznego punktu widzenia takie samo jak równanie (2), z tym że strony oszczędnościowa i inwestycyjna tożsamości są po prostu odwrócone. W latach 60. XX w. rząd USA często wykazywał deficyty budżetowe, ale gospodarka zwykle notowała nadwyżki handlowe. Ponieważ nadwyżka handlowa oznacza, że gospodarka doświadcza odpływu netto kapitału finansowego, tożsamość oszczędności i inwestycji przybiera następującą postać: Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy Oszczędności prywatne = Inwestycje prywatne + Odpływ oszczędności zagranicznych + Deficyt budżetowy S = I + (X − Z) + (G − T) Deficyt handlowy stanowi część podaży kapitału finansowego. Natomiast nadwyżka handlowa reprezentuje odpływ kapitału finansowego, który opuszcza dany kraj i jest inwestowany w innych częściach świata. Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy Oszczędności prywatne = Inwestycje prywatne + Deficyt budżetowy + Nadwyżka handlowa S = I + (G − T) + (X − Z) Istota tych równań polega na tym, że tożsamość oszczędności i inwestycji jest zawsze spełniona. Podczas zapisywania tych zależności, jeszcze przed rozpoczęciem obliczeń, ważne jest, aby zrozumieć od strony ekonomicznej, co znajduje się po stronie podaży i popytu na rynku kapitału finansowego. Wtedy znacznie trudniej jest popełnić błąd przy zapisie równania. Jak widać na , zgodnie z danymi Amerykańskiego Biura Zarządzania i Budżetu (ang. Office of Management and Budget ), USA konsekwentnie utrzymywały deficyty budżetowe od 1970 r., z wyjątkiem okresu 1998–2001. Niepokojący jest bardzo szybki wzrost deficytu budżetowego po 2008 r., co częściowo odzwierciedla spadające dochody podatkowe oraz zwiększone wydatki państwa z powodu globalnego kryzysu finansowego. (Przypomnijmy, że T to podatki netto, a więc wpływy po odjęciu transferów. Kiedy rząd musi przekazać fundusze z powrotem do gospodarstw domowych jako dochody transferowe przeznaczone np. na finansowanie programu „Rodzina 500 Plus”, deficyt budżetowy rośnie). Utrzymujące się deficyty mają wpływ na przyszłą kondycję amerykańskiej gospodarki. Saldo budżetu federalnego Stanów Zjednoczonych, 1952–2020 (mld dol.) Stany Zjednoczone od ponad 30 lat, z wyjątkiem okresu 1998–2001, wykazują deficyt budżetowy. Wydatki na zbrojenia, wydatki na zabezpieczenie społeczne oraz spadek dochodów podatkowych w połączeniu ze zwiększonym wsparciem dla gospodarstw domowych podczas globalnego kryzysu finansowego i pandemii to główne czynniki wpływające na silny wzrost deficytu po 2008 r. (Źródło: Tabela 1.1, „Summary of Receipts, Outlays, and Surpluses or Deficits”, https://www.whitehouse.gov/omb/budget/Historicals). Rosnący deficyt budżetowy może skutkować spadkiem inwestycji krajowych, wzrostem prywatnych oszczędności lub wzrostem deficytu handlowego. W dalszej części rozdziału bardziej szczegółowo omawiamy każdy z tych scenariuszy. Podsumowanie Z tożsamości (równania) oszczędności i inwestycji wynika, że jeśli zmienia się deficyt budżetu państwa, to zmienić się muszą również prywatne oszczędności lub prywatne inwestycje w kapitał rzeczowy, lub bilans handlowy (albo też jakaś kombinacja tych trzech elementów). Pytania sprawdzające W pewnym kraju oszczędności prywatne wynoszą 600, nadwyżka budżetowa jest równa 200, a nadwyżka handlowa wynosi 100. Jaki jest poziom prywatnych inwestycji w tej gospodarce? Aby odpowiedzieć na to pytanie, wykorzystujemy tożsamość oszczędności i inwestycji. W naszym przypadku rząd ma nadwyżkę budżetową, więc nadwyżka budżetowa pojawia się po stronie podaży kapitału finansowego. Mamy zatem: Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy S + (T − G) = I + (X − Z) 600 + 200 = I + 100 I = 700 W pewnej gospodarce nadwyżka budżetowa wynosi 1000, prywatne oszczędności są równe 4000, a inwestycje wynoszą 5000. Zapisz tożsamość oszczędności i inwestycji dla tej gospodarki. Ile wynosi saldo bilansu handlowego? Jeśli nadwyżka budżetowa zmieni się w deficyt budżetowy równy 1000, przy stałym poziomie prywatnych oszczędności i inwestycji, jakie będzie nowe saldo bilansu handlowego? Ponieważ rząd osiąga nadwyżkę budżetową, państwo dostarcza kapitału i wynik budżetu państwa znajduje się w równaniu po stronie podażowej. Poniższe równanie przedstawia tożsamość oszczędności i inwestycji dla tej gospodarki: Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy S + (T − G) = I + (X − Z) Podstawiając podane wartości do równania przedstawionego w części (a), mamy (X - Z) = 0. Ponieważ rząd wykazuje deficyt budżetowy, państwo zgłasza zapotrzebowanie na kapitał i wynik budżetu państwa znajduje się w równaniu po stronie popytowej. Nie wiadomo z góry, czy gospodarka notuje deficyt handlowy, czy nadwyżkę handlową. Ale kiedy podstawiając wartości do wzoru, widzimy, że wielkość popytu na kapitał finansowy zaczyna przekraczać wielkość podaży, wiemy, że musi istnieć dodatkowy zasób kapitału finansowego dostarczonego przez inwestorów zagranicznych, aby obie strony równania były równe. Oznacza to deficyt handlowy w wysokości 2000. Ten przykład pokazuje, że dużemu deficytowi budżetowemu towarzyszy duży deficyt handlowy. Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy S + (Z − X) = I + (G − T) 4000 + 2000 = 5000 + 1000 Sprawdź wiedzę Wykorzystując tożsamość oszczędności i inwestycji, wymień trzy możliwe reakcje gospodarki na wzrost deficytu budżetowego. Jak wzrost deficytu budżetowego wpływa na inwestycje sektora prywatnego w kapitał rzeczowy? Uzasadnij swoją odpowiedź. Ćwicz myślenie krytyczne Załóżmy, że nie występuje dyskrecjonalny (uznaniowy) wzrost wydatków rządowych. Wyjaśnij, w jaki sposób poprawiająca się koniunktura gospodarcza wpływa na wynik budżetu państwa, a co za tym idzie – na inwestycje i bilans handlowy. Wyjaśnij, w jaki sposób mniejsze inwestycje krajowe, które występują z powodu deficytu budżetowego, wpłyną na przyszły wzrost gospodarczy. W najnowszej historii Stanów Zjednoczonych kilka razy doszło do zamknięcia rządu. Wyjaśnij, w jaki sposób takie wydarzenie wpływa na zmienne występujące w równaniu przedstawiającym tożsamość inwestycji i oszczędności. Czy zamknięcie rządu może wpłynąć na deficyt budżetu państwa?

Social Sciences


Polityka fiskalna a bilans handlowy Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć pojęcie deficytów bliźniaczych w odniesieniu do deficytu budżetowego i deficytu handlowego Wyjaśnić związek pomiędzy deficytem budżetowym a kursami walutowymi Zrozumieć relację deficytu budżetowego i inflacji Wskazać możliwe przyczyny recesji Wynik budżetu państwa może wpływać na saldo bilansu handlowego. Jak wynika z , deficytowi handlowemu towarzyszy napływ netto zagranicznych inwestycji finansowych, zaś w przypadku nadwyżki handlowej występuje odpływ netto inwestycji finansowych. Jeden z kanałów, za pomocą którego deficyt budżetowy przekłada się na deficyt handlowy, przedstawia się następująco. Gdy państwo osiąga (zwiększa) deficyt budżetowy za pomocą jakiejś kombinacji niższych podatków i wyższych wydatków, popyt globalny w gospodarce rośnie. Zwiększa się także dochód, a część tego dodatkowego dochodu jest przeznaczona na zakup towarów importowanych, w efekcie czego rośnie import. Wyższy poziom importu przy niezmienionym eksporcie powoduje większy deficyt handlowy. Oznacza to, że zasoby waluty krajowej (złotych) wśród obcokrajowców rosną, ponieważ Polacy kupują więcej importowanych towarów. Cudzoziemcy wykorzystują te złote do inwestowania w Polsce, co prowadzi do napływu inwestycji zagranicznych. Tym samym jednym z możliwych źródeł finansowania deficytu budżetowego w Polsce jest zakup przez cudzoziemców skarbowych papierów wartościowych emitowanych przez polski rząd, dlatego też deficyt handlowy często towarzyszy deficytowi budżetowemu. Deficyty bliźniacze W połowie lat 80. XX w. ekonomiści oraz publicyści ekonomiczni często mówili o deficytach bliźniaczych, ponieważ zarówno deficyt budżetowy, jak i deficyt handlowy w USA znacznie wzrosły. Pokazuje to . Deficyt budżetu federalnego wzrósł z 2,6% PKB w 1981 r. do 5,1% PKB w roku 1985, co oznacza wzrost o 2,5 punktu procentowego (p.p.). W tym samym okresie deficyt handlowy zwiększył się z 0,5% PKB w 1981 r. do 2,9% PKB w roku 1985, co oznacza wzrost o 2,4 p.p. W połowie lat 80. XX w. napływ zagranicznego kapitału inwestycyjnego dorównywał znacznemu wzrostowi zadłużenia rządu, więc deficyt budżetu państwa i deficyt handlowy zmieniały się razem w tym samym kierunku. Deficyty budżetowe i deficyty handlowe w USA w latach 1960–2020 W pierwszej połowie lat 80. XX w. w Stanach Zjednoczonych nastąpił jednoczesny wzrost deficytów budżetowego i handlowego. Jednak od tego czasu przestały one zachowywać się w bliźniaczy sposób. Na początku lat 90. deficyt handlowy zmniejszył się przy jednoczesnym wzroście deficytu budżetowego. Następnie – pod koniec lat 90. – deficyt handlowy zwiększył się, podczas gdy budżetowy przekształcił się w nadwyżkę. W latach 2001–2005 oba deficyty wzrosły. Jednak w 2009 r. deficyt handlowy zmniejszył się, a deficyt budżetowy gwałtownie wzrósł. Oczywiście nikt nie powinien oczekiwać, że oba deficyty (budżetowy i handlowy) będą zawsze zmieniały się w tym samym kierunku, ponieważ inne składniki występujące w równaniu przedstawiającym tożsamość oszczędności i inwestycji (inwestycje i oszczędności prywatne) również często się zmieniają. Na przykład w USA pod koniec lat 90. XX w. wynik budżetu państwa przekształcił się z deficytu w nadwyżkę, ale deficyt handlowy pozostał relatywnie wysoki i wciąż rósł. W tym czasie napływ zagranicznych inwestycji finansowych wspierał gwałtowny wzrost inwestycji w kapitał rzeczowy realizowany przez amerykańskie przedsiębiorstwa. W latach 2001–2005 oba deficyty ponownie wykazały jednoczesny wzrost, ale w 2009 r. jedynie deficyt budżetowy gwałtownie wzrósł, zaś deficyt handlowy się zmniejszył. Deficyty budżetowy i handlowy są ze sobą powiązane, ale bardziej przypominają kuzynów niż bliźniaków. Deficyt budżetowy a kursy walutowe Kursy walutowe mogą również pomóc w wyjaśnieniu, dlaczego deficyty budżetowe są powiązane z deficytami handlowymi. przedstawia analizę z wykorzystaniem kursu walutowego dolara względem euro. W początkowej równowadze (E 0 ), gdzie na rynku walutowym popyt na dolary amerykańskie (D 0 ) przecina się z podażą dolarów (S 0 ), kurs wymiany wynosi 0,9 euro za dolara, a liczba dolarów w obrocie na rynku walutowym utrzymuje się na poziomie 100 mld dziennie (co w przybliżeniu odpowiadało obrotom dolara względem euro na rynkach walutowych w roku 2005). W takiej sytuacji deficyt budżetowy w USA wzrasta, a zagraniczne inwestycje finansowe stanowią ważne źródło jego finansowania. Międzynarodowi inwestorzy finansowi jako grupa będą zgłaszać zapotrzebowanie na więcej dolarów amerykańskich na rynkach walutowych w celu zakupu amerykańskich obligacji skarbowych i będą oferować do sprzedaży mniej posiadanych już dolarów. Popyt na dolary na rynku walutowym przesuwa się z D 0 do D 1 , a ich podaż spada z S 0 do S 1 . W nowej równowadze (E 1 ) kurs walutowy ulega aprecjacji do 1,05 euro za dolara, a liczba dolarów będących w obrocie na rynku walutowym – w tej konkretnej sytuacji opisanej na wykresie – nie zmienia się. Deficyt budżetowy a kursy walutowe Wyobraź sobie, że rząd USA zwiększa swoje zadłużenie, a środki pochodzą od europejskich inwestorów finansowych. Aby kupić amerykańskie obligacje skarbowe, europejscy inwestorzy muszą zgłosić zapotrzebowanie na więcej dolarów amerykańskich na rynkach walutowych, powodując przesunięcie krzywej popytu na dolary w prawo, z położenia D 0 do D 1 . Europejscy inwestorzy finansowi jako grupa będą również mniej skłonni dostarczać dolary amerykańskie na rynki walutowe, co spowoduje przesunięcie krzywej podaży dolarów z S 0 do S 1 . Kurs równowagi umacnia się z 0,9 euro za dolara w początkowym punkcie równowagi E 0 do 1,05 euro za dolara w nowym punkcie równowagi E 1 . Oczywiście silniejszy kurs walutowy utrudnia eksporterom sprzedaż swoich towarów za granicę, jednocześnie powodując, że import staje się tańszy. W rezultacie powstaje deficyt handlowy lub zmniejsza się nadwyżka handlowa. Zatem deficyt budżetowy może łatwo doprowadzić do napływu zagranicznego kapitału finansowego, umocnienia się kursu walutowego i pojawienia się deficytu handlowego. Można również wyobrazić sobie sytuację, w której stopy procentowe napędzają aprecjację kursu walutowego. Jak wyjaśniliśmy wcześniej na , deficyt budżetowy zwiększa popyt na krajowy kapitał finansowy, podnosząc krajowe stopy procentowe. Wyższe stopy procentowe przyciągają zagraniczny kapitał finansowy i powodują aprecjację kursu walutowego w odpowiedzi na wzrost popytu na dolary ze strony inwestorów zagranicznych i spadek podaży dolarów. Ze względu na wyższe stopy procentowe w Stanach Zjednoczonych Amerykanie uważają amerykańskie obligacje za bardziej atrakcyjne niż obligacje zagraniczne. Ponieważ Amerykanie kupują mniej obligacji zagranicznych, dostarczają na rynek walutowy mniej dolarów. Aprecjacja dolara amerykańskiego prowadzi do wzrostu deficytu handlowego (lub zmniejszenia nadwyżki handlowej). Powiązania między napływem kapitału zagranicznego, stopami procentowymi i kursami walutowymi to po prostu alternatywny sposób pokazania, że większy deficyt budżetowy może skutkować większym deficytem handlowym (nie należy jednak oczekiwać, że oba deficyty będą zmieniały się dokładnie o tę samą wielkość). Od deficytu budżetowego do międzynarodowego kryzysu gospodarczego Mechanizm, za pomocą którego odpływ międzynarodowego kapitału finansowego może powodować głęboką recesję, jest przedstawiony krok po kroku w . Kiedy międzynarodowi inwestorzy finansowi decydują się na wycofanie kapitału z kraju takiego jak Turcja, zwiększają podaż liry tureckiej i zmniejszają popyt na lirę, co nieuchronnie prowadzi do deprecjacji tej waluty. Gdy przedsiębiorstwa i rząd w Turcji pożyczają pieniądze na międzynarodowych rynkach finansowych, zwykle robią to etapami. Najpierw tureckie banki pożyczają środki w powszechnie akceptowanej na rynkach światowych walucie, np. dolarach amerykańskich lub euro, następnie wymieniają dolary lub euro na liry, a potem pożyczają pieniądze tureckim pożyczkobiorcom w lirach. Jeśli kurs liry ulegnie deprecjacji, tureckie banki nie będą w stanie spłacić międzynarodowych pożyczek, które są denominowane w dolarach amerykańskich lub euro. Malejący napływ zagranicznego kapitału inwestycyjnego i upadłość banków mogą gwałtownie obniżyć popyt globalny, co powoduje głęboką recesję. W ostatnich latach wiele krajów na całym świecie doświadczyło tego rodzaju kryzysów: Turcja w 2002 r., Meksyk w 1995 r., Tajlandia i kraje Azji Wschodniej w latach 1997–1998, Rosja w 1998 r. i Argentyna w roku 2002. W części z tych krajów wysokie deficyty budżetowe były dodatkowym źródłem kryzysu finansowego. Umiarkowany wzrost deficytu budżetowego, który prowadzi do umiarkowanego wzrostu deficytu handlowego i umiarkowanej aprecjacji kursu walutowego, niekoniecznie jest powodem do niepokoju. Ale powyżej pewnej wartości krytycznej, którą jednak trudno jest z wyprzedzeniem określić, duże deficyty budżetowe mogą być niebezpieczne dla międzynarodowych inwestorów. Jednym z powodów do niepokoju jest to, że pokaźne deficyty budżetowe mogą spowodować tak silny wzrost popytu globalnego, że w gospodarce pojawi się wysoka inflacja. Przykładem jest Turcja, w której bardzo wysokie ujemne salda budżetu spowodowały szybki wzrost stopy inflacji do dwucyfrowego poziomu. Ponadto ogromne deficyty budżetowe w pewnym momencie zaczynają budzić obawę, że rząd nie będzie w stanie spłacić zaciągniętych zobowiązań. W ciągu ostatnich 175 lat rząd Turcji sześciokrotnie nie był w stanie regulować swoich długów. Brazylia nie dokonała spłaty pożyczek siedem razy, Wenezuela – dziewięć razy, a Argentyna pięć razy. Ryzyko wysokiej inflacji lub niespłacania zagranicznych długów będzie niepokoić międzynarodowych inwestorów, ponieważ oba te czynniki oznaczają, że stopa zwrotu z inwestycji w danym kraju może okazać się niższa, niż oczekiwano. Jeśli międzynarodowi inwestorzy zaczną szybko wycofywać z danego kraju kapitał, może pojawić się scenariusz zawierający malejące gwałtownie inwestycje, deprecjację kursu walutowego, powszechne bankructwa banków i głęboką recesję. Poniższa przedstawia inne skutki bardzo wysokich deficytów budżetowych. Jakie są zagrożenia związane z trwale wysokimi deficytami budżetowymi w Stanach Zjednoczonych? Co może pójść nie tak, jeśli państwo notuje wysokie deficyty budżetowe w długim okresie? Według raportu Brookings Institution kluczowym ryzykiem związanym z dużym deficytem budżetowym jest zbyt wysoki wzrost długu publicznego w porównaniu ze wzrostem PKB. Wraz ze wzrostem zadłużenia państwa krajowa stopa oszczędności będzie spadać, pozostawiając mniej dostępnego kapitału finansowego na inwestycje prywatne. Wpływ trwale wysokich deficytów budżetowych na gospodarkę jest następujący: Wraz ze starzeniem się społeczeństwa będzie rosło zapotrzebowanie na usługi finansowane przez państwo, co może powodować wzrost deficytu budżetowego. Pożyczki zaciągane przez rząd i spłata odsetek od długu publicznego ograniczą zasoby dla krajowych inwestycji w kapitał ludzki i kapitał rzeczowy, co jest niezbędne dla utrzymania wysokiego tempa wzrostu gospodarczego w długim okresie. Stopy procentowe mogą zacząć rosnąć, co zwiększy również koszty finansowania długu publicznego, wywierając presję na rząd, aby zredukował deficyt budżetowy poprzez cięcia wydatków lub podwyżki podatków. Kroki te, bolesne politycznie, będą miały negatywny wpływ na popyt globalny w gospodarce. Rosnąca relacja długu do PKB powoduje niepewność na rynkach finansowych (również tych o charakterze globalnym), co może skłonić kraj do zastosowania polityki proinflacyjnej w celu zmniejszenia realnej wartości niespłaconego długu. Zmniejszy to jednak realne bogactwo i podważy zaufanie do zdolności kraju zarządzania swoimi wydatkami. W końcu, jeśli rząd zaciągnął pożyczkę oprocentowaną według stałej stopy (np. 5%) i pozwolił inflacji przekroczyć poziom 5%, to będzie w stanie spłacić swój dług przy ujemnej realnej stopie procentowej. Tradycyjne rozumowanie sugeruje, że istnieje ujemna zależność między utrzymującymi się deficytami budżetowymi, prowadzącymi do wysokiego poziomu długu publicznego, a długookresowym wzrostem gospodarczym. Mniej jasne jest to, jak ważna jest ta zależność, jak istotny jest to problem w porównaniu z innymi wyzwaniami makroekonomicznymi oraz jaki jest kierunek związku przyczynowo-skutkowego (czy to dług i deficyt prowadzą do zmniejszenia tempa wzrostu gospodarczego w długim okresie, czy odwrotnie – malejące tempo wzrostu gospodarczego prowadzi do pojawienia się deficytów i rosnącego zadłużenia publicznego; a może zarówno wzrost zadłużenia, jak i malejąca dynamika wzrostu gospodarczego są konsekwencją działania czynników trzecich). Należy jednak pamiętać, że związek między zadłużeniem a wzrostem gospodarczym jest ujemny i że w niektórych krajach może on być silniejszy niż w innych. Relacja ta jest jednak złożona, zaś próba kompleksowej odpowiedzi na pytanie o to, jakie są wszystkie uwarunkowania relacji pomiędzy wzrostem a długiem publicznym, wykracza poza zakres tematyczny niniejszego podręcznika. Wykorzystanie polityki fiskalnej do rozwiązania problemu nierównowagi handlowej Jeśli kraj doświadcza napływu zagranicznego kapitału inwestycyjnego przy jednoczesnym deficycie handlowym, ale jest to konsekwencja przede wszystkim tego, że zagraniczni inwestorzy dokonują długookresowych bezpośrednich inwestycji w krajowe przedsiębiorstwa, nie ma poważnych powodów do niepokoju. W końcu wiele państw o niskich dochodach na całym świecie z zadowoleniem przyjęłoby bezpośrednie inwestycje korporacji międzynarodowych, dzięki którym wzmocnieniu ulegną więzy z globalnymi sieciami produkcji i dystrybucji towarów i usług. W takim przypadku napływ zagranicznego kapitału inwestycyjnego i deficyt handlowy są odzwierciedleniem możliwości uzyskania wysokiej stopy zwrotu z inwestycji sektora prywatnego w gospodarce. Rządy powinny jednak wystrzegać się wysokich deficytów budżetowych i handlowych utrzymujących się w długim okresie. Niebezpieczeństwo pojawia się szczególnie wtedy, gdy napływ zagranicznego kapitału inwestycyjnego nie jest związany z długookresowymi kapitałowymi inwestycjami przedsiębiorstw, lecz obejmuje krótkookresowe inwestycje portfelowe, przede wszystkim w obligacje skarbu państwa. Kiedy napływ zagranicznych inwestycji finansowych osiągnie wysoki poziom, inwestorzy będą mieć się na baczności, obawiając się, że kurs walutowy danego kraju może spaść lub że rząd może nie być w stanie spłacić na czas swoich zobowiązań. Tak jak kilka spadających kamieni może wywołać gigantyczną lawinę, tak stosunkowo niewielka ilość niekorzystnych wiadomości o gospodarce może w takich warunkach spowodować ogromny odpływ krótkoterminowego kapitału finansowego. Zmniejszenie krajowego deficytu budżetowego nie zawsze będzie skuteczną metodą ograniczenia deficytu handlowego, ponieważ inne składniki wchodzące w skład równania przedstawiającego tożsamość oszczędności i inwestycji, np. prywatne oszczędności lub inwestycje, mogą też ulec zmianie. Jeśli główną przyczyną deficytu handlowego jest deficyt budżetowy, rządy powinny podjąć działania w celu zmniejszenia deficytów budżetowych, aby nie narazić swojej gospodarki na gwałtowny odpływ międzynarodowego kapitału finansowego, który mógłby doprowadzić do głębokiej recesji. Podsumowanie Rząd nie musi równoważyć budżetu co roku. Utrzymujący się przez długi czas wysoki deficyt budżetowy może jednak spowodować kilka negatywnych skutków makroekonomicznych. A będą to: przesunięcie w prawo krzywej popytu globalnego, co wywoła inflację; wypieranie prywatnych inwestycji spowalniające wzrost gospodarczy; uzależnienie się od napływu międzynarodowych inwestycji portfelowych, które tak łatwo i szybko, jak wpływają do danego kraju, mogą też z niego odpłynąć, wywołując kryzys gospodarczy o bardzo poważnych konsekwencjach. Pytania sprawdzające Pod koniec lat 90. XX w. Stany Zjednoczone przeszły od deficytu budżetowego do nadwyżki budżetowej przy jednoczesnym znacznym wzroście deficytu handlowego. Wykorzystując tożsamość oszczędności i inwestycji, określ, jak taka sytuacja wpłynęła na zmianę wartości inwestycji i/lub oszczędności. W tym przypadku tożsamość oszczędności i inwestycji wygląda następująco: Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy (T − G) + (Z − X) + S = I Zarówno wzrost nadwyżki budżetu państwa, jak i wzrost deficytu handlowego zwiększyły podaż kapitału finansowego. Jeśli inwestycje w kapitał rzeczowy pozostały niezmienione, prywatne oszczędności musiały spaść; natomiast jeśli oszczędności pozostały niezmienione, inwestycje musiały wzrosnąć. W rzeczywistości pojawiły się oba efekty: pod koniec lat 90. XX w. w gospodarce Stanów Zjednoczonych oszczędności spadły, a inwestycje wzrosły. Sprawdź wiedzę W jakich warunkach większy deficyt budżetowy doprowadzi do deficytu handlowego? Ćwicz myślenie krytyczne Wyjaśnij, w jaki sposób przejście od deficytu budżetowego do nadwyżki budżetowej może wpłynąć na kurs walutowy. Opisz, jak plan zmniejszenia deficytu budżetowego może wpłynąć na studenta, młodego pracownika i rodzinę o średnich dochodach. Problemy Pokaż na wykresie, w jaki sposób deficyt budżetowy powoduje deficyt handlowy. (Wskazówka: Zacznij od analizy tego, co stanie się z kursem walutowym, gdy cudzoziemcy będą finansować większy dług publiczny). Pokaż na wykresie, w jaki sposób utrzymujący się deficyt budżetowy spowalnia tempo wzrostu gospodarczego. Załóżmy, że nowy rząd niepodległej już Tanzanii zatrudnił cię w 1964 r. Parlament Tanzanii, wolnej od rządów brytyjskich, zdecydował, że rocznie będzie wydawać 10 mln szylingów na szkoły, drogi i ochronę zdrowia. Szacujesz, że podatki netto wynoszą 8 mln szylingów rocznie. Rząd sfinansuje deficyt budżetowy, sprzedając 10-letnie obligacje skarbowe oprocentowane według stopy 12% rocznie. Parlament musi co roku dodawać odsetki od wyemitowanych obligacji do wydatków budżetowych. Załóżmy, że parlament nakłada dodatkowe podatki, aby sfinansować wzrost wydatków z tytułu odsetek, więc różnica między wydatkami państwa a dochodami podatkowymi wynosi zawsze 2 mln. Przyjmując, że budżet na szkoły, drogi i ochronę zdrowia nie ulegnie zmianie, oblicz wartość skumulowanego długu za 10 lat. Bibliografia The White House. “This is why it's time to make college more affordable.” Last modified August 20, 2013. http://www.whitehouse.gov/share/college-affordability. Rubin, Robert E., Peter R. Orszag, and Allen Sinai. “Sustained Budget Deficits: Longer-Run U.S. Economic Performance and the Risk of Financial and Fiscal Disarray.” Last modified January 4, 2004. http://www.brookings.edu/~/media/research/files/papers/2004/1/05budgetdeficit%20orszag/20040105.pdf.

Social Sciences


Jak dług publiczny wpływa na oszczędności prywatne Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wykorzystać równoważność ricardiańską (teorię Ricardo) do oceny, w jaki sposób zadłużenie państwa wpływa na prywatne oszczędności Zilustrować równoważność ricardiańską na wykresie Zmiana salda budżetu państwa może wpłynąć na prywatne oszczędności. Wyobraź sobie, że ludzie obserwują stan finansów publicznych i odpowiednio dostosowują do niego swoje oszczędności. Na przykład ilekroć rząd ma deficyt budżetowy, ludzie mogą rozumować w ten sposób: „Cóż, wyższy deficyt budżetowy oznacza, że w przyszłości będę po prostu płacić większe podatki, aby spłacić zadłużenie państwa, więc zacznę oszczędzać już teraz”. Jeśli rząd osiąga nadwyżkę budżetową, ludzie mogą pomyśleć: „Przy nadwyżce budżetowej (lub niskim deficycie budżetowym) stopy procentowe spadają, więc oszczędzanie jest mniej atrakcyjne. Co więcej, kraj dysponujący nadwyżką budżetową będzie mógł w przyszłości pozwolić sobie na obniżkę podatków. Nie będę teraz zawracać sobie głowy oszczędzaniem”. Teoria, że racjonalnie działające gospodarstwa domowe mogą dostosowywać swoje oszczędności do sytuacji sektora publicznego (salda budżetu państwa), jest znana jako równoważność ricardiańska ( ekwiwalencja ) (ang. Ricardian equivalence ). Idea ta ma naukowe korzenie w pracach słynnego ekonomisty Davida Ricardo (1772–1823). Jeśli równoważność ricardiańska jest całkowicie prawdziwa, to w równaniu przedstawiającym tożsamość oszczędności i inwestycji każda zmiana salda budżetu państwa będzie całkowicie zrekompensowana odpowiednią zmianą oszczędności prywatnych. W rezultacie zmiany zadłużenia państwa nie będą miały żadnego wpływu ani na inwestycje w kapitał rzeczowy, ani na bilans handlowy. W rzeczywistości sektor prywatny tylko czasami i jedynie częściowo dostosowuje swoje oszczędności do salda budżetu państwa. pokazuje saldo budżetu USA oraz stopę prywatnych oszczędności (obejmującą zarówno gospodarstwa domowe, jak i przedsiębiorstwa) po roku 1980. Związek między tymi wielkościami nie jest wcale oczywisty. Na przykład w połowie lat 80. XX w. deficyt budżetu państwa był dość duży, ale nie nastąpił odpowiadający mu wzrost prywatnych oszczędności. Kiedy jednak pod koniec lat 90. XX w. pojawiła się nadwyżka budżetowa, nastąpił równoczesny spadek prywatnych oszczędności. Gdy deficyty budżetowe w latach 2008–2009 stały się bardzo duże, można było dostrzec pewne oznaki wzrostu oszczędności. Badania empiryczne obejmujące gospodarkę Stanów Zjednoczonych sugerują, że wzrostowi zadłużenia państwa o 1 dolara towarzyszy wzrost prywatnych oszczędności o ok. 30 centów. Podobne wnioski wynikają z analizy przeprowadzonej przez Bank Światowy pod koniec lat 90. XX w. na danych obejmujących budżety państwa i prywatne oszczędności w wielu krajach na całym świecie. Deficyt budżetu państwa i prywatne oszczędności w Stanach Zjednoczonych Ekwiwalencja ricardiańska sugeruje, że dodatkowe oszczędności prywatne równoważą każdy wzrost zadłużenia państwa, a spadek oszczędności prywatnych kompensuje spadek zadłużenia państwa. Okazuje się, że teoria ta tylko czasami jest prawdziwa. (Źródło: Bureau of Economic Analysis and Federal Reserve Economic Data). Oszczędności prywatne do pewnego stopnia rosną, gdy państwo boryka się z wysokimi deficytami budżetowymi, a zmniejszają się, gdy deficyt maleje lub pojawia się nadwyżka budżetowa. Jednak prywatne oszczędności nie kompensują w pełni negatywnych skutków zadłużenia państwa. Ponadto efekty kompensacji mogą znacznie się różnić w zależności od kraju i okresu analizy. Jeśli wzrost deficytu budżetowego jest finansowany przez międzynarodowych inwestorów finansowych, wówczas deficytowi budżetowemu może towarzyszyć deficyt handlowy. W niektórych krajach takie deficyty bliźniacze (ang. twin deficits ) doprowadziły do sytuacji, że międzynarodowi inwestorzy finansowi najpierw przekazywali pieniądze do innego kraju, powodując aprecjację jego waluty, a następnie wycofywali swoje fundusze, przyczyniając się do spadku jej wartości i kryzysu finansowego. Podsumowanie Zgodnie z równoważnością (ekwiwalencją) ricardiańską zmiany prywatnych oszczędności równoważą zmiany zadłużenia państwa. A zatem większe oszczędności prywatne skompensują wyższe deficyty budżetowe, a nadwyżkom budżetowym będą towarzyszyć mniejsze oszczędności prywatne. Jeśli teoria ta jest prawdziwa, to zmiany w poziomie zadłużenia państwa nie powinny mieć wpływu na prywatne inwestycje w kapitał rzeczowy ani na bilans handlowy. Dowody empiryczne sugerują jednak, że ta teoretyczna koncepcja prawdziwa jest tylko częściowo. Pytania sprawdzające Wyobraźmy sobie gospodarkę, w której obowiązuje równoważność ricardiańska. W gospodarce tej deficyt budżetowy wynosi 50, deficyt handlowy jest równy 20, prywatne oszczędności wynoszą 130, a inwestycje 100. Jeśli deficyt budżetowy zwiększy się do 70, jak wpłynie to na inne składniki występujące w równaniu przedstawiającym tożsamość oszczędności i inwestycji? Równoważność ricardiańska oznacza, że prywatne oszczędności zmieniają się dokładnie w taki sposób, aby skompensować wszelkie zmiany salda budżetu państwa. Jeśli zatem deficyt budżetowy rośnie o 20, oszczędności prywatne również rosną o 20, a deficyt handlowy się nie zmienia. Równanie przedstawiające tożsamość oszczędności i inwestycji w sytuacji początkowej (przed wzrostem deficytu budżetowego) jest zapisane poniżej. Zauważ, że jeśli jakakolwiek zmiana składnika (G - T) jest równoważona zmianą S, to pozostałe składniki tego równania nie ulegają zmianie. Jeśli zatem (G - T) wzrośnie o 20, to S również musi wzrosnąć o 20. Podaż kapitału finansowego = Popyt na kapitał finansowy S + (Z − X) = I + (G − T) 130 + 20 = 100 + 50 Sprawdź wiedzę Czym jest równoważność ricardiańska? Co wspólnego mają równoważność ricardiańska i koncepcja racjonalności podmiotów ekonomicznych? Ćwicz myślenie krytyczne Wyjaśnij, czy zgadzasz się z założeniem równoważności ricardiańskiej, zgodnie z którym racjonalni ludzie rozumują tak: „Cóż, wyższy deficyt budżetowy (nadwyżka budżetowa) oznacza, że w przyszłości będę po prostu płacił więcej (mniej) podatków na pokrycie zadłużenia państwa, więc już teraz zacznę oszczędzać (wydawać) pieniądze”. Uzasadnij swoją odpowiedź. Problemy Zilustruj koncepcję ekwiwalencji ricardiańskiej za pomocą wykresu przedstawiającego popyt na kapitał finansowy i jego podaż. równoważność ricardiańska (ang. Ricardian equivalence ) teoria, zgodnie z którą racjonalne gospodarstwa domowe dostosowują swoje oszczędności do zmian poziomu zadłużenia państwa ekwiwalencja ricardiańska zob. równoważność ricardiańska deficyty bliźniacze (ang. twin deficits ) jednoczesne występowanie deficytu handlowego i deficytu budżetowego

Social Sciences