Śledzenie zmian realnego PKB w czasie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Objaśnić pojęcia ekspansji, recesji oraz górnego i dolnego punktu zwrotnego cyklu koniunkturalnego (szczytu i dna) Wytłumaczyć, dlaczego monitorowanie zmian realnego PKB w czasie jest procesem tak istotnym Kiedy media donoszą, że „w pierwszym kwartale gospodarka wzrosła o 1,2%”, liczby te dotyczą zmian procentowych realnego PKB. Zgodnie z przyjętą konwencją zmianę PKB podaje się w ujęciu rocznym. Jeśli wzrost realnego PKB został obliczony w danym kwartale w stosunku do kwartału poprzedniego, mnożymy go przez 4, aby podać przybliżone tempo zmian PKB w skali całego roku. Aby szacunek był jak najbliższy prawdzie, w takim przypadku należy też uwzględnić korektę sezonową; wygodniej jest od razu podawać zmianę procentową PKB w danym kwartale w stosunku do analogicznego kwartału poprzedniego roku – wówczas tempa wzrostu nie mnożymy przez 4, a wynik taki jest w zasadzie pozbawiony obciążenia czynnikiem sezonowym. PKB Stanów Zjednoczonych w latach 1930–2020 Realny PKB w Stanach Zjednoczonych w 2020 r. (w cenach stałych z 2009 r.) wyniósł ok. 18,4 bln dol. Po wyeliminowaniu wpływu inflacji oznacza to ok. 18-krotny wzrost wolumenu produkcji dóbr i usług w gospodarce amerykańskiej od początku czwartej dekady XX w. (Źródło: bea.gov). obrazuje ścieżkę zmian realnego PKB w USA od 1930 r. Krótkookresowe spadki wielkości produkcji niejednokrotnie przerywały długookresową ścieżkę wzrostu PKB. Spadek realnego PKB nazywamy recesją (ang. recession ). Zgodnie z polską nomenklaturą o recesji mówimy wtedy, gdy w ciągu dwóch kolejnych kwartałów poziom realnego PKB się obniża. Jest to tzw. recesja techniczna. Dla większości ekonomistów z recesją będziemy mieli do czynienia wtedy, gdy wartość realnego PKB na koniec roku kalendarzowego będzie niższa od analogicznej wartości na koniec roku poprzedniego. Taka sytuacja w Polsce miała miejsce w 2020 r., wskutek pandemii Covid-19, i był to jedyny taki przypadek po 1992 r. ( link do źródła ). Szczególnie długą i głęboką recesję nazywamy kryzysem (ang. crisis ), a w języku angielskim również terminem depression . Ogromny spadek PKB, który nastąpił podczas Wielkiego Kryzysu (ang. Great Depression ) lat 30. XX w., jest wyraźnie widoczny na wykresie, podobnie jak kryzys globalny z lat 2008–2009 (ang. Great Recession ). Warto podkreślić, że w Polsce w okresie występowania niekorzystnych zjawisk nazywanych globalnym kryzysem recesja się nie pojawiła. Zachowaliśmy status tzw. zielonej wyspy, co oznaczało, że byliśmy jednym krajem UE, w którym wartość realnego PKB w ujęciu rok do roku nieustannie rosła, jakkolwiek w niektórych latach dynamika wzrostu była bardzo niska (np. 1,5% w 2012, 0,9% w 2013). Z kolei okres ożywienia, kiedy realny PKB się zwiększa, nazywamy ekspansją (ang. expansion ). Realny PKB jest ważną zmienną makroekonomiczną, ponieważ jest silnie skorelowany z innymi miarami aktywności gospodarczej, takimi jak zatrudnienie i bezrobocie. Wraz ze wzrostem realnego PKB zazwyczaj rośnie również zatrudnienie, jakkolwiek jeśli tempo wzrostu jest bardzo niskie (tak jak to miało miejsce w Polsce w latach 2012–2013 i 2001–2002), bezrobocie może utrzymywać się na niezmienionym poziomie lub nawet rosnąć również wtedy, gdy kraj notuje dodatnie tempo wzrostu realnego PKB. Najbardziej dotkliwym problemem społecznym wywoływanym przez recesje i kryzysy jest to, że wraz ze spadkiem poziomu produkcji szybko rośnie prawdopodobieństwo zwolnień pracowników. Utrata pracy wiąże się zaś z bolesnymi kosztami finansowymi i osobistymi tak dla samych pracowników, jak i ich rodzin. Ponadto osoby, którym pomimo recesji uda się zachować miejsce pracy, na ogół nie mają szans na uzyskanie podwyżki wynagrodzenia. Co więcej, pracodawcy borykający się ze spadkiem popytu na swoje produkty zazwyczaj próbują ograniczyć koszty wytwarzania, w związku z czym redukują płace. przedstawia okresy recesji i ekspansji w USA, począwszy od roku 1900. Gdy gospodarka znajduje się w punkcie, w którym wielkość produkcji osiąga maksimum i po przekroczeniu którego gospodarka wpada w recesję, mamy do czynienia z górnym punktem zwrotnym dotychczasowego trendu, czyli szczytem (ang. peak ). Analogicznie stan charakteryzujący się najniższym wolumenem produkcji, występujący pod koniec recesji i poprzedzający okres ożywienia, nazywany jest dolnym punktem zwrotnym, czyli dnem lub dołkiem (ang. trough ). Tak więc recesja trwa od szczytu do dna, a ekspansja (ożywienie gospodarcze) od dna do szczytu. Wahania w gospodarce trwające od szczytu do dna i od dna do szczytu nazywamy cyklem koniunkturalnym (ang. business cycle ). Ciekawym zjawiskiem jest to, że w XX w. w gospodarce amerykańskiej trzy najdłuższe ekspansje, liczone od dna do szczytu, wystąpiły po 1960 r. Recesja związana z globalnym kryzysem finansowym rozpoczęła się w grudniu 2007 r. i zakończyła formalnie w czerwcu 2009 r. Była to najpoważniejsza recesja od czasów Wielkiego Kryzysu lat 30. XX w. Trwająca od czerwca 2009 r. ekspansja również była stosunkowo długa, gdyż trwała do 2020 r., kiedy pojawiła się recesja wywołana przez pandemię koronawirusa. Dno Szczyt Okres recesji w miesiącach Okres ożywienia w miesiącach Grudzień 1900 Wrzesień 1902 18 21 Sierpień 1904 Maj 1907 23 33 Czerwiec 1908 Styczeń 1910 13 19 Styczeń 1912 Styczeń 1913 24 12 Grudzień 1914 Sierpień 1918 23 44 Marzec 1919 Styczeń 1920 7 10 Lipiec 1921 Maj 1923 18 22 Lipiec 1924 Październik 1926 14 27 Listopad 1927 Sierpień 1929 23 21 Marzec 1933 Maj 1937 43 50 Czerwiec 1938 Luty 1945 13 80 Październik 1945 Listopad 1948 8 37 Październik 1949 Lipiec 1953 11 45 Maj 1954 Sierpień 1957 10 39 Kwiecień 1958 Kwiecień 1960 8 24 Luty 1961 Grudzień 1969 10 106 Listopad 1970 Listopad 1973 11 36 Marzec 1975 Styczeń 1980 16 58 Lipiec 1980 Lipiec 1981 6 12 Listopad 1982 Lipiec 1990 16 92 Marzec 1991 Marzec 2001 8 120 Listopad 2001 Grudzień 2007 8 73 Czerwiec 2009 Luty 2020 18 128 Kwiecień 2020 - 2 - Cykle gospodarcze w USA od 1900 r. (Źródło: http://www.nber.org/cycles/main.html). National Bureau of Economic Research (NBER) , prywatna amerykańska instytucja badawcza, zajmuje się badaniem cykli koniunkturalnych w gospodarce USA. Analiza zmiennych makroekonomicznych, takich jak stopa bezrobocia i poziom dochodów rozporządzalnych, wskazuje, że negatywne skutki recesji często utrzymują się jeszcze długo po oficjalnej dacie jej zakończenia wyznaczonej przez NBER. Podsumowanie W perspektywie długookresowej realny PKB Stanów Zjednoczonych znacznie wzrósł. Jednocześnie produkcja nie zwiększała się co roku o taką samą wielkość. Obserwowane w czasie wahania wolumenu produkcji tworzą cykle koniunkturalne. Gdy PKB spada, pojawia się zjawisko recesji. Dłuższy i głębszy spadek produkcji to kryzys. Recesje zaczynają się w szczycie cyklu koniunkturalnego (górnym punkcie zwrotnym) i kończą w dołku (dolnym punkcie zwrotnym). Okres ożywienia, kiedy realny PKB rośnie, nazywamy ekspansją. Pytania sprawdzające Spójrz na bez patrzenia na . Jeśli zdefiniujemy recesję jako znaczny spadek produkcji krajowej, to czy oprócz recesji z lat 2008–2009 możesz wskazać jeszcze inne recesje, które wystąpiły po 1960 r.? (Odpowiedź wymaga wykorzystania własnej intuicji). Dwie inne recesje są widoczne na wykresie jako niewielkie spadki PKB: w latach 1973–1975 i 1981–1982. Na wykresie można wskazać jeszcze dwa okresy spowolnienia gospodarczego przejawiającego się spłaszczeniem ścieżki wzrostu realnego PKB: w latach 1990–1991 i 2001. Wykorzystując dane przedstawione w , powiedz, jak często zdarzały się recesje od zakończenia II wojny światowej (tj. od 1945 r.). W ciągu około 70 lat wystąpiło 11 recesji, czyli pojawiały się średnio raz na sześć lat. Jak długo, zgodnie z , trwała przeciętna recesja od zakończenia II wojny światowej? Dla każdej recesji przedstawiono w tabeli miesiące, w których produkcja spadła. Uśrednienie tych danych dla okresu po II wojnie światowej daje średni czas trwania recesji wynoszący 11 miesięcy, czyli nieco mniej niż rok. Jak długo, zgodnie z , trwała przeciętna faza ekspansja od zakończenia II wojny światowej? W tabeli przedstawiono miesiące, w których produkcja rosła. Uśrednienie tych danych dla okresu po II wojnie światowej daje średni czas trwania ekspansji wynoszący 60,5 miesiąca, czyli ponad pięć lat. Sprawdź wiedzę Jak wygląda typowa ścieżka wahań PKB dla kraju wysoko rozwiniętego, np. Stanów Zjednoczonych, w krótkim i długim okresie? Ćwicz myślenie krytyczne Dlaczego PKB Stanów Zjednoczonych jest dziś o wiele wyższy niż 50 czy 100 lat temu? Dlaczego PKB nie rośnie w stałym tempie, lecz wykazuje wahania w czasie? Bibliografia The National Bureau of Economic Research. “Information on Recessions and Recoveries, the NBER Business Cycle Dating Committee, and related topics.” http://www.nber.org/cycles/main.html. cykl koniunkturalny (ang. business cycle ) krótkookresowe wahania poziomu aktywności gospodarczej w trakcie naprzemiennie występujących okresów ożywienia i recesji cykl gospodarczy zob. cykl koniunkturalny kryzys (ang. crisis lub ang. depression ) szczególnie długotrwały i głęboki spadek poziomu aktywności gospodarczej załamanie gospodarcze zob. kryzys depresja zob. kryzys szczyt (ang. peak ) punkt w czasie, gdy wielkość PKB osiąga maksimum i po przekroczeniu którego rozpoczyna się recesja górny punkt zwrotny cyklu koniunkturalnego zob. szczyt recesja (ang. recession ) okres spadku poziomu PKB; zgodnie z definicją przyjętą w Polsce pojawia się, gdy realny poziom PKB spada przez dwa kolejne kwartały dno (ang. trough ) punkt w czasie, gdy PKB osiąga najniższy poziom; występuje pod koniec recesji, tuż przed rozpoczęciem ożywienia dolny punkt zwrotny cyklu koniunkturalnego zob. dno dołek zob. dno ekspansja (ang. expansion ) okres ożywienia, kiedy wartość realnego PKB się zwiększa

Social Sciences


Porównywanie PKB w różnych krajach Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Zrozumieć, w jaki sposób możemy wykorzystać PKB do porównania poziomu dobrobytu w różnych krajach Przeliczać PKB z jednej waluty na drugą przy użyciu kursów walutowych Obliczyć PKB per capita przy wykorzystaniu danych na temat liczby ludności PKB jest powszechnie używany do pomiaru poziomu dobrobytu ekonomicznego lub standardu życia. Przy porównywaniu PKB różnych państw od razu dają się zauważyć dwie kwestie. Po pierwsze, PKB jest wyrażony w walucie danego kraju: w USA walutą jest dolar amerykański, w Kanadzie dolar kanadyjski, w większości państw Europy Zachodniej euro, w Japonii jen, w Meksyku peso, a w Polsce złoty. Porównując dwa kraje, musimy zatem przeliczyć ich poziomy PKB na wspólną walutę. Drugą kwestią jest to, że państwa są bardzo zróżnicowane pod względem liczby ludności. Na przykład gospodarka Stanów Zjednoczonych jest znacznie większa niż Polski, Meksyku czy Kanady, ale mają też one prawie trzy razy więcej ludności niż Meksyk i dziewięć razy więcej niż Kanada czy Polska. Tak więc aby porównać standard życia w różnych krajach, musimy podzielić ich PKB przez liczbę ludności. Przeliczanie walut przy użyciu kursów walutowych Aby porównać PKB krajów mających różne waluty (np. Polski i USA), konieczne jest wyrażenie ich PKB w jednej wspólnej walucie. Przeliczanie walut odbywa się za pomocą kursów walutowych (ang. exchange rates ). Kurs walutowy jest wartością jednej waluty wyrażoną w innej walucie. Zapisujemy go jako liczbę jednostek waluty krajowej w przeliczeniu na jedną jednostkę waluty obcej (np. w Polsce liczba polskich złotych za 1 dolara – taki sposób określa się jako notowanie odwrotne) lub jako liczbę jednostek waluty obcej odpowiadającej jednej jednostce waluty krajowej (np. w Wielkiej Brytanii liczba złotych za 1 funta brytyjskiego – notowania proste). Do przeliczania PKB możemy użyć dwóch rodzajów kursów walutowych: kursów rynkowych oraz kursów obliczonych według parytetu siły nabywczej ( PSN )(ang. purchasing power parity (PPP) ). Rynkowe kursy wymiany zmieniają się z dnia na dzień, w zależności od popytu i podaży walut na rynkach walutowych. Kursy wg PSN zapewniają stabilniejszą, bardziej długookresową miarę kursu walutowego i uwzględniają różnice w poziomie cen między krajami. Z tego powodu ekonomiści do porównań PKB w różnych krajach zazwyczaj stosują kursy wg PSN. Kursy walutowe bardziej szczegółowo omówimy w . Poniższa wyjaśnia, jak przeliczyć PKB na wspólną walutę. Przeliczanie PKB na wspólną walutę Wykorzystanie kursu walutowego do przeliczenia PKB z jednej waluty na inną jest proste. Załóżmy, że chcemy porównać PKB z roku 2021 w dwóch krajach, Polsce i USA. PKB Polski w tym okresie wyniosło 2,62 bln zł, zaś w Stanach Zjednoczonych blisko 23 bln dol. Krok 1. Znajdź kurs walutowy dla danego roku. W 2021 r. kurs zgodny z parytetem siły nabywczej (wg danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego) wyniósł 1,824 zł za 1 dol. (Liczby te są prawdziwe, ale zaokrąglone w celu uproszczenia obliczeń. Zwróć uwagę, jak bardzo kurs obliczony zgodnie z PSN różni się od kursów rynkowych!) Krok 2. Przelicz PKB Polski na dolary amerykańskie: PKB Polski w dolarach = PKB Polski w złotych Kurs walutowy (zł / 1 dol.) = 2,62 bln zł 1,824 zł za 1 dol. = 1 437,81 mld dol. Krok 3. Porównaj uzyskany wynik z poziomem PKB Stanów Zjednoczonych. PKB USA wyniósł w 2021 r. blisko 23 bln dol., czyli blisko 16 razy więcej niż PKB Polski w tym samym okresie. Krok 4. Spójrz na , która pokazuje poziom PKB różnych krajów w 2021 r. Wartości PKB wyrażone w dolarach amerykańskich obliczamy na podstawie metody przedstawionej wyżej. Kraj PKB w mld jednostek waluty krajowej Waluta Kurs walutowy wg PSN (liczba jednostek waluty krajowej za 1 dol.) PKB wg PSN w mld dol. Polska 2 622,184 złoty 1,824 1 437,81 Kanada 2 493,13 dolar kanadyjski 1,23 2 024,96 Chiny 114 433,70 juan 4,21 27 206,09 Egipt 6 660,66 funt egipski 4,58 1 455,50 Niemcy 3 601,75 euro 0,74 4 888,36 Indie 236 646,40 rupia 23,22 10 193,54 Japonia 541 369,40 jen 96,56 5 606,55 Meksyk 26 306,70 peso 9,86 2 669,06 Czechy 6 108,43 korona 12,95 471,76 Węgry 55 256,67 forint 152,64 362,00 USA 22 996,08 dolar amerykański 1,000 22 996,08 Porównanie poziomów PKB między krajami w 2021 r. PKB per capita Chiny wykazują najwyższą wartość PKB ze wszystkich krajów świata, jeśli jako przelicznik zastosujemy kurs zgodny z PSN. Mają także ogromną populację – od wieków były najludniejszym krajem świata, jakkolwiek według szacunków w 2023 r. Indie odbiorą im palmę pierwszeństwa. Czy gospodarka Chin jest większa niż gospodarki innych krajów tylko dlatego, że Kraj Środka zamieszkuje więcej osób, czy też dlatego, że gospodarka Chin charakteryzuje się wyższym poziomem dochodu w przeliczeniu na jednego mieszkańca? Możemy odpowiedzieć na to pytanie, obliczając PKB per capita (ang. GDP per capita ). W tym celu dzielimy PKB przez liczbę ludności. PKB per capita = PKB/liczba ludności Druga kolumna przedstawia PKB różnych krajów świata – tych samych, które były wyszczególnione w . Wartości w drugiej kolumnie są takie same jak w ostatniej kolumnie . Trzecia kolumna przedstawia liczbę ludności, zaś czwarta zawiera wartość PKB na jednego mieszkańca. PKB per capita otrzymujemy w dwóch krokach. Pierwszym jest uzyskanie tego samego rzędu wielkości liczb w drugiej i trzeciej kolumnie. Przyjmijmy, że chcemy wyrazić wszystkie liczby w milionach. Ponieważ 1 mld = 1000 mln, wartości w drugiej kolumnie przyjmują wartość np.: 1 437,81 mld = 1437,81 x 1000 mln. Gdy wielkości w obu kolumnach zostaną już wyrażone w milionach, można wykonać drugi krok, czyli podzielenie PKB przez liczbę ludności. Kraj PKB (dol.) Liczba ludności PKB per capita (dol.) Polska 1 437,81 mld 37,84 mln 37 996,97 Kanada 2 024,96 mld 38,23 mln 52 973,02 Chiny 27 206,09 mld 1 412,60 mln 19 259,59 Egipt 1 455,50 mld 102,10 mln 14 255,66 Niemcy 4 888,36 mld 83,20 mln 58 757,18 Indie 10 193,54 mld 1 393,41 mln 7 315,54 Japonia 5 606,55 mld 125.51 mln 44 671,26 Meksyk 2 669,06 mld 128,97 mln 20 694,82 Czechy 471,76 mld 10,50 mln 44 951,41 Węgry 362,00 mld 9,73 mln 37 201,20 USA 22 996,08 mld 332,18 mln 69 227,11 PKB per capita w 2021 r. (Źródło: https://data.imf.org/?sk=388dfa60-1d26-4ade-b505-a05a558d9a42). Czy Chiny prześcigną Stany Zjednoczone pod względem poziomu życia? Jak wynika z , Chiny są obecnie największą gospodarką świata pod względem wielkości PKB: ponad 27 bln dol. (przeliczonych z waluty lokalnej zgodnie z PSN) w porównaniu z niespełna 23 bln dol. w Stanach Zjednoczonych. Chiny mają jednak znacznie (ok. czterokrotnie) większą liczbę ludności, więc w przeliczeniu na mieszkańca ich PKB stanowi mniej niż jedną trzecią PKB Stanów Zjednoczonych (19 259,59 dol. wobec 69 227,11 dol.). Mieszkańcy Chin są nadal dość biedni w porównaniu z obywatelami Stanów Zjednoczonych i innych krajów wysoko rozwiniętych. Trzeba tylko pamiętać, co zostanie omówione wkrótce, że PKB na mieszkańca stanowi jedynie przybliżoną miarę poziomu życia w danym kraju. Państwa o wysokich dochodach – w tym Stany Zjednoczone, Kanada, kraje UE i Japonia – zazwyczaj mają PKB na mieszkańca wyższy niż 30 tys. dol. Kraje o średnich dochodach, do których należy duża część państw Ameryki Łacińskiej i Azji Wschodniej, osiągają PKB na mieszkańca w przedziale 6–30 tys. dol. Kraje o niskich dochodach, z których wiele znajduje się w Afryce Subsaharyjskiej, często notują PKB na mieszkańca poniżej 6 tys. dol. rocznie. Podsumowanie Ponieważ PKB jest mierzone w walucie danego kraju, porównanie różnych krajów pod względem poziomu produktu globalnego wymaga przeliczenia PKB na wspólną walutę. Możemy to zrobić przy wykorzystaniu kursu walutowego, który jest ceną waluty jednego kraju wyrażoną w walucie innego. Po przeliczeniu PKB na wspólną walutę możemy porównać kraje pod względem wartości produktu globalnego na jednego mieszkańca, dzieląc PKB ogółem przez liczbę ludności. Kraje o dużej liczbie ludności często notują wysoki poziom PKB, ale jest on mylącym wskaźnikiem poziomu dobrobytu. Lepszą miarą poziomu życia jest PKB per capita . Pytania sprawdzające Czy jest możliwy wzrost poziomu PKB przy jednoczesnym spadku wartości PKB per capita ? Czy jest możliwy spadek PKB przy wzroście PKB per capita ? Tak. Odpowiedź na oba pytania zależy od tego, czy PKB rośnie szybciej, czy wolniej niż liczba ludności. Jeśli liczba ludności wzrasta szybciej niż PKB, PKB kraju rośnie, ale PKB per capita spada. Jeśli PKB maleje, ale liczba ludności maleje szybciej, wówczas PKB spada, a PKB per capita rośnie. Republika Środkowoafrykańska ma PKB na poziomie 1 107 689 mln franków CFA i liczbę ludności równą 4,862 mln. Kurs walutowy wynosi 284,681 franków CFA za dolara. Oblicz PKB per capita Republiki Środkowoafrykańskiej w dolarach. Pierwszym krokiem jest podzielenie PKB we frankach CFA przez kurs walutowy, aby przeliczyć walutę krajową na dolary amerykańskie. Tak uzyskany wynik dzielimy następnie przez liczbę ludności, aby otrzymać PKB na jednego mieszkańca. A zatem: 1 107 689 mln franków / 284,681 franków za dolara / 4,862 mln osób = 800,28 dol. PKB na mieszkańca Republiki Środkowoafrykańskiej wynosi więc 800,28 dol. Sprawdź wiedzę Jakie są dwa główne problemy, które pojawiają się przy porównywaniu PKB różnych krajów? Ćwicz myślenie krytyczne Przy porównaniach PKB na mieszkańca między krajami wykorzystujemy zazwyczaj kursy walutowe odpowiadające parytetowi siły nabywczej (PSN), które są miarą wartości kursu wymiany w długim okresie i uwzględniają różnice cen w porównywanych krajach. W tym podrozdziale stosowaliśmy kursy walutowe wg PSN. Dlaczego stosowanie rynkowych kursów walut, które czasami wykazują silne wahania w krótkim okresie, jest gorszym rozwiązaniem? Dlaczego PKB na mieszkańca może być tylko niedoskonałą miarą poziomu życia w danym kraju? Problemy Etiopia ma PKB w wysokości 8 mld dol. i liczbę ludności na poziomie 55 mln. Kostaryka ma PKB w wysokości 9 mld dol. i populację na poziomie 4 mln. Oblicz PKB per capita i określ, w którym kraju jest on wyższy. W 1980 r. Dania miała PKB w wysokości 70 mld dol. i 5,1 mln ludności. W 2000 r. Dania miała PKB na poziomie 160 mld dol., a jej populacja wzrosła do 5,3 mln. O ile procent wzrósł PKB na mieszkańca w Danii w latach 1980–2000? Czechy mają PKB w wysokości 1800 mld koron. Kurs walutowy wynosi 25 koron za dolara. Ludność Czech liczy 20 mln osób. Ile wynosi PKB per capita w Czechach w przeliczeniu na dolary? kurs walutowy (ang. exchange rate) cena jednej waluty wyrażona w innej walucie PKB per capita (ang. GDP per capita ) wartość PKB podzielona przez liczbę ludności PKB na mieszkańca zob. PKB per capita parytet siły nabywczej (ang. purchasing power parities (PPP) ) wskaźniki poziomu różnic w cenach pomiędzy krajami; kurs wymiany, dzięki któremu ceny towarów będących przedmiotem handlu międzynarodowego są mniej więcej takie same we wszystkich krajach

Social Sciences


Czy za pomocą PKB można zmierzyć dobrobyt? Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Ocenić, w jaki sposób produktywność gospodarki wpływa na poziom dobrobytu Wskazać ograniczenia PKB jako miary poziomu dobrobytu Dokonać analizy związku pomiędzy PKB a zmianami poziomu życia PKB na mieszkańca mierzy częściowo to, co rozumiemy przez „standard życia” lub „poziom dobrobytu”. W końcu nie bez przyczyny większość migrantów na świecie stanowią osoby przenoszące się z krajów o relatywnie niskim do państw o względnie wysokim PKB per capita . Jednak „poziom dobrobytu” to pojęcie szersze niż sam PKB. PKB mierzy tylko wielkość produkcji, która jest przedmiotem wymiany rynkowej. Natomiast poziom dobrobytu ( standard życia ) (ang. standard of living ) obejmuje wszystkie elementy, które wpływają na dobrobyt mieszkańców, niezależnie od tego, czy są przedmiotem wymiany rynkowej, czy też nie. Aby wyjaśnić różnicę między PKB a poziomem dobrobytu, warto poznać czynniki nieuwzględniane w PKB, a wpływające na standard życia. Ograniczenia PKB jako miary poziomu dobrobytu Chociaż PKB obejmuje wydatki na podróże i rekreację, nie uwzględnia ilości czasu wolnego. Istnieje wszak zasadnicza różnica pomiędzy krajami, których wysoki PKB wynika z faktu, że ludzie pracują bardzo długo, a tymi, których PKB jest równie wysoki, ale jest zasługą dużej produktywności pracowników, dzięki której obywatele tego kraju nie muszą pracować aż tak dużo i cieszą się większą ilością czasu wolnego przy tym samym poziomie produkcji dóbr i usług. Jak przedstawiono w , PKB na mieszkańca w Stanach Zjednoczonych jest większy niż w Niemczech. Czy wynika z tego, że standard życia w USA jest wyższy? Niekoniecznie, ponieważ prawdą jest również to, że przeciętny pracownik w USA pracuje rocznie kilkaset godzin dłużej niż przeciętny pracownik w Niemczech. Tymczasem PKB nie uwzględnia dodatkowych tygodni czasu wolnego niemieckiego pracownika. Chociaż PKB obejmuje wydatki na ochronę środowiska, opiekę zdrowotną i edukację, nie mierzy faktycznego zanieczyszczenia środowiska naturalnego, stanu zdrowia mieszkańców ani poziomu edukacji obywateli. PKB zawiera koszt zakupu sprzętu do kontroli zanieczyszczeń, ale nie uwzględnia tego, czy powietrze i woda dzięki instalacji tego wyposażenia są rzeczywiście czystsze. PKB obejmuje wydatki na opiekę medyczną, ale nie odzwierciedla tego, czy oczekiwana długość życia lub śmiertelność noworodków uległy poprawie. Podobnie PKB obejmuje wydatki na edukację, ale nie wyraża tego, ilu mieszkańców potrafi czytać i pisać lub jakie są wyniki dzieci i młodzieży w standardowych testach osiągnięć edukacyjnych PISA. PKB obejmuje produkcję, która jest przedmiotem wymiany rynkowej. Nie uwzględnia natomiast tej, która nie przechodzi przez rynek. Na przykład koszt zatrudnienia pracownika do koszenia trawnika lub sprzątania domu jest wliczany do PKB, ale już samodzielne wykonywanie tych zadań nie jest w nim brane pod uwagę. Jedną z ważnych zmian w gospodarce USA w ostatnich dziesięcioleciach był wzrost udziału kobiet w sile roboczej. Zgodnie z danymi Amerykańskiego Urzędu Statystyki Pracy (ang. Bureau of Labor Statistics ) w 1970 r. tylko ok. 42% pań należało do opłacanej siły roboczej, natomiast w drugiej dekadzie XXI w. odsetek ten wzrósł do prawie 60%. Ponieważ znacznie więcej kobiet w USA podjęło zatrudnienie, wiele usług, które kiedyś wykonywały w ramach nieodpłatnej pracy w domu, np. przygotowywanie posiłków, sprzątanie i opieka nad dziećmi, stało się przedmiotem wymiany rynkowej, co sprawia, że amerykański PKB jest większy, nawet jeśli ludzie faktycznie nie konsumują więcej usług niż 50 lat temu. PKB nic nie mówi na temat poziomu nierówności w społeczeństwie. PKB per capita mierzy tylko średni dochód w gospodarce. Kiedy PKB na mieszkańca wzrasta o 5%, może to oznaczać, że dochód wszystkich obywateli zwiększył się o 5% lub że dochód niektórych grup wzrósł bardziej, innych zaś w mniejszym stopniu albo nawet spadł. Z PKB nie można także nic wnioskować na temat różnorodności produkowanych dóbr. Jeśli rodzina w ciągu roku kupuje 100 bochenków chleba, z punktu widzenia PKB nie ma znaczenia to, czy wszystkie bochenki to białe pieczywo, czy też rodzina kupuje pieczywo pszenne, żytnie, pumpernikiel itp. – dla wielkości PKB istotna jest tylko całkowita kwota wydawana na chleb. Z PKB niewiele też można wyczytać na temat dostępnych technologii i produktów. A przecież na poziom życia wpływ ma nie tylko ilość pieniędzy, ale także to, co można za nie kupić. W 1950 lub 1900 r. nie można było kupić wielu dóbr dostępnych dzisiaj. W połowie XX w. bez względu na ilość posiadanych pieniędzy nie można było nabyć np. smartfonów ani komputerów osobistych, które mimo wszystko znacznie ułatwiają życie. W niektórych przypadkach nie jest nawet jasne, czy samo zjawisko wzrostu PKB jest pożądane. Jeśli miasto zostało zniszczone przez katastrofę żywiołową (powódź lub huragan), a teraz jest pracowicie odbudowywane, to w konsekwencji PKB rośnie, ale stwierdzenie, że huragan był korzystny dla rozwoju miasta, byłoby niezwykle ryzykowne. Jeśli ludzie żyją w ciągłym strachu przed rosnącą przestępczością i płacą duże pieniądze za instalowanie krat w oknach i alarmów antywłamaniowych, trudno uznać, że będący konsekwencją tych działań wzrost PKB poprawia poziom ich życia. Podobnie niektórzy twierdzą, że sprzedaż pewnych towarów, takich jak materiały pornograficzne czy filmy przedstawiające brutalne treści, nie poprawia standardu życia społeczeństwa. Czy wzrost PKB jest wyższy, czy niższy niż wzrost poziomu dobrobytu? Ponieważ PKB per capita nie mierzy w pełni poziomu dobrobytu, pojawiają się obawy, że wzrost PKB nic nam nie mówi o zmianach standardu życia mieszkańców. Teoretycznie jest możliwe, że wzrostowi PKB towarzyszy spadek poziomu życia, jeśli pogarsza się zdrowie ludności, zwiększa się zanieczyszczenie środowiska czy też zmieniają w niekorzystnym kierunku inne czynniki, które wpływają na poziom życia, ale nie są uwzględniane w PKB. Na szczęście ten strach wydaje się przesadzony. Można wymienić czynniki, dzięki którym wzrost PKB jest niższy niż rzeczywisty wzrost poziomu dobrobytu. Na przykład typowy czas pracy osoby zatrudnionej w USA spadł w ciągu ostatniego stulecia z ok. 60 godzin do mniej niż 40 godzin tygodniowo. Średnia długość życia, stan zdrowia i poziom wykształcenia gwałtownie wzrosły. Od 1970 r. w Stanach Zjednoczonych zmniejsza się zanieczyszczenie powietrza i wody. Pojawiły się nowe technologie uprzyjemniające czas wolny i podróże, ułatwiające poszukiwanie informacji i poprawiające stan zdrowia mieszkańców. Obecnie dostępny jest znacznie większy wachlarz podstawowych produktów, takich jak żywność i odzież, niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Ponieważ PKB nie uwzględnia czasu wolnego, stanu zdrowia, zanieczyszczenia środowiska, możliwości stwarzanych przez nowe technologie ani różnorodności towarów, faktyczne tempo wzrostu standardu życia Amerykanów w ostatnich dekadach przewyższyło dynamikę wzrostu PKB. Z drugiej strony przestępczość, natężenie ruchu ulicznego i nierówności dochodowe są obecnie w Stanach Zjednoczonych wyższe niż w latach 60. XX w. Co więcej, znaczna liczba usług świadczonych kiedyś przez kobiety w formie pracy w domu jest dziś przedmiotem wymiany rynkowej i wlicza się do PKB. Czynniki te sprawiają, że tempo wzrostu PKB może być wyższe niż dynamika wzrostu poziomu dobrobytu. Odwiedź tę stronę internetową , aby przeczytać o tzw. amerykańskim śnie i poziomie życia w USA. PKB ma wady, ale jest użyteczny Wysoki poziom PKB per capita nie powinien być jedynym celem polityki państwa. Mimo że wskaźnik ten nie wyraża dobrze poziomu dobrobytu, poprawnie mierzy jednak wolumen produkcji i wskazuje, który kraj jest PRZECIĘTNIE lepszym lub gorszym miejscem do życia ze względu na wysokość dochodów i poziom konsumpcji. W większości krajów wzrost PKB per capita idzie w parze z poprawą wielu innych aspektów życia codziennego, takich jak edukacja, zdrowie i ochrona środowiska. Żaden pojedynczy wskaźnik nie może uchwycić wszystkich elementów szerokiego pojęcia, jakim jest poziom dobrobytu. Niemniej jednak PKB per capita jest rozsądną, przybliżoną miarą jakości i standardu życia. Jak radzi sobie gospodarka? Aby określić stan gospodarki, należy zbadać wskaźniki makroekonomiczne takie jak PKB. Z kolei wartość globalnego produktu per capita pozwala w przybliżony sposób oszacować standard życia obywateli. Obliczenie PKB to nie lada przedsięwzięcie. Jest to najszersza miara aktywności gospodarczej i za jej opracowanie twórcy tego parametru Simonowi Kuznetsowi należą się podziękowania. Gospodarka USA mierzona wielkością PKB jest ogromna, w 2021 r. wyprodukowała towary i usługi o wartości 23,3 bln dol. Na podstawie statystyk realnego PKB można stwierdzić, że recesja w latach 2008–2009 była dotkliwa, a wychodzenie z niej powolne, jednak stan gospodarki od tego momentu znacznie się poprawił, pomimo ponownych turbulencji związanych z epidemią koronawirusa. Ten rozdział stanowi wprowadzenie do kolejnych, w których analizie poddane zostaną inne kluczowe zmienne makroekonomiczne, takie jak bezrobocie, inflacja czy stopy procentowe, i jednocześnie przedstawione zostaną związki pomiędzy tymi parametrami i determinującymi je czynnikami. Podsumowanie PKB jest jedynie przybliżonym miernikiem poziomu dobrobytu. Produkt globalny nie uwzględnia bezpośrednio ilości czasu wolnego, zanieczyszczenia środowiska, stanu zdrowia, wykształcenia, produkcji niebędącej przedmiotem wymiany rynkowej, nierówności dochodowych, różnorodności dostępnych towarów, postępu technicznego ani też (dodatniej lub ujemnej) wartości, jaką społeczeństwo może przypisać niektórym produktom. Pytania sprawdzające Wyjaśnij krótko, czy wzrost PKB jest wyższy, czy niższy niż wzrost poziomu dobrobytu, biorąc pod uwagę występowanie poniższych czynników. Zanieczyszczenie środowiska rośnie Przestępczość spada Zwiększa się wybór towarów dostępnych dla konsumentów Śmiertelność niemowląt spada Zanieczyszczenie środowiska obniża ogólny standard życia, ale nie jest wliczane do PKB, więc wzrost PKB byłby wyższy niż wzrost poziomu dobrobytu. Mniejsza przestępczość podnosi standard życia, ale nie jest wliczana bezpośrednio do PKB, a zatem wzrost PKB byłby niższy niż wzrost poziomu dobrobytu. Większa różnorodność towarów poprawia standard życia, ale nie jest wliczana bezpośrednio do PKB, więc wzrost PKB byłby niższy niż wzrost poziomu dobrobytu. Spadek śmiertelności niemowląt jest mocnym sygnałem podnoszenia się standardu życia, ale nie jest wliczany bezpośrednio do PKB, a zatem wzrost PKB byłby niższy niż wzrost poziomu dobrobytu. Sprawdź wiedzę Wymień kilka powodów, dla których ekonomiści nie powinni używać PKB jako miary poziomu dobrobytu. Ćwicz myślenie krytyczne Jak można zmierzyć „zielony” PKB? poziom dobrobytu (ang. standard of living ) wszystkie czynniki wpływające na szczęście (dobrobyt) ludzi niezależnie od tego, czy są one przedmiotem wymiany rynkowej standard życia zob. poziom dobrobytu

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału Średnia dzienna konsumpcja kalorii per capita W ciągu ostatnich 200 lat wzrosła nie tylko liczba kalorii spożywanych, ale także ilość żywności którą ludzie mogą nabyć za wynagrodzenie za pracę. (Źródło: modyfikacja pracy Lauren Manning/Flickr Creative Commons). Kalorie a wzrost gospodarczy Człowiek potrzebuje przeciętnie ok. 2500 kilokalorii dziennie, w zależności od utrzymywanej aktywności fizycznej, wzrostu, wagi i płci. Ekonomista Brad DeLong szacuje, że w Europie Zachodniej na początku XVII w. średnie wynagrodzenie umożliwiało każdego dnia zakup 2500 kilokalorii (kcal) możliwych do przyswojenia z pożywienia. 200 lat później przeciętny zachodnioeuropejski pracownik mógł sobie pozwolić na codzienny zakup 3000 kcal w produktach żywnościowych. W latach 1800–1875 (to zaledwie 75 lat!) wzrost gospodarczy w Europie Zachodniej był tak szybki, że pracownicy mogli już kupić żywność dostarczającą 5000 kcal dziennie. Prawie 140 lat później, w 2012 r., pracownik o relatywnie niskich kwalifikacjach w zamożnym, wysoko uprzemysłowionym kraju mógł sobie codziennie pozwolić na zakup 240 tys. kcal w produktach żywnościowych. Co spowodowało tak szybki wzrost poziomu życia w latach 1800–1875 i później? Dlaczego wiele krajów, zwłaszcza w Europie, Ameryce Północnej i Azji Południowo-Wschodniej, może zapewnić wyżywienie swoich społeczeństw w sposób bardziej niż wystarczający, podczas gdy w innych krajach znaczący odsetek ludności boryka się z głodem lub niedożywieniem? Na te i inne pytania odpowiemy, analizując długookresowy wzrost gospodarczy. Wprowadzenie do tematu wzrostu gospodarczego Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Od kiedy w globalnej gospodarce można zaobserwować zjawisko wzrostu gospodarczego Jakie są relacje między produktywnością pracy i wzrostem gospodarczym Jakie są najważniejsze czynniki wzrostu gospodarczego Czym jest zjawisko konwergencji dochodowej (realnej) Każdy kraj powinien dbać o wzrost gospodarczy. W Stanach Zjednoczonych i innych krajach o wysokich dochodach stawiane jest pytanie, czy wzrost gospodarczy będzie nadal zapewniał tak znaczące podniesienie standardu życia, jak miało to miejsce w XX w. Czy kraje o średnim dochodzie, takie jak Chiny, Egipt czy Polska, dogonią kraje o wyższym dochodzie, czy też utkną w „pułapce średniego dochodu” i nigdy nie osiągną poziomu PKB per capita charakterystycznego dla krajów Europy Zachodniej, USA i Kanady. Na początku 2023 r. aż 719 mln ludzi na całym świecie, spośród populacji liczącej 7,9 mld, utrzymywało się z dochodów wynoszących średnio mniej niż 2,15 dolara dziennie, co nie różni się zbytnio od poziomu życia sprzed 2000 lat. Czy można im pomóc wyzwolić się z przerażającej biedy? Gdy uświadomimy sobie doniosłość tego pytania, trudno przestać o nim myśleć. Znacząca i relatywnie szybka poprawa standardu życia społeczeństw zamieszkujących biedne kraje jest możliwa. Po wojnie koreańskiej pod koniec lat 50. XX w. Republika Korei, często nazywana po prostu Koreą Południową, była jedną z najbiedniejszych gospodarek na świecie. Większość Południowych Koreańczyków pracowała w drobnych gospodarstwach rolnych. Według brytyjskiego ekonomisty Angusa Maddisona, który zajmował się mierzeniem PKB i liczby ludności w gospodarce światowej na przestrzeni bardzo długich okresów, PKB na mieszkańca wyrażone w międzynarodowych dolarach z 1990 r. wynosiło wówczas w Korei Południowej 854 dol. rocznie. Od lat 60. do początku XXI w., a więc w okresie pozostającym w zasięgu pamięci wielu wciąż żyjących osób, gospodarka Korei Południowej rozwijała się bardzo szybko. W ciągu tych czterech dekad PKB per capita wzrastał o ponad 6% rocznie. Według Banku Światowego PKB Korei Południowej przekracza obecnie 30 tys. dol. w wartościach nominalnych, co plasuje ją wśród krajów o wysokim dochodzie, takich jak Włochy, Nowa Zelandia czy Izrael. Traktując jako kryterium wartość PKB z roku 2015, można powiedzieć, że Korea Południowa jest jedenastą największą gospodarką świata. Jak na kraj liczący 50 mln ludzi ta transformacja jest niezwykła. Korea Południowa służy nam jako niezwykle wyrazisty przykład przemian, ale państw, które doświadczyły w drugiej połowie XX w. szybkiego i trwałego wzrostu gospodarczego, jest więcej. Tajlandia i Indonezja, inne kraje Azji Wschodniej, także odnotowywały bardzo szybkie tempo wzrostu gospodarczego. Podobnie Chiny, w których z początkiem lat 80. XX w. rozpoczął się proces reform rynkowych. Równie pozytywnym przykładem jest Polska, która po wejściu do Unii Europejskiej (tj. po 2004 r.) odrobiła 27 punktów procentowych różnicy w poziomie PKB per capita w stosunku do średniego poziomu w UE (w roku 2004 PKB per capita Polski przeliczony wg parytetu siły nabywczej stanowił tylko 52% średniego PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca w UE, zaś w roku 2022 było to już 79%). Pozwoliło nam to prześcignąć w wartości tego wskaźnika nie tylko Węgry, ale również Grecję i Portugalię, i znacząco zbliżyć się do Hiszpanii. PKB per capita w gospodarkach o wysokim dochodzie, takich jak Stany Zjednoczone, również bardzo wzrósł, choć w dłuższym okresie. Od czasu wojny secesyjnej Stany Zjednoczone przekształciły się z gospodarki opartej na rolnictwie i obszarach wiejskich w gospodarkę bazującą na usługach, produkcji i technologii. Należy jednocześnie podkreślić, iż w niniejszym rozdziale koncentrować się będziemy na pojęciu wzrostu gospodarczego, czyli zmianach ilościowych oznaczających wzrost wartości globalnego PKB, oraz wartości tego wskaźnika w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Jednak ekonomiści operują też pojęciem rozwoju gospodarczego, które jest znacznie szersze i obok zmian ilościowych obejmuje również te jakościowe. Elementem rozwoju gospodarczego jest np. zmiana struktury gospodarki, czyli spadek udziału rolnictwa i przemysłu w tworzeniu PKB i jednoczesny wzrost udziału usług. Jak łatwo zauważyć, zmiany ilościowe i jakościowe są ze sobą skorelowane i trudno wyobrazić sobie zarówno wzrost gospodarczy, który nie zamienia się z czasem w rozwój, jak również rozwój gospodarczy, któremu nie towarzyszy zjawisko wzrostu.

Social Sciences


Współczesny wzrost gospodarczy Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Wskazać warunki, które umożliwiły szybki wzrost gospodarczy w ciągu ostatnich dwóch stuleci Analizować wpływ polityki gospodarczej na tempo długookresowego wzrostu gospodarczego Zacznijmy od krótkiego przeglądu najbardziej spektakularnych przykładów wzrostu gospodarczego na świecie w ciągu ostatnich dwóch wieków. Powszechnie nazywamy ten okres współczesnym wzrostem gospodarczym (ang. modern economic growth ). (W dalszej części rozdziału omówimy również czynniki determinujące niższe stopy wzrostu gospodarczego oraz niektóre kluczowe elementy rozwoju gospodarczego). Szybki i trwały wzrost gospodarczy jest relatywnie współczesnym doświadczeniem ludzkości. Wprawdzie wcześniej, przed rokiem 1800, władcy, przedstawiciele szlachty i ludzie najbardziej przedsiębiorczy mogli sobie pozwolić na ekstrawaganckie wprost wydatki (przypomnijmy tu choćby opisy ostentacyjnej konsumpcji polskiej magnaterii – sanny po cukrze, złote podkowy koni itd.), a gospodarki rosły ponad poziom zapewniający minimalny poziom egzystencji większości populacji, jednak standard życia przeciętnego człowieka w ciągu stuleci istotnie się nie zmieniał. I oto na przełomie XVIII i XIX w. na światową gospodarkę zaczęły oddziaływać zmiany zapoczątkowane przez rewolucję technologiczną i instytucjonalną. Według holenderskiego historyka gospodarczego Jana Luitena van Zandena wykorzystywanie pracy niewolników, stały wzrost liczby ludności i przeciętnego okresu życia, tworzenie globalnych szlaków handlowych oraz standaryzacja instytucji handlowych, które rozprzestrzeniały się wraz z ekspansją imperiów kolonialnych, stanowiły podstawę sukcesu rewolucji przemysłowej. Rewolucja przemysłowa (ang. Industrial Revolution ) to termin, który oznacza powszechne wykorzystanie urządzeń napędzanych parą oraz zmian ekonomicznych i społecznych, które nastąpiły w pierwszej połowie XIX w. Coraz bardziej skomplikowane maszyny – silnik parowy, krosno mechaniczne, kolej i parowce, a później również silniki elektryczny i spalinowy – wykonywały prace, które bez nich wymagałyby zatrudnienia ogromnej liczby robotników. Rewolucja przemysłowa rozpoczęła się w Wielkiej Brytanii, a wkrótce rozprzestrzeniła się na Stany Zjednoczone, Niemcy i inne kraje świata. Warto przy tym zwrócić uwagę, że rewolucja przemysłowa była zmianą ilościową (elementem rozwoju gospodarczego), która przekształciła się w wyższe tempo wzrostu PKB. Praca polegająca na obsłudze tych maszyn była często wyczerpująca, mało satysfakcjonująca i niebezpieczna (według współczesnych standardów), ale alternatywne możliwości zatrudnienia w ówczesnym rolnictwie i zakładach rzemieślniczych we wsiach i małych miasteczkach również wiązały się z olbrzymim wysiłkiem i ryzykiem. Nowe miejsca pracy powstające w czasie rewolucji przemysłowej oferowały jednak zazwyczaj wyższe wynagrodzenie i szansę na mobilność społeczną. Rozpoczął się samonapędzający się cykl: nowe wynalazki i inwestycje generowały zyski, zyski zapewniały fundusze na kolejne nowe inwestycje i wynalazki, a te stwarzały możliwości dalszych zysków. Stopniowo grupa krajów położonych w Europie i Ameryce Północnej wyrywała się z wielowiekowego zastoju i rozpoczynała okres szybkiego, nowoczesnego wzrostu. W ciągu ostatnich dwóch stuleci średnie tempo wzrostu PKB na mieszkańca w czołowych krajach uprzemysłowionych wynosiło ok. 2% rocznie. A jak wyglądało to wcześniej? Aby uzyskać odpowiedź, przeczytaj informacje zawarte w poniższej Ramce. Warunki ekonomiczne przed rokiem 1870 Angus Maddison, historyk gospodarczy zajmujący się szacunkami wysokości PKB w perspektywie całych stuleci, przeprowadził systematyczne badanie dochodów narodowych przed rokiem 1870. Ekonomiści ostatnio udoskonalili i wykorzystali jego metody do opracowania szacunków PKB per capita w ciągu pierwszych 14 wieków naszej ery. stanowi ważny kontrapunkt dla większości rozważań zawartych w niniejszym rozdziale. Pokazuje bowiem, że kraje i regiony mogą zarówno się rozwijać, jak i upadać. Spadek dochodów determinowany jest przez szeroki wachlarz czynników, takich jak: epidemie, klęski żywiołowe, katastrofy ekologiczne, niezdolność do zarządzania wielkimi imperiami oraz wyjątkowo powolne tempo postępu technologicznego i instytucjonalnego. Instytucje w rozumieniu ekonomicznym to tradycja, powszechnie akceptowane sposoby postępowania, tabu i prawa, dzięki którym ludzie w danej społeczności zachowują się w określony sposób i przestrzegają powszechnie obowiązujących reguł. Do takich instytucji należą m.in.: reguły porządkujące kwestie prokreacyjne (małżeństwo i zasady dziedziczenia), nakazy religijne (np. „czcij ojca swego i matkę swoją” czy muzułmański obowiązek jałmużny – zakat), sposoby gromadzenia i przekazywania wiedzy (jaką swobodą i niezależnością od władzy religijnej i świeckiej cieszą się uczeni na uniwersytetach) i legitymizacja władzy (pochodzi od Boga, jest wynikiem wyborów itd.). Postęp instytucjonalny to rozwój i kodyfikacja tych instytucji w celu wzmocnienia porządku społecznego, a tym samym wzrostu i rozwoju gospodarczego. Jednym z przykładów takiej ekonomicznej instytucji jest Magna Carta (Wielka Karta Swobód), której podpisanie angielska szlachta wymusiła na królu Janie bez Ziemi w 1215 r. Magna Carta skodyfikowała zasady sprawiedliwego procesu, zgodnie z którymi wolny człowiek nie mógł być ukarany, jeśli nie wydano przeciwko niemu zgodnego z prawem wyroku. Zarówno Polska w licznych przywilejach szlacheckich, jak i Stany Zjednoczone w swojej konstytucji przejęły później tę koncepcję. Ta kluczowa zmiana instytucjonalna mogła przyczynić się do spektakularnego wzrostu gospodarczego w ciągu kolejnych 130 lat w Anglii, dzięki któremu PKB na mieszkańca w tym kraju w 1348 r. był niższy wyłącznie od wartości tego wskaźnika notowanej w północnych Włoszech, czyli najbogatszym regionie ówczesnego świata. W badaniach nad wzrostem gospodarczym ramy instytucjonalne funkcjonujące w danym kraju odgrywają kluczową rolę. pokazuje także, że przez prawie 1300 lat na całym świecie PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca był względnie równy. Dopiero w późniejszym okresie można dostrzec znaczne rozbieżności w dochodach (nie jest to przedstawione w tabeli). Szacunki PKB na mieszkańca w bieżących dolarach międzynarodowych od roku 1 do 1348 n.e. Rok Północne Włochy Hiszpania Anglia Holandia Bizancjum Irak Egipt Japonia 1 800 600 600 600 700 700 700 - 730 - - - - - 920 730 402 1000 - - - - 600 820 600 - 1150 - - - - 580 680 660 520 1280 - - - - - - 670 527 1300 1588 864 892 - - - 610 - 1348 1486 907 919 - - - - - (Źródło: Bolt and van Zanden. “The First Update of the Maddison Project. Re-Estimating Growth Before 1820.” 2013). Innym fascynującym i mało znanym faktem jest relatywnie wysoki poziom dochodu wypracowany na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia przez islamskie imperium Abbasydów, które zostało założone na terenie dzisiejszego Iraku w 730 r. n.e. W szczytowym okresie kalifat obejmował duże obszary Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i Hiszpanii, ale w ciągu kolejnych 200 lat nastąpił jego stopniowy upadek. Rewolucja przemysłowa doprowadziła do zwiększenia nierówności pomiędzy państwami. Niektóre gospodarki rosły coraz szybciej, podczas gdy inne, np. w Afryce i Azji, pozostały na poziomie zapewniającym ludziom jedynie minimum socjalne. Uśrednione szacunki pokazują, że 17 najbardziej rozwiniętych gospodarek świata miało w 1870 r. przeciętnie 2,4 razy większy PKB na głowę mieszkańca w porównaniu z gospodarkami najbiedniejszymi. Do 1960 r. grupa krajów uprzemysłowionych zwiększyła ten dystans, a ich średni PKB per capita był już 4,2 raza wyższy w porównaniu z grupą najbiedniejszych krajów. Niemniej już w połowie XX w. niektóre słabiej rozwinięte kraje pokazały, że nadrobienie takich zaległości jest możliwe. W latach 60. i 70. XX w. nastąpiło przyspieszenie dynamiki wzrostu gospodarczego w Japonii, gdzie tempo wzrostu realnego PKB na mieszkańca wynosiło średnio 11% rocznie. Niektóre kraje Ameryki Łacińskiej też doświadczyły okresów szybkiego rozwoju gospodarczego w drugiej połowie XX w. Na przykład w Brazylii w latach 1968–1973 PKB per capita wzrastał średnio o 11,1% rocznie. W latach 70. szybki wzrost gospodarczy odnotowały niektóre gospodarki wschodnioazjatyckie, w tym Korea Południowa, Tajlandia i Tajwan. W krajach tych tempo wzrostu PKB na mieszkańca wynosiło od 11% do 12% rocznie. Gospodarka Chin, z populacją przekraczającą 1,4 mld ludzi, od roku 1984 r. do początku XXI w. rosła w tempie 9% rocznie. Indie, z dziś już taką samą liczbą ludności jak w Chinach, też odnotowały obiecujące przyspieszenie, z PKB per capita rosnącym w tempie ok. 4% rocznie w latach 90. XX w. i tendencją wzrostową w pierwszej i drugiej dekadzie XXI w. Na tym tle wyniki Polski nie wyglądają może zbyt imponująco, niemniej przez ostatnich 30 lat średnioroczne tempo wzrostu gospodarczego w naszym kraju było o ponad 2 punkty procentowe wyższe niż średnia dla państw tzw. starej UE, co pozwoliło na systematyczne zmniejszanie różnicy w poziomie PKB per capita między Polską a Niemcami, Francją czy Hiszpanią. Odwiedź tę stronę , aby poczytać o Azjatyckim Banku Rozwoju. Niestety, fala zmian polegająca na trwałym przyspieszeniu tempa wzrostu gospodarczego nie dotarła do wszystkich krajów. W subsaharyjskiej Afryce, państwach takich jak Niger, Tanzania i Sudan, PKB na głowę mieszkańca na początku XXI w. nadal nie przekroczył poziomu 300 dol., czyli był niewiele wyższy niż w XIX w. i epoce przedindustrialnej. Jednak w kontekście ogólnej sytuacji ludzi o niskich dochodach na całym świecie dobre wiadomości gospodarcze z Chin (populacja: 1,4 mld) i Indii (populacja: 1,4 mld) są zdumiewające i dają nadzieję na poprawę sytuacji całej ludzkości, mimo wszystkich negatywnych zjawisk występujących szczególnie w Chinach (zanieczyszczenie środowiska, nierespektowanie praw człowieka, zmiany klimatyczne itd.). Wzrost gospodarczy w ciągu ostatnich dwóch stuleci spowodował zaskakujące zmiany w warunkach ludzkiej egzystencji. Richard Easterlin , ekonomista z University of Southern California, napisał w 2000 r.: Wielowymiarowa rewolucja w warunkach bytowania ludzi ogarnia cały świat. Większość ludzkości jest obecnie lepiej odżywiona, ubrana i mieszka w lepszych warunkach niż jeszcze dwa wieki temu. Są zdrowsi, lepiej wykształceni i żyją dłużej. Życie kobiet w mniejszym stopniu koncentruje się na reprodukcji, a kraje z demokratyczną formą rządów zaczynają zdecydowanie przeważać. Chociaż liderami tych zmian były państwa Europy Zachodniej (i współpracujące z nią), w XX w. do grupy tej dołączyła większość mniej rozwiniętych krajów, a najnowszymi jej członkami stały się nowo powstające kraje Afryki Subsaharyjskiej. Chociaż nie jest to obraz powszechnego postępu, jest to jednak największy postęp w zakresie warunków życia ludzkości, jaki kiedykolwiek osiągnięto w tak krótkim czasie. Państwo prawa a wzrost gospodarczy Wzrost gospodarczy jest pochodną wielu czynników. Do kluczowych zaliczyć trzeba przestrzeganie zasad państwa prawa (ang. rule of law ) oraz ochronę praw własności (ang. protection of property rights ) i swobodę zawierania umów (ang. contractual rights ). W podręczniku do mikroekonomii w rozdziale poświęconym zawodności rynku (podrozdział https://openstax.org/books/mikroekonomia-podstawy/pages/11-wprowadzenie-do-rozdzialu ) omówione zostały prawa jednostek i firm do korzystania z posiadanej własności według własnego uznania. Jeśli masz 100 zł, możesz – zgodnie z prawem – dysponować tymi pieniędzmi, wydając je na zakup wybranych produktów, pożyczając, czy też trzymając w słoiku. To jest twoja własność. Definicja własności obejmuje nie tylko własność rzeczy fizycznych i środków finansowych, ale także prawo do twojego wykształcenia i zdobywania doświadczenia, zwłaszcza że wykształcenie w największym stopniu decyduje o twoich dochodach i tym samym o standardzie życia. Korzystanie z tej własności obejmuje prawo do zawierania umów z innymi podmiotami, na podstawie których można czerpać dochody z tytułu sprzedaży lub najmu. Tylko właściciele mogą zawierać umowy dotyczące ich własności. Swoboda zawierania umów oparta jest na koncepcji praw własności i pozwala jednostkom zawierać umowy dotyczące korzystania z posiadanych przez nich zasobów, zapewniając możliwość odwołania się do systemu prawnego w przypadku ich nieprzestrzegania. Jednym z możliwych przykładów wykorzystania praw własności i swobody zawierania umów jest umowa o pracę. Wykwalifikowany chirurg operuje chorą osobę i oczekuje zapłaty za swoją wiedzę i umiejętności. Brak zapłaty stanowiłby kradzież niematerialnych zasobów posiadanych przez lekarza. W społeczeństwie z silną ochroną praw własności i swobodą zawierania umów warunki kontraktu pacjent–chirurg zostaną spełnione, nawet jeżeli osoba operowana odmówi zapłaty, ponieważ lekarz ma możliwość odwołania się do sądu w celu uzyskania uzgodnionej w umowie kwoty. Bez systemu prawnego, który egzekwuje postanowienia umów, ludzie nie byliby skłonni do ich zawierania ze względu na ryzyko braku zapłaty. Utrudniłoby to prowadzenie działalności gospodarczej i spowolniło tempo wzrostu gospodarczego. Bank Światowy uznaje system prawny danego państwa za skuteczny, jeśli stoi on na straży egzekucji praw własności i swobody zawierania umów. Organizacja ta opracowała system rankingowy dla krajowych systemów prawnych, w oparciu o kryteria skutecznej ochrony praw własności i rządów prawa, według skali od 1 do 6, gdzie 1 oznacza ocenę najniższą, a 6 najwyższą. W 2013 r. średnia światowa wartość w tym rankingu wyniosła 2,9. Trzy kraje z najniższymi notami (na poziomie 1,5) to Afganistan, Republika Środkowoafrykańska i Zimbabwe. Ich PKB per capita wynosiło odpowiednio: 679; 333 i 1007 dol. W przypadku Afganistanu Bank Światowy wskazuje na niski standard życia, niestabilną strukturę władz różnych szczebli i nieprzestrzeganie zasad praworządności, co hamuje wzrost gospodarczy tego kraju. Pozbawiona dostępu do morza Republika Środkowoafrykańska ma niewielkie zasoby gospodarcze, jest niestabilna politycznie, dodatkowo z kraju tego pochodzą dzieci wykorzystywane w handlu ludźmi. W Zimbabwe po 1998 r. zazwyczaj notowano ujemne tempo wzrostu gospodarczego. Redystrybucja zasobów ziemi i kontrola cen zakłóciły funkcjonowanie mechanizmu rynkowego, a korupcja i przemoc zdominowały proces polityczny. Chociaż na świecie odnotowywano wzrost średniego tempa rozwoju gospodarczego, to kraje, w których brakuje jasnego systemu egzekucji praw własności i niezależnego systemu sądowniczego wolnego od korupcji, pozostały pod tym względem daleko w tyle. Key Concepts and Summary Na początku XIX w. zapoczątkowany został spektakularny proces długofalowego, stabilnego wzrostu gospodarczego, podczas którego wiodące gospodarki świata – głównie z Europy Zachodniej i Ameryki Północnej – zwiększały PKB per capita w średnim tempie ok. 2% rocznie. W ciągu ostatnich 70 lat państwa, takie jak Japonia, Korea Południowa i Chiny wykazały potencjał do nadrabiania tych zaległości. Rewolucja przemysłowa ułatwiła upowszechnienie zjawiska, które ekonomiści często określają mianem nowoczesnego wzrostu gospodarczego. W jej wyniku produktywność pracowników, jak również skala wymiany handlowej znacznie wzrosły, a tempo rozwoju instytucji rynkowych i metod zarządzania procesami gospodarczymi przyspieszyło. Self-Check Questions Wyjaśnij pojęcie rewolucji przemysłowej i wskaż, gdzie się rozpoczęła. Rewolucja przemysłowa odnosi się do okresu powszechnego wykorzystywania urządzeń napędzanych energią oraz zmian gospodarczych i społecznych, które nastąpiły w pierwszej połowie XIX w. Coraz bardziej skomplikowane maszyny – takie jak silnik parowy czy krosno elektryczne – wykonywały zadania, do których wcześniej potrzeba było ogromnej liczby robotników. Rewolucja przemysłowa rozpoczęła się w Wielkiej Brytanii, a wkrótce objęła Stany Zjednoczone, Niemcy i inne kraje. Wyjaśnij różnicę między prawami własności a prawem do swobodnego zawierania umów. Dlaczego mają one znaczenie dla wzrostu gospodarczego? Prawa własności to prawa jednostek i firm do posiadania własności i korzystania z niej według własnego uznania. Prawo własności daje możliwość jeżdżenia swoim samochodem na uczelnię lub na wakacje. Natomiast swoboda zawierania umów opiera się na prawach własności i pozwala jednostkom na zawieranie umów z innymi podmiotami w zakresie korzystania z ich własności, zapewniając możliwość odwołania się do systemu prawnego w przypadku ich nieprzestrzegania. W wypadku powyższego przykładu swoboda zawierania umów oznacza, że możesz wykorzystać swój samochód do odpłatnego podwożenia kolegów na zajęcia, a jeśli nie będą chcieli uiścić zapłaty, masz prawo odwołać się do sądu. Wzrost gospodarczy, czyli powiększanie się wolumenu produkcji, to zjawisko nieodłącznie związane ze wzrostem dochodów i rosnącym standardem życia. Aby występował, społeczeństwa muszą stworzyć środowisko prawne, które daje jednostkom możliwość pełnego i najlepszego możliwego wykorzystania ich własności (gwarantując nie tylko prawo do posiadania samochodu, ale również do wykorzystania go do odpłatnego świadczenia usług), w tym prawo do najmu lub sprzedaży tej własności. Bez systemu prawnego, który wspomaga egzekwowanie umów, ludzie nie byliby skłonni do ich zawierania ze względu na ryzyko braku zapłaty. Utrudniłoby to prowadzenie działalności gospodarczej i spowolniło wzrost gospodarczy. Review Questions W jaki sposób rewolucja przemysłowa zwiększyła tempo wzrostu gospodarczego i poziom dochodów w Stanach Zjednoczonych? Czy tempo wzrostu gospodarczego niższe o 2 punkty procentowe od dynamiki wzrostu krajów sąsiednich powinno być powodem poważnego zaniepokojenia dla społeczeństwa danego kraju? Uzasadnij swoją odpowiedź. Critical Thinking Question W ciągu ostatnich 50 lat wiele krajów odnotowało roczny wzrost realnego PKB na mieszkańca większy niż Stany Zjednoczone. Przykładem są Chiny, Japonia, Korea Południowa i Tajwan. Czy oznacza to, że gospodarka Stanów Zjednoczonych kurczy się w stosunku do innych krajów? A może jest to sygnał wskazujący, że kraje te nieuchronnie wyprzedzą Stany Zjednoczone pod względem poziomu realnego PKB per capita ? Objaśnij sposób swojego rozumowania. References Bolt, Jutta, and Jan Luiten van Zanden. “The Maddison Project: The First Update of the Maddison Project Re-Estimating Growth Before 1820 (Maddison-Project Working Paper WP-4).” University of Groningen: Groningen Growth and Development Centre . Last modified January 2013. http://www.ggdc.net/maddison/publications/pdf/wp4.pdf. Central Intelligence Agency. “The World Factbook: Country Comparison GDP (Purchasing Power Parity).” https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html. DeLong, Brad. “Lighting the Rocket of Growth and Lightening the Toil of Work: Another Outtake from My ‘Slouching Towards Utopia’ MS....” This is Brad DeLong's Grasping Reality (blog). September 3, 2013. http://delong.typepad.com/sdj/2013/09/lighting-the-rocket-of-growth-and-lightening-the-toil-of-work-another-outtake-from-my-slouching-towards-utopia-ms.html. Easterlin, Richard A. “The Worldwide Standard of Living since 1800.” The Journal of Economic Perspectives . no. 1 (2000): 7–26. http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.14.1.7. Maddison, Angus. Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History . Oxford: Oxford University Press, 2007. British Library. “Treasures in Full: Magna Carta.” http://www.bl.uk/treasures/magnacarta/. Rothbard, Murray N. Ludwig von Mises Institute. “Property Rights and the Theory of Contracts.” The Ethics of Liberty . Last modified June 22, 2007. http://mises.org/daily/2580. Salois, Matthew J., J. Richard Tiffin, and Kelvin George Balcombe. IDEAS: Research Division of the Federal Reserve Bank of St. Louis. “Impact of Income on Calorie and Nutrient Intakes: A Cross-Country Analysis.” Presention at the annual meeting of the Agricultural and Applied Economics Association, Pittsburg, PA, July 24–26, 2011. http://ideas.repec.org/p/ags/aaea11/103647.html. van Zanden, Jan Luiten. The Long Road to the Industrial Revolution: The European Economy in a Global Perspective, 1000–1800 (Global Economic History Series) . Boston: Brill, 2009. The World Bank. “CPIA Property Rights and Rule-based Governance Rating (1=low to 6=high).” http://data.worldbank.org/indicator/IQ.CPA.PROP.XQ. Rex A. Hudson, ed. Brazil: A Country Study . “Spectacular Growth, 1968–73.” Washington: GPO for the Library of Congress, 1997. http://countrystudies.us/brazil/64.htm. swoboda zawierania umów (ang. contractual rights ) prawo podmiotów ekonomicznych do zawierania umów z innymi osobami fizycznymi i prawnymi w zakresie korzystania z ich własności, zapewniające możliwość odwołania się do systemu prawnego w przypadku niedotrzymania warunków umowy rewolucja przemysłowa (ang. Industrial Revolution ) okres powszechnego wykorzystania maszyn i rozwoju produkcji fabrycznej oraz związanych z tym zmian gospodarczych i społecznych w pierwszej połowie XIX w. nowoczesny wzrost gospodarczy (ang. modern economic growth ) okres szybkiego wzrostu gospodarczego trwający od 1870 r. państwo prawa (ang. rule of law ) powszechne stosowanie przepisów i regulacji, które chronią prawa osób fizycznych i prawnych w zakresie korzystania z ich własności według własnego uznania; prawo musi być jasne, powszechnie znane, sprawiedliwe, egzekwowane i stosowane w taki sam sposób wobec wszystkich członków społeczeństwa rządy prawa zob. państwo prawa ochrona praw własności (ang. protection of property rights ) przepisy prawa cywilnego, chroniące prawo rzeczowe osób fizycznych i prawnych, którego treścią jest uprawnienie do posiadania, korzystania oraz rozporządzania rzeczami z wyłączeniem innych osób, w granicach ustanowionych przepisami prawa i zasadami współżycia społecznego.

Social Sciences


Wydajność pracy a wzrost gospodarczy Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Określić znaczenie wydajności pracy jako czynnika przekładającego się na wzrost gospodarczy Analizować źródła wzrostu gospodarczego przy użyciu zagregowanej funkcji produkcji Mierzyć tempo wzrostu produktywności gospodarki Ocenić znaczenie trwałego wzrostu gospodarczego Trwały i długoterminowy wzrost gospodarczy jest przede wszystkim pochodną wzrostu produktywności pracowników. W najszerszym kontekście przekłada się on na wartość ich pracy, np. mierzoną wartością rynkową dóbr wytworzonych przez nich lub dzięki ich pośredniemu zaangażowaniu w proces produkcyjny (wbrew obiegowym opiniom księgowi i pracownicy kadr też są produktywni) w jednostce czasu (w ciągu godziny, miesiąca lub roku). Innymi słowy, pojęcie produktywności jest użytecznym narzędziem pozwalającym na udzielenie odpowiedzi na pytanie o to, jak efektywnie dany kraj wykorzystuje swoich pracowników. Wydajność pracy lub produktywność pracy (ang. labor productivity ) to wartość, jaką każda zatrudniona osoba wytwarza w ciągu umownej jednostki swojego czasu pracy. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na to, że chodzi o wartość pracy, a nie jej fizyczny efekt. Najprostszym sposobem na zrozumienie pojęcia wydajności pracy jest wyobrażenie sobie polskiego piekarza, który w ciągu dnia pracy może wypiec 10 bochenków chleba, a każdy z ich zostanie sprzedany za 6 zł, co w przeliczeniu daje 1,5 dol. W tym samym okresie amerykański piekarz wyprodukuje tylko 6 bochenków chleba, ale każdy z nich zostanie sprzedany za 3 dol. Który z piekarzy jest bardziej wydajny? Oczywiście ten amerykański, gdyż wartość jego pracy w przeliczeniu na tę konkretną jednostkę czasu jest wyższa (18 dol.) w porównaniu z wartością pracy polskiego piekarza (15 dol.). Z drugiej strony jednak polski piekarz może mieć wyższą wydajność pracy w stosunku rocznym, ponieważ w ciągu roku przepracuje aż 300 dni (wyprodukuje zatem 3000 bochenków chleba, których wartość rynkowa wyniesie 4500 dol.), podczas gdy piekarz amerykański tylko 220 dni (wyprodukuje jedynie 1320 bochenków chleba, których wartość wyniesie 3960 dol.). Większa produktywność co do zasady oznacza, że możesz zrobić więcej w tym samym czasie, co oczywiście zwiększa wartość PKB. Co decyduje o wydajności pracowników? Odpowiedź jest dość intuicyjna i wynika przede wszystkim z powyższego przykładu. Najważniejszym czynnikiem determinującym wydajność pracy jest wartość rynkowa wytwarzanych przez pracownika dóbr. Trudno sobie wyobrazić sytuację, w której osoba zatrudniona w rolnictwie byłaby bardziej produktywna od wysokiej klasy specjalisty z dziedziny finansów. Ten drugi zarówno w trakcie godziny, jak i roku wytwarza usługi, których wartość jest zazwyczaj znacznie wyższa od wartości dóbr, które w ciągu godziny lub roku wyprodukuje rolnik. Od czego jednak zależy wartość dóbr lub usług wytwarzanych przez konkretnego pracownika? Pierwszym czynnikiem, który ją determinuje, jest kapitał ludzki. Kapitał ludzki (ang. human capital ) to zgromadzona wiedza (wynikająca z wykształcenia i doświadczenia), umiejętności i kompetencje, które posiada przeciętny pracownik w danej gospodarce. Zazwyczaj im wyższy średni poziom edukacji w gospodarce, tym wyższy jest zakumulowany kapitał ludzki i tym większa wydajność pracy. Aby pracować w rolnictwie, najczęściej nie potrzeba specjalistycznej wiedzy (lecz sporo siły fizycznej), ale praca na stanowisku księgowego wymaga ukończenia nie tylko studiów, ale również specjalistycznych szkoleń. Drugim czynnikiem determinującym wydajność pracy jest zmiana technologiczna (ang. technological change ). Oznacza ona umiejętność przekształcenia wynalazku (ang. invention ) – który najczęściej jest wynikiem postępu wiedzy lub umiejętności inżynierskich – w innowację (ang. innovation ), czyli sposób, w jaki wynalazek może zostać wykorzystany do wygenerowania rynkowego dochodu. Na przykład na początku lat 90. ubiegłego stulecia grupa niemieckich naukowców wynalazła nowy format kompresji pliku dźwiękowego, który jest powszechnie znany jako mp3. To był wynalazek, ale dopiero stworzenie modelu biznesowego, który umożliwił zarabianie pieniędzy przy wykorzystaniu tego wynalazku (i przy okazji zrewolucjonizował sposób, w jaki słuchamy muzyki), możemy nazwać innowacją. Opracowanie tego formatu kompresji umożliwiło zminiaturyzowanie urządzeń odtwarzających muzykę, otworzyło rynek, na który weszły serwisy streamingowe, stało się istotną częścią smartfonów itd. Podobnie układ scalony (wynalazek) został stworzony w 1947 r. Pozwolił on na miniaturyzację urządzeń elektronicznych i zmniejszenie zużycia energii w porównaniu z technologią lampową, która była wykorzystywana wcześniej. Od tamtej pory postęp technologiczny umożliwił tworzenie coraz mniejszych i wydajniejszych układów scalonych, które są wszechobecne w przeróżnych produktach, takich jak smartfony, komputery czy schody ruchome. Dzięki opracowaniu tego wynalazku pracownicy docierają w różne miejsca z mniejszymi urządzeniami. Ludzie mogą ich używać do komunikowania się z innymi pracownikami, mierzenia jakości produktów lub wykonywania innych zadań w krótszym czasie, co przekłada się na zwiększenie wydajności wszystkich zatrudnionych osób. Trzecim czynnikiem decydującym o wydajności pracy są korzyści skali. Przypomnijmy, że korzyści skali (lub rosnące przychody ze skali produkcji) to spadek kosztu przeciętnego wraz ze wzrostem wolumenu produkcji. (Więcej o ekonomii skali przeczytasz w „Mikroekonomia – Podstawy” w podrozdziale https://openstax.org/books/mikroekonomia-podstawy/pages/6-wprowadzenie-do-rozdzialu ). Rozważmy ponownie przypadek fikcyjnego polskiego piekarza, który mógł wypiec 10 bochenków chleba w ciągu dnia pracy. Mogłoby się okazać, że ta różnica w liczbie bochenków wypieczonych w ciągu dnia i roku przez polskiego i amerykańskiego rzemieślnika wynika jedynie z korzyści skali, polski piekarz bowiem ma dostęp do znacznie bardziej wydajnego i zautomatyzowanego pieca, którego obsługa nie jest tak uciążliwa, jak w przypadku sprzętu używanego przez amerykańskiego piekarza, i pozwala na obniżenie rynkowej ceny chleba. Dzięki temu klienci polskiego piekarza kupują więcej jego wyrobów, jego praca nie jest tak męcząca, a to bezpośrednio przekłada się na większy wkład jego pracy w PKB. Teraz, kiedy zbadaliśmy czynniki determinujące produktywność pracowników, przejdźmy do sposobu, w jaki ekonomiści mierzą wzrost gospodarczy i produktywność. Czynniki wzrostu gospodarczego: zagregowana funkcja produkcji Aby przeprowadzić analizę czynników wzrostu gospodarczego, warto pomyśleć o funkcji produkcji (ang. production function ), która jest techniczną relacją przekształcającą nakłady ekonomiczne, takie jak praca i kapitał (maszyny, surowce i środki finansowe), w produkty gotowe, takie jak towary i usługi, z których korzystają konsumenci. Mikroekonomiczna funkcja produkcji opisuje nakłady i wyniki przedsiębiorstwa lub branży. W makroekonomii połączenie pomiędzy nakładami a wynikami dla całej gospodarki nazywamy zagregowaną funkcją produkcji (ang. aggregate production function ). Elementy składowe zagregowanej funkcji produkcji Ekonomiści budują różne funkcje produkcji w zależności od tego, co jest przedmiotem ich badań. przedstawia dwa przykłady zagregowanych funkcji produkcji. W pierwszej z nich na (a), produktem (inaczej wynikiem) jest PKB. Nakładami w tym przykładzie są: siła robocza, kapitał ludzki, kapitał fizyczny i technologia. Bardziej szczegółowo omawiamy te nakłady w podrozdziale o czynnikach wzrostu gospodarczego. Zagregowana funkcja produkcji Zagregowana funkcja produkcji pokazuje, jakie czynniki determinują wielkość produkcji w całej gospodarce. (a) Produktem tej zagregowanej funkcji produkcji jest PKB. (b) Produktem tej zagregowanej funkcji produkcji jest PKB per capita . Ponieważ podajemy go w przeliczeniu na osobę, wkład pracy wliczamy już do innych czynników i nie musimy wymieniać go osobno. Mierzenie produktywności Stopa wzrostu produktywności gospodarki jest ściśle związana ze stopą wzrostu jej PKB per capita , chociaż oba te wskaźniki nie są identyczne. Jeśli na przykład w danej gospodarce wzrośnie odsetek ludności mającej zatrudnienie, PKB per capita się zwiększy, ale wydajność poszczególnych pracowników może pozostać bez zmian. W długim okresie PKB per capita może stale rosnąć tylko wtedy, gdy wzrośnie wydajność przeciętnego pracownika lub gdy powiększy się wolumen wykorzystywanego w tej gospodarce kapitału. Powszechnie stosowaną miarą wydajności pracy w USA jest wartość pracy konkretnego pracownika (mierzona w dolarach na godzinę), przekładająca się na wartość produkcji jego pracodawcy. Miara ta nie obejmuje pracowników sektora publicznego – ponieważ ich produkcja nie jest sprzedawana na rynku, ich produktywność trudno zmierzyć. Nie obejmuje również rolnictwa, które stanowi stosunkowo niewielką część amerykańskiej gospodarki. pokazuje zmiany wartości indeksu produkcji na godzinę (który jest miarą wkładu pracy przeciętnego amerykańskiego pracownika w wartość produkcji jego pracodawcy). Punktem odniesienia (okresem bazowym) jest rok 2012, w którym indeks jest równy 100. W 2020 r. wskaźnik wynosił ok. 110,5. W roku 1984 indeks wynosił ok. 55, co pokazuje, że amerykańscy pracownicy od tego czasu zwiększyli swoją produktywność ponaddwukrotnie. Wartość produkcji na godzinę pracy w gospodarce amerykańskiej w latach 1947–2020 Wartość produkcji na godzinę pracy jest miarą produktywności pracowników. W gospodarce amerykańskiej produktywność pracowników rosła szybciej w latach 60. i w połowie lat 90. w porównaniu z latami 70. i 80., choć różnice te wynoszą tylko kilka punktów procentowych rocznie. Przyjrzyj się uważnie, by dostrzec je w zmieniającym się nachyleniu krzywej. Przeciętny pracownik w USA w 2020 r. produkował ponad dwa razy więcej na godzinę niż na początku lat 80. (Źródło: U.S. Department of Labor, Bureau of Labor Statistics). Zgodnie z danymi amerykańskiego Departamentu Pracy średnioroczny wzrost produktywności w USA był najwyższy w latach 1950–1970, a najniższy w ciągu dwóch kolejnych dekad (1971–1990) i w XXI w. W rzeczywistości stopa zmian produktywności mierzona zmianą wielkości produkcji na przepracowaną godzinę wynosiła średnio 3,2% rocznie od 1950 do 1970 r., następnie spadła do 1,9% od roku 1971 do 1990, później wzrosła do 2,3% rocznie od 1991 do roku 2000, zaś pomiędzy latami 2001 i 2020 ponownie spadła do 1,9%. pokazuje uśrednione roczne stopy wzrostu produktywności od 1950 r. Wzrost produktywności w USA od 1950 roku Średnioroczne tempo wzrostu wydajności pracowników w USA było bardzo wysokie w latach 1950–1970 (3,2%). Następnie spadło do poziomu 1,9% w latach 1971–1990. W ostatniej dekadzie XX w. nastąpiło odbicie tempa wzrostu wydajności (2,3%), po czym w XXI w. ponownie spadło ono do poziomu 1,9%. Niektórzy ekonomiści uważają, że odbicie produktywności z końca lat 90. i początku XXI w. wiąże się z początkiem „nowej gospodarki" zbudowanej na wyższym tempie wzrostu produktywności, ale nie możemy tego ostatecznie potwierdzić bez dostatecznie długiego szeregu czasowego danych umożliwiającego stosowną analizę. (Źródło: Departament Pracy USA, Bureau of Labor). Kontrowersje wokół „nowej ekonomii” W ostatnich latach wśród ekonomistów narosły kontrowersje dotyczące przyczyn odrodzenia się amerykańskiej produktywności w drugiej połowie lat 90. XX w. Jedna ze szkół twierdzi, że w ciągu tej dekady Stany Zjednoczone rozwinęły „nową gospodarkę” w oparciu o nadzwyczajny postęp w dziedzinie komunikacji i technologii informacyjnych. Najwięksi optymiści wśród zwolenników tej koncepcji prorokują, że będzie ona generować przyspieszenie dynamiki średniego wzrostu produktywności przez następne dziesięciolecia. Pesymiści z kolei utrzymują, że nawet pięć czy dziesięć lat silniejszego wzrostu produktywności nie dowodzi, że wyższa produktywność utrzyma się przez dłuższy czas. Na początku trzeciej dekady XXI w. trudno jest cokolwiek wnioskować o długoterminowych trendach produktywności, ponieważ zarówno gwałtowna recesja z lat 2008–2009, z jej ostrymi, ale nie do końca zsynchronizowanymi spadkami produkcji i zatrudnienia, jak również recesja wywołana pandemią koronawirusa komplikują wszelkie interpretacje. Chociaż wzrost wydajności w amerykańskiej gospodarce w latach 2009 i 2010 był wysoki (ok. 3%), to od tego czasu uległ znacznemu spowolnieniu. W ciągu drugiej dekady XX w. aż pięciokrotnie roczne tempo wzrostu wydajności spadało poniżej 1%. Wzrost produktywności jest również ściśle związany ze średnim poziomem płac. Wynagrodzenia, jakie firmy są skłonne oferować swoim pracownikom, będą zależały od wartości produkcji, którą ci wytwarzają. Gdyby kilka przedsiębiorstw próbowało płacić swoim pracownikom mniej, niż wynosi ich wkład w wartość produkcji tych firm, wówczas najpewniej otrzymaliby oni oferty wyższych płac od innych pracodawców (produktywni pracownicy generują dla każdej firmy wysokie zyski). Jeśli kilku pracodawców przez pomyłkę zapłaciłoby swoim pracownikom więcej, niż wynosi ich wkład w wartość produkcji tych przedsiębiorstw, szybko zanotowałyby one straty. W długim okresie wydajność na godzinę jest najważniejszą determinantą poziomu przeciętnej płacy w każdej gospodarce. Aby dowiedzieć się, jak porównać gospodarki pod tym względem, wykonaj ćwiczenie z Porównanie gospodarek dwóch krajów Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) śledzi dane dotyczące rocznej stopy wzrostu realnego PKB na przepracowaną godzinę. Dane te można znaleźć na stronie internetowej „Growth in GDP per capita , productivity and ULC”. Krok 1. Wejdź na podaną wyżej stronę OECD i wybierz dwa kraje do porównania. Krok 2. W rozwijanym menu „Subject” wybierz „GDP per capita , constant prices”, a w pozycji „Measure” wybierz „Annual growth/change”. Następnie zapisz dane dla wybranych przez ciebie krajów z pięciu ostatnich lat. Krok 3. Wróć do rozwijanego menu „Subject” i wybierz „GDP per hour worked, constant prices”, zaś w rubryce „Measure” ponownie wybierz „Annual growth/change”. Wybierz dane dla tych samych lat, dla których wybrałeś dane na temat PKB per capita . Krok 4. Porównaj realny wzrost PKB dla obu krajów. zawiera odpowiednie wielkości dla Australii i Belgii. Australia 2011 2012 2013 2014 2015 Wzrost realnego PKB na mieszkańca (%) 2,3 1,5 1,3 1,4 0,1 Wzrost realnego PKB na przepracowane godziny (%) 1,7 −0,1 1,4 2,2 −0,2 Belgia 2011 2012 2013 2014 2015 Wzrost realnego PKB na mieszkańca (%) 0,9 −0,6 −0,5 1,2 1,0 Wzrost realnego PKB na przepracowane godziny (%) −0,5 −0,3 0,4 1,4 0,9 Krok 5. Dla obu zmiennych tempo wzrostu w Australii jest wyższe niż w Belgii w latach 2011–2014. Ponadto występują silne wahania wartości obu zmiennych pomiędzy poszczególnymi latami. Zależy to od wielu czynników. Do silniejszego wzrostu w Australii mógł się przyczynić np. napływ imigrantów, który generalnie sprzyja dynamice wzrostu gospodarczego. Znaczenie trwałego wzrostu gospodarczego Nic nie jest ważniejsze dla poziomu życia ludzi niż trwały wzrost gospodarczy w ich kraju. Nawet niewielkie zmiany w tempie wzrostu, jeśli mają charakter długookresowy, skutkują ogromnymi różnicami w poziomie dochodów, przekładającymi się w głównej mierze na odczuwalny przez społeczeństwo dobrobyt. Rozważmy dane zawarte w , która pokazuje, jakie są konsekwencje różnych stóp wzrostu dla wartości PKB w zależności od okresu, w którym konkretna stopa wzrostu PKB występuje. Dla uproszczenia przyjmijmy, że gospodarka analizowanego kraju zaczyna z PKB per capita równym 100. Następnie aby obliczyć, jaki będzie PKB w przyszłości przy danej stopie wzrostu, w tabeli zastosowano następujący wzór: Wartość PKB na początku okresu × (1 + Stopa wzrostu PKB) lata = Wartość PKB na koniec okresu Na przykład gospodarka, która zaczyna z PKB równym 100 i rośnie w tempie 3% rocznie, po 25 latach osiągnie PKB równy 209, co wynika z następujących obliczeń: 100 × (1,03) 25 = 209. Przykłady wykorzystane w tabeli odzwierciedlają rzeczywiste stopy wzrostu różnych gospodarek w różnych okresach. Dynamika zmian PKB na poziomie 1% rocznie jest zbliżona do tempa zmian produktu globalnego, jakiego doświadczały Stany Zjednoczone w latach najsłabszego wzrostu produktywności. Z kolei 3% rocznie to tempo wzrostu charakterystyczne dla amerykańskiej gospodarki w ostatniej dekadzie XX i na początku XXI w. Jeszcze wyższe stopy wzrostu, takie jak 5% lub nawet 8% rocznie, są charakterystyczne dla gospodarek takich krajów, jak Japonia, Korea i Chiny. pokazuje, że nawet kilka punktów procentowych różnicy w tempie wzrostu gospodarczego będzie miało wielkie znaczenie, jeśli utrzyma się w dostatecznie długim okresie. Przykładowo gospodarka rozwijająca się w tempie 1% rocznie przez 50 lat odnotuje wzrost PKB o 64%, czyli wartość PKB zwiększy się ze 100 do 164. Natomiast kraj rozwijający się w tempie 5% rocznie odnotuje (prawie) taki sam wzrost wartości PKB – z poziomu 100 do 163 – w ciągu zaledwie dziesięciu lat. To zaś będzie oznaczać olbrzymie zmiany, które zmaterializują się w okresie jednego pokolenia. (Przeczytaj poniższą ). Jeśli tempo wzrostu wynosi 8% rocznie, młodzi ludzie w wieku 20 lat z pewnością zorientują się, że średni standard życia w ich kraju podwoi się do czasu, gdy skończą 30 lat, i wzrośnie ponadsześciokrotnie do czasu, gdy zostaną 45-latkami. Konsekwencje różnych stóp wzrostu PKB w różnych horyzontach czasowych (wartość pierwotnego PKB wynosi 100) Stopa wzrostu Wartość pierwotnego PKB po 10 latach Wartość pierwotnego PKB po 25 latach Wartość pierwotnego PKB po 50 latach 1% 110 128 164 3% 134 209 438 5% 163 339 1147 8% 216 685 4690 W jaki sposób skumulowana stopa wzrostu jest związana z procentem składanym? Wzór na skumulowaną stopę wzrostu PKB w długim okresie przedstawiony powyżej to dokładnie ta sama formuła matematyczna, która jest wykorzystywana do obliczenia przyszłej wartości określonej kwoty pieniędzy odłożonej na wiele lat na oprocentowanym koncie bankowym, na którym kapitalizacja odsetek następuje w ujęciu rocznym. Oba wzory mają te same elementy: kwotę na początek okresu, w jednym przypadku jest to PKB, w drugim – kwota oszczędności finansowych, procentowy wzrost w czasie, w pierwszy przypadku to stopa wzrostu PKB, w drugim – stopa procentowa, długość okresu, w którym ten efekt występuje. Przypomnijmy, że procent składany uwzględnia odsetki uzyskane z odsetek pozyskanych w przeszłości. Powoduje to, że łączna kwota oszczędności finansowych spektakularnie rośnie w czasie. Podobnie skumulowana stopa wzrostu gospodarczego (ang. compound growth rate ) oznacza, że mnożymy stopę wzrostu przez bazę, która uwzględnia już wzrost PKB osiągnięty w przeszłości, co powoduje równie spektakularne efekty w czasie. Na przykład zgodnie z danymi GUS w 2000 r. Polska wypracowała PKB w wysokości ok. 748,5 mld zł przy stopie wzrostu 4,6%. Możemy oszacować, że przy tym tempie wzrostu PKB Polski wyrażony w cenach bieżących w ciągu pięciu lat wzrósłby do poziomu 937,2 mld zł (w rzeczywistości w 2005 r. osiągnął wartość 990,5 mld zł, co oznacza, że rzeczywiste średnioroczne tempo wzrostu nominalnego PKB było w Polsce wyższe i wyniosło ok. 6,5%). Dokładną wartość hipotetycznego nominalnego PKB Polski w kolejnych latach przedstawia . (W nawiasie w kolumnie trzeciej rzeczywista wartość polskiego PKB w cenach bieżących). ROK PKB na początek okresu Stopa wzrostu 4,6% PKB na koniec okresu 1 748,5 mld zł × (1+0,046) 782,9 mld zł (781,5 mld zł) 2 782,9 mld zł × (1+0,046) 818,9 mld zł (812,2 mld zł) 3 818,9 mld zł × (1+0,046) 856,6 mld zł (847,2 mld zł) 4 856,6 mld zł × (1+0,046) 896,0 mld zł (933,1 mld zł) 5 896,0 mld zł × (1+0,046) 937,2 mld zł (990,5 mld zł) Innym sposobem obliczenia stopy skumulowanej wzrostu jest zastosowanie następującego wzoru: Wartość przyszła = Wartość dzisiejsza × (1 + g) n Gdzie „wartość przyszła” to wartość PKB za pięć lat, „wartość dzisiejsza” to pierwotna wartość PKB równa 748,5 mld zł, „g” jest stopą wzrostu wynoszącą 4,6%, a „n” – liczbą okresów, dla których obliczamy skumulowaną stopę wzrostu. Wartość przyszła = 748,5 × (1 + 0,046) 5 = 782,9 [mld zł] Key Concepts and Summary Produktywność lub, inaczej mówiąc, wydajność to parametr, który mierzy wkład pracy jednego pracownika lub jednej przepracowanej godziny w wartość produkcji przedsiębiorstwa. Jego przybliżeniem jest wartość PKB na jednego pracownika lub PKB na godzinę. Na podstawie danych historycznych trudno jest przewidywać, jaki będzie wzrost produktywności w najbliższych latach, zwłaszcza że dynamika zmian tego parametru dość silnie się waha. Tempo wzrostu produktywności jest podstawowym wyznacznikiem tempa wzrostu gospodarczego i dochodów w długim okresie. W ciągu kolejnych dziesięcioleci nawet niewielkie na pierwszy rzut oka różnice w średniorocznej stopie wzrostu PKB przynoszą ogromną różnicę w wartości PKB na koniec analizowanego okresu. Zagregowana funkcja produkcji pokazuje, w jaki sposób nakłady w gospodarce, takie jak kapitał ludzki, kapitał fizyczny i finansowy oraz technologia, przekładają się na wartość produkcji mierzoną za pomocą PKB. Procent składany i skumulowana stopa wzrostu gospodarczego wykazują taki sam schemat zmian jak dynamika produktywności gospodarki. Pozornie niewielkie różnice w średniorocznej stopie zmian każdego z tych parametrów mogą mieć olbrzymi wpływ na dochód w długim okresie. Self-Check Questions Czy – poza wartością produkcji wytworzonej przeciętnie w jednostce czasu (np. przez godzinę) – istnieją inne sposoby mierzenia produktywności? Tak. Ponieważ produktywność to wartość produkcji na jednostkę nakładu, możemy ją mierzyć, obliczając PKB (produkcja) przypadający na pracownika (jednostka nakładu pracy). Weźmy dwa kraje: Koreę Południową i Stany Zjednoczone. Gospodarka Korei Południowej rośnie w tempie 4% rocznie, a Stanów Zjednoczonych w tempie 1% rocznie. Dla uproszczenia załóżmy, że oba państwa startują z tego samego fikcyjnego poziomu dochodów równego 10 000 dol. Jakie będą dochody Stanów Zjednoczonych i Korei Południowej za 20 lat? O ile razy wzrośnie dochód każdego kraju w ciągu 20 lat? Za 20 lat Stany Zjednoczone będą miały dochód równy: 10 000 × (1 + 0,01) × 20 = 12 201,90 dol., a Korea Południowa: 10 000 × (1 + 0,04) × 20 = 21 911,23 dol. Dochód Korei Południowej wzrósł ponaddwukrotnie, zaś USA jedynie o nieco ponad 20%. Review Questions Jak obliczamy PKB per capita , a jak wydajność pracy? W jaki sposób wzrost wydajności pracy prowadzi do wzrostu PKB per capita ? Critical Thinking Questions W przedstawiony został sposób, w jaki rosnąca wydajność pracy jest powiązana ze wzrostem wynagrodzeń. Czy taki związek w rzeczywistości mógłby nie zaistnieć? Wskaż czynniki mogące zdeterminować tę hipotetyczną sytuację. Zmiana wydajności pracy jest jedną z najchętniej obserwowanych międzynarodowych statystyk związanych z problematyką wzrostu gospodarczego. Odwiedź stronę Louis Federal Reserve i odszukaj sekcję z danymi (http://research.stlouisfed.org). Znajdź międzynarodowe porównania wydajności pracy wymienione w bazie danych ekonomicznych FRED (Growth Rate of Total Labor Productivity) i porównaj ostatnie dane dla dwóch wybranych krajów. Wskaż, jakie twoim zdaniem mogą być przyczyny różnic w wydajności pracy. Wróć do i przeanalizuj dane dotyczące wybranych przez ciebie państw. Pod jakim względem są podobne? Czym się różnią? Problems Pewna gospodarka w punkcie startu analizy notuje wartość PKB na poziomie 5000 dol. Jak duży będzie produkt globalny, jeśli PKB będzie rósł w tempie 2% rocznie przez 20 lat? 2% przez 40 lat? 4% przez 40 lat? 6% przez 40 lat? A teraz w punkcie startu analizy pewna gospodarka notuje wartość PKB na poziomie 12 000 dol. Jaka będzie wysokość PKB, jeśli produkt globalny będzie rósł w tempie 3% rocznie przez 10 lat? 3% przez 30 lat? 6% przez 30 lat? Załóżmy, że przeciętny pracownik w Kanadzie osiąga wydajność równą 30 dol. na godzinę, podczas gdy wydajność przeciętnego pracownika w Wielkiej Brytanii wynosi 25 dol. na godzinę. W ciągu następnych pięciu lat wydajność pracowników w Kanadzie wzrośnie o, powiedzmy, 1% rocznie, podczas gdy wydajność pracowników w Wielkiej Brytanii zwiększy się o 3% rocznie. Który z pracowników będzie bardziej wydajny po pięciu latach i jaka będzie różnica pomiędzy nimi? Tym razem przyjmijmy, że przeciętny pracownik w gospodarce amerykańskiej jest osiem razy bardziej wydajny niż przeciętny pracownik w Meksyku. Jeśli produktywność pracowników w USA rośnie o 2% przez 25 lat, a produktywność pracowników w Meksyku o 6% przez 25 lat, to który kraj będzie miał wyższą produktywność pracowników na koniec analizowanego okresu? zagregowana funkcja produkcji (ang. aggregate production function ) matematyczne uogólnienie procesu, w którym gospodarka jako całość przekształca nakłady ekonomiczne, takie jak kapitał ludzki, kapitał fizyczny i finansowy oraz technologia, w produkcję mierzoną jako PKB per capita skumulowana stopa wzrostu gospodarczego (ang. compound growth rate ) tempo wzrostu gospodarczego uwzględniające przyrost PKB w kolejnych latach kapitał ludzki (ang. human capital ) zakumulowane umiejętności i wykształcenie pracowników innowacja (ang. innovation ) nowy produkt lub technologia produkcji, które przełamują status quo na rynku, pozwalając innowatorom osiągnąć większe zyski, a dla innych przedsiębiorstw, niepotrafiących wprowadzić własnych innowacji, oznaczają utratę dochodów; innowacja powstaje dzięki wykorzystaniu postępów wiedzy wynalazek (ang. invention ) postęp wiedzy, nowe rozwiązanie techniczne lub organizacyjne mające charakter użytkowy, które powstało w akcie twórczym produktywność pracy (ang. labor productivity ) wkład pracy jednego pracownika lub jednej przepracowanej godziny w wartość produkcji przedsiębiorstwa (czasem nazywana również produktywnością pracowników) wydajność pracy zob. produktywność pracy funkcja produkcji (ang. production function ) proces, w którym przedsiębiorstwo przekształca nakłady ekonomiczne, takie jak praca, maszyny i surowce w produkty, czyli towary i usługi, z których korzystają konsumenci zmiana technologiczna (ang. technological change ) połączenie wynalazku i innowacji

Social Sciences