Jak banki kreują pieniądz Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wykorzystać wzór na mnożnik kreacji pieniądza, aby objaśnić, w jaki sposób banki kreują pieniądz bezgotówkowy Analizować i samodzielnie układać proste bilanse zgodne ze schematem teowym Wytłumaczyć ryzyko i korzyści dla gospodarki związane z istnieniem pieniędzy i sektora bankowego Banki i pieniądze pozostają ze sobą w nierozerwalnym związku. I nie chodzi tylko o to, że większa część podaży pieniądza ma formę zapisów na rachunkach bankowych. System bankowy może kreować pieniądz (tworzyć go dosłownie z niczego) poprzez proces udzielania pożyczek. W niniejszym podrozdziale dokładnie wytłumaczymy, w jaki sposób banki to robią. Proces kreacji pieniądza przez jeden bank Zacznijmy od hipotetycznego podmiotu o nazwie Bank Wyjątkowy, który ma depozyty o wartości 10 mln zł. Jego bilans w sytuacji, w której wszystkie depozyty są przechowywane w formie gotówki w skarbcu, jest przedstawiony na . Na tym etapie Bank Wyjątkowy po prostu przechowuje pieniądze depozytariuszy i nie wykorzystuje ich do udzielania jakichkolwiek pożyczek czy kredytów (można powiedzieć, że jest nie tyle bankiem, co wielką skrytką depozytową). W tym uproszczonym przykładzie Bank Wyjątkowy nie uzyskuje żadnych dochodów z tytułu odsetek od udzielonych pożyczek i nie wypłaca depozytariuszom oprocentowania (aby pokryć koszty działalności, zapewne pobiera od nich opłatę za przechowywanie środków). Bilans Banku Wyjątkowego: wpłata depozytów o wartości 10 mln zł Bank centralny wymaga, aby analizowany podmiot utrzymywał 10% wartości depozytów jako rezerwę (co stanowi 1 mln zł). Pozostałe 9 mln zł Bank Wyjątkowy może wykorzystać, aby udzielać kredytów i pożyczek. Jeśli uda mu się znaleźć chętnych na całą tę kwotę, naliczy odsetki od pożyczonego kapitału, dzięki czemu będzie dysponował środkami, które umożliwią mu zapłatę odsetek depozytariuszom i uzyskanie dochodów odsetkowych pokrywających koszty funkcjonowania i wypłatę zysku jego właścicielom (różnica pomiędzy oprocentowaniem kredytów i depozytów nazywana jest marżą odsetkową i stanowi, oprócz różnego rodzaju opłat i prowizji, podstawowe źródło przychodów każdego banku). Aby utrzymać przejrzystość analizowanego przykładu, na razie nie umieszczamy przychodów z odsetek w bilansie banku. Zwróć uwagę, że wraz z decyzją o udzielaniu kredytów i pożyczek Bank Wyjątkowy przestał być wyłącznie skrytką depozytową, a stał się w pełnym tego słowa znaczeniu bankiem, czyli pośrednikiem finansowym pomiędzy oszczędzającymi a kredytobiorcami. Opisane wyżej posunięcie oznacza zmiany w bilansie Banku Wyjątkowego, co zostało przedstawione na . Teraz ma on 1 mln zł w rezerwach i pożyczkę o wartości 9 mln zł udzieloną firmie Janek Autonaprawy. Po stronie pasywów w dalszym ciągu widnieją depozyty o wartości 10 mln zł. Bilans Banku Wyjątkowego: rezerwy w wysokości 10% depozytów, pierwsza runda pożyczek Bank Wyjątkowy pożycza 9 mln zł firmie Janek Autonaprawy. Bank rejestruje tę pożyczkę, dokonując odpowiedniej adnotacji w swoim bilansie. Pożyczka jest zapisana po stronie aktywów, ponieważ będzie generować dochód odsetkowy dla banku. Oczywiście, pan Janek, właściciel firmy, nie wyjdzie z banku, niosąc 9 mln w gotówce. Byłoby to nie tylko niebezpieczne, ale również nielegalne (w UE istnieją ograniczenia dotyczące wartości transakcji gotówkowych, jakich mogą dokonywać przedsiębiorstwa). Zgodnie z dyspozycją pana Janka Bank Wyjątkowy dokona przelewu tej kwoty na jego rachunek firmowy (dostępny na żądanie) utrzymywany w Pierwszym Banku Krajowym. Dzięki temu wartość depozytów w Pierwszym Banku Krajowym wzrośnie o 9 mln zł, o podobną kwotę powiększą się również jego rezerwy, tak jak to pokazano na . Podmiot ten, podobnie jak wszystkie inne banki komercyjne, musi utrzymywać 10% wartości depozytów w formie rezerw gotówkowych, ale resztę może pożyczyć. Zmiana w bilansie Pierwszego Banku Krajowego Udzielanie pożyczek dzięki środkom zdeponowanych na rachunkach depozytowych zwiększa podaż pieniądza M1. Pamiętaj, że definicja agregatu pieniężnego M1 obejmuje depozyty na żądanie, które można łatwo wykorzystać do zakupu dóbr i usług (wystarczy posłużyć się kartą debetową lub wypłacić pieniądze z bankomatu). Zauważ, że podaż pieniądza wynosi teraz 19 mln zł: 10 mln zł w depozytach Banku Wyjątkowego i 9 mln zł w depozytach Pierwszego Banku Krajowego (początkowa podaż pieniądza wynosiła tylko 10 mln zł). Oczywiście, ponieważ właściciel firmy Janek Autonaprawy opłaca drobne rachunki i zakup części za pomocą firmowej karty debetowej, wartość depozytów będzie się zmniejszać. Niemniej jeśli regulacje bankowe określają minimalną wysokość rezerw na 10% wartości wkładów, nadwyżkę można przeznaczyć na kredyty i pożyczki. W naszym przykładzie pożyczka zwiększyła podaż pieniądza o 9 mln zł. Pierwszy Bank Krajowy, posiadając depozyty o wartości 9 mln zł, musi utrzymywać rezerwy w wysokości jedynie 10% wartości depozytów (900 tys. zł), w związku z czym może pożyczyć pozostałe 90% wartości depozytów (8,1 mln zł) firmie Jacek Uczciwy Autohandel, co pokazuje . Kolejna zmiana w bilansie Pierwszego Banku Krajowego Jeśli właściciel firmy Jacek Uczciwy Autohandel zdeponuje tę pożyczkę na rachunku bieżącym w Drugim Banku Krajowym, podaż pieniądza wzrośnie o dodatkowe 8,1 mln zł, co łatwo dostrzec na . Zmiana w bilansie Drugiego Banku Krajowego Jak takie kreowanie pieniądza (czyli tworzenie go z niczego) jest możliwe? Otóż wynika to z faktu, że w systemie bankowym istnieje wiele podmiotów, które są zobowiązane do przechowywania jedynie niewielkiej części depozytów w formie gotówkowych rezerw (w naszym przykładzie jest to 10%). Resztę mogą zamienić na kredyt, który zostanie zdeponowany w innym banku i już jako depozyt na żądanie powiększy wartość agregatu pieniężnego M1, a tym samym podaż pieniądza. Obejrzyj to wideo , aby dowiedzieć się więcej o tym, w jaki sposób banki kreują pieniądz bezgotówkowy. Mnożnik kreacji pieniądza i system bankowy z wieloma podmiotami W systemie bankowym, w ramach którego funkcjonuje wiele podmiotów, Bank Wyjątkowy zamienił swoją nadwyżkę rezerwy (stanowiła ona bowiem 100% wartości złożonych depozytów, zaś bank centralny wymaga od banków komercyjnych rezerwy w wysokości 10% depozytów) na pożyczkę dla firmy Janek Autonaprawy, która została przetransferowana do Pierwszego Banku Krajowego. Również ten bank miał nadwyżkę rezerwy gotówkowej w stosunku do wartości depozytów, w związku z czym zamienia ją na pożyczkę udzieloną firmie Jacek Uczciwy Autohandel, która z kolei została przelana na konto w Drugim Banku Krajowym. Ten również będzie miał nadwyżkę rezerwy w stosunku do wartości depozytów, więc zapewne także będzie starał się udzielić kredytu lub pożyczki przedsiębiorstwom lub gospodarstwom domowym. Jeśli wszystkie banki będą się sukcesywnie i konsekwentnie pozbywać swojej nadwyżki rezerw gotówkowych, podaż pieniądza znacznie wzrośnie. W systemie z wieloma bankami całkowitą zdolność systemu bankowego do kreacji pieniądza określa mnożnik kreacji pieniądza. Jest to formuła matematyczna pozwalająca na obliczenie tego, ile pieniądza da się wykreować dzięki jednostce monetarnej powiększającej depozyty przy danym poziomie rezerw gotówkowych. A oto formuła mnożnika kreacji pieniądza (ang. money multiplier formula ): 1 Rezerwa obowiązkowa Aby określić całkowitą wielkość podaży pieniądza M1, która może zostać wytworzona w systemie bankowym, mnożnik kreacji pieniądza musimy pomnożyć przez nadwyżkę kwotową rezerw obowiązkowych w stosunku do ich minimalnej wysokości. Zapoznaj się z i prześledź przedstawione tam obliczenia. Wykorzystanie formuły matematycznej mnożnika kreacji pieniądza Wykorzystajmy mnożnik kreacji pieniądza do opisanego powyżej przykładu. Krok 1. W przypadku Banku Wyjątkowego, dla którego wymagana rezerwa wynosi 10% (lub 0,10), mnożnik kreacji pieniądza wynosi 1 podzielone przez 0,10, co daje 10. Ustaliliśmy, że nadwyżka kwotowa rezerwy gotówkowej w stosunku do wartości depozytów złożonych w Banku Wyjątkowym wynosi 9 mln zł, korzystając zatem ze wzoru, możemy określić całkowitą zmianę podaży pieniądza M1: Całk. zmiana podaży pieniądza M1 = 1 Rez. obowiąz. × Nadw. kwotowa rezerwy w stos. do wart. depoz. = 1 0,10 × 9 mln zł = 10 × 9 mln zł = 90 mln zł Krok 3. Możemy zatem stwierdzić, że w naszym przykładzie całkowita ilość pieniędzy wygenerowanych w tej hipotetycznej gospodarce po zakończeniu wszystkich rund pożyczkowych wyniesie 90 mln zł. Ograniczenia skuteczności mnożnika kreacji pieniądza Wartość mnożnika kreacji pieniądza będzie zależała od minimalnej wysokości rezerw, które narzuca bank centralny. Oczywiście każdy bank może utrzymywać rezerwy gotówkowe, które są wyższe od minimalnego poziomu. Banki mogą zdecydować się na zróżnicowanie wielkości i struktury posiadanych rezerw z dwóch powodów: warunków makroekonomicznych i regulacji rządowych. Gdy gospodarka znajduje się w recesji, banki prawdopodobnie będą utrzymywać wyższe rezerwy, ponieważ obawiają się, że klienci częściej nie będą w stanie spłacać swoich zobowiązań wobec nich. Bank centralny może również podnieść lub obniżyć minimalny poziom rezerw utrzymywanych przez banki, co wpływa na podaż pieniądza w gospodarce. Zostanie to dokładniej omówione w . Proces kreowania pieniądza przez banki w jednoznaczny sposób wskazuje, że wzrost podaży pieniądza w gospodarce jest ściśle powiązany z liczbą i wartością udzielanych pożyczek lub kredytów. Wszystkie pieniądze w gospodarce, z wyjątkiem wyemitowanej przez bank centralny gotówki, są konsekwencją pożyczek bankowych, które następnie trafiają jako depozyty na konta w innych bankach. Wreszcie mnożnik kreacji pieniądza zależy od tego, jak wiele pieniędzy osiada w systemie bankowym. Jeśli zamiast wpłacać gotówkę na konta bankowe, gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa zdecydują się na jej przechowywanie w skrytkach depozytowych i pudełkach po butach ukrytych w szafach, banki nie będą mogły wykorzystać tych środków, aby udzielać pożyczek. Banki centralne mają silną motywację do zapewnienia bezpieczeństwa depozytów bankowych, ponieważ jeśli ludzie obawiają się, że mogą stracić swoje pieniądze po wpłaceniu ich do banku, to po prostu tego nie zrobią, co doprowadzi do spadku liczby i wartości udzielanych kredytów i pożyczek. Stąd zresztą przepisy o minimalnym poziomie rezerw gotówkowych, który ma zabezpieczać środki umożliwiające wypłatę pieniędzy na żądanie depozytariuszy. Kraje o niskich dochodach doświadczają zjawiska określanego przez ekonomistów jako „oszczędności w materacach”, czyli pieniądze przechowywane w domach, z uwagi na niski poziom zaufania do systemu bankowego. W sytuacji, w której „oszczędności w materacach” osiągają znaczący poziom w skali gospodarki, banki nie mogą pożyczyć tych środków potencjalnym kredytobiorcom, a mnożnik kreacji pieniądza nie działa skutecznie. W takiej gospodarce zarówno podaż pieniądza, jak i wartość udzielonych kredytów maleją. Obejrzyj to wideo , w którym Jem Bendell omawia „mit pieniądza”. Pieniądze i banki – korzyści i zagrożenia Pieniądz i banki to wynalazki społeczne, które pomagają funkcjonować nowoczesnej gospodarce. W porównaniu z alternatywą, jaką jest barter, pieniądze znacznie ułatwiają wymianę towarów, pozyskiwanie czynników produkcji i działanie rynków finansowych. Sektor bankowy sprawia, że pieniądz jest jeszcze bardziej efektywnym narzędziem usprawniającym funkcjonowanie rynków. Co więcej, proces udzielania przez banki pożyczek na rynkach finansowych jest ściśle powiązany z kreacją pieniądza. Jednak nadzwyczajne korzyści ekonomiczne, które pojawiają się dzięki pieniądzom i bankom, generują również pewne niebezpieczeństwa. Jeśli banki nie działają w sposób efektywny, oznacza to niższe bezpieczeństwo transakcji i wyższe koszty w całej gospodarce. Gdy banki znajdują się w trudnej sytuacji finansowej z powodu powszechnego spadku wartości ich aktywów, dostępność kredytów znacznie się zmniejsza, co może być poważnym zagrożeniem dla branż, w których kredyt jest niezbędnym elementem działalności (rynek nieruchomości, produkcja samochodów, duże projekty infrastrukturalne itd.). Globalny kryzys finansowy z lat 2008–2009 boleśnie uwidocznił te prawidłowości. Różne kostiumy dla pieniędzy: od muszli kauri do kryptowalut Światowa gospodarka przeszła długą drogę od czasów, gdy jako waluty używano muszli kauri. Odeszliśmy od pieniądza towarowego i papierowych pieniędzy zabezpieczonych surowcami na rzecz pieniądza symbolicznego (banknotów i bilonu). Wraz z rozwojem technologii i postępem globalnej integracji zmniejsza się również zapotrzebowanie na walutę papierową. Skala wykorzystania kart kredytowych i debetowych cały czas rośnie. Ostatnim krzykiem mody, jeśli chodzi o formy pieniądza, stały się kryptowaluty. Są to cyfrowe waluty, których nie kontroluje żaden pojedynczy podmiot. Nie jest to pieniądz symboliczny, nie wspiera go bowiem żaden kraj i jego system prawny. Kryptowaluty nie są również emitowane przez banki centralne. Ich wartość (np. w stosunku do amerykańskiego dolara) jest określana przede wszystkim przez siły rynkowe, tj. podaż i popyt. Rządy mogą wpływać na wartość kryptowaluty, regulując jej użycie w granicach swojego kraju, ale ostatecznie cena i tak sprowadza się do podaży i zgłaszanego na nią popytu. Kryptowaluty przeszły długą drogę od 2009 r., kiedy to pojawił się bitcoin, a w ostatnich dwóch–trzech latach nastąpiła prawdziwa eksplozja różnych kryptowalut używanych na całym świecie. Należy zauważyć, że aby kryptowaluta mogła być uznana za pieniądz, nadal musi spełniać trzy podstawowe kryteria: musi być traktowana jako środek przechowywania wartości, jednostka rozrachunkowa i środek wymiany. O ile pierwsze dwa kryteria kryptowaluty spełniają stosunkowo łatwo, o tyle ich użycie jako środka wymiany, czyli wykorzystanie w celu kupna i sprzedaży dóbr i usług, jest bardziej skomplikowane. Podczas gdy kryptowaluty są używane w wielu nielegalnych transakcjach, rzadziej, o ile w ogóle, można je zobaczyć jako sposób płatności za dobra takie jak odzież, żywność czy czynsz za mieszkanie. Najpopularniejszą kryptowalutą jest bitcoin, a tym samym najbardziej prawdopodobne jest, że właśnie on zostanie uznany za nowy rodzaj pieniądza. Nieco mniej popularne, biorąc pod uwagę wolumen handlu, są ethereum i binance coin. Istnieje jeszcze wiele innych kryptowalut, ale ich bardziej powszechne wykorzystanie jako środka wymiany jest wciąż jeszcze przed nami. Key Concepts and Summary Mnożnik kreacji pieniądza definiujemy jako ilość pieniędzy, które system bankowy może wygenerować z każdej jednostki pieniężnej zaksięgowanej jako depozyt, powyżej kwoty obowiązkowych rezerw. Wzór na obliczenie mnożnika to iloraz jedności i stopy rezerw obowiązkowych lub rzeczywistej stopy rezerw utrzymywanych w sektorze bankowym. Ilość pieniądza w gospodarce i wartość kredytów są ze sobą nierozerwalnie związane. Większość pieniądza w gospodarce to kredyty udzielane przez sektor bankowy, które są następnie lokowane jako depozyty. Biorąc pod uwagę zagrożenia makroekonomiczne związane z nieprawidłowo działającym systemem bankowym, w zostanie omówiona polityka państwa w zakresie kontrolowania podaży pieniądza i utrzymywania bezpieczeństwa systemu bankowego. Self-Check Questions Wyobraź sobie, że kupujesz kredyty na rynku wtórnym (czyli kupujesz prawo do pobierania odsetek od tych kredytów) dla banku lub innej firmy świadczącej usługi finansowe. Wyjaśnij, dlaczego możesz zapłacić więcej lub mniej za dany kredyt, jeśli: Kredytobiorca przestał go terminowo spłacać. Stopy procentowe w całej gospodarce wzrosły od czasu, gdy bank udzielił kredytu. Kredytobiorcą jest firma, która właśnie zadeklarowała wysoki poziom zysków. Stopy procentowe w całej gospodarce spadły od czasu, gdy bank udzielił kredytu. Kredytobiorca, który przestał terminowo spłacać kredyt, ma najprawdopodobniej mniejsze szanse na jego całkowitą spłatę, w związku z czym cena tego instrumentu będzie maleć. Jeśli stopy procentowe wzrosły, to kredyt zaciągnięty w czasie relatywnie niższych stóp procentowych wygląda mniej atrakcyjnie, więc zapłacisz za niego mniej. Jeśli kredytobiorcą jest firma w bardzo dobrej kondycji finansowej, prawdopodobnie będzie w stanie bez problemu spłacić swoje zobowiązanie, stąd cena tego instrumentu finansowego może być wyższa. Jeśli stopy procentowe w gospodarce spadły, to kredyt jest wart więcej. Review Questions W jaki sposób banki kreują pieniądz? Jaki jest wzór na mnożnik kreacji pieniądza? Critical Thinking Questions Czy banki powinny utrzymywać 100% swoich depozytów jako rezerwy? Uzasadnij swoją odpowiedź. Wyjaśnij, jak wzrost stopy rezerw obowiązkowych wpłynie na proces kreacji pieniądza w systemie bankowym. Jak myślisz, jakie decyzje amerykański Bank Rezerwy Federalnej (bank centralny) podjął w kwestii stopy rezerw obowiązkowych w okresie globalnego kryzysu finansowego w latach 2008–2009? Problems Bank Gargantuiczny jest jedynym bankiem w pewnej gospodarce. Podmioty ekonomiczne dysponują gotówką o wartości 20 mln zł, którą w całości deponują w Banku Gargantuicznym. Bank Gargantuiczny decyduje się na politykę utrzymywania 100% rezerw. Stwórz bilans tego podmiotu. Bank Gargantuiczny jest zobowiązany do utrzymywania 5% swoich depozytów w kwocie 20 mln zł w charakterze rezerw, a resztę może zaoferować pożyczkobiorcom. Jak zmieni się bilans tego podmiotu po pierwszej rundzie pożyczek? Załóżmy, że Bank Gargantuiczny jednak ma konkurentów, którzy wraz z nim tworzą system bankowy. O ile wzrośnie podaż pieniądza w rozpatrywanej gospodarce po pierwotnej wpłacie dokonanej przez podmioty gospodarcze do Banku Gargantuicznego? References Bitcoin. 2013. www.bitcoin.org. National Public Radio. Lawmakers and Regulators Take Closer Look at Bitcoin . November 19, 2013. http://thedianerehmshow.org/shows/2013-11-19/lawmakers-and-regulators-take-closer-look-bitcoin. mnożnik kreacji pieniądza (ang. money multiplier formula ) odwrotność stopy rezerw obowiązkowych lub stopy rezerw utrzymywanej w dobrowolny sposób w sektorze bankowym

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Gmach Marrinera S. Ecclesa, główna siedziba Banku Rezerwy Federalnej w Waszyngtonie Za tymi drzwiami zapadają ważne decyzje dotyczące polityki pieniężnej w Stanach Zjednoczonych. (Źródło: modyfikacja pracy „squirrel83”/Flickr Creative Commons). Jak bardzo można obniżyć stopy procentowe? Większość ekonomistów uważa, że polityka pieniężna (czyli decyzje banku centralnego, które przekładają się na wysokość stóp procentowych m.in. poprzez zasady i warunki udzielanych kredytów) ma ogromny wpływ na gospodarkę każdego kraju. Z ekspansywną polityką pieniężną (monetarną) mamy do czynienia wtedy, gdy bank centralny obniża stopy procentowe i zwiększa dostępność kredytu. W efekcie tych działań inwestycje przedsiębiorstw i wydatki gospodarstw domowych rosną, powodując wzrost PKB i zatrudnienia. Co się jednak stanie, jeśli stopy procentowe narzucone przez banki komercyjne jako koszt kredytu są już bliskie zeru? Nie można przecież obniżyć ich poniżej zera, prawda? Oznaczałoby to bowiem, że pożyczkodawcy płaciliby pożyczkobiorcom za pożyczanie od nich pieniędzy. Właśnie w takiej sytuacji znalazł się System Rezerwy Federalnej USA pod koniec globalnego kryzysu finansowego, czyli w roku 2009, a także w czasie recesji spowodowanej pandemią koronawirusa w roku 2020. Stopa funduszy federalnych, czyli stopa procentowa będąca punktem odniesienia dla banków komercyjnych w ich działalności kredytowej, którą amerykański bank centralny traktuje jako podstawowe narzędzie polityki pieniężnej, w roku 2007 wynosiła ok. 5%. W ciągu kolejnych dwóch lat obniżyła się do poziomu 0,16%. Po zakończeniu kryzysu ponownie wzrosła do ok. 2%, a po rozpoczęciu recesji pandemicznej spadła po raz kolejny, w marcu 2020 r. osiągając zaledwie 0,05%. Politykę Banku Rezerwy Federalnej w latach 2008–2009 komplikowało również to, że polityka fiskalna, czyli drugi ze sposobów, w jaki państwo może wpływać na sytuację w gospodarce, nie mogła się opierać na obniżkach podatków i wzroście wydatków ze względu na sytuację budżetu federalnego w Stanach Zjednoczonych i powszechne obawy, że zarówno jego deficyt, jak i rozmiary długu publicznego są zbyt wysokie. Jakie było zatem pole manewru amerykańskiego banku centralnego? W jaki sposób System Rezerwy Federalnej mógł kształtować politykę pieniężną, aby stymulować gospodarkę? Dodatkowo, o ile polityka fiskalna w czasie recesji pandemicznej była bardziej agresywna, to sytuacja gospodarcza sektora przedsiębiorstw i gospodarstw domowych również była trudniejsza i konieczne okazało się dodatkowe wsparcie finansowe skierowane do obu tych grup podmiotów. Rozwiązaniem problemu dolnej granicy wysokości stóp procentowych w czasie tych kryzysów była – jak pokażemy w niniejszym rozdziale – zmiana reguł gry. Wprowadzenie do rozdziału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: W jaki sposób banki centralne wpływają na działalność banków komercyjnych Jakie są narzędzia polityki pieniężnej (monetarnej) wykorzystywane przez banki centralne W jaki sposób polityka pieniężna przekłada się na sytuację w gospodarce Jakie są pułapki polityki pieniężnej Pieniądze, pożyczki (oraz kredyty) i banki pozostają ze sobą w nierozerwalnym związku. Pieniądze są deponowane na rachunkach bankowych, a następnie pożyczane przedsiębiorstwom, gospodarstwom domowym i innym bankom. Jeśli ten zazębiający się system pieniądza, pożyczek i banków działa efektywnie, transakcje gospodarcze na rynkach dóbr, usług i czynników produkcji zawierane są płynnie, a oszczędzający bez problemu wchodzą w interakcje z pożyczkobiorcami. Jednak jeśli system pieniężny i bankowy nie działa sprawnie, gospodarka może albo wpaść w recesję, albo cierpieć z powodu przedłużającej się inflacji. Państwo (jego wyspecjalizowane agendy) wspiera funkcjonowanie tego systemu. Jednak mechanizmy te nie zawsze działają bez turbulencji. W niniejszym rozdziale zostaną omówione zasady, zgodnie z którymi prowadzona jest polityka pieniężna, oraz czynniki mogące ograniczyć jej skuteczność i efektywność.

Social Sciences


Zadania banku centralnego Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Omówić zadania banku centralnego Wskazać związki pomiędzy regulacjami bankowymi a polityką pieniężną Wyjaśnić sposób działania nadzoru bankowego Wytłumaczyć, w jaki sposób ubezpieczenie depozytów i funkcja ostatniej instancji kredytowej pełniona przez bank centralny chronią system bankowy przed paniką na rynkach finansowych Podejmując decyzje o podaży pieniądza, bank centralny podnosi lub obniża stopy procentowe i w ten sposób kształtuje politykę pieniężną, która – wraz z polityką fiskalną będącą w gestii rządu centralnego i jednostek samorządu terytorialnego – składa się na politykę makroekonomiczną, ukierunkowaną na utrzymywanie jak najniższych stóp bezrobocia i inflacji . Bank centralny może być również odpowiedzialny za działania regulacyjne i nadzorcze w stosunku do krajowego systemu bankowego mające służyć ochronie interesów deponentów bankowych i zapewnieniu dobrej kondycji całego sektora. Taka właśnie sytuacja ma miejsce w USA. W Polsce z kolei za nadzór nad rynkiem finansowym odpowiada Komisja Nadzoru Finansowego (KNF), która jest niezależna do banku centralnego. W strefie euro sytuacja jest także specyficzna – Europejski Bank Centralny (EBC) prowadzi politykę pieniężną, ale nadzór nad systemem bankowym pełnią instytucji narodowe w poszczególnych krajach. Podmiot odpowiedzialny za prowadzenie polityki pieniężnej (ang. monetary policy ) i zapewnienie sprawnego funkcjonowania systemu finansowego kraju nazywamy bankiem centralnym (ang. central bank ). Najbardziej znanymi światowymi bankami centralnymi są: Europejski Bank Centralny (ang. European Central Bank ), Bank Japonii (ang. Bank of Japan ), Bank Anglii (ang. Bank of England ) i oczywiście System Rezerwy Federalnej w Stanach Zjednoczonych (ang. Federal Reserve ) nazywany po prostu FED-em. W Polsce funkcję banku centralnego w obszarze polityki pieniężnej pełni Narodowy Bank Polski (NBP). Jakie są zadania banku centralnego? Banki centralne na świecie prowadzą zazwyczaj swoje działania w następujących obszarach: polityka pieniężna, stabilność systemu finansowego, usługi bankowe na rzecz banków komercyjnych i innych instytucji depozytowych oraz wybranych jednostek sektora finansów publicznych (przede wszystkim rządu centralnego). Pierwszy obszar jest na tyle istotny, że poświęcimy mu osobny podrozdział, natomiast dwa kolejne zostaną omówione poniżej. Banki centralne zapewniają bankom komercyjnym wiele usług analogicznych do tych, jakie banki komercyjne świadczą na rzecz swoich klientów (czyli przedsiębiorstw i gospodarstw domowych). Na przykład wszystkie polskie banki komercyjne mają konto w Narodowym Banku Polskim (NBP), na którym deponują rezerwy. Podobnie banki mogą uzyskiwać pożyczki z banku centralnego. Na bardziej operacyjnym poziomie NBP dba, by ilość gotówki krążąca w systemie finansowym pozwalała zaspokoić zapotrzebowanie społeczeństwa na pieniądz. Na przykład każdego roku polski bank centralny zwiększa ilość gotówki dostępnej w bankach w okresie przedświątecznych zakupów i ponownie zmniejsza ją w styczniu. Utrzymywanie bezpiecznego i stabilnego krajowego systemu finansowego jest jednym z dwóch najważniejszych zadań większości banków centralnych (NBP, jak to zostało wskazane powyżej, pozostaje w tym obszarze wyjątkiem). Celem jest nie tylko ochrona oszczędności osób fizycznych, ale także utrzymanie integralności samego systemu finansowego. Przeciętny obywatel zwykle nawet nie zdaje sobie sprawy z tego, że bank centralny wykonuje takie działania, ale stało się to widoczne np. w USA podczas kryzysu finansowego w latach 2008–2009. Na pewien czas krytyczne części systemu finansowego zawiodły, a firmy nie były w stanie uzyskać finansowania na podstawową działalność gospodarczą. Wyobraź sobie, że nagle nie możesz pobrać pieniędzy ze swoich konth bankowych, ponieważ transakcja, którą chciałeś zrealizować dzięki posiadanej karcie debetowej, została odrzucona. Daje to wyobrażenie o skali awarii systemu płatniczego/finansowego, do jakiej doszło wówczas w Stanach Zjednoczonych. W Polsce jak dotychczas zarówno w początkowym okresie pandemii (tuż po rozpoczęciu lockdownu wiosną 2020 r.), jak i po napaści Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. udało się uniknąć takich perturbacji, jakkolwiek, co wiele osób doskonale pamięta, przez kilka dni utrzymywały się trudności z wypłatą środków z niektórych bankomatów (szczególnie tych pozostających poza bezpośrednią kontrolą banków). Celem regulacji bankowych jest utrzymanie wypłacalności całego systemu (nie bez kozery określanego często mianem „sektora zaufania publicznego”) poprzez unikanie nadmiernego ryzyka. Regulacje dzielą się na wiele kategorii. Mieszczą się w nich np. wymagania dotyczące rezerw, wymogi kapitałowe, ograniczenia rodzajów inwestycji, jakie mogą być dokonywane przez banki itd. W , powiedzieliśmy, że banki są zobowiązane do utrzymywania minimalnego odsetka swoich depozytów w formie relatywnie szybko dostępnych rezerw, które pozwalają pokryć część wypłat, jakie mogliby zgłosić depozytariusze (choć banki zazwyczaj utrzymują rezerwy na poziomie wyższym od minimalnego). Określenie „relatywnie szybko dostępnych” bywa nieco mylące, o ile bowiem pewną część swoich rezerw bank przechowuje sam w formie gotówki, o tyle większa część jego zasobów jest utrzymywana na rachunku w banku centralnym. Innym obszarem regulacji bankowych są ograniczenia dotyczące rodzajów inwestycji dokonywanych przez banki. Instytucje te mogą udzielać pożyczek przedsiębiorstwom, gospodarstwom domowym i innym bankom, a także kupować papiery skarbowe (bony i obligacje), ale nie mogą inwestować w aktywa postrzegane jako zbyt ryzykowne. Zgodnie z amerykańską konwencją kapitał banku to różnica między jego aktywami a pasywami, natomiast w Polsce zgodnie z zasadami rachunkowości przyjmuje się, że aktywa są zawsze równe pasywom, w związku z czym kapitał banku klasyfikowany jest jako część pasywów. Innymi słowy, kapitał banku stanowi jego wartość netto (ang. net worth ) banku. Bank musi mieć dodatnią wartość netto; w przeciwnym razie jest niewypłacalny lub zbankrutował, co oznacza, że nie ma wystarczających aktywów, aby spłacić swoje zobowiązania. Przepisy prawne wymagają, aby banki utrzymywały minimalną dodatnią wartość netto, zwykle wyrażoną jako procent ich aktywów, w celu ochrony swoich depozytariuszy i innych wierzycieli. Odwiedź tę stronę , aby przeczytać krótki artykuł pt. „Przestań mylić politykę pieniężną” i regulacje bankowe. Nadzór bankowy Gdy nadzór bankowy działa efektywnie, większość banków przez długi czas pozostaje w dobrej kondycji finansowej. Jeśli urzędnicy nadzoru bankowego stwierdzą, że jakiś bank ma niską lub ujemną wartość netto lub udziela zbyt dużo ryzykownych kredytów, mogą zażądać od niego zmiany postępowania, a w skrajnych przypadkach nawet zmusić właścicieli do wstrzymania działalności lub sprzedaży swoich aktywów innemu bankowi, pozostającemu w dobrej kondycji finansowej. Nadzór bankowy może wiązać się z wyzwaniami zarówno w wymiarze praktycznym, jak i politycznym. Praktyczny wymiar oznacza, że pomiar wartości aktywów banku nie zawsze jest prosty. W mówiliśmy, że aktywami banku są udzielone kredyty, a wartość tych aktywów zależy od oszacowanego ryzyka ich niespłacenia. Może się to stać jeszcze bardziej złożone, gdy bank udziela pożyczek bankom lub firmom w innych krajach lub zawiera umowy finansowe, które są znacznie bardziej skomplikowane niż zwykła pożyczka. Wymiar polityczny wynika z faktu, że decyzja nadzorcy bankowego o zamknięciu konkretnego podmiotu lub zmianie struktury jego inwestycji finansowych jest często kontrowersyjna, a nadzorca bankowy często znajduje się pod polityczną presją ze strony właścicieli banku i lokalnych polityków. Na przykład wielu obserwatorów zwróciło uwagę na to, że japońskie banki przez niemal całą dekadę lat 90. XX w. przeżywały poważne kłopoty finansowe, jednak do początku XXI w. nie zrobiono w tej sprawie niczego istotnego. Podobna niechęć do stawienia czoła problemom banków znajdujących się w poważnych tarapatach jest widoczna na całym świecie – w Azji Wschodniej, Ameryce Łacińskiej, Europie, Rosji, a także w samych Stanach Zjednoczonych. W USA pod koniec XX w. uchwalono przepisy wymagające od nadzorców bankowych ujawniania i upubliczniania ich ustaleń oraz podjęcia działań, gdy tylko zidentyfikują w jakimś banku lub grupie banków poważny problem. Krytycy przyjętych regulacji zadawali jednak zasadne pytanie, dlaczego organy nadzoru nie przewidziały chwiejności finansowej, zanim duże straty miały szansę się skumulować i doprowadzić do masowych bankructw, które zostały przywołane w poprzednim rozdziale. Panika na rynkach finansowych W XIX w. i w ciągu kilku pierwszych dekad wieku XX (np. w czasie Wielkiego Kryzysu) lokowanie pieniędzy w banku mogło być niezwykle stresujące. Wyobraź sobie, że wartość netto twojego banku stała się ujemna, a więc jego aktywa nie wystarczały na pokrycie zobowiązań. W tej sytuacji klienci, którzy zjawiali się w banku jako pierwsi, odzyskiwali całe swoje depozyty, zaś ci, którzy się nieco spóźnili, tracili wszystkie zdeponowane tam pieniądze. Masowe decyzje depozytariuszy o wypłacie środków z banku lub banków (często niemające żadnego racjonalnego uzasadnienia i wynikające z niesprawdzonych pogłosek lub plotek) nazywamy paniką na rynkach finansowych (lub „runem” na banki) (ang. bank run ). W filmie „To wspaniałe życie” ( It’s a Wonderful Life ) z 1946 r. dyrektor banku grany przez Jamesa Stewarta staje twarzą w twarz z tłumem zaniepokojonych depozytariuszy, którzy chcą wypłacić swoje pieniądze, ale udaje mu się rozwiać ich obawy, pozwalając niektórym wycofać część depozytów dzięki prywatnym środkom, które miał przeznaczyć na swój miesiąc miodowy. Panika na rynkach finansowych Panika na rynku finansowym USA w okresie Wielkiego Kryzysu tylko pogorszyła sytuację gospodarczą kraju. (Źródło: National Archives and Records Administration). Ryzyko paniki na rynkach finansowych może spowodować niestabilność całego systemu bankowego. Nawet pogłoska, że bank może mieć ujemną wartość netto, potrafi wywołać paniczne reakcje jego depozytariuszy, a wtedy również podmioty będące w dobrej kondycji finansowej mogą zbankrutować. Ponieważ bank pożycza większość otrzymanych pieniędzy, a w kasie trzyma tylko ograniczone rezerwy, panika na rynkach finansowych o dowolnej wielkości szybko wyczerpałaby każdą ilość gotówki dostępną w banku. Ogłoszenie nawet czasowego wstrzymania wypłat depozytów tylko nasiliłoby obawy pozostałych depozytariuszy o bezpieczeństwo ich pieniędzy. Co więcej, panika w jednym banku często wywoływała reakcję łańcuchową, przenosząc się na inne podmioty. Pod koniec XIX i na początku XX w. panika na rynkach finansowych zazwyczaj nie była pierwotną przyczyną recesji, ale mogła znacznie zaostrzyć jej przebieg. Ubezpieczenie depozytów i ostatnia instancja kredytowa Aby chronić się przed paniką na rynkach finansowych, banki centralne wykorzystują dwie strategie: ubezpieczenie depozytów (ang. deposit insurance ) i tworzenie podmiotów będących kredytodawcą ostatniej instancji ( ostatnią instancją kredytową ) (ang. lender of last resort ). Instytucją gwarantującą depozyty banków w Polsce, a także pełniącą funkcję ostatniej instancji kredytowej, jest Bankowy Fundusz Gwarancyjny (BFG). Zgodnie z ustawą regulującą działalność tego podmiotu z 10 czerwca 2016 r. depozyty, których równowartość w złotych nie przekracza 100 tys. euro, są gwarantowane w pełnej wysokości (w pewnych specyficznych sytuacjach gwarancje obejmują depozyty o wartości nawet do 200 tys. euro). Podstawowymi źródłami finansowania BFG są obowiązkowe składki kwartalne wnoszone przez banki objęte systemem gwarantowania. W Polsce również NBP pełni rolę kredytodawcy ostatniej instancji poprzez udzielanie kredytu lombardowego bankom komercyjnym. W bankach objętych ubezpieczeniem depozytów paniki zdarzają się już niezwykle rzadko. Problem z paniką na rynkach finansowych nie polega na tym, że niewypłacalne banki upadają; w końcu są bankrutami i trzeba je zamknąć. Kluczowe jest to, że panika na rynkach finansowych może spowodować upadek wypłacalnych banków i rozprzestrzenienie się problemu na pozostałą część systemu finansowego. Aby temu zapobiec, bank centralny jest gotów udzielać pożyczek bankom i innym instytucjom finansowym, jeśli nie mogą one uzyskać funduszy z innego źródła. Jest to funkcja nazywana ostatnią instancją kredytową . Amerykański bank centralny uaktywnia się również w przypadku kryzysów finansowych innych niż ściśle bankowe. Podczas paniki na giełdzie w 1987 r. wartość akcji w USA w ciągu jednego dnia spadła o 25%. FED, dbając o stabilność systemu finansowego, w odpowiedzi na tę bezprecedensową sytuację udzielił szeregu krótkoterminowych pożyczek ratunkowych, aby system finansowy mógł dalej funkcjonować. Podczas recesji w latach 2008–2009 politykę „luzowania ilościowego” prowadzoną przez System Rezerwy Federalnej (omówioną poniżej) również można interpretować jako gotowość do udostępniania w razie potrzeby krótkoterminowych kredytów. Key Concepts and Summary Najważniejszym zadaniem banku centralnego jest prowadzenie polityki pieniężnej, która wpływa na oprocentowanie kredytów i depozytów oraz warunki udzielania pożyczek, co – poprzez wartość kredytów zaciągniętych przez przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe – wpływa na globalny popyt w gospodarce. Nadzór bankowy polega na kontrolowaniu bilansów banków, aby upewnić się, że mają one dodatnią wartość netto, a ich aktywa nie są zbyt ryzykowne. Najbardziej znane banki centralne na świecie to: System Rezerwy Federalnej Stanów Zjednoczonych i Europejski Bank Centralny. Polskim bankiem centralnym jest Narodowy Bank Polski. Do paniki na rynkach finansowych dochodzi wówczas, gdy pojawiają się doniesienia lub plotki, że konkretny bank lub grupa banków jest narażona na ryzyko finansowe związane z ujemną wartością majątku netto. W tej sytuacji depozytariusze chcą jak najszybciej wypłacić ze swojego banku pieniądze, obawiając się o ich bezpieczeństwo. Nawet podmiot znajdujący się w doskonałej kondycji finansowej może upaść, jeśli fałszywe pogłoski spowodują wybuch paniki i doprowadzą do utraty depozytów, z których tylko bardzo mała część jest utrzymywana w formie gotówki dostępnej na żądanie. Sposobem na ograniczenie ryzyka wybuchu paniki na rynkach finansowych jest ubezpieczenie depozytów, które gwarantuje depozytariuszom wypłatę nawet wtedy, gdy bank będzie miał ujemną wartość majątku netto. W Polsce ubezpieczenie obejmuje z zasady depozyty o wartości do 100 tys. euro, a podmiotem odpowiedzialnym za tę sferę aktywności jest Bankowy Fundusz Gwarancyjny. Banki centralne działają również jako ostatnia instancja kredytowa, udzielając krótkoterminowych pożyczek podmiotom zagrożonym paniką na rynkach finansowych. Bankructwo jednego banku może być traktowane jak każda inna porażka biznesowa. Jednak jeśli wiele banków upadnie, wówczas zagregowany popyt może się zmniejszyć tak bardzo, że wywoła to lub pogłębi recesję. Połączenie ubezpieczenia depozytów, nadzoru bankowego i polityki kredytodawcy ostatniej instancji pomaga zapobiegać recesjom spowodowanym słabościami systemu bankowego. Self-Check Questions Dlaczego banki, biorąc pod uwagę niebezpieczeństwo paniki na rynkach finansowych, nie przechowują większości depozytów jako gotówki w kasie, aby w razie potrzeby udostępnić ją depozytariuszom? Banki zarabiają na udzielaniu pożyczek i marży odsetkowej. Im więcej pieniędzy jest przechowywanych w formie gotówki w skarbcu banku, tym mniej można przeznaczyć na pożyczki i tym mniej pieniędzy bank może zarobić. Paniki na rynkach finansowych są często opisywane jako „samospełniające się przepowiednie”. Dlaczego to wyrażenie dobrze opisuje wspomniane zjawisko? Strach i niepewność wywołane sugestią, że bankowi grozi bankructwo, mogą skłonić depozytariuszy do wycofania swoich pieniędzy. Jeśli zbyt wiele osób zachowa się w ten sposób, bank nie będzie w stanie spełnić ich żądań i faktycznie upadnie. Review Questions W jaki sposób regulacje bankowe są powiązane z prowadzeniem polityki pieniężnej? Czym jest panika na rynkach finansowych? Co jest objęte ubezpieczeniem w programie ubezpieczenia depozytów prowadzonym przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny w Polsce? Kto finansuje ewentualne wypłaty z tego funduszu? Co podlega nadzorowi w publicznych programach nadzoru bankowego? Czym jest kredytodawca ostatniej instancji? Czym różni się bank centralny od typowego banku komercyjnego? Wymień trzy tradycyjne narzędzia, za pomocą których bank centralny kontroluje podaż pieniądza. Critical Thinking Question Termin „pokusa nadużycia” opisuje tendencję podmiotów ekonomicznych do bardziej ryzykownych zachowań, o ile ich konsekwencje są postrzegane jako mniej dokuczliwe lub groźne (badania wykazały, że np. obowiązek zapinania pasów bezpieczeństwa i instalacja poduszek powietrznych w samochodach zwiększające bezpieczeństwo w czasie ewentualnej kolizji lub wypadku wpłynęły na wzrost średniej prędkości, z jaką auta się przemieszczają). W jaki sposób koncepcja pokusy nadużycia odnosi się do ubezpieczenia depozytów i innych regulacji bankowych? References U.S. Department of the Treasury. “Office of the Comptroller of the Currency.” Accessed November 2013. http://www.occ.gov/. National Credit Union Administration. “About NCUA.” Accessed November 2013. http://www.ncua.gov/about/Pages/default.aspx. bank centralny (ang. central bank ) podmiot prowadzący politykę pieniężną danego kraju i regulujący jego system bankowy panika na rynkach finansowych (ang. bank run ) masowe decyzje depozytariuszy o wypłacie ich środków z banku, często podejmowane w wyniku fałszywych pogłosek lub plotek, a więc niemające racjonalnego uzasadnienia, a wynikające z obawy, że pieniądze mogą zostać utracone ubezpieczenie depozytów (ang. deposit insurance ) system ubezpieczeniowy, który gwarantuje, że deponenci banku nie stracą swoich pieniędzy, nawet jeśli ten zbankrutuje kredytodawca ostatniej instancji (ang. lender of last resort ) podmiot zdolny do udzielenia pożyczek bankom i innym instytucjom finansowym w sytuacjach, kiedy panika na rynkach zagraża całemu systemowi finansowemu ostatnia instancja kredytowa zob. kredytodawca ostatniej instancji

Social Sciences


Jak bank centralny wprowadza politykę pieniężną Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać powody, dla których banki centralne przeprowadzają operacje otwartego rynku Wyjaśnić, w jaki sposób określanie wysokości rezerwy obowiązkowej i stóp procentowych banku centralnego wpływa na podaż pieniądza Interpretować sposób działania banku na podstawie jego bilansu Najważniejszą funkcją każdego banku centralnego jest prowadzenie polityki pieniężnej kraju. Polityka pieniężna polega na zarządzaniu stopami procentowymi i warunkami udzielania kredytów, co wpływa na poziom aktywności gospodarczej. Bank centralny dysponuje trzema tradycyjnymi narzędziami prowadzenia polityki pieniężnej w gospodarce, są to: operacje otwartego rynku zmiana wysokości stopy rezerw obowiązkowych zmiany stóp procentowych banku centralnego Analizując działanie tych trzech narzędzi, warto pomyśleć o banku centralnym jako o „banku dla banków” – co oznacza, że każdy bank sektora prywatnego ma własne konto w banku centralnym. Omówimy teraz każde z tych narzędzi polityki. Operacje otwartego rynku Od początku trzeciej dekady XX w. do 2008 r. najpopularniejszym narzędziem polityki pieniężnej w USA były operacje otwartego rynku (ang. open market operations ). Aktywność ta polega na transakcjach kupna i sprzedaży krótkoterminowych papierów wartościowych odbywających się pomiędzy bankiem centralnym a bankami komercyjnymi. Zarówno kupno, jak i sprzedaż są inicjowane przez bank centralny, a przedmiotem tych operacji są głównie rządowe instrumenty dłużne, tj. bony (weksle) skarbowe oraz inne instrumenty, np. bony (weksle) komercyjne, obligacje komunalne, papiery emitowane przez bank centralny lub waluty obce. Bank centralny dokonuje tych operacji w celu oddziaływania na wielkość rezerw gotówkowych banków komercyjnych, a tym samym na podaż pieniądza. Zarówno dla amerykańskiego Systemu Rezerwy Federalnej, jak i większości banków centralnych operacje otwartego rynku były w ciągu ostatnich kilku dekad najczęściej używanym narzędziem polityki pieniężnej. Odwiedź tę stronę Rezerwy Federalnej, aby się dowiedzieć więcej o aktualnej polityce pieniężnej. Aby zrozumieć, w jaki sposób operacje otwartego rynku wpływają na podaż pieniądza, rozważmy bilans Szczęśliwego Banku przedstawiony na . Panel (a) tego wykresu pokazuje, że Szczęśliwy Bank na początku naszej analizy dysponuje kwotą aktywów (składających się z rezerw, papierów wartościowych i pożyczek) równą 460 mln zł oraz pasywami (depozytami) powiększonymi o wartość netto banku w kwocie 400 mln zł. Tym samym wartość netto Szczęśliwego Banku wynosi 60 mln zł. Gdy bank centralny kupuje od Szczęśliwego Banku papiery wartościowe w kwocie 20 mln zł, dochodzi do zmiany wartości dwóch pozycji po stronie aktywów. Wartość papierów wartościowych zmniejsza się o 20 mln zł, zaś wartość rezerw rośnie o tę samą kwotę, tak jak zilustrowano to na panelu (b) . Jednak Szczęśliwy Bank chce utrzymać rezerwy w kwocie 40 mln zł, w związku z czym decyduje się pożyczyć dodatkowe 20 mln zł, co oczywiście oznacza wzrost wartości tej pozycji bilansu, tak jak to pokazano na panelu (c). Przeprowadzona przez bank centralny operacja otwartego rynku spowodowała wzrost wartości pożyczek udzielonych przez Szczęśliwy Bank, a tym samym zwiększenie podaży pieniądza. Ponieważ nowe pożyczki są deponowane w innych bankach funkcjonujących w tej gospodarce, one również będą pożyczać część otrzymanych depozytów, uruchamiając mnożnik kreacji pieniądza, który omówiliśmy w . Skąd bank centralny pozyskał 20 mln zł, które wykorzystał na zakup papierów wartościowych? Bank centralny ma moc kreowania pieniądza. W praktyce doszłoby po prostu do zaksięgowania odpowiedniej sumy na koncie Szczęśliwego Banku prowadzonym przez bank centralny. Ważne jest jednak to, że banki centralne mają możliwości kreacji pieniądza, czyli tworzenia go w praktyce z niczego, po prostu w drodze kilku kliknięć na klawiaturze komputera. Oczywiście operacje otwartego rynku mogą również zmniejszyć ilość pieniądza i pożyczek w gospodarce. Panel (a) ponownie pokazuje bilans Szczęśliwego Bank na początku analizy, tj. jeszcze przed zakupem papierów wartościowych od banku centralnego. Gdy Szczęśliwy Bank kupuje papiery wartościowe w kwocie 30 mln zł, strona aktywów w jego bilansie się zmienia. Wartość rezerw obniża się o 30 mln zł, zaś wartość papierów wartościowych rośnie o analogiczną kwotę, tak jak zostało to pokazane na panelu (b) . Jednak Szczęśliwy Bank w dalszym ciągu chce utrzymywać 40 mln zł w formie rezerw, zmniejszy więc wartość udzielonych pożyczek w taki sposób, aby mieć w kasie banku pożądaną kwotę. Posunięcie to zostało zilustrowane na panelu (c) poniżej. W praktyce bank może dość łatwo zmniejszyć ilość i wartość udzielanych pożyczek. Jeśli bank po prostu ograniczy lub na krótko wstrzyma udzielanie nowych pożyczek przedsiębiorstwom i gospodarstwom domowych, a środki wpływające jako spłaty rat kapitałowych zostaną dodane do rezerw, wówczas ogólna liczba i wartość pożyczek się zmniejszy. Spadek liczby pożyczek udzielonych przez Szczęśliwy Bank oznacza również mniej depozytów w innych bankach funkcjonujących w tej gospodarce, w związku z czym one także ograniczą akcję kredytową, wskutek działania mnożnika kreacji pieniądza, opisanego w . A jak na podaż pieniądza wpływa wartość papierów wartościowych, którymi handluje się w trakcie operacji otwartego rynku? Przeczytaj następną , aby uzyskać odpowiedź na to pytanie. Czy podaż pieniądza rośnie w wyniku sprzedaży, czy zakupu papierów wartościowych przez bank centralny? Aby odpowiedzieć na tak postawione pytanie, należy przede wszystkim uświadomić sobie, że bank centralny jest podmiotem znajdującym się poza systemem bankowym. Gdy bank centralny kupuje obligacje, pieniądze przepływają z banku centralnego do poszczególnych banków w gospodarce, zwiększając podaż pieniądza w obiegu. Gdy bank centralny sprzedaje obligacje, pieniądze z poszczególnych banków w gospodarce wpływają do banku centralnego, zmniejszając ilość pieniądza w gospodarce. Zmiana stóp procentowych banku centralnego Amerykański System Rezerwy Federalnej został utworzony w następstwie paniki na rynkach finansowych z 1907 r., gdy wiele banków w USA upadło. Skoro banki czerpią zyski z pożyczania swoich depozytów, nie mogą utrzymywać pełnej ich wartości w formie rezerw, co automatycznie oznacza, że nawet najlepiej zarządzany bank nie będzie w stanie zaspokoić wszystkich swoich depozytariuszy w czasie wybuchu paniki na rynkach finansowych. Aby chronić takie banki, powołano System Rezerwy Federalnej jako „kredytodawcę ostatniej instancji”. W przypadku paniki dobrze zarządzane banki (te, które nie zbankrutowały) mogły pożyczyć tyle gotówki, ile potrzebowały, z nowo utworzonego banku centralnego, aby uspokoić obawy swoich depozytariuszy. Stopę procentową płaconą przez banki za takie kredyty nazywamy stopą lombardową (ang. discount rate ). Gdy depozytariusze przekonywali się, że ich pieniądze są bezpieczne, panika na rynkach finansowych samoistnie wygasała. Krótko mówiąc, System Rezerwy Federalnej miał pierwotnie zapewniać kredyty w sposób pasywny, ale w kolejnych latach przyjął znacznie bardziej aktywną rolę w polityce pieniężnej. Drugim tradycyjnym narzędziem realizacji polityki pieniężnej jest podnoszenie lub obniżanie stopy lombardowej. Jeśli bank centralny podniesie stopę lombardową, banki komercyjne zmniejszą skalę pożyczek zaciąganych w banku centralnym i zamiast tego – pamiętając o groźbie wybuchu paniki finansowej – zwiększą wartość swoich rezerw, zmniejszając tym samym liczbę i wartość kredytów udzielanych gospodarstwom domowym i przedsiębiorstwom. Ponieważ wartość kredytów w gospodarce spada, ich oprocentowanie rośnie i obniża się podaż pieniądza. Jeśli bank centralny obniży z kolei stopę lombardową, którą pobiera od banków, cały proces przyniesie odwrotne rezultaty. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat System Rezerwy Federalnej udzielił stosunkowo niewielu pożyczek oprocentowanych zgodnie ze stopą lombardową. Oczekuje się bowiem, że zanim bank komercyjny zaciągnie taką pożyczkę w celu uzupełnienia swoich rezerw obowiązkowych, najpierw poszuka finansowania z innych dostępnych źródeł, takich jak inne banki komercyjne. Zniechęca do tego również sam FED, stosując stopę lombardową wyższą od stopy funduszy federalnych (stopa funduszy federalnych jest to wysokość oprocentowania depozytów utrzymywanych przez banki w Systemie Rezerwy Federalnej). To odpowiednik polskiej stopy referencyjnej NBP – jednego z najważniejszych instrumentów banku centralnego. Biorąc pod uwagę to, że wolumen pożyczek oprocentowanych zgodnie ze stopą lombardową jest stosunkowo niewielki, jej zmiana nie ma znaczącego wpływu na zachowanie sektora bankowego. Co ważniejsze, FED na podstawie swoich doświadczeń przyjmuje, że operacje otwartego rynku są precyzyjniejszym i bardziej skutecznym narzędziem kontroli podaży pieniądza. Zmiana wymagań dotyczących stopy rezerw obowiązkowych Trzecim narzędziem prowadzenia polityki pieniężnej jest podnoszenie lub obniżanie przez bank centralny stopy rezerw obowiązkowych (ang. reserve requirement ), którą można zdefiniować jako minimalny odsetek wartości depozytów, jakie banki komercyjne są prawnie zobowiązane utrzymywać w formie gotówki w skarbcu lub na depozycie w banku centralnym. Jeśli banki są zobligowane do utrzymywania większej kwoty rezerw, mają mniej środków, które mogą pożyczyć gospodarstwom domowym i przedsiębiorstwom. Jeśli stopa rezerw obowiązkowych maleje, będą one dysponować większymi środkami umożliwiającymi udzielanie pożyczek. W Polsce od 31 grudnia 2010 r. podstawowa stopa rezerwy obowiązkowej (tj. od środków złotowych i walutowych zgromadzonych na rachunkach bankowych i od środków z tytułu emisji papierów wartościowych) wynosiła 3,5%. W obliczu kryzysu gospodarczego wywołanego pandemią Rada Polityki Pieniężnej obniżyła podstawową stopę rezerwy obowiązkowej do 0,5%, począwszy od 30 kwietnia 2020 r., dzięki czemu podmioty rezerwy pozyskały dodatkowy bufor płynności. W październiku 2021 r. Rada zdecydowała o podwyższeniu podstawowej stopy rezerwy obowiązkowej do poziomu 2,0% (począwszy od 30 listopada 2021 r.), co było jednym z elementów normalizacji polityki pieniężnej. Stopa rezerwy obowiązkowej została podniesiona 31 marca 2022 r. do poziomu 3,5% i pozostała niezmieniona do czasu publikacji tego podręcznika (wrzesień 2023). Banki centralne rzadko wykorzystują duże zmiany stopy rezerw obowiązkowych jako narzędzie realizacji polityki pieniężnej, choć okres pandemii był tutaj z oczywistych względów wyjątkowy. Nagłe żądanie, aby wszystkie banki zwiększyły swoje rezerwy, byłoby dla nich niezwykle uciążliwe i trudne do spełnienia, a zbytnie rozluźnienie wymogów stworzyłoby niebezpieczeństwo, że banki nie będą w stanie wypłacać przyjętych wcześniej depozytów. Obecnie banki centralne dysponują znacznie szerszym katalogiem narzędzi umożliwiających prowadzenie polityki pieniężnej, w tym przede wszystkim luzowaniem ilościowym (co do zasady narzędzie to mieści się w ramach operacji otwartego rynku). Pokazuje to, w jaki sposób polityka pieniężna ewoluowała i jak nadal się rozwija. Chociaż tematy te wykraczają poza podstawowy kurs makroekonomii, jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o najnowszych narzędziach umożliwiających Systemowi Rezerwy Federalnej kontrolę podaży pieniądza, odwiedź strony Federal Reserve Bank of New York's page on large-scale asset purchases oraz the Federal Reserve Bank of St. Louis' FRED Blog post on fixing the textbook lag . Key Concepts and Summary Bank centralny dysponuje trzema tradycyjnymi narzędziami prowadzenia polityki pieniężnej: operacjami otwartego rynku, które obejmują kupowanie i sprzedawanie bankom papierów wartościowych; stopą rezerwy obowiązkowej, która określa, jaki minimalny poziom rezerw bank jest prawnie zobowiązany utrzymywać; i wreszcie stopą lombardową, czyli stopą procentową pobieraną przez bank centralny od pożyczek udzielanych bankom komercyjnym. Najczęściej stosowanym narzędziem są operacje otwartego rynku. Self-Check Questions Jaki wpływ na wartość udzielanych pożyczek i podaż pieniądza będzie miała sprzedaż przez bank centralny papierów wartościowych w kwocie 500 zł bankowi komercyjnemu, który udzielił pożyczek o wartości 10 tys. zł i dokładnie spełnia wymóg rezerwy obowiązkowej w wysokości 10%? Bank musi mieć rezerwy w wysokości 1000 zł, gdy zatem kupi papiery wartościowe za 500 zł, będzie musiał zmniejszyć wartość swoich pożyczek o tę samą kwotę, aby pokryć różnicę. Podaż pieniądza spadnie więc o 500 zł. Jaki byłby wpływ zwiększenia stopy rezerw obowiązkowych banków na podaż pieniądza? Zwiększenie stopy rezerw obowiązkowych zmniejszyłoby podaż pieniądza, ponieważ większa część znajdującej się w obiegu gotówki osiadłaby w sejfach banków, zamiast zasilić pulę pożyczek udzielanych przez sektor bankowy. Review Questions Wyjaśnij, w jaki sposób można wykorzystać operacje otwartego rynku do zwiększenia podaży pieniądza. Wyjaśnij, w jaki sposób można wykorzystać stopę rezerwy obowiązkowej do zwiększenia podaży pieniądza. Wyjaśnij, w jaki sposób można wykorzystać stopę lombardową do zwiększenia podaży pieniądza. Critical Thinking Question Wyjaśnij, co by się stało, gdyby banki zostały poinformowane, że muszą zwiększyć swoją stopę rezerwy obowiązkowej o jeden punkt procentowy, z 9 do 10% wartości depozytów. Jakie byłyby ich opcje pozyskania niezbędnej do wypełnienia tych limitów gotówki? Problems Załóżmy, że bank centralny kupuje papiery wartościowe o wartości 10 mln zł od Banku Komicznego w ramach operacji otwartego rynku. Przeprowadź analizę zmian w bilansie Banku Komicznego wywołanych przez tę transakcję, zakładając, że podmiot ten maksymalizuje wartość pożyczek, których może udzielić. Pierwotny bilans Banku Komicznego zawiera następujące pozycje (wszystkie kwoty w mln zł): aktywa – rezerwy 30, papiery wartościowe 50, pożyczki 250; pasywa – depozyty 300, wartość netto 30. Załóżmy tym razem, że bank centralny sprzedaje papiery wartościowe o wartości 10 mln zł Bankowi Komicznemu w ramach operacji otwartego rynku. Przeprowadź analizę zmian w bilansie Banku Komicznego, które nastąpiły w wyniku tej transakcji, zakładając, że podmiot ten przywróci wymagany poziom rezerwy obowiązkowej (10% wartości depozytów) poprzez zmniejszenie kwoty udzielanych pożyczek. Pierwotny bilans Banku Komicznego wygląda następująco (wszystkie kwoty w mln zł): aktywa – rezerwy 30, papiery wartościowe 50, pożyczki 250; pasywa – depozyty 300, wartość netto 30. References Board of Governors of the Federal Reserve System. “Federal Open Market Committee.” Accessed September 3, 2013. http://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/fomc.htm. Board of Governors of the Federal Reserve System. “Reserve Requirements.” Accessed November 5, 2013. http://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/reservereq.htm. Cox, Jeff. 2014. "Fed Completes the Taper." Accessed March 31, 2015. http://www.cnbc.com/id/102132961. Jahan, Sarwat. n.d. "Inflation Targeting: Holding the Line." International Monetary Fund. Accessed March 31, 2015. http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/basics/target.htm. stopa lombardowa (ang. discount rate ) stopa procentowa pobierana przez bank centralny od pożyczek udzielanych bankom komercyjnym operacje otwartego rynku (ang. open market operations ) operacje, w ramach których bank centralny sprzedaje lub kupuje papiery wartościowe, wpływając dzięki temu na podaż pieniądza i poziom stóp procentowych w gospodarce stopa rezerwy obowiązkowej (ang. reserve requirement ) minimalny odsetek depozytów, który bank jest prawnie zobowiązany przechowywać w formie gotówki w swoim skarbcu lub w banku centralnym

Social Sciences


Wpływ polityki pieniężnej na sytuację w gospodarce Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Porównać ekspansywną i restrykcyjną politykę pieniężną Wyjaśnić, w jaki sposób polityka pieniężna wpływa na poziom stóp procentowych w gospodarce i zagregowany popyt Ocenić skuteczność polityki pieniężnej jako narzędzia stymulowania gospodarki na przykładzie decyzji podejmowanych przez amerykański System Rezerwy Federalnej Wyjaśnić znaczenie luzowania ilościowego (QE) jako narzędzia kontroli podaży pieniądza Polityka pieniężna, która dzięki stymulowaniu wzrostu podaży pieniądza przekłada się na obniżanie stóp procentowych i wzrost wartości zaciągniętych pożyczek, nazywana jest ekspansywną (ang. expansionary monetary policy albo loose monetary policy ). I odwrotnie – polityka pieniężna, której efektem jest wzrost stóp procentowych i zmniejszenie wartości pożyczek (dzięki zmniejszeniu podaży pieniądza), określana jest jako restrykcyjna (ang. contractionary monetary policy lub tight monetary policy . Należy tu podkreślić, iż polityka pieniężna prowadzona przez bank centralny wpływa także na bieżącą wycenę instrumentów dłużnych (głównie obligacji), których cena zależy od wysokości stóp procentowych – rosnące stopy zmniejszają bieżącą cenę obligacji. W tym podrozdziale omówimy sposób, w jaki ekspansywna i restrykcyjna polityka pieniężna wpływają na wysokość stóp procentowych, zagregowany popyt, a tym samym na wysokość bezrobocia oraz stopę inflacji. Spróbujemy też ocenić skuteczność polityki pieniężnej prowadzonej przez amerykański FED w ciągu ostatnich 50 lat. Wpływ polityki pieniężnej na stopy procentowe Rozważmy model rynku opisujący podaż i popyt na pożyczki udzielane przez banki komercyjne, przedstawiony na . Pierwotna równowaga (E 0 ) występuje przy stopie procentowej równej 8% i wartości udzielonych (zaciągniętych) pożyczek równej 10 mld zł. Ekspansywna polityka pieniężna przesunie podaż funduszy pożyczkowych w prawo (z pierwotnego położenia S 0 do S 1 ). Doprowadzi to do ukształtowania się nowej równowagi (w punkcie E 1 ), przy niższej stopie procentowej (6%) i wartości pożyczek równej 14 mld zł. I odwrotnie, restrykcyjna polityka pieniężna przesunie podaż funduszy pożyczkowych w lewo (z pierwotnego położenia S 0 do S 2 ). Tym razem równowaga wystąpi w punkcie E 2 , przy wyższym poziomie stóp procentowych (10%) i niższej wartości udzielonych pożyczek (8 mld zł). Polityka pieniężna i stopy procentowe Pierwotna równowaga opisana jest punktem E 0 . Ekspansywna polityka pieniężna przesunie podaż funduszy pożyczkowych w prawo, z położenia S 0 do S 1 , co będzie oznaczać przesunięcie równowagi do punktu E 1 i tym samym spadek stóp procentowych z 8% do 6%. Restrykcyjna polityka pieniężna przesunie podaż funduszy pożyczkowych do położenia S 2 , tj. w lewo w stosunku do pierwotnej krzywej podaży (S 0 ), co doprowadzi do wzrostu stóp procentowych do poziomu 10%. W jaki sposób bank centralny może podnieść poziom stóp procentowych w gospodarce? Analizując komentarze do działań banku centralnego w zakresie polityki pieniężnej, bardzo często można natknąć się na stwierdzenia, że bank centralny „podniósł stopy procentowe” lub „obniżył stopy procentowe”. Trzeba jednak pamiętać, że jest to skrót myślowy. Bank centralny nie ma bowiem władzy, która pozwala mu bezpośrednio ustalać poziom stóp procentowych w gospodarce, czyli np. wysokość oprocentowania, którą konkretny bank komercyjny obciąży kredyt udzielony przedsiębiorstwu produkującemu śruby i mutry, lub też oprocentowanie depozytu wpłaconego przez rodzinę Kowalskich do tego samego banku. Za pomocą narzędzi opisanych w poprzednim podrozdziale (np. operacji otwartego rynku) bank centralny wpływa jednak na wartość pożyczek udzielanych w gospodarce i tym samym – co pokazuje – na wysokość stóp procentowych. Bank centralny będzie kontynuował swoje działania dopóty, dopóki nie doprowadzi do ukształtowania się stóp procentowych w gospodarce na pożądanym poziomie. Oczywiście rynki finansowe wykorzystują bardzo wiele różnych stóp procentowych w kontekście różnego rodzaju pożyczek, kredytów, pożyczkobiorców reprezentujących różny poziom ryzyka czy okres, na jaki środki pieniężne są udostępnione przedsiębiorstwom lub gospodarstwom domowym. Niemniej jeśli działania banku centralnego zwiększają (zmniejszają) podaż pieniądza, można oczekiwać, że oprocentowanie w gospodarce spadnie (wzrośnie) niezależnie od tego, jakiego instrumentu finansowego będzie dotyczyć. Należy jednak pamiętać, że nie ma łatwego i bezpośredniego przełożenia działań banku centralnego na wysokość oprocentowania zaciągniętego przez ciebie kredytu. W Polsce podwyżki stóp procentowych wykorzystywanych przez NBP w rozliczeniach z bankami komercyjnymi doprowadziły w 2022 r. do znacznie szybszego wzrostu stopy WIBOR (odzwierciedlającej oczekiwania rynku co do zmiany stóp NBP w przyszłości), która była wówczas dość powszechnie wykorzystywana jako baza do wyznaczania oprocentowania np. kredytów hipotecznych. Dynamika wzrostu WIBOR-u przewyższała tempo podwyżek stóp procentowych, na jakie zdecydował się Narodowy Bank Polski. Warto podkreślić, iż wartość WIBOR-u kształtuje się pomiędzy wysokością stóp lombardowej i referencyjnej NBP, które zostały przywołane w poprzednim podrozdziale. Wpływ polityki pieniężnej na zagregowany (globalny) popyt Polityka pieniężna wpływa na rynkowe stopy procentowe i dostępną ilość funduszy pożyczkowych oferowanych przez sektor bankowy, co z kolei przekłada się na wolumen zagregowanego popytu. Restrykcyjna polityka pieniężna, która prowadzi do wyższych stóp procentowych i zmniejszonej ilości funduszy pożyczkowych, będzie miała negatywny wpływ na dwa składniki popytu globalnego – inwestycje i konsumpcję. Inwestycje dokonywane przez przedsiębiorstwa zmniejszą się, ponieważ pożyczki dla firm staną się droższe. Jeśli określona inwestycja (np. zakup nowej linii produkcyjnej lub ciężarówki) przyniesie w ciągu roku 8% zwrotu, to po wzroście stopy procentowej obciążającej ewentualną pożyczkę do poziomu 10% wydatkowanie środków na ten projekt stanie się nieopłacalne (środki pozyskane dzięki dokonanej inwestycji nie pozwolą na spłatę zaciągniętej pożyczki). Z kolei przedsiębiorstwa, które dysponują środkami własnymi, z pewnością zauważą, że przy wyższych stopach procentowych relatywnie bardziej atrakcyjny jest zakup papierów wartościowych lub po prostu założenie depozytu niż pozyskanie środków trwałych służących zwiększeniu potencjału produkcyjnego. Wyższe stopy procentowe zniechęcą również gospodarstwa domowe do zakupu dóbr trwałego użytku, ponieważ wzrost oprocentowania podniesie koszt nabycia domu lub samochodu. W krańcowych przypadkach wzrost stopy procentowej może oznaczać również utratę zdolności kredytowej dla części gospodarstw domowych (wysokość miesięcznej raty kapitałowej powiększonej o odsetki będzie wyższa niż ich miesięczne dochody, które mogą przeznaczyć na jej spłatę). I odwrotnie, ekspansywna polityka pieniężna, prowadząca do niższych stóp procentowych i większej ilości funduszy pożyczkowych, będzie zwiększała inwestycje przedsiębiorstw i konsumpcję gospodarstw domowych. Jeśli gospodarka zmaga się z recesją i wysokim bezrobociem, a produkcja jest poniżej poziomu potencjalnego PKB , ekspansywna polityka pieniężna może pomóc gospodarce powrócić do poziomu PKB oznaczającego pełne wykorzystanie zdolności wytwórczych. Panel (a) pokazuje taką właśnie sytuację. Analizowany przykład dotyczy krótkiego okresu, w związku z tym będziemy wykorzystywać krótkookresową krzywą podaży globalnej (SAS). Równowaga w gospodarce borykającej się z recesją występuje przy poziomie produkcji równej 600, tj. w punkcie E 0 . Ekspansywna polityka pieniężna pozwoli obniżyć stopy procentowe i tym samym pobudzi wydatki inwestycyjne i konsumpcyjne, powodując przesunięcie pierwotnej krzywej zagregowanego popytu (AD 0 ) w prawo, do położenia AD 1 . Nowa równowaga ukształtuje się na poziomie równym potencjalnemu PKB (czyli 700) w punkcie E 1 . Ekspansywna i restrykcyjna polityka pieniężna Panel (a) Gospodarka boryka się z recesją, a produkcja i poziom cen są wyznaczone przez punkt równowagi E 0 . Ekspansywna polityka pieniężna obniży stopy procentowe i przesunie zagregowany popyt w prawo, z położenia AD 0 do AD 1 , prowadząc do nowej równowagi (E 1 ), dla której wolumen produkcji jest równy poziomowi potencjalnego PKB przy niemal niezmienionym poziomie cen. Panel (b) W punkcie startu analizy wolumen produkcji jest wyższy od potencjalnego PKB, co prowadzi do powstania presji inflacyjnej (równowaga jest w punkcie E 0 ). Restrykcyjna polityka pieniężna przesunie zagregowany popyt w lewo, z położenia AD 0 do AD 1 , obniżając wolumen produkcji do poziomu potencjalnego PKB i zmniejszając poziom cen (równowaga w punkcie E 1 ). I odwrotnie, jeśli gospodarka produkuje wolumen przekraczający poziom jej potencjalnego PKB, restrykcyjna polityka pieniężna może zmniejszyć presję inflacyjną. Na panelu (b) pierwotna równowaga (E 0 ) występuje przy produkcji równej 750, czyli powyżej poziomu potencjalnego PKB. Restrykcyjna polityka pieniężna podniesie stopy procentowe, zniechęci przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe do zaciągania pożyczek na wydatki inwestycyjne i konsumpcyjne oraz spowoduje przesunięcie pierwotnej krzywej popytu (AD 0 ) w lewo, do położenia AD 1 , tak że nowa równowaga (E 1 ) ukształtuje się na poziomie potencjalnego PKB równym 700. Przykłady te sugerują, że polityka pieniężna powinna mieć charakter antycykliczny (ang. countercyclical ); to znaczy działać w taki sposób, aby zmniejszać amplitudę wahań wielkości produkcji w trakcie cyklu koniunkturalnego. Bank centralny powinien rozluźniać politykę pieniężną, gdy recesja powoduje wzrost bezrobocia, i zaostrzyć ją, gdy w gospodarce pojawia się presja inflacyjna. Oczywiście polityka antycykliczna niesie ze sobą niebezpieczeństwo nadmiernej reakcji. Jeśli ekspansywna polityka pieniężna ukierunkowana na zakończenie recesji będzie wdrażana w zbyt gwałtowny sposób, może doprowadzić do tak dużego wzrostu zagregowanego popytu (przesunąć go tak mocno w prawo), że wywoła to inflację. Z kolei jeśli restrykcyjna polityka pieniężna mająca na celu obniżenie inflacji będzie wdrażana w sposób zbyt gwałtowny (czasami w tym kontekście wykorzystuje się określenie „schładzanie gospodarki”), może doprowadzić do nadmiernego skurczenia się zagregowanego popytu (nadmiernie przesunąć go w lewo), co wywoła recesję. (Niektórzy ekonomiści wskazują, że z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w Polsce na przełomie XX i XXI w.). podsumowuje łańcuch efektów, które łączą ekspansywną i restrykcyjną politykę pieniężną ze zmianami produkcji i poziomu cen. Mechanizm transmisji impulsów monetarnych na poziom produkcji i cen w gospodarce Panel (a) W ramach ekspansywnej polityki pieniężnej bank centralny zwiększa podaż pieniądza, co obniża stopę procentową, i stymulując wzrost inwestycji oraz konsumpcji, przesuwa zagregowany popyt w prawo. Rezultatem jest wyższy poziom cen i – przynajmniej w krótkim okresie – wyższy realny PKB. Panel (b) W ramach restrykcyjnej polityki pieniężnej bank centralny zmniejsza podaż pieniądza, co zwiększa stopę procentową, a obniżając skłonność do inwestowania i konsumpcji, przesuwa zagregowany popyt w lewo. Rezultatem jest niższy poziom cen i – przynajmniej w krótkim okresie – niższy realny PKB. Działania Rezerwy Federalnej w czasie ostatnich 50 lat Przyjrzyjmy się polityce pieniężnej prowadzonej przez System Rezerwy Federalnej w okresie ostatnich 50 lat, tj. od początku lat 70. XX w. aż do roku 2020, aby zrozumieć, w jaki sposób amerykański bank centralny za pomocą operacji otwartego rynku wpływał na wysokość stóp procentowych. Oczywiście, próba analizy historii gospodarczej USA w ciągu ostatnich 50 lat tylko przez pryzmat posunięć FED pomija inne czynniki, które w tym okresie wpływały na poziom bezrobocia, długość i częstotliwość występowania recesji, tempo wzrostu gospodarczego i poziom inflacji. Analizowany okres został podzielony na dziesięć epizodów, które potwierdzają, że Rezerwa Federalna jest podmiotem mającym największy wpływ na kondycję amerykańskiej gospodarki, a jej przewodniczący (lub przewodnicząca) dysponuje niezwykle szerokim zakresem władzy. pokazuje, w jaki sposób System Rezerwy Federalnej prowadził politykę pieniężną, decydując o wysokości stopy procentowej funduszy federalnych w latach 1970–2020. Wykres przedstawia kształtowanie się stopy procentowej funduszy federalnych (pamiętaj, że to jest właśnie parametr ustalany w ramach operacji otwartego rynku w USA), stopy bezrobocia i stopy inflacji . Polityka pieniężna, bezrobocie i inflacja Analizując kształtowanie się stopy procentowej funduszy federalnych, stopy bezrobocia i stopy inflacji, można dostrzec, że FED na wysoką inflację reagował zazwyczaj, zaostrzając politykę pieniężną (podnosząc stopę procentową funduszy federalnych), zaś wraz z rosnącym bezrobociem obniżał stopę procentową funduszy federalnych, czyli wdrażał ekspansywny wariant polityki pieniężnej. Zdarzenie 1 Przyjrzyjmy się najpierw końcówce lat 70. XX w. Stopa inflacji była wówczas relatywnie wysoka (powyżej 10% w 1979 i 1980 r.), w związku z czym FED zastosował restrykcyjny wariant polityki pieniężnej, w ramach którego stopa funduszy federalnych wzrosła z 5,5% w roku 1977 r. do 16,4% w roku 1981. Do roku 1983 stopa inflacji spadła do 3,2%, ale zagregowany popyt skurczył się na tyle gwałtownie, że w 1980 r. i w okresie 1981–1982 doszło do kolejnych recesji, a stopa bezrobocia wzrosła z 5,8% w roku 1979 do 9,7% w 1982. Zdarzenie 2 Na początku lat 80. wśród ekonomistów panował konsensus, że inflacja spada, w związku z czym FED rozpoczął cykl obniżek stopy procentowej (rozluźnił politykę monetarną), aby ograniczyć bardzo wysokie bezrobocie. Stopa procentowa funduszy federalnych zmniejszyła się z 16,4% w 1981 r. do 6,8% w 1986 r. Mniej więcej do roku 1986 inflacja spadła do ok. 2%, a stopa bezrobocia obniżyła się do 7% i nadal malała. Zdarzenie 3 Pod koniec lat 80. inflacja ponownie zaczęła jednak rosnąć, z 2% w 1986 do 5% w 1989 r. W odpowiedzi System Rezerwy Federalnej zastosował restrykcyjną politykę pieniężną i podniósł stopę funduszy federalnych z 6,6% w roku 1987 do 9,2% w 1989. Restrykcyjny wariant polityki pieniężnej zatrzymał inflację, która spadła z ponad 5% w roku 1990 do poniżej 3% w roku 1992, ale przyczynił się również do wywołania recesji w latach 1990–1991, w czasie której stopa bezrobocia wzrosła z 5,3% w roku 1989 do 7,5% w 1992. Zdarzenie 4 Na początku lat 90., gdy powszechne stało się przekonanie, że inflacja znów jest pod kontrolą, FED – rozluźniając politykę pieniężną – obniżył stopy procentowe (z 8,1% w roku 1990 do 3,5% w 1992). Wraz z rozwojem gospodarki stopa bezrobocia zaczęła spadać z 7,5% w roku 1992 do mniej niż 5% w 1997. Zdarzenia 5 i 6 W połowie lat 90. Rezerwa Federalna w odpowiedzi na rosnącą presję inflacyjną w amerykańskiej gospodarce podniosła stopę funduszy federalnych z 3% do 5,8% w latach 1993–1995. Dzięki temu relatywnie umiarkowanemu zacieśnieniu polityki pieniężnej udało się uniknąć wzrostu inflacji i utrzymać satysfakcjonujące tempo wzrostu gospodarczego. Następnie w latach 1999–2000 FED, obawiając się, że inflacja ponownie zacznie rosnąć, podniósł stopę procentową funduszy federalnych z 4,6% w grudniu 1998 r. do 6,5% w czerwcu 2000 r. Udało się w ten sposób zmniejszyć stopę inflacji, ale w roku 2001 amerykańska gospodarka wpadła w recesję. W latach 2000–2002 stopa bezrobocia wzrosła z 4,0% do 5,8%. Zdarzenia 7 i 8 Wzrost stopy bezrobocia stał się dla Systemu Rezerwy Federalnej impulsem do gwałtownego rozluźnienia polityki pieniężnej. Stopa funduszy federalnych spadła z 6,2% w roku 2000 do zaledwie 1,7% w 2002, a następnie ponownie do zaledwie 1% w roku 2003. Głównym motywem tego dość panicznego posunięcia była obawa przed deflacją, która w poprzedniej dekadzie dotknęła japońską gospodarkę. Wraz z zakończeniem recesji stopa bezrobocia również zaczęła spadać, zaś FED rozpoczął powolne zacieśnianie polityki pieniężnej, podnosząc stopę funduszy federalnych aż do 2007 r., gdy osiągnęła ona poziom 5%. Zdarzenie 9 W roku 2008 rozpoczął się globalny kryzys finansowy, który wymusił na Rezerwie Federalnej gwałtowne rozluźnienie polityki pieniężnej. Wysokość stopy funduszy federalnych spadła z poziomu 2% w roku 2008 do zera w 2009. Pomimo tego posunięcia amerykańska gospodarka wciąż pozostawała w głębokiej recesji (bezrobocie wzrosło z 4,6% w roku 2007 do 9,6% w 2010). Operacje otwartego rynku nie mogły doprowadzić stopy funduszy federalnych do poziomu niższego od zera. FED został zmuszony do znalezienia alternatywnych instrumentów polityki pieniężnej. Zdarzenie 10 Wraz z rozpoczęciem pandemii w marcu 2020 r. FED ponownie obniżył stopy procentowe, zmniejszając w ciągu kilku tygodni docelową stopę funduszy federalnych z 2% do 0–0,25%. Gwałtowne rozluźnienie polityki pieniężnej – podobnie jak 12 lat wcześniej – nie przyniosło pożądanych rezultatów (bezrobocie gwałtownie wzrosło, z poziomu 3,7% w roku 2019 do 8,1% w 2020). Wsparcie gospodarki po raz kolejny wymagało nieszablonowych rozwiązań. Luzowanie ilościowe Najskuteczniejszy i w związku z tym najczęściej wykorzystywany tradycyjny instrument polityki pieniężnej – operacje otwartego rynku – działa poprzez zwiększanie lub zmniejszanie podaży pieniądza w sposób, który wpływa na stopy procentowe w gospodarce. Jednak pod koniec roku 2008, gdy Stany Zjednoczone zmagały się z recesją, System Rezerwy Federalnej obniżył już w ten sposób stopy procentowe do poziomu bliskiego zeru. Ponieważ recesja wciąż trwała, FED zdecydował się na wykorzystanie innowacyjnego narzędzia wpływu na stopy procentowe w gospodarce, znanego jako luzowanie ilościowe ( QE ) (ang. Quantitative Easing ). Polega ono na kupowaniu przez bank centralny długoterminowych publicznych i prywatnych papierów wartościowych (zarówno tych zabezpieczonych hipoteką, jak i przede wszystkim obligacji skarbowych) w celu zwiększenia podaży funduszy pożyczkowych i pobudzenia zagregowanego popytu . Luzowanie ilościowe różniło się od tradycyjnej polityki pieniężnej na kilka kluczowych sposobów. Po pierwsze, Rezerwa Federalna kupowała obligacje (długoterminowe papiery wartościowe) zamiast bonów (czyli papierów o charakterze krótkoterminowym). Stało się tak dlatego, że w 2008 r. zniknęła możliwość stymulowania gospodarki poprzez obniżanie krótkoterminowych stóp procentowych. Te były już bowiem ekstremalnie niskie. (Więcej informacji na ten temat można znaleźć na końcu tego rozdziału w . Dlatego prezes FED Ben Bernanke dążył do obniżenia długoterminowych stóp procentowych za pomocą luzowania ilościowego. Prowadzi to do drugiej różnicy pomiędzy QE a tradycyjną polityką pieniężną. Zamiast kupować jedynie skarbowe papiery wartościowe, FED zaczął skupować również prywatne papiery wartościowe zabezpieczone hipoteką, czego nigdy wcześniej nie robił. W czasie kryzysu finansowego, który stał się bezpośrednią przyczyną recesji, papiery wartościowe zabezpieczone hipoteką nazywano aktywami toksycznymi, ponieważ w sytuacji załamania rynku nieruchomości nikt nie potrafił oszacować, ile w rzeczywistości są one warte, co postawiło instytucje finansowe utrzymujące te instrumenty w bardzo trudnej sytuacji. Oferując zakup papierów wartościowych zabezpieczonych hipoteką, FED nie tylko obniżał długoterminowe stopy procentowe, ale też uwalniał bilanse banków komercyjnych z tych toksycznych aktywów, co stabilizowało system bankowy. Luzowanie ilościowe (QE) zostało przeprowadzone w trzech etapach: Podczas fazy pierwszej (określanej jako QE 1 ), która rozpoczęła się w listopadzie 2008 r., FED kupił za 600 mld dol. papiery wartościowe zabezpieczone hipoteką od agencji rządowych Fannie Mae i Freddie Mac. W listopadzie 2010 r. FED rozpoczął QE 2 , w ramach którego kupił amerykańskie obligacje skarbowe o wartości 600 mld dol. Etap trzeci (QE 3 ) nastąpił we wrześniu 2012 r., gdy System Rezerwy Federalnej zainicjował operację zakupu papierów wartościowych zabezpieczonych hipoteką o wartości 40 mld dol. miesięcznie. Kwota ta została zwiększona w grudniu 2012 r. do 85 mld dol. miesięcznie. Jednocześnie FED stwierdził, że gdy tylko warunki gospodarcze na to pozwolą, zacznie zmniejszać swoje zaangażowanie (lub zmniejszać wartość miesięcznych zakupów). W październiku 2014 r. System Rezerwy Federalnej ogłosił, że po raz ostatni kupuje obligacje o wartości 15 mld dol. i tym posunięciem kończy politykę luzowania ilościowego. O polityce luzowania ilościowego, którą przyjął System Rezerwy Federalnej (podobnie jak inne banki centralne na całym świecie), zwykle myślimy jako o tymczasowych środkach nadzwyczajnych. Jeśli te kroki mają być tymczasowe, FED będzie musiał zaprzestać udzielania tych dodatkowych pożyczek i sprzedać zgromadzone papiery wartościowe (zapewne ze znaczną stratą). Istnieją poważne obawy, że proces luzowania ilościowego może okazać się znacznie trudniejszy do odwrócenia niż jego uchwalenie i przeprowadzenie. Analizy sugerują, że o ile QE 1 przyniosło pożądany skutek, to już QE 2 i QE 3 były znacznie mniej efektywne. Szybko przenieśmy się do marca 2020 r., kiedy to System Rezerwy Federalnej pod przewodnictwem Jerome’a Powella obiecał kolejną rundę zakupów aktywów mającą zapewnić płynność finansową zagrożonemu kryzysem pandemicznym systemowi finansowemu, którą niektórzy nazwali „QE 4 ”. Ten etap był znacznie krótszy, a jednocześnie bardziej intensywny – FED zwiększył wartość swoich aktywów o 2 bln dol. w ciągu zaledwie kilku miesięcy. Dość szybko jednak System Rezerwy Federalnej rozpoczął proces ograniczania zakupów. Niemniej na koniec 2021 r. łączna wartość aktywów FED przekroczyła wartość 8 bln dol., wobec 4 bln w lutym 2020 r. Key Concepts and Summary Ekspansywna polityka pieniężna zwiększa ilość pieniądza oraz wartość udzielonych pożyczek i w ten sposób pozwala na obniżenie stóp procentowych w gospodarce, co zwiększa wolumen zagregowanego popytu i przeciwdziała recesji. Restrykcyjna polityka pieniężna zmniejsza ilość pieniądza oraz wartość udzielonych pożyczek i w ten sposób przyczynia się do podniesienia stóp procentowych w gospodarce, co ogranicza wolumen zagregowanego popytu i przeciwdziała inflacji. Podczas recesji w latach 2008–2009 i ponownie w czasie kryzysu pandemicznego w roku 2020 banki centralne na całym świecie wykorzystywały luzowanie ilościowe jako niestandardowe narzędzie służące zwiększaniu podaży funduszy pożyczkowych i tym samym stymulowaniu zagregowanego popytu. Self-Check Questions Dlaczego restrykcyjna polityka pieniężna powoduje wzrost stóp procentowych? Restrykcyjna polityka pieniężna zmniejsza ilość funduszy pożyczkowych w gospodarce. Podobnie jak w przypadku wszystkich innych towarów nadwyżka popytu nad podażą prowadzi do wyższej ceny, więc stopa procentowa lub inaczej mówiąc, cena pożyczanych pieniędzy rośnie. Dlaczego ekspansywna polityka pieniężna powoduje spadek stóp procentowych? Wzrost ilości dostępnych funduszy pożyczkowych sprawia, że podaż zaczyna przekraczać zgłaszany popyt, co prowadzi do obniżki stóp procentowych (ceny pieniądza na rynku). Review Questions W jaki sposób ekspansywna i restrykcyjna polityka pieniężna wpływają na ilość pieniądza w gospodarce? W jaki sposób restrykcyjna i ekspansywna polityka pieniężna wpływają na stopy procentowe? W jaki sposób ekspansywna i restrykcyjna polityka pieniężna wpływają na zagregowany popyt? Jakiej polityki pieniężnej spodziewałbyś się w odpowiedzi na wysoką inflację: ekspansywnej czy restrykcyjnej? Uzasadnij swoją odpowiedź. Objaśnij, w jaki sposób można wykorzystać luzowanie ilościowe do stymulowania zagregowanego popytu Critical Thinking Question Dobrze znany model ekonomiczny zwany krzywą Phillipsa (omówiony w ) opisuje krótkookresowy wybór typu „coś za coś” pomiędzy inflacją a bezrobociem. Wykorzystując pojęcia ekspansywnej i restrykcyjnej polityki pieniężnej, wyjaśnij, dlaczego w krótkim okresie, gdy jedna z tych zmiennych (np. bezrobocie) spada, to druga (np. inflacja) zazwyczaj rośnie. restrykcyjna polityka pieniężna (ang. contractionary monetary policy lub tight monetary policy ) polityka pieniężna, która ograniczając podaż pieniądza, prowadzi do wzrostu stóp procentowych w gospodarce antycykliczny (ang. countercyclical ) cecha polityki pieniężnej lub fiskalnej polegająca na tym, że narzędzia obu polityk wpływają na gospodarkę w sposób przeciwny do cyklu koniunkturalnego, pobudzają ją w czasie recesji i zmniejszają skalę aktywności gospodarczej w okresie silnej ekspansji ekspansywna polityka pieniężna (ang. expensionary monetary policy lub loose monetary policy ) polityka pieniężna, która zwiększając podaż pieniądza, prowadzi do spadku stóp procentowych w gospodarce luzowanie ilościowe (QE) (ang. Q uantitative E asing ) polityka polegająca na zakupie przez banki centralne długoterminowych publicznych i prywatnych papierów wartościowych (zarówno tych zabezpieczonych hipoteką, jak i przede wszystkim obligacji skarbowych) w celu zwiększenia dostępności funduszy pożyczkowych, a przez to pobudzenia zagregowanego popytu

Social Sciences