Koszty w długim okresie Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Obliczać koszty całkowite w długim okresie Identyfikować rosnące, malejące i stałe przychody ze skali produkcji Interpretować wykresy krzywych długo- i krótkookresowego kosztu przeciętnego Analizować wielkość produkcji i poziom kosztów w długim i w krótkim okresie Długi okres to horyzont analizy sposobu funkcjonowania przedsiębiorstwa, w którym firma może dostosować nakłady wszystkich czynników produkcji do swoich potrzeb, co automatycznie oznacza, że wszystkie koszty mają zmienny charakter. To, kiedy następuje przejście od krótkiego do długiego okresu (czy mówimy o perspektywie tygodni, miesięcy, czy lat), zależy od specyfiki danego przedsiębiorstwa i branży, w której ono działa – nie ma tu żadnych ścisłych reguł. Jeśli wynajmujesz samochody ciężarowe w swojej firmie transportowej i obowiązuje cię roczna umowa leasingowa, to długi okres należy rozumieć jako „więcej niż rok”, ponieważ po 12 miesiącach nie wiąże cię już bieżąca umową leasingu. Możesz ją w związku z tym renegocjować, zmniejszając lub zwiększając liczbę wynajmowanych samochodów za inną niż dotychczas stawkę najmu. W długim okresie żaden koszt nie ma stałego charakteru, każdy może się zmienić wraz ze zmianą wolumenu produkcji. Przedsiębiorstwo może budować nowe zakłady produkcyjne i kupować nowe maszyny lub zamykać istniejące obiekty i pozbywać się niepotrzebnych składników kapitału. Oznacza to, że w długim okresie przedsiębiorstwo może całkowicie swobodnie wybrać proces produkcji lub inaczej technologię produkcji (ang. production technology ). W tym kontekście pojęcie technologii (używane jest również pojęcie metoda produkcji ) odnosi się do wszystkich alternatywnych sposobów łączenia nakładów w celu uzyskania konkretnej ilości dóbr i usług. Desygnat tego pojęcia jest zatem inny niż w potocznym rozumieniu. Ekonomiści mówią o technologii, nie odnosząc się ani do konkretnego wynalazku (np. tablet), ani do opisanego przez inżynierów sposobu syntezy substancji chemicznych (np. nawozów sztucznych). W języku ekonomistów technologia to konkretny sposób łączenia pracy i kapitału, który umożliwia wytworzenie określonego wolumenu produkcji. Jeśli przedsiębiorstwo zajmuje się przygotowywaniem wykopów pod okablowanie, może wybrać technologię produkcji wykorzystującą głównie pracę (wówczas kopać będą ludzie za pomocą łopat) lub głównie kapitał (wówczas pracę wykona koparka i jej operator). Przedsiębiorstwo będzie poszukiwać i wybierać takie technologie produkcji, które pozwolą na uzyskanie pożądanego poziomu produkcji przy najniższych kosztach. W końcu niższe koszty prowadzą do wyższych zysków, przynajmniej jeśli łączne przychody pozostają niezmienione. Co więcej, przedsiębiorstwo musi mieć na uwadze, że jeśli nie wybierze najtańszej dostępnej technologii, to może zostać wypchnięte z rynku przez konkurentów, którzy będą produkować i sprzedawać takie same lub podobne produkty taniej. Wybór technologii produkcji Przedsiębiorstwo może realizować wiele elementów procesu produkcyjnego (zadań), wykorzystując różne kombinacje siły roboczej i kapitału fizycznego. Na przykład może zatrudniać pracowników, aby odbierali telefony i wiadomości od klientów, lub też zainwestować w zautomatyzowane systemy poczty głosowej i infolinię. Firma może zatrudnić urzędników do prowadzenia dokumentacji i sekretarki do zarządzania teczkami i szafkami na dokumenty lub zainstalować skomputeryzowany system ewidencji, który będzie wymagał mniejszej liczby pracowników, ale większej liczby komputerów i specjalistycznego oprogramowania. Przedsiębiorstwo może zatrudnić pracowników i kupić im wózki widłowe do transportowania surowców i gotowych wyrobów na terenie swojej fabryki lub postawić na roboty i zautomatyzowane pojazdy. Podmioty gospodarcze często zostają postawione przed wyborem między zakupem wielu małych maszyn, które wymagają grupy pracowników do obsługi każdej z nich, a zakupem jednego większego i droższego urządzenia, które wymaga zaangażowania tylko jednego lub dwóch pracowników. Krótko mówiąc, kapitał fizyczny i praca często mogą się wzajemnie zastępować (ekonomiści mówią wówczas o substytucyjnej relacji pracy i kapitału). Przeanalizujmy przykład władz lokalnych zatrudniających prywatną firmę do sprzątania parków publicznych. W przedstawiono trzy różne kombinacje nakładów siły roboczej i kapitału fizycznego potrzebne do uporządkowania jednego średniej wielkości parku. Pierwsza technologia produkcji ma charakter pracochłonny, oznacza konieczność zatrudnienia wielu pracowników i zaangażowania niewielu urządzeń. Dwie kolejne w znacznie większym stopniu wykorzystują kapitał i maszyny, mają więc bardziej kapitałochłonny charakter. Ponieważ wszystkie trzy metody produkcji pozwalają na osiągnięcie tego samego efektu, czyli uporządkowania parku miejskiego, przedsiębiorstwo nastawione na zysk wybierze technologię, która jest najmniej kosztowna, biorąc pod uwagę wynagrodzenia pracowników i stawki najmu maszyn. Trzy sposoby porządkowania parku Technologia produkcji 1 10 pracowników 2 maszyny Technologia produkcji 2 7 pracowników 4 maszyny Technologia produkcji 3 3 pracowników 7 maszyn Technologia produkcji 1 wykorzystuje najwięcej pracy i najmniej kapitału (maszyn), natomiast trzecia technologia produkcji polega w najmniejszym stopniu na pracy i w największym na kapitale. przedstawia kształtowanie się łącznych kosztów produkcji dla każdej z technologii, przy różnym poziomie wynagrodzenia pracowników. Ponieważ koszt robocizny wzrasta, przedsiębiorstwo ma silne bodźce do zastępowania pracy kapitałem. Kształtowanie się kosztów całkowitych przedsiębiorstwa wraz z rosnącymi kosztami pracy (wszystkie kwoty w zł) A: Koszt jednego pracownika 40, koszt jednej maszyny 80 Koszt pracy Koszt maszyn Koszt całkowity Łączny koszt technologii 1 10 × 40 = 400 2 × 80 = 160 560 Łączny koszt technologii 2 7 × 40 = 280 4 × 80 = 320 600 Łączny koszt technologii 3 3 × 40 = 120 7 × 80 = 560 680 B: Koszt jednego pracownika 55, koszt jednej maszyny 80 Koszt pracy Koszt maszyn Koszt całkowity Łączny koszt technologii 1 10 × 55 = 550 2 × 80 = 160 710 Łączny koszt technologii 2 7 × 55 = 385 4 × 80 = 320 705 Łączny koszt technologii 3 3 × 55 = 165 7 × 80 = 560 725 C: Koszt jednego pracownika 90, koszt jednej maszyny 80 Koszt pracy Koszt maszyn Koszt całkowity Łączny koszt technologii 1 10 × 90 = 900 2 × 80 = 160 1060 Łączny koszt technologii 2 7 × 90 = 630 4 × 80 = 320 950 Łączny koszt technologii 3 3 × 90 = 270 7 × 80 = 560 830 Przykład A ilustruje kształtowanie się kosztów całkowitych przedsiębiorstwa dla wynagrodzenia na poziomie 40 zł i stawki najmu maszyny równej 80 zł. W takiej sytuacji najtańsza jest technologia pierwsza, która w największym stopniu wykorzystuje względnie tanią siłę roboczą. W przykładzie B płace rosną do 55 zł, podczas gdy koszt najmu maszyn się nie zmienia. W takiej sytuacji najtańsza jest technologia druga. Jeśli płace wzrosną do poziomu 90 zł, a koszt maszyn pozostaje niezmieniony, wówczas najtańsza będzie trzecie technologia, która wykorzystuje tylko trzech, bardzo już kosztownych, pracowników. Ten przykład pokazuje, że gdy nakłady jednego z wykorzystywanych czynników produkcji stają się coraz droższe (w tym przypadku nakłady pracy), przedsiębiorstwa będą próbowały ograniczyć jego zatrudnienie i przestawią działalność na metody, które opierają się na relatywnie tańszych czynnikach produkcji (w naszym przypadku na kapitał). Schemat ten ma charakter uniwersalny i tłumaczy, dlaczego krzywa popytu na pracę (i każdy inny rodzaj nakładów i czynników produkcji) ma nachylenie ujemne. Im wyższe są bowiem koszty pracy, tym częściej przedsiębiorstwa nastawione na zysk będą starały się zastąpić ją kapitałem. Gdy międzynarodowy koncern, taki jak Coca-Cola lub McDonald's, otwiera rozlewnię lub sieć restauracji w kraju o wysokich kosztach pracy, takim jak Stany Zjednoczone, Kanada, Japonia, Francja lub Niemcy, prawdopodobnie użyje kapitałochłonnych technologii. Jednak ten sam pracodawca wykorzysta najpewniej technologie pracochłonne, gdy będzie wytwarzać swoje produkty lub oferować usługi w kraju o niższych kosztach produkcji, takim jak Meksyk, Chiny czy RPA. Jeśli dany proces produkcyjny umożliwia tylko bardzo ograniczoną substytucję pracy kapitałem (tak jak to się dzieje w przypadku przemysłu lekkiego – produkcji odzieży), fabryki będą lokowane głównie w krajach o taniej i bardzo taniej sile roboczej (w Indiach, Pakistanie, Bangladeszu, Wietnamie itd.). Schemat ten tłumaczy również, dlaczego w Polsce powstaje tak wiele przedsiębiorstw oferujących korporacjom międzynarodowym tzw. usługi biznesowe (księgowość, logistyka, informatyka etc.). W naszym kraju wykwalifikowana siła robocza jest wciąż znacznie tańsza niż w krajach tzw. starej UE, Stanach Zjednoczonych czy Wielkiej Brytanii. Korzyści skali (przychody ze skali produkcji) i korzyści zakresu (korzyści z produkcji łączonej) Gdy przedsiębiorstwo określi najmniej kosztowną technologię produkcji, może rozważyć kwestię optymalnej skali produkcji lub podjąć decyzję, jaki wolumen produkcji będzie wytwarzać. W wielu gałęziach pojawia się zjawisko określane przez ekonomistów jako korzyści skali lub rosnące przychody ze skali produkcji. Korzyści skali (ang. economies of scale ) odnoszą się do sytuacji, w której wraz ze wzrostem wolumenu produkcji przeciętny koszt wytwarzania maleje. To właśnie dzięki temu zjawisku super- i hipermarkety (takie jak działające w Polsce Auchan, Kaufland czy Leclerc), kupując większe partie towaru, są w stanie obniżać cenę płaconą producentom żywności i część tych korzyści – w postaci niższych cen detalicznych – oferować klientom. Małe sklepy z żywnością nie mają takiej siły przetargowej, dlatego zakupy spożywcze są w nich droższe. Podobnie, największe fabryki i zakłady produkcyjne mogą zazwyczaj obniżać koszty produkcji w stosunku do małych i średnich podmiotów. przedstawia koncepcję korzyści skali, wskazując na to, jak szybko – wraz ze wzrostem rozmiarów produkcji – maleje przeciętny koszt wytworzenia budzika. W przypadku małej fabryki, która tygodniowo produkuje tylko 1 tys. budzików, koszt wytworzenia jednego budzika kształtuje się na poziomie 12 zł (punkt S na wykresie). Dla średniej wielkości fabryki, której tygodniowy wolumen produkcji wynosi 2 tys. budzików, średni koszt wyprodukowania jednego to już tylko 8 zł (punkt M na wykresie). W przypadku dużej fabryki, która produkuje aż 5 tys. budzików tygodniowo, przeciętny koszt wytworzenia jednej sztuki to jedynie 4 zł (punkt L). Korzyści skali (rosnące przychody ze skali produkcji) Mała fabryka produkuje 1 tys. budzików tygodniowo przy przeciętnym koszcie 12 zł za sztukę (S). Średnia fabryka produkuje 2 tys. budzików tygodniowo przy koszcie przeciętnym równym 8 zł (punkt M). Duża fabryka produkuje 5 tys. budzików tygodniowo przy koszcie przeciętnym równym 4 zł (punkt L). Korzyści skali pojawiają się, gdy wzrost wolumenu produkcji prowadzi do obniżki kosztu przeciętnego. Kształt krzywej kosztu przeciętnego na może wydawać się podobny do kształtu krzywych, które zaprezentowaliśmy w tym rozdziale wcześniej. Zwróć jednak uwagę, że jest ona raczej nachylona w dół, niż przybiera kształt litery U. Należy też podkreślić, iż korzyści skali pojawiają się w długim okresie, gdy istnieje możliwość w pełni swobodnego dostosowania nakładu każdego z wykorzystywanych czynników produkcji. Linia na wykresie jest zatem krzywą długookresowego kosztu przeciętnego (LAC), a wcześniej wykreślaliśmy głównie krzywe krótkookresowego kosztu przeciętnego (SATC), w które wbudowane było założenie istnienia niezależnych od rozmiarów produkcji kosztów stałych. Możemy przedstawić jeszcze jeden ewidentny przykład korzyści skali, który związany jest z przemysłem chemicznym. W fabrykach produkujących chemikalia ze względu na charakter procesów produkcyjnych wykorzystuje się bardzo wiele rur. Koszt materiałów do produkcji rury jest związany z jej obwodem i długością. Powierzchnia przekroju rury determinuje z kolei objętość chemikaliów, które mogą przez nią przepływać w jednostce czasu (w ciągu sekundy lub godziny). Obliczenia w pokazują, że rura, do wyprodukowania której wykorzystuje się dwa razy więcej materiałów (czyli rura o dwukrotnie większym obwodzie) pozwala na tłoczenie w jednostce czasu czterokrotnie większej objętości substancji chemicznych. Dzieje się tak dlatego, że pole powierzchni koła (czyli przekrój rury) wzrasta wraz z kwadratem jego promienia. Porównanie obwodów i średnic rur: korzyści skali w przemyśle chemicznym Obwód (2πr) Przekrój (πr 2 ) 4-centymetrowa rura 12,5 cm 12,6 cm 2 8-centymetrowa rura 25,1 cm 50,2 cm 2 16-centymetrowa rura 50,2 cm 201 cm 2 Podwojenie kosztów produkcji rury związane z podwojeniem ilości materiałów (np. stali) niezbędnych do jej wytworzenia pozwala firmie chemicznej przetworzyć czterokrotnie więcej produktu. Oczywiście, źródła korzyści skali w zakładzie chemicznym są bardziej złożone, niż sugeruje to proste obliczenie. Inżynierowie projektujący zakłady chemiczne od dawna stosują „zasadę sześciu dziesiątych” – praktyczną regułę, która mówi, że zwiększenie wielkości produkcji w zakładzie chemicznym o np. 1% zwiększy koszty całkowite tylko o 0,6%. Innym przykładem wykorzystania rosnącej skali i zdywersyfikowanej struktury produkcji w celu obniżenia kosztów są korzyści zakresu, inaczej nazywane korzyściami produkcji łączonej. Korzyści zakresu (ang. economies of scope ) odnoszą się do sytuacji, w której łączny koszt produkcji dwóch różnych produktów jest niższy od sumy kosztów ich wytworzenia oddzielnie. Załóżmy np., że wyprodukowanie dwóch dóbr oddzielnie kosztuje odpowiednio 11 i 7 mln zł. Łączna produkcja obu dóbr w takich samych ilościach kosztuje zaś 15 mln zł. Istnieje wiele źródeł korzyści zakresu. Czasem w pojedynczym procesie produkcyjnym można otrzymać kilka różnych wyrobów. Hodowcy bydła i trzody chlewnej sprzedają zarówno mięso, jak i skóry. W istocie hodowla bydła tylko dla skór bądź tylko dla mięsa prawdopodobnie nie byłaby opłacalna. W innych przypadkach przy wytwarzaniu podstawowego wyrobu powstają nieuniknione produkty uboczne, które również można sprzedać (trociny przy produkcji desek). Jeszcze innym źródłem korzyści z produkcji łączonej jest niepełne wykorzystanie czynników wytwórczych. Jeśli firma dystrybuująca materiały budowlane ma wolne miejsce w swoim magazynie, może je odnająć i osiągać z tego tytułu dodatkowy przychód. Korzyści zakresu mogą również wynikać z posiadanego uniwersalnego know-how , które da się zastosować do wytwarzania różnych produktów (producenci soków łatwo mogą rozszerzyć strukturę produkcji na napoje gazowane). Kształt krzywych kosztu przeciętnego w długim okresie Podczas gdy w krótkim okresie przedsiębiorstwa mają ograniczoną swobodę w kształtowaniu nakładu wszystkich czynników produkcji, co oznacza, że znajdują się na konkretnej krzywej krótkookresowego kosztu przeciętnego (odpowiadającej wybranemu poziomowi kosztów stałych), to w długim okresie, gdy wszystkie koszty są zmienne, mogą napotykać bardzo różne krzywe długookresowych kosztów przeciętnych. W konsekwencji krzywa długookresowego kosztu przeciętnego (LAC) (ang. long-run average cost curve ) w rzeczywistości bazuje na wielu krzywych krótkookresowego przeciętnego kosztu całkowitego (SATC) (ang. short-run average total cost curve ), z których każda reprezentuje jeden określony poziom kosztów stałych. Mówiąc precyzyjniej: długookresowa krzywa kosztu przeciętnego będzie sumą krzywych krótkookresowego kosztu przeciętnego dla każdego poziomu produkcji, które pozwalają na zminimalizowanie kosztów produkcji. Poniższy wykres ( ) pokazuje, w jaki sposób konstruujemy długookresową krzywą kosztu przeciętnego w oparciu o krzywe krótkookresowego kosztu przeciętnego. Na wykresie pojawia się pięć krótkookresowych krzywych całkowitego kosztu przeciętnego. Każda krzywa SATC reprezentuje inny poziom kosztów stałych. Na przykład można sobie wyobrazić SATC 1 jako krzywą kosztu dla przedsiębiorstwa posiadającego tylko jedną małą fabrykę, SATC 2 jako koszty przeciętne dla tej samej firmy wykorzystującej dwa zakłady produkcyjne, SATC 3 jako koszty dla trzech fabryk, zaś SATC 4 i SATC 5 jako krzywe całkowitych kosztów przeciętnych dla tegoż przedsiębiorstwa posiadającego odpowiednio 4 i 5 zakładów produkcyjnych. Chociaż diagram pokazuje tylko pięć krzywych SATC, przypuszczalnie istnieje nieskończona liczba innych krzywych krótkookresowego przeciętnego kosztu całkowitego, które można narysować między wykreślonymi przez nas krzywymi. Pomyśl o tej grupie krótkookresowych krzywych kosztu przeciętnego jako o reprezentantach różnych możliwości wyboru z punktu widzenia przedsiębiorstwa, które planuje swój poziom inwestycji w kapitał fizyczny. Dzisiejsze decyzje dotyczące inwestycji kapitałowych spowodują ostatecznie powstanie różnych krótkookresowych krzywych całkowitego kosztu przeciętnego w przyszłości. Od krzywych krótkookresowego całkowitego kosztu przeciętnego do długookresowej krzywej kosztu przeciętnego Każda z pięciu różnych krzywych krótkookresowego kosztu przeciętnego (SATC) reprezentuje inny poziom kosztów stałych, od niskiego w SATC 1 do bardzo wysokiego poziomu kosztów stałych w SATC 5 . Inne krzywe SATC, których nie ma na wykresie, leżą między tymi, które są tutaj narysowane. Krzywa długookresowego kosztu przeciętnego (LAC) pokazuje najniższy koszt wytworzenia każdej wielkości produkcji, przy różnych poziomach kosztów stałych. LAC jest więc utworzona przez dolne krawędzie grupy krzywych SATC. Jeśli przedsiębiorstwo chciałoby wyprodukować ilość Q 3 , wybrałoby koszty stałe związane z krzywą SATC 3 . Długookresowa krzywa kosztu przeciętnego pokazuje koszt wytworzenia dowolnego wolumenu produkcji w długim okresie, gdy przedsiębiorstwo może wybrać pożądany nakład wszystkich czynników produkcji (a tym samym zdeterminować poziom przeciętnego kosztu całkowitego w krótkim okresie). Jeśli przedsiębiorstwo planuje wytwarzać w długim okresie produkcję równą Q 3 , powinno dokonać inwestycji, które pozwolą mu znaleźć się na SATC 3 , co umożliwi produkcję wolumenu Q 3 po najniższych kosztach. Trzymając się przykładu zilustrowanego wykresem, optymalną wielkością przedsiębiorstwa byłyby wówczas trzy fabryki. Przedsiębiorstwo, które zamierza produkować Q 3 , popełniłoby błąd, gdyby wybrało poziom kosztów stałych równy SATC 2 (dwa zakłady produkcyjne) lub SATC 4 (cztery fabryki). Dla SATC 2 nakład kapitału przekładający się na koszty stałe jest zbyt niski, aby wyprodukować Q 3 po najniższych możliwych kosztach. Produkcja Q 3 wymagałaby bardzo wysokich kosztów zmiennych (zatrudniania pracowników na trzy zmiany i w czasie weekendów) i spowodowała, że koszt przeciętny byłby bardzo wysoki. W SATC 4 nakład kapitału i tym samym poziom kosztów stałych jest zbyt wysoki, aby wyprodukować Q 3 po najniższych możliwych kosztach, w wyniku czego przeciętne koszty byłyby bardzo wysokie. Dla produkcji równej Q 3 po prostu nie trzeba budować czwartej fabryki, nie byłaby ona bowiem wykorzystana i zwiększyłaby jedynie koszty przedsiębiorstwa. Kształt długookresowej krzywej kosztu przeciętnego na jest dość typowy dla większości gałęzi. Lewa część długookresowej krzywej kosztu przeciętnego, która jest nachylona w dół od poziomu produkcji Q 1 do Q 2 i dalej do Q 3 , ilustruje rosnące przychody ze skali produkcji (korzyści skali). W tej części długookresowej krzywej kosztów przeciętnych większe rozmiary produkcji prowadzą do niższych kosztów przeciętnych. Pokazaliśmy to wcześniej na . W środkowej części długookresowej krzywej kosztów przeciętnych, tzn. w jej płaskiej części w okolicach Q 3 , wyczerpały się korzyści skali. W tej sytuacji dalsze zwiększanie nakładów nie zmienia w zasadzie przeciętnego kosztu produkcji. Nazywamy to stałymi przychodami ze skali produkcji (ang. constant returns to scale ). Na tym obszarze krzywej LAC przeciętny koszt produkcji nie zmienia się znacząco, gdy skala produkcji rośnie lub spada. Poniższa wyjaśnia, w jaki sposób malejące przychody krańcowe determinują kształt krzywej długookresowego kosztu przeciętnego. Jak połączyć korzyści ze skali z malejącymi przychodami krańcowymi Koncepcja korzyści skali, w której koszty przeciętne spadają wraz ze wzrostem produkcji, może wydawać się sprzeczna z ideą malejących przychodów krańcowych, zakładającą wzrost kosztu krańcowego wraz ze wzrostem produkcji. Jednak malejące przychody krańcowe odnoszą się tylko do krótkookresowej krzywej całkowitego kosztu przeciętnego, w której nakład zmiennego czynnika produkcji (np. pracy) rośnie, ale inne nakłady (takie jak kapitał) są stałe. Rosnące przychody ze skali produkcji odnoszą się zaś do długoterminowej krzywej kosztu przeciętnego, w której nakłady WSZYSTKICH czynników produkcji mogą się zmieniać. Tak więc jest możliwe (a nawet zdarza się dość często), że w danej branży pojawiają się zarówno malejące przychody krańcowe w krótkim okresie, jak i korzyści skali, gdy możliwe jest dostosowanie nakładu wszystkich czynników produkcji do potrzeb produkcyjnych przedsiębiorstwa. Zwróć uwagę na to, że prawa część długookresowej krzywej kosztu przeciętnego, biegnąca od poziomu produkcji Q 4 do Q 5 , wskazuje na sytuację, w której wraz ze wzrostem poziomu produkcji rosną również koszty przeciętne. Sytuacja taka określana jest przez ekonomistów jako niekorzyści skali lub malejące przychody ze skali produkcji (ang. diseconomies of scale ). Przedsiębiorstwo lub fabryka może tak się rozrosnąć, że zarządzanie podmiotem gargantuicznych rozmiarów okazuje się bardzo trudne, co skutkuje niepotrzebnie wysokimi kosztami. I choć kierownictwo wkłada wówczas wiele wysiłku w komunikację z pracownikami oraz między sobą, nie zawsze jest ona skuteczna; brak efektywnej komunikacji prowadzi do zakłóceń we właściwym przepływie materiałów i czynników produkcji. Taką sytuację ekonomiści określają jako menedżerskie niekorzyści skali. W realnym świecie istnieje niewiele przesadnie dużych fabryk, ponieważ przy bardzo wysokich kosztach produkcji nie są one w stanie długo konkurować z mniejszymi, bardziej elastycznymi i tym samym tańszymi zakładami produkcyjnymi. W niektórych gospodarkach planowych, takich jak gospodarka Związku Radzieckiego, np. elektrownie były tak duże, że wykazywały rażącą nieefektywność, ale mogły nadal działać, ponieważ nie miały konkurencji. Niekorzyści skali mogą również występować w całym przedsiębiorstwie, a nie tylko w pojedynczej fabryce. „Efekt Lewiatana” może uderzyć w przedsiębiorstwa, które stają się zbyt duże, aby działać efektywnie. Firmy, które będą potrafiły wyciągnąć wnioski z takiej sytuacji, ograniczą skalę działalności i zmniejszą koszty przeciętne, obniżając wolumen swojej produkcji. Jakie czynniki determinują liczbę i rozmiary przedsiębiorstw działających w danej gałęzi Kształt długookresowej krzywej kosztu przeciętnego ma wpływ na to, ile przedsiębiorstw będzie konkurować w branży i czy będą to podmioty gospodarcze tej samej wielkości czy różnych rozmiarów. Załóżmy, że gałąź zajmująca się produkcją artykułów AGD sprzedaje rocznie milion zmywarek w cenie nieznacznie przekraczającej 1,5 tys. zł za sztukę. Długookresowa krzywa kosztu przeciętnego z wyraźnie zaznaczonym minimum jest przedstawiona na panelu (a) . Punkt minimum krzywej LAC występuje przy wolumenie produkcji równym 10 tys. sztuk. Rynek zmywarek będzie się zatem składał ze 100 przedsiębiorstw tej samej wielkości. Gdyby któreś przedsiębiorstwo chciało dostarczać na rynek tylko 5 tys. zmywarek rocznie lub dla odmiany postanowiło zwiększyć podaż do 20 tys. zmywarek rocznie, koszty przeciętne produkcji w takich zakładach znacznie przekroczyłyby 1,5 tys. zł i te przedsiębiorstwa nie byłyby w stanie zaoferować konkurencyjnych cen rynkowych (czyli takich, które tylko nieznacznie przekraczają 1,5 tys. zł). Krzywa LAC a wielkość i liczba przedsiębiorstw Panel (a): Jeśli krzywa LAC ma wyraźnie zaznaczone minimum, przedsiębiorstwa będą dążyć do tego, aby ich produkcja była równa bądź jak najbliższa wolumenowi wyznaczającemu minimum długookresowego kosztu przeciętnego (10 tys. sztuk rocznie oznaczone jako punkt R). Dla każdego innego poziomu produkcji, np. 5 tys. lub 20 tys. sztuk rocznie, koszty przeciętne będą wyższe i tym samym cena rynkowa również będzie musiała wzrosnąć. Panel (b): Przedsiębiorstwa, które zaproponują produkcję między 5 tys. (punkt R) i 20 tys. sztuk rocznie (punkt S), będą miały identyczny koszt przeciętny w długim okresie (wskazuje na to płaski odcinek krzywej LAC), będą zatem mogły oferować swoje zmywarki po tej samej cenie. Wielkość produkcji przedsiębiorstw działających na rynku będzie się zatem kształtować między 5 tys. a 20 tys. sztuk rocznie. Dopiero dla rozmiarów produkcji poniżej 5 tys. i powyżej 20 tys. rocznie koszt przeciętny gwałtownie rośnie, wymuszając zażądanie niekonkurencyjnych cen rynkowych. Miasta jako przykład korzyści skali Dlaczego ludność i działalność gospodarcza są skoncentrowane w miastach (dużych aglomeracjach), a nie równomiernie rozłożone po całym kraju? Zasadniczy powód musi być związany z koncepcją korzyści skali – grupowanie działalności gospodarczej jest w wielu przypadkach bardziej produktywne niż jej rozpraszanie. Miasta zapewniają np. dużą liczbę klientów, dzięki czemu przedsiębiorstwa mogą korzystać z rosnących przychodów ze skali produkcji. Oferują także dużą grupę pracowników i dostawców, dzięki czemu przedsiębiorstwa mogą z łatwością zatrudniać fachowców i kupować potrzebne im specjalistyczne surowce. Stadiony sportowe, muzea i inne miejskie atrakcje mogą działać tylko wtedy, gdy mają dostęp do dużej bazy potencjalnych klientów. Miasta są wystarczająco duże, aby oferować szeroką gamę produktów, co przemawia do wielu kupujących. Czynniki te nie są oczywiście korzyściami skali w wąskim znaczeniu funkcji produkcji pojedynczego przedsiębiorstwa, ale są związane ze wzrostem ogólnej wielkości populacji i rynku na danym obszarze. Miasta są czasami nazywane „aglomeracyjnymi gospodarkami”. Czynniki aglomeracyjne pomagają wyjaśnić, dlaczego każda gospodarka w miarę rozwoju ma coraz większy odsetek ludności zamieszkującej obszary miejskie. W Stanach Zjednoczonych ok. 80% populacji żyje obecnie na obszarach metropolitalnych (w tym na przedmieściach wokół miast) w porównaniu do zaledwie 40% w 1900 r. W Polsce w roku 2018 w miastach mieszkało 60,1% populacji, zaś w największych ośrodkach (czyli tych z liczbą ludności powyżej 100 tys.) 28,1%. Jednak w biedniejszych krajach świata, w tym w dużej części Afryki, odsetek populacji na obszarach miejskich wynosi tylko ok. 30%. Jednym z wielkich wyzwań dla tych krajów w miarę wzrostu ich gospodarek będzie zarządzanie rozwojem wielkich miast. Jeśli miasta oferują korzyści ekonomiczne w formie rosnących przychodów ze swojej skali, to dlaczego wszyscy nie mieszkamy w jednym gigantycznym mieście? W pewnym momencie aglomeracyjne gospodarki muszą zmierzyć się z niekorzyściami skali. Na przykład zagęszczenie ruchu może osiągnąć punkt, w którym korzyści wynikające z zamieszkiwania w pobliżu wielu potencjalnych pracodawców, sklepów i placówek edukacyjnych są równoważone przez wydłużenie czasu potrzebnego na podróż do pracy, na zakupy i do centrów rozrywki. Duże zagęszczenie ludzi, samochodów i fabryk może oznaczać więcej śmieci oraz zanieczyszczenie powietrza i wody. Obiekty takie jak parki czy muzea mogą stać się przepełnione. Korzyści skali mogą dotyczyć także produkcji dóbr o ujemnej użyteczności, takich jak przestępczość czy prostytucja, ponieważ zagęszczenie ludzi i przedsiębiorstw, w połączeniu z większą anonimowością w miastach, ułatwia nie tylko legalne, ale również nielegalne działania. Przyszłość miast, zarówno w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej, jak i w innych krajach na całym świecie, będzie zdeterminowana przez ich zdolność do czerpania korzyści z rosnących przychodów z ich skali oraz minimalizowania lub równoważenia odpowiadających im niekorzyści skali. Na panelu (b) widać bardziej powszechny przypadek, gdy krzywa LAC ma płaski obszar stałych przychodów ze skali produkcji. W takiej sytuacji każde przedsiębiorstwo, które rocznie wytworzy między 5 tys. a 20 tys. zmywarek, będzie w stanie produkować przy mniej więcej tym samym poziomie kosztu przeciętnego. Biorąc pod uwagę to, że rynek będzie potrzebował miliona zmywarek rocznie w cenie nieznacznie wyższej od 1,5 tys. zł, może na nim funkcjonować od 200 producentów (tj. milion zmywarek będzie dostarczone przez przedsiębiorstwa produkujące po 5 tys. sztuk) do 50 (każdy z producentów dostarczy 20 tys. sztuk). Producenci będą zatem różnili się wielkością: od małych podmiotów wytwarzających 5 tys. sztuk rocznie do relatywnie dużych, z produkcją na poziomie 20 tys. sztuk. Przedsiębiorstwa z produkcją poniżej 5 tys. sztuk lub powyżej 20 tys. sztuk nie sprostają konkurencji, ponieważ ich koszty przeciętne będą zbyt wysokie. Jeśli zatem w jakiejś gałęzi funkcjonują wyłącznie przedsiębiorstwa o zbliżonych rozmiarach, można podejrzewać, że ich krzywe kosztu przeciętnego w długim okresie mają zbliżony kształt i wyraźnie zaznaczone minimum (panel (a) na ). Natomiast współistnienie małych i dużych przedsiębiorstw jest konsekwencją specyficznego kształtu ich krzywych LAC, z relatywnie dużym obszarem o stałych przychodach ze skali produkcji (panel (b) na – krzywa LAC z płaskim dnem). Stałe przychody ze skali produkcji zaznaczone jako płaskie dno krzywej LAC wykreślonej na panelu (b) na mogą być interpretowane na dwa sposoby. Zgodnie z pierwszą interpretacją, niezależnie od tego, czy w fabryce wytwarzanych jest 5 tys., czy też 20 tys. zmywarek rocznie, koszt przeciętny produkcji jednej sztuki jest taki sam. Natomiast druga interpretacja zakłada, że wszystkie przedsiębiorstwa dysponują fabrykami o zdolnościach produkcyjnych na poziomie 5 tys. zmywarek rocznie, tylko niektóre z nich mają jeden zakład, a inne aż cztery. Choć oba warianty występują w realnym świecie, to znacznie częściej występuje sytuacja, w której fabryki wytwarzające określone dobro mają mniej więcej te same zdolności produkcyjne, natomiast przedsiębiorstwa różnią się od siebie liczbą wykorzystywanych fabryk. Mimo wszystko bowiem, ze względu na malejące przychody krańcowe charakterystyczne dla większości procesów produkcyjnych, znacznie rzadsza jest sytuacja, w której fabryki o tak różnej skali rocznej produkcji (5 tys. i 20 tys. sztuk) będą charakteryzowały się tymi samymi kosztami przeciętnymi. Wzrost kosztów przeciętnych powyżej określonego wolumenu produkcji (w naszym przypadku powyżej 20 tys. zmywarek rocznie) wynika zaś najczęściej z menedżerskich niekorzyści skali. Im więcej bowiem zakładów produkcyjnych posiada przedsiębiorstwo, tym większe są koszty koordynacji procesu produkcyjnego między nimi. W dotychczasowych przykładach przyjmowaliśmy, że zapotrzebowanie na rynku jest dość duże (milion dóbr) w porównaniu z produkcją w punkcie minimum długookresowej krzywej kosztu przeciętnego (5 tys., 10 tys. lub 20 tys. sztuk). W takiej sytuacji rynek jest otwarty na konkurencję między wieloma przedsiębiorstwami. Co się jednak stanie, jeśli minimum długookresowej krzywej kosztu przeciętnego kształtuje się dla produkcji na poziomie 10 tys. sztuk rocznie i właśnie takie (albo wręcz nieco niższe) jest rynkowe zapotrzebowanie? Wróć do panelu (a) na , gdzie minimum długookresowej krzywej kosztu przeciętnego wynosi 10 tys., ale teraz wyobraź sobie, że liczba zmywarek, na które potencjalni klienci zgłaszają zapotrzebowanie przy cenie nieco wyższej od 1,5 tys. zł, wynosi tylko 30 tys. sztuk. W tej sytuacji łączna liczba przedsiębiorstw na rynku wyniosłaby trzy. Taką garstkę przedsiębiorstw na rynku nazywamy oligopolem, a rozdział dotyczący konkurencji monopolistycznej i oligopolu omawia strategie konkurencyjne, które mogą mieć zastosowanie, gdy rywalizuje ze sobą tak niewiele przedsiębiorstw. Możemy mieć do czynienia z jeszcze bardziej interesującą sytuacją. Ponownie rozważmy panel (a) na , z minimum krzywej LAC na poziomie produkcji równej 10 tys. sztuk, ale jednocześnie przyjmijmy, że zapotrzebowanie rynkowe wynosi tylko 5 tys. sztuk. (Dla uproszczenia wyobraź sobie, że ten popyt jest bardzo nieelastyczny, więc nie zmienia się wraz ze zmianami ceny.) W tej sytuacji rynek może równie dobrze skończyć z jednym przedsiębiorstwem – monopolistą – produkującym wszystkie 5 tys. sztuk. Gdyby jakiekolwiek przedsiębiorstwo próbowało przełamać ten monopol, produkując mniej niż 5 tys. sztuk, miałoby wyższy koszt przeciętny, a więc nie byłoby w stanie zaakceptować cen rynkowych bez ponoszenia strat. Inne specyficzne cechy rynku, na którym działa tylko jeden sprzedawca, omawia rozdział poświęcony monopolom. Zatem kształt długookresowej krzywej kosztów przeciętnych wskazuje, czy na rynku będą konkurowały przedsiębiorstwa tej samej, czy różnej wielkości. Jeśli krzywa LAC ma wyraźnie zaznaczone minimum, wówczas przedsiębiorstwa na rynku będą mniej więcej tej samej wielkości, ale gdy krzywa LAC ma płaskie dno, czyli obszar o stałych przychodach ze skali produkcji, wówczas przedsiębiorstwa na rynku mogą mieć różne rozmiary. Relacja między wielkością produkcji wyznaczającą minimum długookresowej krzywej kosztu przeciętnego a zapotrzebowaniem rynkowym przy cenie zbliżonej do minimum kosztu przeciętnego w długim okresie pozwoli przewidzieć, jaki będzie charakter konkurencji w danej gałęzi. Jeśli zapotrzebowanie znacznie przekracza wielkość produkcji w minimum LAC, wówczas będzie ze sobą konkurować wiele przedsiębiorstw. Jeśli zapotrzebowanie jest tylko nieznacznie wyższe niż wielkość produkcji przy minimum LAC, konkurencja ograniczy się do kilku przedsiębiorstw. Jeżeli zapotrzebowanie jest mniejsze niż wolumen produkcji przy minimum LAC, prawdopodobnie efektem będzie monopol. Zmieniające się wzorce długoterminowego kosztu przeciętnego Nowe technologie i metody produkcji mogą przesunąć długookresową krzywą kosztów przeciętnych w sposób, który zmieni rozkład i wielkość przedsiębiorstw w danej branży. Przez większą część XX w. zmiany technologii faworyzowały dużych producentów. Na przykład linia montażowa lub duży dom towarowy pozwalały obniżyć koszty jednostkowe produkcji samochodów lub sprzedaży żywności i innych artykułów pierwszej potrzeby. Korzyści skali zdawały się występować dla coraz większego odcinka krzywej długookresowego kosztu przeciętnego. Natomiast najnowsze technologie i metody produkcyjne nie prowadzą nieuchronnie do zwiększenia średniej wielkości przedsiębiorstw. Na przykład w ostatnich latach pojawiły się nowe sposoby wytwarzania energii elektrycznej na mniejszą skalę. Tradycyjne elektrownie węglowe musiały produkować od 300 do 600 MW energii, aby w pełni wykorzystać korzyści skali. Wysoko wydajne turbiny do produkcji energii elektrycznej ze spalania gazu ziemnego mogą wytwarzać energię elektryczną po konkurencyjnej cenie dla wolumenu na poziomie 100 MW lub mniejszym. Te nowe technologie stwarzają mniejszym przedsiębiorstwom możliwość wytwarzania energii elektrycznej równie wydajnie, jak to ma miejsce w dużych i bardzo dużych podmiotach. Innym przykładem zmiany technologicznej prowadzącej do zmniejszania rozmiarów zakładów przemysłowych może być branża oponiarska. Tradycyjna fabryka opon średniej wielkości produkuje ok. 6 mln wyrobów rocznie. Jednak w 2000 r. włoska firma Pirelli otworzyła nową fabrykę opon, w której wykorzystywanych jest wiele robotów i zautomatyzowanych ciągów produkcyjnych. Fabryka opon Pirelli produkowała tylko około miliona opon rocznie, ale po niższych kosztach przeciętnych niż tradycyjna fabryka opon średniej wielkości. W ostatnich latach rosły kontrowersje dotyczące tego, czy nowe technologie informacyjne i komunikacyjne doprowadzą do wzrostu, czy do zmniejszenia rozmiarów przedsiębiorstw. Z jednej strony nowe technologie mogą ułatwić małym podmiotom wyjście poza ich lokalny obszar geograficzny i znalezienie klientów w całym regionie, kraju, a nawet poza jego granicami. To może sprzyjać zwiększeniu się liczby małych podmiotów. Z drugiej strony być może nowe technologie informacyjno-komunikacyjne stworzą rynki, na których „zwycięzca bierze wszystko”, a więc jedno duże przedsiębiorstwo będzie zmierzało do kontrolowania dużej części całkowitej sprzedaży, tak jak zrobił to Microsoft, produkując oprogramowanie dla komputerów osobistych, lub Amazon, który zorganizował księgarnie internetowe. Co więcej, ulepszone technologie informacyjne i komunikacyjne mogą usprawnić zarządzanie wieloma różnymi zakładami i operacjami w skali całego kraju lub na całym świecie, a tym samym ułatwić działanie większym przedsiębiorstwom. Ta walka między małymi i dużymi podmiotami gospodarczymi będzie przedmiotem wielkiego zainteresowania ekonomistów, biznesmenów i decydentów politycznych w ciągu kolejnej dekady XXI w. Amazon Księgarnie tradycyjnie działały w punktach sprzedaży detalicznej, a zapasy książek znajdowały się na półkach lub na zapleczu. Czynsz w tych lokalizacjach był zazwyczaj bardzo wysoki, co ograniczało dostępną podaż książek do niezbędnego minimum (najczęściej były to przede wszystkim nowości wydawnicze i bestsellery). Do niedawna Amazon nie miał sklepów detalicznych. Sprzedawał tylko online i dostarczał zakupione książki pocztą. Obecnie firma prowadzi sklepy detaliczne w Kalifornii, Oregonie i stanie Waszyngton, a kolejne punkty powstaną w Illinois, Massachusetts, New Jersey i Nowym Jorku. Amazon posiada jednak podstawową przewagę nad swoimi stacjonarnymi konkurentami. Jest w stanie dostarczyć klientowi niemal każdą wydaną na terenie kraju lub nawet poza jego granicami książkę w relatywnie bardzo krótkim czasie i po niezwykle konkurencyjnej cenie. Dzieje się tak dlatego, że firma przechowuje swoje zapasy w ogromnych magazynach w niskoczynszowych lokalizacjach na całym świecie (w tym również w Polsce, co wciąż sytuuje nasz kraj po stronie niskich kosztów pracy). Magazyny są w wysokim stopniu skomputeryzowane, zrobotyzowane i zatrudniają stosunkowo słabo wykwalifikowanych pracowników, co zapewnia niskie przeciętne koszty sprzedaży. Amazon jest przykładem znaczących korzyści, jakie rosnąca skala produkcji może przynieść przedsiębiorstwu. Key Concepts and Summary Technologia (albo metoda) produkcji, to termin, jakim określa się konkretną kombinację nakładów czynników produkcji (przede wszystkim pracy i kapitału), pozwalającą na wytworzenie danego wolumenu produkcji. W długim okresie przedsiębiorstwa mogą w dowolny sposób zmieniać technologię produkcji, więc wszystkie koszty mają charakter zmienny. Przedsiębiorstwa, wybierając technologię (metodę produkcji), dążą do zminimalizowania kosztów całkowitych, będą więc zastępować nakłady drogich czynników produkcji tańszymi. Pojęcie korzyści skali (rosnących przychodów ze skali produkcji) odnosi się do sytuacji, w której wraz ze wzrostem rozmiarów produkcji spada długookresowy koszt przeciętny. Stałe przychody ze skali to z kolei sytuacja, w której koszt przeciętny jest niezależny od wolumenu produkcji. Niekorzyści skali oznaczają wzrost kosztu przeciętnego wraz ze wzrostem rozmiarów produkcji. Długookresowa krzywa kosztu przeciętnego (LAC) wskazuje przedsiębiorstwom najniższy możliwy koszt wytworzenia jednostki produkcji dla jej każdych rozmiarów i umożliwia tym samym wybór optymalnej technologii. Ujemne nachylenie LAC wskazuje na korzyści skali; jej płaski odcinek – na stałe przychody ze skali produkcji, zaś część nachylona w górę – na niekorzyści skali. Jeśli długookresowa krzywa kosztu przeciętnego ma wyraźnie zaznaczone minimum, to wszystkie przedsiębiorstwa konkurujące w branży powinny mieć te same rozmiary, czyli wytwarzać ten sam, wskazany przez minimum LAC, wolumen produkcji. Jeśli jednak LAC ma odcinek wskazujący na stałe przychody ze skali produkcji (płaskie dno), oznacza to, że koszt przeciętny nie zmienia się dla szerokiego zakresu rozmiarów produkcji; przedsiębiorstwa w gałęzi będą miały różne rozmiary, czyli będą dostarczać na rynek zróżnicowane ilości dóbr i usług. Rozmiary popytu rynkowego w połączeniu z typowym dla danej gałęzi kształtem długookresowej krzywej kosztu przeciętnego określą, ile przedsiębiorstw będzie działało w tej branży. Jeśli zapotrzebowanie na dany produkt na rynku jest znacznie większe niż wielkość produkcji wyznaczająca minimum LAC, to w gałęzi będzie konkurować wiele przedsiębiorstw. Jeżeli zapotrzebowanie jest mniejsze niż wielkość produkcji wskazana przez minimum LAC, wówczas branża najprawdopodobniej zostanie zmonopolizowana. Self-Check Questions Powróćmy do problemu przedstawionego w i Jeśli koszt robocizny pozostaje na poziomie 40 zł, ale stawka najmu maszyny spada do 50 zł, to jaki będzie całkowity koszt każdej z trzech metod produkcji? Którą metodę przedsiębiorstwo powinno zastosować i dlaczego? Nowa tabela prezentująca koszty całkowite każdej z technologii wygląda w sposób następujący (kwoty w zł): Koszt pracy Koszt maszyn Koszt całkowity Koszt technologii 1 10 × 40 = 400 2 × 50 = 100 500 Koszt technologii 2 7 × 40 = 280 4 × 50 = 200 480 Koszt technologii 3 3 × 40 = 120 7 × 50 = 350 470 Przedsiębiorstwo powinno wybrać wybrać trzecią technologię, ponieważ charakteryzuje się ona najniższymi kosztami całkowitymi. Ma to sens, gdyż przy niższych stawkach najmu maszyn można oczekiwać, że metody kapitałochłonne okażą się mniej kosztowne od tych opartych głównie na wykorzystaniu pracy. Załóżmy, że stawka najmu maszyny wzrośnie do 55 zł, podczas gdy koszt robocizny pozostanie na poziomie 40 zł. Jak wpłynie to na całkowite koszty trzech dostępnych metod produkcji? Na którą metodę przedsiębiorstwo powinno teraz postawić? Koszt pracy Koszt maszyn Koszt całkowity Koszt technologii 1 10 × 40 = 400 2 × 55 = 110 510 Koszt technologii 2 7 × 40 = 280 4 × 55 = 220 500 Koszt technologii 3 3 × 40 = 120 7 × 55 = 385 505 Przedsiębiorstwo powinno wybrać technologię drugą, ponieważ to ona pozwala obniżyć koszty całkowite produkcji do minimum. Jako że stawka najmu maszyn wzrosła (w porównaniu z poprzednim pytaniem), można się spodziewać przejścia firmy na technologię wykorzystującą mniej kapitału, a więcej pracy. Produkcja samochodów to branża charakteryzująca się znacznymi korzyściami skali. Załóżmy, że istnieje czterech krajowych producentów aut, ale popyt na samochody krajowe nie przekracza 2,5-krotności wolumenu produkcji wyznaczonego przez minimum długookresowej krzywej kosztu przeciętnego charakterystycznej dla tych czterech firm. Jak myślisz, co stanie się w tej gałęzi przemysłu w długim okresie? Taka sytuacja miała miejsce w Stanach Zjednoczonych w latach 70. XX w. Ponieważ popyt nie pozwala na osiągnięcie poziomu produkcji charakteryzującego się najniższymi kosztami przeciętnymi w długim okresie nawet dla trzech przedsiębiorstw, najpewniej jedno z nich będzie musiało się wycofać z branży, a kolejne będzie się zmagać z poważnymi problemami. Review Questions Czy w długim okresie istnieją jakiekolwiek koszty stałe? Odpowiedź krótko uzasadnij. Czy koszty stałe są kosztami utopionymi? Wyjaśnij ten problem. Czym są malejące przychody krańcowe w odniesieniu do kosztów? Które z poniższych kosztów mierzone są w przeliczeniu na jednostkę: koszty stałe, koszt przeciętny, przeciętny koszt zmienny, koszty zmienne i koszt krańcowy? Co to jest technologia w znaczeniu używanym przez ekonomistów? Jak przedsiębiorstwa zachowają się przy wyborze technologii, jeśli jeden z nakładów stanie się relatywnie droższy? Co to jest długookresowa krzywa kosztu przeciętnego? Jaka jest różnica między korzyściami skali, stałymi przychodami ze skali produkcji i niekorzyściami skali? Jaki kształt długookresowej krzywej kosztu przeciętnego ilustruje korzyści skali, stałe przychody ze skali produkcji i niekorzyści skali? Dlaczego przedsiębiorstwa na większości rynków będą wytwarzać wolumen produkcji zbliżony do minimum krzywej długookresowego kosztu przeciętnego? Critical Thinking Questions Jaki jest związek między produktem krańcowym a kosztem krańcowym? (Wskazówka: spójrz na krzywe.) Jak myślisz, dlaczego tak jest? Czy ta relacja jest taka sama w długim i w krótkim okresie? Oczywiste jest, że przedsiębiorstwa działają w krótkim okresie, ale czy w ogóle działają w długim okresie? Omów ten problem. Wróć do . W którym momencie w górnej połowie tabeli pojawia się malejąca produktywność krańcowa? A co w dolnej połowie tabeli? Jak to wytłumaczysz? W jaki sposób ulepszenie technologii, takie jak wysoko wydajne turbiny gazowe lub fabryka opon Pirelli, wpłynie na długookresową krzywą przeciętnego kosztu przedsiębiorstwa? Czy możesz narysować starą i nową krzywą w tym samym układzie współrzędnych? Jak taka zmiana technologii może oddziaływać na inne przedsiębiorstwa z danej branży? Czy działalność korporacji taksówkowych w dużych miastach charakteryzuje się znaczącymi korzyściami skali? Dlaczego tak lub dlaczego nie? Problems Mała firma odśnieżająca chodniki i podjazdy ma tej zimy 100 domów, które wykupiły abonament na jej usługi. Może ona wykorzystywać różne kombinacje nakładów kapitału i pracy: intensywną pracę przy ręcznych łopatach, mniej pracy przy odśnieżarkach i jeszcze mniej pracy przy traktorku z pługiem śnieżnym z przodu. Podsumowując, dostępne są następujące metody produkcji: Metoda 1: 50 jednostek pracy, 10 jednostek kapitału Metoda 2: 20 jednostek pracy, 40 jednostek kapitału Metoda 3: 10 jednostek pracy, 70 jednostek kapitału Jeśli zatrudnienie siły roboczej na zimę kosztuje 400 zł za jednostkę, a koszt najmu jednostki kapitału na okres zimowy kosztuje 1600 zł, to jaka jest optymalna (najtańsza) metoda produkcji? Jaką metodę powinno zastosować przedsiębiorstwo, jeśli koszt robocizny, w związku z podwyżką minimalnego wynagrodzenia, wzrośnie do 800 zł za jednostkę? stałe przychody ze skali produkcji (ang. constant returns to scale ) sytuacja, w której proporcjonalne zwiększenie wszystkich nakładów nie zmienia przeciętnego kosztu produkcji w długim okresie korzyści skali (ang. economies of scale ) sytuacja, w której długookresowy koszt przeciętny spada wraz ze wzrostem rozmiarów produkcji rosnące przychody ze skali produkcji (ang. economies of scale ) patrz: korzyści skali ekonomia skali (ang. economies of scale ) patrz: korzyści skali niekorzyści skali (ang. diseconomies of scale ) sytuacja, w której długookresowy koszt przeciętny rośnie wraz ze wzrostem wolumenu produkcji malejące przychody ze skali produkcji (ang. diseconomies of scale ) patrz: niekorzyści skali krzywa długookresowego kosztu przeciętnego (LAC) (ang. long-run average cost curve ) wskazuje najniższy możliwy koszt przeciętny dla każdego rozmiaru produkcji, dzięki czemu przedsiębiorstwo dokonuje wyboru optymalnej technologii technologia produkcji (ang. production technology ) konkretna metoda łączenia nakładów różnych czynników produkcji pozwalająca na wytworzenie określonego wolumenu produkcji metoda produkcji patrz: technologia produkcji krzywa krótkookresowego przeciętnego kosztu całkowitego (SATC) (ang. short-run average total cost curve ) wskazuje na przeciętny koszt całkowity w krótkim okresie; jest sumą przeciętnego kosztu stałego i przeciętnego kosztu zmiennego

Social Sciences


Wprowadzenie do rozdziału W zależności od liczby konkurentów i oferowanych cen rolnik może zdecydować się na uprawę innej rośliny. (Źródło: modyfikacja pracy Daniela X. O’Neil/Flickr Creative Commons) Liczba sprzedawców liczona na pęczki Część z was z pewnością kiedyś wykonywała odpłatnie proste prace na rzecz sąsiadów – myła samochody, kosiła trawniki albo opiekowała się dziećmi. Jeśli tak, to wasze usługi napotykały na silną konkurencję ze strony wielu innych młodych ludzi gotowych wykonywać te same prace. Wszyscy pobieraliście standardową stawkę przyjętą za świadczenie tego typu usług. Gdyby ktoś zażądał więcej, jego klienci po prostu porozumieliby się z kimś innym. Reguły te są bardzo podobne do warunków, z jakimi mają do czynienia rolnicy zajmujący się produkcją roślinną. Rozpoczęcie uprawy jest nieco trudniejsze i bardziej kosztowne niż opieka nad dziećmi lub koszenie trawnika, a konkurencja, z jaką rolnicy mają do czynienia, jest tak samo (a nawet bardziej) zacięta. Biorąc pod uwagę skalę światowej produkcji roślinnej, zmagają się z konkurencją ze milionami innych osób, ponieważ sprzedają identyczny produkt. W końcu pszenica ozima jest pszenicą ozimą niezależnie od tego, gdzie jest uprawiana. Ponadto jeśli trudno im zarobić na sprzedaży tego konkretnego zboża, mogą stosunkowo łatwo opuścić jego rynek i zasiać żyto lub kukurydzę. A zatem nie sprzedają rodzinnego gospodarstwa, lecz zmieniają rodzaj uprawy. Rozważmy przykład jednego z regionów Stanów Zjednoczonych, Środkowego Zachodu, który przez wiele pokoleń nazywany był „pszenicznym królestwem”. Według statystyk Departamentu Rolnictwa Stanów Zjednoczonych w 1997 r. w Dakocie Północnej pszenicą obsiano 4,7 mln ha, zaś kukurydzą tylko 315 tys. ha. Czy w ciągu kolejnych 20 lat struktura upraw uległa znaczącym przeobrażeniom? Jako że decyzja o zmianie upraw jest stosunkowo łatwa i tania, to czy rolnicy reagowali w ten sposób na fluktuacje względnych cen? Dowiemy się tego na końcu rozdziału. Tymczasem rozważmy główny temat tego rozdziału – rynek doskonale konkurencyjny. Jest to rynek, na którym nie istnieją bariery wejścia i wyjścia, co oznacza, że zarówno rozpoczęcie, jak i zakończenie działalności jest stosunkowo proste i tanie, w związku z czym liczbę sprzedawców można na nim liczyć na pęczki. Wprowadzenie do rozdziału Dzięki lekturze tego rozdziału dowiesz się: Na czym polega struktura rynku zwana konkurencją doskonałą i jakie jest jej znaczenie dla teorii ekonomii W jaki sposób przedsiębiorstwa działające na rynku doskonale konkurencyjnym podejmują decyzje o rozmiarach produkcji Co determinuje decyzje firm o wejściu (lub wyjściu) na rynek doskonale konkurencyjny w długim okresie Czy rynki doskonale konkurencyjne są efektywne Większość przedsiębiorstw musi zaakceptować dwa istotne fakty, które determinują ich działalność. Po pierwsze – nikt nie musi kupować wytwarzanych przez nich produktów. Po drugie – nawet klienci, którzy chcieliby nabyć te produkty, mogą zwrócić się do konkurentów. Firmy, które działają na rynkach doskonale konkurencyjnych, w największym stopniu mierzą się z tą rzeczywistością. W niniejszym rozdziale dowiesz się, w jaki sposób takie przedsiębiorstwa podejmują decyzje o tym, ile produkować, czy pozostać na rynku, jaki zysk uda się osiągnąć i wiele innych. Poszczególne branże (czyli grupy sprzedawców wytwarzające ten sam lub podobny produkt) różnią się między sobą pod względem liczby działających przedsiębiorstw, kosztów rozpoczęcia działalności oraz rodzaju sprzedawanego produktu (na ile jest on postrzegany przez potencjalnych nabywców jako standardowy). Modele opisujące sposób postępowania przedsiębiorstw w takich sektorach ekonomiści nazywają strukturami rynku (ang. market structure ). W tym rozdziale skupiamy się na strukturze rynku nazywanej konkurencją doskonałą. W kolejnych przyjrzymy się innym modelom: monopolowi, konkurencji monopolistycznej i oligopolowi.

Social Sciences


Specyfika konkurencji doskonałej jako struktury rynku Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Scharakteryzować specyfikę rynków doskonale konkurencyjnych Objaśnić, jak przedsiębiorstwa działające w ramach tej struktury rynku zachowują się w długim i krótkim okresie Przedsiębiorstwa działają w ramach konkurencji doskonałej (ang. perfect competition ), gdy w ich gałęzi występują następujące warunki: (1) bardzo dużo przedsiębiorstw wytwarza identyczny produkt (produkty); (2) istnieje wielu nabywców kupujących produkt oraz wielu sprzedawców sprzedających produkt; (3) nabywcy i sprzedawcy mają wszystkie istotne informacje, aby podejmować racjonalne decyzje dotyczące kupowanego i sprzedawanego produktu; i wreszcie (4) – przedsiębiorstwa mogą wchodzić na rynek i opuszczać go bez ograniczeń, nie ponosząc przy tym żadnych kosztów – innymi słowy, nie istnieją bariery wejścia i wyjścia z gałęzi. Przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne (ang. perfectly competitive firm ) jest określane jako biorca ceny (w literaturze funkcjonuje również określenie cenobiorca ) (ang. price taker ), ponieważ presja konkurentów zmusza go do zaakceptowania obowiązującej na rynku ceny równowagi. Jeśli firma na rynku doskonale konkurencyjnym podniesie cenę swojego produktu nawet o grosz, nie będzie w stanie nic sprzedać, bo potencjalni nabywcy sięgną po tańsze produkty oferowane przez konkurentów. Kiedy plantator pszenicy, jak wspomnieliśmy w , chce znać aktualną cenę pszenicy, musi to sprawdzić, korzystając z ogólnodostępnych informacji podawanych przez media. W podobnej sytuacji jest każdy podmiot, który chce kupić pszenicę. Jeśli zaoferuje sprzedawcy cenę, która jest niższa od rynkowej, nikt nie będzie mu chciał sprzedać nawet kilograma. Cenę rynkową określają podaż i popyt na całym rynku, a nie decyzje pojedynczego rolnika lub nabywcy pszenicy. Oznacza to jednak, że ze względu na relatywnie niewielką ilość lub liczbę produktów oferowaną przez pojedyncze przedsiębiorstwo działające na tym rynku w stosunku do całej podaży rynkowej, może ono zwiększać lub zmniejszać produkcję bez zauważalnego wpływu na całkowitą wielkość podaży i cenę rynkową charakteryzujące konkretną gałąź. Tak jak wskazaliśmy powyżej, struktury rynku, w tym konkurencja doskonała, to modele opisujące działanie realnych przedsiębiorstw, ale – co jest charakterystyczne dla modeli – pokazują one pewien uproszczony obraz rzeczywistości. Producenci w bardzo wielu gałęziach gospodarki w istocie mają do czynienia z wieloma konkurencyjnymi firmami sprzedającymi bardzo podobne towary i często muszą działać jako cenobiorcy. Ekonomiści zwykle używają rynków rolnych jako przykładu gałęzi doskonale konkurencyjnych. Te same zboża uprawiane przez różnych rolników są postrzegane przez nabywców jako produkt całkowicie standardowy (choć oczywiście pewne różnice pomiędzy poszczególnymi plantatorami, np. w wilgotności ziarna, mogą się pojawić). Zgodnie z danymi publikowanymi przez Główny Urząd Statystyczny cena za tonę pszenicy konsumpcyjnej w sierpniu 2021 r. kształtowała się na poziomie ok. 800 zł, z bardzo niewielkimi różnicami w poszczególnych województwach odzwierciedlającymi zróżnicowanie kosztów transportu zboża do punktów skupu. Plantator pszenicy, który próbowałby ją sprzedawać po 900 zł za tonę, nie znalazłby nabywców. Przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne nie będzie sprzedawać także poniżej ceny równowagi. Dlaczego miałoby to robić, skoro może zbyć wszystko po wyższej cenie? Czy oferowanie pszenicy w cenie 700 zł za tonę miałoby jakikolwiek sens, jeśli właściciel elewatora za tę samą ilość zapłaci 800 zł? Innymi przykładami rynków rolnych, które działają w warunkach zbliżonych do doskonale konkurencyjnych, są małe przydrożne targowiska produktów rolnych i drobni rolnicy ekologiczni. Odwiedź stronę internetową , która pokazuje obecną wartość różnych towarów. Niniejszy rozdział prezentuje proces decyzyjny, który determinuje wielkość produkcji nastawionego na zysk przedsiębiorstwa działającego w warunkach konkurencji doskonałej. Firmy biorą pod uwagę swoje koszty, które omówiliśmy w . W krótkim okresie przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne będzie poszukiwać takiej wielkości produkcji, przy której zyski są największe lub, jeśli osiągnięcie zysków nie jest możliwe, straty są najmniejsze. W długim okresie zyski ekonomiczne przyciągną konkurencję, gdyż na rynek wejdą zwabione nimi kolejne przedsiębiorstwa. Z kolei straty ekonomiczne spowodują, że niektóre przedsiębiorstwa wyjdą z rynku. Ostatecznie rynki doskonale konkurencyjne osiągną długookresową równowagę , gdy zyski ekonomiczne każdego z działających na nim podmiotów zostaną zredukowane do zera. Wówczas żadne nowe przedsiębiorstwa nie będą chciały wejść na rynek, a istniejące przedsiębiorstwa nie będą chciały z niego wyjść. Kluczowe pojęcia i podsumowanie Przedsiębiorstwo doskonale konkurencyjne jest biorcą ceny, co oznacza, że musi zaakceptować rynkową cenę równowagi, po której sprzedaje swoje towary. Jeśli firma będzie chciała sprzedawać dobro lub usługę po cenie nawet niewiele wyższej od rynkowej, nikt nie zechce niczego od niej kupić. Na doskonale konkurencyjnym rynku działają tysiące sprzedawców, jest również bardzo wielu nabywców, produkty są traktowane przez konsumentów jako identyczne (homogeniczne) i nie ma żadnych barier utrudniających wejście do tej gałęzi i jej opuszczenie. Analiza sytuacji przedsiębiorstwa w krótkim okresie oznacza, że nakłady niektórych czynników produkcji są stałe. Długookresowa równowaga w gałęzi doskonale konkurencyjnej występuje wtedy, gdy zyski ekonomiczne wszystkich funkcjonujących w niej przedsiębiorstw spadły do zera. Oznacza to, że nie ma żadnych bodźców ani do wejścia do niej, ani do jej opuszczenia. Konkurencja doskonała to model opisujący rynek (gałąź gospodarki), na którym funkcjonuje bardzo wielu sprzedawców i nabywców, nie ma żadnych barier wejścia i wyjścia na ten rynek (co oznacza, że rozpoczęcie i zakończenie działalności nie wiąże się z żadnym kosztem), produkty będące przedmiotem transakcji są identyczne niezależnie od oferenta, a wszyscy producenci są biorcami cen. Pytania Self-Check Zgodnie z założeniami modelu konkurencji doskonałej, przedsiębiorstwa działające na takich rynkach są biorcami cen – tzn. muszą zaakceptować cenę równowagi określoną przez rynek. Jeśli sprzedajesz produkt na rynku doskonale konkurencyjnym, ale nie jesteś zadowolony z występującej na nim ceny, czy podniesiesz swoją choćby o grosz? Nie, nie podniesiesz ceny. Twój produkt jest dokładnie taki sam jak produkty wielu innych przedsiębiorstw działających na tym rynku. Jeśli twoja cena jest wyższa niż u konkurencji, klienci przestaną od ciebie kupować i wybiorą produkty oferowane przez inne podmioty. Stracisz całą sprzedaż. Czy rynek, na którym zleca się transport towarów samochodami ciężarowymi, miałby cechy gałęzi doskonale konkurencyjnej? Owszem, to możliwe, jednak wyłącznie wtedy, gdy na rynku tym dominują niezależni kierowcy ciężarówek będący właścicielami tylko jednego samochodu, a nie duże przedsiębiorstwa transportowe. Tacy niezależni przedsiębiorcy są z definicji mali (mają tylko jedną ciężarówkę) i dość liczni. Wszystko, co jest potrzebne, aby dostać się do gałęzi, to ciężarówka (choć nie jest to tani składnik aktywów, jednak nie trzeba go zaraz kupować, można skorzystać z długoterminowego najmu lub leasingu) i odpowiednie prawo jazdy. Aby wyjść z tego biznesu, wystarczy sprzedać ciężarówkę. Wszystkie ciężarówki są zasadniczo takie same, zapewniając transport z punktu A do punktu B. (Zakładamy, że nie mówimy o specjalistycznych pojazdach). Tacy niezależni kierowcy muszą zaakceptować obowiązującą stawkę za swoje usługi (są za mali, aby móc na nią wpływać), więc są również biorcami cen z rynku. Pytania Review Pojedyncze przedsiębiorstwo na rynku doskonale konkurencyjnym jest stosunkowo małe w porównaniu z resztą rynku. Co to oznacza? Jakie „małe” jest „małe”? Jakie są cztery podstawowe warunki determinujące istnienie konkurencji doskonałej? Wyjaśnij, w jaki sposób wpływają one na funkcjonowanie doskonale konkurencyjnego przedsiębiorstwa. Czym charakteryzuje się przedsiębiorstwo będące biorcą cen? Pytania Critical Thinking Znalezienie partnera życiowego to skomplikowany proces, który może zająć wiele lat. Niełatwo myśleć o tym procesie jak o części bardzo złożonego rynku z popytem i podażą partnerów. Spróbuj się jednak zastanowić, jak mógłby działać taki rynek, jakie byłyby jego najważniejsze cechy, np. koszty znalezienia partnera. Czy uważasz, że ten hipotetyczny rynek spełnia założenia konkurencji doskonałej? Czy możesz wymienić pięć przykładów realnie istniejących rynków doskonale konkurencyjnych? A jeśli nie – dlaczego ? struktura rynku (ang. market structure ) model opisujący funkcjonowanie przedsiębiorstw na rynku (w gałęzi) zdeterminowany przez liczbę sprzedawców i nabywców, istnienie (bądź nieistnienie) barier wejścia i wyjścia (rozumianych jako koszty rozpoczęcia i zamknięcia działalności) oraz rodzaj sprzedawanych produktów forma rynku (ang. market structure ) patrz: struktura rynku struktura konkurencji (ang. market structure ) patrz: struktura rynku konkurencja doskonała (ang. perfect competition ) model, w którym każde przedsiębiorstwo ma wielu konkurentów sprzedających identyczne produkty biorca ceny (ang. price taker ) przedsiębiorstwo na rynku doskonale konkurencyjnym, które musi zaakceptować rynkową cenę równowagi jako daną cenobiorca (ang. price taker ) patrz: biorca cen

Social Sciences