System rynkowy jako efektywny mechanizm informacyjny Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wykorzystać popyt i podaż do analizy poziomu cen i produkcji zapewniających równowagę na rynku Objaśnić, jaki jest wpływ wprowadzenia kontroli cen na stan równowagi rynkowej Ceny to podstawowy parametr określający sytuację na rynkach dóbr i usług, pracy oraz na rynku finansowym. Są one nośnikiem istotnych informacji, kluczowych z punktu widzenia podmiotów chcących zawrzeć transakcje na konkretnym rynku. W gospodarce rynkowej żadna agencja rządowa ani żaden system sztucznej inteligencji nie śledzą reakcji podmiotów ekonomicznych na zmiany cen. Każdy konsument reaguje zgodnie z własnymi preferencjami i ustalonym budżetem, a każdy producent dąży do maksymalizacji zysku. Poniższa objaśnia sposób funkcjonowania modeli popytu i podaży (ang. demand and supply model ). Dlaczego krzywe popytu i podaży są tak istotne? Model popytu i podaży jest drugą co do ważności koncepcją prezentowaną w ramach tego kursu mikroekonomii. (Najważniejszy jest model prezentujący sposób podejmowania decyzji w warunkach ograniczonych zasobów, który został przedstawiony w pierwszym rozdziale podręcznika.) Próby nauczenia się tego, na czym polega dzielenie dwóch liczb, metodą zapamiętywania ilorazu każdej możliwej kombinacji liczb byłyby chyba niezbyt mądre. Podobnie niemądre byłoby zapamiętywanie każdego konkretnego przykładu rynku z popytem i podażą, opisanego w tym podręczniku, czy w czasie całego kursu mikroekonomii. Znacznie rozsądniej jest potraktować ten model jako uniwersalne narzędzie do analizy czynników determinujących ceny i wielkość produkcji na KAŻDYM rynku. Twoim celem powinno być zrozumienie logiki podstawowego modelu, aby można było go używać do analizy dowolnego rynku. przedstawia typowe krzywe popytu i podaży. Na osi poziomej zaznaczone są różne miary określające ilość oferowaną na rynku: wielkość produkcji dóbr lub usług, ilość pracy i wartość środków finansowych. Oś pionowa pokazuje z kolei różne sposoby definiowania ceny rynkowej: cenę (dla dóbr i usług), płacę (na rynku pracy) i zwrot z kapitału (stopę procentową na rynku finansowym). Model popytu i podaży objaśnia, dlaczego na rynku mamy do czynienia z takimi, a nie innymi poziomami cen, płac i stóp procentowych. Aby przeprowadzić podobną analizę, zastanów się, jakie będzie zapotrzebowanie i jaka ilość oferowana na rynku przy każdym poziomie ceny rynkowej – to znaczy pomyśl o kształcie krzywych popytu i podaży – oraz o tym, jak wzajemna interakcja tych parametrów doprowadzi do równowagi rynkowej. Możemy również wykorzystać popyt i podaż, aby wyjaśnić, w jaki sposób konkretne czynniki o charakterze ekonomicznym (czyli szoki lub wstrząsy rynkowe) wpłyną na zmiany cen, płac i stóp procentowych. Dla każdego szoku istnieją tylko cztery możliwe scenariusze: przesunięcie krzywej popytu w prawo, przesunięcie krzywej popytu w lewo, przesunięcie krzywej podaży w prawo i przesunięcie krzywej podaży w lewo. Kluczem do oceny wpływu konkretnego zdarzenia na cenę i ilość równoważące rynek jest ustalenie, z którym ze wspomnianych scenariuszy mieliśmy do czynienia. Aby zrobić to poprawnie, trzeba wrócić do listy czynników przesuwających krzywe popytu i podaży. Jeśli w tym samym czasie pojawi się więcej niż jeden szok, ostateczny wpływ będzie zależał od skali przesunięcia każdej z krzywych. W przypadku współistniejących zmian ekonomiści izolują każdą z nich i analizują przy założeniu ceteris paribus . Krzywe popytu i podaży Rysunek przedstawia podstawowe krzywe popytu i podaży. Na osi poziomej odłożone są różne miary ilości oferowanej na różnych rynkach: wielkość produkcji dóbr lub usług, ilość pracy lub wartość środków finansowych. Na osi pionowej zaznaczono różne ujęcia cen rynkowych: cenę (na rynku dóbr i usług), płacę (na rynku pracy) lub stopę zwrotu (np. stopę procentową na rynku finansowym). Możemy użyć krzywych popytu i podaży, aby wyjaśnić, w jaki sposób konkretne zdarzenia w gospodarce (szoki rynkowe) wpłyną na poziomy cen, płac i stóp zwrotu. Wzrost ceny niektórych produktów sygnalizuje konsumentom ich niedobór na rynku (nadwyżkę popytu), dlatego mogą chcieć zaoszczędzić na ich zakupie. Na przykład jeśli myślisz o podróży samolotem do Włoch lub Francji, ale bilet na wybrany przez ciebie dzień okazuje się zbyt drogi, możesz rozważyć inne terminy. Cena może być wysoka, ponieważ planowałeś podróż w piątek w czasie szkolnych wakacji (choć sam nie masz jeszcze dzieci) lub w bezpośrednim sąsiedztwie świąt, czyli w okresie, w którym zapotrzebowanie na to specyficzne dobro jest szczególnie wysokie. Być może wzrósł koszt nakładów niezbędnych do produkcji tego dobra, bo zdrożało paliwo do silników odrzutowych, albo linia lotnicza tymczasowo podniosła cenę, aby zobaczyć, ile osób jest gotowych ją zapłacić. Być może wszystkie te czynniki występują jednocześnie. Nie musisz analizować rynku i rozkładać zmiany ceny na czynniki pierwsze. Wystarczy spojrzeć na cenę biletu i zdecydować, czy i kiedy ostatecznie chcesz lecieć. W ten sam sposób zmiany cen dostarczają użytecznych informacji producentom. Wyobraź sobie sytuację rolnika, który uprawia owies i dowiaduje się, że cena owsa wzrosła. Wyższa cena może być spowodowana wzrostem popytu, uzasadnionym nowymi badaniami naukowymi potwierdzającymi bez żadnych wątpliwości, że jedzenie owsa jest szczególnie zdrowe (nie tylko dla koni!). Być może cena zbóż zastępczych, takich jak kukurydza, wzrosła, a ludzie zareagowali, kupując więcej owsa. Producent owsa nie musi znać takich szczegółów, choć oczywiście powinien się nimi interesować, jeśli profesjonalnie zajmuje się tą konkretną działalnością. Musi być natomiast świadomy, że cena owsa wzrosła i że w rezultacie opłaca się zwiększyć jego produkcję. Sposoby reakcji każdego z konsumentów i producentów na zmiany cen nakładają się i zazębiają na rynkach dóbr konsumpcyjnych i czynników produkcji (pracy i kapitału). Zmiana na każdym z pojedynczych rynków może być następnie w pewnym stopniu odzwierciedlona przez przesunięcia krzywych popytu i podaży na innych rynkach. To, że ostatecznie efektem każdego z możliwych szoków będzie ustalenie równowagi na wszystkich rynkach w gospodarce, zaś kluczową rolę w tym procesie odgrywają ceny, pomaga wyjaśnić, dlaczego kontrola cen (ang. price control ) może być tak nieproduktywna. Proces ten nie unieważnia przecież czynników (szoków), które wpłynęły na zmianę ceny lub cen na konkretnym rynku (rynkach). Jest reakcją na objawy, a nie próbą zlikwidowania przyczyn. Jeśli państwo w arbitralny sposób ograniczy możliwość podnoszenia cen na rynku wynajmu mieszkań (zamiast pomyśleć o tym, jak zwiększyć dostępny zasób lokali), zachowa się jak osoba, która ból zęba próbuje zwalczyć połknięciem tabletki przeciwbólowej, zamiast pójść do dentysty. Ostatecznie i tak trzeba będzie zmierzyć się z przyczyną problemu, a nie łagodzić objawy jego występowania. Ceny pełnią funkcję analogiczną do starożytnych posłańców, którzy przynosili władcom złe wieści. Pokusa, aby zabić takiego posłańca, jest bardzo duża, ale jest to działanie kontrproduktywne, bo przecież to nie wina posłańca, że armia władcy poniosła w bitwie klęskę. Co więcej, zabicie posłańca miałoby niepożądany efekt uboczny: inni posłańcy odmawialiby przekazywania wiadomości temu władcy, co pozbawiałoby go dostępu do ważnych informacji. Dążenie do kontroli cen to próba „zabicia posłańca” lub przynajmniej zagłuszenia niepożądanego komunikatu o tym, że popyt i podaż w istotny sposób się zmieniają. Kontrola cen nie wpływa na podstawowe siły popytu i podaży, a to może mieć poważne reperkusje. Podczas chińskiego „Wielkiego skoku” pod koniec lat 50. XX w. rząd sztucznie utrzymywał ceny żywności na niskim poziomie, w wyniku czego 30–40 mln ludzi zmarło z głodu, ponieważ niskie ceny doprowadziły do obniżenia produkcji rolnej. Przypomnijmy, „Wielki skok” to była polityczna kampania zainicjowana przez przywódcę partii komunistycznej Mao Zedonga. Jej celem było przekształcenie kraju z rolniczego w przemysłowy poprzez wprowadzenie kolektywizacji i szybkiej industrializacji. Kontrola cen powoduje unieruchomienie informatora cenowego, jakim jest rynek, uniemożliwiając podmiotom w gospodarce dostęp do kluczowej informacji. Bez niej wszystkim, zarówno kupującym, jak i sprzedającym, trudno będzie reagować w elastyczny i właściwy sposób na zmiany zachodzące w całej gospodarce. Pokolenie wyżu demograficznego wchodzi w jesień życia Wzajemne interakcje podaży i popytu pomogą nam wyjaśnić, co dzieje się na rynkach pracy, i podpowiadają, że zapotrzebowanie na pracę pielęgniarek będzie rosło wraz ze wzrostem potrzeb zdrowotnych pokolenia wyżu demograficznego, tak jak zostało to zaprezentowane na . Wpływ tych nasilających się potrzeb spowoduje również, że mediana płac pielęgniarek będzie wyższa niż 67 490 dol., czyli poziom wynagrodzeń osób wykonujących ten zawód w 2015 r. Nowy punkt równowagi rynkowej (E 1 ) będzie wskazywał na wzrost zarówno płacy (do wysokości Pe 1 ), jak i liczby pracujących pielęgniarek (z Qe 0 do Qe 1 ). Wpływ rosnącego popytu na pracę pielęgniarek w latach 2014–2024 na równowagę rynkową W 2014 r. mediana pensji pielęgniarek w Stanach Zjednoczonych wynosiła 67 490 dol. Wraz ze wzrostem zapotrzebowania na ich usługi krzywa popytu przesuwa się w prawo (z D 0 do D 1 ), a liczba pielęgniarek zatrudnionych w stanie równowagi na rynku rośnie z Qe 0 do Qe 1 . Płaca równoważąca rynek rośnie z Pe 0 do Pe 1 . Załóżmy, że wraz ze wzrostem zapotrzebowania na pracę pielęgniarek jednocześnie kurczy się jej podaż, ze względu na rosnącą liczbę pielęgniarek przechodzących na emeryturę i wzrost czesnego na studiach na kierunku pielęgniarstwo. Przesunięcie krzywej podaży w lewo na pokazuje wpływ malejącej podaży usług pielęgniarek na rynek. Przesunięcia obu krzywych skutkują wyższymi płacami, ale ogólny wpływ na liczbę zatrudnionych pielęgniarek jest niejednoznaczny, ponieważ zależy od skali względnych przesunięć krzywych podaży i popytu. Wpływ malejącej podaży pracy pielęgniarek w latach 2014–2024 na równowagę rynkową Wzrost popytu na usługi pielęgniarek pokazany na prowadzi zarówno do wyższych wynagrodzeń, jak i większej liczby osób zatrudnionych w tym zawodzie. Wraz z odchodzeniem pielęgniarek na emeryturę podaż ich pracy spada ( ), powodując przesunięcie krzywej podaży w lewo i ponowny wzrost ich płac (do poziomu Pe 2 ). Efekt netto – jeśli chodzi o liczbę pielęgniarek zatrudnionych w stanie nowej równowagi – jest niepewny. W tym przykładzie liczba pielęgniarek pracujących w równowadze jest mniejsza niż Qe 1 , ale większa niż początkowe Qe 0 . Chociaż nie wiemy, czy liczba zatrudnionych pielęgniarek się zwiększy, czy zmniejszy do 2024 r., mamy pewność, że te, które będą pracować, otrzymają wyższe wynagrodzenie. Key Concepts and Summary System cen rynkowych zapewnia wysoce efektywny mechanizm dystrybuowania informacji o względnych niedoborach dóbr i usług, siły roboczej i środków finansowych. Uczestnicy rynku nie muszą wiedzieć, dlaczego ceny się zmieniły, a jedynie, że zmiany te wymagają od nich ponownego rozważenia wcześniejszych decyzji dotyczących zakupu lub sprzedaży. Mechanizmy kontroli cen, takie jak ceny minimalne i maksymalne, ukrywają informacje o realnej skali niedoborów na rynkach, a tym samym powodują niewłaściwą alokację zasobów. Self-Check Questions Zidentyfikuj najbardziej trafne stwierdzenie. Cena minimalna będzie miała największy wpływ na rynek, jeśli zostanie ustalona: znacznie powyżej ceny równowagi nieco powyżej ceny równowagi nieco poniżej ceny równowagi znacznie poniżej ceny równowagi Aby zilustrować swoją odpowiedź, naszkicuj wszystkie cztery warianty, wykorzystując krzywe popytu i podaży. Cena minimalna ustalona powyżej poziomu równowagi będzie miała wpływ na rynek, ponieważ podmioty ekonomiczne nie mogą zawierać legalnych transakcji z wykorzystaniem cen niższych niż minimalne. Jeśli cena rynkowa jest niższa od minimalnej, pojawi się znaczna nadwyżka podaży, taka jak na wykresie poniżej. Jeśli cena minimalna w dalszym ciągu jest wyższa niż cena równowagi, nadwyżka podaży będzie się utrzymywać, chociaż jej rozmiary będą mniejsze. Ilustruje to poniższy wykres. Cena minimalna ustalona poniżej poziomu równowagi nie będzie miała żadnego wpływu na rynek niezależnie od tego, czy będzie to niewielka, czy znaczna różnica. Cena rynkowa mieści się w limicie wyznaczonym przez regulacje państwa, w związku z tym transakcje będą zawierane po cenie rynkowej. Poniższe wykresy ilustrują te sytuacje. Największy wpływ na rynek będzie miała cena maksymalna ustalona: znacznie poniżej ceny równowagi nieco poniżej ceny równowagi znacznie powyżej ceny równowagi nieco powyżej ceny równowagi Aby zilustrować swoją odpowiedź, naszkicuj wszystkie cztery warianty, wykorzystując krzywe popytu i podaży. Cena maksymalna ustalona poniżej poziomu równowagi będzie miała wpływ na rynek, ponieważ podmioty ekonomiczne nie mogą zawierać legalnych transakcji z wykorzystaniem cen wyższych niż maksymalne. Jeśli cena rynkowa jest wyższa od maksymalnej, wówczas pojawi się nadwyżka popytu taka jak na wykresach poniżej. Rozmiary nadwyżki popytu zależą od tego, czy cena maksymalna jest dużo niższa niż równowaga rynkowa (znaczna nadwyżka popytu), czy tylko nieznacznie niższa (mała nadwyżka popytu). Poniższy wykres ilustruje te sytuacje. Cena maksymalna ustalona powyżej poziomu równowagi nie będzie miała żadnego wpływu na rynek, niezależnie od tego, czy będzie to niewielka, czy znaczna różnica. Cena rynkowa mieści się w limicie wyznaczonym przez regulacje państwa, w związku z tym transakcje będą zawierane po cenie rynkowej. Poniższe wykresy ilustrują te sytuacje. Wybierz poprawne stwierdzenie. Cena minimalna spowoduje przesunięcie: popytu podaży popytu i podaży żadne z powyższych Naszkicuj swoją odpowiedź na wykresie. Odpowiedź prawidłowa to „żadne z powyższych". Przesunięcie popytu lub podaży oznacza, że przy każdej cenie popyt lub podaż są większe lub mniejsze dla każdego poziomu ceny. Cena minimalna nie powoduje takiego efektu. Jeśli jednak cena minimalna jest ustalona powyżej poziomu równowagi, wówczas ilość oferowana na rynku będzie większa niż zapotrzebowanie, co doprowadzi do nadwyżki podaży. Wybierz poprawne stwierdzenie. Cena maksymalna spowoduje przesunięcie: popytu podaży i popytu, i podaży żadne z powyższych Odpowiedź prawidłowa to „żadne z powyższych". Przesunięcie popytu lub podaży oznacza, że przy każdej cenie popyt lub podaż są większe lub mniejsze dla każdego poziomu ceny. Cena maksymalna nie powoduje takiego efektu. Jeśli jednak cena maksymalna jest ustalona poniżej poziomu równowagi, wówczas zapotrzebowanie będzie większe niż ilość oferowana na rynku, co doprowadzi do nadwyżki popytu. Review Question Niezależnie od tego, czy rozważamy rynek dóbr i usług, czy rynek pracy, co stanie się z ceną i ilością równoważącą rynek dla każdego z czterech następujących zdarzeń: wzrost popytu, spadek popytu, wzrost podaży i spadek podaży? Critical Thinking Questions Dlaczego czynniki przesuwające popyt na dobra i usługi konsumpcyjne różnią się od czynników wpływających na położenie krzywej popytu na pracę? Dlaczego czynniki, które przesuwają krzywą podaży dóbr i usług, różnią się od tych, które przesuwają krzywą podaży pracy? Kilka lat temu, podczas dyskusji na temat budowy gazociągu do przesyłu gazu ziemnego z Alaski, Senat USA uchwalił ustawę przewidującą istnienie gwarantowanej ceny minimalnej za gaz ziemny przesyłany tym rurociągiem. Uzasadnienie pomysłu było takie, że prywatne przedsiębiorstwa mające gwarantowaną cenę za swój gaz będą bardziej skłonne robić odwierty w poszukiwaniu gazu na Alasce i płacić za budowę gazociągu. Korzystając z modelu popytu i podaży, postaraj się przewidzieć wpływ tej ceny minimalnej na cenę, zapotrzebowanie i ilość gazu oferowaną na rynku. Jakie są prawdopodobne, niezamierzone konsekwencje wprowadzenia ceny minimalnej na gaz ziemny? Zaproponuj politykę inną niż wprowadzenie ceny minimalnej, którą amerykański rząd może zastosować, by zachęcić firmy do prowadzenia poszukiwań złóż gazu ziemnego i budowy rurociągu na Alasce. Problems Wyobraź sobie, że aby zachować tradycyjny styl życia w małych rybackich wioskach, rząd postanawia ustanowić cenę minimalną ryb, która zagwarantuje wszystkim rybakom określone dochody związane z ich połowami. Korzystając z modelu popytu i podaży, spróbuj przewidzieć wpływ tej decyzji na cenę rynkową, zapotrzebowanie i ilość ryb oferowaną przez rybaków. Jakie są prawdopodobne, niezamierzone konsekwencje związane z wprowadzeniem tej ceny minimalnej? Zaproponuj inne niż cena minimalna ryb sposoby wsparcia, które umożliwią rybakom zachowanie dotychczasowego sposobu życia. Co się stanie z ceną i ilością kupowanego i sprzedawanego na rynku kakao, jeśli kraje, w których uprawia się kakaowce, dotknie ciężka susza, a jednocześnie opublikowane zostaną wyniki badań dowodzące korzystnego wpływu kakao na zdrowie ludzi? Swoją odpowiedź zilustruj wykresem wykorzystującym krzywe popytu i podaży.

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Zdjęcie zrobione przez sondę kosmiczną Voyager I Głównym zadaniem sondy kosmicznej Voyager 1 wystrzelonej przez NASA 5 września 1977 r. było dostarczenie szczegółowych zdjęć Jowisza, Saturna i ich księżyców. Powyższa fotografia jest efektem pracy tego urządzenia. W sierpniu 2012 r. Voyager I jako pierwszy obiekt stworzony przez człowieka znalazł się w przestrzeni międzygwiezdnej i do roku 2025 będzie przekazywał na Ziemię dane dokumentujące jego podróż. Stworzenie tak innowacyjnego urządzenia, jakim jest sonda kosmiczna, jest wyzwaniem nie tylko technologicznym, ale także ekonomicznym. (Źródło: modyfikacja pracy NASA/JPL) Korzyści z misji sondy kosmicznej Voyager I Szybki rozwój technologii, który obserwujemy od 50. lat XX w., rozszerzył nam zakres dostępu do danych i umożliwił ich kompleksowe przetwarzanie. Dzięki niemu możemy m.in. komunikować się z mieszkańcami innych kontynentów oraz sprawne poruszać się po zatłoczonym mieście. Zaangażowanie gigantycznych środków prywatnych i publicznych w badania naukowe i rozwój nowych technologii i produktów zrewolucjonizowało nowoczesną gospodarkę. Aby to sobie uświadomić, wystarczy porównać Voyagera – jedno z największych osiągnięć ludzkości – ze smartfonem, który większość z nas na co dzień nosi w kieszeni. Pierwotnym zadaniem sondy Voyager I było przesłanie na Ziemię zdjęć Jowisza, Saturna i ich księżyców. To skomplikowane urządzenie, wystrzelone w kosmos w 1977 r., poleciało jednak dalej niż do odległych planet Układu Słonecznego. Mijało kolejne ciała niebieskie, aż na początku drugiej dekady XXI w. opuściło Układ Słoneczny i znalazło się w przestrzeni międzygwiezdnej. To największe osiągnięcie ówczesnej techniki zostało wyposażone przez Narodową Agencję Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej Stanów Zjednoczonych (NASA) w procesor o maksymalnej dostępnej mocy obliczeniowej 8 tys. operacji na sekundę. Obecnie zwykły smartfon w ciągu sekundy wykonuje 14 mld operacji. Produkowane dziś przez prywatne przedsiębiorstwa telefony, komputery, tablety, telewizory, samobieżne odkurzacze a nawet maszyny umożliwiające prowadzenie dializ i mammografii zapewne nie powstałyby (lub nie powstałyby tak szybko), gdyby 50 lat temu NASA nie uruchomiła programu kosmicznego finansowanego z pieniędzy amerykańskich podatników. Wiele badań naukowych nie ma natychmiastowego przełożenia na wytworzenie gotowych do sprzedaży dóbr i usług, dlatego prowadzenie ich jest możliwe wyłącznie dzięki strumieniowi pieniędzy publicznych. Tak jak w przypadku programu sond kosmicznych Voyager, efektem tych działań są jednak nie tylko bezpośrednie korzyści związane z konkretnym zadaniem (poznawaniem kosmosu), lecz również wzrost dobrobytu całego społeczeństwa a nawet ludzkości. W ten sposób nowa wiedza i wynalazki stają się tym, co ekonomiści nazywają dobrem publicznym. Prowadzi to nas do tematu niniejszego rozdziału: obszarów, w których zaangażowanie wyłącznie podmiotów prywatnych przestaje być wystarczające, zaś wzrost dobrobytu (rozumianego jako pojawienie się dodatkowych korzyści i ograniczanie możliwych kosztów) oznacza konieczność włączenia się państwa w działalność gospodarczą. Wprowadzenie do rozdziału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Czym są zawodności rynku Jakie są ekonomiczne uwarunkowania wyzwań związanych z zanieczyszczeniem środowiska naturalnego i polityką jego ochrony Dlaczego prywatne przedsiębiorstwa nie inwestują dostatecznych środków w rozwój technologii Czym są dobra publiczne W jaki sposób państwo reguluje działalność monopoli i zapewnia niezbędny poziom konkurencji rynkowej W jaki sposób asymetria informacji ogranicza efektywność rynku rozumianego jako mechanizm alokacji zasobów. Od pewnego czasu i w krajach rozwijających się, i w krajach rozwiniętych coraz wyraźniejsza staje się tendencja wzrostu znaczenia rynku jako głównego mechanizmu określania tego, co jest produkowane i sprzedawane, w jakiej ilości i po jakiej cenie. Jej najważniejszym przejawem jest wprowadzana w wielu państwach na szeroką skalę deregulacja, w efekcie której prywatne przedsiębiorstwa powiększają swój margines swobody w procesie podejmowania decyzji. Polityka, która rozstrzyganie dylematów gospodarczych pozostawia rynkowi, jest dość powszechnie akceptowana. Mechanizm rynkowy często jednak zawodzi. Mimo nieustannie rosnącego poziomu rozwoju i wzrostu dobrobytu społecznego nasze rzeki pozostają zanieczyszczone, ulice miast są coraz bardziej zatłoczone, zaś postęp techniczny, który jeszcze 50 lat temu miał zapewnić człowiekowi bazy na Marsie i uwolnienie od większość chorób i ograniczeń, spowolnił. Niemal egzystencjalnym problemem ludzkości staje się kwestia zmian klimatycznych, które mogą zagrozić fizycznym unicestwieniem miliardów ludzi w perspektywie najbliższego stulecia. W konsekwencji rola państwa w gospodarce wcale nie maleje. Wydaje się wręcz, że niektóre problemy ludzkości (poza kwestiami klimatycznymi można do nich zaliczyć również globalne pandemie) dają się rozwiązać wyłącznie dzięki współpracy na szczeblu globalnym. W niniejszym rozdziale przedstawimy różne formy i przejawy zawodności rynku, z powodu których nie zapewnia on należytej realizacji interesów społecznych. Przyjrzymy się również metodom wykorzystywanym zarówno przez państwo, jak i podmioty prywatne, aby zidentyfikowane ułomności korygować.

Social Sciences


Negatywne efekty zewnętrzne związane z problemem zanieczyszczenia środowiska Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić pojęcie i wskazać przykłady pozytywnych i negatywnych efektów zewnętrznych Opisać sytuację, w której pojawia się zawodność rynku Wytłumaczyć, dlaczego zanieczyszczenie środowiska jest negatywnym efektem zewnętrznym Rynki, np. rynek telefonii komórkowej, oferują efektywny sposób łączenia kupujących i sprzedających oraz określania, jakie dobra produkować, jak również dla kogo i w jaki sposób to robić. Fundamentem ekonomicznego sposobu myślenia jest zasada, że dobrowolne wymiany (transakcje rynkowe) przynoszą korzyści zarówno kupującym, jak i sprzedającym, dlatego w ogóle dochodzą one do skutku. Co się jednak dzieje, gdy zakupy dokonywane na rynku wpływają na podmioty trzecie, które nie są ani kupującymi, ani sprzedającymi? Jako przykład rozważmy sytuację organizatora koncertów, który w odległości pół kilometra od twojego miejsca zamieszkania chce zbudować scenę na świeżym powietrzu mającą służyć występom wykonawców muzyki disco polo. Będziesz słyszeć ich popisy, siedząc w swoim przydomowym ogródku (lub na balkonie), a może nawet w jadalni. W tym przypadku zarówno organizator koncertu, jak i nabywcy biletów mogą być całkiem zadowoleni z ich dobrowolnej wymiany, zaś twoje zdanie nie ma wpływu na to, czy ich transakcja zostanie zawarta i jakie będą jej warunki. Wpływ konkretnej wymiany rynkowej na stronę trzecią, która w niej nie uczestniczy, a więc znajduje się „na zewnątrz”, nazywa się efektem zewnętrznym (ang. externality ). Ponieważ efekty zewnętrzne oddziałują na podmioty niezaangażowane w transakcję rynkową, są one czasami nazywane efektami ubocznymi (ang. spillovers ). Efekty zewnętrzne mogą być negatywne (ujemne) lub pozytywne (dodatnie). Jeśli nienawidzisz muzyki disco polo, konieczność słuchania jej w każdy weekend jest negatywnym efektem zewnętrznym (ang. negative externality ). Jeśli zaś uwielbiasz ten gatunek, wówczas możliwość bezpłatnego słuchania tego typu utworów w domu będzie pozytywnym efektem zewnętrznym (ang. positive externality ). Zanieczyszczenie środowiska jako negatywny efekt zewnętrzny Zanieczyszczenie środowiska to negatywny efekt zewnętrzny. Ekonomiści przedstawiają koszty społeczne (ang. social costs ) produkcji, posługując się wykresem z krzywymi popytu i podaży. Koszty społeczne obejmują zarówno prywatne koszty produkcji, które ponosi firma, jak i koszty zanieczyszczeń, które przenoszone są na społeczeństwo. przedstawia popyt i podaż lodówek. Krzywa popytu (D) pokazuje wielkość zapotrzebowania na lodówki przy każdym poziomie ceny rynkowej. Krzywa podaży (S pryw ) wskazuje z kolei liczbę lodówek oferowaną do sprzedaży przez wszystkie przedsiębiorstwa w tej gałęzi przemysłu przy każdej cenie, zakładając, że przedsiębiorstwa biorą pod uwagę tylko swoje koszty prywatne i mogą całkowicie bezkosztowo emitować zanieczyszczenia. Równowaga rynkowa (E 0 ), czyli punkt zrównania podaży z popytem, występuje przy cenie 650 zł za lodówkę i wolumenie produkcji równym 45 tys. lodówek. Informacje te są zawarte w pierwszych trzech kolumnach . Koszty społeczne a rachunek ekonomiczny: przesunięcie krzywej podaży Jeśli przedsiębiorstwa wezmą pod uwagę tylko prywatne koszty produkcji, krzywą podaży rynkowej będzie S pryw , a równowaga ukształtuje się w punkcie E 0 . Po uwzględnieniu dodatkowych kosztów zewnętrznych (kosztu emisji zanieczyszczeń), w wysokości 100 zł za każdą wyprodukowaną lodówkę, krzywą podaży rynkowej będzie S społ , a nowym punktem równowagi – E 1 . Zmiana podaży po uwzględnieniu kosztu zanieczyszczeń (kwoty w zł) Cena Wielkość zapotrzebowania Liczba lodówek oferowana przed uwzględnieniem kosztów zanieczyszczeń Liczba lodówek oferowana po uwzględnieniu kosztów zanieczyszczeń 600 50 000 40 000 30 000 650 45 000 45 000 35 000 700 40 000 50 000 40 000 750 35 000 55 000 45 000 800 30 000 60 000 50 000 850 25 000 65 000 55 000 900 20 000 70 000 60 000 Producenci lodówek powodują zanieczyszczenie środowiska, co jest produktem ubocznym zastosowanej technologii, w ramach której zużywane są metale, tworzywa sztuczne, chemikalia i energia. Załóżmy, że koszt zanieczyszczeń powstałych przy produkcji jednej lodówki równy jest 100 zł. Koszty te są wynikiem niekorzystnego wpływu zanieczyszczeń na zdrowie ludzi, wartość nieruchomości, siedliska dzikiej przyrody, możliwości rekreacji lub z powodu innych negatywnych skutków, jakie ze sobą niosą. Na rynku, na którym nie ma ograniczeń dotyczących emisji zanieczyszczeń, przedsiębiorstwa mogą pozbywać się niektórych odpadów całkowicie za darmo. A teraz wyobraź sobie, że firmy produkujące lodówki muszą uwzględniać koszty zewnętrzne (ang. external costs ) zanieczyszczenia. Oznacza to, że firmy muszą brać pod uwagę nie tylko koszty pracy i materiałów, ale także koszty społeczne związane z wynikającymi z procesu produkcyjnego lodówek szkodami na zdrowiu i życiu ludzi oraz degradacją środowiska naturalnego. Jeśli przedsiębiorstwo musi zapłacić 100 zł za dodatkowe koszty zewnętrzne (ang. additional external costs ) zanieczyszczeń za każdym razem, gdy wytworzy lodówkę, produkcja staje się droższa i krzywa podaży przesuwa się w górę o odcinek równy 100 zł. Jak widać na i , nowa równowaga wystąpi w punkcie E 1 . Przedsiębiorstwa uzyskają cenę równą 700 zł za każdą lodówkę i wyprodukują 40 tys. sztuk tego dobra, a nową krzywą podaży będzie S społ . Krótko mówiąc, uwzględnienie dodatkowych kosztów zewnętrznych zanieczyszczeń skutkuje wyższą ceną, niższą produkcją i mniejszą ilością zanieczyszczeń. Poniższa poprowadzi cię przez kolejny przykład negatywnych efektów zewnętrznych, tym razem związany z grą na trąbce. Wyznaczanie ceny i wielkości produkcji równoważących rynek, na którym generowane są negatywne efekty zewnętrzne przedstawia podaż i popyt dla bardzo specyficznego podmiotu gospodarczego, który oferuje usługę na żądanie polegającą na grze na trąbce na ulicy. Produkcja jest mierzona średnią liczbą utworów wykonywanych w ciągu godziny. Popyt i podaż dla przedsiębiorstwa oferującego usługi grania na trąbce (cena w zł) Cena Wielkość zapotrzebowania Liczba utworów oferowana bez uwzględnienia kosztów związanych z efektami zewnętrznymi Liczba utworów oferowana po uwzględnieniu kosztów związanych z efektami zewnętrznymi 20 0 10 8 18 1 9 7 15 2,5 7,5 5,5 12 4 6 4 10 5 5 3 5 7,5 2,5 0,5 Krok 1. Określ negatywne efekty zewnętrzne. Aby to zrobić, pomyśl o tej specyficznej sytuacji i uwzględnij wszystkie osoby, które nie wykupiły tej usługi, a na które wykonywany na trąbce utwór może mieć wpływ. Negatywnym efektem zewnętrznym może być np. zwiększenie hałasu na obszarze, na którym działa firma. Krok 2. Określ początkową cenę i ilość równowagi, biorąc pod uwagę tylko koszty prywatne. Następnie wyznacz nową równowagę, uwzględniając pełne koszty społeczne. Pamiętaj, że równowaga występuje wtedy, gdy wielkość popytu jest równa wielkości podaży. Krok 3. Znajdź wiersz, dla którego wielkość zapotrzebowania (druga kolumna) jest równa ilości oferowanej bez ponoszenia kosztów efektów zewnętrznych (trzecia kolumna). Następnie odczytaj cenę równowagi w pierwszej kolumnie. W tym przypadku, gdy uwzględniamy tylko koszty prywatne, równowaga występuje przy cenie równej 10 zł i 5 utworach zagranych w ciągu godziny. Krok 4. Wyznacz cenę i liczbę utworów równoważącą rynek w sytuacji, w której zostaną uwzględnione dodatkowe koszty zewnętrzne. Spójrz na kolumny: „wielkość zapotrzebowania” (druga kolumna) i „liczba utworów oferowana po uwzględnieniu kosztów związanych z efektami zewnętrznymi” (czwarta kolumna), a następnie odczytaj cenę równowagi w pierwszej kolumnie. W tym przypadku równowaga występuje przy cenie 12 zł i tylko 4 utworach zagranych w ciągu godziny. Krok 5. Zastanów się, jak uwzględnienie efektów zewnętrznych wpływa na cenę i ilość równowagi. Wykonaj ten krok, porównując dwa stany równowagi. Jeśli przedsiębiorstwo jest zmuszone do ponoszenia dodatkowych kosztów zewnętrznych, usługi gry na trąbce stają się droższe i krzywa podaży przesuwa się w górę. Pamiętaj, że krzywa podaży reprezentuje decyzje produkcyjne przedsiębiorstw podejmowane na podstawie kosztów krańcowych, a krzywa popytu przedstawia korzyści uzyskiwane przez ludzi, którzy maksymalizują swoją prywatną użyteczność. Gdyby nie istniały żadne efekty zewnętrzne, koszty prywatne byłyby takie same jak koszty dla ogółu społeczeństwa, a korzyści prywatne byłyby takie same jak korzyści społeczne. A zatem przy braku efektów zewnętrznych równość popytu i podaży doprowadzi do zbilansowania się kosztów i korzyści społecznych. Jeśli jednak istnieją efekty zewnętrzne związane z zanieczyszczeniem środowiska, krzywa podaży nie reprezentuje już wszystkich kosztów społecznych. Ponieważ w przypadku występowania efektów zewnętrznych rynki nie uwzględniają wszystkich kosztów społecznych, a tylko niektóre z nich (wyłącznie koszty prywatne), ekonomiści traktują efekty zewnętrzne jako przykład zawodności rynku (ang. market failure ). Gdy występuje zawodność rynku, niemożliwe jest osiągnięcie efektywnej wielkości produkcji, ponieważ firmy nie uwzględniają wszystkich kosztów produkcji i/lub konsumenci nie uwzględniają – w przypadku pozytywnych efektów zewnętrznych – wszystkich korzyści związanych z zakupem dóbr (dokładna analiza konsekwencji istnienia pozytywnych efektów zewnętrznych znajdzie się w kolejnych podrozdziałach). Gdy mamy do czynienia z zanieczyszczeniem środowiska, społeczne koszty produkcji przewyższają społeczne korzyści dla konsumentów i rynek produkuje zbyt dużo. Możemy teraz sformułować pewien ogólny wniosek. Gdyby przedsiębiorstwa musiały ponosić społeczne koszty zanieczyszczeń, emitowałyby ich mniej, wytwarzałyby mniej produktów i pobierały wyższe ceny. W następnym podrozdziale przeanalizujemy, jak państwo może wymusić na przedsiębiorstwach uwzględnianie społecznych kosztów zanieczyszczeń. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Produkcja może powodować szkody środowiskowe niezależnie od tego, czy jest ulokowana w krajach wysoko uprzemysłowionych, czy rozwijających się. Efekty zewnętrzne pojawiają się, gdy wymiana między kupującym a sprzedającym ma wpływ na podmioty trzecie, które nie uczestniczą w transakcji i nie otrzymują z tego tytułu rekompensaty lub nie płacą za powstałą korzyść. Efekt zewnętrzny, który jest również nazywany efektem ubocznym, może mieć negatywny lub pozytywny wpływ na stronę trzecią. Jeśli podmiot wywołujący negatywne efekty zewnętrzne musiałby uwzględnić koszty społeczne swoich działań, miałby bodźce do zmniejszenia produkcji niezależnie od tego, jaka jest przyczyna negatywnego efektu zewnętrznego. W przypadku pozytywnego efektu zewnętrznego strona trzecia uzyskuje korzyści dzięki transakcji między kupującym a sprzedającym, ale za owe korzyści nie płaci. W takim przypadku produkcja rynkowa jest zbyt mała, ponieważ sprzedawcy nie uwzględniają dodatkowych korzyści po stronie podmiotów trzecich. Jeśli strony transakcji, która generuje korzyści społeczne, otrzymywałyby jakąś rekompensatę, miałyby motywację do zwiększenia produkcji niezależnie od tego, jaka jest przyczyna pozytywnych efektów zewnętrznych. Pytania Self-Check Określ, czy następujące sytuacje są przykładem negatywnego, czy pozytywnego efektu zewnętrznego: Jesteś obserwatorem ptaków, a twój sąsiad postawił na podwórku kilka budek lęgowych, a także posadził drzewa i kwiaty, które przyciągają ptaki. Twój sąsiad maluje fasadę swojego domu na ohydny kolor. Inwestycje w prywatną edukację podnoszą standard życia w twoim kraju. Śmieci są wyrzucane w górnym biegu rzeki, nad którą – w jej dolnym biegu – stoi twój dom. Twój współlokator jest palaczem, a ty nie palisz. pozytywny efekt zewnętrzny negatywny efekt zewnętrzny pozytywny efekt zewnętrzny negatywny efekt zewnętrzny negatywny efekt zewnętrzny Określ, czy rynkowa krzywa podaży przesunie się w prawo, w lewo, czy też nie zmieni swojego położenia w następujących przypadkach: Przedsiębiorstwa działające w energochłonnej branży muszą zapłacić grzywnę za emisję dwutlenku węgla. Przedsiębiorstwa są pozywane za zanieczyszczanie wody w rzece. Elektrownie w pewnym mieście nie muszą przejmować się wpływem emisji swoich zanieczyszczeń na jakość powietrza. Przedsiębiorstwa, które stosują szczelinowanie do wydobywania ropy naftowej i gazu z łupków, są zobowiązane do usunięcia powstałych w czasie tej działalności szkód. krzywa podaży przesunie się w lewo krzywa podaży przesunie się w lewo krzywa podaży nie zmieni położenia krzywa podaży przesunie się w lewo Dla każdego z punktów w określ, czy cena równowagi wzrośnie, spadnie, czy pozostanie taka sama. cena wzrośnie cena wzrośnie cena pozostanie taka sama cena wzrośnie ilustruje podaż i popyt dla pewnego przedsiębiorstwa produkcyjnego. Trzecia kolumna przedstawia krzywą podaży nie uwzględniającą społecznych kosztów zanieczyszczeń. Czwarta kolumna przedstawia krzywą podaży w sytuacji, gdy firma musi wziąć pod uwagę społeczny koszt zanieczyszczeń. Określ punkt równowagi przed uwzględnieniem społecznych kosztów produkcji i po ich wkalkulowaniu. Cena (zł) Wielkość zapotrzebowania Wielkość produkcji oferowana bez ponoszenia kosztów zanieczyszczeń Wielkość produkcji oferowana po uwzględnieniu kosztów zanieczyszczeń 10 450 400 250 15 440 440 290 20 430 480 330 25 420 520 370 30 410 560 410 Początkowa równowaga (przed uwzględnieniem zewnętrznych kosztów zanieczyszczeń) występuje w punkcie, w którym prywatna krzywa podaży przecina krzywą popytu. A zatem początkowa równowaga ma miejsce przy cenie 15 zł i wielkości produkcji równej 440. Po uwzględnieniu dodatkowego zewnętrznego kosztu zanieczyszczeń produkcja staje się droższa, a krzywa podaży przesuwa się w górę. Nowa równowaga wystąpi przy cenie 30 zł i wielkości produkcji równej 410. Pytania Review Czym jest efekt zewnętrzny? Podaj przykład pozytywnego i negatywnego efektu zewnętrznego. Jaka jest różnica między kosztami prywatnymi a kosztami społecznymi? Czy na rynku, który nie jest w żaden sposób regulowany przez państwo, krzywa podaży przedsiębiorstw będzie uwzględniać koszty prywatne, koszty zewnętrzne, obydwa rodzaje kosztów, czy też żadne z nich? Odpowiedź uzasadnij. Problemy Na wykresie wskaż równowagę na rynku papierosów, zakładając, że nie istnieją żadne przepisy zakazujące palenia w miejscach publicznych. Oznacz cenę i ilość równoważące rynek jako P m i Q m . Rozbuduj model, aby pokazać wpływ negatywnego efektu zewnętrznego wynikającego z biernego palenia. (Wskazówka: w tym przypadku konsumenci, a nie producenci, tworzą negatywne efekty zewnętrzne). Oznacz optymalną ze społecznego punktu widzenia wielkość produkcji i cenę jako Q e i P e . Zacieniuj czystą stratę społeczną w stanie równowagi rynkowej. Spójrz na . Efekty zewnętrzne przy produkcji każdej lodówki były równe 100 zł. Jednak po uwzględnieniu zarówno kosztów prywatnych, jak i dodatkowych kosztów zewnętrznych cena rynkowa lodówki wzrosła tylko o 50 zł. Jeśli koszty zewnętrzne wynosiły 100 zł, to dlaczego po uwzględnieniu wszystkich kosztów cena wzrosła tylko o 50 zł? przedstawia podaż i popyt dla przedsiębiorstwa oferującego usługi grania na trąbce na ulicach miasta. Qs 1 to ilość oferowana bez uwzględnienia kosztów społecznych. Qs 2 to ilość oferowana po uwzględnieniu kosztów społecznych. Jakie są negatywne efekty zewnętrzne w tej sytuacji? Określ cenę i ilość w stanie równowagi, gdy bierzemy pod uwagę tylko koszty prywatne, a następnie po wkalkulowaniu pełnych kosztów społecznych. Jak uwzględnienie efektów zewnętrznych wpływa na cenę i wielkość produkcji równoważące rynek? P Qd Qs 1 Qs 2 20 0 10 8 18 1 9 7 15 2,5 7,5 5,5 12 4 6 4 10 5 5 3 5 7,5 2,5 0,5 Bibliografia Johnson, Oscar William. “Back on Track: Earth Day Success Story; The Chattanooga Choo-Choo No Longer Spews Foul Air.” Sports Illustrated . April 30, 1990. http://www.si.com/vault/1990/04/30/121923/back-on-track-earth-day-success-story-the-chattanooga-choo-choo-no-longer-spews-foul-air. U.S. Energy Information Administration. “Total Energy: Monthly Energy Review.” U.S. Department of Energy . Accessed December 19, 2013. http://www.eia.gov/totalenergy/data/monthly/. dodatkowy koszt zewnętrzny (ang. additional external cost ) dodatkowe koszty ponoszone przez podmioty, które nie są bezpośrednio zaangażowane w proces produkcji danego dobra efekt zewnętrzny (ang. externality ) sytuacja, w której wymiana (transakcja) rynkowa lub jakiekolwiek inne działania wpływają (pozytywnie lub negatywnie) na podmioty, które w nich nie uczestniczą (znajdują się „na zewnątrz”) zawodność rynku (ang. market failure ) sytuacja, gdy mechanizm rynkowy (rynek) sam z siebie nie prowadzi do efektywnej alokacji zasobów w sposób równoważący koszty i korzyści społeczne, produkcja jest zbyt duża lub zbyt mała ze społecznego punktu widzenia; efekty zewnętrzne są jednym z przykładów zawodności rynku błąd rynku (ang. market failure ) patrz: zawodność rynku defekt rynku (ang. market failure ) patrz: zawodność rynku negatywny efekt zewnętrzny (ang. negative externality ) sytuacja, w której podmiot, który nie uczestniczy w transakcji, ponosi jej koszty (obniża się jego użyteczność) bez jakiejkolwiek rekompensaty niekorzyści zewnętrzne (ang. negative externality ) por: negatywny efekt zewnętrzny koszty społeczne (ang. social costs ) koszty, które obejmują zarówno prywatne koszty ponoszone przez przedsiębiorstwa w trakcie procesu produkcyjnego, jak i dodatkowe koszty ponoszone przez podmioty, które nie są bezpośrednio zaangażowane w proces produkcyjny, np. koszty zanieczyszczenia środowiska efekt uboczny (ang. spillover ) zob. efekt zewnętrzny

Social Sciences


Publiczne sposoby rozwiązania problemu negatywnych efektów zewnętrznych Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać narzędzia, jakie wykorzystuje państwo, aby ograniczyć lub wyeliminować skutki negatywnych efektów zewnętrznych Ocenić efektywność publicznych sposobów rozwiązywania problemu negatywnych efektów zewnętrznych Na przełomie lat 60. i 70. XX w. Stany Zjednoczone i pozostałe kraje o gospodarkach rynkowych zaczęły uchwalać kompleksowe przepisy dotyczące ochrony środowiska. Regulacje koncentrowały się zazwyczaj na ustaleniu progów dozwolonych emisji zanieczyszczeń dla konkretnych przedsiębiorstw i zakładów produkcyjnych. Przekroczenie ustanowionych progów skutkowało nałożeniem na podmioty kar finansowych. Inne przepisy zobowiązywały producentów różnego rodzaju dóbr do instalowania odpowiednich urządzeń ograniczających emisję szkodliwych substancji, np. na fabrycznych kominach i w silnikach spalinowych samochodów. Tego typu przepisy, które ustanawiają dopuszczalne limity emisji zanieczyszczeń i mogą szczegółowo określać, jakie technologie kontroli zanieczyszczeń przedsiębiorstwa muszą stosować, mieszczą się w kategorii systemu nakazowo-kontrolnego (ang. command-and-control regulation ). W efekcie takich regulacji rosną koszty produkcji, a firmy są zmuszone do uwzględnienia społecznych kosztów zanieczyszczeń przy podejmowaniu decyzji o wielkości produkcji. Systemy regulacji nakazowo-kontrolnej w dziedzinie ochrony środowiska wprowadzone w ostatnich dziesięcioleciach w krajach wysoko uprzemysłowionych przyniosły poprawę jakości powietrza i wody. Ekonomiści wskazują jednak na trzy wyzwania związane z tym sposobem regulacji. Po pierwsze, system nakazowo-kontrolny nie zachęca prywatnych podmiotów do działań wykraczających poza standardy wyznaczone przez konkretną ustawę, nawet jeśli można byłoby je przeprowadzić stosunkowo niewielkim kosztem. Gdy przedsiębiorstwa spełnią określony standard, nie mają motywacji do dalszej redukcji zanieczyszczeń. Po drugie, system nakazowo-kontrolny jest wysoce nieelastyczny. Zwykle wprowadza te same przepisy dla wszystkich emitentów, a często również obowiązek instalowania tej samej technologii kontroli zanieczyszczeń we wszystkich fabrykach. Zatem nie rozróżnia firm, dla których spełnienie norm lub nawet dalsze zmniejszenie emisji zanieczyszczeń byłoby łatwe i tanie, oraz tych, dla których może to być trudne i kosztowne. Przedsiębiorstwa nie mają bodźców, aby przeprowadzać ponowną analizę wykorzystywanych metod produkcji, dokonywać ewentualnych korekt i dzięki temu stosunkowo niewielkim kosztem jeszcze bardziej obniżać emisję zanieczyszczeń. Po trzecie, przepisy systemu nakazowo-kontrolnego są tworzone w ramach skomplikowanego procesu uzgodnień politycznych, a więc wynikają z różnych kompromisów między partiami politycznymi, władzami różnych szczebli i innymi lobbies. Działające na rynku od lat przedsiębiorstwa często argumentują (i starają się do tego sposobu myślenia przekonać polityków), że surowsze normy środowiskowe powinny mieć zastosowania wyłącznie do firm dopiero rozpoczynających działalność, a nie tych zasiedziałych w danej branży. W rezultacie wchodzące w życie przepisy dotyczące ochrony środowiska są zawiłe, mają wiele luk i wyjątków. Chociaż krytycy regulacji stosowanych w systemach nakazowo-kontrolnych akceptują ich cel, jakim jest zmniejszenie emisji zanieczyszczeń, nie uznają tego typu środków za najlepszy sposób na jego osiągnięcie. W następnym podrozdziale omówimy więc alternatywne podejście do ograniczania negatywnych efektów zewnętrznych w dziedzinie ochrony środowiska. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Regulacje w systemie nakazowo-kontrolnym ustanawiają limity emisji zanieczyszczeń i/lub wymuszają stosowanie określonych technologii ich kontroli. Choć w wielu krajach w drugiej połowie XX w. poprawiły one stan środowiska, mają trzy podstawowe wady: nie zachęcają do dalszej redukcji emisji zanieczyszczeń, przekraczającej wyznaczone poziomy; oferują ograniczoną elastyczność co do tego, gdzie i jak zmniejszyć zanieczyszczenia; często zawierają też osłabiające ich skuteczność luki prawne które są konsekwencją negocjacyjnego trybu tworzenia tych rozwiązań. Pytania Self-Check Rozważ dwa podejścia do zmniejszania emisji CO 2 przez przemysł przetwórczy w Polsce. Pierwsze zakłada politykę zmuszającą producentów do stosowania z góry określonych technologii. Drugie określa jedynie technologie uznawane przez państwo za lepsze i wdrażanie właśnie tych wspomaga subsydiami. Które podejście mieści się w ramach systemu regulacji nakazowo-kontrolnych? Pierwsze rozwiązanie, ponieważ państwo wprowadza obowiązek dotyczący wszystkich producentów. Pytania Review Czym jest system regulacji nakazowo-kontrolnych w dziedzinie ochrony środowiska? Jakie są trzy zidentyfikowane przez ekonomistów wyzwania związane z systemem regulacji nakazowo-kontrolnych? Pytania Critical Thinking Czy twoim zdaniem organizacje zajmujące się ochroną środowiska (np. Greenpeace ) faworyzowałyby regulacje wykorzystujące system nakazowo-kontrolny jako najważniejszy sposób na zmniejszenie skali zanieczyszczeń? Uzasadnij swoją odpowiedź. Rozważ dwa sposoby ochrony słoni afrykańskich przed kłusownikami. W ramach pierwszego podejścia rządy tworzą ogromne parki narodowe, które mają wystarczające siedliska dla słoni i zabraniają mieszkańcom okolicznych terenów wstępu do parków, jak również szkodzenia słoniom lub ich siedliskom w jakikolwiek sposób. Zgodnie z drugim rządy tworzą mniejsze parki narodowe i wyznaczają 10 wiosek na obrzeżach każdego z takich obszarów jako oficjalne centra turystyczne – miejsca pobytu turystów i bazy wycieczek (których przewodnikami są przedstawiciele lokalnej ludności). Szczególną uwagę poświęć różnicom w sytuacji biednych mieszkańców terenów sąsiadujących z parkami narodowymi. Które podejście wydaje się skuteczniejsze, jeśli celem rządów jest odbudowa populacji słoni? system nakazowo-kontrolny (ang. command-and-control regulation ) przepisy wyznaczające dopuszczalne limity emisji zanieczyszczeń, a także określające szczegółowo, jakie technologie kontroli zanieczyszczeń należy stosować

Social Sciences


Prywatne sposoby rozwiązania problemu negatywnych efektów zewnętrznych Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać, w jaki sposób opłaty za emisję zanieczyszczeń wpływają na proces decyzyjny w przedsiębiorstwie Wyjaśnić znaczenie zbywalnych pozwoleń na emisję zanieczyszczeń i praw własności Ocenić, które z prywatnych sposobów rozwiązywania problemu negatywnych efektów zewnętrznych są najskuteczniejsze w konkretnych sytuacjach rynkowych Polityka ochrony środowiska wykorzystująca przede wszystkim prywatne (zorientowane na rynek) sposoby ograniczania skali emisji zanieczyszczeń, umożliwia przedsiębiorstwom zachowanie niezbędnego stopnia elastyczności. Trzema głównymi elementami tego podejścia są opłaty za emisję zanieczyszczeń, zbywalne zezwolenia na emisję tychże i lepiej zdefiniowane prawa własności. Wszystkie te działania, które omówimy w niniejszym podrozdziale, eliminują wskazane wcześniej wady regulacji w ramach systemu nakazowo-kontrolnego, aczkolwiek w różny sposób. Opłaty za emisję zanieczyszczeń Opłata za emisję zanieczyszczeń (ang. pollution charge ) to podatek od zanieczyszczeń nakładany na przedsiębiorstwo, które je emituje. Opłata taka stanowi dla firmy maksymalizującej zysk zachętę do redukcji emisji zanieczyszczeń, o ile koszt krańcowy redukcji emisji jest mniejszy niż wysokość podatku. Rozważmy tu przykład niewielkiego przedsiębiorstwa, które emituje do atmosfery 50 kg sadzy rocznie. Pył zawieszony w powietrzu powoduje choroby układu oddechowego oraz obciąża finansowo inne biznesy i mieszkańców obszaru, na którym działa ta firma. przedstawia koszty krańcowe ponoszone przez wspomniane przedsiębiorstwo w związku ze zmniejszeniem emisji zanieczyszczeń. Koszt krańcowy redukcji zanieczyszczeń, podobnie jak większość kosztów krańcowych, rośnie wraz ze wzrostem produkcji, przynajmniej w krótkim okresie. Zmniejszenie emisji cząstek sadzy o pierwsze 10 kg rocznie kosztuje firmę 300 zł. Redukcja o kolejne 10 kg wymaga już 500 zł nakładów, o trzecie – 900 zł, o czwarte 10 kg – 1500 zł, zaś całkowite wyeliminowanie emisji sadzy kosztowałoby dodatkowo 2,5 tys. zł. Taki schemat kształtowania się kosztów zmniejszania emisji zanieczyszczeń jest dość powszechny. Początkowo redukcję ilości wytwarzanych szkodliwych substancji można osiągnąć stosunkowo niewielkim kosztem, ale całkowite wyeliminowanie jakichkolwiek zanieczyszczeń wymaga już bardzo dużych nakładów finansowych. Opłata za emisję zanieczyszczeń Jeśli opłata za emisję zanieczyszczeń zostanie ustalona na poziomie 1000 zł za każde 10 kg sadzy, przedsiębiorstwo będzie miało motywację do zmniejszenia emisji zanieczyszczeń o 30 kg, ponieważ koszt redukcji emisji sadzy o kolejne 20 kg będzie wyższy (1500 zł + 2500 zł) niż opłata nałożona przez państwo (1000 zł + 1000 zł). Wyobraź sobie, że na przedsiębiorstwo została nałożona opłata za emisję zanieczyszczeń w wysokości 1000 zł za każde wypuszczone do atmosfery 10 kg sadzy rocznie. (W polskim systemie prawnym podatki mają charakter nieekwiwalentny, w związku z czym pozwolenie na emisję zanieczyszczeń będzie opłatą, a nie podatkiem, bo daje firmie wnoszącej tę płatność konkretne prawa. Podobnie składką, a nie podatkiem jest opłata, dzięki której zyskujemy prawo do korzystania z publicznych systemów opieki zdrowotnej i emerytalnego). Firma ma do wyboru albo emitować sadzę i wnosić narzuconą przez państwo opłatę, albo zmniejszyć ilość zanieczyszczeń, ponosząc odpowiednie koszty tej redukcji, co ilustruje powyższy wykres. O ile firma zmniejszy roczną skalę emisji zanieczyszczeń? Redukcja emisji sadzy o pierwsze 10 kg kosztuje 300 zł. To znacznie mniej niż 1000 zł opłaty, więc firma z pewnością zdecyduje się na redukcję emisji. Zmniejszenie emisji o kolejne 10 kg kosztuje 500 zł, czyli nadal mniej niż wartość opłaty, więc firma zadba o dalszą redukcję emisji. Ograniczenie skali wytwarzania sadzy o trzecie 10 kg kosztuje już 900 zł, czyli wciąż mniej niż 1000 zł podatku. Jednak ograniczenie emisji o czwarte 10 kg wymaga już 1500 zł nakładów, co znacznie przekracza wartość stosownej opłaty. W rezultacie firma zdecyduje się na redukcję emisji sadzy o 30 kg, ponieważ krańcowy koszt redukcji o tę wielkość jest mniejszy niż wartość opłat za emisję zanieczyszczeń. Przy opłacie w wysokości 1000 zł przedsiębiorstwo nie ma motywacji do zmniejszenia skali emisji sadzy o więcej niż 30 kg rocznie. Firma, która musi wnosić opłatę od emisji zanieczyszczeń, będzie miała motywację do znalezienia najtańszych technologii ograniczania skali wytwarzanych szkodliwych substancji. Przedsiębiorstwa mogące łatwo i tanio zmniejszyć emisję zanieczyszczeń zrobią to, aby zminimalizować kwotę płaconego podatku, zaś przedsiębiorstwa, które ponoszą wysokie koszty redukcji np. sadzy, zapłacą podatek od zanieczyszczeń. Jeśli podatek od zanieczyszczeń ma zastosowanie do każdego ich źródła, producenci mający poparcie polityczne nie uzyskują preferencji ani nie mogą korzystać z luk prawnych. Choć, jak łatwo zauważyć, politycy mogą mimo wszystko wprowadzić wyłączenia, zwalniając ze stosownej opłaty zakład znajdujący się np. w ich okręgu wyborczym. Jako przykład swoistej opłaty za produkcję zanieczyszczeń nakładanej na gospodarstwa domowe można wskazać dwa sposoby pobierania opłat za wywóz śmieci. Jedną z metod jest zryczałtowana kwota przypadająca na gospodarstwo domowe, niezależna od ilości wytworzonych śmieci (taka właśnie opłata obowiązuje m.in. w Warszawie i innych dużych miastach w Polsce). Alternatywnym podejściem jest wprowadzenie kilku poziomów rosnących opłat powiązanych z ilością produkowanych śmieci oraz oferowanie niższych stawek lub bezpłatnego odbioru odpadów posegregowanych i nadających się do recyklingu. Tak naprawdę opłaty za emisję zanieczyszczeń są uwzględnione w wielu regulacjach dotyczących ochrony środowiska, chociaż często nie są w nich wskazywane wprost. Na przykład zarówno w Polsce, jak i w pozostałych krajach UE czy Stanach Zjednoczonych nakładane są podatki na paliwa silnikowe (etylinę, olej napędowy i gaz LPG). Możemy postrzegać ten podatek jako opłatę za zanieczyszczenie powietrza przez samochody, a także jako źródło finansowania budowy i remontów sieci dróg publicznych. Podobnie zwrotna kaucja za szklane butelkę nadające się do recyklingu działa jak podatek od zanieczyszczeń. Stanowi ona zachętę do segregowania śmieci i ich przetwarzania, jeśli bowiem butelka zostanie wrzucona do kosza, opłaty nie będzie można odzyskać. W porównaniu z regulacjami istniejącymi w ramach systemu nakazowo-kontrolnego podatek od zanieczyszczeń zmniejsza ich emisję w bardziej elastyczny i efektywny kosztowo sposób. Zbywalne zezwolenia na emisję zanieczyszczeń Kiedy państwo lub organizacja międzynarodowa wprowadza program zbywalnych zezwoleń na emisję zanieczyszczeń (ang. marketable permit program ) (np. pozwolenia na emisję dwutlenku węgla w krajach UE), musi zacząć od ustalenia limitu dopuszczalnej ilości zanieczyszczeń, zgodnie z normami krajowymi lub międzynarodowymi. Na przykład może ustalić, że skala emisji CO 2 w ciągu roku może osiągnąć max. poziom 100 tys. ton. Każde zezwolenie umożliwia przedsiębiorstwu emisję jednej tony CO 2 , co oznacza, że wyemitowanych zostanie 100 tys. zezwoleń. Następnie zezwolenia na emisję ustalonej wcześniej ilości zanieczyszczeń są rozdzielane między przedsiębiorstwa albo bezpłatnie, zgodnie z przyjętym wcześniej algorytmem uzależnionym od wolumenu historycznej produkcji, albo w drodze aukcji. W tym drugim przypadku za każde zezwolenie firmy muszą zapłacić. Pamiętajmy o trzech kwestiach. Po pierwsze, zezwolenia mają na celu zmniejszenie całkowitej emisji zanieczyszczeń w pewnym okresie. Na przykład w pierwszym roku wyemitowane zezwolenia umożliwią łączną emisję 100 tys. ton dwutlenku węgla, ale w kolejnym już tylko 90 tys. ton, a w jeszcze następnym jedynie 80 tys. ton i tak aż do pożądanego poziomu docelowego (np. w ciągu 20 lat program ma przynieść zmniejszenie emisji CO 2 do zera). Po drugie, są to zezwolenia zbywalne, co oznacza, że przedsiębiorstwa mogą je kupować i sprzedawać. Po trzecie, system oparty na zbywalnych pozwoleniach działa skutecznie tylko wtedy, gdy pomijalną kwestią jest to, które przedsiębiorstwa ograniczą emisję gazu, a które kupią pozwolenia. Dzięki takiej a nie innej konstrukcji programu zbywalnych zezwoleń emisja dwutlenku węgla nie tylko zostanie ograniczona do pożądanego poziomu, ale odbędzie się po minimalnym koszcie. Przedsiębiorstwa będą bowiem kupować i sprzedawać te zezwolenia, porównując ich cenę na rynku z kosztem ograniczenia emisji CO 2 o jedną tonę. Jeśli koszt ograniczenia emisji dwutlenku węgla będzie niższy od ceny zezwolenia na rynku wtórnym, przedsiębiorstwo zdecyduje się na wdrożenie technologii bądź montaż urządzeń ograniczających emisję cieplarnianego gazu, zamiast kupować zezwolenie, lub – jeśli otrzymało od państwa pewną pulę bezpłatnie – sprzeda je na rynku wtórnym. Natomiast jeśli koszt ograniczenia emisji CO 2 przekroczy cenę zezwolenia, wówczas przedsiębiorstwo kupi je od państwa w czasie pierwotnej aukcji lub od innych firm na rynku wtórnym. Problemem pozostaje natomiast pierwotna alokacja zezwoleń. Pamiętajmy, że jeśli przedsiębiorstwo ogranicza emisję dwutlenku węgla, może się to odbić na wolumenie jego produkcji i tym samym przełożyć się np. na spadek zatrudnienia. Dlatego władzom krajów tworzących organizację międzynarodową (np. UE) lub władzom lokalnym będzie zależało na tym, żeby emisję CO 2 redukowały przedsiębiorstwa w innych krajach lub w innych województwach, stanach etc. Wówczas uda się zredukować efekt cieplarniany i jednocześnie ochronić miejsca pracy obywateli, którzy będą głosować na przedstawicieli władz krajowych lub regionalnych w kolejnych wyborach. Lepiej zdefiniowane prawa własności Jasno zdefiniowane i alokowane prawa własności również mogą zapewnić równowagę między działalnością gospodarczą a zanieczyszczeniem środowiska. Ronald Coase (1910–2013), zdobywca Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii w 1991 r., w przejrzysty sposób zilustrował przykład efektu zewnętrznego: obok pola rolnika biegnie tor kolejowy. Dość często przejeżdża po nim lokomotywa, z komina której wydobywają się iskry, co w niesprzyjających warunkach wywołuje pożar tego pola. Coase zadał pytanie o to, czyim obowiązkiem jest rozwiązanie tego problemu. Czy rolnik na własny koszt powinien zbudować bariery wzdłuż pola, aby nie dopuścić do zaprószenia ognia, czy też przewoźnik winien zainstalować w kominie lokomotywy specjalne urządzenie, które zapobiegnie przypadkowemu pożarowi. Coase zwrócił uwagę, że nie da się rozwiązać tego problemu, dopóki nie zdefiniuje się jasno praw własności (ang. property rights ), które jednoznacznie określą, kto komu powinien wypłacić odszkodowanie, a tym samym kto jest odpowiedzialny za zmniejszenie bądź wykluczenie prawdopodobieństwa pożaru. Czy rolnik ma prawo własności do swojego pola? Tak, to oczywiste. Czy kolej ma prawo własności do torów i lokomotywy? Na tak postawione pytanie również musi paść twierdząca odpowiedź. A zatem jasno zdefiniowane prawa własności wskażą nam stronę, która wyszuka i zapłaci za najmniej kosztowną metodę zmniejszenia ryzyka pożaru pola. Prawo własności określa, czy koszt ponosi rolnik, czy kolej. Podejście uwzględniające prawa własności jest bardzo istotne w sprawach dotyczących zagrożonych gatunków flory i fauny. Lista zagrożonych stworzeń powiększa się z roku na rok, a większość populacji roślin i zwierząt żyje na gruntach prywatnych. Ochrona tych gatunków wymaga uważnej analizy bodźców i praw własności. Odkrycie zagrożonego gatunku na gruntach prywatnych często wywołuje automatyczną reakcję rządu, który zabrania właścicielowi korzystania z ziemi w sposób mogącym zagrozić gatunkom umieszczonym na stworzonej przez państwo liście. Zastanów się nad możliwymi skutkami takiej polityki: jeśli przyznasz się rządowi, że masz na swoim terenie zagrożony gatunek, rząd skutecznie zabroni ci korzystania z twojej własności. Stąd pogłoski o posiadaczach ziemskich, którzy znalazłszy przedstawicieli zagrożonego gatunku, stosowali metodę „zastrzelić, zakopać i siedzieć cicho”. Inni celowo ścinali drzewa lub wykorzystywali grunty w sposób zniechęcający zagrożone zwierzęta do przebywania na ich terenie. Skuteczniejszym sposobem postępowania byłoby nakłonienie prywatnych właścicieli gruntów do ochrony zagrożonych gatunków znajdujących się na ich terenie oraz zapewnienie im bezpiecznych siedlisk. Na przykład państwo mogłoby płacić odszkodowania właścicielom, którzy utrzymują odpowiednie siedliska lub ograniczą użytkowanie swojej ziemi w celu ochrony zagrożonych gatunków. Gdy państwo chce nadzorować miliony hektarów prywatnej ziemi, polityka oparta na zachętach i elastyczności ponownie okazuje się lepszym rozwiązaniem niż regulacje w systemie nakazowo-kontrolnym. Jak skuteczne są prywatne (zorientowane na rynek) sposoby rozwiązywania problemów środowiskowych? Ekolodzy czasami obawiają się, że prywatne sposoby ograniczania negatywnych efektów zewnętrznych i oparta na nich polityka ochrony środowiska są jedynie wymówką dla rozluźnienia lub wyeliminowania ścisłych limitów emisji zanieczyszczeń i w efekcie pozwalają na wzrost ilości odpadów, ścieków i szkodliwych substancji w powietrzu. Prawdą jest, że jeśli opłaty za zanieczyszczanie są ustalane na bardzo niskim poziomie lub jeśli zbywalne zezwolenia nie uwzględniają znacznego zmniejszenia emisji zanieczyszczeń, wówczas narzędzia rynkowe nie będą funkcjonować dobrze. Jednak przepisy tworzone w oparciu o system nakazowo-kontrolny również mogą zawierać luki prawne lub liczne wyłączenia i w efekcie nie przekładać się na znaczącą redukcję zanieczyszczeń. Zaletą polityki zorientowanej na rynek nie jest to, że ogranicza ona emisję zanieczyszczeń w stopniu większym niż system nakazowo-kontrolny, lecz to, że dzięki bodźcom i elastyczności może doprowadzić do pożądanej redukcji zanieczyszczeń po najniższych dla społeczeństwa kosztach. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Przykładami prywatnych (zorientowanych na rynek) narzędzi ograniczania problemu negatywnych efektów zewnętrznych w dziedzinie ochrony środowiska są: opłaty za emisję zanieczyszczeń, zbywalne zezwolenia na emisję zanieczyszczeń oraz lepiej zdefiniowane prawa własności. Dzięki działaniu mechanizmu rynkowego, nakładanym przez państwo opłatom o charakterze parapodatkowym i lepiej zdefiniowanym prawom własności podmioty generujące negatywne efekty zewnętrzne muszą skonfrontować się z pełnym kosztem społecznym swoich emisji zanieczyszczeń i odpadów. Pytania Self-Check Określ, czy poniższe działania z zakresu kontroli emisji zanieczyszczeń są przykładami systemu nakazowo-kontrolnego czy raczej zorientowanego na rynek. Opłata za emisję dwutlenku węgla zostaje nałożona na każde przedsiębiorstwo. Państwo wymaga, aby krajowi producenci samochodów zmniejszyli ilość zanieczyszczeń emitowanych przez samochody do 2025 r. Wyznaczone zostają krajowe standardy jakości wody. Miasto sprzedaje przedsiębiorstwom pozwolenia na emisję określonej ilości zanieczyszczeń. Państwo płaci rybakom za ochronę populacji łososia. działanie zorientowane na rynek system nakazowo-kontrolny system nakazowo-kontrolny działanie zorientowane na rynek działanie zorientowane na rynek Opłata za emisję zanieczyszczeń nałożona na przedsiębiorstwa nie jest elementem systemu regulacji nakazowo-kontrolnych. Dlaczego? Mimo że państwo nakłada takie opłaty, przedsiębiorstwa mają swobodę w zakresie wyboru technologii pozwalających na obniżenie skali emisji zanieczyszczeń i tym samym zmniejszenie kwoty opłat. Pytania Review Czym jest opłata za emisję zanieczyszczeń i jak zachęca ona przedsiębiorstwa do uwzględniania zewnętrznych kosztów zanieczyszczeń? Czym są zbywalne zezwolenia na emisję zanieczyszczeń i jak zachęcają one przedsiębiorstwa do uwzględniania zewnętrznych kosztów zanieczyszczeń? W jaki sposób można lepiej zdefiniować i alokować prawa własności? Dlaczego będą one wówczas zachęcać przedsiębiorstwa do uwzględniania zewnętrznych kosztów zanieczyszczeń? Pytania Critical Thinking Czy system zbywalnych zezwoleń na emisję zanieczyszczeń będzie funkcjonował dobrze, gdy na rynku działa kilka tysięcy przedsiębiorstw? Odpowiedź uzasadnij. Czy w systemie zbywalnych zezwoleń na emisję możliwe jest całkowite zredukowanie zanieczyszczeń? Odpowiedź uzasadnij. Czy redukcja emisji zanieczyszczeń do zera jest optymalnym celem polityki państwa? Odpowiedź uzasadnij. Bibliografia Environmental Protection Agency. “2006 Pay-As-You-Throw Programs.” Accessed December 20, 2013. http://www.epa.gov/epawaste/conserve/tools/payt/states/06comm.htm. zbywalne zezwolenie na emisję zanieczyszczeń (ang. marketable permit ) pozwolenie umożliwiające przedsiębiorstwu emisję określonej ilości zanieczyszczeń; firmy posiadające więcej zezwoleń, niż wynoszą ich potrzeby, mogą sprzedać nadmiar innym przedsiębiorstwom uprawnienia do emisji zanieczyszczeń (ang. marketable permit ) patrz: zbywalne zezwolenie na emisję zanieczyszczeń certyfikaty emisyjne (ang. marketable permit ) patrz: zbywalne zezwolenie na emisję zanieczyszczeń opłata za emisję zanieczyszczeń (ang. pollution charge ) opłata (parapodatek) nakładana na przedsiębiorstwo za emitowane przez nie zanieczyszczenia prawo własności (ang. property right ) prawo do posiadania i korzystania z własności, które oznacza, że podmioty naruszające to prawo będę zmuszone do wypłaty odszkodowania właścicielowi

Social Sciences


Dlaczego sektor prywatny nie inwestuje dostatecznych środków w innowacje Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zidentyfikować pozytywne efekty zewnętrzne związane z nowymi technologiami Wyjaśnić różnice pomiędzy prywatnymi i społecznymi korzyściami, a także wskazać przykłady jednych i drugich Obliczyć i przeanalizować stopy zwrotu Konkurencja rynkowa tworzy bodźce do wdrażania nowych technologii, ponieważ przedsiębiorstwo (ang. firm ) może osiągać wyższe zyski, znajdując sposób na obniżenie kosztów produkcji lub oferowanie klientom dóbr o pożądanych przez nich cechach. Jak powiedział Gregory Lee, dyrektor generalny firmy Samsung: „Nieustanne dążenie do innowacji jest kluczową zasadą naszej działalności i pozwala konsumentom odkrywać świat nowych możliwości dzięki rozwojowi technologii”. Innowacyjne przedsiębiorstwo wie, że dzięki opracowaniu nowej technologii będzie miało, co do zasady, tymczasową przewagę nad konkurentami, a tym samym zdolność do osiągania zysków nadzwyczajnych, zanim ci uzyskają dostęp do nowych rozwiązań. Jednak w niektórych przypadkach istnienie konkurencyjnych firm działających w tej samej branży może zniechęcać do rozwijania nowych technologii, zwłaszcza wtedy, gdy inne przedsiębiorstwa mogą szybko skopiować nowe pomysły. Przeanalizujmy sytuację koncernu farmaceutycznego, które decyduje się na opracowanie nowego specyfiku. Odkrycie leczniczego działania konkretnej substancji chemicznej, wykonanie niezbędnych testów klinicznych i wreszcie wprowadzenie produktu na rynek kosztuje średnio 800 mln dol. i trwa ponad dekadę. Jeśli projekt badawczo-rozwojowy (B+R) zakończy się niepowodzeniem – a każdy projekt z obszaru B+R ma na to sporą szansę – wówczas przedsiębiorstwo poniesie stratę i może zostać zmuszone do znacznego ograniczenia działalności lub nawet zbankrutować. Z kolei gdy projekt się powiedzie, konkurenci mogą znaleźć sposób na skopiowanie nowego pomysłu, ale bez konieczności finansowania kosztownych działań związanych z jego opracowywaniem. W efekcie innowacyjne przedsiębiorstwo będzie miało znacznie wyższe koszty związane z pracami B+R i w najlepszym przypadku osiągnie niewielką, przejściową przewagę nad konkurentami. Liczne badania prowadzone przez ekonomistów w wielu krajach i w różnych okresach wykazały, że firma wdrażająca nową technologię jako pierwsza (możemy ją nazwać pionierem) przechwytuje od jednej trzeciej do połowy łącznych korzyści ekonomicznych związanych z daną innowacją, podczas gdy resztę uzyskują inne przedsiębiorstwa, które zdecydują się ją wdrożyć (naśladowcy), i użytkownicy nowych wynalazków. Pozytywne efekty zewnętrzne nowych technologii Czy prywatne przedsiębiorstwa działające w ramach gospodarki rynkowej inwestują zbyt mało środków w badania i nowe technologie? Jeśli firma buduje nową fabrykę lub kupuje wyposażenie (środki transportu, maszyny, urządzenia itd.), uzyskuje wszystkie korzyści ekonomiczne wynikające z tych inwestycji. Jednak gdy firma przeznacza środki na badania nad nowymi technologiami, prywatne korzyści (ang. private benefits ), czyli jej przyszłe zyski, stanowią tylko część ogólnych korzyści społecznych związanych z tą aktywnością. Korzyści społeczne (ang. social benefits ) innowacji są równe sumie wartości wszystkich pozytywnych efektów zewnętrznych związanych z nową technologią lub produktem, na których mogą skorzystać inne przedsiębiorstwa lub społeczeństwo jako całość, oraz wartości prywatnych korzyści otrzymywanych przez przedsiębiorstwo, które opracowało nową technologię, dobro lub usługę. Pozytywne efekty zewnętrzne (ang. positive externalities ) są korzystnymi efektami ubocznymi działalności konkretnego podmiotu (osoby, przedsiębiorstwa, organizacji non-profit lub państwa) uzyskiwanymi bezpłatnie przez strony trzecie. Jeśli udało ci się wygospodarować czas i posprzątać pokój w akademiku poza kolejnością, to oczywiście masz w związku z tym pewną korzyść (przebywasz w czystym wnętrzu), ale jednocześnie skutkiem ubocznym twojej aktywności jest uporządkowana przestrzeń twoich współlokatorów. Rozważmy sytuację przedsiębiorstwa, które opracowuje swój przyszłoroczny budżet wydatków na sferę B+R. Ekonomiści i naukowcy pracujący dla tej firmy sporządzili listę potencjalnych projektów badawczo-rozwojowych i wiążących się z nimi szacunkowych stóp zwrotu ( Stopa zwrotu (ang. return rate ) jest oczekiwanym zyskiem z wdrożeniem projektu). Stosowne kalkulacje pokazuje . Opadająca w dół prywatna krzywa popytu (D pryw ) reprezentuje zapotrzebowanie firmy na kapitał finansowy i odzwierciedla gotowość przedsiębiorstwa do zaciągania pożyczek na finansowanie projektów badawczo-rozwojowych przy różnym poziomie rynkowych stóp procentowych. Załóżmy również, że efekty prac badawczo-rozwojowych planowanych przez to przedsiębiorstwo tworzą dodatkowe korzyści dla innych firm i gospodarstw domowych. W końcu wdrożone już innowacje dość często zachęcają inne podmioty do podejmowania kolejnych kreatywnych działań cennych dla społeczeństwa. Jeśli dodamy dodatkowe korzyści uzyskiwane przez społeczeństwo do prywatnego popytu firmy na kapitał finansowy, możemy narysować społeczną krzywą popytu na kapitał (D społ ), która znajduje się nad prywatną krzywą popytu (D pryw ). Gdyby przedsiębiorstwo mogło w pełni przejąć korzyści społeczne, czyniąc je w jakiś sposób niedostępnymi dla pozostałych podmiotów, prywatna krzywa popytu pokrywałaby się ze społeczną. Taka sytuacja występuje jednak stosunkowo rzadko. Zgodnie z i , jeśli aktualne oprocentowanie kredytu, który może zaciągnąć analizowane przedsiębiorstwo, wynosi 8%, a firma może uzyskiwać tylko prywatne korzyści z innowacji (nie jest w stanie przechwycić korzyści społecznych), to pożyczony przez nią kapitał finansowy przeznaczony na wydatki ze sfery B+R wyniesie 30 mln zł (punkt E 0 ). To, że przedsiębiorstwo nie może przechwycić korzyści społecznych, nie oznacza oczywiście, że przestają one istnieć. W konsekwencji przy tej samej rynkowej stopie procentowej (8%) optymalna – ze społecznego punktu widzenia – wartość inwestycji w prace badawczo-rozwojowe, wynosi 52 mln zł (punkt E 1 ). Przedsiębiorstwa prywatne rzadko jednak biorą pod uwagę społeczne korzyści związane ze swoją działalnością (ponieważ nie przekładają się one bezpośrednio na dochody właścicieli tych firm), co w konsekwencji prowadzi do sytuacji, w której przedsiębiorstwo przeznaczy na sferę B+R mniej, niż wynosi społecznie optymalny poziom, czyli mniej niż 52 mln zł. Technologia i pozytywne efekty zewnętrzne Przedsiębiorstwo ponosi koszt oprocentowania wykorzystywanego kapitału w wysokości 8%. Jeśli przedsiębiorstwo uzyskuje tylko prywatne korzyści z inwestowania w sferę B+R, to jego krzywą popytu na kapitał finansowy jest zilustrowana linią oznaczoną jako D pryw , a równowaga występuje w punkcie E 0 (popyt na kapitał w kwocie 30 mln zł). Ponieważ działalność badawczo-rozwojowa wiąże się z powstaniem dodatkowych korzyści społecznych, optymalna – z punktu widzenia całej zbiorowości – wartość inwestycji byłaby równa 52 mln zł(punkt E 1 ). Gdyby przedsiębiorstwo mogło przechwycić wszystkie społeczne korzyści z inwestycji dla siebie, popyt na kapitał byłby przedstawiony krzywą D społ , a wartość pożyczonych środków sięgnęłaby 52 mln zł. Popyt na kapitał i stopa zwrotu z inwestycji (kwoty w mln zł) Stopa zwrotu Popyt prywatny (D pryw ) Popyt społeczny (D społ ) 2% 72 84 4% 52 72 6% 38 62 8% 30 52 10% 26 44 Prywatny popyt przedsiębiorstwa na kapitał finansowy (krzywa D pryw ) odzwierciedla zyski osiągane przez przedsiębiorstwo. Jednak inne koncerny farmaceutyczne i inne podmioty z sektora ochrony zdrowia mogą skopiować nowe sposoby leczenia niektórych schorzeń oraz opracować konkurencyjne produkty. Korzyść społeczna związana z powstanie nowego leku lub całej kuracji uwzględnia wartość wszystkich pozytywnych efektów zewnętrznych danej innowacji. Jeśli przedsiębiorstwo byłoby w stanie przejąć dodatkowe korzyści społeczne dla siebie i nie dopuścić do nich innych firm, krzywa popytu przedsiębiorstwa na kapitał finansowy przesunęłaby się do położenia D społ . W efekcie przedsiębiorstwo chciałoby pożyczyć i zainwestować 52 mln zł. Jeśli jednak przedsiębiorstwo otrzymuje tylko 50 groszy z każdego złotego korzyści społecznych, nie wyda dostatecznie dużej sumy na tworzenie nowych technologii, zaś kwota inwestycji w sferę B+R będzie większa niż 30 mln, ale mniejsza niż 52 mln zł. Dlaczego warto inwestować w kapitał ludzki? Działalność inwestycyjna, niezależnie od tego, czy pieniądze wydatkowane są na wybudowanie nowej fabryki, zakup samolotów czy opracowanie nowego leku na raka, wiąże się z akceptacją mniejszego lub większego ryzyka. Wydatkując środki, przedsiębiorstwo nie ma przecież żadnej pewności, że korzyści związane z przeznaczonymi na projekt nakładami zmaterializują się w zakładanej wysokości, ani nawet czy w ogóle jakiekolwiek korzyści związane z konkretną inwestycją się pojawią. (Niektóre zakłady przemysłowe umieszczają obok budynków fabrycznych „cmentarzyska idei”, czyli symboliczne miejsca spoczynku pomysłów, które na etapie inwestycji wydawały się fantastyczne, ale nie przyniosły spodziewanych albo wręcz żadnych korzyści). Podobnie jest z inwestycjami w edukację, czyli w kapitał ludzki. Młode osoby wraz ze swoimi rodzinami przez wiele lat inwestują znaczne ilości czasu i pieniędzy w edukację. Wynika to z faktu, że podzielają one dość powszechne w społeczeństwie przekonanie, że wyższy poziom wykształcenia przyczynia się do zwiększenia przyszłej produktywności i w efekcie pozwala osiągać wyższe zarobki. Czy ta inwestycja w edukację naprawdę się opłaca? Ekonomiści niemal powszechnie twierdzą, że odpowiedź na powyższe pytanie brzmi „tak”. W rozdziale drugim podręcznika, poświęconym wyborom w świecie ograniczonych zasobów), znajdują się dane ilustrujące rosnącą średnią kwotę wynagrodzenia dla różnych poziomów wykształcenia w Polsce. Stopy zwrotu z inwestycji w edukację w Polsce, podobnie jak w krajach UE i Stanach Zjednoczonych, z pewnością są dodatnie. Co więcej, są one uzyskiwane głównie przez pracowników, więc są prywatnymi stopami zwrotu (ang. private rates of return ) z edukacji. Co zyskuje społeczeństwo dzięki inwestycjom w edukację dokonywanym przez konkretną osobę? W końcu jeśli rząd wydaje pieniądze podatników na subsydiowanie publicznego szkolnictwa, społeczeństwo powinno oczekiwać jakiegoś zwrotu z tych wydatków. Ekonomiści, np. George Psacharopoulos, odkryli, że w wielu krajach społeczna stopa zwrotu (ang. social rate of return ) z nauki jest dodatnia. W końcu inwestycje w edukację wiążą się z pozytywnymi efektami zewnętrznymi. Chociaż nie zawsze jest to łatwe do zmierzenia, zdaniem Waltera McMahona pozytywne efekty zewnętrzne edukacji zazwyczaj obejmują lepszy stan zdrowia ludności, niższy poziom przestępczości, czystsze środowisko i bardziej stabilne, demokratyczne rządy. Z uwagi na te właśnie uwarunkowania wiele krajów zdecydowało się wykorzystać pieniądze podatników do subsydiowania szkolnictwa podstawowego, średniego i wyższego. Edukacja w jednoznaczny sposób przynosi korzyści osobie, która decyduje się jak najdłużej kontynuować naukę. Jednak społeczeństwo, w którym większość ludzi jest dobrze wykształcona, także na tym korzysta, z uwagi na wskazane powyżej pozytywne efekty zewnętrzne. Inne przykłady pozytywnych efektów zewnętrznych Chociaż technologia może być najbardziej widocznym przykładem pozytywnego efektu zewnętrznego, nie jest jedynym. Na przykład szczepienia (zarówno te obowiązkowe, z kalendarza dla dzieci, jak i dobrowolne, np. przeciwko koronawirusowi) chronią nie tylko osobę, która przyjęła szczepionkę, ale mają pozytywny efekt uboczny w postaci ochrony innych osób (np. tych, które z uwagi na przeciwwskazania medyczne nie mogą się zaszczepić), korzystających z tzw. odporności populacyjnej. Modernizacja i renowacja (czasami wystarczy po prostu odmalowanie elewacji bądź troska o ogród) kilku domów w sąsiedztwie nie tylko zwiększa wartość tych konkretnych nieruchomości, ale korzystnie wpływa na ceny wszystkich domów w okolicy. W przypadku nowych technologii właściwą reakcją państwa jest wdrażanie takiej polityki w obszarze badań i rozwoju, aby przedsiębiorstwa, które generują pozytywne efekty zewnętrzne, mogły przejąć jak największą część korzyści społecznych. W przypadku szczepionek, np. przeciwko grypie, skuteczną polityką może być zapewnienie subsydiowania (lub wręcz pełnego finansowania) tym osobom, które zdecydują się na szczepienie. przedstawia rynek szczepionek przeciwko grypie. Rynkowa krzywa popytu (D rynk ) odzwierciedla jedynie prywatne korzyści krańcowe ( ang. marginal private benefits , MPB), które zaszczepione osoby uzyskują dzięki szczepionkom (wśród tych korzyści można wskazać przede wszystkim znacznie mniejsze prawdopodobieństwo zachorowania na grypę, a w przypadku choroby jej łagodniejszy przebieg, co oznacza, że zaszczepiona osoba krócej, o ile w ogóle, będzie przebywać na zwolnieniu lekarskim i nie utraci dochodów związanych z wypłatą niepełnego wynagrodzenia). Zakładając, że produkcja szczepionek nie generuje żadnych kosztów ubocznych, rynkowa krzywa podaży jest określona przez krańcowy koszt prywatny (ang. marginal private benefits lub marginal private cost , MPC). Liczba dawek szczepionki przeciw grypie, która stałaby się przedmiotem transakcji rynkowych, jest wyznaczona przez przecięcie MPB i MPC, czyli w punkcie, w którym popyt zrównuje się z podażą. W konsekwencji liczba szczepionek zapewniająca równowagę rynkową kształtuje się na poziomie Q rynk , a rynkowa cena szczepionki wynosi P rynk . Zwróć uwagę, że każdy z potencjalnych klientów porównuje swoją korzyść krańcową z ceną szczepionki i dla części z nich (np. tych, którzy mają relatywnie niską płacę) korzyści z przyjęcia szczepienia są mniejsze niż cena, którą musieliby za nie zapłacić. Jednak tak jak to już wskazaliśmy powyżej, decyzja każdej z osób, które przyjmują szczepionkę, generuje pozytywne efekty zewnętrzne dla całej populacji, zmniejszając prawdopodobieństwo transmisji choroby. Kiedy do prywatnych korzyści krańcowych dodamy te związane z pozytywnymi efektami zewnętrznymi, otrzymamy krańcową korzyść społeczną ( ang. marginal social benefit , MSB) szczepionek przeciw grypie, reprezentowaną przez krzywą D społ . Ponieważ krańcowa korzyść społeczna (MSB) jest większa niż prywatna korzyść krańcowa (MPB), optymalna – ze społecznego punktu widzenia – liczba szczepionek, które powinny zostać zakupione, jest większa niż ta wynikająca z rynkowych krzywych popytu i podaży (Q społ > Q rynk ), co oczywiście oznacza, że ich cena również wzrośnie i będzie równa P społ . Niestety większość z nas podejmując decyzję o szczepieniu, nie bierze pod uwagę pozytywnych efektów zewnętrznych, tak więc wielkość produkcji i konsumpcji szczepionek przeciw grypie będzie zbyt mała ze społecznego punktu widzenia. Jak państwo może zwiększyć produkcję i konsumpcję szczepień do poziomu optymalnego z punku widzenia interesów całego społeczeństwa? Jednym ze sposobów jest zapewnienie subsydium (np. w postaci bonów) każdemu obywatelowi, który chce się zaszczepić. Taki bon działałby jak dodatkowy „dochód”, który można wykorzystać tylko do zakupu szczepionki przeciw grypie. Jeśli wartość bonu byłaby równa dodatkowej korzyści społecznej ze szczepionki, produkcja w równowadze rynkowej zwiększyłaby się do poziomu Q społ , a cena do poziomu P społ , czyli do punktu zrównania się MSB z MSC. Producenci szczepionek na grypę otrzymywaliby cenę P społ za szczepionkę, a konsumenci mogliby zrealizować bon i płaciliby tylko cenę P subs . Przy takiej polityce subsydiowania przez państwo liczba szczepień przeciw grypie byłaby optymalna ze społecznego punktu widzenia. Rynek szczepionek przeciw grypie z uwzględnieniem dodatkowych korzyści (pozytywnych efektów zewnętrznych) Krzywa popytu rynkowego nie uwzględnia pozytywnych efektów zewnętrznych szczepień przeciwko grypie, więc produkcja będzie wynosiła tylko Q rynk . Jest to nieefektywna wielkość produkcji, ponieważ krańcowa korzyść społeczna przewyższa krańcowy koszt społeczny. Jeśli państwo zapewni konsumentom subsydium z tytułu zakupu szczepionki, a kwota subsydium będzie równa krańcowej korzyści społecznej pomniejszonej o krańcową korzyść prywatną, wówczas liczba szczepień wzrośnie do wolumenu optymalnego społecznie (Q społ ). Kluczowe pojęcia i podsumowanie Konkurencja rynkowa zachęca do wdrażania innowacji. Jeśli jednak nowe technologie można łatwo kopiować, pierwotny innowator traci motywację do dalszego inwestowania w badania i rozwój (B+R). Nowe technologie często wywołują pozytywne efekty zewnętrzne, co oznacza, że opracowanie nowej technologii przynosi korzyści także innym przedsiębiorstwom i całemu społeczeństwu. Społeczna korzyść wynikająca z innowacji, uwzględniająca efekty zewnętrzne, przewyższa zazwyczaj prywatną korzyść dla podmiotu, który stworzył i wdrożył nową technologię. Gdyby innowatorzy mogli przejąć większą część korzyści społecznych, mieliby większą motywację do inwestowania w sferę B+R. Pytania Self-Check Czy rynkowa krzywa popytu uwzględnia pozytywne efekty zewnętrzne? Odpowiedź uzasadnij. Nie. Rynkowa krzywa popytu uwzględnia tylko prywatne korzyści dla konsumentów. Pozytywne efekty zewnętrzne to korzyści uzyskiwane przez strony trzecie, a więc korzyści społeczne, które nie są ujmowane przez rynkową krzywą popytu (krzywą korzyści prywatnych). Załóżmy, że inwestycje firmy Samsung w badania i rozwój urządzeń cyfrowych zwiększyły zyski przedsiębiorstwa o 20%. Czy jest to korzyść prywatna, czy społeczna? Oczywiście firma Samsung uzyskuje korzyści z inwestycji, więc 20-procentowy wzrost zysków to korzyść prywatna. Jeśli Samsung nie będzie w stanie przejąć wszystkich korzyści, np. dlatego, że inne firmy szybko skopiują i wyprodukują substytuty jego produktów, wówczas inwestycja Samsunga przyniesie korzyści społeczne. Pracownicy pewnego przedsiębiorstwa skupują od ludzi przedmioty, które firma może później odsprzedać lub poddać recyklingowi, a które w przeciwnym wypadku trafiłyby do śmieci. Jakie korzyści będą większe: prywatne czy społeczne? Kiedy przedsiębiorstwo kupuje coś w celu odsprzedaży, korzysta na tym zarówno dane przedsiębiorstwo, jak i podmiot sprzedający. Gdyby było inaczej, strony nie dokonałyby transakcji. Jednak transakcja ta zmniejsza również ilość wyrzucanych śmieci, co obniża koszty ponoszone przez gospodarstwa domowe i/lub miasto. Tak więc korzyści społeczne są większe niż korzyści prywatne. Pytania Review W jaki sposób inwestycje przedsiębiorstw w badania i rozwój wywołują pozytywne efekty zewnętrzne? Czy popyt na kredyty i inwestycje w B+R będzie wyższy, czy niższy przy braku pozytywnych efektów zewnętrznych? Pytanie Critical Thinking Czy przedsiębiorstwu można zagwarantować uzyskanie wszystkich korzyści społecznych związanych z wdrożeniem do sprzedaży nowego wynalazku? Odpowiedź uzasadnij. Bibliografia Arias, Omar and Walter W. McMahon. “Dynamic Rates of Return to Education in the U.S.” Economics of Education Review . 20, 2001. 121–138. Biography.com. 2015. “Alan Turing.” Accessed April 1, 2015. http://www.biography.com/people/alan-turing-9512017. Canty Media. 2015. “The World: Life Expectancy (2015) – Top 100+.” Accessed April 1, 2015. http://www.geoba.se/population.php?pc=world&type=15. Hyclak, Thomas, Geraint Johnes, and Robert Thornton. Fundamentals of Labor Economics. Boston: Houghton Mifflin Company, 2005. McMahon, Walter. Education and Development: Measuring the Social Benefits. Oxford: Oxford University Press, 2000. National Institute of Health. 2015. “Global Competitiveness – The Importance of U.S. Leadership in Science and Innovation for the Future of Our Economy and Our Health.” Accessed April 1, 2015. http://www.nih.gov/about/impact/impact_global.pdf. National Science Foundation. 2013. “U.S. R&D Spending Resumes Growth in 2010 and 2011 but Still Lags Behind the Pace of Expansion of the National Economy.” Accessed April 1, 2015. http://www.nsf.gov/statistics/infbrief/nsf13313/. Psacharopoulos, George. “Returns to Investment in Education: A Global Update.” World Development 22, 1994. 1325–1343. Salientes-Narisma, Corrie. “Samsung Shift to Innovative Devices Pay Off.” Inquirer Technology . Accessed May 15, 2013. http://technology.inquirer.net/23831/samsungs-shift-to-innovative-devices-pays-off. pozytywne efekty zewnętrzne (ang. positive externalities or external benefits ) korzystne efekty uboczne wynikające z działalności osoby fizycznej, przedsiębiorstwa lub państwa uzyskiwane bezpłatnie przez strony trzecie dodatnie efekty zewnętrzne (ang. positive externalities or external benefits ) patrz: pozytywne efekty zewnętrzne korzyści zewnętrzne (ang. positive externalities or external benefits ) patrz: pozytywne efekty zewnętrzne korzyści prywatne (ang. private benefits ) korzyści, jakie uzyskuje osoba konsumująca dobro lub usługę; także korzyści uzyskiwane przez przedsiębiorstwo z wdrożenia nowego produktu lub technologii prywatna stopa zwrotu (ang. private rate of return ) stopa zwrotu uzyskiwana przez konkretną osobę lub podmiot, związana z wykorzystaniem jakiegoś zasobu, np. odsetki z lokaty bankowej korzyść społeczna (ang. social benefit ) suma korzyści prywatnych i korzyści związanych z istnieniem pozytywnych efektów zewnętrznych społeczna stopa zwrotu (ang. social rate of return ) stopa zwrotu uzyskiwana przez społeczeństwo w wyniku decyzji o konkretnym wykorzystaniu jakiegoś zasobu, np. zaangażowaniu środków publicznych w finansowanie edukacji

Social Sciences