Wprowadzenie Składanie wieńca w hołdzie ofiarom strzelaniny w Washington Navy Yard. (Źródło: modyfikacja pracy D. Myles Cullen z Departamentu Obrony USA). W poniedziałek 16 września 2013 roku, gdy w waszyngtońskiej stoczni marynarki wojennej właśnie zaczynał się dzień pracy, 12 osób zginęło od kul 34-letniego Aarona Alexisa. Zabójca już wcześniej miał problemy psychiczne; uważał, że jest kontrolowany falami radiowymi. Zadzwonił na policję, by poskarżyć się na głosy w głowie i na to, że jest szpiegowany przez „ciemne siły” (Thomas et al., 2013). Choć nic nie może usprawiedliwić jego czynu, to wyraźnie widać, że cierpiał na zaburzenie psychiczne. Zaburzenie psychiczne nie musi jednak prowadzić do agresji. O wiele częściej to chorzy są jej ofiarami (Stuart, 2003). Gdyby jednak Aaron otrzymał pomoc, jakiej wymagał, to tej tragedii można by było zapobiec. Bibliografia Abela, J. R., Hankin, B. L. (2011). Rumination as a vulnerability factor to depression during the transition from early to middle adolescence: A multiwave longitudinal study. Journal of Abnormal Psychology, 120 , 259–271. Abramowitz, J. S., Siqueland, L. (2013). Obsessive-compulsive disorder. In L. G. Castonguay & T. F. Oltmanns (red.), Psychopathology: From science to clinical practice , s. 143–171. New York, NY: Guilford Press. Abramson, L. Y., Metalsky, G. I., Alloy, L. B. (1989). Hopelessness depression: A theory- based subtype of depression. Psychological Review, 96 , 358–372. Afifi, T. O., Mather, A., Boman, J., Fleisher, W., Enns, M. W., MacMillan, H., Sareen, J. (2010). Childhood adversity and personality disorder: Results from a nationally representative population-based survey. Journal of Psychiatric Research, 45 , 814–822. Agerbo, E., Nordentoft, M., Mortensen, P. B. (2002). Familial, psychiatric, and socioeconomic risk factors for suicide in young people: Nested case-control study. British Medical Journal, 325 , 74–77. Aghukwa, C. N. (2012). Care seeking and beliefs about the cause of mental illness among Nigerian psychiatric patients and their families. Psychiatric Services, 63 , 616–618. Aikins, D. E., Craske, M. G. (2001). Cognitive theories of generalized anxiety disorder. Psychiatric Clinics of North America, 24 , 57–74. Akinbami, L. J., Liu, X., Pastor, P., Reuben, C. A. (2011, August). Attention deficit hyperactivity disorder among children aged 5–17 years in the United States, 1998–2009 (NCHS data brief No. 70). Hyattsville, MD: National Center for Health Statistics. Pobrane z: http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db70.pdf Alden, L. E., Bieling, P. (1998). Interpersonal consequences in the pursuit of safety. Behaviour Research and Therapy, 36 , 53–64. Alegria, A. A., Blanco, C., Petry, N. M., Skodol, A. E., Liu, S. M., Grant, B. (2013). Sex differences in antisocial personality disorder: Results from the National Epidemiological Survey on Alcohol and Related Conditions. Personality Disorders: Theory, Research, and Treatment, 4 , 214–222. American Psychiatric Association (APA) (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5 th ed.). Washington, DC: Author. Andreasen, N. C. (1987). The diagnosis of schizophrenia. Schizophrenia Bulletin, 13 , 9–22. Andréasson, S., Allbeck, P., Engström, A., Rydberg, U. (1987). Cannabis and schizophrenia: A longitudinal study of Swedish conscripts. Lancet, 330 , 1483–1486. Asberg, M., Thorén, P., Träskman, L., Bertilsson, L., Ringberger, V. (1976). “Serotonin depression” — a biochemical subgroup within the affective disorders? Science , 191 (4226), 478–480. doi: 10.1126/science.1246632 Asperger’s syndrome dropped from psychiatrists’ handbook the DSM: DSM-5, latest revision of Diagnostic and Statistical Manual, merges Asperger's with autism and widens dyslexia category. (2012, December 1). The Guardian . Pobrane z: http://www.theguardian.com/society/2012/dec/02/aspergers-syndrome-dropped-psychiatric-dsm. Autism Genome Project Consortium. (2007). Mapping autism risk loci using genetic linkage and chromosomal rearrangements. Nature Genetics, 39 , 319–328. Baes, C. V. W., Tofoli, S. M. C., Martins, C. M. S., Juruena, M. F. (2012). Assessment of the hypothalamic–pituitary–adrenal axis activity: Glucocorticoid receptor and mineralocorticoid receptor function in depression with early life stress — a systematic review. Acta Neuropsychiatrica, 24 , 4–15. Baker, L. A., Bezdjian, S., Raine, A. (2006). Behavioral genetics: The science of antisocial behavior. Law and Contemporary Problems, 69 , 7–46. Barbaresi, W. J., Colligan, R. C., Weaver, A. L., Voigt, R. G., Killian, J. M., Katusic, S. K. (2013). Mortality, ADHD, and psychosocial adversity in adults with childhood ADHD: A prospective study. Pediatrics, 131 , 637–644. Barker, P. (2010). The legacy of Thomas Szasz . Pobrane z: http://www.centerforindependentthought.org/SzaszLegacy.html. Barkley, R. A. (2006). Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment . New York, NY: Guilford Press. Barkley, R. A., Fischer, M., Smallish, L., Fletcher, K. (2002). The persistence of attention-deficit/hyperactivity disorder into young adulthood as a function of reporting source and definition of disorder. Journal of Abnormal Psychology, 111 , 279–289. Battista, S. R., Kocovski, N. L. (2010). Exploring the effect of alcohol on post-event processing specific to a social event. Cognitive Behaviour Therapy, 39 , 1–10. Baumeister, A. A., Hawkins, M. F. (2004). The serotonin hypothesis of schizophrenia: A historical case study on the heuristic value of theory in clinical neuroscience. Journal of the History of the Neurosciences, 13 , 277–291. Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders . New York, NY: International Universities Press. Beck, A. T. (2008). The evolution of the cognitive model of depression and its neurobiological correlates. American Journal of Psychiatry, 165 , 969–977. Berman, A. L. (2009). School-based suicide prevention: Research advances and practice implications [Commentary]. School Psychology Review, 38 , 233–238. Bettelheim, B. (1967). The empty fortress: Infantile autism and the birth of the self . New York, NY: Free Press. Beucke, J. C., Sepulcre, J., Talukdar, T., Linnman, C., Zschenderlein, K., Endrass, T., Kathman, N. (2013). Abnormally high degree connectivity of the orbitofrontal cortex in obsessive-compulsive disorder. JAMA Psychiatry, 70 , 619–629. Bhugra D. (2005). The global prevalence of schizophrenia. PLOS Medicine, 5, 15 - 175. Biederman, J., Faraone, S. V., Hirshfeld-Becker, D. R., Friedman, D., Robin, J. A., Rosenbaum, J. F. (2001). Patterns of psychopathology and dysfunction in high-risk children of parents with panic disorder and major depression. American Journal of Psychiatry, 158 , 49–57. Bochenek, A., Reicher, M. (2014). Anatomia człowieka, tom IV. Warszawa: Wydawnictwo PZWL. Bolton, D., Rijsdijk, F., O’Connor, T. G., Perrin, S., Eley, T. C. (2007). Obsessive-compulsive disorder, tics and anxiety in 6-year-old twins. Psychological Medicine, 37 , 39–48. Bourguignon, E. (1970). Hallucinations and trance: An anthropologist's perspective. W: W. Keup (red.), Origins and mechanisms of hallucination , s. 183–190. New York, NY: Plenum Press. Bouton, M. E., Mineka, S., Barlow, D. H. (2001). A modern learning theory perspective on the etiology of panic disorder. Psychological Review, 108 , 4–32. Bramsen, I., Dirkzwager, A. J. E., van der Ploeg, H. M. (2000). Predeployment personality traits and exposure to trauma as predictors of posttraumatic stress symptoms: A prospective study of former peacekeepers. American Journal of Psychiatry, 157 , 1115–1119. Bregman, J. D. (2005). Definitions and characteristics of the spectrum. W: D. Zager (red.), Autism spectrum disorders: Identification, education, and treatment (3 rd ed., s. 3–46. Mahwah, NJ: Erlbaum. Brewin, C. R., Andrews, B., Valentine, J. D. (2000). Meta-analysis of risk factors for posttraumatic stress disorder in trauma-exposed adults. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 68 , 748–756. Bremner, J. D., Krystal, J. H., Southwick, S. M., Charney, D. S. (1996). Noradrenergic mechanisms in stress and anxiety: I. preclinical studies. Synapse, 23 , 28–38. Brown, A. S., Begg, M. D., Gravenstein, S., Schaefer, C. A., Wyatt, R. J., Breshnahan, M., Susser, E. S. (2004). Serologic evidence of prenatal influenza in the etiology of schizophrenia. Archives of General Psychiatry, 61 , 774–780. Boland, R. J., Keller, M. B. (2009). Course and outcome of depression. W: I. H. Gotlib, C. L. Hammen (red.), Handbook of depression , s. 23–43. New York, NY: Guilford Press. Brent, D. A., Bridge, J. (2003). Firearms availability and suicide: A review of the literature. American Behavioral Scientist, 46 , 1192–1210. Brown, G. W., Harris, T. O. (1989). Depression. W: G. W. Brown, T. O. Harris (red.), Life events and illness , s. 49–93. New York, NY: Guilford Press. Brown, G. W., Ban, M., Craig, T. J. K., Harris, T. O., Herbert, J., Uher, R. (2013). Serotonin transporter length polymorphism, childhood maltreatment, and chronic depression: A specific gene-environment interaction. Depression and Anxiety, 30 , 5–13. Buchanan-Barker, P., Barker, P. (2009, February). The convenient myth of Thomas Szasz. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 16 (1): 87–95. doi: 10.1111/j.1365-2850.2008.01310.x. Buchsbaum, M. S., Nuechterlein, K. H., Haier, R. J., Wu, J., Sicotte, N., Hazlett, E., Guich, S. (1990). Glucose metabolic rate in normal and schizophrenics during the continuous performance test assessed by positron emission tomography. British Journal of Psychiatry, 156 , 216–227. Burt, S. A. (2009). Rethinking environmental contributions to child and adolescent psychopathology: A meta-analysis of shared environmental influences. Psychological Bulletin, 135 , 608–637. Burton, C. L., Barta, C., Cath, D., Geller, D., Van Den Heuvel, O. A., Yao, Y., Obsessive Compulsive Disorder and Tourette Syndrome Working Group of the Psychiatric Genomics Consortium, Eapen, V., Grünblatt , E., Zai, G. (2020). Genetics of obsessive-compulsive disorder and Tourette disorder. W: B. T. Baune (red.), Personalized Psychiatry , s. 239 – 252. Academic Press. Butler, L. D., Nolen-Hoeksema, S. (1994). Gender differences in responses to depressed mood in a college sample. Sex Roles, 30 , 331–346. Byrd, R. (2002, October 17). Report to the legislature on the principal findings from the epidemiology of autism in California: A comprehensive pilot study. Pobrane z: http://www.dds.ca.gov/Autism/MindReport.cfm. Cadoret, R., Yates, W. R., Troughton, E., Woodworth, G., & Stewart, M. (1995). Genetic environmental interactions in the genesis of aggressivity and conduct disorders. Archives of General Psychiatry, 52 , 916–924. Cannon, M., Jones, P. B., Murray, R. M. (2002). Obstetric complications and schizophrenia: Historical and meta-analytic review. American Journal of Psychiatry , 159 , 1080–1092. Casadio, P., Fernandes, C., Murray, R. M., Di Forti, M. (2011). Cannabis use in young people: The risk for schizophrenia. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 35 , 1779–1787. Cardeña, E., Gleaves, D. H. (2006). Dissociative disorders. W: M. Hersen, S. M. Turner, D. C. Beidel (red.), Adult psychopathology and diagnosis , s. 473–503. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. Caspi, A., Sugden, K., Moffitt, T. E., Taylor, A., Craig, I. W., Harrington, H., Poulton, R. (2003). Influence of life stress on depression: Moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene. Science, 301 (5631), 386–389. Centers for Disease Control and Prevention. (2010, November 12). Increasing prevalence of parent-reported attention-deficit/hyperactivity disorder among children, United States, 2003–2007. Morbidity and Mortality Weekly Report, 59 (44), 1439–1443. Centers for Disease Control and Prevention. (2012). Suicide: Facts at a glance. Pobrane z: http://www.cdc.gov/ViolencePrevention/pdf/Suicide_DataSheet-a.pdf. Centers for Disease Control and Prevention. (2012, March 30). Prevalence of autism spectrum disorders—autism and developmental disabilities monitoring network, 14 sites, United States, 2008. Morbidity and Mortality Weekly Report: Surveillance Summaries, 61 (3), 1–19. Pobrane z: http://www.cdc.gov/mmwr/pdf/ss/ss6103.pdf. Centers for Disease Control and Prevention. (2013a). Definitions: Self-directed violence . Pobrane z: http://www.cdc.gov/violenceprevention/suicide/definitions.html. Centers for Disease Control and Prevention. (2013b). National suicide statistics at a glance: Trends in suicide rates among both sexes, by age group, United States, 1991–2009 . Pobrane z: http://www.cdc.gov/violenceprevention/suicide/statistics/trends02.html. Charney, D. S., Woods, S. W., Nagy, L. M., Southwick, S. M., Krystal, J. H., Heninger, G. R. (1990). Noradrenergic function in panic disorder [Supplemental material]. Journal of Clinical Psychiatry, 51 , 5–11. Chodkiewicz, J. (2017). Polska adaptacja Gotlandzkiej Skali Męskiej Depresji (GDMS) Wolfganga Rutza. Advances in Psychiatry and Neurology , 26, 13-23. Clark, D. M. (1996). Panic disorder: From theory to therapy. W: R. M. Rapee (red.), Current controversies in the anxiety disorders , s. 318–344. New York, NY: Guilford Press. Clauss, J. A., Blackford, J. U. (2012). Behavioral inhibition and risk for developing social anxiety disorder: A meta-analytic study. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 51 (10), 1066–1075. Clegg, J. W. (2012). Teaching about mental health and illness through the history of the DSM. History of Psychology, 15 , 364–370. Compton, W. M., Conway, K. P., Stinson, F. S., Colliver, J. D., Grant, B. F. (2005). Prevalence, correlates, and comorbidity of DSM-IV antisocial personality syndromes and alcohol and specific drug use disorders in the United States: Results from the national epidemiologic survey on alcohol and related conditions . Journal of Clinical Psychiatry, 66 , 677–685. Cook, M., Mineka, S. (1989). Observational conditioning of fear to fear-relevant versus fear-irrelevant stimuli in rhesus monkeys. Journal of Abnormal Psychology, 98 , 448–459. Craske, M. G. (1999). Anxiety disorders: Psychological approaches to theory and treatment . Boulder, CO: Westview Press. Crosby, A. E., Ortega, L., Melanson, C. (2011). Self-directed violence surveillance: Uniform definitions and recommended data elements , version 1.0 . Pobrano z: http://www.cdc.gov/violenceprevention/pdf/self-directed-violence-a.pdf. Dalenberg, C. J., Brand, B. L., Gleaves, D. H., Dorahy, M. J., Loewenstein, R. J., Cardeña, E., Spiegel, D. (2012). Evaluation of the evidence for the trauma and fantasy models of dissociation. Psychological Bulletin, 138 , 550–588. Sometimes Interesting: Weird, Forgotten, and Sometimes Interesting Things. (2011, July 2). Dancing mania [Web log post]. Pobrane z: http://sometimes-interesting.com/2011/07/02/dancing-mania/. Davidson, R. J., Pizzagalli, D. A., Nitschke, J. B. (2009). Representation and regulation of emotional depression: Perspectives from cognitive neuroscience. W: I. H. Gotlib, C. L. Hammen (red.), Handbook of depression , s. 218–248. New York, NY: Guilford Press. Davis, K. L., Kahn, R. S., Ko., G., Davidson, M. (1991). Dopamine in schizophrenia: A review and reconceptualization. American Journal of Psychiatry, 148 , 1474–1486. Decety, J., Skelly, L. R., Kiehl, K. A. (2013). Brain response to empathy-eliciting scenarios involving pain in incarcerated individuals with psychopathy. JAMA Psychiatry, 70 , 638–645. Demos, J. (1983). Entertaining Satan: Witchcraft and the culture of early New England . New York, NY: Oxford University Press. Dempsey, A. F., Schaffer, S., Singer, D., Butchart, A., Davis, M., Freed, G. L. (2011). Alternative vaccination schedule preferences among parents of young children. Pediatrics, 128 , 848–856. DeStefano, F., Price, C. S., Weintraub, E. S. (2013). Increasing exposures to antibody-stimulating proteins and polysaccharides in vaccines is not associated with risk of autism. The Journal of Pediatrics, 163 , 561–567. DiGrande, L., Perrin, M. A., Thorpe, L. E., Thalji, L., Murphy, J., Wu, D., Brackbill, R. M. (2008). Posttraumatic stress symptoms, PTSD, and risk factors among lower Manhattan residents 2–3 years after the September 11, 2001 terrorist attacks. Journal of Traumatic Stress, 21 , 264–273. DNA project aims to count Scots redheads. (2012, November 7). British Broadcast Corporation [BBC] . Pobrane z: http://www.bbc.com/news/uk-scotland-20237511. Downs, M. (2008, March 31). Autism-vaccine link: Evidence doesn’t dispel doubts [Web log post]. Pobrane z: www.webmd.com/brain/autism/searching-for-answers/vaccines-autism. Dozois, D. J. A., Beck, A. T. (2008). Cognitive schemas, beliefs and assumptions. W: K. S. Dobson, D. J. A. Dozois (red.), Risk factors in depression , s. 121–143. New York, NY: Academic Press. Drevets, W. C., Bogers, W. U., Raichle, M. E. (2002). Functional anatomical correlates of antidepressant drug treatment assessed using PET measures of regional glucose metabolism. European Neuropsychopharmacology, 12 , 527–544. Dziwota, E., Łaba-Stefanek, A., Małolepsza, O., Skoczeń, N., Olajossy, M. (2015). Anatomiczne zmiany mózgu w schizofrenii. N europsychiatria i Neuropsychologia , 10 , 121 – 128. Ehlers, A., Clark, D. M. (2000). A cognitive model of posttraumatic stress disorder. Behaviour Research and Therapy, 38 , 319–345. Etzersdorfer, E., Voracek, M., Sonneck, G. (2004). A dose-response relationship between imitational suicides and newspaper distribution. Archives of Suicide Research, 8 , 137– 145. Fabrega, H. (2007). How psychiatric conditions were made. Psychiatry, 70 , 130–153. Fitzgerald, P. B., Laird, A. R., Maller, J., Daskalakis, Z. J. (2008). A meta-analytic study of changes in brain activation in depression. Human Brain Mapping, 29 , 683–695. Fields, T. (2010). Postpartum depression effects on early interactions, parenting, and safety practices: A review. Infant Behavior and Development, 33 , 1–6. Fisher, C. (2010, February 11). DSM-5 development process included emphasis on gender and cultural sensitivity [Web log post]. Pobrane z: http://www.bmedreport.com/archives/9359. Fleischman, A., Bertolote, J. M., Belfer, M., Beautrais, A. (2005). Completed suicide and psychiatric diagnoses in young people: A critical examination of the evidence. American Journal of Orthopsychiatry, 75 , 676–683. Fombonne, E., Goin-Kochel, R. B., O'Roakc, B. J. (2020). Beliefs in vaccine as causes of autism among SPARK cohort caregivers. Vaccine, 38, 1794-1803 Foote, B., Smolin, Y., Kaplan, M., Legatt, M. E., Lipschitz, D. (2006). Prevalence of dissociative disorders in psychiatric outpatients. American Journal of Psychiatry, 163 , 623–629. Fox, N. A., Henderson, H. A., Marshall, P. J., Nichols, K. E., Ghera, M. M. (2005). Behavioral inhibition: Linking biology and behavior within a developmental framework. Annual Review of Psychology, 56 , 235–262. Frances, A. (2012, December 2). DSM 5 is guide not bible—ignore its ten worst changes [Web log post]. Pobrane z: http://www.psychologytoday.com/blog/dsm5-in-distress/201212/dsm-5-is-guide-not-bible-ignore-its-ten-worst-changes. Freeman, A., Stone, M., Martin, D., Reinecke, M. (2005). A review of borderline personality disorder. W: A. Freeman, M. Stone, D. Martin, M. Reinecke (red.), Comparative treatments for borderline personality disorder , s. 1–20. New York, NY: Springer. Fung, M. T., Raine, A., Loeber, R., Lynam, D. R., Steinhauer, S. R., Venables, P. H., Stouthamer-Loeber, M. (2005). Reduced electrodermal activity in psychopathy-prone adolescents. Journal of Abnormal Psychology, 114 , 187–196. Fusar-Poli, P., Borgwardt, S., Bechdolf, A., Addington, J., Riecher-Rössler, A., Schultze-Lutter, F., Yung, A. (2013). The psychosis high-risk state: A comprehensive state-of-the-art review. Archives of General Psychiatry, 70 , 107–120. Gauthier, J., Siddiqui, T. J., Huashan, P., Yokomaku, D., Hamdan, F. F., Champagne, N., Rouleau, G.A. (2011). Truncating mutations in NRXN2 and NRXN1 in autism spectrum disorders and schizophrenia. Human Genetics, 130 , 563–573. Gizer, I. R., Ficks, C., Waldman, I. D. (2009). Candidate gene studies of ADHD: A meta-analytic review. Human Genetics, 126 , 51–90. Goldstein, A. J., Chambless, D. L. (1978). A reanalysis of agoraphobia. Behavior Therapy, 9 , 47–59. Goldstein, J. M., Buka, S. L., Seidman, L. J., & Tsuang, M. T. (2010). Specificity of familial transmission of schizophrenia psychosis spectrum and affective psychoses in the New England family study’s high-risk design. Archives of General Psychiatry, 67 , 458–467. Good, B. J., Hinton, D. E. (2009). Panic disorder in cross-cultural and historical perspective. W: D. E. Hinton, B. J. Good (red.), Culture and panic disorder , s. 1–28. Stanford, CA: Stanford University Press. Goodman, S. H., Brand, S. R. (2009). Depression and early adverse experiences. W: I. H. Gotlib, C. L. Hammen (red..), Handbook of depression , s. 249–274. New York, NY: Guilford Press. Gotlib, I. H., Joormann, J. (2010). Cognition and depression: Current status and future directions. Annual Review of Clinical Psychology, 6 , 285–312. Gottesman, I. I. (2001). Psychopathology through a life span-genetic prism. American Psychologist, 56 , 867–878. Graybiel, A. N., Rauch, S. L. (2000). Toward a neurobiology of obsessive-compulsive disorder. Neuron, 28 , 343–347. Green, M. F. (2001). Schizophrenia revealed: From neurons to social interactions . New York, NY: W. W. Norton. Hackmann, A., Clark, D. M., McManus, F. (2000). Recurrent images and early memories in social phobia. Behaviour Research and Therapy, 38 , 601–610. Halligan, S. L., Herbert, J., Goodyer, I., Murray, L. (2007). Disturbances in morning cortisol secretion in association with maternal postnatal depression predict subsequent depressive symptomatology in adolescents. Biological Psychiatry, 62 , 40–46. Hare, R. D. (1965). Temporal gradient of fear arousal in psychopaths. Journal of Abnormal Psychology, 70 , 442–445. Hasin, D. S., Fenton, M. C., Weissman, M. M. (2011). Epidemiology of depressive disorders. W: M. T. Tsuang, M. Tohen, P. Jones (red.), Textbook of psychiatric epidemiology , s. 289–309. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. Herman, J. (1997). Trauma and recovery: The aftermath of violence—from domestic abuse to political terror . New York, NY: Basic Books. Herrenkohl, T. I., Maguin, E., Hill, K. G., Hawkins, J. D., Abbott, R. D., Catalano, R. (2000). Developmental risk factors for youth violence. Journal of Adolescent Health, 26 , 176–186. Heston, L. L. (1966). Psychiatric disorders in foster home reared children of schizophrenic mothers. British Journal of Psychiatry, 112 , 819–825. Hettema, J. M., Neale, M. C., Kendler, K. S. (2001). A review and meta-analysis of the genetic epidemiology of anxiety disorders. The American Journal of Psychiatry, 158 , 1568–1578. Holsboer, F., Ising, M. (2010). Stress hormone regulation: Biological role and translation into therapy. Annual Review of Psychology, 61 , 81–109. Howes, O. D., Kapur, S. (2009). The dopamine hypothesis of schizophrenia: Version III—The final common pathway. Schizophrenia Bulletin, 35 , 549–562. Hoza, B., Mrug, S., Gerdes, A. C., Hinshaw, S. P., Bukowski, W. M., Gold, J. A., . Arnold, L. E. (2005). What aspects of peer relationships are impaired in children with ADHD? Journal of Consulting and Clinical Psychology, 73 , 411–423. Hughes, V. (2007). Mercury rising. Nature Medicine, 13 , 896–897. Jellinek, M. S., Herzog, D. B. (1999). The child. W: A. M. Nicholi, Jr. (red.), The Harvard guide to psychiatry , s. 585–610. Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University. Johnson, J. G., Cohen, P., Kasen, S., Brook, J. S. (2006). Dissociative disorders among adults in the community, impaired functioning, and axis I and II comorbidity. Journal of Psychiatric Research , 40 , 131–140. Joormann, J. (2009). Cognitive aspects of depression. W: I. H. Gotlib, C. L. Hammen (red.), Handbook of depression , s. 298–321. New York, NY: Guilford Press. Joyce, P. R., McKenzie, J. M., Luty, S. E., Mulder, R. T., Carter, J. D., Sullivan, P. F., Cloninger, C. R. (2003). Temperament, childhood environment, and psychopathology as risk factors for avoidant and borderline personality disorders. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 37 , 756–764. Judd, L. L. (2012). Dimensional paradigm of the long-term course of unipolar major depressive disorder. Depression and Anxiety, 29 , 167–171. Kagan, J., Reznick, J. S., Snidman, N. (1988). Biological bases of childhood shyness. Science, 240 , 167–171. Katzelnick, D. J., Kobak, K. A., DeLeire, T., Henk, H. J., Greist, J. H., Davidson, J. R. T., Helstad, C. P. (2001). Impact of generalized social anxiety disorder in managed care. The American Journal of Psychiatry, 158 , 1999–2007. Kendler, K. S., Hettema, J. M., Butera, F., Gardner, C. O., Prescott, C. A. (2003). Life event dimensions of loss, humiliation, entrapment, and danger in the prediction of onsets of major depression and generalized anxiety. Archives of General Psychiatry, 60 , 789–796. Kennedy, A., LaVail, K., Nowak, G., Basket, M., Landry, S. (2011). Confidence about vaccines in the United States: Understanding parents’ perceptions. Health Affairs, 30 , 1151–1159. Kessler, R. C. (1997). The effects of stressful life events on depression. Annual Review of Psychology, 48 , 191–214. Kessler, R. C. (2003). Epidemiology of women and depression. Journal of Affective Disorders, 74 , 5–13. Kessler, R. C., Berglund, P., Demler, O., Jin, R., Merikangas, K. P., Walters, E. F. (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 62 , 593–602. Kessler, R. C., Chiu, W. T., Jin, R., Ruscio, A. M., Shear, K., Walters, E. (2006). The epidemiology of panic attacks, panic disorder, and agoraphobia in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 63 , 415–424. Kessler, R. C., Galea, S., Gruber, M. J., Sampson, N. A., Ursano, R. J., Wessely, S. (2008). Trends in mental illness and suicidality after Hurricane Katrina. Molecular Psychiatry, 13 , 374–384. Kessler, R. C., Ruscio, A. M., Shear, K., Wittchen, H. U. (2009). Epidemiology of anxiety disorders. W: M. B. Stein, T. Steckler (red.), Behavioral neurobiology of anxiety and its treatment , s. 21–35. New York, NY: Springer. Kessler, R. C. Sonnega, A., Bromet, E., Hughes, M., Nelson, C. B. (1995). Posttraumatic stress disorder in the National Comorbidity Survey. Archives of General Psychiatry, 52 , 1048–1060. Kessler, R. C., Wang, P. S. (2009). Epidemiology of depression. W: I. H. Gotlib, C. L. Hammen (red.), Handbook of depression , s. 5–22. New York, NY: Guilford Press. Khashan, A. S., Abel, K. M., McNamee, R., Pedersen, M. G., Webb, R., Baker, P., Mortensen, P. B. (2008). Higher risk of offspring schizophrenia following antenatal maternal exposure to severe adverse life events. Archives of General Psychiatry, 65 , 146–152. Kiejna, A., Piotrowski, P., Adamowski, T., Moskalewicz, J., Wciórka, J., Stokwiszewski, J., Rabczenko, D., Kessler, R. C. (2015). Rozpowszechnienie wybranych zaburzeń psychicznych w populacji dorosłych Polaków z odniesieniem do płci i struktury wieku – badanie EZOP. Polska. PsychiatrPol , 49 , 15 – 27. Kiejna A, Rymaszewska J, Suwalska A, Łojko D, Rybakowski J. (2006). Prawdopodobieństwo dwubiegunowości u pacjentów z zaburzeniami depresyjnymi nawracającymi. PsychiatrPol , 40 , 445–454. Kinney, D. K., Barch, D. H., Chayka, B., Napoleon, S., Munir, K. M. (2009). Environmental risk factors for autism: Do they help or cause de novo genetic mutations that contribute to the disorder? Medical Hypotheses, 74 , 102–106. Kleim, B., Gonzalo, D., Ehlers, A. (2011). The Depressive Attributions Questionnaire (DAQ): Development of a short self-report measure of depressogenic attributions. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 33 , 375–385. Klein, R. G., Mannuzza, S., Olazagasti, M. A. R., Roizen, E., Hutchison, J. A., Lashua, E. C., Castellanos, F. X. (2012). Clinical and functional outcome of childhood attention-deficit/hyperactivity disorder 33 years later. Archives of General Psychiatry, 69 , 1295–1303. Koenen, K. C., Stellman, J. M., Stellman, S. D., Sommer, J. F. (2003). Risk factors for course of posttraumatic stress disorder among Vietnam veterans: A 14-year follow-up of American Legionnaires. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 71 , 980–986. Komenda Główna Policji. Dane statystyczne. Pobrane z: http://statystyka.policja.pl/st/wybrane-statystyki/zamachy-samobojcze. Kondycja psychiczna mieszkańców Polski. Raport z badań „Epidemiologia zaburzeń psychiatrycznych i dostęp do psychiatrycznej opieki zdrowotnej – EZOP Polska”, Instytut Psychiatrii i Neurologii(2012). Pobrane z: https://ezop.edu.pl/wp-content/uploads/2019/07/EZOP-I_Raport_min.pdf. Kopell, B. H., Greenberg, B. D. (2008). Anatomy and physiology of the basal ganglia: Implications for DBS in psychiatry. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 32 , 408–422. Large, M., Sharma, S., Compton, M. T., Slade, T., Nielssen, O. (2011). Cannabis use and earlier onset of psychosis: A systematic meta-analysis. Archives of General Psychiatry, 68 , 555–561. Lasalvia, A., Zoppei, S., Van Bortel, T., Bonetto, C., Cristofalo, D., Wahlbeck, K., Thornicroft, G. (2013). Global pattern of experienced and anticipated discrimination reported by people with major depressive disorder: A cross-sectional survey. The Lancet, 381 , 55–62. Lawrie, S. M., Abukmeil, S. S. (1998). Brain abnormality in schizophrenia: A systematic and quantitative review of volumetric magnetic resonance imaging studies. British Journal of Psychiatry, 172 , 110–120. LeMoult, J., Castonguay, L. G., Joormann, J., McAleavey, A. (2013). Depression. W: L. G. Castonguay, T. F. Oltmanns (red .), Psychopathology: From science to clinical practice , s.17–61. New York, NY: Guilford Press. Lezenweger, M. F., Lane, M. C., Loranger, A. W., Kessler, R. C. (2007). DSM-IV personality disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Biological Psychiatry, 62 , 553–564. Lilienfeld, S. O., Marino, L. (1999). Essentialism revisited: Evolutionary theory and the concept of mental disorder. Journal of Abnormal Psychology, 108 , 400–411. Lim, L., Goh, J., Chan, Y.H., Poon, S.H. (2010). Mental Health Literacy and the Belief in the Supernatural . Open Journal of Psychiatry, 5, 334-341. Linnet, K. M., Dalsgaard, S., Obel, C., Wisborg, K., Henriksen, T. B., Rodriquez, A., Jarvelin, M. R. (2003). Maternal lifestyle factors in pregnancy risk of attention deficit hyperactivity disorder and associated behaviors: A review of current evidence. The American Journal of Psychiatry, 160 , 1028–1040. Lis- Turlejska, M., Łuszczyńska, A., Szumiał, Sz. (2016). PTSD prevalence among Polish World War II survivors, PsychiatrPol , 50 , 923 – 934. Livesley, J. (2008). Toward a genetically-informed model of borderline personality disorder. Journal of Personality Disorders, 22 , 42–71. Livesley, J., Jang, K. L. (2008). The behavioral genetics of personality disorders. Annual Review of Clinical Psychology, 4 , 247–274. Loe, I. M., Feldman, H. M. (2007). Academic and educational outcomes of children with ADHD. Journal of Pediatric Psychology, 32 , 643–654. Luxton, D. D., June, J. D., Fairall, J. M. (2012, May). Social media and suicide: A public health perspective [Supplement 2]. American Journal of Public Health, 102 (S2), S195–S200. doi: 10.2105/AJPH.2011.300608 Mackin, P., Young, A. H. (2004, May 1). The role of cortisol and depression: Exploring new opportunities for treatments. Psychiatric Times . Pobrane z: http://www.psychiatrictimes.com/articles/role-cortisol-and-depression-exploring-new-opportunities-treatments. Maher, W. B., Maher, B. A. (1985). Psychopathology: I. from ancient times to the eighteenth century. W: G. A. Kimble, K. Schlesinger (red.), Topics in the history of psychology: Volume 2 , s. 251–294. Hillsdale, NJ: Erlbaum. Mann, J. J., (2003). Neurobiology of suicidal behavior. Nature Reviews Neuroscience, 4 , 819–828. Marker, C. D. (2013, March 3). Safety behaviors in social anxiety: Playing it safe in social anxiety [Web log post]. Pobrane z: http://www.psychologytoday.com/blog/face-your-fear/201303/safety-behaviors-in-social-anxiety. Martens, E. J., de Jonge, P., Na, B., Cohen, B. E., Lett, H., Whooley, M. A. (2010). Scared to death? Generalized anxiety disorder and cardiovascular events in patients with stable coronary heart disease. Archives of General Psychiatry, 67 , 750–758. Mataix-Cols, D., Frost, R. O., Pertusa, A., Clark, L. A., Saxena, S., Leckman, J. F., Wilhelm, S. (2010). Hoarding disorder: A new diagnosis for DSM-V? Depression and Anxiety, 27 , 556–572. Mayes, R., Horowitz, A. V. (2005). DSM-III and the revolution in the classification of mental illness. Journal of the History of the Behavioral Sciences, 41 , 249–267. Mazure, C. M. (1998). Life stressors as risk factors in depression. Clinical Psychology: Science and Practice, 5 , 291–313. Marshal, M. P., Molina, B. S. G. (2006). Antisocial behaviors moderate the deviant peer pathway to substance use in children with ADHD. Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology, 35 , 216–226. McCabe, K. (2010, January 24). Teen’s suicide prompts a look at bullying. Boston Globe . Pobrane z: http://www.boston.com. McCabe, R. E., Antony, M. M., Summerfeldt, L. J., Liss, A., Swinson, R. P. (2003). Preliminary examination of the relationship between anxiety disorders in adults and self-reported history of teasing or bullying experiences. Cognitive Behaviour Therapy , 32 , 187–193. McCann, D., Barrett, A., Cooper, A., Crumpler, D., Dalen, L., Grimshaw, K., . Stevenson, J. (2007). Food additives and hyperactive behaviour in 3-year-old and 8/9-year-old children in the community: A randomised, double-blinded, placebo-controlled trial. The Lancet, 370 (9598), 1560–1567. McEwen, B. S. (2005). Glucocorticoids, depression, and mood disorders: Structural remodeling in the brain. Metabolism: Clinical and Experimental, 54 , 20–23. McNally, R. J. (2003). Remembering trauma . Cambridge, MA: Harvard University Press. Meek, S. E., Lemery-Chalfant, K., Jahromi, L. D., Valiente, C. (2013). A review of gene-environment correlations and their implications for autism: A conceptual model. Psychological Review, 120 , 497–521. Merikangas, K. R., Tohen, M. (2011). Epidemiology of bipolar disorder in adults and children. W: M. T. Tsuang, M. Tohen, P. Jones (red.), Textbook of psychiatric epidemiology , s. 329–342. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. Merikangas, K. R., Jin, R., He, J. P., Kessler, R. C., Lee, S., Sampson, N. A., Zarkov, Z. (2011). Prevalence and correlates of bipolar spectrum disorder in the World Mental Health Survey Initiative. Archives of General Psychiatry, 68 , 241–251. Mezzich, J. E. (2002). International surveys on the use of ICD-10 and related diagnostic systems. Psychopathology, 35 , 72–75. Michaud, K., Matheson, K., Kelly, O., Anisman, H. (2008). Impact of stressors in a natural context on release of cortisol in healthy adult humans: A meta-analysis. Stress, 11 , 177–197. Mineka, S., Cook, M. (1993). Mechanisms involved in the observational conditioning of fear. Journal of Experimental Psychology: General, 122 , 23–38. Moffitt, T. E., Caspi, A., Harrington, H., Milne, B. J., Melchior, M., Goldberg, D., Poulton, R. (2007). Generalized anxiety disorder and depression: Childhood risk factors in a birth cohort followed to age 32. Psychological Medicine, 37 , 441–452. Moitra, E., Beard, C., Weisberg, R. B., Keller, M. B. (2011). Occupational impairment and social anxiety disorder in a sample of primary care patients. Journal of Affective Disorders, 130 , 209–212. Molina, B. S. G., Pelham, W. E. (2003). Childhood predictors of adolescent substance abuse in a longitudinal study of children with ADHD. Journal of Abnormal Psychology, 112 , 497–507. Moore, T. H., Zammit, S., Lingford-Hughes, A., Barnes, T. R., Jones, P. B., Burke, M., Lewis, G. (2007). Cannabis use and risk of psychotic or affective mental health outcomes. Lancet , 370 , 319–328. Morris, E. P., Stewart, S. H., Ham, L. S. (2005). The relationship between social anxiety disorder and alcohol use disorders: A critical review. Clinical Psychology Review, 25 , 734–760. Mowrer, O. H. (1960). Learning theory and behavior . New York, NY: John Wiley & Sons. Nader, K. (2001). Treatment methods for childhood trauma. W: J. P. Wilson, M. J. Friedman, J. D. Lindy (red.), Treating psychological trauma and PTSD , s. 278–334. New York, NY: Guilford Press. Nanni, V., Uher, R., Danese, A. (2012). Childhood maltreatment predicts unfavorable course of illness and treatment outcome in depression: A meta-analysis. American Journal of Psychiatry, 169 , 141–151. Nathan, D. (2011). Sybil exposed: The extraordinary story behind the famous multiple personality case . New York, NY: Free Press. National Comorbidity Survey. (2007). NCS-R lifetime prevalence estimates [Data file]. Pobrane z: http://www.hcp.med.harvard.edu/ncs/index.php. National Institute on Drug Abuse (NIDA). (2007, October). Comorbid drug use and mental illness: A research update from the National Institute on Drug Abuse . Pobrane z: http://www.drugabuse.gov/sites/default/files/comorbid.pdf. Nestadt, G., Samuels, J., Riddle, M., Bienvenu, J., Liang, K. Y., LaBuda, M., . . . Hoehn-Saric, R. (2000). A family study of obsessive-compulsive disorder. Archives of General Psychiatry, 57 , 358–363. Newman, C. F. (2004). Suicidality. W: S. L. Johnson, R. L. Leahy (red.), Psychological treatment of bipolar disorder , s. 265–285. New York, NY: Guilford Press. Nikolas, M. A., Burt, S. A. (2010). Genetic and environmental influences on ADHD symptom dimensions of inattention and hyperactivity: A meta-analysis. Journal of Abnormal Psychology, 119 , 1–17. Nolen-Hoeksema, S. (1987). Sex differences in unipolar depression: Evidence and theory. Psychological Bulletin, 101 , 259–282. Nolen-Hoeksema, S. (1991). Responses to depression and their effects on the duration of depressive episodes. Journal of Abnormal Psychology, 100 , 569–582. Nolen-Hoeksema, S. Hilt, L. M. (2009). Gender differences in depression. W: I. H. Gotlib, C. L. Hammen (red.), Handbook of depression , s. 386–404. New York, NY: Guilford Press. Nolen-Hoeksema, S., Larson, J., Grayson, C. (1999). Explaining the gender difference in depressive symptoms. Journal of Personality and Social Psychology, 77 , 1061–1072. Norberg, M. M., Calamari, J. E., Cohen, R. J., Riemann, B. C. (2008). Quality of life in obsessive-compulsive disorder: An evaluation of impairment and a preliminary analysis of the ameliorating effects of treatment. Depression and Anxiety, 25 , 248–259. Novella, S. (2008, April 16). The increase in autism diagnoses: Two hypotheses [Web log post]. Pobrane z: http://www.sciencebasedmedicine.org/the-increase-in-autism-diagnoses-two-hypotheses/. Novick, D. M., Swartz, H. A., Frank, E. (2010). Suicide attempts in bipolar I and bipolar II disorder: A review and meta-analysis of the evidence. Bipolar Disorders, 12 , 1–9. Noyes, R. (2001). Comorbidity in generalized anxiety disorder. Psychiatric Clinics of North America, 24 , 41–55. O’Connor, R. C., Smyth, R., Ferguson, E., Ryan, C., Williams, J. M. G. (2013). Psychological processes and repeat suicidal behavior: A four-year prospective study. Journal of Consulting and Clinical Psychology . Advance online publication. doi:10.1037/a0033751 Öhman, A., Mineka, S. (2001). Fears, phobias, and preparedness: Toward an evolved module of fear and fear learning. Psychological Review, 108 , 483–552. Oliver, J. (2006, Summer). The myth of Thomas Szasz. The New Atlantis , 13 . Pobrane z: http://www.thenewatlantis.com/docLib/TNA13-Oliver.pdf. Olsson, A., Phelps, E. A. (2007). Social learning of fear. Nature Neuroscience, 10 , 1095–1102. Oltmanns, T. F., Castonguay, L. G. (2013). General issues in understanding and treating psychopathology. W: L. G. Castonguay, T. F. Oltmanns (red.), Psychopathology: From science to clinical practice , s.. 1–16. New York, NY: Guilford Press. Orr, S. P., Metzger, L. J., Lasko, N. B., Macklin, M. L., Peri, T., Pitman, R. K. (2000). De novo conditioning in trauma-exposed individuals with and without posttraumatic stress disorder . Journal of Abnormal Psychology, 109 , 290–298. Owens, D., Horrocks, J., House, A. (2002). Fatal and non-fatal repetition of self-harm: Systematic review. British Journal of Psychiatry, 181 , 193–199. Ozer, E. J., Best, S. R., Lipsey, T. L., Weiss, D. S. (2003). Predictors of posttraumatic stress disorder and symptoms in adults: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 129 , 52–73. Parker-Pope, T. (2013, May 2). Suicide rates rise sharply in U.S. The New York Times . Pobrane z: http://www.nytimes.com. Patrick, C. J., Fowles, D. C., Krueger, R. F. (2009). Triarchic conceptualization of psychopathy: Developmental origins of disinhibition, boldness, and meanness. Development and Psychopathology, 21 , 913–938. Patterson, M. L., Iizuka, Y., Tubbs, M. E., Ansel, J., Tsutsumi, M., Anson, J. (2007). Passing encounters east and west: Comparing Japanese and American pedestrian interactions. Journal of Nonverbal Behavior, 31 , 155–166. Pauls, D. L. (2010). The genetics of obsessive-compulsive disorder: A review. Dialogues in Clinical Neuroscience, 12 , 149–163. Paykel, E. S. (2003). Life events and affective disorders [Supplemental material]. Acta Psychiatrica Scandinavica, 108 (S418), 61–66. Pazain, M. (2010, December 2). To look or not to look? Eye contact differences in different cultures [Web log post]. Pobrane z: http://www.examiner.com/article/to-look-or-not-to-look-eye-contact-differences-different-cultures. Phan, K. L., Fitzgerald, D. A., Nathan, P. J., Moore, G. J., Uhde, T. W., Tancer, M. E. (2005). Neural substrates for voluntary suppression of negative affect: A functional magnetic resonance imaging study. Biological Psychiatry, 57 , 210–219. Phillips, D. P. (1974). The influence of suggestion on suicide: Substantive and theoretical implications of the Werther Effect. American Sociological Review, 39 , 340–354. Phillips, K. (2005). The broken mirror: Understanding and treating body dysmorphic disorder . Oxford, England: Oxford University Press. Piper, A., Merskey, H. (2004). The persistence of folly: A critical examination of dissociative identity disorder: Part I: The excesses of an improbable concept. Canadian Journal of Psychiatry , 49 , 592–600. Pittman, R. K. (1988). Post-traumatic stress disorder, conditioning, and network theory. Psychiatric Annals, 18 , 182–189. Pompili, M., Serafini, G., Innamorati, M., Möller-Leimkühler, A. M., Guipponi, G., Girardi, P., Tatarelli, R., Lester, D. (2010). The hypothalamic-pituitary-adrenal axis and serotonin abnormalities: A selective overview of the implications of suicide prevention. European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 260 , 583–600. Pope, H. G., Jr., Barry, S. B., Bodkin, A., Hudson, J. I. (2006). Tracking scientific interest in the dissociative disorders: A study of scientific publication output 1984–2003. Psychotherapy and Psychosomatics, 75 , 19–24. Pope, H. G., Jr., Hudson, J. I., Bodkin, J. A., Oliva, P. S. (1998). Questionable validity of ‘dissociative amnesia’ in trauma victims: Evidence from prospective studies. British Journal of Psychiatry, 172 , 210–215. Pope, H. G., Jr., Poliakoff, M. B., Parker, M. P., Boynes, M., Hudson, J. I. (2006). Is dissociative amnesia a culture-bound syndrome? Findings from a survey of historical literature. Psychological Medicine, 37 , 225–233. Postolache, T. T., Mortensen, P. B., Tonelli, L. H., Jiao, X., Frangakis, C., Soriano, J. J., Qin, P. (2010). Seasonal spring peaks of suicide in victims with and without prior history of hospitalization for mood disorders. Journal of Affective Disorders, 121 , 88–93. Putnam, F.W., Guroff, J. J., Silberman, E. K., Barban, L., Post, R. M. (1986). The clinical phenomenology of multiple personality disorder: A review of 100 recent cases. Journal of Clinical Psychiatry, 47 , 285–293. Rachman, S. (1977). The conditioning theory of fear acquisition: A critical examination. Behaviour Theory and Research, 15 , 375–387. Regier, D. A., Kuhl, E. A., Kupfer, D. A. (2012). DSM-5: Classification and criteria changes. World Psychiatry, 12 , 92–98. Rhee, S. H., Waldman, I. D. (2002). Genetic and environmental influences on antisocial behavior: A meta-analysis of twin and adoption studies. Psychological Bulletin, 128 , 490–529. Robinson, M. S., Alloy, L. B. (2003). Negative cognitive styles and stress-reactive rumination interact to predict depression: A prospective study. Cognitive Therapy and Research, 27 , 275–292. Roche, T. (2002, March 18). Andrea Yates: More to the story. Time . Pobrane z: http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,218445,00.html. Root, B. A. (2000). Understanding panic and other anxiety disorders . Jackson, MS: University Press of Mississippi. Rotge, J. Y., Guehl, D., Dilharreguy, B., Cuny, E., Tignol, J., Biolac, B., Aouizerate, B. (2008). Provocation of obsessive-compulsive symptoms: A quantitative voxel-based meta-analysis of functional neuroimaging studies. J ournal of Psychiatry and Neuroscience , 33, 405–412. Ross, C. A., Miller, S. D., Reagor, P., Bjornson, L., Fraser, G. A., Anderson, G. (1990). Structured interview data on 102 cases of multiple personality disorder from four centers. The American Journal of Psychiatry, 147 , 596–601. Rothschild, A. J. (1999). Mood disorders. W: A. M. Nicholi, Jr. (red.), The Harvard guide to psychiatry , s. 281–307. Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University. Ruder, T. D., Hatch, G. M., Ampanozi, G., Thali, M. J., Fischer, N. (2011). Suicide announcement on Facebook. Crisis, 35 , 280–282. Ruscio, A. M., Stein, D. J., Chiu, W. T., Kessler, R. C. (2010). The epidemiology of obsessive-compulsive disorder in the National Comorbidity Survey Replication. Molecular Psychiatry, 15 , 53–63. Rushworth, M. F., Noonan, M. P., Boorman, E. D., Walton, M. E., Behrens, T. E. (2011). Frontal cortex and reward-guided learning and decision-making. Neuron, 70 , 1054–1069. Rybakowski, J., Pużyński, S., Wciórka, J. (2008). Psychiatria. T. 2 , Wrocław: Elsevier Urban & Partner, 428 – 452. Rybakowski, J. K., Suwalska, A., Lojko, D., Rymaszewska, J., Kiejna, A. (2005). Bipolar mood disorders among Polish psychiatric outpatients treated for major depression. J. Affect. Disord. , 84, 141–147. Saxena, S., Bota, R. G., & Brody, A. L. (2001). Brain-behavior relationships in obsessive- compulsive disorder. Seminars in Clinical Neuropsychiatry, 6 , 82–101. Schwartz, T. (1981). The hillside strangler: A murderer’s mind . New York, NY: New American Library. Seligman, M. E. P. (1971). Phobias and preparedness. Behavioral Therapy, 2 , 307–320. Shih, R. A., Belmonte, P. L., Zandi, P. P. (2004). A review of the evidence from family, twin, and adoption studies for a genetic contribution to adult psychiatric disorders. International Review of Psychiatry, 16 , 260–283. Siegle, G. J., Thompson, W., Carter, C. S., Steinhauer, S. R., & Thase, M. E. (2007). Increased amygdala and decreased dorsolateral prefrontal BOLD responses in unipolar depression: Related and independent features. Biological Psychiatry, 61 , 198–209. Silverstein, C. (2009). The implications of removing homosexuality from the DSM as a mental disorder. Archives of Sexual Behavior, 38 , 161–163. Simon, D., Kaufmann, C., Müsch, K., Kischkel, E., Kathmann, N. (2010). Fronto-striato-limbic hyperactivation in obsessive-compulsive disorder during individually tailored symptom provocation. Psychophysiology, 47(4) , 728–738. doi: 10.1111/j.1469-8986.2010.00980.x. Snyder, S. H. (1976). The dopamine hypothesis of schizophrenia: Focus on the dopamine receptor. The American Journal of Psychiatry, 133 , 197–202. Stack, S. (2000). Media impacts on suicide: A quantitative review of 243 findings. Social Science Quarterly, 81 , 957–971. Stanley, B., Molcho, A., Stanley, M., Winchel, R., Gameroff, M. J., Parson, B., Mann, J. J. (2000). Association of aggressive behavior with altered serotonergic function in patients who are not suicidal. American Journal of Psychiatry, 157 , 609–614. Stein, M. B., Kean, Y. M. (2000). Disability and quality of life in social phobia: Epidemiological findings. The American Journal of Psychiatry, 157 , 1606–1613. Steinmetz, J. E., Tracy, J. A., Green, J. T. (2001). Classical eyeblink conditioning: Clinical models and applications. Integrative Physiological and Behavioral Science, 36 , 220–238. Surguladze, S., Brammer, M. J., Keedwell, P., Giampietro, V., Young, A. W., Travis, M. J., Phillips, M. L. (2005). A differential pattern of neural response toward sad versus happy facial expressions in major depressive disorder. Biological Psychiatry, 57 , 201–209. Szasz, T. S. (1960). The myth of mental illness. American Psychologist, 15 , 113–118. Szasz, T. S. (2010). The myth of mental illness: Foundations of a theory of personal conduct . New York, NY: HarperCollins (Original work published 1961). Szasz, T. S. (1965). Legal and moral aspects of homosexuality. W: J. Marmor (red.), Sexual inversion: The multiple roots of homosexuality , s. 124–139. New York, NY: Basic Books. Szasz, T. (2011). Mit choroby psychicznej: 50 lat później. The Psychiatrist , 35 , 179-182. Pobrane z: https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/010/175/original/7-15.pdf?1472562350. Swanson, J. M., Kinsbourne, M., Nigg, J., Lanphear, B., Stephanatos, G., Volkow, N., Wadhwa, P. D. (2007). Etiologic subtypes of attention-deficit/hyperactivity disorder: Brain imaging, molecular genetic and environmental factors and the dopamine hypothesis. Neuropsychology Review , 17, 39–59. Thakur, G. A., Sengupta, S. M., Grizenko, N., Schmitz, N., Pagé, V., Joober, R. (2013). Maternal smoking during pregnancy and ADHD: A comprehensive clinical and neurocognitive characterization. Nicotine and Tobacco Research , 15, 149–157. Thase, M. E. (2009). Neurobiological aspects of depression. W: I. H. Gotlib, C. L. Hammen (red.), Handbook of depression , s. 187–217. New York, NY: Guilford Press. The Associated Press. (2013, May 15). New psychiatric manual, DSM-5, faces criticism for turning “normal” human problems into mental illness [Web log post]. Pobrane z: http://www.nydailynews.com/life-style/health/shrinks-critics-face-new-psychiatric-manual-article-1.1344935. Thomas, P., Levine, M., Date, J., Cloherty, J. (2013). Navy Housing Booted Gunman After Complaints of Noises in Linen Closet, Sources Say. ABC NEWS. Thompson, A., Molina, B. S. G., Pelham, W., Gnagy, E. M. (2007). Risky driving in adolescents and young adults with childhood ADHD. Journal of Pediatric Psychology , 32, 745–759. Thornicroft, G. (1990). Cannabis and psychosis: Is there epidemiological evidence for an association? British Journal of Psychiatry, 157 , 25–33. Tienari, P., Wynne, L. C., Sorri, A., Lahti, I., Lasky, K., Moring, J., Wahlberg, K. (2004). Genotype-environment interaction in schizophrenia spectrum disorder. British Journal of Psychiatry, 184 , 216–222. Timothy, W. J., Borg, W. P., Boulware, S. D., McCarthy, G., Sherwin, R. S., Tamborlane, W. V. (2016). Enhanced Adrenomedullary Response and Increased Susceptibility to Neuroglycopenia: Mechanisms Underlying the Adverse Effects of Sugar Ingestion in Healthy Children. The Journal of Pediatrics , 17, 1 - 7. Trezza V., Cuomo, V., Vanderschuren, L. J. (2008). Cannabis and the developing brain: Insights from behavior. European Journal of Pharmacology, 585 , 441–452. Tsuang, M. T., Farone, S. V., Green, A. I. (1999). Schizophrenia and other psychotic disorders. W: A. M. Nicholi, Jr. (red.), The Harvard guide to psychiatry , s. 240–280. Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press. van Praag, H. M. (2005). Can stress cause depression? [Supplemental material]. The World Journal of Biological Psychiatry, 6 (S2), 5–22. Victor, T. A., Furey, M. L., Fromm, S. J., Öhman, A., Drevets, W. C. (2010). Relationship between amygdala responses to masked faces and mood state and treatment in major depressive disorder. Archives of General Psychiatry, 67 , 1128–1138. Volkow N. D., Fowler J. S., Logan J., Alexoff D., Zhu W., Telang F., Apelskog-Torres K. (2009). Effects of modafinil on dopamine and dopamine transporters in the male human brain: clinical implications. Journal of the American Medical Association , 301, 1148–1154. Wakefield, J. C. (1992). The concept of mental disorder: On the boundary between biological facts and social values. American Psychologist, 47 , 373–388. Walocha, J., Iskra, T., Gorczyca, J., Zawiliński, J., Skrzat, J., (2003) Kresomózgowie. W: A. Skawina (red.), Anatomia prawidłowa człowieka. Ośrodkowy układ nerwowy . . Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Waller, J. (2009a). Looking back: Dancing plagues and mass hysteria. The Psychologist, 22 (7), 644–647. Waller, J. (2009b, February 21). A forgotten plague: Making sense of dancing mania. The Lancet, 373 (9664), 624– 625. doi:10.1016/S0140-6736(09)60386-X. Weiser, E. B. (2007). The prevalence of anxiety disorders among adults with Asthma: A meta-analytic review. Journal of Clinical Psychology in Medical Settings, 14 , 297–307. White, C. N., Gunderson, J. G., Zanarani, M. C., Hudson, J. I. (2003). Family studies of borderline personality disorder: A review. Harvard Review of Psychiatry, 11 , 8–19. Whooley, M. A. (2006). Depression and cardiovascular disease: Healing the broken-hearted. Journal of the American Medical Association, 295 , 2874–2881. Wilcox, H. C., Conner, K. R., Caine, E. D. (2004). Association of alcohol and drug use disorders and completed suicide: An empirical review of cohort studies [Supplemental material]. Drug and Alcohol Dependence, 76 , S11–S19. Wing, L., Gould, J., Gillberg, C. (2011). Autism spectrum disorders in the DSM-V: Better or worse than the DSM IV? Research in Developmental Disabilities , 32, 768–773. Wisner, K. L., Sit, D. K. Y., McShea, M. C., Rizzo, D. M., Zoretich, R. A., Hughes, C. L., Hanusa, B. H. (2013). Onset timing, thoughts of self-harm, and diagnoses in postpartum women with screen-positive depression findings. JAMA Psychiatry, 70 , 490–498. Wojtyniak, B., Goryński, B. (red.). Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania (2018). Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - Państwowy Zakład Higieny. Pobrane z: https://www.pzh.gov.pl/najnowszy-raport-nizp-pzh-sytuacja-zdrowotna-ludnosci-polski-i-jej-uwarunkowania/. Wolraich, M. L., Wilson, D. B., White, J. W. (1995). The effect of sugar on behavior or cognition in children. Journal of the American Medical Association , 274, 1617–1621. World Health Organization (WHO) (2019). Suicide in the world. Global Health Estimates. Pobrane z: https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/326948/WHO-MSD-MER-19.3-eng.pdf. World Health Organization (WHO). (2013). International classification of diseases (ICD) . Pobrane z: http://www.who.int/classifications/icd/en/. Wyatt, W. J., Midkiff, D. M. (2006). Biological psychiatry: A practice in search of a science. Behavior and Social Issues, 15 , 132–151. Xie, P., Kranzler, H. R., Poling, J., Stein, M. B., Anton, R. F., Brady, K., Gelernter, J. (2009). Interactive effect of stressful life events and the serotonin transporter 5-HTTLPR genotype on posttraumatic stress disorder diagnosis in 2 independent populations. Archives of General Psychology, 66 , 1201–1209. Zachar, P., Kendler, K. S. (2007). Psychiatric disorders: A conceptual taxonomy. The American Journal of Psychiatry, 16 , 557–565. Zuckerman, M. (1999). Vulnerability to psychopathology: A biosocial model . Washington, DC: American Psychological Association.

Social Sciences


Czym są zaburzenia psychiczne? Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć problemy związanych z definiowaniem pojęcia zaburzenia psychicznego Wyjaśnij, co oznacza pojęcie szkodliwej dysfunkcji Zidentyfikować formalne kryteria, jakie muszą spełniać myśli, uczucia i zachowania, aby można je było uznać za nieprawidłowe, a tym samym symptomatyczne dla zaburzenia psychicznego Zaburzenie psychiczne (ang. mental disorders ) to wszelkie odstępstwa od stanu zdrowia psychicznego. Badaniem zaburzeń psychicznych – ich objawów, etiologii (przyczyn) – i leczeniem zajmuje się psychopatologia (ang. psychopathology ). Termin „psychopatologia” może się też odnosić do widocznych przejawów zaburzeń psychicznych. I choć czasem trudno osiągnąć konsensus, to niezwykle ważne jest, by specjaliści w zakresie zdrowia psychicznego uzgodnili, jakie odstępstwa od stanu zdrowia psychicznego naprawdę są dysfunkcyjne, tj. jasno wskazujące na obecność pewnego rodzaju psychopatologii. Odstępstwem od zdrowia psychicznego jest mycie rąk 100 razy dziennie albo twierdzenie, że słyszy się demony. Czy jest nim także zdenerwowanie podczas rozmowy z atrakcyjną osobą albo tęsknota za domem, jaką odczuwa świeżo upieczony student w pierwszym semestrze nauki w dalekim, nieznanym mieście? Nie jest. Choć uczucia te nie występują na co dzień, mieszczą się w granicach tego, co uznajemy za normę. Co zatem świadczy o rzeczywistym zaburzeniu psychicznym? Psychologowie starają się rozróżniać zaburzenia psychiczne i zachowania, które występują tylko w określonych sytuacjach, są indywidualne lub nietypowe. Definicja zaburzenia psychicznego Być może najprostszym sposobem zdefiniowania zaburzeń psychicznych jest określenie zachowań, myśli i wewnętrznych doświadczeń, które są nietypowe, stresujące, dysfunkcyjne, a niekiedy nawet niebezpieczne. Jeśli np. zaprosisz koleżankę lub kolegę na randkę, a ta osoba ci odmówi, pewnie będziesz odczuwać przygnębienie i zniechęcenie. Takie uczucia uznamy za normalne. Gdyby jednak takie doświadczenie wpędziło kogoś w depresję na tyle głęboką, że straciłby zainteresowanie otoczeniem, nie mógł spać, przestał jeść, czuł się totalnie bezwartościowy, a nawet pojawiłyby się myśli o samobójstwie, wtedy taka reakcja zostałaby powszechnie uznana za atypową (ang. atypical ), odbiegającą od normy i mogącą świadczyć o istnieniu zaburzenia psychicznego. Warto pamiętać, że sam fakt, że coś jest atypowe, nie świadczy jeszcze o tym, że jest zaburzeniem. By wyraźnie pokazać brak korelacji częstości występowania jakiejś cechy i przyjętej normy, odwołamy się do prostego przykładu spoza obszaru psychologii, związanego ze statystyką pojawiania się jednej z cech fizycznych człowieka: koloru włosów. Tylko około 4% mieszkańców Stanów Zjednoczonych ma rude włosy, można zatem powiedzieć, że rude włosy są cechą atypową ( ), lecz nie nieprawidłową. Są też mniej nietypowe, np. w Szkocji, gdzie osoby z rudymi włosami stanowią nawet 13% populacji (DNA Project Aims, 2012). Krótko mówiąc: norma nie jest ustalana na podstawie częstości występowania danej cechy. Zasadę tę stosuje się również w określaniu, które zachowania atypowe świadczą o zaburzeniu psychicznym. Rude włosy są uznawane za cechę nietypową, ale nie nieprawidłową. (a) Isla Fischer, (b) książę Harry, (c) Marcia Cross to trzy znane osoby o rudych włosach. (Źródło: a: modyfikacja pracy Richarda Goldschmidta; b: modyfikacja pracy Glyn Lowe; c: modyfikacja pracy Kirka Weavera). Co więcej, niektóre zaburzenia, choć nie do końca typowe, dalekie są od nieprawidłowości, a częstość ich występowania w populacji jest zadziwiająco wysoka. Jeśli zgodzimy się, że nietypowość nie jest wystarczającym kryterium do zdefiniowania zaburzenia psychicznego, można próbować rozważać, czy wskazaniem na zaburzenie jest przejawianie zachowań wyraźnie odbiegających od tych akceptowanych społecznie. Należałoby tu wziąć pod uwagę dodatkowe kryterium, tj. zagrażanie swojemu lub cudzemu dobrostanowi. Idąc dalej tym tokiem rozumowania, moglibyśmy uznać, że ktoś, kto w czasie ostrych mrozów chodzi po ulicy w letnim ubraniu i klnie na przechodniów, może mieć zaburzenia psychiczne, bo zachowanie tej osoby jest atypowe i potencjalnie dla niej niebezpieczne. Oczekiwania społeczne Łamanie oczekiwań społecznych nie jest powodem do stwierdzenia zaburzenia psychicznego. Norma zachowania różni się bowiem w zależności od kontekstu kulturowego (ang. cultural context ). To, co w jednej społeczności jest zachowaniem oczekiwanym i odpowiednim, w innej może być odbierane jako łamanie zasad. Na przykład odwzajemnienie uśmiechu nieznajomemu w Polsce, we Francji czy w Stanach Zjednoczonych jest czymś oczekiwanym, gdyż powszechna norma społeczna wymaga, byśmy odwzajemniali przyjazne gesty. Ktoś, kto tego nie robi, może być uznany za nieprzystosowanego społecznie. Jednakże oczekiwania w innych kulturach mogą być odmienne. W Japonii za odpowiednie uznaje się bycie wobec nieznajomych powściągliwym i zachowywanie w kontaktach z nimi daleko posuniętej rezerwy, w związku z czym Japończycy na ogół nie odwzajemniają uśmiechów od nieznajomych (Patterson et al., 2007). Innym przykładem normy kulturowej jest kontakt wzrokowy. W Europie i Stanach Zjednoczonych podtrzymywanie kontaktu wzrokowego uznawane jest za przejaw szczerości i uwagi. Jednakże większość kultur Ameryki Południowej, Azji i Afryki interpretuje bezpośredni kontakt wzrokowy jako niestosowny, konfrontacyjny, a nawet agresywny (Pazain, 2010). Stąd, w zależności od kultury, ktoś, kto nawiązuje z tobą kontakt wzrokowy, może być uznany za postępującego właściwie i z szacunkiem albo wręcz przeciwnie, za bezwstydnego i agresywnego ( ). Kontakt wzrokowy to jedno z wielu zachowań społecznych, których ocena różni się w zależności od kultury. (Źródło: Joi Ito). W społeczeństwach Zachodu halucynacje (czyli widzenie lub słyszenie czegoś, co nie ma fizycznej podstawy) są naruszeniem oczekiwań kulturowych, a osoba, która zgłasza tego rodzaju doświadczenia, łatwo bywa oceniana jako zaburzona psychicznie. Tymczasem w innych kulturach wizje, np. dotyczące przyszłych zdarzeń, mogą być uznawane za normalne doświadczenia i oceniane pozytywnie (Bourguignon, 1970). Na koniec wreszcie, ważne jest, by zdać sobie sprawę, że normy kulturowe zmieniają się w czasie, i to, co w jednej epoce było uznawane za typowe, później już za takie nie uchodzi; podobnie jak strój będący niegdyś szczytem mody za kilka dekad mógłby co najwyżej wzbudzać zaciekawienie. Mit choroby psychicznej W latach 50. i 60. XX wieku szeroko krytykowano samą koncepcję choroby psychicznej. Skupiano się m.in. na tym, że choroba psychiczna (ang. mental illness ) „to mit, którego zadaniem jest uzasadniać interwencję psychiatryczną w przypadkach zachowań społecznie nieakceptowanych” (Wakefield, 1992). Najbardziej chyba znanym orędownikiem tego poglądu był psychiatra Thomas Szasz (1920-2012). Argumentował, że pojęcie choroby psychicznej zostało wymyślone przez społeczeństwo i środowisko psychiatryczne, by stygmatyzować i podporządkowywać sobie ludzi, którzy swoim zachowaniem łamali ustalone normy społeczne i prawne. Szasz sugerował nawet, że to, co uznawano za przejawy choroby, lepiej można określić jako „problemy życiowe” (Szasz, 1960). W swojej wydanej w 1961 roku książce The Myth of Mental Illness: Foundations of a Theory of Personal Conduct („Mit choroby psychicznej”) Szasz wyraził sprzeciw wobec koncepcji choroby psychicznej i samej psychiatrii jako dziedziny medycyny (Oliver, 2006). Szasz opierał swoją krytykę na stwierdzeniu, że kryteriami określającymi rzeczywistą chorobę są możliwe do wykrycia nieprawidłowości w budowie i funkcjonowaniu organizmu (np. zakażenia i uszkodzenia lub zaburzenia funkcji narządów). Objawom sugerowanej choroby psychicznej nie towarzyszą wykrywalne nieprawidłowości, więc tak zwane zaburzenia psychiczne nie są w ogóle zaburzeniami. Szasz (1961/2010) twierdził, że „choroba może atakować wyłącznie ciało, zatem nie może istnieć coś takiego, jak choroba umysłu” (Szasz, 2010). Po latach Szasz nie zmienił poglądów i w 2011 roku w pracy „Mit choroby psychicznej: 50 lat później" opublikowanej w „ The Psychiatrist ” (2011) pisze ( za podyplomie.pl ): Wszystko, co czytam, obserwuję i czego się uczę, potwierdza moje młodzieńcze wrażenie, że zachowania, które nazywamy chorobami psychicznymi i którym przyporządkowaliśmy mnóstwo uwłaczających etykiet w naszym leksykonie rodzajów szaleństwa, w istocie nie są chorobami w znaczeniu medycznym. Są to produkty medykalizacji zaburzonych zachowań – to znaczy konstrukty myślowe utworzone przez obserwatora postrzegającego osoby, które obserwuje, jako jednostki medycznie upośledzone i wymagające medycznego leczenia. Motorem tej transformacji kulturowej jest głównie współczesna ideologia terapeutyczna, która zastąpiła dawny pogląd teologiczny. Ogólnie rzecz biorąc, praktyka medyczna opierała się zawsze na zgodzie pacjenta, choć od tej reguły zdarzały się wyjątki. Z zasady tej wynika, że obecność choroby somatycznej nie usprawiedliwia pozbawienia pacjenta wolności, może to sprawić jedynie brak kompetencji prawnej (lub możliwe do udowodnienia zagrożenie występujące np. w przypadku chorób zakaźnych). Uważam więc, że nie tylko większość osób uznanych za chore psychicznie nie jest wcale chora, ale ponadto pozbawianie tych osób wolności i orzekanie o ich niepoczytalności na podstawie choroby – czy to w sensie dosłownym czy metaforycznym – jest poważnym pogwałceniem ich podstawowych ludzkich praw. Podczas nauki w szkole medycznej zacząłem rozumieć, że moja interpretacja jest właściwa – choroba psychiczna jest mitem, a poszukiwanie jej przyczyn i sposobów jej leczenia to głupota. Zrozumienie tego faktu zwiększyło mój opór moralny wobec władzy, którą psychiatrzy mają nad swoimi pacjentami. Dziś zdajemy sobie sprawę, jak ogromny ból może być udziałem osób z zaburzeniami psychicznymi; jakiego cierpienia mogą im przysparzać myśli i emocje, dysfunkcyjne zachowania, wysoki poziom stresu i trudności w codziennym funkcjonowaniu. Tym samym bardzo trudno podważyć fakt rzeczywistego istnienia zaburzeń psychicznych. Choć poglądy Szasza i jego zwolenników mogą się wydawać kontrowersyjne, to wywarły duży wpływ na społeczność pracowników ochrony zdrowia psychicznego. Po pierwsze, współcześnie zarówno ogół społeczeństwa, jak i politycy, psychologowie oraz psychiatrzy często opisują zaburzenia psychiczne jako „problemy psychiczne”, przez co pośrednio uznają, że są to „problemy życiowe”, jak je opisywał Szasz (Buchanan-Barker i Barker, 2009). Podobnie znaczący okazał się pogląd Szasza na homoseksualizm. Był to prawdopodobnie pierwszy psychiatra, który otwarcie zakwestionował pogląd, że homoseksualizm jest zaburzeniem psychicznym (Szasz, 1965). W ten sposób pomógł otworzyć drogę do praw i wolności obywatelskich, jakimi dziś mogą się cieszyć geje i lesbijki (Barker, 2010). Jego prace wpłynęły też na zmiany przepisów chroniących prawa osób przebywających w zakładach psychiatrycznych i pozwalających takim osobom na większą kontrolę nad własnym życiem (Buchanan-Barker i Barker, 2009). Szkodliwa dysfunkcja W jaki sposób można zdefiniować zaburzenie, jeśli żadne z omawianych wyżej kryteriów nie jest wystarczające do postawienia diagnozy? Podjęto wiele wysiłków, by tę kwestię uregulować i określić swoiste cechy zaburzeń psychicznych, ale żadna definicja nie okazała się w pełni satysfakcjonująca. Nie istnieje uniwersalna definicja zaburzenia psychicznego (ang. mental disorder), która byłaby prawdziwa w każdej sytuacji, gdy to zaburzenie się przejawia (Zachar i Kendler, 2007). Jedną z bardziej wpływowych koncepcji zaproponował Wakefield (1992). Określił on zaburzenie psychiczne mianem szkodliwej dysfunkcji (ang. harmful dysfunction ). Wakefield twierdził, że naturalne, rozwinięte na drodze ewolucji procesy psychiczne (tj. poznanie, rozumienie i uczenie się) pełnią ważne funkcje, np. pozwalają nam realistycznie odbierać wrażenia ze świata, myśleć racjonalnie, rozwiązywać problemy i komunikować się. Zdolność uczenia się pozwala nam np. kojarzyć strach z zagrożeniem w sposób, w którym nasilenie strachu jest proporcjonalne do skali rzeczywistego zagrożenia. O dysfunkcji mówimy, kiedy wewnętrzny mechanizm zawodzi i nie może już prawidłowo odgrywać swojej roli. Jednakże sama dysfunkcja nie stanowi o zaburzeniu. Żeby tak było, musi być szkodliwa, czyli wywoływać negatywne skutki dla jednostki lub innych osób, zgodnie ze standardami danej kultury. Szkodliwość może obejmować wewnętrzne cierpienie (np. wysoki poziom lęku lub depresji) albo problemy w codziennym funkcjonowaniu (np. w pracy czy w kontaktach społecznych). Przykład? Janina potwornie boi się pająków. Jej lęk może być uznany za dysfunkcję, gdyż świadczy o tym, że jej mechanizm uczenia się nie działa prawidłowo (zaburzony proces nie pozwala dziewczynie właściwie ocenić rzeczywistego zagrożenia, jakie stwarzają pająki, i dopasować do niego odpowiedniego poziomu strachu). Arachnofobia Janiny ma znaczący, negatywny wpływ na jej codzienne życie: dziewczyna unika wszelkich sytuacji, w których mogłaby napotkać pająka (np. piwnic, ale i domów przyjaciół). W zeszłym miesiącu rzuciła też pracę, bo w toalecie zauważyła pająka. Teraz jest bezrobotna. Zgodnie z modelem szkodliwej dysfunkcji to, co przeżywa Janina, można uznać za zaburzenie, ponieważ: (a) istnieje dysfunkcja wewnętrznego mechanizmu i (b) ta dysfunkcja prowadzi do negatywnych skutków. Podobnie jak objawy choroby somatycznej odzwierciedlają dysfunkcje procesów biologicznych, tak objawy zaburzenia psychicznego prawdopodobnie odzwierciedlają dysfunkcje procesów umysłowych. Obecny w tym modelu czynnik „wewnętrznego mechanizmu” wydaje się szczególnie interesujący, gdyż zakłada, że zaburzenia mogą być efektem rozpadu biologicznych funkcji odpowiedzialnych za rozmaite procesy psychiczne, a co za tym idzie, wpisuje się we współczesne, neurobiologiczne modele zaburzeń psychicznych (Fabrega, 2007). Definicja Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego Wiele cech modelu szkodliwej dysfunkcji włączono do oficjalnej definicji opracowanej przez American Psychiatric Association (APA) z 2013 roku. Zgodnie z nią zaburzenie psychiczne to stan, w którym: W ystępują znaczące zaburzenia myśli, uczuć i zachowań. Dotknięta zaburzeniem osoba musi doświadczać wewnętrznych stanów (myśli i/lub emocji) oraz prezentować zachowania, które wyraźnie odbiegają od normy, a do tego są negatywne i bezcelowe. Takie zaburzenia często niepokoją otoczenie. Np. ktoś, kto przez cały czas myśli o mikrobach, codziennie spędza długie godziny na kąpieli, ma natrętne myśli i zachowuje się w sposób, który większość uznałaby za nietypowy i negatywny, a także dezorganizujący życie danej osoby lub jej rodziny. Zaburzenia są odzwierciedleniem pewnego rodzaju dysfunkcji: biologicznych, psychologicznych lub rozwojowych . Nieprawidłowe wzorce wewnętrznych przeżyć i zachowań powinny odzwierciedlać pewną skazę (dysfunkcję) w mechanizmach (biologicznych, psychologicznych i rozwojowych) odpowiedzialnych za prawidłowe, zdrowe funkcjonowanie psychiczne. Halucynacje obserwowane w schizofrenii mogą np. być objawem nieprawidłowości w budowie lub czynności mózgu. Zaburzenia są powodem silnego stresu lub pogorszenia w codziennym funkcjonowaniu . Uważa się, że czyjeś zachowania i wewnętrzne przeżycia są przejawem zaburzenia psychicznego tylko, jeżeli są one dla tej osoby przyczyną znaczącego stresu albo wyraźnie pogarszają jej normalne funkcjonowanie (co określa się też mianem zaburzeń czynnościowych lub zawodowych i społecznych). Fobia społeczna może być tak stresująca, że prowadzi do unikania wszelkich interakcji z innymi ludźmi, co może np. być przyczyną opuszczania zajęć w szkole czy niemożności znalezienia pracy. Zaburzenia nie są przejawem oczekiwanych ani społecznie akceptowanych reakcji na konkretne wydarzenia. Żeby zostały uznane za zaburzenia, myśli, uczucia i zachowania muszą być społecznie nieakceptowanymi reakcjami na zdarzenia, jakie zdarzają się w życiu każdego z nas. I tak, całkowicie naturalną (i oczekiwaną) reakcją na śmierć kogoś z bliskiej rodziny będzie bezgraniczny smutek i chęć bycia zostawionym w spokoju i samotności. Taka reakcja jest w pewnym sensie oczekiwana kulturowo, ktoś, kto ją przejawia, nie będzie więc w takiej sytuacji uznany za zaburzonego psychicznie. Niektórzy uważają, że nie istnieje jedno niepodważalne kryterium (czy też zestaw kryteriów), na podstawie którego można byłoby jednoznacznie oddzielić przypadki wszystkich zaburzeń od przejawów normy (Lilienfeld i Marino, 1999). W rzeczywistości żadne pojedyncze kryterium zaburzenia psychicznego nie jest kompletne, podobnie jak nie istnieje ogólnoświatowa zgoda co do tego, gdzie leży granica między normą a zaburzeniem. Od czasu do czasu każdy z nas doświadcza lęku, miewa natrętne myśli i chwile smutku. Nasze zachowanie może niekiedy wydawać się innym, albo i nam samym, kompletnie pozbawione sensu. Wewnętrzne przeżycia i czyny mogą mieć różne nasilenie, ale za nieprawidłowe uznaje się je tylko wtedy, gdy bardzo przeszkadzają nam lub naszemu otoczeniu, sugerują zaburzenie prawidłowego funkcjonowania umysłu i wiążą się ze znaczącym stresem lub niemożnością funkcjonowania w rolach zawodowych i społecznych. Podsumowanie Zaburzenia psychiczne to stany charakteryzujące się nieprawidłowymi myślami, uczuciami i zachowaniami. Dla psychologów i specjalistów zdrowia psychicznego kluczowym, choć trudnym wyzwaniem, jest uzgodnienie, jakie rodzaje zachowań i wewnętrznych przeżyć powinno się uznać za przejaw zaburzenia psychicznego. Można byłoby za takowe uznać przeżycia lub zachowania nietypowe albo odbiegające od społecznych norm. Jednak każde z tych kryteriów z osobna jest niewystarczające. Szkodliwa dysfunkcja opisuje pogląd, zgodnie z którym zaburzenia psychiczne wynikają z niezdolności wewnętrznych mechanizmów do pełnienia ich funkcji. Wiele cech opisujących szkodliwe dysfunkcje włączono do oficjalnej definicji zaburzeń psychicznych wg APA. Zgodnie z tą definicją przejawem zaburzenia psychicznego są wyraźne zaburzenia myśli, uczuć i zachowań, które stanowią efekt jakiejś dysfunkcji (biologicznej, psychologicznej lub rozwojowej), powodują znaczące pogorszenie funkcjonowania jednostki i są w sprzeczności z oczekiwanymi kulturowo reakcjami na określone zdarzenia życiowe. Pytania sprawdzające Zgodnie z definicją szkodliwej dysfunkcji dysfunkcja ta obejmuje ________. niezdolność mechanizmów psychologicznych do pełnienia swoich funkcji rozpad porządku społecznego w społeczności osoby zaburzonej problemy komunikacyjne w obrębie najbliższej rodziny wszystkie powyższe A Uważa się, że wzorce wewnętrznych przeżyć i zachowań świadczą o istnieniu zaburzenia psychicznego, jeśli ________. są wysoce nietypowe wywołują silny stres i pogorszenie normalnego funkcjonowania wywołują zakłopotanie rodziny i/lub przyjaciół naruszają normy kulturowe charakterystyczne dla danej społeczności B Critical Thinking Question Omów, dlaczego myśli, uczucia lub zachowania nietypowe albo niezwykłe nie muszą oznaczać istnienia zaburzenia psychicznego. Podaj przykład. Sam fakt, że coś jest nietypowe lub niezwykłe nie oznacza, że jest zaburzeniem. Ktoś może mieć nietypowe przeżycia wewnętrzne albo zachowywać się niestandardowo, a mimo to nie uznamy go za zaburzonego, jeśli te zachowania nie są przyczyną stresu, niepokoju ani objawem dysfunkcji. Jeśli np. ktoś przez całą noc nie śpi, bo uczy się do egzaminów, to takie zachowanie, choć nietypowe, najpewniej nie ma żadnych innych, opisanych wcześniej znamion charakterystycznych dla zaburzenia psychicznego. Personal Application Question Podaj przykład zachowania, które w twojej kulturze jest uznawane za niezwykłe lub nieprawidłowe, ale w innej mogłoby być normalne, a nawet oczekiwane. atypowy (ang. atypical ) określa zachowania lub uczucia, które nie mieszczą się w przyjętych normach etiologia (ang. etiology ) przyczyna (lub przyczyny) zaburzenia psychicznego szkodliwa dysfunkcja (ang. harmful dysfunction ) model zaburzeń psychicznych jako wynikających z niezdolności naturalnych mechanizmów do pełnienia swoich przyrodzonych funkcji zaburzenie psychiczne (ang. psychological disorder ) stan charakteryzujący się nietypowymi myślami, uczuciami i zachowaniami psychopatologia (ang. psychopathology ) dziedzina zajmująca się badaniem zaburzeń psychicznych, ich objawów, przyczyn i leczenia; przejaw zaburzeń psychicznych

Social Sciences


Diagnostyka i klasyfikacja zaburzeń psychicznych Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wyjaśnić, dlaczego systemy klasyfikacyjne są niezbędne w badaniu psychopatologii Opisać podstawowe cechy Podręcznika diagnostycznego i statystycznego zaburzeń psychicznych, wydanie piąte (DSM-5) Omówić zmiany w DSM na przestrzeni czasu, łącznie z krytyką bieżącego wydania Określić, które zaburzenia występują najczęściej Pierwszym krokiem w analizie zaburzeń psychicznych jest uważne i systematyczne rozróżnianie ich istotnych objawów. W jaki sposób specjaliści upewniają się, że wewnętrzne przeżycia i zachowania konkretnej osoby rzeczywiście są przejawami zaburzenia? Absolutnie kluczowe jest postawienie właściwej diagnozy (ang. diagnosis ), czyli odpowiednie określenie i zaklasyfikowanie zestawu zdefiniowanych objawów. Ten proces pozwala fachowcom znaleźć wspólny język i pomaga w komunikacji na temat zaburzenia zarówno z pacjentem, z innymi specjalistami, jak i z ogółem osób. Właściwe rozpoznanie to niezbędny element odpowiednio prowadzonego leczenia. Dlatego potrzebne są systemy klasyfikacji systematyzujące zaburzenia psychiczne. Diagnostyczny i statystyczny podręcznik zaburzeń psychicznych (DSM) Choć na przestrzeni lat wypracowano szereg klasyfikacji, większość specjalistów w Stanach Zjednoczonych używa „Diagnostycznego i statystycznego podręcznika zaburzeń psychicznych ” (DSM-5) (ang. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) ), opublikowanego przez American Psychiatric Association (2013). (Uwaga: American Psychiatric Association to nie to samo, co American Psychological Association ; choć obie mają skrót APA). Pierwsze wydanie DSM, opublikowane w 1952 r., klasyfikowało zaburzenia psychiczne na podstawie formatu opracowanego przez amerykańską armię w czasie II wojny światowej (Clegg, 2012). Od tego czasu DSM przeszła liczne modyfikacje i poprawki. Ostatnie wydanie z 2013 roku, czyli DSM-5 (APA, 2013), obejmuje wiele kategorii zaburzeń (w tym lękowe, depresyjne i dysocjacyjne). Każde jest szczegółowo opisane, z podaniem ogólnej charakterystyki (cech diagnostycznych), swoistych objawów, częstości występowania (jaki procent populacji najpewniej jest dotknięty schorzeniem) oraz czynników ryzyka. pokazuje współczynnik zachorowalności (odsetek osób w populacji, które w ciągu życia zachorują) dorosłych Amerykanów dla różnych zaburzeń psychicznych, z podziałem na płeć. Dane te pochodzą z reprezentatywnej próby 9282 mieszkańców USA (National Comorbidity Survey, 2007). Wykres pokazuje podział zaburzeń psychicznych i porównuje częstość ich występowania w zależności od płci. Dane pochodzą z 2007 roku, więc pokazane tu kategorie pochodzą z DSM-4, który został zastąpiony przez DSM-5. Większość kategorii pozostała bez zmian, jednak nadużywanie alkoholu zawiera się obecnie w szerszej kategorii „zaburzenia spowodowane używaniem substancji”. DSM-5 dostarcza też informacji o chorobach współistniejących (ang. comorbidity ). Wskazuje np., że 41% osób cierpiących na zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD) spełnia również kryteria diagnostyczne dla epizodu depresyjnego ( ). Narkomania współistnieje z wieloma innymi zaburzeniami psychicznymi; 6 na 10 osób nadużywających substancji psychoaktywnych cierpi też na inne zaburzenia psychiczne (National Institute on Drug Abuse [NIDA], 2007). Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne często współwystępują z zaburzeniem depresyjnym. Zaburzenia współistniejące Jednostka może cierpieć na więcej niż jedno zaburzenie, wówczas mówimy o zaburzeniach współistniejących (współwystępujących), których objawy się na siebie nakładają. Jest to sytuacja dość powszechna w przypadku zaburzeń psychicznych, zwłaszcza przy zaburzeniach związanych z używaniem substancji. Szacuje się, że około jednej czwartej osób cierpiących na najcięższe przypadki chorób psychicznych wykazuje także zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych. Z drugiej strony około 10% osób szukających leczenia z powodu zaburzeń związanych z używaniem substancji ma poważne choroby psychiczne. Tego typu obserwacje mają ważne konsekwencje dla wyboru spośród dostępnych metod leczenia. Kiedy osoby z chorobą psychiczną jednocześnie zażywają nałogowo narkotyki, ich objawy mogą być zaostrzone i oporne na leczenie. Ponadto nie zawsze jest jasne, czy objawy są spowodowane zażywaniem narkotyków, zaburzeniem psychicznym, czy też połączeniem tych dwóch problemów. Dlatego w celu postawienia jak najdokładniejszej diagnozy zaleca się obserwację zachowania w sytuacjach, w których dana osoba zaprzestała używania narkotyków i nie doświadcza już zespołu odstawiennego (NIDA, 2018). Inne powszechnie współwystępujące trudności psychiczne to zaburzenia depresyjne i lękowe. Ponad połowa osób z pierwotną diagnozą zaburzenia depresyjnego wykazuje jakiś rodzaj zaburzeń lękowych. Konsekwentnie depresję diagnozuje się równie często u osób z pierwotnie występującym zaburzeniem lękowym (Al-Asadi et al., 2015). W ostatnim półwieczu DSM ulegał znaczącym zmianom. Pierwsze dwa wydania zaliczały np. homoseksualizm do zaburzeń; dopiero w 1973 r. APA zagłosowała za usunięciem go z podręcznika (Silverstein, 2009). Oprócz tego, począwszy od DSM-3 z 1980 roku, zaburzenia psychiczne zaczęto opisywać bardziej szczegółowo, a liczba rozpoznawalnych przypadłości stale rosła, podobnie jak rozmiary samego podręcznika. DSM-1 obejmował 106 rozpoznań opisanych na 130 stronach. DSM-3 zawierał ich już ponad dwukrotnie więcej (265) i był niemal siedmiokrotnie grubszy (miał 886 stron) (Mayes i Horowitz, 2005). DSM-5 jest obszerniejszy niż DSM-4, ale zawiera tylko 237 zaburzeń, podczas gdy w poprzedniej wersji było ich 297. Najnowsze wydanie zawiera też zmiany w nazewnictwie i klasyfikacji poszczególnych kategorii oraz w kryteriach diagnostycznych dla poszczególnych zaburzeń (Regier et al., 2012). Autorzy podkreślają zarazem konieczność szczegółowego rozważenia różnic płciowych i kulturowych w ujawnianiu się różnych objawów zaburzeń (Fisher, 2010). Część krytyków zwraca uwagę, że tworzenie nowych kryteriów diagnostycznych może patologizować rzeczywistość, traktując powszechne ludzkie problemy jako zaburzenia psychiczne (The Associated Press, 2013). DSM-5 bywa też krytykowany za poluzowanie kryteriów diagnostycznych, a to grozi „zmianą obecnej sytuacji inflacji diagnostycznej w hiperinflację” (Frances, 2012). Np. DSM-4 zaznaczał, że epizodu depresyjnego nie można rozpoznawać na podstawie objawów, które można przypisać zwyczajnej żałobie (utracie bliskiej osoby). W DSM-5 to zastrzeżenie usunięto, a tym samym przyjęto, że smutek i żałoba po śmierci kogoś bliskiego mogą zostać zdiagnozowane jako epizod depresyjny. Międzynarodowa klasyfikacja chorób (ICD) Drugim szeroko stosowanym systemem klasyfikacji chorób jest Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD), (ang. International Classification of Diseases (ICD) ). Publikowana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) ICD powstała w Europie niedługo po II wojnie światowej i, podobnie jak DSM, była wielokrotnie nowelizowana. Kategorie zaburzeń psychicznych są w obu klasyfikacjach podobne, tak samo zresztą jak kryteria rozpoznawania poszczególnych schorzeń. Istnieją jednak także różnice. Choć ICD jest wykorzystywana w praktyce klinicznej, to wykorzystywana jest także w badaniach zdrowia populacji i monitorowaniu częstości występowania chorób oraz innych problemów zdrowotnych na całym świecie (WHO, 2013). Obecnie posługujemy się 10. wydaniem ICD (ICD-10), ale od 2022 roku ma obowiązywać wersja 11. (ICD-11), która w połączeniu ze znowelizowanym DSM-5 pomoże, na ile to możliwe, dopasować oba systemy klasyfikacji (APA, 2013). W badaniu porównującym wykorzystanie obu systemów klasyfikacji wykazano, że ICD częściej stosuje się w diagnostyce klinicznej, podczas gdy DSM jest bardziej ceniony w badaniach naukowych (Mezzich, 2002). Większość badań dotyczących etiologii i leczenia zaburzeń psychicznych opiera się na kryteriach określonych w DSM (Oltmanns i Castonguay, 2013). DSM zawiera też bardziej jednoznaczne kryteria zaburzeń wraz ze szczegółowymi i pomocnymi objaśnieniami (Regier et al., 2012). DSM jest systemem pierwszego wyboru wśród psychiatrów i innych specjalistów ds. zdrowia psychicznego działających w Stanach Zjednoczonych. Treści przedstawione w tym rozdziale będą się opierały właśnie na tej klasyfikacji. Empatyczne podejście do zaburzeń psychicznych W miarę jak będziemy przedstawiać kolejne zaburzenia, warto zapamiętać dwie rzeczy: po pierwsze, że objawy te reprezentują skrajne kontinuum wewnętrznych przeżyć i zachowań. Jeśli czytając o nich, będziesz mieć wrażenie, że opisy zaczynają do ciebie pasować, nie przejmuj się. Ten moment „oświecenia” najpewniej oznacza, że mieścisz się w normie. Każdy z nas doświadcza okresów smutku, niepokoju czy nadmiernego zaabsorbowania jakimiś myślami – okresów, w których nie czuje się do końca sobą. Takie epizody nie stanowią problemu, o ile towarzyszące im myśli i zachowania nie stają się ekstremalne i nie wywierają niszczącego wpływu na życie danej osoby. Po drugie, trzeba zdać sobie sprawę, że jednostki mające zaburzenia psychiczne są kimś więcej niż tylko ucieleśnieniem tych objawów. Nie używamy w związku z tym określeń jak „schizofrenik” czy „fobik”, bo są to etykiety, które uprzedmiotawiają osobę z danym zaburzeniem, prowadząc do tworzenia uprzedzeń i lekceważących osądów. Zamiast tego mówimy „osoba cierpiąca na schizofrenię”, „osoba mająca fobię” itp. Ważne, by pamiętać, że zaburzenie psychiczne nie mówi o tym, jaka jest jednostka, a jedynie – z czym musi się mierzyć często w sposób niezawiniony. Podobnie jak nowotwór czy cukrzyca zaburzenie psychiczne to coś, co sprawia ból i niszczy. Zwróćmy uwagę, że nikt nie wybrałby takiego losu dobrowolnie. Osoby z chorobami psychicznymi zasługują na to, by traktować je z empatią, zrozumieniem i szacunkiem. Podsumowanie Rozpoznanie i właściwa klasyfikacja zaburzeń psychicznych to element niezbędny w badaniach i leczeniu. Systemem klasyfikacyjnym używanym przez większość psychiatrów w USA jest DSM-5. Pierwsze wydanie DSM opublikowano w 1952 roku i od tamtej pory podręcznik przeszedł wiele aktualizacji. Piąte, najnowsze wydanie (DSM-5) pochodzi z 2013 roku i obejmuje 237 swoistych schorzeń, z których każde posiada szczegółowy opis uwzględniający objawy, częstość występowania, czynniki ryzyka i schorzenia współistniejące. Z biegiem lat liczba zaburzeń uwzględnianych w DSM stale rosła, co wzbudzało krytykę. Mimo to kryteria diagnostyczne podane w DSM są bardziej jednoznaczne niż w jakimkolwiek innym systemie, co sprawia, że jest to podręcznik o wysokiej pozycji, wykorzystywany zarówno w diagnostyce klinicznej, jak i w badaniach naukowych. Review Questions W badaniu z udziałem ponad 9000 obywateli USA wykazano, że najpowszechniejszą chorobą psychiczną jest (są) ________. zaburzenia depresyjne fobia społeczna zaburzenia obsesyjno-kompulsywne fobie specyficzne A Critical Thinking Questions Opisz DSM-5. Czym jest, jakie rodzaje informacji zawiera i dlaczego jest ważny w badaniach i leczeniu zaburzeń psychicznych? DSM-5 to system klasyfikacji zaburzeń psychicznych wykorzystywany przez większość pracowników z dziedziny ochrony zdrowia psychicznego w USA. Jest publikowany przez (APA). Zawiera szerokie kategorie i konkretne przypisane do nich zaburzenia. Każde zaburzenie ma szeroki opis objawów oraz informacje dotyczące częstości występowania, czynników ryzyka i chorób współwystępujących. DSM-5 zapewnia wspólny język, dzięki któremu specjaliści mogą skutecznie omawiać określone zespoły objawów. Międzynarodowa klasyfikacja chorób (ICD) pod wieloma względami różni się od DSM. Jakie są różnice między tymi dwoma systemami klasyfikacji? ICD jest wykorzystywana głównie w diagnostyce klinicznej, a szerzej – do badania zdrowia populacji i monitorowania światowych statystyk w zakresie częstości występowania chorób i innych problemów zdrowotnych. DSM również jest wykorzystywany w celach diagnostycznych, ale także bardzo ceniony jako narzędzie badawcze. Np. wiele danych z zakresu etiologii i leczenia zaburzeń psychicznych jest opartych na kryteriach diagnostycznych przedstawionych w DSM. choroby współistniejące (ang. comorbidity ) występowanie dwóch (lub więcej) schorzeń u jednej osoby diagnoza ( rozpoznanie ) (ang. diagnosis ) ustalenie, jakie schorzenie wywołało obserwowany zestaw objawów Diagnostyczny i statystyczny podręcznik zaburzeń psychicznych, wyd. piąte (DSM-5) (ang. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) ) miarodajny spis zaburzeń psychicznych oraz kryteriów diagnostycznych; opublikowany przez American Psychiatric Association (APA) Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ICD) (ang. International Classification of Diseases (ICD)) miarodajny spis schorzeń psychicznych i somatycznych, w tym zakaźnych, oraz kryteria ich rozpoznawania; publikowana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO)

Social Sciences


Poglądy na przyczyny zaburzeń psychicznych Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Omówić nadprzyrodzone perspektywy na temat pochodzenia zaburzeń psychicznych w ich kontekście historycznym Opisać współczesne biologiczne i psychologiczne spojrzenie na pochodzenie zaburzeń psychicznych Zidentyfikować, które zaburzenia zazwyczaj wykazują najwyższy stopień odziedziczalności Opisać model skazy-stresu i jego znaczenie w badaniach psychopatologii Naukowcy i eksperci ds. zdrowia psychicznego poszukują wyjaśnień mechanizmów prowadzących do rozwoju zaburzeń psychicznych, stosując podejścia z różnych perspektyw. Takie szerokie spojrzenie pozwala określić założenia dotyczące badania, etiologii oraz leczenia danego zaburzenia. Nadprzyrodzony charakter zaburzeń psychicznych Przez stulecia zaburzenia psychiczne postrzegano jako coś nadprzyrodzonego i przypisywano działaniu sił nie dających się wyjaśnić naukowo. Osoby z takimi zaburzeniami uznawano albo za adeptów czarnej magii, albo za opętanych przez duchy ( ) (Maher i Maher, 1985). W wiekach XVI i XVII w klasztorach całej Europy notowano przypadki zakonnic, które popadły w szaleństwo: toczyły pianę z ust, przeraźliwie krzyczały i rzucały się w konwulsjach, składały księżom nieprzyzwoite propozycje, a podczas spowiedzi przyznawały się do cielesnego obcowania z diabłami lub Chrystusem. Dziś takie przypadki uznano by za zaburzenie psychiczne, jednak w tamtych czasach rutynowo uznawano je za opętanie (Waller, 2009a). Uważa się, że na podobnej zasadzie pod koniec XVII wieku występowanie uogólnionych drgawek u młodych dziewcząt doprowadziło w Nowej Anglii do rozprzestrzenienia się polowań na czarownice (Demos, 1983). Współcześnie wiara w nadnaturalne przyczyny chorób psychicznych jest powiązana z niskim poziomem wykształcenia (Mental Health Literacy and the Belief in the Supernatural, 2010). Piętnastowieczny obraz Hieronima Boscha pt. „Leczenie głupoty” (ang. Cutting the Stone ) przedstawia praktykę znachorską polegającą na trepanacji czaszki u chorych psychicznie. Jednak, jak to u Hieronima Boscha, obraz pełen jest niejednoznacznych treści. Między innymi pseudomedyk wyjmuje z głowy pacjenta „kamień szaleństwa” w kształcie... tulipana (symbolizującego rozwiązłość seksualną). Mania taneczna (daw. taniec św. Wita) Między XI a XVII wiekiem przez zachodnią Europę przetoczyła się dziwna epidemia. Grupy ludzi nagle puszczały się w dziki, niepohamowany taniec. Bywało, że przymus tańczenia – określany jako taniec św. Wita – dopadał tysiące osób naraz ( ). Historyczne źródła wskazują, że dotknięci tą chorobą czasem tańczyli przez kilka dni, a nawet tygodni bez przerwy, mimo poranionych, posiniaczonych stóp, wykrzykując swoje straszne wizje i błagając księży oraz zakonników o modlitwę za zbawienie ich dusz (Waller, 2009b). Nie wiadomo, co było przyczyną manii tanecznej (choreomanii). Wśród możliwości wymienia się jad pająków i zatrucie sporyszem (Dancing Mania, 2011). Nie znamy do końca medycznego podłoża tańca św. Wita pokazanego na tym obrazie. Dawniej takie zaburzenie przypisywano działaniu sił nadprzyrodzonych. Historyk John Waller (2009a, 2009b) przedstawił spójne i przekonujące wyjaśnienie. Jego zdaniem zjawisko to należy przypisać kombinacji trzech przyczyn: stresu, przenoszenia się „zarazy” w społeczności oraz wiary w siły nadprzyrodzone. Zdaniem Wallera liczne klęski i katastrofy tamtych czasów, takie jak głód, zaraza czy powodzie, wywoływały silny stres, który mógł zwiększać prawdopodobieństwo poddania się tanecznemu transowi. Zdaniem naukowca badania antropologiczne oraz świadectwa rytuałów oczyszczania „opętanych” wskazywały, że ludzie łatwiej wpadają w trans, jeśli oczekują, że to nastąpi, a także, że osoby w transie działają w pewien zrytualizowany sposób, a ich myśli i zachowania są kształtowane przez wierzenia powszechne w ich kulturze. Z tego względu w okresach zwiększonego stresu, zarówno fizycznego, jak i psychicznego, wystarczyło, żeby kilka osób zaczęło się dziwnie zachowywać, wierząc, że zostało dotkniętych przekleństwem tańca św. Wita, by inni samorzutnie wpadli w trans i zaczęli odgrywać rolę dotkniętych klątwą, tańcząc przez wiele dni bez przerwy. Biologiczne przyczyny zaburzeń psychicznych Podejście biologiczne postrzega zaburzenia psychiczne w kontekście procesów biologicznych, takich jak uwarunkowania genetyczne, nierównowaga chemiczna lub nieprawidłowości w budowie mózgu. W ostatnich dziesięcioleciach zyskało ono uznanie i akceptację badaczy (Wyatt i Midkiff, 2006). Dowody z wielu źródeł wskazują, że część zaburzeń psychicznych ma komponent genetyczny, tj. jest efektem nieprawidłowości genetycznych. Wykres pokazany na przedstawia szacunkowy wpływ czynników dziedzicznych (ang. heredity factors ) w schizofrenii. Ryzyko rozwoju schizofrenii rośnie, jeśli chorował na nią ktoś z rodziny. Im bliższe pokrewieństwo, tym wyższe ryzyko. Tego rodzaju wyniki sprawiają, że wielu współczesnych badaczy poszukuje swoistych genów i ich mutacji przyczyniających się do powstawania zaburzeń psychicznych. Ponadto coraz doskonalsze w ostatnich dekadach techniki neuroobrazowania ujawniły, w jaki sposób nieprawidłowości w budowie mózgu mogą się bezpośrednio przekładać na wiele zaburzeń. Postępy w poznawaniu mechanizmu działania neuroprzekaźników i hormonów pozwoliły na analizę ich powiązania z zaburzeniami. Biologiczne podejście do zaburzeń psychicznych jest obecnie coraz popularniejsze. Model zaburzeń psychicznych podatność–stres Mimo że coraz lepiej rozumiemy biologiczne podłoże zaburzeń psychicznych, to model psychospołeczny wciąż pozostaje istotny. Podkreśla on wagę uczenia się, stresu, nieprawidłowych wzorców myślowych oraz czynników środowiskowych. Być może zatem optymalnie jest postrzegać zaburzenia psychiczne jako efekt splotu procesów biologicznych i psychologicznych? Wiele z nich rozwija się nie wskutek jednej przyczyny, lecz raczej subtelnego wzajemnego oddziaływania obu rodzajów czynników. Model podatność–stres (ang. diathesis-stress model ) (Zuckerman, 1999) próbuje przewidzieć prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzenia psychicznego, łącząc czynniki biologiczne i psychospołeczne. W modelu tym sugeruje się, że osoby z predyspozycjami do określonego zaburzenia (czyli „podatne na zaburzenie”) łatwiej na nie zapadną, jeśli zetkną się z niekorzystnymi czynnikami środowiskowymi lub psychologicznymi (stresem), takimi jak maltretowanie w dzieciństwie, przykre zdarzenia losowe, urazy (fizyczne i psychiczne) itd. Podatność może mieć podłoże biologiczne lub psychologiczne (np. poznawcza tendencja do negatywizmu/pesymizmu czy brak nadawania sensu życiowym zdarzeniom). W modelu podatność–stres kluczowym założeniem jest, że do rozwoju choroby niezbędne jest wystąpienie obu elementów: podatności i stresora. Różne modele rozpracowują zależności między nimi: wydaje się, że poziom stresu konieczny do aktywizacji zaburzenia jest odwrotnie proporcjonalny do stopnia podatności. Podsumowanie Psychopatologia to bardzo złożona dziedzina, obejmująca wiele podejść teoretycznych. Przez wieki zaburzenia psychiczne były powszechnie uznawane za przejaw działania sił nadprzyrodzonych. Wierzenia te są obecne również współcześnie i ich występowanie jest zbieżne z niskim poziomem wykształcenia. Dziś wielu badaczy psychopatologii postrzega zaburzenia psychiczne z perspektywy biologii, uznając, że powstają one głównie w efekcie zakłóceń rozmaitych procesów biologicznych. Postęp nauki w ostatnich dziesięcioleciach sprawił, że lepiej rozumiemy genetyczne, neurologiczne, hormonalne i biochemiczne podstawy psychopatologii. Pogląd psychologiczny z kolei kładzie nacisk na znaczenie w rozwoju zaburzeń psychicznych czynników psychologicznych i środowiskowych (np. natrętnych myśli lub czynników stresowych). Współczesne podejścia akcentują rozwój zaburzeń jako efekt połączenia wpływu czynników biologicznych i psychospołecznych. Model podatność–stres sugeruje, że w wyniku ekspozycji na stres u osób z wewnętrzną podatnością na zachorowanie łatwiej rozwijają się zaburzenia psychiczne niż u tych, u których takiej podatności nie wykazano. Pytania sprawdzające wiedzę Model podatność–stres zakłada, że psychopatologia jest skutkiem ________. podatności i stresujących doświadczeń czynników biochemicznych zaburzeń chemicznej równowagi i nieprawidłowości w budowie mózgu traumatycznych wydarzeń z dzieciństwa A Doktor Nowak uważa, że depresja jest skutkiem nadprodukcji kortyzolu. Jego pogląd na przyczyny depresji jest podejściem ________. psychologicznym nadnaturalnym biologicznym modelu podatność–stres C Critical Thinking Question Dlaczego ważne jest, jakie podejście reprezentuje osoba wyjaśniająca zaburzenie psychiczne? Podejście reprezentowane przez badacza/lekarza przy wyjaśnianiu zaburzenia psychicznego przekłada się na to, jak będzie badać i poznawać naturę choroby, w tym jej przyczyny, i jak będzie ją leczyć. Personal Application Question Nawet dziś część ludzi wierzy w nadprzyrodzone przyczyny niektórych zdarzeń. Podaj przykład zdarzenia, współczesnego lub historycznego, dla którego wymyślano takie nadprzyrodzone wyjaśnienia. model podatność–stres (ang. diathesis-stress model ) sugeruje, że osoby z predyspozycją do określonego zaburzenia łatwiej na nie zapadają pod wpływem stresu; model psychopatologii

Social Sciences