Motywacja do pracy Badania i koncepcje dotyczące motywacji człowieka stanowią obszerny dział psychologii naukowej. W psychologii pracy i organizacji także powstały koncepcje odnoszące się specyficznie do motywacji do pracy (ang. work motivation ). Teoria dwuczynnikowa i jej zastosowania Jedną z pierwszych, a jednocześnie do dziś przywoływaną i omawianą, jest teoria Fredericka Herzberga (1923-2000), Bernarda Mausnera (ur. 1920) i Barbary (Bloch) Snyderman (1932-2002) z roku 1959. Określana jest ona nazwą teoria dwuczynnikowa (ang. two-factor theory ), gdyż autorzy opisali w niej dwa rodzaje czynników pracy, które wiążą się z różnymi odczuciami wobec pracy, a przez to pozwalają w różnym stopniu wpływać na motywację pracowników. Pierwsze z nich to tzw. czynniki higieny pracy (ang. occupational hygiene ), związane z zewnętrznymi cechami pracy, takimi jak: wynagrodzenie, polityka firmy, jakość nadzoru, fizyczne warunki pracy, bezpieczeństwo, pewność pracy, stosunki międzyludzkie, status społeczny. Jeżeli ich poziom jest nieodpowiedni dla pracownika, wówczas pojawia się niezadowolenie z pracy, a zapewnienie ich odpowiedniego poziomu co prawda redukuje niezadowolenie, ale nie zwiększa motywacji do pracy. Druga grupa czynników to motywatory (ang. motivators ), które związane są z wewnętrznymi cechami pracy, takimi jak: zawartość wykonywanych zadań, odpowiedzialność, osiągnięcia, doświadczanie uznania ze strony innych, możliwość awansu, możliwość rozwoju osobistego. Ich odpowiedni dla pracownika poziom pozwala mu odczuwać satysfakcję z pracy i zwiększa motywację do niej. Jeżeli motywatorów brakuje, satysfakcja i motywacja są obniżone. Badania, które doprowadziły do sformułowania teorii dwuczynnikowej, miały charakter jakościowy. Przeprowadzono serię wywiadów, w których proszono o opisanie sytuacji, gdy osoba czuła się wyjątkowo zadowolona oraz wyjątkowo niezadowolona w swojej pracy. Po analizie wypowiedzi pokazano, że sytuacje zadowolenia były wiązane przede wszystkim z osobistymi osiągnięciami, poczuciem odpowiedzialności, docenienia ze strony innych, wykonywaniem ciekawych lub nowych zadań itp. Sytuacje niezadowolenia natomiast częściej odnosiły się do złych relacji społecznych, problemów z przełożonym, niesprawiedliwej oceny, warunków pracy, ogólnej polityki zarządzania w firmie itp. Teoria dwuczynnikowa pokazała – co zostało potem potwierdzone kolejnymi badaniami – że jeżeli pracodawca chce, aby pracownicy wykazywali motywację do pracy, powinien zadbać nie tylko o warunki jej wykonywania, ale także o sam zakres wykonywanych zadań, które powinny dawać możliwość odczucia osobistego znaczenia. Na podstawie tych wniosków zaproponowano różne sposoby organizacji pracy, takiego jej podziału, aby każdy mógł odczuć i zrozumieć, że jego praca ma znaczenie, oraz utrzymać zainteresowanie wykonanymi zadaniami. Podstawowe metody takiego kształtowania zakresów obowiązków w pracy to: Wzbogacanie pracy – polega ono na ustaleniu obowiązków pracowników tak, aby zapewnić im wykonywanie w całości zadań składających się na efekt końcowy, w tym przede wszystkim planowania i oceny swojej pracy. Pozwala ono na poczucie przez pracownika osobistej odpowiedzialności za całościowy efekt zadania oraz zwiększenie swobody decydowania o sposobie wykonywania pracy, np. umożliwienie pracy z domu i w dowolnych godzinach. Rotacja pracy – to planowa zmiana stanowisk pracy przez wybranych pracowników na określony czas. Dzięki rotacji pracy zwiększają się kwalifikacje pracowników, przez co stają się oni bardziej elastyczni, poznają także naturę pracy w różnych działach organizacji, jej różnorodne problemy, co pozwala na wzrost identyfikacji z organizacją i ujednolicenie kultury organizacyjnej. I – co w tym kontekście najważniejsze – poznają inne realia pracy, co jest pobudzające i zmniejsza znużenie dotychczas wykonywanymi zadaniami. Rozszerzanie pracy – jeżeli różne operacje dotyczące wykonania konkretnego zadania wykonywane są na różnych stanowiskach pracy, to można scalić je w całość. Oznacza to dodawanie do czynności podstawowych dla zadania czynności przygotowawczych, konserwacyjnych, związanych z obsługą miejsca pracy itp. Pozwala to na urozmaicenie pracy przez zróżnicowanie rodzaju wykonywanych czynności i zwiększenie swobody sposobu wykonywania pracy oraz poszerzenie wiedzy na temat wykonywanego zadania. Rozszerzanie może zostać też dostosowane do preferencji pracownika przez dodanie do jego zakresu obowiązków tych zadań, które on sam spostrzega jako ważne dla całości. Rozszerzanie pracy odróżnia od wzbogacania przede wszystkim to, że kładzie ono nacisk na zróżnicowanie wykonywanych zadań, a nie - jak wzbogacanie - na zwiększenie odpowiedzialności za całość pracy. Sposoby zmiany organizacji pracy pozwalające na zwiększenie motywacji. Autonomiczna grupa zadaniowa Specyficznym sposobem wzbogacania pracy jest tworzenie autonomicznych grup zadaniowych. W przeciwieństwie do klasycznego sposobu pracy zespołu roboczego, w którym kierownik kieruje każdym podwładnym, wyznaczając zasady i rodzaj kontaktów pomiędzy nimi, zespół autonomiczny pracuje jako całość, a kierownik odbiera końcowy efekt pracy. Autonomiczna grupa zadaniowa ma uprawnienia do kontroli procesu wykonywania pracy i oceny jakości wykonania, podejmuje decyzje dotyczące składu grupy i ewentualnych jego zmian, zasad pracy i jej zakresu, metody i sposobu realizacji pracy, podziału na zadania cząstkowe, przydziału czynności członkom w konkretnym zadaniu lub momencie, określania czasu pracy, tempa, przerw oraz nieobecności, a także ma prawo ustalenia zasad podziału nagród między członków. Koncepcje motywacji Motywacja jako zaspokojenie potrzeb Najbardziej znanym modelem potrzeb jest tzw. piramida Maslowa. Została ona opisana przez Abrahama Maslowa (1908-1970) w latach 40. XX w. Uważał on, że potrzeby człowieka mogą być ujęte w pięć grup, które są uporządkowane hierarchicznie. Najbardziej podstawowe są potrzeby fizjologiczne, następne są potrzeby związane z poczuciem bezpieczeństwa, następnie potrzeby przynależności, potrzeby szacunku i na samym szczycie piramidy: potrzeby samorealizacji. Sztywna hierarchiczność modelu Maslowa i teza o niewykształcaniu się potrzeb wyższego poziomu przy braku zaspokojenia potrzeb niższego poziomu były szeroko krytykowane. Model ten, ponieważ miał za zadanie opisać jednocześnie bardzo zróżnicowane rodzaje motywów i dążeń, trudno jest wprost zastosować w obszarze motywowania do pracy. Ciekawszy z tego punktu widzenia jest trochę późniejszy model trzech potrzeb, sformułowany przez Davida McClellanda (1917-1998). Trzy podstawowe w tym modelu potrzeby człowieka to: potrzeba afiliacji (ang. needs for affiliation ): utrzymywanie bezkonfliktowych, serdecznych i bliskich stosunków oraz gotowość do tworzenia nowych; relacje z innymi, które zaspokajają potrzebę afiliacji, nie są powierzchowne ani oparte na błahych uprzejmościach potrzeba władzy (ang. needs for power ): forsowanie swoich przekonań oraz decyzji, angażowanie się w rozstrzyganie sporów, instruowanie, kierowanie i nadzorowanie działań innych, dążenie do bycia formalnym lub faktycznym liderem grupy i osobą wpływową potrzeba osiągnięć (ang. needs for achievements ): dążenie do bycia najlepszym, do osiągania sukcesów, preferowanie zadań, w których o sukcesie decydują przede wszystkim włożony wysiłek i kompetencje, gotowość do rozwiązywania sytuacji trudnych, perfekcjonizm w codziennych działaniach. Potrzeba osiągnięć jest jedną z motywacji sformułowanych przez Davida McClellanda. Opisane trzy podstawowe potrzeby występują, zdaniem autora, u wszystkich ludzi, ale zróżnicowane są indywidualnie pod względem siły każdej z nich. Ta specyficzna dla konkretnej osoby konfiguracja natężenia potrzeb kieruje preferencjami działań. Model ten bezpośrednio można odnieść do praktyki motywowania do pracy, gdyż pokazuje on, jak ważne jest dostosowanie treści zadań i sposobu ich wykonywania do indywidualnej konfiguracji potrzeb konkretnej osoby. Dla pracownika o dużym natężeniu potrzeby afiliacji ważne będzie, aby pracę wykonywać wraz z innymi ludźmi i mieć przez to możliwość nawiązywania z nimi trwałych relacji. Dla pracownika o dużym natężeniu potrzeby władzy ważne będzie, aby być dla innych autorytetem, mieć wpływ na ich sposób wykonywania pracy lub podejmowane decyzje. Dla pracownika o dużym natężeniu potrzeby osiągnięć ważne będzie, aby wykonywane zadania dawały poczucie spełnienia osobistego, rozwoju kompetencji, osiągania celów. Przełożony, który potrafi rozpoznać potrzeby swoich podwładnych, będzie w stanie przydzielać im takie zadania, jakie pozwolą na zaspokojenie potrzeb, a w związku z tym pracownicy będą mieli osobistą motywację do ich realizacji. Motywacja jako poszukiwanie wzmocnień Przesunięcie punktu ciężkości w rozważaniach nad motywacją z uniwersalnych modeli, opisujących całość funkcjonowania człowieka, na zrozumienie indywidualnych, specyficznych motywów kierujących preferencjami konkretnych działań zaowocowało m.in. teorią samostanowienia (ang. Self-Determination Theory ). Koncepcja ta, sformułowana przez Richarda Ryana (ur. 1953) i Edwarda Deciego (ur. 1942) w latach 80. XX wieku, zajmuje się motywacją do działań dobrowolnych. Jest efektem integracji wielu badań nad zachowaniem, kontrolą, sposobem definiowania celów itp. Za podstawowe dla funkcjonowania uznaje motywy rozwojowe i realizację potrzeb psychologicznych. Opisane w niej zostały dwa podstawowe pojęcia: motywacja wewnętrzna (ang. intrinsic motivation ) i motywacja zewnętrzna (ang. external motivation ). Istotą motywacji zewnętrznej jest to, że cel, do którego dąży osoba, leży poza wykonywanym zadaniem. Może to być nagroda lub uniknięcie kary przydzielanej przez przełożonego, co powszechnie rozumiane jest właśnie jako motywy zewnętrzne. Autorzy zauważają jednak, że także wtedy, gdy osoba dąży do poczucia dumy z osiągniętego wyniku pracy albo gdy praca pozwala jej na realizację ważnych osobiście wartości, to cel także jest poza wykonywanym zadaniem. Tak więc tego typu motywy należy również zaliczyć do obszaru motywacji zewnętrznej. Motywacja wewnętrzna pojawia się wtedy, gdy działania podejmowane są ze względu na zadowolenie czerpane z samego działania, którego realizacja odczuwana jest jako spójna ze stanami wewnętrznymi, podnosząca dobrostan, dająca poczucie samorealizacji i rozwoju. Praca, która jest wykonywana z motywacji wewnętrznej, wymaga autonomii i swobody decyzji, braku zewnętrznych ograniczeń. Większości z nas tego typu działania kojarzą się głównie z czasem wolnym, poza pracą, gdy oddajemy się realizacji własnych zainteresowań. Przeanalizujmy więc różnicę między motywacją zewnętrzną a wewnętrzną na przykładzie czytania książki: jeżeli czytamy lekturę zadaną nam na jutrzejsze zajęcia albo książkę poleconą nam przez obytych w literaturze znajomych, którym chcemy dorównać, wówczas będziemy kierować się motywacją zewnętrzną. W obu tych przypadkach zadowolenie osiągniemy, gdy wreszcie dobrniemy do ostatniej strony. Jeżeli zaś czytamy dlatego, że lubimy czytać, książka wciąga nas i odczuwamy żal, gdy skończymy – kierujemy się motywacją wewnętrzną, bowiem to samo czytanie jest motywem do czytania. Jeden z twórców nurtu psychologii pozytywnej (ang. positive psychology ), Mihaly Csikszentmihalyi (ur. 1934), wprowadził pojęcie flow . Jest to szczególny rodzaj doświadczenia związanego z działaniem, które jest tak wciągające i przyjemne, że staje się celem samo w sobie ( autoteliczne , ang. autotelic ) i jest warte kontynuowania tylko dla dalszego działania, bez żadnych efektów poza samym działaniem. Doznanie stanu flow wymaga umiejętności, koncentracji i wytrwałości. Zdaniem psychologów pozytywnych częstość odczuwania flow zwiększa jakość życia. Wielu osobom może wydawać się dziwne, że mianem motywacji zewnętrznej określono sytuacje, gdy działanie podejmowane jest ze względu na spełnienie wewnętrznych standardów osoby, takich jak osiągnięcie sukcesu lub duma. Niewątpliwie, są to wzmocnienia, które nie należą do samego wykonywanego działania, często są uwewnętrznionymi oczekiwaniami otoczenia, które zostały uznane za własne. Deci i Ryan także zauważają różnicę między motywami stricte zewnętrznymi a uwewnętrznionymi, wskazując na to, że inne jest źródło decyzji o podjęciu działania, czyli poziom regulacji: w przypadku dążenia do uzyskania zewnętrznej nagrody lub uniknięcia kary regulacja ta jest zewnętrzna, a w przypadku dążenia do osiągnięcia sukcesu lub braku poczucia winy mamy do czynienia z regulacją wewnętrzną. W obu tych sytuacjach jednak motyw do działania nie leży w samym wykonywaniu działania, mamy więc do czynienia z motywacją zewnętrzną. Edwin A. Locke i Kaspar Schattke (2018) zaproponowali rozdzielenie dwóch rodzajów motywacji zewnętrznej. Ich zdaniem motywacja zewnętrzna powinna być odnoszona tylko do sytuacji, gdy cel nie tylko leży poza wykonywanym zadaniem, ale jest też zewnętrzny wobec osoby, czyli jest właśnie zewnętrzną nagrodą lub karą. Sytuacja zaś, gdy działanie podejmowane jest ze względu na cel wewnętrzny, powinna ich zdaniem być określona terminem „motywacji osiągnięć”. Ich zdaniem także dla realizacji jednego działania mogą mieć znaczenie wszystkie trzy rodzaje motywacji jednocześnie, chociaż ludzie mogą różnić się stopniem nasilenia każdej z nich. Trzy rodzaje motywacji na podstawie Locke’a i Schattkego (2018). Wyjaśnienie Motywacja zewnętrzna Motywacja osiągnięć Motywacja wewnętrzna definicja działanie w celu uzyskania czegoś cenionego ciągła dbałość o standard doskonałości pragnienie działalności dla samej siebie podstawa wyniki osiągnięcie przyjemność cel otrzymanie cenionego wyniku osiągnięcie standardu, poprawa, rozwój umiejętności zadowolenie z działania bodziec poza działaniem i zadaniem, konsekwencje działania wyzwanie, poprawa wewnątrz aktywności, w kontynuowaniu działania emocje zadowolenie z wyniku duma z osiągnięcia, sukcesu lub poprawy poziomu zadowolenie w trakcie wykonywania działania Wszystkie trzy rodzaje motywacji mogą ujawnić się w jednym zadaniu. Rozważmy przykład uczenia się języka obcego. Motywy tego działania mogą być jednocześnie zewnętrzne (np. chęć zdobycia lepszej pracy), osiągnięć (np. chęć uzyskania biegłości w tym języku) i wewnętrzne (np. upodobanie do mówienia w obcym języku). Dla niektórych osób uczących się języka obcego wszystkie trzy motywy mogą być równie ważne, dla innych niektóre z nich będą dominujące. Widać jednak, że to samo zadanie można tak sformułować i przedstawić, aby rozbudzić różnego rodzaju motywacje. To bardzo ważny wniosek dla przełożonych, którzy powinni mieć świadomość zróżnicowania motywacji swoich podwładnych. Aby praca pozwalała pracownikowi na realizację motywacji zewnętrznej, należy zadbać o powiązanie celów osobistych z celami organizacji, czyli nagradzać za dobrze wykonaną pracę takimi nagrodami, które są przez pracownika cenione. Nagrody powinny być oparte na obiektywnych wskaźnikach wykonania, a pracownik musi dysponować zasobami (narzędziami, wiedzą) umożliwiającymi osiągnięcie celów, w związku z tym konieczne jest zapewnienie odpowiedniego wyposażenia stanowiska pracy i szkoleń. Warto też pamiętać o nagrodach pozafinansowych, takich jak zwiększanie autonomii i odpowiedzialności, które powinny pojawiać się wraz ze wzrostem poziomu wykonania i zaufania do pracownika. Do zaspokojenia motywacji osiągnięć potrzebna jest dobra informacja zwrotna udzielana pracownikowi, aby dowiedział się on, jakie są oczekiwane standardy wykonania pracy i sposób ich oceny. Aby dać pracownikowi możliwość odczuwania postępów i rozwoju, warto wraz z nim przeprowadzić podział celów odległych w czasie na szereg bliższych, których realizacja jest możliwa szybciej. Należy także wspierać go w rozwoju, zapewniać możliwość uczenia się i wypróbowywania nowych umiejętności. Rozwijaniu motywacji wewnętrznej sprzyja przybliżanie natury pracy przez próby, ćwiczenia lub symulacje. Warto analizować wraz z pracownikiem doświadczenia płynące z wykonywanych zadań oraz emocje z nimi związane. Aby pracownik mógł odnaleźć działania, których wykonanie będzie dawało mu zaspokojenie motywacji wewnętrznej, dobrze jest zapewnić mu różnorodność aktywności w ramach stanowiska. Summary Pierwszą ogólną koncepcją motywacji do pracy była teoria dwuczynnikowa Herzberga i współpracowników, którzy pokazali, że dla zwiększenia motywacji ważne są czynniki pracy pozwalające pracownikowi na poczucie jej sensu, zwiększenie odpowiedzialności i możliwości rozwoju osobistego. Zostały one nazwane motywatorami. Druga grupa - czynniki higieny - to m.in. warunki pracy i relacje społeczne. Nie zwiększają one motywacji, chociaż ich niezadowalający poziom obniża satysfakcję z pracy. Na podstawie teorii dwuczynnikowej zaproponowano różne sposoby grupowania obowiązków pracowników, które pozwalają podwyższać poziom motywatorów, a przez to zwiększać motywację. Ważne wnioski dotyczące motywacji do pracy można także wyprowadzić z ogólnych koncepcji motywacji, takich jak koncepcje zaspokojenia potrzeb oraz koncepcje motywacji zewnętrznej i wewnętrznej. Wskazują one na specyficzny, indywidualny charakter motywacji każdej osoby i konieczność takiego kształtowania systemów motywacyjnych w organizacjach, aby uwzględniały one różne elementy. Review Questions Teoria dwuczynnikowa opisuje: czynniki pracy i czynniki poza pracą motywatory i demotywatory czynniki higieny i czynniki satysfakcji czynniki higieny i motywatory D Wzbogacanie pracy polega przede wszystkim na włączeniu do zadań pracownika: zamiany obowiązków z innymi pracownikami samodzielnego serwisowania używanych narzędzi planowania i oceny wykonywanych zadań innych obowiązków, niezwiązanych z wykonywanymi zadaniami C Zawodowy kierowca, który lubi swoją pracę, bo daje mu ona możliwość prowadzenia pojazdu, przemieszczania się, wykonuje ją głównie ze względu na motywację: zewnętrzną wewnętrzną osiągnięć osobistą B Osoba o wysokim natężeniu potrzeby osiągnięć będzie skłonna odejść z pracy, w której: jest konieczność zdobywania nowej wiedzy musi wykonywać trudne zadania praca jest poniżej jej kwalifikacji wymaga się ciągłego doskonalenia w wykonywanych czynnościach C Przełożony, który chętnie nawiązuje bliskie relacje ze swoimi podwładnymi, lubi pracować razem z nimi i wspólnie rozważać różne problemy, a przy tym ma trudności w wydawaniu stanowczych poleceń oraz nie lubi podejmowania decyzji, prawdopodobnie charakteryzuje się: słabą potrzebą władzy i silną potrzebą afiliacji silną potrzebą władzy i silną potrzebą afiliacji słabą potrzebą władzy i słabą potrzebą afiliacji silną potrzebą władzy i słabą potrzebą afiliacji A Critical Thinking Questions Dlaczego niektórzy ludzie lepiej pracują w zespole niż samodzielnie? Rozważ odpowiedź w terminach teorii potrzeb McClellanda. Osoby o silnej potrzebie afiliacji, a słabej potrzebie osiągnięć będą preferowały pracę zespołową i lepiej sobie w niej radziły. Jakiego rodzaju motywację rozbudza w dziecku nagradzanie go finansowo za dobre oceny w szkole? Motywację zewnętrzną Personal Application Questions Czy zdarzyło ci się kiedyś wykonywać jakąś czynność lub zadanie wyłącznie z powodu motywacji wewnętrznej? Co to była za sytuacja? Czy myślisz, że podobne okoliczności mogłyby ci się zdarzyć w pracy zarobkowej? teoria dwuczynnikowa (ang. two-factor theory) opisuje dwa rodzaje czynników, które wiążą się z różnymi odczuciami wobec pracy, a przez to pozwalają w różnym stopniu wpływać na motywację pracowników (czynniki higieny pracy oraz motywatory); odpowiedni dla pracownika poziom obu rodzajów czynników pozwala mu odczuwać satysfakcję z pracy i zwiększa motywację do niej potrzeba afiliacji (ang. needs for affiliation) utrzymywanie bezkonfliktowych, serdecznych i bliskich stosunków oraz gotowość do tworzenia nowych; relacje z innymi, które zaspokajają potrzebę afiliacji, nie są powierzchowne ani oparte na błahych uprzejmościach potrzeba władzy (ang. needs for power) forsowanie swoich przekonań oraz decyzji, angażowanie się w rozstrzyganie sporów, instruowanie, kierowanie i nadzorowanie działań innych, dążenie do bycia formalnym lub faktycznym liderem grupy i osobą wpływową potrzeba osiągnięć (ang. needs for achievements) dążenie do bycia najlepszym, do osiągania sukcesów, preferencja zadań, w których o sukcesie decydują przede wszystkim włożony wysiłek i kompetencje, gotowość do rozwiązywania sytuacji trudnych, perfekcjonizm w codziennych działaniach psychologia pozytywna (ang. positive psychology) dziedzina psychologii zajmująca się podłożem dobrego samopoczucia i szczęścia

Social Sciences


Wprowadzenie Egzaminy to stresujący, ale nieodzowny element edukacji. (Źródło zdjęcia po lewej: modyfikacja pracy Travisa K. Mendozy; źródło zdjęcia w środku: modyfikacja pracy „albertogp123”/Flickr; źródło zdjęcia po prawej: modyfikacja pracy Jeffrey’a Pioquinto, SJ). Prawie każdy przyzna, że studenci znajdują się pod dużą presją. Narażeni są na wiele typowych stresów i napięć związanych z kształceniem uniwersyteckim (egzaminy, prace na zaliczenie, stresujące zwłaszcza na pierwszym roku jako nowe i jeszcze nieznane), dodatkowo borykają się z opłatami za studia, mieszkanie oraz kredytami i trudnościami ze znalezieniem zatrudnienia po opuszczeniu murów uczelni. Znaczna część studentów, którzy próbują łączyć zdobywanie wykształcenia z wychowywaniem dzieci lub utrzymaniem pełnoetatowej pracy, jest narażona na dodatkowy stres. Poza studiami i pracą życie stawia szereg różnych wyzwań. Możemy obawiać się o nasze bezpieczeństwo finansowe, problemy w relacjach ze znajomymi lub sąsiadami, borykać z obowiązkami rodzinnymi i brakiem czasu na realizację naszych planów. Nawet niewielkie kłopoty – zgubienie czegoś, korki na drodze czy brak dostępu do Internetu – wiążą się z presją i wymaganiami, które sprawiają, że życie przypomina walkę i zaburzają nasze dobre samopoczucie. W psychologii od dawna obserwuje się zainteresowanie badaczy zagadnieniem stresu, w tym sposobami przystosowywania się i radzenia sobie z nim. Po blisko stu latach badań nad tematem dużo już wiadomo i dokonano wielu odkryć. W niniejszym rozdziale omówimy pojęcie stresu i zwrócimy uwagę na aktualne rozumienie tego zjawiska, w tym jego psychologiczną i fizjologiczną naturę, przyczyny i konsekwencje, a także omówimy kroki, jakie możemy podjąć, by opanować stres, a nie stać się jego ofiarą. References Aboa-Éboulé, C., Brisson, C., Maunsell, E., Mâsse, B., Bourbonnais, R., Vézina, M., et al. Dagenais, G. R. (2007). Job strain and risk for acute recurrent coronary heart disease events. Journal of the American Medical Association, 298 , 1652–1660. Abramson, L. Y., Seligman, M. E. P., Teasdale, J. D. (1978). Learned helplessness in humans: Critique and reformulation. Journal of Abnormal Psychology, 87 , 49–74. Ader, R., Cohen, N. (2001). Conditioning and immunity. W: Ader R., Felten D.L., N. Cohen (Eds.), Psychoneuroimmunology (wydanie 3., s.. 3–34). New York, NY: Academic Press. Ader, R., Cohen, N. (1975). Behaviorally conditioned immunosuppression. Psychosomatic Medicine, 37 , 333–340. Ahola, K., Honkonen, T., Isometsä, E., Kalimo, R., Nykyri, E., Aromaa, A., Lönnqvist, J. (2005). The relationship between job-related burnout and depressive disorders—Results from the Finnish Health 2000 study. Journal of Affective Disorders, 88 , 55–62. Ahola, K., Honkonen, T., Kivamäki, M., Virtanen, M., Isometsä, E., Aromaa, A., Lönnqvist, J. (2006). Contribution of burnout to the association between job strain and depression: The Health 2000 study. Journal of Occupational and Environmental Medicine, 48 , 1023–1030. Alexander, F. (1950). Psychosomatic medicine . New York, NY: Norton. American Academy of Neurology. (2014). Headache . Pobrane z: https://patients.aan.com/disorders/index.cfm?event=view&disorder_id=936 American Heart Association. (2012a). What is angina? Pobrane z: http://www.heart.org/idc/groups/heart-public/@wcm/@hcm/documents/downloadable/ucm_300287.pdf American Heart Association. (2012b). Why blood pressure matters . Retrieved from http://www.heart.org/HEARTORG/Conditions/HighBloodPressure/ WhyBloodPressureMatters/Why-Blood-Pressure-Matters_UCM_002051_Article.jsp American Heart Association. (2014, 24 lutego). Depression as a risk factor for poor prognosis among patients with acute coronary syndrome: Systematic review and recommendations: A scientific statement from the American Heart Association. Circulation . Pobrane z: http://circ.ahajournals.org/content/early/2014/02/24/CIR.0000000000000019.full.pdf+html American Lung Association. (2010). Asthma . Pobrane z: http://www.lung.org/assets/documents/publications/solddc-chapters/asthma.pdf American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (wydanie 5.). Washington, DC: Author. Bandura, A. (1994). Self-efficacy. W: V. S. Ramachandran (red.), Encyclopedia of human behavior (Vol. 4, s. 71–81). New York, NY: Academic Press. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control . New York, NY: Freeman. Bandura, A. (2004). Health promotion by social cognitive means. Health Education & Behavior, 31 , 143–164. Barefoot, J. C., Schroll, M. S. (1996). Symptoms of depression, acute myocardial infarction, and total mortality in a community sample. Circulation, 93 , 1976–1980. Baron, R. S., Kerr, N. L. (2003). Group process, group decision, group action (wydanie 2.). Berkshire, United Kingdom: Open University Press. Baron, R. S., Cutrona, C. E., Hicklin, D., Russell, D. W., Lubaroff, D. M. (1990). Social support and immune function among spouses of cancer patients. Journal of Personality and Social Psychology, 59 , 344–352. Baumeister, R. F., Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117 , 497–529. Benson, H., Proctor, W. (1994). Beyond the relaxation response: How to harness the healing power of your personal beliefs . East Rutherford, NJ: Berkley Publishing Group. Berkman, L. F., Syme, L. (1979). Social networks, host resistance, and mortality: A nine-year follow-up study of Alameda County residents. American Journal of Epidemiology, 109 , 186–204. Blackburn, E. H., Epel, E. S. (2012). Telomeres and adversity: Too toxic to ignore. Nature, 490 (7419), 169–171. Boehm, J. K., Kubzansky, L. D. (2012). The heart’s content: The association between positive psychological well-being and cardiovascular health. Psychological Bulletin, 138 , 655–691. Bolger, N., DeLongis, A., Kessler, R. C., Schilling, E. A. (1989). Effects of daily stress on negative mood. Journal of Personality and Social Psychology, 57 , 808–818. Boyle, S. H., Michalek, J. E., Suarez, E. C. (2006). Covariation of psychological attributes and incident coronary heart disease in U.S. Air Force veterans of the Vietnam War. Psychosomatic Medicine, 68 , 844–850. Brickman, P., Campbell, D. T. (1971). Hedonic relativism and planning the good society. W: M. H. Appley (red.), Adaptation level theory: A symposium (s. 287–302). New York, NY: Academic Press. Brickman, P., Coats, D., Janoff-Bulman, R. (1978). Lottery winners and accident victims: Is happiness relative? Journal of Personality and Social Psychology, 36 , 917–927. Brondolo, E., Brady, N., Pencille, M., Beatty, D., Contrada, R. J. (2009). Coping with racism: A selective review of the literature and a theoretical and methodological critique. Journal of Behavioral Medicine, 32 (1), 64–88. Brummett, B. H., Barefoot, J. C., Siegler, I. C., Clapp-Channing, N. E., Lytle, B. L., Bosworth, H. B., et al. Mark, D. B. (2001). Characteristics of socially isolated patients with coronary artery disease who are at elevated risk for mortality. Psychosomatic Medicine, 63 , 267–272. Caceres, C., Burns, J. W. (1997). Cardiovascular reactivity to psychological stress may enhance subsequent pain sensitivity. Pain, 69 , 237–244. Campeau, S., Nyhuis, T. J., Sasse, S. K., Kryskow, E. M., Herlihy, L., Masini, C. V., et al. Day, H. E. W. (2010). Hypothalamic pituitary adrenal axis responses to low-intensity stressors are reduced after voluntary wheel running in rats. Journal of Neuroendocrinology, 22 , 872–888. Campisi, J., Bynog, P., McGehee, H., Oakland, J. C., Quirk, S., Taga, C., Taylor, M. (2012). Facebook, stress, and incidence of upper respiratory infection in undergraduate college students. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 15 , 675–681. Cannon, W. B. (1932). The wisdom of the body. New York, NY: W. W. Norton. Carroll, J. (2007). Most Americans “very satisfied” with their personal lives . Pobrane ze strony Gallup : http://www.gallup.com/poll/103483/Most-Americans-Very-Satisfied-Their-Personal-Lives.aspx Cathcart, S., Petkov, J., Pritchard, D. (2008). Effects of induced stress on experimental pain sensitivity in chronic tension-type headache sufferers. European Journal of Neurology, 15 , 552–558. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2006). You can control your asthma: A guide to understanding asthma and its triggers . Pobrane z: http://www.cdc.gov/asthma/pdfs/asthma_brochure.pdf Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2011). Million hearts: Strategies to reduce the prevalence of leading cardiovascular disease risk factors—United States, 2011. Morbidity and Mortality Weekly Report [MMWR], 60 (36), 1248–1251. Pobrane z: http://www.cdc.gov/mmwr/pdf/wk/mm6036.pdf Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2013a). Asthma’s impact on the nation: Data from the CDC National Asthma Control Program . Pobrane z: http://www.cdc.gov/asthma/impacts_nation/AsthmaFactSheet.pdf Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2013b). Breathing easier . Pobrane z: http://www.cdc.gov/asthma/pdfs/breathing_easier_brochure.pdf Center for Investigating Health Minds. (2013). About. Retrieved from http://www.investigatinghealthyminds.org/cihmCenter.html Chandola, T., Britton, A., Brunner, E., Hemingway, H., Malik, M., Kumari, M., et al. Marmot, M. (2008). Work stress and coronary heart disease: What are the mechanisms? European Heart Journal, 29 , 640–648. Chang, E. C. (2001). Introduction: Optimism and pessimism and moving beyond the most fundamental questions. W: E. C. Chang (red.), Optimism and pessimism: Implications for theory, research, and practice (s. 3–12). Washington, DC: American Psychological Association. Chang, P. P., Ford, D. E., Meoni, L. A., Wang, N. Y., Klag, M. J. (2002). Anger in young and subsequent premature cardiovascular disease. Archives of Internal Medicine, 162 , 901–906. Chida, Y., Steptoe, A. (2009). The association of anger and hostility with future coronary heart disease: A meta-analytic review or prospective evidence. Journal of the American College of Cardiology, 53 , 936–946. Cohen, S., Frank, E., Doyle, W. J., Skoner, D. P., Rabin, B. S., Gwaltney, J. M. J. (1998). Types of stressors that increase susceptibility to the common cold in healthy adults. Health Psychology, 17 , 214–223. Cohen, S., Herbert, T. B. (1996). Health psychology: Psychological factors and physical disease from the perspective of human psychoneuroimmunology. Annual Review of Psychology, 47 , 113–142. Cohen, S., Janicki-Deverts, D. (2012). Who’s stressed? Distributions of psychological stress in the United States in probability samples in 1993, 2006, and 2009. Journal of Applied Social Psychology, 42 , 1320–1334. Cohen, S., Janicki-Deverts, D., Miller, G. E. (2007). Psychological distress and disease. Journal of the American Medical Association, 98 , 1685–1687. Cohen, S., Doyle, W. J., Turner, R., Alper, C. M., Skoner, D. P. (2003). Sociability and susceptibility to the common cold. Psychological Science, 14 , 389–395. Cohrs, J. C., Christie, D. J., White, M. P., Das, C. (2013). Contributions of positive psychology to peace: Toward global well-being and resilience. American Psychologist, 68 , 590–600. Compton, W. C. (2005). An introduction to positive psychology . Belmont, CA: Thomson Wadsworth. Cotton, D. H. G. (1990). Stress management: An integrated approach to therapy . New York, NY: Brunner/Mazel. Craft, L. L., VanIterson, E. H., Helenowski, I. B., Rademaker, A. W., Courneya, K. S. (2012). Exercise effects on depressive symptoms in cancer survivors: A systematic review and meta-analysis. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention, 21 , 3–19. Csikszentmihalyi, M. (1997). Finding flow. New York, NY: Basic Books. Csikszentmihalyi, M. (1999). If we are so rich, why aren’t we happy? American Psychologist, 54 , 821–827. D’Amato, G., Liccardi, G., Cecchi, L., Pellegrino, F., D’Amato, M. (2010). Facebook: A new trigger for asthma? The Lancet, 376 , 1740. Davidson, K. W., Mostofsky, E., Whang, W. (2010). Don’t worry: be happy: Positive affect and reduced 10-year incident coronary heart disease: The Canadian Nova Scotia Health Survey. European Heart Journal, 31 , 1065–1070. de Kluizenaar, Y., Gansevoort, R. T., Miedema, H. M. E., de Jong, P. E. (2007). Hypertension and road traffic noise exposure. Journal of Occupational and Environmental Medicine, 49 , 484–492. De Vogli, R., Chandola, T., Marmot, M. G. (2007). Negative aspects of close relationships and heart disease. Archives of Internal Medicine, 167 , 1951–1957. DeLongis, A., Coyne, J. C., Dakof, G., Folkman, S., Lazarus, R. S. (1982). Relationship of daily hassles, uplifts, and major life events to health status. Health Psychology, 1 , 119–136. Derogatis, L. R., Coons, H. L. (1993). Self-report measures of stress. W: L. Goldberger, S. Breznitz (red.), Handbook of stress: Theoretical and clinical aspec ts (wydanie 2., s. 200–233). New York, NY: Free Press. Diehl, M., Hay, E. L. (2010). Risk and resilience factors in coping with daily stress in adulthood: The role of age, self-concept incoherence, and personal control. Developmental Psychology, 46 , 1132–1146. Diener, E. (2012). New findings and future directions for subjective well-being research. American Psychologist, 67 , 590–597. Diener, E. (2013). The remarkable changes in the science of subjective well-being. Perspectives on Psychological Science, 8 , 663–666. Diener, E., Biswas-Diener, R. (2002). Will money increase subjective well-being? A literature review and guide to needed research. Social Indicators Research, 57 , 119–169. Diener, E., Diener, M., Diener, C. (1995). Factors predicting the subjective well-being of nations. Journal of Personality and Social Psychology, 69 , 851–864. Diener, E., Lucas, R., Scollon, C. N. (2006). Beyond the hedonic treadmill: Revising the adaptation theory of well-being. American Psychologist, 61 , 305–314. Diener, E., Ng, W., Harter, J., Arora, R. (2010). Wealth and happiness across the world: Material prosperity predicts life evaluation, whereas psychosocial prosperity predicts positive feelings. Journal of Personality and Social Psychology, 99 , 52–61. Diener, E., Oishi, S., Ryan, K. L. (2013a). Universals and cultural differences in the causes and structure of happiness: A multilevel review. W: Mental Well-Being (s. 153–176). Springer Netherlands. Diener, E., Suh, E. M., Lucas, R. E., Smith, H. L. (1999). Subjective well-being: Three decades of progress. Psychological Bulletin, 125 , 276–302. Diener, E., Tay, L., Myers, D. (2011). The religion paradox: If religion makes people happy, why are so many dropping out? Journal of Personality and Social Psychology, 101 , 1278–1290. Diener, E., Tay, L., Oishi, S. (2013b). Rising income and the subjective well-being of nations. Journal of Personality and Social Psychology, 104 , 267–276. Diener, E., Wolsic, B., Fujita, F. (1995). Physical attractiveness and subjective well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 69 , 120–129. Dohrenwend, B. P. (2006). Inventorying stressful life events as risk factors for psychopathology: Toward resolution of the problem of intracategory variability. Psychological Bulletin, 132 , 477–495. Paul, D. (2019). Happy Ever After: Escaping the Myth of the Perfect Life. Penguin Books Ltd. Entringer, S., Epel, E. S., Kumsta, R., Lin, J., Hellhammer, D. H., Blackburn, E., Wüst, S., Wadhwa, P. D. (2011). Stress exposure in intrauterine life is associated with shorter telomere length in young adulthood. Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 108 , E513–E518. Epel, E. S., Blackburn, E. H., Lin, J., Dhabhar, F. S., Adler, N. E., Morrow, J. D., Cawthon, R. M. (2004). Accelerated telomere shortening in response to life stress. Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 101 , 17312–17315. Everly, G. S., Lating, J. M. (2002). A clinical guide to the treatment of the human stress response (2nd ed.). New York, NY: Kluwer Academic/Plenum Publishing. Falagas, M. E., Zarkadoulia, E. A., Ioannidou, E. N., Peppas, G., Christodoulou, C., Rafailidis, P. I. (2007). The effect of psychosocial factors on breast cancer outcome: A systematic review. Breast Cancer Research, 9:R44 . Pobrane z: http://breast-cancer-research.com/content/pdf/bcr1744.pdf Folkman, S., Lazarus, R. S. (1980). An analysis of coping in a middle-aged community sample. Journal of Health and Social Behavior, 21 , 219–239. Fontana, A. M., Diegnan, T., Villeneuve, A., Lepore, S. J. (1999). Nonevaluative social support reduces cardiovascular reactivity in young women during acutely stressful performance situations. Journal of Behavioral Medicine, 22 , 75–91. Friedman, H. S., Booth-Kewley, S. (1987). The “disease-prone personality”: A meta-analytic view of the construct. American Psychologist, 42 , 539–555. Friedman, M. (1977). Type A behavior pattern: Some of its pathophysiological components. Bulletin of the New York Academy of Medicine, 53 , 593–604. Friedman, M., Rosenman, R. (1974). Type A behavior and your heart . New York, NY: Alfred A. Knopf. Friedman, M., Rosenman, R. H. (1959). Association of specific overt behavior pattern with blood and cardiovascular findings blood cholesterol level, blood clotting time, incidence of arcus senilis, and clinical coronary artery disease. Journal of the American Medical Association, 169 (12), 1286–1296. Fujita, F., Diener, E. (2005). Life satisfaction set point: Stability and change. Journal of Personality and Social Psychology, 88 , 158–164. Fulmer, C. A., Gelfand, M. J., Kruglanski, A., Kim-Prieto, C., Diener, E., Pierro, A., Higgins, E. T. (2010). On “feeling right” in cultural contexts: How person-culture match affects self-esteem and subjective well-being. Psychological Science, 21 , 1563–1569. Geoffroy, M. C., Hertzman, C., Li, L., Power, C. (2013). Prospective association of morning salivary cortisol with depressive symptoms in mid-life: A life-course study. PLoS ONE, 8 (11), 1–9. Gerber, M., Kellman, M., Hartman, T., Pühse, U. (2010). Do exercise and fitness buffer against stress among Swiss police and emergency response service officers? Psychology of Sport and Exercise, 11 , 286–294. Glaser, R., Kiecolt-Glaser, J. K. (2005). Stress-induced immune dysfunction: Implications for health. Nature Reviews Immunology, 5 , 243–251. Glaser, R., Kiecolt-Glaser, J. K., Marucha, P. T., MacCallum, R. C., Laskowski, B. F., Malarkey, W. B. (1999). Stress-related changes in proinflammatory cytokine production in wounds. Archives of General Psychiatry, 56 , 450–456. Glassman, A. H. (2007). Depression and cardiovascular comorbidity. Dialogues in Clinical Neuroscience, 9 , 9–17. Glassman, A. H., Shapiro, P. A. (1998). Depression and the course of coronary artery disease. American Journal of Psychiatry, 155 , 4–11. Greenberg, J. S. (2006). Comprehensive stress management (wydanie 9.). Boston, MA: McGraw-Hill. Gregoire, C. (2013, 5 czerwca). Happiness index: Only 1 in 3 Americans are very happy, according to Harris Poll. The Huffington Post . Pobrane z: http://www.huffingtonpost.com/2013/06/01/happiness-index-only-1-in_n_3354524.html Hackney, C. H., Sanders, G. S. (2003). Religiosity and mental health: A meta-analysis of recent studies. Journal for the Scientific Study of Religion, 42 , 43–55. Hansen, T. (2012). Parenthood and happiness: A review of folk theories versus empirical evidence. Social Indicators Research, 108 , 29–64. Hare, D. L., Toukhsati, S. R., Johansson, P., Jaarsma, T. (2013). Depression and cardiovascular disease: A clinical review. European Heart Journal . Advance online publication. doi:10.1093/eurheartj/eht462 Hatch, S. L., Dohrenwend, B. P. (2007). Distribution of traumatic and other stressful life events by race/ethnicity, gender, SES, and age: A review of the research. American Journal of Community Psychology, 40 , 313–332. Haynes, S. G., Feinleib, M., Kannel, W. B. (1980). The relationship of psychosocial factors to coronary disease in the Framingham study: III. Eight-year incidence of coronary heart disease. American Journal of Epidemiology, 111 , 37–58. Head, D., Singh, T., Bugg, J. M. (2012). The moderating role of exercise on stress-related effects on the hippocampus and memory in later adulthood. Neuropsychology, 26 , 133–143. Helliwell, J., Layard, R., Sachs, J. (red.). (2013). World happiness report 2013 . Pobrane z: United Nations Sustainable Development Solutions Network: http://unsdsn.org/wp-content/uploads/2014/02/WorldHappinessReport2013_online.pdf Helson, H. (1964). Current trends and issues in adaptation-level theory. American Psychologist, 19 , 26–38. Holmes, T. H., Masuda, M. (1974). Life change and illness susceptibility. W: B. S. Dohrenwend , B. P. Dohrenwend (red.), Stressful life events: Their nature and effects (s. 45–72). New York, NY: John Wiley & Sons. Holmes, T. H., Rahe, R. H. (1967). The social readjustment rating scale. Journal of Psychosomatic Research, 11 , 213–218. Holmes, T. S., Holmes, T. H. (1970). Short-term intrusions into the life style routine. Journal of Psychosomatic Research, 14 , 121–132. Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., Layton, J. B. (2010). Social relationships and mortality risk: A meta-analytic review. PLoS Medicine, 7 (7), e1000316. Hupbach, A., Fieman, R. (2012). Moderate stress enhances immediate and delayed retrieval of educationally relevant material in healthy young men. Behavioral Neuroscience, 126 , 819–825. Infurna, F. J., Gerstorf, D. (2014). Perceived control relates to better functional health and lower cardio-metabolic risk: The mediating role of physical activity. Health Psychology, 33 , 85–94. Infurna, F. J., Gerstorf, D., Ram, N., Schupp, J., Wagner, G. G. (2011). Long-term antecedents and outcomes of perceived control. Psychology and Aging, 26 , 559–575. Johnson, W., Krueger, R. F. (2006). How money buys happiness: Genetic and environmental processes linking finances and life satisfaction. Journal of Personality and Social Psychology, 90 , 680–691. Jonas, B. S., Lando, J. F. (2000). Negative affect as a prospective risk factor for hypertension. Psychosomatic Medicine, 62 , 188–196. Jordan, H. T., Miller-Archie, S. A., Cone, J. E., Morabia, A., Stellman, S. D. (2011). Heart disease among those exposed to the September 11, 2001 World Trade Center disaster: Results from the World Trade Center Health Registry. Preventive Medicine: An International Journal Devoted to Practice and Theory, 53 , 370–376. Kahneman, D. (2011). Thinking fast and slow . New York, NY: Farrar, Straus, & Giroux. Kahneman, D., Deaton, A. (2010). High income improves evaluation of life, but not emotional well-being. Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 107 , 16489–16493. Kanner, A. D., Coyne, J. C., Schaefer, C., Lazarus, R. S. (1981). Comparison of two modes of stress measurement: Daily hassles and uplifts versus major life events. Journal of Behavioral Medicine, 4 , 1–39. Karasek, R., Theorell, T. (1990). Healthy work: Stress, productivity, and the reconstruction of working life . New York, NY: Basic Books. Kiecolt-Glaser, J. K. (2009). Psychoneuroimmunology: Psychology’s gateway to the biomedical future. Perspectives on Psychological Science, 4 , 367–369. Kiecolt-Glaser, J. K., Glaser, R., Gravenstein, S., Malarkey, W. B., Sheridan, J., (1996). Chronic stress alters the immune response to influenza virus vaccine in older adults. Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 93 , 3043–3047. Kiecolt-Glaser, J. K., McGuire, L., Robles, T. F., Glaser, R. (2002a). Psychoneuroimmunology and psychosomatic medicine: Back to the future. Psychosomatic Medicine, 64 , 15–28. Kiecolt-Glaser, J. K., McGuire, L., Robles, T. F., Glaser, R. (2002b).Psychoneuroimmunology: Psychological influences on immune function and health. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 70 , 537–547. Kilpeläinen, M., Koskenvuo, M., Helenius, H., Terho, E. O. (2002). Stressful life events promote the manifestation of asthma and atopic diseases. Clinical and Experimental Allergy, 32 , 256–263. Kivimäki, M., Head, J., Ferrie, J. E., Shipley, M. J., Brunner, E., Vahtera, J., Marmot, M. G. (2006). Work stress, weight gain and weight loss. Evidence for bidirectional effects of body mass index in the Whitehall II study. International Journal of Obesity, 30 , 982–987. Klinnert, M. D., Nelson, H. S., Price, M. R., Adinoff, A. D., Leung, M., Mrazek, D. A. (2001). Onset and persistence of childhood asthma: Predictors from infancy. Pediatrics, 108 , E69. Kraus, M. W., Piff, P. K., Mendoza-Denton, R., Rheinschmidt, M. L., Keltner, D. (2012). Social class, solipsism, and contextualism: How the rich are different from the poor. Psychological Review, 119 , 546–572. Krosnick, J. A. (1990). Thinking about politics: Comparisons of experts and novices. New York, NY: Guilford. Krumboltz, M. (2014, 18 lutego). Just like us? Elephants comfort each other when they’re stressed out. Yahoo News . Pobrane z: http://news.yahoo.com/elephants-know-a-thing-or-two-about-empathy-202224477.html Lachman, M. E., Weaver, S. L. (1998). The sense of control as a moderator of social class differences in health and well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 74 , 763–773. Lavner, J. A., Karney, B. R., Bradbury, T. N. (2013). Newlyweds’ optimistic forecasts of their marriage: For better or for worse? Journal of Family Psychology, 27 , 531–540. Lazarus, R. P., Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping . New York, NY: Springer. Lee, M., Rotheram-Borus, M. J. (2001). Challenges associated with increased survival among parents living with HIV. American Journal of Public Health, 91 , 1303–1309. Lehrer, P. M., Isenberg, S., Hochron, S. M. (1993). Asthma and emotion: A review. Journal of Asthma, 30 , 5–21. Lepore, S. J. (1998). Problems and prospects for the social support-reactivity hypothesis. Annals of Behavioral Medicine, 20 , 257–269. Lichtman, J. H., Bigger, T., Blumenthal, J. A., Frasure-Smith, N., Kaufmann, P. G., Lespérance, F., et al. Froelicher, E. S. (2008). Depression and coronary heart disease: Recommendations for screening, referral, and treatment: A science advisory from the American Heart Association Prevention Committee of the Council on Cardiovascular Nursing, Council on Clinical Cardiology, Council on Epidemiology and Prevention, and Interdisciplinary Council on Quality of Care and Outcomes Research. Circulation, 118 , 1768–1775. Loerbroks, A., Apfelbacher, C. J., Thayer, J. F., Debling, D., Stürmer, T. (2009). Neuroticism, extraversion, stressful life events and asthma: A cohort study of middle-aged adults. Allergy, 64 , 1444–1450. Logan H., Lutgendorf, S., Rainville, P., Sheffield, D., Iverson, K., Lubaroff, D. (2001). Effects of stress and relaxation on capsaicin-induced pain. The Journal of Pain, 2 , 160–170. Lutter, M. (2007). Book review: Winning a lottery brings no happiness. Journal of Happiness Studies, 8 , 155–160. Lyon, B. L. (2012). Stress, coping, and health. W: V. H. Rice (red.), Handbook of stress, coping, and health: Implications for nursing research, theory, and practice (wydanie 2., s. 2–20). Thousand Oaks, CA: Sage. Lyubomirsky, S. (2001). Why are some people happier than others? The role of cognitive and motivational processes in well-being. American Psychologist, 56 , 239–249. Lyubomirsky, S., King, L., Diener, E. (2005). The benefits of frequent positive affect: Does happiness lead to success? Psychological Bulletin, 131 , 803–855. Maier, S. F., Watkins, L. R., Fleshner, M. (1994). Psychoneuroimmunology: The interface between behavior, brain, and immunity. American Journal of Psychology 49 (12), 1004–1017. Malzberg, B. (1937). Mortality among patients with involution melancholia. American Journal of Psychiatry, 93 , 1231–1238. Marmot, M. G., Bosma, H., Hemingway, H., Stansfeld, S. (1997). Contribution of job control and other risk factors to social variations in coronary heart disease incidence. The Lancet, 350 , 235–239. Martin, M. W. (2012). Happiness and the good life . New York, NY: Oxford University Press. Maslach, C., Jackson, S. E. (1981). The measurement of experienced burnout. Journal of Occupational Behavior, 2 , 99–113. McEwan, B. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine, 338 (3), 171–179. McIntosh, J. (2014, 28 lipca) What are headaches? What causes headaches? Medical News Today . Pobrane z: http://www.medicalnewstoday.com/articles/73936.php MedicineNet. (2013). Headaches . Pobrane z: http://www.medicinenet.com/tension_headache/article.htm#what_causes_tension_headaches Monat, A., Lazarus, R. S. (1991). Stress and coping: An anthology (wydanie 3.). New York, NY: Columbia University Press. Myers, D. G. (2000). The funds, friends, and faith of happy people. American Psychologist, 55 , 56–67. Myers, T. C., Wittrock, D. A., Foreman, G. W., (1998). Appraisal of subjective stress in individuals with tension-type headache: The influence of baseline measures. Journal of Behavioral Medicine, 21 , 469–484. Mykletun, A., Bjerkeset, O., Dewey, M., Prince, M., Overland, S., Stewart, R. (2007). Anxiety, depression, and cause-speciﬁc mortality: The HUNT study. Psychosomatic Medicine, 69 , 323–331. Myrtek, M. (2001). Meta-analyses of prospective studies on coronary heart disease, type A personality, and hostility. International Journal of Cardiology, 79 , 245–251. Nabi, H., Kivimaki, M., De Vogli, R., Marmot, M. G., Singh-Manoux, A. (2008). Positive and negative affect and risk of coronary heart disease: Whitehall II prospective cohort study. British Medical Journal, 337 , a118. National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). (2012). Understanding autoimmune diseases . Pobrane z: http://www.niams.nih.gov/Health_Info/Autoimmune/understanding_autoimmune.pdf Nealey-Moore, J. B., Smith, T. W., Uchino, B. N., Hawkins, M. W., Olson-Cerny, C. (2007). Cardiovascular reactivity during positive and negative marital interactions. Journal of Behavioral Medicine, 30 , 505–519. Neelakantan, S. (2013). Mind over myocardium. Nature, 493 , S16–S17. Neupert, S. D., Almeida, D. M., Charles, S. T. (2007). Age differences in reactivity to daily stressors: The role of personal control. Journal of Gerontology: Psychological Sciences, 62B , P216–P225. Nusair, M., Al-dadah, A., Kumar, A. (2012). The tale of mind and heart: Psychiatric disorders and coronary heart disease. Missouri Medicine, 109 , 199–203. Office on Women’s Health, U.S. Department of Health and Human Services. (2009). Heart disease: Frequently asked questions . Pobrane z: http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/heart-disease.pdf Ong, A. D., Bergeman, C. S., Bisconti, T. L. (2005). Unique effects of daily perceived control on anxiety symptomatology during conjugal bereavement. Personality and Individual Differences, 38 , 1057–1067. Ösby, U., Brandt, L., Correia, N., Ekbom, A., Sparén, P. (2001). Excess mortality in bipolar and unipolar depression in Sweden. Archives of General Psychiatry, 58 , 844–850. Park, S. G., Kim, H. C., Min, J. Y., Hwang, S. H., Park, Y. S., Min, K. B. (2011). A prospective study of work stressors and the common cold. Occupational Medicine, 61 , 53–56. Peterson, C., Seligman, M. E. P. (1984). Causal explanations as a risk factor for depression: Theory and evidence. Psychological Review, 91 , 347–374. Peterson, C., Steen, T. A. (2002). Optimistic explanatory style. W: C. R. Snyder & S. J. Lopez (red.), Handbook of positive psychology (s. 244–256). New York, NY: Oxford University Press. Phillips, A. C. (2011). Blunted as well as exaggerated cardiovascular reactivity to stress is associated with negative health outcomes. Japanese Psychological Research, 53 , 177–192. Phillips, A. C., Gallagher, S., Carroll, D. (2009). Social support, social intimacy, and cardiovascular reactions to acute psychological stress. Annals of Behavioral Medicine, 37 , 38–45. Pinquart, M., Sörensen, S. (2000). Influence of socioeconomic status, social network, and competence on subjective well-being in later life. A meta-analysis. Psychology and Aging, 15 , 187–224. Ploubidis, G. B., Grundy, E. (2009). Personality and all cause mortality: Evidence for indirect links. Personality and Individual differences, 47 , 203–208. Powell, J. (1996). AIDS and HIV-related diseases: An educational guide for professionals and the public . New York, NY: Insight Books. Pressman, S. D., Cohen, S. (2005). Does positive affect influence health? Psychological Bulletin, 131 , 925–971. Puterman, E., Lin, J., Blackburn, E., O’Donovan, A., Adler, N., Epel, E. (2010). The power of exercise: Buffering the effect of chronic stress on telomere length. PLoS ONE, 5 (5), e10837. Quoidbach, J., Dunn, E. W., Petrides, K. V., Mikolajczak, M. (2010). Money giveth, money taketh away: The dual effect of wealth on happiness. Psychological Science, 21 , 759–763. Rahe, R. H. (1974). The pathway between subjects’ recent life changes and their near-future illness reports: Representative results and methodological issues. W: B. S. Dohrenwend & B. P. Dohrenwend (red.), Stressful life events: Their nature and effects (s. 73–86). New York, NY: Wiley & Sons. Rahe, R. H., McKeen, J. D., Arthur, R. J. (1967). A longitudinal study of life change and illness patterns. Journal of Psychosomatic Research, 10 , 355–366. Raney, J. D., & Troop-Gordon, W. (2012). Computer-mediated communication with distant friends: Relations with adjustment during students’ first semester in college. Journal of Educational Psychology, 104 , 848–861. Rasmussen, H. N., Wallio, S. C. (2008). The health benefits of optimism. W: S. J. Lopez (red.), Positive psychology: Exploring the best in people (s. 131–149). Westport, CT: Praeger Publishers. Rasmussen, H. N., Scheier, M. F., Greenhouse, J. B. (2009). Optimism and physical health: A meta-analytic review. Annals of Behavioral Medicine, 37 , 239–256. Ritz, T., Steptoe, A., Bobb, C., Harris, A. H. S., Edwards, M. (2006). The asthma trigger inventory: Validation of a questionnaire for perceived triggers of asthma. Psychosomatic Medicine, 68 , 956–965. Rosengren, A., Hawken, S., Ounpuu, S., Sliwa, K., Zubaid, M., Almahmeed, W. A., et al. Yusuf, S. (2004). Association of psychosocial risk factors with risk of acute myocardial infarction in 11,119 cases and 13,648 controls from 52 countries (the INTERHEART study): Case-control study. The Lancet, 364 , 953–962. Rosenman, R. H., Brand, R. J., Jenkins, C. D., Friedman, M., Straus, R., Wurm, M. (1975). Coronary heart disease in the Western Collaborative Group Study: Final follow-up experience of 8.5 years. Journal of the American Medical Association, 223 , 872–877. Rottenberg, J., Yaroslavsky, I., Carney, R. M., Freedland, K. E., George, C. J., Baki, I., Kovacs, M. (2014). The association between major depressive disorder and risk factors for cardiovascular disease in adolescence . Psychosomatic Medicine, 76 , 122–127. Salmon, P. (2001). Effects of physical exercise on anxiety, depression, and sensitivity to stress: A unifying theory. Clinical Psychology Review, 21 , 33–61. Saito, K., Kim, J. I., Maekawa, K., Ikeda, Y., Yokoyama, M. (1997). The great Hanshin-Awaji earthquake aggravates blood pressure control in treated hypertensive patients. American Journal of Hypertension, 10 , 217–221. Salonen, P., Arola, H., Nygård, C., Huhtala, H. (2008). Long-term associations of stress and chronic diseases in ageing and retired employees. Psychology, Health, and Medicine, 13 , 55–62. Sapolsky, R. M. (1998). Why zebras don’t get ulcers: An updated guide to stress, stress-related disease, and coping . New York, NY: Freeman. Sapolsky, R. M. (2004). Organismal stress and telomeric aging. An unexpected connection. Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 101 , 17323–17324. Schnall, P. L., Landsbergis, P. A. (1994). Job strain and cardiovascular disease. Annual Review of Public Health , 15 , 381–411. Schwartz, B. S., Stewart, W. F., Simon, D., Lipton, R. B. (1998). Epidemiology of tension-type headache. Journal of the American Medical Association, 279 , 381–383. Schwartz, N. M., Schwartz, M. S. (1995). Definitions of biofeedback and applied physiology. W: M. S. Schwartz & F. Andrasik (Eds.), Biofeedback: A practitioners guide (s. 32–42). New York, NY: Guilford. Scully, J. A., Tosi, H., Banning, K. (2000). Life event checklists: Revisiting the Social Readjustment Rating Scale after 30 years. Educational and Psychological Measurement, 60 , 864–876. Segerstrom, S. C., Miller, G. E. (2004). Psychological stress and the human immune system: A meta-analytic study of 30 years of inquiry. Psychological Bulletin, 130 , 601–630. Seligman, M. E., Maier, S. F. (1967). Failure to escape traumatic shock. Journal of Experimental Psychology, 74 , 1–9. Seligman, M. E., Maier, S. F., Geer, J. H. (1968). Alleviation of learned helplessness in the dog. Journal of Abnormal Psychology, 3 , 256–262. Seligman, M. E. P. (2002). Authentic happiness: Using the new positive psychology to realize your potential for lasting fulfillment . New York, NY: Free Press. Seligman, M. E. P., Steen, T. A., Park, N., Peterson, C. (2005). Positive psychology progress: Empirical validation of interventions. American Psychologist, 60 , 410–421. Seligman, M. P., Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction. American Psychologist, 55 , 5–14. Selye, H. (1936). A syndrome produced by diverse nocuous agents. Nature, 138 , 32–33. Selye, H. (1974). Stress without distress . Philadelphia, PA: Lippencott. Selye, H. (1976). The stress of life (Wydanie drugie zmienione). New York, NY: McGraw-Hill. Shalev, I., Moffitt, T. E., Sugden, K., Williams, B., Houts, R. M., Danese, A., et al. Caspi, A. (2013). Exposure to violence during childhood is associated with telomere erosion from 5 to 10 years of age: A longitudinal study. Molecular Psychiatry, 18 , 576–581. Shapiro, P. A. (2005). Heart disease. W: J. L. Levenson (red.), Textbook of psychosomatic medicine (s. 423–444). Washington, DC: American Psychiatric Publishing. Sims, M., Diez-Roux, A. V., Dudley, A., Gebreab, S., Wyatt, S. B., Bruce, M. A., et al. Taylor, H. A. (2012). Perceived discrimination and hypertension among African Americans in the Jackson Heart Study [Supplemental material]. American Journal of Public Health , 102 (supl. 2), S258–S265. Smyth, J. M., Soefer, M. H., Hurewitz, A., Kliment, A., Stone, A. A. (1999). Daily psychosocial factors predict levels and diurnal cycles of asthma symptomatology and peak flow. Journal of Behavioral Medicine, 22 , 179–193. Sodergren, S. C., Hyland, M. H. (1999). Expectancy and asthma. W: I. Kirsch (red.), How expectancies shape experience (s. 197–212). Washington, DC: American Psychological Association. Speck, R. M., Courneya, K. S., Masse, L. C., Duval, S., Schmitz, K. H. (2010). An update of controlled physical activity trials in cancer survivors: A systematic review and meta-analysis. Journal of Cancer Survivorship, 4 , 87–100. Stansfeld, S. A., Shipley, M. J., Head, J., Fuhrer, R. (2012). Repeated job strain and the risk of depression: Longitudinal analyses from the Whitehall II study. American Journal of Public Health, 102 , 2360–2366. Stein, F. (2001). Occupational stress, relaxation therapies, exercise, and biofeedback. Work: Journal of Prevention, Assessment, and Rehabilitation, 17 , 235–246. Steptoe, A., O’Donnell, K., Marmot, M., Wardle, J. (2008). Positive affect and psychosocial processes related to health. British Journal of Psychology, 99 , 211–227. Stovner, L. J., Hagen, K., Jensen, R., Katsarava, Z., Lipson, R., Scher, A., et al. Zwart, J. (2007). The global burden of headache: A documentation of headache prevalence and disability worldwide. Cephalalgia, 27 , 193–210. Straub, R. O. (2007). Health psychology: A biopsychosocial approach (wydanie 2.). New York, NY: Worth. Stroebe, W., Stroebe, M. (1996). The social psychology of social support. W: E. T. Higgins & A. W. Kruglanski (red.), Social psychology: Handbook of basic principles (s. 597–621). New York, NY: Guilford. Stürmer, T., Hasselbach, P., Amelang, M. (2006). Personality, lifestyle, and risk of cardiovascular disease and cancer: Follow-up of population based cohort. British Medical Journal, 332 , 1359–1362. Suls, J., Bunde, J. (2005). Anger, anxiety, and depression as risk factors for cardiovascular disease: The problems and implications of overlapping affective dispositions. Psychological Bulletin, 131 , 260–300. Sulsky, L., Smith, C. (2005). Work stress . Belmont, CA: Thomson Wadsworth. Surtees, P. G., Wainwright, N. W. J., Luben, R., Wareham, N. J., Bingham, S. A., Khaw, K.-T. (2010). Mastery is associated with cardiovascular disease mortality in men and women at apparently low risk. Health Psychology, 29 , 412–420. Szubert, T. (2019). Szczęście i jego determinanty ekonomiczne. Wydawnictwo: CeDeWu. Tatris, T. W., Peeters, M. C. W., Le Blanc, P. M., Schreurs, P. J. G., Schaufeli, W. B. (2001). From inequity to burnout: The role of job stress. Journal of Occupational Health Psychology, 6 , 303–323. Taylor, S. E. (1999). Health psychology (wydanie 4.). Boston, MA: McGraw-Hill. Theorell, T., Tsutsumi, A., Hallquist, J., Reuterwall, C., Hogstedt, C., Fredlund, P., et al. Johnson, J. V. (1998). Decision latitude, job strain, and myocardial infarction: A study of working men in Stockholm. American Journal of Public Health, 88 , 382–388. Thoits, P. A. (2010). Stress and health: Major findings and policy implications [materiały dodatkowe]. Journal of Health and Social Behavior, 51 (1 Suppl.), S41–S53. Trudel, X., Brisson, C., Milot, A. (2010). Job strain and masked hypertension. Psychosomatic Medicine, 72 , 786–793. Trueba, A. F., Ritz, T. (2013). Stress, asthma, and respiratory infections: Pathways involving airway immunology and microbal endocrinology. Brain, Behavior and Immunity, 29 , 11–27. Uchino, B. N. (2009). Understanding the links between social support and physical health: A life-span perspective with emphasis on the separability of perceived and received support. Perspectives on Psychological Science, 4 , 236–255. Uchino, B. N., Vaughn, A. A., Carlisle, M., Birmingham, W. (2012). Social support and immunity. W: S. C. Segerstrom (red.), The Oxford handbook of psychoneuroimmunology (s. 214–233). New York, NY: Oxford University Press. Ukestad, L. K., Wittrock, D. A. (1996). Pain perception and coping in recurrent headache. Health Psychology, 15 , 65–68. Vella, E. J., Kamarck, T. W., Flory, J. D., Manuck, S. (2012). Hostile mood and social strain during daily life: A test of the transactional model. Annals of Behavioral Medicine, 44 , 341–352. von Leupoldt, A., Ehnes, F., Dahme, B. (2006). Emotions and respiratory function in asthma: A comparison of findings in everyday life and laboratory. British Journal of Health Psychology, 11 , 185–198. Watson, D., Clark, L. A., Tellegen, A. (1988). Development and validation of brief measures of positive and negative affect: The PANAS scales. Journal of Personality and Social Psychology, 54 , 1063–1070. Weeke, A. (1979). Causes of death in manic-depressive. In M. Shou & M. Stromgren (red.), Origin, prevention, and treatment of affective disorders (pp. 289–299). London, England: Academic Press. Whang, W., Kubzansky, L. D., Kawachi, I., Rexrod, K. M., Kroenke, C. H., Glynn, R. J., et al. Albert, C. M. (2009). Depression and risk of sudden cardiac death and coronary heart disease in women: Results from the Nurses’ Health Study. Journal of the American College of Cardiology, 53 , 950–958. Wilson, T. D., Gilbert, D. T. (2003). Affective forecasting. Advances in Experimental Social Psychology, 35 , 345–411. World Health Organization (WHO). (2013). A global brief on hypertension: Silent killer, global public health crisis . Pobrane z: http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/79059/1/WHO_DCO_WHD_2013.2_eng.pdf?ua=1 Wright, R. J., Rodriguez, M., Cohen, S. (1998). Review of psychosocial stress and asthma: An integrated biopsychosocial approach. Thorax, 53 , 1066–1074. Wulsin, L. R., Singal, B. M. (2003). Do depressive symptoms increase the risk for the onset of coronary disease? A systematic quantitative review. Psychosomatic Medicine, 65 , 201–210. Zacharie, R. (2009). Psychoneuroimmunology: A bio-psycho-social approach to health and disease. Scandinavian Journal of Psychology, 50 , 645–651.

Social Sciences


Czym jest stres? Cel dydaktyczny: Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie: Rozróżnić definicje stresu oparte na bodźcach i reakcjach Zdefiniować stres jako proces Rozróżnić dobry stres i zły stres Opisać wczesny wkład Waltera Cannona i Hansa Selye w dziedzinę badań nad stresem Zrozumieć fizjologiczne podłoże stresu i opisać ogólny zespół adaptacyjny Po raz pierwszy termin „ stres ” (ang. stress ) odnoszący się do ludzkiego stanu pojawił się w literaturze naukowej w latach 30. XX wieku, ale do powszechnego użycia wszedł w latach 70. (Lyon, 2012). Obecnie często używamy go do opisania różnych nieprzyjemnych uczuć. Na przykład zdarza się nam mówić, że się stresujemy , gdy czujemy się sfrustrowani, źli, rozdarci, przytłoczeni lub przemęczeni. Mimo że termin ten jest powszechnie używany, „stres” jest dość niejasnym i trudnym do precyzyjnego zdefiniowania pojęciem. Badaczom trudno było uzgodnić jego powszechnie akceptowaną definicję. Niektórzy przyjęli koncepcję stresu jako wymagającego lub groźnego wydarzenia bądź sytuacji (np. mocno stresująca praca, zatłoczona komunikacja miejska i długie dojazdy do pracy). Koncepcje te określa się mianem „definicji opartych na bodźcach”, gdyż uznają one stres za bodziec wywołujący określone reakcje. Definicje stresu oparte na bodźcach są jednak problematyczne, ponieważ nie uwzględniają faktu, że ludzie różnie postrzegają wymagające życiowe wydarzenia oraz sytuacje i różnie na nie reagują. Przykładowo, sumienny student, który przez cały semestr pilnie się uczył, prawdopodobnie doświadczy słabszego stresu podczas sesji niż student mniej odpowiedzialny, nieprzygotowany. Inni badacze przyjęli koncepcję stresu w ujęciu podkreślającym fizjologiczne reakcje pojawiające się w obliczu wymagających lub groźnych sytuacji (np. większe pobudzenie). Koncepcje te określa się mianem „definicji opartych na reakcji”, gdyż opisują one stres jako reakcję na warunki środowiskowe. Przykładowo, endokrynolog Hans Selye (1907–1982), znany badacz tego zagadnienia, zdefiniował stres jako „reakcję organizmu na wymagania, niezależnie od tego, czy zostały one spowodowane lub skutkują przyjemnymi, czy też nieprzyjemnymi wydarzeniami” (Selye, 1976, str. 74). Definicja stresu Sely'ego opiera się na reakcji, gdyż definiuje stres głównie w kategoriach fizjologicznej reakcji organizmu na dowolne nałożone na niego wymaganie. Ani definicje oparte na bodźcach, ani te oparte na reakcji nie są pełne. Wiele reakcji fizjologicznych (np. przyspieszone tętno) może występować również w odpowiedzi na czynniki, których większość ludzi nie uzna za naprawdę stresujące, np. otrzymanie niespodziewanej dobrej wiadomości o nieoczekiwanym awansie lub podwyżce. Przydatnym sposobem pojmowania stresu jest postrzeganie go jako procesu, w którym osoba dostrzega wydarzenia, które ocenia jako przytłaczające lub zagrażające jej dobremu samopoczuciu, i odpowiada na nie (Lazarus i Folkman, 1984). Krytyczny aspekt tej definicji dotyczy faktu, że podkreśla ona istotę tego, jak oceniamy (innymi słowy: postrzegamy) wymagające lub groźne wydarzenia (często zwane stresorami (ang. stressors )). Ocena ta wpływa z kolei na nasze reakcje na dane wydarzenia. W tym kontekście szczególnie ważne są dwa rodzaje oceny: pierwotna i wtórna. Ocena pierwotna (ang. primary appraisal ) obejmuje oszacowanie stopnia potencjalnej krzywdy, jaką może spowodować stresor, lub zagrożenia dla dobrostanu, jakie może on stwarzać. Dany stresor zostanie najprawdopodobniej oceniony jako zagrożenie, jeśli przewidujemy, że może on wywołać krzywdę, stratę lub inne negatywne konsekwencje. Z kolei stresor zostanie oceniony jako wyzwanie, gdy dana osoba uważa, że wiąże się z nim potencjalny zysk lub rozwój osobisty. Przykładowo, pracownica, która dostaje awans na stanowisko kierownicze, prawdopodobnie będzie postrzegać go jako znacznie większe zagrożenie, jeśli uzna, że doprowadzi on do obarczenia jej nadmiernymi wymaganiami zawodowymi, niż w przypadku, gdy potraktuje go jako możliwość zdobycia nowych umiejętności i rozwoju kariery zawodowej. Podobnie student, który niedługo kończy studia, może uznać nadchodzącą zmianę za zagrożenie lub wyzwanie ( ). Ukończenie studiów i wejście na rynek pracy może być postrzegane jako zagrożenie (utrata wsparcia finansowego) lub jako wyzwanie (możliwość rozwoju i zyskania niezależności). (Źródło: Timothy Zanker). Postrzeganie zagrożenia prowadzi do oceny wtórnej (ang. secondary appraisal ): dotyczy ona określenia możliwości poradzenia sobie ze stresorem oraz stwierdzenia, na ile każda z tych możliwości będzie skuteczna (Lyon, 2012) ( ). Jak być może pamiętasz z rozważań o wierze we własne możliwości, ważna jest tutaj wiara jednostki w zdolność realizacji danego zadania (Bandura, 1994). Zagrożenie postrzega się jako mniej dramatyczne, jeśli ktoś wierzy, że można mu zaradzić (Lazarus i Folkman, 1984). Wyobraź sobie, że pewnego ranka dwie kobiety w średnim wieku, Robin i Maria, wykonują samobadanie piersi i każda z nich zauważa guzek w dolnej części lewej piersi. Mimo że obie postrzegają guzek w piersi jako zagrożenie (ocena pierwotna), ich oceny wtórne bardzo się różnią. Myśli przebiegające przez głowę Robin w kontekście wykrytego guzka są następujące:, „O Boże, to może być rak piersi! A co jeśli będę miała przerzuty na inne organy i nie wyzdrowieję? A co jeśli będę musiała się poddać chemioterapii? Słyszałam, że to okropne doświadczenie! A jeśli będę musiała zrezygnować z pracy? Będzie nam brakować pieniędzy na spłatę kredytu. Och, to straszne… Nie mogę się z tym pogodzić!”. Z kolei Maria myśli tak: „Hmm, to może być zły znak. Mimo że zazwyczaj takie guzki są niegroźne, to muszę się zbadać. Jeśli się okaże, że to rak piersi, są lekarze, którzy się tym zajmą, bo dzisiejsza technologia medyczna jest dość zaawansowana. Będę miała sporo opcji do wyboru, będzie dobrze”. Robin i Maria mają zdecydowanie różne nastawienia do tego, jak może rozwinąć się poważna sytuacja. Robin sprawia wrażenie, że nic się nie da zrobić, natomiast Maria wierzy, że – w najgorszym razie – dostępnych będzie wiele skutecznych opcji leczenia raka. W związku z tym Robin doświadczy zdecydowanie większego stresu niż Maria. Gdy pojawia się stresor, najpierw poddajemy ocenie związane z nim zagrożenie (ocena pierwotna), a następnie stwierdzamy, czy dostępne są skuteczne opcje poradzenia sobie z daną sytuacją. Większe prawdopodobieństwo wystąpienia stresu jest wówczas, gdy stresor postrzegany jest jako mocno zagrażający albo wydaje się, że opcji skutecznego poradzenia sobie z nim jest niewiele bądź w ogóle ich nie ma. Nie ulega wątpliwości, że niektóre stresory są z natury bardziej obciążające niż inne, ponieważ stanowią większe zagrożenie i dają mniejsze szanse na zróżnicowane interpretacje (np. obiektywne zagrożenia dla czyjegoś zdrowia lub bezpieczeństwa). Mimo to ocena nadal odgrywa pewną rolę we wzmacnianiu lub łagodzeniu naszych reakcji na takie wydarzenia (Everly i Lating, 2002). Jeśli jednostka ocenia określoną sytuację jako szkodliwą i uważa, że dostępne jej zasoby do poradzenia sobie z problemem lub dostosowania się do sytuacji są niewystarczające, doświadczy stanu stresu. Ktoś inny może tego samego wydarzenia nie oceniać jako szkodliwe lub groźne i wówczas prawdopodobnie stresu nie odczuje. Zgodnie z tą definicją to interpretacja wydarzenia środowiskowego i przypisanie mu określonego znaczenia wywołują reakcje stresowe. Krótko mówiąc, stres to w dużej mierze pojęcie względne – nie chodzi o to, co się dzieje, ale jak się je postrzega i na nie reaguje (Selye, 1976). Stres pozytywny? Mimo że stres budzi negatywne skojarzenia, to czasem miewa korzystny wpływ. Może nas motywować do podejmowania działań we własnym interesie, np. do uczenia się do egzaminów, chodzenia na regularne kontrole do lekarza, ćwiczeń lub do wykonywania pracy najlepiej, jak potrafimy. Selye (1974) słusznie zauważył, że nie każdy stres jest szkodliwy. Jego zdaniem czasem może być pozytywną, motywującą siłą, która poprawia jakość naszego życia. Ten rodzaj stresu, nazwany przez Selyego „ eustresem ” (ang. eustress ) (od greckiego eu – ‘dobry'), jest stresem pozytywnym, związanym z pozytywnymi uczuciami, optymalnym zdrowiem i optymalną wydajnością. Umiarkowana ilość stresu bywa korzystna w wymagających sytuacjach. Na przykład stres przed meczem może motywować sportowców i dodawać im energii, a studenci mogą doświadczać podobnego korzystnego stresu przed ważnym egzaminem. Badania potwierdzają, że umiarkowany stres zwiększa zarówno natychmiastowe, jak i opóźnione przypominanie sobie wyuczonych informacji. W jednym z badań mężczyźni, którzy mieli zapamiętać fragment tekstu naukowego, lepiej to zrobili bezpośrednio po ekspozycji na łagodny stresor oraz następnego dnia (Hupbach i Fieman, 2012). Wzrost poziomu stresu u danej osoby w przewidywalny sposób wpłynie na zmianę wydajności. Jak pokazano na , wraz ze wzrostem stresu rośnie również wydajność i ogólne dobre samopoczucie (eustres). Gdy osiągnięty zostanie optymalny poziom stresu (najwyższy punkt krzywej), wydajność jest szczytowa. Kolokwialnie mówiąc, osoba z takim poziomem stresu jest w najlepszej formie, co oznacza, że czuje się pełna energii, skoncentrowana i może pracować przy minimalnym wysiłku z maksymalną wydajnością. Jednak gdy stres przekracza optymalny poziom, przestaje być pozytywną siłą napędową – staje się nadmierny i wyniszczający; Selye określił go mianem „ dystresu ” (ang. distress ) (od łacińskiego dis – ‘zły'). Ludzie osiągający zbyt wysoki poziom stresu czują się wypaleni, są zmęczeni, wyczerpani, a ich wydajność zaczyna spadać. Przy utrzymującym się nadmiernym stresie możemy też zacząć podupadać na zdrowiu (Everly i Lating, 2002). Dobrym przykładem dystresu jest silny lęk przed testem egzaminacyjnym. Kiedy studenci odczuwają duży stres związany z testem, negatywne emocje w połączeniu z objawami fizycznymi mogą utrudniać koncentrację, a tym samym negatywnie wpływać na wyniki egzaminu. Wraz ze wzrostem poziomu stresu z niskiego do umiarkowanego wzrasta wydajność (eustres). Na optymalnym poziomie (środek krzywej) wydajność osiąga swój szczyt. Gdy stres przekroczy optymalny poziom, przejdzie w dystres, czyli nadmierny i wyniszczający stres, a wydajność spadnie (Everly i Lating, 2002). Występowanie stresu Stres jest obecny wszędzie, a jego poziom w populacji od kilku lat rośnie, jak pokazano na . Każdy z nas wie, co to jest stres – niektórzy znają go lepiej niż inni. Pod wieloma względami wydaje się on obciążeniem nie do udźwignięcia – to uczucie, którego doświadczasz, gdy, na przykład, musisz pojechać gdzieś podczas straszliwej zamieci, za późno się budzisz w dniu ważnej rozmowy o pracę, kończą ci się pieniądze przed następną wypłatą albo zbliża się ważny egzamin, do którego nie udało ci się w pełni przygotować. Prawie połowa dorosłych Amerykanów przyznała, że ich poziom stresu wzrósł w ciągu ostatnich pięciu lat (Neelakantan, 2013). Stres to doświadczenie wywołujące szereg różnych reakcji, wśród których można wyodrębnić reakcje fizjologiczne (np. przyspieszone tętno, bóle głowy lub problemy żołądkowo-jelitowe), poznawcze (np. problemy z koncentracją lub podejmowaniem decyzji) oraz behawioralne (np. picie alkoholu, palenie papierosów lub podejmowanie działań mających wyeliminować przyczynę stresu). Jak zostało już wspomniane wyżej, nadmierny stres może przyczyniać się do powstawanie chorób. Badania naukowe nad wpływem stresu i innych czynników psychologicznych na zdrowie zalicza się do psychologii zdrowia (ang. health psychology ), dziedziny zajmującej się zrozumieniem istoty psychologicznych czynników wpływających na zdrowie, choroby i reakcje na dolegliwości (Taylor, 1999). Psychologia zdrowia jako dyscyplina pojawiła się w latach 70. XX wieku, w okresie wzrostu świadomości roli, jaką odgrywają zachowania i styl życia w rozwoju chorób i dolegliwości (Straub, 2007). Oprócz badania związku między stresem a chorobami psychologowie zdrowia analizują, np. przyczyny, dla których ludzie dokonują wyboru określonego stylu życia (jak palenie papierosów lub niezdrowe odżywianie się, mimo że znają szkodliwe konsekwencje takich zachowań dla zdrowia). Ponadto badają skuteczność działań mających na celu zmianę niezdrowych przyzwyczajeń. Jednym z najbardziej podstawowych zadań psychologów zdrowia jest ustalenie, które grupy ludzi są szczególnie narażone na negatywne następstwa zdrowotne, oraz określenie charakterystyki psychologicznej i behawioralnej tych grup. Na przykład analiza różnic w poziomach stresu między różnymi grupami demograficznymi oraz ich zmian w czasie może pomóc zidentyfikować populacje o podwyższonym ryzyku zachorowania. przedstawia wyniki trzech przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych badań, w których kilka tysięcy osób z różnych grup demograficznych wypełniło krótką ankietę na temat stresu. Badania przeprowadzono w latach 1983, 2006 i 2009 (Cohen i Janicki-Deverts, 2012). Wszystkie wykazały wyższy poziom stresu u kobiet niż u mężczyzn. We wszystkich trzech wysoki poziom stresu stwierdzono u osób bezrobotnych, a także u ankietowanych deklarujących niższe wykształcenie i dochody. Najniższy poziom stresu odnotowano wśród emerytów. Między rokiem 2006 a 2009 największy wzrost poziomu stresu wystąpił wśród mężczyzn, przedstawicieli rasy kaukaskiej, osób w wieku 45–64 lata, absolwentów szkół wyższych, a także osób zatrudnionych na pełny etat. Jedna z interpretacji tych wyników zakłada, że obawy związane z kryzysem finansowym w latach 2008–2009 (m.in. ryzyko utraty pracy lub otrzymanie wypowiedzenia oraz znaczna utrata oszczędności emerytalnych) mogły być szczególnie stresujące dla osób rasy kaukaskiej, wykształconych, zatrudnionych, mężczyzn, którym pozostało niewiele lat aktywności zawodowej. Powyższe wykresy, zaczerpnięte z pracy Cohen i Janicki-Deverts (2012), przedstawiają średnią ocenę poziomu stresu w różnych grupach demograficznych w USA w latach 1983, 2006 i 2009. Na przestrzeni 25 lat poziom stresu znacznie wzrósł we wszystkich analizowanych kategoriach: płci, wieku, rasy, poziomu wykształcenia, statusu zatrudnienia i osiąganych dochodów. Wczesny wkład w badania nad stresem Jak już wcześniej wspomnieliśmy, naukowcy zainteresowali się zagadnieniem stresu prawie sto lat temu. Jednym z pionierów badań nad stresem był Walter Cannon (1871-1945), wybitny amerykański fizjolog z Harvard Medical School ( ). Na początku XX wieku Cannon jako pierwszy zidentyfikował fizjologiczne reakcje organizmu na stres. Fizjolog z Harvardu – Walter Cannon – jako pierwszy opisał i nazwał reakcję „walcz lub uciekaj”, tj. reakcję współczulnego układu nerwowego na istotny stresor. Cannon i reakcja „walcz lub uciekaj” Wyobraź sobie, że jesteś na wycieczce w górach w ciepły i słoneczny wiosenny dzień. W pewnym momencie zza drzew wychodzi wielki, groźnie wyglądający niedźwiedź i siada jakieś 50 metrów od ciebie. Zauważa cię, wstaje i zaczyna iść w twoją stronę. Oprócz tego, że myślisz wtedy „Oj, nie jest dobrze”, w twoim organizmie dochodzi do szeregu reakcji fizjologicznych. Źrenice rozszerzają się pod wpływem adrenaliny (epinefryny) i noradrenaliny (norepinefryny) wydzielanych przez nadnercza. Serce zaczyna ci łomotać, ciężko oddychasz i pocisz się, czujesz „motyle” w brzuchu, a mięśnie się napinają, przygotowując cię do podjęcia wysiłku. Cannon stwierdził, że ta reakcja, którą nazwał reakcją „walcz lub uciekaj” (ang. fight or flight response ), występuje, gdy dana osoba doświadcza bardzo silnych emocji – szczególnie tych wywołanych dostrzeżonym zagrożeniem (Cannon, 1932). Podczas niej organizm zostaje szybko pobudzony w efekcie aktywacji współczulnego układu nerwowego i układu hormonalnego ( ). Pobudzenie to pomaga przygotować daną osobę albo do walki z dostrzeżonym zagrożeniem, albo do ucieczki przed nim. „Walcz lub uciekaj” to fizjologiczna reakcja na silny stresor. Zdaniem Cannona reakcja „walcz lub uciekaj” jest wrodzonym mechanizmem pomagającym w utrzymaniu homeostazy, czyli względnie stałego stanu naszych parametrów fizjologicznych, takich jak ciśnienie krwi, oddychanie, trawienie i temperatura, na poziomie optymalnym do przeżycia. Cannon uważał zatem, że jest to reakcja przystosowawcza, gdyż umożliwia ludziom wewnętrzne i zewnętrzne dostosowanie się do zagrożeń pojawiających się w ich środowisku oraz unikanie niebezpieczeństwa. Selye i ogólny zespół adaptacyjny Kolejną ważną osobą, która miała wkład we wczesny rozwój formowania się koncepcji stresu, był wcześniej wspomniany Hans Selye. Ostatecznie stał się on jednym z największych światowych ekspertów zajmujących się badaniami nad stresem ( ). Jako młody asystent na Wydziale Biochemii na Uniwersytecie McGilla w latach 30. XX wieku Selye prowadził eksperymenty dotyczące hormonów płciowych u szczurów. W ich trakcie przez przypadek odkrył, że przy ekspozycji na długotrwałą negatywną stymulację (stresory) – np. ekstremalnie niskie temperatury, ranę pooperacyjną, przetrenowanie mięśni i wstrząs – u badanych zwierząt pojawiały się symptomy powiększenia nadnerczy, zmniejszenia grasicy i węzłów chłonnych oraz owrzodzenia żołądka. Selye uświadomił sobie, że zmiany te są wywołane przez złożone reakcje fizjologiczne, które rozwijają się podczas ekspozycji na stresor. Te fizjologiczne reakcje były niespecyficzne, co oznacza, że pojawiały się niezależnie od rodzaju stresora. Selye odkrył ogólny zespół adaptacyjny (ang. general adaptation syndrome ), niespecyficzną fizjologiczną reakcję organizmu na stres. Hans Selye specjalizował się w badaniach nad stresem. W 2009 roku jego rodzime Węgry uhonorowały jego pracę tym znaczkiem wyemitowanym z okazji drugiej corocznej światowej konferencji na temat stresu. Ogólny zespół adaptacyjny, który przedstawiono na , dzieli się na trzy fazy: reakcja alarmowa, stadium odporności, stadium wyczerpania (Selye, 1936; 1976). Reakcja alarmowa (ang. alarm reaction ) to natychmiastowa reakcja organizmu na zetknięcie się z sytuacją zagrożenia lub niebezpieczeństwa, podobna do reakcji „walcz lub uciekaj” opisanej przez Cannona. Podczas reakcji alarmowej odbierasz informacje o stresorze, a twoje ciało alarmuje cię za pośrednictwem wielu reakcji fizjologicznych, dostarczających ci energii do poradzenia sobie z daną sytuacją. Reakcji alarmowej doświadcza np. ktoś, kto budzi się w środku nocy i zauważa w domu pożar. Wykres pokazuje trzy fazy ogólnego zespołu adaptacyjnego Selyego. Długotrwały stres ostatecznie prowadzi do wyczerpania. W przypadku długotrwałej ekspozycji na stresor organizm wchodzi w stadium odporności (ang. stage of resistance ). Na tym etapie początkowy szok wywołany reakcją alarmową ustępuje, a ciało dostosowuje się do stresora. Organizm cały czas pozostaje w stanie gotowości do działania, podobnie jak miało to miejsce podczas reakcji alarmowej, ale z mniejszą intensywnością. Załóżmy na przykład, że zaginione dziecko nie odnalazło się po 72 godzinach. Mimo że rodzice są nadal bardzo zaniepokojeni, to w ciągu tych minionych 72 godzin skala reakcji fizjologicznych prawdopodobnie zmniejszyła się dzięki pewnego rodzaju przystosowaniu do tej sytuacji. Jeśli ekspozycja na stresor utrzymuje się przez dłuższy czas, dochodzi do stadium wyczerpania (ang. stage of exhaustion ). Na tym etapie dana osoba nie jest w stanie dłużej dostosowywać się do stresora: zdolność organizmu do stawiania oporu wyczerpuje się, a tkankom i organom daje się we znaki fizyczne zmęczenie. W rezultacie mogą pojawić się: choroba, trwałe uszkodzenie ciała, a nawet śmierć. Jeśli zaginione dziecko nie odnalazło się przez trzy miesiące, to długotrwały stres związany z tą sytuacją może sprawić, że w pewnym momencie rodzic dosłownie zasłabnie z wyczerpania lub rozwinie się u niego poważna i nieodwracalna choroba. Krótko mówiąc, ogólny zespół adaptacyjny Selyego sugeruje, że stresory poddają organizm próbie w trójfazowym procesie – najpierw następuje wstrząs, po nim dostosowanie, później osłabienie wszystkich fizycznych zasobów, co ostatecznie może doprowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, a nawet śmierci. Należy jednak podkreślić, że ten model uznaje koncepcję stresu opartą na reakcji, skupiającą się wyłącznie na fizycznych odpowiedziach organizmu, w znacznym stopniu pomija zaś czynniki psychologiczne, takie jak ocena i interpretacja zagrożeń. Mimo to model Selyego miał olbrzymi wpływ na formowanie koncepcji stresu, gdyż stanowi ogólnie wyjaśnienie sposobu, w jaki prowadzi on do fizycznych uszkodzeń i, tym samym, chorób. Jak dowiesz się z dalszej części rozdziału, długotrwały lub powracający stres ma związek z powstaniem wielu zaburzeń, takich jak nadciśnienie tętnicze i choroby serca. Fizjologiczne podłoże stresu Co dzieje się wewnątrz naszego organizmu, gdy doświadczamy stresu? Fizjologiczne mechanizmy stresu są bardzo złożone, ale zasadniczo angażują pracę dwóch układów – współczulnego układu nerwowego (ang. sympathetic nervous system ) oraz osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (ang. hypothalamic-pituitary-adrenal (HPA) axis ). Gdy ktoś po raz pierwszy uznaje daną sytuację za stresującą (reakcja alarmowa wg Selyego), wówczas współczulny układ nerwowy wywołuje pobudzenie przez wydzielanie adrenaliny z rdzenia nadnerczy. Wydzielenie tych hormonów aktywuje reakcję „walcz lub uciekaj”, czyli m.in przyspieszone tętno i oddech. Jednocześnie oś podwzgórze–przysadka–nadnercza staje się szczególnie aktywna, mimo że pracuje znacznie wolniej niż współczulny układ nerwowy (ma charakter głównie hormonalny). W odpowiedzi na stres podwzgórze (jedna ze struktur limbicznych mózgu) wydziela hormon uwalniający kortykotropinę, który pobudza przysadkę mózgową do wydzielania hormonu adrenokortykotropowego (ACTH) ( ). Następnie ACTH pobudza nadnercza do uwalniania licznych hormonów do krwiobiegu. Wśród nich ważną rolę odgrywa kortyzol, który wpływa praktycznie na każdy organ naszego ciała. Kortyzol (ang. cortisol ) jest powszechnie nazywany hormonem stresu i zapewnia zastrzyk energii przy pierwszym zetknięciu ze stresorem, przygotowując nas do ucieczki lub podjęcia walki. Wykres przedstawia funkcjonowanie osi podwzgórze–przysadka–nadnercza. Podwzgórze aktywuje przysadkę mózgową, która z kolei pobudza nadnercza do zwiększonego wydzielania kortyzolu. Na krótką metę proces ten może mieć korzystne skutki, na przykład zapewnia dodatkową energię, poprawia tymczasowe funkcjonowanie układu odpornościowego (ang. immune system ), a także zmniejsza wrażliwość na ból. Jednak przedłużające się wydzielanie kortyzolu – występujące przy długotrwałym lub chronicznym stresie – często wiele nas kosztuje. Stwierdzono, że wysokie stężenie kortyzolu wywołuje szereg szkodliwych konsekwencji. Może ono w istotny sposób osłabić nasz układ odpornościowy (Glaser i Kiecolt-Glaser, 2005). Wysokie stężenia kortyzolu często obserwuje się u osób cierpiących na depresję (Geoffroy et al., 2013). Bardzo silny lub chroniczny stres może mieć jednak poważne negatywne konsekwencje. Na przykład często przyczynia się do rozwoju zaburzeń psychicznych, takich jak zespół stresu pourazowego lub ciężki epizod depresyjny. Ponadto, jak wspomnieliśmy wcześniej, stres jest powiązany z rozwojem różnych dolegliwości fizycznych i chorób. Przykładowo w jednym z badań autorzy stwierdzili znacznie wyższy wskaźnik występowania chorób serca u ofiar ataku na World Trade Center 11 września 2001 roku oraz u osób z późniejszymi objawami zespołu stresu pourazowego (Jordan et al., 2011). Na podstawie innego badania stwierdzono, że subiektywne objawy stresu u starzejących się i emerytowanych pracowników fińskiego przemysłu spożywczego były powiązane ze stanami chorobowymi stwierdzanymi 11 lat później. W badaniu tym przewidziano również rozwój zaburzeń układu mięśniowo-szkieletowego, układu nerwowego, zaburzeń hormonalnych i metabolicznych (Salonen et al., 2008). Jeszcze inne badanie pokazało, że mężczyźni z Korei Południowej zatrudnieni w przemyśle wytwórczym, deklarujący wysoki poziom stresu w miejscu pracy, częściej przeziębiali się w ciągu kolejnych kilku miesięcy niż pracownicy deklarujący niższy poziom stresu (Park et al., 2011). W dalszej części rozdziału poznasz mechanizmy rozwoju dolegliwości fizycznych i chorób w wyniku oddziaływania stresu. Summary Stres to proces reakcji na wydarzenie, które jednostka postrzega jako przytłaczające lub zagrażające jej dobrostanowi. Naukę, w obszarze której prowadzi się badania nad wpływem stresu i czynników emocjonalnych na zdrowie oraz dobrostan, nazywamy „psychologią zdrowia”. Dziedzina ta zajmuje się badaniem ogólnego wpływu czynników psychologicznych na zdrowie. Pierwotna fizjologiczna reakcja organizmu na stres, reakcja „walcz lub uciekaj”, została po raz pierwszy opisana na początku XX wieku przez Waltera Cannona. Reakcja „walcz lub uciekaj” obejmuje skoordynowane działanie współczulnego układu nerwowego oraz osi podwzgórze–przysadka–nadnercza. Hans Selye, wybitny endokrynolog, potraktował te fizjologiczne reakcje na stres jako część ogólnego zespołu adaptacyjnego występującego w trzech fazach: reakcji alarmowej (pojawia się reakcja „walcz lub uciekaj”), stadium odporności (organizm zaczyna dostosowywać się do utrzymującego się stresu) oraz stadium wyczerpania (energia adaptacyjna się wyczerpuje, a stres zaczyna oddziaływać). Stresujące wydarzenie wywołuje różnorodne reakcje fizjologiczne, które aktywują nadnercza, a te z kolei wydzielają adrenalinę, noradrenalinę i kortyzol. Hormony te wpływają na liczne procesy zachodzące w organizmie, aby przygotować organizm do działania. Ekspozycja na silny lub chroniczny stres może mieć negatywne skutki dla zdrowia jednostki. Review Questions Doświadczenie negatywnych skutków stresu jest najbardziej prawdopodobne, gdy wydarzenie jest postrzegane jako________. negatywne, ale mające raczej wpływ na inne osoby niż na samego zainteresowanego stanowiące wyzwanie wprawiające w zakłopotanie zagrażające i bez wyraźnych możliwości poradzenia sobie z nim D W której fazie ogólnego zespołu adaptacyjnego Selyego dana osoba jest szczególnie podatna na chorobę? wyczerpania reakcji alarmowej „walcz lub uciekaj” odporności A Podczas stresującego spotkania kortyzol jest wydzielany przez________. współczulny układ nerwowy podwzgórze przysadkę mózgową nadnercza D Critical Thinking Questions Podaj przykład (inny niż opisany powyżej) sytuacji lub wydarzenia, które mogą zostać ocenione jako zagrażające lub stanowiące wyzwanie. Odpowiedzi mogą być różne. Jednym z przykładów jest rozwód. Ludzie mogą postrzegać rozwód jako zagrożenie, jeśli uznają, że doprowadzi on do samotności, zmiany stylu życia (z uwagi na brak dodatkowego dochodu) lub upokorzenia w oczach członków rodziny. Rozwód można jednak postrzegać jako wyzwanie, jeśli potraktuje się go jako możliwość znalezienia bardziej dobranego partnera, uznawszy sam proces poszukiwania nowej miłości za przyjemny, być może nieco tajemniczy i ekscytujący. Podaj przykład stresującej sytuacji, która może doprowadzić do poważnej choroby. Jak wystąpienie tej choroby tłumaczy teoria ogólnego zespołu adaptacyjnego Selyego? Odpowiedzi mogą być różne. Jednym z przykładów jest śmierć współmałżonka lub niespodziewane zdiagnozowanie u niego śmiertelnej choroby. W obu przypadkach stres doświadczany przez partnera bądź partnerkę będzie intensywny, ciągły i – zgodnie z ogólnym zespołem adaptacyjnym – ostatecznie doprowadzi do zwiększonej podatności na rozwój jakiejś choroby lub dolegliwości (stadium wyczerpania). Personal Application Question Przypomnij sobie czas, gdy ty i znane ci osoby (członkowie rodziny, znajomi lub koledzy i koleżanki z grupy) doświadczyliście wydarzenia, które część z was uznała za zagrażające, a inni za stanowiące wyzwanie. Jakie były różnice w reakcjach osób traktujących to wydarzenie jako zagrażające i tych postrzegających je jako wyzwanie? Dlaczego – twoim zdaniem – pojawiły się różnice w ocenie tego samego wydarzenia przez różne osoby? reakcja alarmowa (ang. alarm reaction ) pierwsza faza zespołu adaptacyjnego; natychmiastowa, fizjologiczna reakcja na sytuację zagrożenia lub inny, niespodziewany bodziec; odpowiednik reakcji „walcz lub uciekaj” kortyzol (ang. cortisol ) hormon stresu uwalniany przez nadnercza w reakcji na bodziec stresowy (stresor); zapewnia dodatkową energię, przygotowując tym samym na podjęcie szybkich działań dystres ( stres negatywny ) (ang. distress ) zwykle o dużej intensywności; często prowadzi do wyczerpania, przemęczenia, uczucia wypalenia; związany z pogorszeniem zdrowia i wydajności pracy eustres ( stres pozytywny ) (ang. eustress ) zwykle o średniej lub niskiej intensywności; związany z pozytywnymi odczuciami; wspomaga wydajność pracy i jest dobry dla zdrowia reakcja „walcz lub uciekaj” (ang. fight or flight response) zespół fizjologicznych reakcji (wzrost ciśnienia krwi, tętna, częstości oddechu, nasilenie pocenia się) na zagrożenie (realne lub tylko wyobrażone); ich źródłem jest pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) i dokrewnego (endokrynnego) ogólny zespół adaptacyjny (ang. general adaptation syndrome ) trójfazowy model fizjologicznych reakcji organizmu na stres oraz procesu adaptacji do tegoż, zaproponowany przez Hansa Selyego; obejmuje: reakcję alarmową, stadium odporności i stan wyczerpania psychologia zdrowia (ang. health psychology ) dziedzina psychologii poświęcona badaniom wpływu czynników psychicznych na zdrowie, choroby i na to, jak ludzie reagują w sytuacji choroby oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) (ang. hypothalamic-pituitary-adrenal (HPA) axis ) zespół struktur znajdujących się zarówno w układzie limbicznym mózgu (podwzgórze), jak i w układzie dokrewnym (przysadka i nadnercza), kontrolujących poprzez wydzielanie hormonów wiele fizjologicznych reakcji organizmu na stres ocena pierwotna (ang. primary appraisal ) ocena, w jaki sposób dany stresor może zaszkodzić albo stanowić zagrożenie dla dobrostanu jednostki ocena wtórna (ang. secondary appraisal ) ocena dostępnych opcji działania pozwalających poradzić sobie z czynnikiem stresowym i ich potencjalnej skuteczności stadium wyczerpania (ang. stage of exhaustion ) trzecie stadium zespołu adaptacyjnego; możliwości przystosowawcze organizmu zostają wyczerpane i nie potrafi on już dalej radzić sobie ze stresem; może prowadzić do choroby, a nawet śmierci stadium odporności (ang. stage of resistance ) drugie stadium zespołu adaptacyjnego; organizm na pewien czas przystosowuje się do stresującego bodźca stres (ang. stress) proces, w którym jednostka reaguje na zdarzenia postrzegane przez nią jako przytłaczające lub zagrażające jej dobrostanowi stresory (ang. stressors) zdarzenia zewnętrzne, które można uznać za zagrażające lub zbyt wymagające; bodźce, które inicjują stres

Social Sciences