Kinh nghiệm du lịch Động Phong Nha - Khám phá vẻ đẹp “kỳ quan đệ nhất động”
Kinh nghiệm du lịch Động Phong Nha - Khám phá vẻ đẹp “kỳ quan đệ nhất động”
Tin tức du lịch
-
03/06/2026
Du lịch động Phong Nha là trải nghiệm không nên bỏ lỡ với những ai yêu thích thiên nhiên, hang động và các hành trình khám phá. Nơi đây gây ấn tượng với khung cảnh non nước hữu tình, hệ thống thạch nhũ kỳ ảo và vẻ đẹp nguyên sơ đặc trưng của vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.
Đôi nét về động Phong Nha
Phong Nha - Kẻ Bàng: Thế giới siêu thực giữa lòng kỳ quan thiên nhiên thế giới. (Ảnh: Sưu tầm)
Động Phong Nha là một trong những hang động tiêu biểu thuộc Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình (cũ), nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Được hình thành trong lòng núi đá vôi qua hàng triệu năm, nơi đây gây ấn tượng với vẻ đẹp kỳ vĩ, không gian nguyên sơ và hệ thống hang động gắn liền với cảnh quan sông nước đặc trưng của vùng di sản.
Không chỉ nổi tiếng với danh xưng “Đệ nhất động Đông Dương”, động Phong Nha còn được biết đến nhờ nhiều giá trị nổi bật như cửa hang rộng, dòng sông ngầm trong xanh, hệ thống thạch nhũ tráng lệ và các hồ nước ngầm kỳ ảo. Chính sự kết hợp giữa vẻ đẹp thiên nhiên, giá trị địa chất và trải nghiệm khám phá độc đáo đã khiến du lịch động Phong Nha trở thành hành trình không nên bỏ lỡ khi đến Quảng Bình.
Thời điểm đẹp nhất để du lịch động Phong Nha
Mùa khô từ tháng 4 đến tháng 8 là thời điểm đẹp để du lịch động Phong Nha. (Ảnh: Sưu tầm)
Thời điểm lý tưởng nhất để du lịch động Phong Nha là từ khoảng tháng 4 đến tháng 8, khi thời tiết nơi đây bước vào mùa khô, trời nắng đẹp và ít mưa. Đây là lúc nước sông Son thường trong xanh, thuận lợi cho hành trình đi thuyền vào cửa động và tham quan các khu vực bên trong hang.
Nếu muốn có trải nghiệm thoải mái hơn, bạn nên bắt đầu chuyến tham quan vào buổi sáng, khoảng 8h00 – 9h00. Thời điểm này thời tiết còn dễ chịu, lượng khách chưa quá đông và bạn có nhiều thời gian để thong thả ngắm cảnh, chụp ảnh cũng như kết hợp tham quan thêm các điểm gần đó.
Vào mùa mưa, đặc biệt từ khoảng tháng 9 đến tháng 11, khu vực Phong Nha có thể xuất hiện mưa lớn hoặc nước sông dâng cao, ảnh hưởng đến hoạt động đi thuyền vào động. Vì vậy, trước khi khởi hành, bạn nên kiểm tra dự báo thời tiết và tình trạng mở cửa điểm tham quan để chủ động hơn cho lịch trình.
>>> Xem thêm:
●
Top 7 làng nghề truyền thống ở Quảng Bình: Nét đẹp văn hoá độc đáo
●
Trekking Trạ Ang, chèo thuyền Kayak - Những trải nghiệm thú vị ở Quảng Bình
●
Du lịch Tân Hóa, làng du lịch tốt nhất thế giới nổi tiếng tại Quảng Bình
Cách di chuyển đến động Phong Nha
Cung đường đến động Phong Nha xanh mát, mở ra hành trình khám phá thiên nhiên Quảng Bình (cũ). (Ảnh: Sưu tầm)
Để đến được  động Phong Nha, bạn có thể di chuyển đến TP. Đồng Hới, Quảng Bình (cũ) trước, sau đó tiếp tục đi khoảng 45km về xã Sơn Trạch đến bến thuyền Phong Nha. Tùy điểm xuất phát, ngân sách và lịch trình, bạn có thể lựa chọn các phương tiện phù hợp sau:
Chặng 1: Di chuyển đến TP. Đồng Hới
●
Máy bay:
Phù hợp với bạn từ Hà Nội, TP.HCM hoặc các thành phố lớn muốn tiết kiệm thời gian. Sau khi đến sân bay Đồng Hới, bạn có thể đi taxi, xe đưa đón hoặc xe riêng đến Phong Nha. Giá vé một chiều dao động:
○    Hà Nội – Đồng Hới: 800.000 – 2.500.000 VNĐ/người
○    TP.HCM – Đồng Hới: 1.200.000 – 3.500.000 VNĐ/người
Tùy thuộc vào thời điểm đặt vé, hãng hàng không và mùa du lịch.
●
Tàu hỏa:
Tuyến đường sắt Bắc - Nam có điểm dừng tại ga Đồng Hới, thích hợp cho những ai muốn có hành trình thong thả và tiết kiệm chi phí hơn so với máy bay. Giá vé tham khảo:
○    Hà Nội – Đồng Hới: 300.000 – 1.200.000 VNĐ/người/lượt
○    TP.HCM – Đồng Hới: 800.000 – 2.000.000 VNĐ/người/lượt
●
Xe khách:
Đây là lựa chọn phổ biến với bạn xuất phát từ Hà Nội, Đà Nẵng hoặc các tỉnh lân cận. Xe thường có nhiều khung giờ, phù hợp với nhóm khách muốn tối ưu chi phí di chuyển.
○    Hà Nội – Đồng Hới: ~ 300.000 – 600.000 VNĐ/người
○    Đà Nẵng – Đồng Hới: ~ 250.000 – 450.000 VNĐ/người
○    Huế – Đồng Hới: ~ 200.000 – 350.000 VNĐ/người
○    TP.HCM – Đồng Hới: ~ 800.000 – 1.300.000 VNĐ/người
Lưu ý:
Đối với các xe Limousine, giá vé sẽ nhỉnh hơn một chút so với các dòng xe khách thông thường, bạn cần kiểm tra/ hỏi kỹ nhà xe trước khi đặt nhé.
Chặng 2: Từ Đồng Hới đến bến thuyền Phong Nha
Xe buýt:
Phù hợp với ai đi tự túc, tiết kiệm. Giá vé khoảng 40.000 – 50.000 VNĐ/lượt
Taxi/ Xe hợp đồng:
Tối ưu cho gia đình, nhóm bạn hoặc khi mang nhiều hành lý. Thời gian di chuyển khoảng 45 - 60 phút.  Giá trọn gói tầm 500.000 – 600.000 VNĐ (xe 4 chỗ) và 600.000 – 700.000 VNĐ (xe 7 chỗ).
Thuê xe máy:
Thích hợp cho bạn trẻ mê phượt, thích tự do ngắm cảnh làng quê, núi đá vôi dọc đường. Giá thuê khoảng 100.000 – 130.000 VNĐ/ngày (xe số) và 150.000 – 180.000 VNĐ/ngày (xe ga).
Chặng 3: Đi thuyền vào động Phong Nha
Sau khi đến Trung tâm Du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng, bạn sẽ mua vé và thuê thuyền tại bến sông Son để vào động. Thuyền thường có sức chứa tối đa khoảng 12 khách, bạn có thể đi ghép với khách khác hoặc thuê riêng nguyên thuyền nếu đi theo nhóm.
Để tiết kiệm thời gian tự lên kế hoạch cho chuyến đi khám phá Phong Nha với 7749 thứ phải lo: phương tiện di chuyển, thời gian khởi hành, địa điểm vui chơi, ăn uống,... Bạn có thể cân nhắc một số tour trên Vietravel với lịch trình rõ ràng, tối ưu chi phí, bạn chỉ việc chuẩn bị hành lí và đi thôi.
>>>
Tham khảo các tour với đa dạng địa điểm khám phá với mức giá ưu đãi
<<<
Đà Nẵng – Huế – Đầm Lập An – La Vang – Động Phong Nha & Thiên Đường – KDL Bà Nà – Cầu Vàng – Sơn Trà – Hội An – Đà Nẵng
Đà Nẵng – Bà Nà – Sơn Trà – Hội An – La Vang – Động Thiên Đường – Phong Nha – Huế – Khám Phá Huế Plaza
Đà Nẵng – Huế – Đầm Lập An – La Vang – Động Phong Nha – KDL Bà Nà – Cầu Vàng – Sơn Trà – Hội An – Đà Nẵng
Giá vé tham quan động Phong Nha
Giá vé tham quan động Phong Nha thường gồm hai phần chính:
Vé vào cổng:
Khoảng 150.000 VNĐ/người/lượt. Trẻ em dưới 1,3m thường được miễn phí vé tham quan.
Phí thuê thuyền trên sông Son:
Khoảng 550.000 VNĐ/thuyền/chuyến khứ hồi, tối đa khoảng 12 khách và đã bao gồm áo phao.
Bạn có thể chọn đi ghép thuyền với những nhóm khách khác hoặc thuê riêng nguyên thuyền nếu đi cùng gia đình, bạn bè. Nếu đi theo nhóm đông người, chi phí thuê thuyền sẽ tiết kiệm hơn vì được chia đều cho các thành viên. Tuy nhiên, giá vé và phí thuyền có thể thay đổi theo thời điểm, vì vậy bạn nên kiểm tra lại thông tin tại bến thuyền hoặc Trung tâm Du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng trước khi tham quan.
7 cái nhất làm nên sức hút của động Phong Nha
Không phải ngẫu nhiên mà động Phong Nha được mệnh danh là “Kỳ quan đệ nhất động”. Ẩn sâu trong lòng núi đá vôi Quảng Bình, nơi đây sở hữu hệ thống hang nước, sông ngầm, thạch nhũ và không gian hang khô kỳ vĩ. Không chỉ là một dấu ấn về cảnh quan, mà còn góp phần tạo nên hành trình khám phá vừa huyền bí, vừa tráng lệ cho bạn.
1. Hang nước dài ấn tượng
Hệ thống hang nước dài khiến ai cũng phải xuýt xoa
Trải nghiệm ngồi thuyền xuyên lòng động
Một trong những điều làm nên vẻ đẹp đặc trưng của động Phong Nha chính là hệ thống hang nước dài gần 8km, kéo sâu trong lòng núi đá vôi. Thay vì chỉ đi bộ tham quan như nhiều hang động khác, bạn sẽ được ngồi thuyền xuôi theo dòng nước để từ từ tiến vào không gian bên trong động. Cảm giác mặt nước phẳng lặng, vách đá cao dần hiện ra hai bên và ánh sáng bên ngoài dần lùi lại phía sau tạo cảm giác mới mẻ, thú vị đến lạ thường. Chính yếu tố hang nước này đã tạo nên nét riêng cho du lịch động Phong Nha. Bạn không chỉ ngắm cảnh, mà còn thực sự “đi vào” lòng hang theo cách chậm rãi, nhẹ nhàng và tạo ấn tượng khó quên.
2. Cửa hang cao và rộng bên dòng sông Son
Cửa động Phong Nha hiện ra bên dòng sông Son xanh biếc, mở đầu hành trình khám phá thế giới hang động kỳ bí. (Ảnh: Sưu tầm)
Cửa hang vòm đá khổng lồ bên sông Son
Hành trình chuyển mình từ sáng vào tối
Trước khi bước vào thế giới ngầm kỳ bí, bạn sẽ đi qua cửa hang lớn nằm ngay bên dòng sông Son. Cửa động có dáng vòm tự nhiên, không gian cao rộng, mở ra như một cánh cổng dẫn vào lòng núi. Từ phía ngoài nhìn vào, sự tương phản giữa mặt nước xanh, núi đá vôi và khoảng tối sâu trong hang tạo nên khung cảnh vừa hùng vĩ vừa cuốn hút.
Đây có lẽ cũng là khoảnh khắc ấn tượng nhất trong hành trình. Khi thuyền bắt đầu rời khỏi ánh nắng bên ngoài và nhẹ nhàng tiến vào cửa động, không khí trở nên mát lạnh hơn, âm thanh cũng dịu lại, báo hiệu một trải nghiệm mới sắp sửa bắt đầu.
3. Sông ngầm trong xanh và kỳ bí
Dòng sông ngầm dài gần 14km
Cuộc phiêu lưu trôi giữa thế giới dưới lòng núi
Đi sâu vào bên trong, dòng sông Son dần trở thành dòng sông ngầm len lỏi qua lòng động. Mặt nước trong xanh, phẳng lặng, phản chiếu những vách đá và mảng thạch nhũ phía trên, tạo nên cảm giác như đang trôi giữa một không gian tách biệt với thế giới bên ngoài.
Điều thú vị của sông ngầm Phong Nha không nằm ở sự ồn ào hay mạo hiểm, mà ở cảm giác tĩnh lặng rất riêng. Thuyền di chuyển chậm, tiếng mái chèo và tiếng nước nhẹ vang lên trong lòng hang, bạn sẽ cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên Quảng Bình.
4. Hồ nước ngầm trong vắt
Khung cảnh lung linh như thế giới cổ tích
Làn nước trong vắt giữa núi đá vôi
Bên cạnh dòng sông ngầm, động Phong Nha còn gây ấn tượng với những khoảng hồ nước ngầm trong xanh, sâu và tĩnh lặng. Dưới ánh sáng dịu nhẹ trong hang, mặt nước phản chiếu các khối đá và thạch nhũ xung quanh, tạo nên khung cảnh lung linh như một tấm gương tự nhiên.
Những hồ nước này góp phần làm cho không gian bên trong động trở nên mềm mại hơn. Giữa những vách đá vôi đồ sộ và trần hang cao rộng, mặt nước trong vắt mang lại cảm giác vừa huyền ảo, vừa thư thái cho hành trình tham quan.
>>> Xem thêm:
●
Kinh nghiệm du lịch Quảng Bình
●
Top 6 món đặc sản Quảng Bình mang đậm hương vị miền Trung
5. Bãi cát và bãi đá ngầm độc đáo
Bãi cát và bãi đá trong động Phong Nha tạo nên vẻ đẹp hoang sơ, giúp hành trình khám phá hang động thêm gần gũi và kỳ thú. (Ảnh: Sưu tầm)
Bãi cát trắng mịn giữa lòng hang
Kết hợp khám phá thủy trình và hang bộ
Sau đoạn ngồi thuyền, bạn có thể bắt gặp những bãi cát và bãi đá tự nhiên nằm sâu trong lòng động. Các bãi cát trắng mịn, bãi đá nhiều hình thù tạo nên những điểm nhấn thú vị giữa không gian hang động rộng lớn. Đây là nơi bạn có thể quan sát rõ hơn cấu trúc địa chất và cảm nhận vẻ đẹp hoang sơ của Phong Nha ở khoảng cách gần.
Những bãi cát, bãi đá này cũng giúp hành trình tham quan không bị đơn điệu. Sau cảm giác trôi nhẹ trên mặt nước, việc đặt chân lên khu vực hang bộ khiến bạn có thêm một góc nhìn khác về động Phong Nha: gần gũi hơn, rõ nét hơn và cũng kỳ vĩ hơn.
6. Hệ thống thạch nhũ kỳ ảo và tráng lệ
Nếu sông ngầm tạo nên cảm giác huyền bí, thì hệ thống thạch nhũ chính là phần làm nên vẻ đẹp lộng lẫy nhất của động Phong Nha. Qua hàng triệu năm kiến tạo, từng khối nhũ đá, măng đá đã hình thành với nhiều dáng vẻ khác nhau. Có nơi mềm mại như rèm đá, có nơi uy nghi như cung điện, có khối lại gợi liên tưởng đến tượng Phật, kỳ lân hay những hình thù huyền thoại.
Dưới ánh sáng trong hang, các khối thạch nhũ hiện lên với vẻ lung linh và nhiều tầng lớp. Càng đi sâu, bạn càng dễ có cảm giác như đang bước vào một bảo tàng nghệ thuật tự nhiên, khi mỗi đường nét đều được tạo nên bởi thời gian và bàn tay kỳ diệu của tạo hóa.
7. Hang khô rộng lớn và đẹp mắt
Thạch nhũ kiến tạo qua hàng triệu năm
Trải nghiệm đi bộ trong hang ngắm kiệt tác điêu khắc của thời gian và thiên nhiên
Sau hành trình khám phá hang nước, khu vực hang khô mở ra một không gian hoàn toàn khác. Không còn cảm giác trôi nhẹ trên sông ngầm, bạn sẽ đi bộ giữa những nền hang rộng, trần hang cao và các khối đá lớn hiện lên đầy ấn tượng. Không gian nơi đây cao ráo, thoáng rộng, tạo cảm giác như một cung điện tự nhiên nằm sâu trong lòng núi.
Điểm hấp dẫn của hang khô là bạn có thể dừng lại lâu hơn để ngắm nhìn từng khối thạch nhũ, từng vách đá và các chi tiết được kiến tạo qua thời gian. Chính sự kết hợp giữa hang nước kỳ bí và hang khô tráng lệ đã giúp động Phong Nha trở thành một trong những điểm đến đặc sắc nhất trong hành trình khám phá Quảng Bình.
Bạn muốn khám phá động Phong Nha và nối dài hành trình qua nhiều điểm đến nổi bật của miền Trung mà không phải mất nhiều thời gian tự lên lịch trình? Hãy tham khảo ngay các tour du lịch kết hợp cùng Vietravel. Với lịch trình được sắp xếp trọn gói, phương tiện di chuyển thuận tiện và các điểm tham quan được chọn lọc, Vietravel sẽ giúp bạn thảnh thơi tận hưởng vẻ đẹp kỳ vĩ của Phong Nha cùng nhiều danh thắng đặc sắc:
Đà Nẵng – Huế – Đầm Lập An – La Vang – Động Phong Nha – KDL Bà Nà – Cầu Vàng – Sơn Trà – Hội An – Đà Nẵng
Sức Sống Mới Qua Miền Di Sản: Đà Nẵng – Hội An – Huế – Phong Nha | Sản phẩm thế hệ mới
Các điểm tham quan kết hợp gần động Phong Nha
Các điểm tham quan gần động Phong Nha mang đến nhiều trải nghiệm đa dạng, từ khám phá hang động đến vui chơi giữa thiên nhiên xanh mát. (Ảnh: Sưu tầm)
Ngoài động Phong Nha, khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng còn có nhiều hang động, khu vui chơi sinh thái và trải nghiệm thiên nhiên đáng để kết hợp trong cùng hành trình.
Động Tiên Sơn (cách Động Phong Nha khoảng 1 km)
Đây là địa điểm được kết hợp phổ biến nhất vì nằm ngay cạnh Động Phong Nha và sử dụng chung tuyến tham quan bằng thuyền trên sông Son. Sau khi khám phá vẻ đẹp sông nước của Động Phong Nha, bạn có thể tiếp tục chiêm ngưỡng hệ thống thạch nhũ độc đáo trong hang khô Tiên Sơn mà không mất thêm nhiều thời gian di chuyển.
Bên trong hang là hệ thống thạch nhũ với nhiều hình thù độc đáo được hình thành qua hàng triệu năm kiến tạo địa chất. Không quá đông đúc như nhiều điểm tham quan nổi tiếng khác, Động Tiên Sơn mang đến cảm giác yên bình và thư thái. Giá vé tham quan:
Người lớn (cao trên 1,3m): 80.000 VNĐ/người/lượt
Trẻ em từ 1,1m – 1,3m: 30.000 – 40.000 VNĐ/người/lượt
Trẻ em dưới 1,1m: Miễn phí
Động Thiên Đường (cách Động Phong Nha khoảng 25 – 30 km)
Tuy không nằm gần động Phong Nha như động Tiên Sơn, nhưng Thiên Đường là một trong những hang động nổi tiếng bậc nhất, được ví như một “cung điện dưới lòng đất”.  Hang sở hữu chiều dài ấn tượng, không gian rộng lớn cùng hệ thống thạch nhũ tráng lệ khiến bất kỳ ai cũng phải choáng ngợp.
Đi dọc theo hệ thống cầu gỗ bên trong hang, bạn sẽ được chiêm ngưỡng những khối thạch nhũ lấp lánh với hình dáng độc đáo như những tác phẩm nghệ thuật khổng lồ. Đây là điểm đến gần như không thể bỏ lỡ khi ghé thăm Phong Nha. Giá vé tham quan và di chuyển vào hang:
Người lớn: 250.000 VNĐ/vé
Trẻ em cao từ 1,1m – 1,3m: 125.000 VNĐ/vé
Trẻ em dưới 1,1m: Miễn phí
Xe điện khứ hồi (từ cổng đến chân núi): khoảng 20.000 VNĐ/người (không bắt buộc, có thể đi bộ)
Sông Chày - Hang Tối (cách động Phong Nha khoảng 20km)
Sông Chày - Hang Tối là một trong những điểm vui chơi, khám phá thiên nhiên nổi tiếng nhất tại Phong Nha - Kẻ Bàng, đặc biệt phù hợp với những bạn yêu thích vận động và các hoạt động ngoài trời. Nơi đây sở hữu dòng sông xanh ngọc bích tuyệt đẹp, bao quanh bởi những dãy núi đá vôi hùng vĩ và hệ sinh thái rừng nguyên sinh.
Khác với các hang động thiên về tham quan và ngắm cảnh, Sông Chày - Hang Tối mang đến những trải nghiệm tương tác trực tiếp với thiên nhiên, từ khám phá hang động, tắm bùn đến các trò chơi dưới nước đầy sôi động.
Trải nghiệm nổi bật tại Sông Chày - Hang Tối
:
Zipline vượt sông Chày:
Trải nghiệm đu dây trên không qua dòng sông xanh biếc là hoạt động được nhiều bạn yêu thích nhất tại đây. Cảm giác lao mình giữa thiên nhiên rộng lớn mang lại sự phấn khích và những góc nhìn ấn tượng từ trên cao.
Khám phá Hang Tối và tắm bùn tự nhiên:
Bạn sẽ được trang bị đèn đội đầu để khám phá Hang Tối – một trong những hang động còn giữ được nét hoang sơ đặc trưng. Bên trong hang là khu vực tắm bùn tự nhiên độc đáo, mang lại cảm giác thư giãn và trải nghiệm khác biệt so với các điểm tham quan thông thường.
Chèo kayak trên sông Chày:
Hoạt động phù hợp cho cả gia đình và nhóm bạn. Từ chiếc kayak, bạn có thể ngắm nhìn khung cảnh núi rừng và tận hưởng không khí trong lành giữa thiên nhiên.
Các trò chơi dưới nước:
Khu vực ven sông được bố trí nhiều trò chơi như cầu gỗ thăng bằng, đu dây Tarzan, nhảy cầu nước, nhà phao nổi và các thử thách vận động dưới nước, mang đến không khí sôi động dành cho mọi lứa tuổi.
Tắm sông và thư giãn giữa thiên nhiên:
Với làn nước trong xanh và khung cảnh yên bình, nhiều bạn lựa chọn đơn giản là ngâm mình dưới dòng sông mát lạnh và tận hưởng vẻ đẹp nguyên sơ của Phong Nha - Kẻ Bàng.
Giá vé tham khảo:
●
Gói vui chơi cơ bản (không vào Hang Tối): khoảng 150.000 – 200.000 VNĐ/người
(Bao gồm các hoạt động vui chơi dưới nước và một số dịch vụ cơ bản).
●
Gói khám phá Sông Chày - Hang Tối trọn gói: khoảng 450.000 VNĐ/người
(Bao gồm zipline vượt sông, khám phá Hang Tối, tắm bùn tự nhiên trong hang, chèo kayak, tham gia các trò chơi dưới nước không giới hạn).
Suối Nước Moọc (cách Động Phong Nha khoảng 15 – 18 km)
Ẩn mình giữa rừng nguyên sinh, Suối Nước Moọc nổi bật với làn nước xanh ngọc bích trong vắt và không khí mát mẻ quanh năm. Đây là địa điểm thích hợp để nghỉ ngơi sau hành trình khám phá các hang động, đồng thời tham gia các hoạt động như tắm suối, chèo kayak hoặc đi bộ giữa thiên nhiên.
Âm thanh róc rách của dòng nước kết hợp với sắc xanh của núi rừng tạo nên khung cảnh thư giãn hiếm có. Nếu muốn tìm một nơi để "trốn" khỏi sự ồn ào và tận hưởng thiên nhiên đúng nghĩa, Suối Nước Moọc là lựa chọn rất đáng cân nhắc.
Công viên Ozo (cách Động Phong Nha khoảng 17 – 20 km)
Tương tự như Sông Chày - Hang Tối, Công viên Ozo cũng có một số hoạt động như chèo kayak, zipline, vui chơi ngoài trời và khám phá thiên nhiên. Tuy nhiên, những trải nghiệm đặc trưng làm nên sức hút riêng của Ozo mà bạn khó tìm thấy ở các điểm du lịch khác trong khu vực gồm:
Tản bộ trên hệ thống cầu gỗ xuyên rừng dài bậc nhất Việt Nam:
Đây là điểm nhấn nổi bật nhất của Công viên Ozo. Hệ thống cầu gỗ len lỏi giữa những tán cây nguyên sinh, dễ dàng khám phá hệ sinh thái rừng mà không cần trekking vất vả.
Trải nghiệm các trò chơi trên cây giữa rừng nguyên sinh:
Ozo sở hữu nhiều thử thách vận động trên cao như cầu dây, lưới leo, vượt chướng ngại vật và các trò chơi cân bằng. Những hoạt động này mang lại cảm giác phiêu lưu nhẹ nhàng nhưng vẫn đủ thú vị cho cả người lớn lẫn trẻ em.
Khám phá hệ sinh thái rừng nguyên sinh Phong Nha - Kẻ Bàng:
Khác với Sông Chày - Hang Tối tập trung vào trải nghiệm sông nước, Ozo mang đến cơ hội tiếp cận gần hơn với hệ động thực vật đặc trưng của khu rừng nhiệt đới, bạn sẽ cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp thiên nhiên của Vườn quốc gia.
Check-in giữa những cây cầu gỗ và tán rừng xanh mát:
Không gian rừng xanh cùng các cây cầu gỗ uốn lượn tạo nên khung cảnh rất đẹp để chụp ảnh, đặc biệt phù hợp với những ai yêu thích du lịch sinh thái.
Giá vé tham khảo:
Người lớn: khoảng 200.000 VNĐ/người
Trẻ em: khoảng 100.000 – 150.000 VNĐ/người (tùy chiều cao và thời điểm áp dụng)
(*) Vé thường đã bao gồm tham quan công viên, hệ thống cầu gỗ xuyên rừng và nhiều hoạt động vui chơi cơ bản trong khuôn viên.
Nếu Sông Chày - Hang Tối phù hợp với những ai thích cảm giác mạnh và các hoạt động dưới nước, thì Công viên Ozo lại là lựa chọn lý tưởng cho những ai muốn tận hưởng không khí trong lành của rừng nguyên sinh, vận động nhẹ nhàng và khám phá thiên nhiên theo cách thư thái hơn.
Thung lũng Hava (cách Động Phong Nha khoảng 16 km)
Thung lũng Hava là khu du lịch sinh thái nổi bật với dòng sông xanh trong, cảnh quan núi rừng thơ mộng và nhiều hoạt động vui chơi ngoài trời. Bạn có thể chèo kayak, chèo SUP, tắm suối, nhảy cầu nước hoặc thư giãn giữa khung cảnh thiên nhiên yên bình.
Với khung cảnh đẹp như tranh vẽ, đây là địa điểm được lựa chọn để check-in và tận hưởng những phút giây thư giãn bên gia đình, bạn bè. Đặc biệt vào những ngày nắng đẹp, mặt nước xanh biếc tạo nên khung cảnh vô cùng ấn tượng.
Nếu chỉ có một ngày, bạn nên kết hợp động Phong Nha với động Tiên Sơn, Suối Nước Moọc hoặc Sông Chày - Hang Tối để lịch trình không quá vội. Nếu có từ 2 ngày trở lên, bạn có thể mở rộng hành trình sang động Thiên Đường, Công viên Ozo hoặc các tour trekking chuyên sâu để cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp của “vương quốc hang động” Quảng Bình.
Kinh nghiệm du lịch động Phong Nha
Đến bến thuyền sớm để chủ động lịch trình
Bạn nên đến bến thuyền Phong Nha sớm để có thời gian mua vé, ghép thuyền và chuẩn bị trước khi vào động. Nếu đi vào cuối tuần hoặc mùa cao điểm, việc đến sớm sẽ giúp bạn tránh cảm giác vội vàng và có thêm thời gian tham quan các điểm gần đó.
Ghép thuyền nếu đi ít người để tiết kiệm chi phí
Nếu đi tự túc hoặc nhóm nhỏ, bạn có thể ghép thuyền cùng các bạn khác tại bến để tiết kiệm chi phí. Đây là lựa chọn khá phổ biến, đặc biệt với những ai muốn tối ưu ngân sách nhưng vẫn có trải nghiệm trọn vẹn khi khám phá động Phong Nha.
Chuẩn bị trang phục phù hợp cho hành trình trong hang
Khi tham quan động Phong Nha, bạn nên mặc quần áo thoải mái, mang giày thể thao hoặc dép có độ bám tốt vì một số khu vực trong hang có thể ẩm và trơn. Không gian bên trong động thường mát hơn bên ngoài, đặc biệt khi ngồi thuyền lâu trong hang, nên bạn có thể chuẩn bị thêm áo khoác mỏng nếu đi cùng trẻ nhỏ, người lớn tuổi hoặc người dễ lạnh.
Sạc đầy pin điện thoại và máy ảnh
Động Phong Nha có nhiều góc chụp đẹp như dòng sông ngầm, vòm hang, thạch nhũ và khu vực hang khô. Vì vậy, bạn nên sạc đầy pin điện thoại, máy ảnh hoặc mang theo pin dự phòng nếu muốn lưu lại nhiều khoảnh khắc trong chuyến đi.
Lựa chọn nơi lưu trú phù hợp
Bạn nên ưu tiên lưu trú tại trung tâm Phong Nha nếu muốn gần bến thuyền và thuận tiện tham quan các điểm như động Tiên Sơn, Suối Nước Moọc, sông Chày - hang Tối. Khu vực này có nhiều homestay, khách sạn nhỏ và bungalow, giá tham khảo khoảng 300.000 – 1.200.000 VNĐ/đêm.
Một số gợi ý lưu trú tại Phong Nha
:
Phong Nha Memory Homestay
Son River Homestay
Green Riverside Cosy Home
Hưng Phát Bungalow
Karst Villas Phong Nha
Phong Nha Lake House Resort
Nếu muốn tiện ăn uống, vui chơi hoặc kết hợp tham quan biển Nhật Lệ, bạn có thể chọn lưu trú tại TP. Đồng Hới rồi đi Phong Nha trong ngày. Khách sạn tại Đồng Hới đa dạng hơn, giá thường từ khoảng 400.000 VNĐ/đêm trở lên tùy vị trí và hạng phòng.
Tuân thủ an toàn và giữ gìn cảnh quan trong hang
Trong quá trình tham quan, bạn nên mặc áo phao đầy đủ khi ngồi thuyền, ngồi đúng vị trí và làm theo hướng dẫn của lái thuyền hoặc nhân viên tại điểm du lịch. Bên cạnh đó, không nên chạm tay vào thạch nhũ, khắc vẽ lên vách đá hoặc xả rác trong hang để góp phần bảo vệ vẻ đẹp nguyên sơ của động Phong Nha.
Với những “cái nhất” độc đáo và huyền bí, du lịch động Phong Nha luôn mang đến cho bạn cảm giác vừa choáng ngợp, vừa thư thái giữa thiên nhiên Quảng Bình. Hãy lên kế hoạch cho hành trình này để chiêm ngưỡng vẻ đẹp kỳ vĩ của hang động, tận hưởng không gian sông nước nguyên sơ và lưu lại những khoảnh khắc đáng nhớ bên gia đình, bạn bè.
-
Để biết thêm thông tin về chương trình, Quý khách hàng vui lòng liên hệ:
VIETRAVEL
190 Pasteur, P. Xuân Hòa, TP.HCM
Tel: (028) 3822 8898 - Hotline: 1800 646 888
Fanpage: https://www.facebook.com/vietravel
Website: www.travel.com.vn
Nguồn bài viết: Sưu tầm và tổng hợp
@camnangdulich #camnangdulich
Tin ngẫu nhiên
Lễ hội lá đỏ Hàn Quốc 2026 diễn ra tháng mấy? 15 địa điểm ngắm lá đỏ đẹp nhất
Glamping là gì? Top 20 địa điểm glamping đẹp nhất Việt Nam theo khu vực
Du lịch đảo Tuần Châu - Thiên đường nghỉ dưỡng và giải trí bên vịnh Hạ Long
Top 20 địa điểm du lịch Sri Lanka đẹp mê hoặc từ di sản cổ đến thiên nhiên kỳ vĩ
Tin mới
Du lịch Đại Hưng An Lĩnh - Khám phá rừng nguyên sinh hùng vĩ nơi cực Bắc Trung Quốc
Lễ hội lá đỏ Hàn Quốc 2026 diễn ra tháng mấy? 15 địa điểm ngắm lá đỏ đẹp nhất
Du lịch Auckland - Thành phố cảng sôi động giữa thiên nhiên tuyệt đẹp
Top 10 bãi biển Nha Trang đẹp đốn tim - Điểm check-in hot nhất 2026


Hướng dẫn tham quan Động Phong Nha chi tiết từ A–Z

Bến thuyền Phong Nha nằm tại xã Sơn Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là tỉnh Quảng Trị), cách trung tâm thành phố Đồng Hới khoảng 45-50km về phía Tây Bắc. Đây là điểm khởi đầu cho mọi tour tham quan Động Phong Nha bằng thuyền.
Từ Đồng Hới
: Bạn có thể di chuyển bằng xe máy thuê (khoảng 150.000 - 200.000 VNĐ/ngày), taxi (400.000 - 500.000 VNĐ/chiều cho xe 4 chỗ), hoặc
xe buýt tuyến B4
(khoảng 35.000 VNĐ/lượt, chạy từ trung tâm Đồng Hới). Thời gian di chuyển mất khoảng 1-1,5 giờ. Nếu đi xe máy, theo quốc lộ 1A rồi rẽ vào đường Hồ Chí Minh nhánh Tây (đường 20 Quyết Thắng) để đến bến.
Từ các tỉnh khác
: Nếu bay đến sân bay Đồng Hới (từ Hà Nội hoặc TP.HCM, thời gian bay 1-1,5 giờ), bạn có thể thuê xe máy ngay tại sân bay hoặc dùng taxi/shuttle bus đến Phong Nha. Từ Huế hoặc Đà Nẵng, đi xe khách hoặc tự lái theo đường Hồ Chí Minh, mất 3-5 giờ. Từ Hà Nội, có thể đi tàu hỏa đến ga Đồng Hới rồi tiếp tục như trên.
Nếu đi bằng phương tiện cá nhân, bạn có thể gửi xe ngay tại khu vực bến với mức phí hợp lý:
Xe máy: 5.000đ/chiếc
Ô tô: 17.000đ/chiếc
Sau khi gửi xe, du khách tiến hành mua vé tham quan Động Phong Nha, trẻ em dưới 1,3m được miễn phí vé, giúp các gia đình có con nhỏ dễ dàng tiết kiệm chi phí.
Ảnh: Du khách sẽ mua vé tham quan và xuất phát từ bến thuyền


Thứ 6, ngày 16 tháng 8, 2019, 8:36:21 Chiều
Động Phong Nha - Kẻ Bàng: Kinh nghiệm khám phá “hoàng cung trong lòng đất”
Động Phong Nha là một trong những điểm đến nổi bật nhất của du lịch miền Trung, đặc biệt phù hợp với du khách yêu thiên nhiên, thích trải nghiệm hang động và muốn tìm một hành trình vừa thư giãn vừa giàu giá trị khám phá. Nằm trong quần thể Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, Động Phong Nha gây ấn tượng bởi dòng sông ngầm xanh mát, hệ thống thạch nhũ kỳ ảo và không gian hang động rộng lớn được ví như “hoàng cung trong lòng đất”.
Mục lục
Nếu bạn đang lên kế hoạch đi Quảng Trị, Động Phong Nha gần như là điểm dừng không nên bỏ lỡ. Nơi đây không chỉ đẹp ở cảnh quan bên trong hang, mà còn hấp dẫn ngay từ hành trình ngồi thuyền trên sông Son, len qua những dãy núi đá vôi trùng điệp để tiến vào cửa động.
1. Động Phong Nha Quảng Trị ở đâu?
Động Phong Nha nằm trong khu vực Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, thuộc vùng du lịch nổi tiếng trước đây của tỉnh Quảng Bình, nay là xã Phong Nha, tỉnh Quảng Trị. Từ trung tâm Đồng Hới, du khách có thể di chuyển đến khu du lịch Phong Nha bằng ô tô, xe du lịch hoặc xe máy tùy lịch trình.
Điểm đặc biệt của Động Phong Nha là cách tham quan khá khác so với nhiều hang động khô. Du khách sẽ mua vé tại khu du lịch, sau đó lên thuyền đi theo sông Son để vào cửa động. Cảnh quan hai bên sông khá yên bình, có núi đá, làng quê và màu nước thay đổi theo mùa, tạo cảm giác chuyến đi bắt đầu ngay từ khi thuyền rời bến.
Với những du khách xuất phát từ Đà Nẵng hoặc Huế, hành trình đến Phong Nha thường được kết hợp thành tuyến du lịch miền Trung nhiều ngày. Đây cũng là lý do các tour ghép hoặc tour trọn gói tuyến Đà Nẵng – Huế – Quảng Bình được nhiều gia đình, nhóm bạn và đoàn khách lựa chọn.
2. Vì sao nên ghé Động Phong Nha khi du lịch Quảng Trị?
Động Phong Nha được nhiều du khách yêu thích vì hội tụ cả cảnh quan sông nước, núi đá và hang động. Từ bên ngoài, cửa động hiện ra giữa vách núi lớn, tạo cảm giác kỳ vĩ nhưng vẫn rất gần gũi. Khi thuyền tiến sâu vào trong, không gian dần chuyển sang mát lạnh, yên tĩnh và huyền ảo.
Bên trong động là những khối thạch nhũ, măng đá có hình dáng đa dạng. Dưới ánh sáng phản chiếu, các khối đá hiện lên như rèm ngọc, cung điện, tượng đá hoặc những lớp sóng hóa thạch. Đây cũng là lý do Động Phong Nha thường được gọi bằng cái tên “hoàng cung trong lòng đất”.
Một ưu điểm khác là lịch trình tham quan Động Phong Nha không quá nặng. Người lớn tuổi, gia đình có trẻ em hoặc du khách không quen vận động nhiều vẫn có thể trải nghiệm nếu chuẩn bị trang phục phù hợp và tuân thủ hướng dẫn tại điểm tham quan.
3. Kinh nghiệm đi Động Phong Nha cho người lần đầu
Thời điểm đẹp để đi Động Phong Nha
Thời điểm thuận lợi nhất để đi Động Phong Nha thường là mùa khô, khoảng từ tháng 4 đến tháng 8. Giai đoạn này thời tiết Quảng Trị có nắng nhiều, thích hợp cho các hoạt động tham quan hang động, đi thuyền, tắm suối hoặc kết hợp thêm các điểm du lịch sinh thái gần đó.
Từ tháng 9 đến đầu năm sau, miền Trung có thể xuất hiện mưa lớn, nước sông dâng hoặc thời tiết thay đổi nhanh. Nếu đi vào mùa này, bạn nên kiểm tra tình hình thời tiết và trạng thái hoạt động của tuyến thuyền trước khi khởi hành. Một số ngày mưa lớn, hoạt động tham quan hang nước có thể bị ảnh hưởng để đảm bảo an toàn cho du khách.
Nếu muốn chuyến đi thoải mái hơn, bạn nên ưu tiên đi vào ngày thường hoặc đặt dịch vụ sớm trong mùa cao điểm hè. Khởi hành buổi sáng cũng là lựa chọn hợp lý vì thời tiết dễ chịu hơn và còn nhiều thời gian để kết hợp thêm các điểm đến khác trong ngày.
Cách di chuyển đến Động Phong Nha
Để đến Động Phong Nha, du khách thường di chuyển đến Đồng Hới trước, sau đó tiếp tục đi Phong Nha. Tùy điểm xuất phát, bạn có thể chọn máy bay, tàu hỏa, xe khách hoặc ô tô cá nhân.
Nếu đi từ Hà Nội hoặc TP. HCM, máy bay đến Đồng Hới là phương án tiết kiệm thời gian. Từ sân bay Đồng Hới, bạn có thể đặt xe đưa đón, taxi hoặc thuê xe riêng đến Phong Nha. Nếu muốn tiết kiệm chi phí hơn, tàu hỏa và xe khách cũng là lựa chọn phổ biến, đặc biệt phù hợp với du khách có lịch trình linh hoạt.
Với khách xuất phát từ Đà Nẵng hoặc Huế, hành trình đến Quảng Trị có thể kết hợp thành tuyến du lịch miền Trung. Đây là cung đường phù hợp với những ai muốn đi qua nhiều điểm đến như Đà Nẵng, Huế, Quảng Trị và Phong Nha trong cùng một chuyến.
Gợi ý tour du lịch Quảng Trị nếu bạn không muốn tự lên lịch trình
Nếu bạn đi cùng gia đình, nhóm đông hoặc muốn hạn chế việc tự đặt xe, tự canh giờ tham quan và tự sắp xếp điểm dừng, tour trọn gói là lựa chọn đáng tham khảo. Với lịch trình được thiết kế sẵn, du khách có thể tiết kiệm thời gian chuẩn bị, chủ động hơn về chi phí và có hướng dẫn viên hỗ trợ trong suốt chuyến đi.
Hiện tại, nền tảng
Tecotrip
đang được nhiều du khách chú ý, lựa chọn bởi sự tiện lợi, dịch vụ chuyên nghiệp, trọn gói với mức giá thành cạnh tranh.
Đơn vị lữ hành này cung cấp nhóm
tour du lịch Quảng Bình
đa dạng, không chỉ dừng lại ở việc khám phá Động Phong Nha Kẻ Bàng mà còn có các điểm đến nổi bật khác. Trong đó,
tour Đà Nẵng Huế Quảng Bình
là một sản phẩm nổi bật, phù hợp cho những ai muốn kết hợp nhiều trải nghiệm trong một hành trình: khởi đầu từ Đà Nẵng, ghé Huế để khám phá dấu ấn cố đô, sau đó tiếp tục đến Quảng Trị tham quan Động Phong Nha.
Điểm thuận tiện khi tham gia các tour du lịch trọn gói của Tecotrip là bạn không cần tự nối từng chặng di chuyển riêng lẻ. Lịch trình tour thường đã bao gồm xe đưa đón, hướng dẫn viên, bữa ăn và các điểm tham quan theo chương trình. Vì vậy, lựa chọn này đặc biệt phù hợp với khách lần đầu đi miền Trung, khách đi theo đoàn công ty, nhóm gia đình hoặc du khách muốn có chuyến đi gọn gàng, ít phát sinh.
4. Top trải nghiệm nổi bật khi tham quan Động Phong Nha
Ngồi thuyền trên sông Son vào cửa động
Trước khi vào hang, du khách sẽ có thời gian ngồi thuyền trên sông Son. Đây là một trải nghiệm rất đáng nhớ, nhất là vào những ngày trời nắng đẹp, mặt nước trong và cảnh núi non hiện ra rõ nét hai bên bờ.
Càng gần cửa động, không khí càng mát hơn. Thuyền chậm lại, máy thường được tắt hoặc giảm tốc để giữ sự yên tĩnh trong hang. Khoảnh khắc thuyền tiến vào lòng núi là lúc nhiều du khách cảm nhận rõ nhất vẻ độc đáo của Động Phong Nha.
Chiêm ngưỡng hệ thống thạch nhũ kỳ ảo
Bên trong động là những khối thạch nhũ và măng đá có hình dáng đa dạng. Qua ánh sáng phản chiếu, các khối đá hiện lên với nhiều tầng lớp, tạo cảm giác như những cung điện, rèm đá, tượng đá hay ruộng bậc thang tự nhiên.
Điểm thú vị là mỗi người có thể tưởng tượng ra những hình ảnh khác nhau khi nhìn vào các khối thạch nhũ. Chính điều này làm cho hành trình tham quan Động Phong Nha không chỉ là ngắm cảnh, mà còn là một trải nghiệm kích thích trí tưởng tượng.
Cảm nhận không khí mát lành trong hang
Nhiệt độ trong hang thường dễ chịu hơn bên ngoài, đặc biệt vào mùa hè. Sau chặng di chuyển dưới thời tiết miền Trung nắng nóng, cảm giác bước vào không gian mát lạnh của Động Phong Nha khiến nhiều du khách rất thích thú.
Tuy nhiên, vì môi trường trong hang có độ ẩm cao, bạn nên chọn trang phục thoải mái, giày hoặc dép có độ bám tốt. Nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, nên chuẩn bị thêm áo khoác mỏng để tránh bị lạnh khi ngồi thuyền lâu trong hang.
Kết hợp chụp ảnh và tìm hiểu thiên nhiên
Động Phong Nha có nhiều góc chụp đẹp, từ bến thuyền sông Son đến cửa động và không gian thạch nhũ bên trong. Tuy nhiên, khi chụp ảnh trong hang, bạn nên hạn chế dùng đèn flash liên tục, không chạm tay vào thạch nhũ và tuân thủ hướng dẫn của đơn vị quản lý điểm tham quan.
Đây cũng là dịp để du khách tìm hiểu thêm về quá trình hình thành hang động đá vôi, sự bào mòn của nước qua thời gian và giá trị bảo tồn của Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng.
5. Nên kết hợp Động Phong Nha với những điểm tham quan nào?
Nếu chỉ có một ngày, bạn có thể tham quan Động Phong Nha vào buổi sáng, sau đó kết hợp thêm Động Tiên Sơn hoặc Suối Nước Moọc tùy thời gian. Đây là lịch trình khá nhẹ, phù hợp với gia đình hoặc nhóm du khách muốn đi chậm, nghỉ ngơi nhiều.
Nếu có 2 ngày 1 đêm, bạn có thể dành ngày đầu tiên cho Động Phong Nha và khu vực sông Son, ngày thứ hai đi Động Thiên Đường hoặc Sông Chày – Hang Tối. Lịch trình này phù hợp với nhóm bạn trẻ hoặc du khách muốn trải nghiệm thêm các hoạt động ngoài trời.
Nếu có 3 ngày 2 đêm, bạn nên kết hợp thêm Đồng Hới, biển Nhật Lệ, đồi cát Quang Phú hoặc các điểm văn hóa – lịch sử trên tuyến Quảng Trị, Huế. Đây cũng là kiểu lịch trình phù hợp với các tour liên tuyến miền Trung.
6. Ăn gì khi đi du lịch Phong Nha Quảng Bình?
Sau khi tham quan Động Phong Nha, bạn có thể thưởng thức các món đặc sản địa phương như cháo canh, bánh bột lọc, bánh khoái, gà nướng, cá sông, tôm sông hoặc các món ăn dân dã tại khu vực Phong Nha. Nếu quay về Đồng Hới, lựa chọn ăn uống sẽ phong phú hơn với hải sản, quán đặc sản địa phương và các nhà hàng phục vụ đoàn khách du lịch.
Với khách đi theo tour, bữa ăn thường đã được sắp xếp trong chương trình. Tuy nhiên, bạn vẫn nên trao đổi trước nếu có yêu cầu riêng về khẩu vị, ăn chay, dị ứng thực phẩm hoặc đi cùng trẻ nhỏ.
7. Lưu ý cần biết trước khi đi Động Phong Nha
Trước khi đi Động Phong Nha, bạn nên chuẩn bị trang phục thoải mái, giày dép dễ di chuyển, mũ nón, kem chống nắng và nước uống cá nhân. Dù phần tham quan trong hang khá mát, chặng di chuyển bên ngoài vẫn có thể nắng nóng, nhất là vào mùa hè.
Bạn cũng nên mang theo tiền mặt để thanh toán các chi phí nhỏ tại điểm du lịch. Nếu đi vào mùa cao điểm, hãy chủ động đặt xe, phòng khách sạn và dịch vụ tham quan sớm.
Trong quá trình tham quan, không nên chạm tay vào thạch nhũ, không xả rác, không tự ý tách đoàn và cần tuân thủ hướng dẫn an toàn khi lên xuống thuyền. Hang động là tài nguyên thiên nhiên quý giá, vì vậy mỗi du khách nên có ý thức giữ gìn cảnh quan chung.
8. Gợi ý lịch trình du lịch Động Phong Nha 2 ngày 1 đêm
Ngày 1: Đồng Hới – Phong Nha – Động Phong Nha
Buổi sáng, du khách di chuyển đến Phong Nha, nhận phòng hoặc gửi hành lý tại nơi lưu trú. Sau đó, đến bến thuyền sông Son để bắt đầu hành trình tham quan Động Phong Nha. Buổi chiều có thể nghỉ ngơi, dạo quanh khu vực Phong Nha hoặc thưởng thức đặc sản địa phương.
Ngày 2: Động Thiên Đường – Suối Nước Moọc – Đồng Hới
Buổi sáng, tham quan Động Thiên Đường hoặc một điểm sinh thái gần Phong Nha. Buổi chiều, quay về Đồng Hới, ghé biển Nhật Lệ, ăn hải sản hoặc mua đặc sản trước khi kết thúc chuyến đi.
Lịch trình này có thể điều chỉnh tùy theo thời gian bay, giờ tàu, tình hình thời tiết và sở thích cá nhân. Nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, bạn nên giảm bớt điểm tham quan để chuyến đi thoải mái hơn.
Động Phong Nha là điểm đến rất đáng có trong hành trình khám phá miền Trung. Không chỉ nổi bật với vẻ đẹp hang động kỳ ảo, nơi đây còn mang đến trải nghiệm ngồi thuyền trên sông Son, cảm nhận không khí mát lành trong lòng núi và chiêm ngưỡng những kiệt tác tự nhiên độc đáo.
Để chuyến đi thuận lợi hơn, bạn nên lên kế hoạch trước về thời điểm tham quan, phương tiện di chuyển, nơi lưu trú và các điểm kết hợp gần Phong Nha. Nếu muốn tự do, bạn có thể đặt phòng khách sạn, vé máy bay và phương tiện theo lịch trình riêng. Nếu muốn chuyến đi gọn gàng hơn, bạn có thể tham khảo các tour du lịch của Tecotrip mà chúng tôi gợi ý trên. Đây sẽ là lựa chọn phù hợp để tham khảo trong hành trình khám phá Động Phong Nha và các điểm đến nổi bật miền Trung.
Động Phong Nha
Quảng Bình
Động Tiên Sơn
Suối Nước Moọc
Cùng chủ đề
Văn hóa - Xã hội
Hồ sơ số 54/2026: Tiếng đàn violon còn vọng mãi và hành trình tìm nơi an nghỉ của liệt sĩ Ngô Đức Văn
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, gia đình được biết cô Bảy – người con gái năm xưa từng...
Văn hóa - Xã hội
Phú Thọ: Miếu Nội Điện - Dấu ấn hơn 300 năm thờ nữ tướng thời Hai Bà Trưng
Nằm khép mình giữa vùng quê yên bình của thôn Yên Nội ( trước là thôn Nội Điện), xã Hoàng...
Văn hóa - Xã hội
Huyền thoại nữ biệt động Sài Gòn duy nhất đánh vào Dinh Độc Lập tết Mậu Thân 1968
Thành Đô biết chị Vũ Minh Nghĩa qua tài liệu, sách báo và đã đăng nhiều bài viết về chị...
Mới cập nhật
Hồ sơ số 54/2026: Tiếng đàn violon còn vọng mãi và hành trình tìm nơi an nghỉ của liệt sĩ Ngô Đức Văn
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, gia đình được biết cô Bảy – người con gái năm xưa từng khóc tiễn Ngô Đức Văn vào chiến trường và cũng là người gửi bức ảnh ông kéo đàn violon về quê – hiện sinh sống tại Thành phố Hồ Chí Minh. Bức ảnh quý còn đó, nhưng cây đàn trong ảnh đã thất lạc từ bao giờ. Câu chuyện về người thanh niên tài hoa, giỏi đàn ghita, hát hay và luôn vui vẻ vẫn được người thân, xóm làng nhắc nhớ.
Tiếng đàn đã ngừng từ mùa chiến tranh, nhưng dư âm của nó dường như vẫn còn ngân vọng bên dòng sông Đáy, trong ký ức làng Chùa và trong niềm mong mỏi của những người thân đang đợi ngày người liệt sĩ trở về.
4 giờ trước
Văn hóa - Xã hội
Phú Thọ: Miếu Nội Điện - Dấu ấn hơn 300 năm thờ nữ tướng thời Hai Bà Trưng
Nằm khép mình giữa vùng quê yên bình của thôn Yên Nội ( trước là thôn Nội Điện), xã Hoàng An, tỉnh Phú Thọ, Miếu Nội Điện là một di sản văn hóa tín ngưỡng độc đáo với lịch sử tồn tại hơn 300 năm. Không chỉ lưu giữ quần thể kiến trúc rêu phong, nơi đây còn là một không gian tâm linh sống động – nơi nếp xưa của cha ông và mạch nguồn văn hóa làng vẫn hằng ngày được các thế hệ người dân trân trọng gìn giữ.
4 giờ trước
Văn hóa - Xã hội
Huyền thoại nữ biệt động Sài Gòn duy nhất đánh vào Dinh Độc Lập tết Mậu Thân 1968
Thành Đô biết chị Vũ Minh Nghĩa qua tài liệu, sách báo và đã đăng nhiều bài viết về chị cùng chồng chị - Anh hùng Biệt động Nguyễn Thanh Xuân (Bảy Bê), trong đó có 3 kỳ đăng trên Tạp chí Điện tử Văn hóa và Phát triển với tiêu đề: "Có những chiến sĩ Biệt động Sài Gòn anh hùng thầm lặng". Các bài viết được biên tập từ tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ. Sau này, Thành Đô được nhà văn Nguyễn Quang Chánh tặng cuốn sách "Đặc công - Biệt động Sài Gòn tinh nhuệ và táo bạo", đọc mới biết tác giả chính là anh Chánh.
5 giờ trước
Văn hóa - Xã hội
Vai trò của cộng đồng trong bảo vệ di sản nghệ thuật chèo dân gian từ tư tưởng Hồ Chí Minh về sức mạnh nhân dân: Nghiên cứu trường hợp Câu lạc bộ Chèo Phương Thượng, phường Lê Hồ, tỉnh Ninh Bình
Bài viết phân tích vai trò của cộng đồng trong bảo vệ di sản nghệ thuật chèo dân gian từ tư tưởng Hồ Chí Minh, qua nghiên cứu trường hợp Câu lạc bộ Chèo Phương Thượng, phường Lê Hồ, tỉnh Ninh Bình.
6 giờ trước
Nghiên cứu
An Giang: Chiến dịch 500 ngày đêm – Mệnh lệnh từ trái tim
Là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, An Giang là nơi ghi dấu nhiều chiến công oanh liệt trong các cuộc kháng chiến. Chiến tranh kết thúc nhưng trên mảnh đất này vẫn còn hàng chục nghìn phần mộ chưa xác định được danh tính.
6 giờ trước
Văn hóa - Xã hội
Trung đoàn 3, Sư đoàn 330 (Quân khu 9) phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ”
Trung đoàn 3, Sư đoàn 330 (Quân khu 9) đứng chân tại phường Mỹ Thới, tỉnh An Giang, không chỉ hoàn thành tốt nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn còn tích cực tham gia xây dựng nông thôn mới, đổ bê tông đường giao thông nông thôn, gia cố đường, khơi thông kênh mương, chỉnh trang cảnh quan môi trường, xây dựng nhà đồng đội, chăm lo gia đình chính sách, thăm hỏi thương binh, bệnh binh và gia đình có công với cách mạng.
7 giờ trước
Văn hóa - Xã hội
Góc nhìn văn hoá: Đừng để “giấy phép con” làm tổn thương niềm tin thương hiệu nông sản Việt
Sầu riêng đang là một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, mang về hàng tỷ USD mỗi năm và góp phần khẳng định vị thế nông sản Việt trên thị trường quốc tế. Thế nhưng, phía sau những con số tăng trưởng ấn tượng ấy lại xuất hiện một "điểm nghẽn" đáng lo ngại khi quyền lực quản lý nhà nước bị lợi dụng để tạo ra cơ chế xin - cho, biến những quy định hành chính thành công cụ trục lợi.
9 giờ trước
Văn hóa - Xã hội
Ngày 31/7: Mưa dông bao phủ nhiều khu vực, Bắc Bộ có nơi mưa trên 100mm
Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, ngày 31/7, mưa rào và dông tiếp tục xuất hiện trên diện rộng tại Bắc Bộ, Trung Bộ, cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ. Một số nơi có khả năng xảy ra mưa to đến rất to, kèm nguy cơ lốc, sét, gió giật mạnh và ngập úng cục bộ.
9 giờ trước
Nông nghiệp - Nông dân - Nông thôn
Đại hội Hội Nhà báo Phú Thọ xác định mục tiêu xây dựng đội ngũ làm báo bản lĩnh, chuyên nghiệp
Chiều 30/7, Đại hội đại biểu Hội Nhà báo tỉnh Phú Thọ lần thứ I, nhiệm kỳ 2026-2031 đã thành công tốt đẹp, đánh dấu bước phát triển mới của tổ chức Hội sau hợp nhất. Đại hội xác định mục tiêu xây dựng đội ngũ người làm báo bản lĩnh, chuyên nghiệp, làm chủ công nghệ, góp phần xây dựng nền báo chí Đất Tổ hiện đại trong kỷ nguyên số.
18 giờ trước
Thời cuộc
Vingroup chính thức công bố tên gọi VinFast cho sân vận động 135.000 chỗ
Hà Nội, ngày 30/7/2026 – Vingroup công bố “VinFast” là tên gọi chính thức cho sân vận động lớn nhất thế giới với sức chứa 135.000 chỗ tại Khu đô thị Thể thao Quốc tế Hà Nội. Việc chọn thương hiệu VinFast cho công trình biểu tượng của thể thao nước nhà không chỉ nhằm tôn vinh bản lĩnh, trí tuệ và tinh thần Việt trong kỷ nguyên mới, mà còn gửi gắm khát vọng vươn cao, vươn xa và góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam phát triển, thịnh vượng ra quốc tế.
19 giờ trước
Văn hóa - Xã hội


Ấn phẩm nghiên cứu đầy đủ nhất từ trước đến nay về lịch sử hình thành và phát triển của chữ quốc ngữ - Báo Sài Gòn Giải Phóng

Ấn phẩm nghiên cứu đầy đủ nhất từ trước đến nay về lịch sử hình thành và phát triển của chữ quốc ngữ
Được phát triển từ chính luận án tiến sĩ của TS Phạm Thị Kiều Ly, ấn phẩm Lịch sử chữ quốc ngữ (1615-1919) vừa được Omega Plus liên kết với NXB Văn học ấn hành, giúp bạn đọc hiểu về nguồn cội chữ viết mà chúng ta đang dùng hằng ngày.
10/6/2024
12
liên quan
Gốc
TS Phạm Thị Kiều Ly hiện là giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia
Hà Nội
, thành viên Viện Nghiên cứu Lịch sử các lý thuyết ngôn ngữ - Trung tâm nghiên cứu khoa học Quốc gia Pháp. Cô bảo vệ luận án Tiến sĩ tại Đại học Sorbonne Nouvelle (Pháp) năm 2018, chuyên nghiên cứu về lịch sử chữ quốc ngữ và lịch sử ngữ pháp tiếng Việt. Cô quan tâm nghiên cứu lịch sử chữ viết của các dân tộc thiểu số cũng như di sản ngôn ngữ của các dân tộc đang có nguy cơ biến mất.
Kể từ thập niên 20 của thế kỷ 17 đến nay, chữ quốc ngữ đã có một lịch sử hình thành và phát triển khoảng 400 năm. Đó là một hành trình đủ dài để một hệ thống ngôn ngữ được hình thành và phát triển trở thành ngôn ngữ viết chuẩn mực. Nó giống như một dòng sông thu nhỏ, âm ỉ chảy trong dòng lịch sử dân tộc, âm thầm và lặng lẽ bên cạnh chữ Nôm và chữ Hán. Kể từ năm 1919, tức chỉ khoảng 100 năm qua, chữ quốc ngữ mới được đón nhận và sử dụng rộng rãi bởi mọi thành phần người Việt.
Ấn phẩm phục dựng khá chi tiết thời kỳ đầu tạo ra chữ quốc ngữ nhờ việc sưu tầm và phân tích một số lượng lớn các văn bản viết tay
Lịch sử chữ quốc ngữ (1615-1919)
của TS Phạm Thị Kiều Ly là ấn phẩm có tầm vóc và bề thế nhất từ trước đến nay dựa trên nguồn tư liệu phong phú về lịch sử hình thành và phát triển của chữ quốc ngữ. Ấn phẩm này được phát triển từ chính luận án tiến sĩ của TS Phạm Thị Kiều Ly, bảo vệ năm 2018 tại Đại học Sorbonne Nouvelle (Cộng hòa Pháp) và được trao giải thưởng luận án xuất sắc năm 2020 của GIS Asie (Groupement d’intérêt scientifique Études asiatiques - Nhóm nghiên cứu khoa học về châu Á).
Sau khi bảo vệ luận án, tác giả đã tiếp tục chỉnh sửa, bổ sung luận án và xuất bản ở Pháp năm 2022 dưới tên
Histoire de l’écriture romaniseé du vietnamien (1615-1919)
. Với tâm niệm cần phổ biến kiến thức khoa học tới đại chúng, năm 2023, cô cũng đã cùng họa sĩ Tạ Huy Long xuất bản cuốn truyện tranh về lịch sử chữ quốc ngữ dành cho trẻ em.
Và năm 2024, đúng dịp kỷ niệm 400 năm giáo sĩ Alexandre de Rhodes và Maiorica đến Việt Nam, ấn bản tiếng Việt của công trình
Lịch sử chữ quốc ngữ (1615-1919)
chính thức được xuất bản với 6 chương, gồm: Quá trình mô tả các ngôn ngữ trên
thế giới
; Phiên âm tiếng Đàng Trong bằng chữ La-tinh (1615-1631); Phiên âm tiếng Đàng Ngoài bằng chữ La-tinh; Hệ thống nguyên âm trong Dictionarium (Từ điển) của de Rhodes (1651) và chuẩn hóa chính tả; Chữ quốc ngữ thời kỳ Hội Thừa sai Paris (1658-1858); Chữ quốc ngữ thời thuộc địa.
Có thể nói, đây là một thành tựu nghiên cứu đầy đủ nhất từ trước cho đến nay về lịch sử chữ quốc ngữ, với khung thời gian trải dài hơn 300 năm, từ năm 1615 - thời điểm các giáo sĩ dòng Tên tới truyền giáo ở Đàng Trong và kết thúc vào năm 1919 - năm cuối cùng của khoa thi Hội tổ chức ở kinh đô Huế.
Với cách viết như kể chuyện lịch sử lồng những phân tích ngôn ngữ, cuốn sách
Lịch sử chữ quốc ngữ (1615-1919)
sẽ giúp cho mỗi người Việt Nam dễ dàng nắm bắt và hiểu hơn về nguồn cội chữ viết mình đang sử dụng hằng ngày.
QUỲNH YÊN
Phạm Thị Kiều Ly
chữ Quốc ngữ
NXB Văn học ấn hành
ấn phẩm
Omega Plus
luận án tiến sĩ
nguồn cội
Lịch sử chữ viết
chữ viết
La-tinh
Nguồn
SGGP
:
https://sggp.org.vn/an-pham-nghien-cuu-day-du-nhat-tu-truoc-den-nay-ve-lich-su-hinh-thanh-va-phat-trien-cua-chu-quoc-ngu-post743955.html
TIN KHÁC
Tin nóng
Sáng 31/7, Chương trình 'Sức sống hàng Việt' số 10 với chủ đề 'Lạng Sơn Corner' chính thức khai mạc tại Không gian 62 Tràng Tiền (Hà Nội). Chương trình do Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) phối hợp với Sở Công Thương tỉnh Lạng Sơn tổ chức.
Tháng 8 tới đây, công chúng yêu nghệ thuật hàn lâm tại TP.HCM sẽ được chứng kiến một cột mốc đặc biệt quan trọng trong đời sống sân khấu, lần đầu tiên, vũ kịch kinh điển 'Hồ Thiên Nga' (Swan Lake) của nhà soạn nhạc vĩ đại P.I. Tchaikovsky được dàn dựng và công diễn nguyên bản (trọn vẹn 3 tiếng) cùng đàn nhạc giao hưởng trình diễn trực tiếp ngay tại nhà hát.
Sáng sớm, làng chài Long Hải rộn ràng người và phương tiện. Ngoài khơi, những chiếc thuyền thúng nối nhau trở về sau chuyến đánh bắt, trên bãi biển, máy kéo được huy động để đưa thuyền lên bờ.
Nằm nép mình bên bờ biển Sa Huỳnh, đầm An Khê gây ấn tượng với mặt nước xanh biếc, hàng dừa soi bóng và khung cảnh yên bình. Những năm gần đây, nơi này trở thành điểm đến yêu thích của nhiều du khách, đặc biệt là giới trẻ đến chèo SUP, check-in, cắm trại… ngắm hoàng hôn và tận hưởng không gian yên bình.
Cùng viết về vương triều nhà Hán, 'Hán thư' và 'Hậu Hán thư' thường gây nhầm lẫn; thực chất đây là hai bộ quốc sử hoàn toàn độc lập.
UBND xã Thới Lai đã yêu cầu đơn vị cung cấp dịch vụ vỏ lãi 'bay' ngừng hoạt động. Hiện chờ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Cần Thơ thẩm định và đưa ra phương án tiếp theo.
Tin mới
Nhân kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-2026), chương trình nghệ thuật đặc biệt 'Rạng rỡ Văn hiến Việt Nam' sẽ diễn ra tối 31/7 tại Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (tỉnh Hưng Yên), tái hiện cuộc đời, sự nghiệp và di sản của nhà bác học lớn của dân tộc thông qua ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.
Tại 'Lạng Sơn Corner,' hàng chục đặc sản, nông sản và sản phẩm OCOP tiêu biểu của tỉnh Lạng Sơn được giới thiệu đến người tiêu dùng Hà Nội.
Giải thưởng Trần Văn Khê ra đời nhằm vinh danh những người theo đuổi âm nhạc dân tộc bằng tình yêu và tài năng, góp phần gìn giữ, lưu truyền giá trị âm nhạc dân tộc Việt Nam.
Ngày 31/7, trong khuôn khổ Lễ hội sâm Ngọc Linh và Dược liệu quốc tế Đà Nẵng 2026, UBND xã Trà Linh (thành phố Đà Nẵng) đã tổ chức nghi lễ Cúng thần Sâm và trao tặng giống sâm Ngọc Linh.
Hiện nay, ở Bắc Ninh vẫn còn không ít gia đình có nhiều thế hệ, thành viên cùng say mê hát quan họ. Không cần sân khấu lớn cũng chẳng đợi mùa hội, những câu hát được ông bà, cha mẹ, con cháu cùng ngân nga hằng ngày. Mỗi nếp nhà đã trở thành không gian di sản đặc biệt, nơi quan họ được gìn giữ, nuôi dưỡng và trao truyền một cách tự nhiên.
Thực hiện dự án bảo tồn nghệ thuật chèo năm 2026, Nhà hát Chèo Bắc Ninh vừa hoàn thành 6 lớp truyền dạy hát, diễn chèo và quan họ tại các phường, xã: Thuận Thành, Tân Tiến, Ngọc Thiện, Yên Phong, Hiệp Hòa, Hoàng Vân.
Nhân kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726–2026), Đài Truyền hình Việt Nam thực hiện truyền hình trực tiếp Lễ kỷ niệm và Chương trình nghệ thuật đặc biệt 'Rạng rỡ văn hiến Việt Nam' trên kênh VTV1.
Sáng 31-7, tại Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ (phường Xuân Hòa, TPHCM), Ban Giám đốc Quỹ Trần Văn Khê tổ chức Lễ công bố và trao tặng Giải thưởng Trần Văn Khê cho các tập thể, cá nhân tiêu biểu trong lĩnh vực nghiên cứu, giảng dạy, biểu diễn và truyền bá âm nhạc dân tộc Việt Nam.


Tiếng Việt kỳ diệu : Hành trình từ chữ Nho, chữ Nôm đến chữ Quốc ngữ | Diễn Đàn

2020-07-09T00:00:00Z
Tiếng Việt kỳ diệu : Hành trình từ chữ Nho, chữ Nôm đến chữ Quốc ngữ
Nguyễn Hải Hoành
Tư liệu
Đã hơn trăm năm nay nước ta chính thức sử dụng chữ Quốc ngữ, thứ chữ viết được các nhà trí thức tiên tiến đầu thế kỷ 20 ca ngợi là
Hồn trong nước ; Công cụ kỳ diệu giải phóng trí tuệ người Việt
và tin rằng
Nước Nam ta sau này hay dở cũng ở chữ Quốc ngữ.
Nước Nam ta sau này hay dở cũng ở chữ Quốc ngữ.
Dư luận nước ta trước đây quy công trạng làm ra thứ chữ kỳ diệu ấy cho giáo sĩ người Pháp Alexandre de Rhodes.
Gần đây lại có dư luận yêu cầu ghi công các giáo sĩ không phải người Pháp như Francisco de Pina, António Barbosa, Gaspar do Amaral, António de Fontes… và đóng góp của giáo dân miền Nam nước ta từng giúp các giáo sĩ đó học tiếng Việt, và đóng vai trò "giám định" trong quá trình thí điểm sử dụng thứ chữ mới ấy.
Đáng tiếc là cho tới nay công luận ở ta vẫn chưa nhất trí chọn được các nhân vật tiêu biểu làm ra chữ Quốc ngữ, và cơ quan chính quyền liên quan cũng chưa dứt điểm giải quyết vấn đề này. Để tình trạng đó kéo dài sẽ không có lợi cho hình ảnh một dân tộc văn minh. Đã đến lúc cần bàn thảo rộng rãi và sớm có hành động tri ân những người xứng đáng ghi công. Bài này nhằm góp một ý kiến bàn thảo. Vì người viết ít hiểu biết về ngôn ngữ học nên ý kiến nêu ra khó tránh khỏi có sai sót, mong được bạn đọc chỉ bảo.
***
Tiếng nói là khả năng bẩm sinh của con người, còn chữ viết là một phát minh sáng tạo không phải dân tộc nào cũng có. Ở thời xưa, tiến trình làm chữ viết cho một ngôn ngữ cần thời gian nhiều thế kỷ, thậm chí hàng ngàn năm. tiếng Việt có hệ thống ngữ âm cực kỳ phong phú, cho nên càng có sức sống bền dai và càng khó làm được chữ viết ; có thể vì thế mà ta chậm có chữ của mình. Nhưng cũng chính nhờ tiếng ta giàu ngữ âm mà rốt cuộc dân tộc ta được thừa hưởng một loại chữ viết tuyệt vời nhất vùng Đông Á.
Hiếm thấy nước nào từng sử dụng ba loại chữ viết như nước ta :
chữ Nho, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ
, mỗi loại chữ ấy làm nên một trang sử vẻ vang đáng ôn lại.
Chữ
Nho
Khoảng thế kỷ 2 trước công nguyên, phong kiến Trung Quốc (Trung Quốc) chiếm nước ta, bắt dân ta học chữ Hán
[1]
. Nhờ đó lần đầu tiên người Việt Nam biết tới
chữ viết
-- phương tiện truyền thông tin cực kỳ tiện lợi, không bị hạn chế về không gian và thời gian như tiếng nói. Có thể vì thấy được cái lợi lớn ấy mà các bậc đại trí người Việt đã nảy ý tưởng mượn dùng loại chữ này. Nhưng học Hán ngữ cực kỳ khó, vì người Trung Quốc đọc tiếng Hán theo hàng trăm phương ngữ khác nhau. Cái khó ló cái khôn : tổ tiên ta đã nghĩ ra cách chỉ đọc thứ chữ này bằng tiếng Việt mà không đọc bằng tiếng Hán, tức chỉ học chữ mà không học tiếng Hán. Ngôn ngữ học ngày nay giải thích điều đó là hợp lý, vì chữ Hán là
chữ biểu ý
(chữ ghi ý, ideograph), tương tự chữ tượng hình vẽ con vật hoặc chữ số 1, 2, 3 hoặc ký hiệu $, %, … cả thế giới đều hiểu ý nghĩa các ký hiệu biểu ý đó, tuy đọc bằng tiếng của mình. Tổ tiên ta đã lợi dụng tính biểu ý của chữ Hán để đọc nó bằng tiếng Việt, như cách người Trung Quốc các địa phương đọc bằng phương ngữ của họ. Vì thế chính quyền chiếm đóng không thể cấm dân ta đọc chữ Hán theo cách của ta.
Người Việt gọi thứ chữ Hán đã Việt hóa phần ngữ âm ấy là
chữ Nho,
tức
chữ của người có học
. Khi ấy mỗi chữ Hán được đọc bằng một âm (từ) Hán-Việt gần giống âm Hán của nó ; nhưng một âm Hán có thể chuyển thành một số âm Việt khác nhau. Không chữ Hán nào không được đặt tên tiếng Việt. Việc đặt tên cho hàng chục nghìn chữ Hán kéo dài hàng trăm năm, thực sự là một công trình vĩ đại. Chỉ bằng truyền miệng mà cách nay 2.000 năm các thầy đồ Nho trong cả nước ta đã đọc chữ Hán bằng một âm Việt thống nhất (Trung Quốc đặt mục tiêu đến năm 2020 toàn dân đọc chữ Hán bằng một âm Hán thống nhất). Có lẽ đây là lần đầu tiên chữ Hán được phiên âm ra tiếng nước ngoài.
Do dạy và học chữ Hán bằng tiếng mẹ đẻ nên dân ta học chữ Hán dễ hơn so với khi dạy và học bằng tiếng Hán, nhờ đó mượn được thứ chữ này để dùng, và coi chữ Nho là "chữ ta" trong khoảng 2.000 năm. Không ít người giỏi chữ chẳng kém người Hán. Như Khương Công Phụ (731-805) người Thanh Hóa đỗ Trạng nguyên ở Trung Quốc, về sau được vua nhà Đường phong Tể tướng.
Sau khi có chữ viết, dân tộc ta thoát khỏi thời tiền sử lạc hậu, tiến sang thời đại có sử sách ghi chép, có công cụ giao tiếp đối nội đối ngoại, sáng tác văn thơ, xây dựng ngành giáo dục, tiếp thu nền văn minh Trung Hoa tiên tiến, tổ chức xã hội theo mô hình Trung Quốc, từ đó tạo dựng nền văn minh Việt. Việc dùng chữ Hán mà không nói tiếng Hán đã giúp dân ta đời đời nói tiếng mẹ đẻ ; nhờ thế dù có học và dùng chữ Hán bao lâu thì vẫn tránh được thảm họa bị người Hán đồng hóa. Chữ Nho đã thầm lặng bóp chết âm mưu Hán hóa tiếng Việt. Sau hơn 1.000 năm Bắc thuộc, dân tộc ta vẫn giữ được nguyên vẹn tiếng mẹ đẻ cùng nền văn hóa của mình. Đây là thắng lợi vĩ đại nhất trong lịch sử Việt Nam.
Phương pháp dùng từ Hán-Việt để phiên âm chữ Hán, qua đó làm thành chữ Nho, là một sáng tạo xuất sắc về ngôn ngữ, cực kỳ ích lợi : vừa mượn được chữ của người Hán về dùng, vừa lợi dụng được kho từ vựng chữ Hán làm nguồn bổ sung vô hạn cho kho từ vựng tiếng Việt. Thực ra hiện nay từ Hán-Việt đã kết hợp nhuần nhuyễn với từ thuần Việt tới mức khó phân biệt (ví dụ :
lập trình, cận nghèo
v.v…). Khi cần dịch một từ ngữ mới xuất hiện, ta thường tham khảo cách dùng từ của người Trung Quốc. Ví dụ từ
quantum
, người Trung Quốc dịch là
量子
, ta đọc Hán-Việt là
lượng tử
, rất hay và dễ hiểu. Toàn bộ từ vựng Hán ngữ hiện đại do người Nhật cuối thế kỷ 19
phiên dịch các từ ngữ phương Tây
, sau khi vào Việt Nam đều được các nhà Nho Đông Kinh Nghĩa Thục chuyển thẳng thành từ Hán-Việt như vậy. Ngày nay không một từ ngữ mới nào không thể chuyển thành tiếng Việt.
Hơn nữa, tổ tiên ta phiên âm chữ Hán theo cách khôn ngoan không đâu có. Người Triều Tiên/Hàn Quốc phiên âm theo kiểu bám sát âm Hán, hậu quả là thừa kế 100% tình trạng tồn tại quá nhiều chữ đồng âm trong chữ Hán ; bởi vậy sau 7 thế kỷ dùng chữ Hangul, cho tới nay họ vẫn phải dùng chữ Hán để ghi chú các chữ đồng âm. Người Nhật đọc chữ Hán theo nghĩa tiếng Nhật, không theo âm tiếng Hán -- cách phiên âm này khiến cho ban đầu họ phải dùng hàng chục nghìn chữ Hán, làm cho tiếng Nhật thời cổ trở nên cực kỳ phức tạp. Về sau họ làm ra chữ Kana biểu âm, nhờ thế chỉ còn cần dùng khoảng 2000 chữ Hán. Tổ tiên ta phiên âm chữ Hán theo kiểu một âm tiếng Hán được chuyển thành hàng chục âm tiếng Việt, nhờ thế giảm hàng chục lần số chữ đồng âm, qua đó làm cho từ Hán-Việt chính xác hơn. Ví dụ âm [yi] tiếng Hán có 135 chữ đồng âm, ta chuyển thành hàng chục âm tiếng Việt như
ất, dật, di, dĩ, dị, dịch, duệ, ích, y, ý, nghi, nghị, nghĩa, nhị, ức
,…
Chữ Nho vốn là chữ Hán nên không ghi được lời nói tiếng Việt, do đó không thể làm chữ viết của tiếng Việt. Trên thực tế chữ Nho hoàn toàn xa lạ với ngôn ngữ của tầng lớp bình dân, chỉ một số ít người thuộc giới quan lại hoặc giới tinh hoa ở ta biết dùng chữ Nho, và chỉ dùng để viết (bút đàm) trong một số lĩnh vực hẹp, không dùng để nói. Văn thơ chữ Nho làm theo kiểu văn thơ của người Hán không được coi là văn thơ tiếng Việt.
Chữ Nôm
Từ khoảng thế kỷ 12 tổ tiên ta bắt đầu sáng tạo một loại chữ viết nhằm ghi âm tiếng mẹ đẻ, gọi là
chữ Nôm
. Thử nghiệm này nói lên ý thức tự chủ ngôn ngữ muốn có chữ viết riêng của ta, chấm dứt tình trạng dùng chữ đi mượn, lạithể hiện được trí tuệ của người Việt : tiến tới làm ra loại chữ tiên tiến nhất
--
chữ biểu âm
(chữ ghi âm, phonograph), loại chữ người Hán chưa từng có.
Chữ Nôm được xây dựng trên cơ sở chữ Hán đọc theo âm Hán-Việt, kết hợp cả hai yếu tố biểu ý và biểu âm. Vì chưa biết tới ký tự Latin
abc
nên tổ tiên ta đã dùng các ký tự vuông chữ Hán (có cải tiến) để ghi âm tiếng mẹ đẻ của mình. Ban đầu chữ Nôm mượn dạng chữ Hán để ghi âm tiếng Việt, dần dần dùng cách ghép hai chữ Hán để tạo ra một chữ mới, một phần gợi âm, một phần gợi ý -- về sau loại
chữ tự tạo
này được dùng ngày một nhiều. Nhưng vì các ký tự vuông gốc chữ Hán không phải là chữ cái ghép vần, cho nên mức chính xác ghi âm tiếng Việt còn thấp, chưa tiêu chuẩn hóa, nhiều chữ phải đoán âm đọc, có trường hợp một âm có nhiều chữ v.v…
Mỗi chữ Nôm thể hiện một âm tiết. tiếng Việt giàu âm tiết nên có nhiều chữ Nôm. Theo
tài liệu
, vào giữa thế kỷ 17 đã có khoảng 80.000 chữ Nôm (?). "
Bảng tra chữ Nôm
" (xuất bản năm 1976) cho biết có 8.187 chữ. "Từ điển Chữ Nôm dẫn giải" của Giáo sư Nguyễn Quang Hồng (2015) có 9.450 chữ Nôm (gồm gần 3.000 chữ tự tạo), ghi 14.519 âm tiết tiếng Việt. Do chữ Nôm chưa chuẩn hóa nên các số liệu trên có khác nhau, nhưng đều cho thấy tổ tiên ta đã làm được rất nhiều chữ, suy ra chữ Nôm thời xưa đã ghi được rất nhiều (nếu không nói là hầu hết) âm tiếng Việt đã dùng.
Chữ Nôm từng được gọi là
Quốc ngữ
hoặc
Quốc âm
, tức chữ của
tiếng nói nước ta
(chữ Nho chưa bao giờ được gọi như vậy). Nhưng do cấu tạo trên nền tảng chữ Hán nên chữ Nôm phụ thuộc vào chữ Hán, khó học (biết chữ Nho mới học được chữ Nôm), khó phổ cập. Hơn nữa, do Nhà nước phong kiến và tầng lớp tinh hoa ở ta mù quáng sùng bái chữ Hán cho nên chữ Nôm chưa được thừa nhận là chữ viết chính thức, bị coi là thấp kém dưới chữ Hán. Vì thế chữ Nôm khó được phát triển và hoàn thiện, chưa tiêu chuẩn hóa.
Tuy vậy văn thơ chữ Nôm, tức văn thơ tiếng Việt, do nói lên được tiếng nói và nỗi lòng của người bình dân nên đã tỏ ra trội hơn hẳn văn thơ chữ Nho. Nền văn học chữ Nôm từng đạt tới cực thịnh từ thời Hậu Lê đến thời kỳ đầu nhà Nguyễn (thế kỷ 17-19), với các kiệt tác của Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585), Đoàn Thị Điểm (1705-1748), Nguyễn Gia Thiều (1741-1798), Nguyễn Huy Tự (1743-1790), Nguyễn Du (1765-1820), Hồ Xuân Hương (thế kỷ 18-19), Phạm Thái (1777-1813), Bà Huyện Thanh Quan (thế kỷ 19), Lý Văn Phức (1785-1849), Nguyễn Đình Chiểu (1822-88), Nguyễn Khuyến (1835-1909), Trần Tế Xương (1870-1907), v.v. Sách
Thiên Nam Ngữ Lục
(cuối thế kỷ 17) gồm 8.136 câu thơ lục bát, dùng tới 58.212 chữ Nôm.
Càng về sau chữ Nôm càng được sử dụng nhiều : trong hơn 200 năm sau khi chữ Quốc ngữ đã ra đời nhưng chưa phổ cập, các linh mục Công giáo đều dùng chữ Nôm viết tài liệu giảng đạo. Điều đó cho thấy vai trò to lớn của chữ Nôm trong đời sống văn hóa ở ta, đặc biệt trong cộng đồng Công giáo vốn không ưa dùng chữ gốc Hán.
Vì sao chữ Nôm khó học mà lại được sử dụng khá phổ biến như vậy ? Chủ yếu do chữ Nôm có yếu tố ghi âm rất rõ, ghi được tiếng nói người bình dân, là "chữ của tiếng ta". Ngôn ngữ học thời nay giải thích : chữ Nôm có được yếu tố ghi âm là do tiếng Việt giàu âm tiết nên vượt qua được sự hạn chế của ngôn ngữ đơn âm tiết (monosyllabic)
[2]
.
Chữ
Quốc ngữ
Thế kỷ 17 các giáo sĩ Kitô giáo Dòng Tên Francisco de Pina, António Barbosa, Gaspar do Amaral, António de Fontes,
Girolamo Maiorica
, Alexandre de Rhodes v.v… đến nước ta truyền giáo. Dòng Tên
chỉ tuyển người có trình độ tiến sĩ
,và nghiêm khắc yêu cầu nhà truyền giáo phải thông thạo ngôn ngữ và theo phong tục tập quán của dân bản xứ.
Theo ghi chép, Francisco de Pina đến Việt Nam năm 1617, ba năm sau đã cùng các giáo sĩ soạn tài liệu giáo lý bằng chữ Nôm. Trong các năm 1632-1656,
Girolamo Maiorica
(người Ý) đã viết 45 tác phẩm chữ Nôm, trong đó
Thư viện Quốc gia Pháp
hiện còn giữ 15 tác phẩm với tổng số 1,2 triệu chữ Nôm
[3]
, nhiều gấp 52 lần số chữ Nôm trong Truyện Kiều. Một số thư viện còn giữ được nhiều tài liệu chữ Nôm của các giáo sĩ đi đầu làm chữ Quốc ngữ như Gaspar do Amaral, António Barbosa…
Vì đối tượng truyền giáo thời ấy là nông dân, ngư dân Quảng Nam, Quảng Ngãi nên dĩ nhiên các tài liệu giảng đạo chữ Nôm phải dùng từ ngữ của dân thường. Từ đây có thể suy ra các vị giáo sĩ-bậc thầy ngôn ngữ học ấy không thể không nhận thấy chữ Nôm có yếu tố biểu âm, và đã ghi được phần lớn âm tiếng Việt, nhưng chỉ vì dùng ký tự vuông của Hán ngữ nên ghi âm chưa chính xác, và khó học, khó phổ cập. Kinh nghiệm thất bại của các giáo sĩ Dòng Tên ở Nhật trong việc phiên âm Latin hóa chữ Kanji biểu ý (tức chữ Hán) càng cho thấy việc chữ Nôm có yếu tố biểu âm là một thuận lợi lớn khi phiên âm nó thành chữ biểu âm Latin hóa.
Với nhận thức như vậy, các giáo sĩ giỏi chữ Nôm kể trên dĩ nhiên đã sớm nảy ra ý tưởng và niềm tin có thể dùng chữ cái Latin để phiên âm chữ Nôm, biến thứ chữ gốc Hán có yếu tố biểu âm ấy thành thứ chữ biểu âm Latin hóa dễ học dễ dùng cho việc truyền giáo.
Hiển nhiên, phiên âm một loại tiếng nói đã có chữ viết ghi lại âm của tiếng đó thì đơn giản nhiều so với việc phiên âm thứ tiếng nói chưa có chữ viết -- ở thời xưa, đó là một công trình lao động sáng tạo cực kỳ phức tạp, cần nhiều người làm trong hàng trăm năm.
Trên thực tế, các giáo sĩ kể trên dù rất ít người và làm việc phân tán nhưng đã nhanh chóng tìm ra các chữ cái Latin thích hợp thay cho các ký tự vuông tương ứng trong chữ Nôm và tạo ra loại chữ mới trong thời gian ngắn kỷ lục : 32 năm (1617-1649). Năm 1617 Francisco de Pina đến Đàng Trong, năm 1619 đã viết xong một bản từ vựng tiếng Việt bằng chữ Latin. Năm 1631 Gaspar do Amaral đến Đàng Ngoài, năm sau đã ghi âm rất tốt tiếng Việt, năm 1634 làm xong một cuốn từ vựng tiếng Việt. Trong mấy cuộc gặp tại Macao (1630-1631), các giáo sĩ đã xác định được 6 thanh điệu và tính đơn âm tiết của tiếng Việt. Năm 1649 Rhodes mang theo bản thảo Từ điển Việt-Bồ-La
(Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum)
rời Việt Nam. Năm 1651 Từ điển này được xuất bản tại Roma, đánh dấu sự ra đời chữ Quốc ngữ Việt Nam
[4]
. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, chữ viết biểu âm Latin hóa thành công ra đời tại khu vực ảnh hưởng của Hán ngữ.
Trong quá trình làm chữ Quốc ngữ, các giáo sĩ đã phải giải quyết nhiều khó khăn gây ra bởi hệ ngữ âm tiếng Việt quá phong phú và mới lạ. Vấn đề phức tạp nhất là phải nghiên cứu sáng tạo ra hệ thống ký hiệu thể hiện được các thanh điệu
sắc, huyền, hỏi. ngã, nặng
, và các con chữ thể hiện được các ngữ âm không có trong bộ chữ La tinh như
ă, â, ê, ơ, ô, ư, đ
. Bộ ký hiệu và con chữ ấy làm nên cái gọi là "giày và mũ" trong nhận xét của một
học giả nổi tiếng Trung Quốc
: "Chữ viết của Việt Nam sau khi phiên âm hóa, đầu đội mũ, chân đi giày, rất nực cười". Thực ra "mũ, giày" ấy là những sáng tạo hợp lý tới mức người Việt xưa và nay đều không chấp nhận bất cứ thứ chữ Quốc ngữ nào không có các ký hiệu và con chữ đó. Ví dụ gần đây công luận không tán thành một số phương án chữ Quốc ngữ bỏ dấu. Ngoài ra các giáo sĩđã hiệu chỉnh những âm tiếng Việt mà chữ Nôm chưa ghi chính xác, và hiện đại hóa ngữ pháp cùng cách viết, như đưa vào các loại dấu ngắt câu, ngắt đoạn, dấu ngoặc, ký hiệu toán học, lối viết hoa, viết tắt v.v…
Về hình thức, chữ Quốc ngữ khác hẳn chữ Nôm, nhưng về bản chất cả hai đều là các hệ chữ viết ghi âm tiếng Việt ; chữ Quốc ngữ trong Từ điển Việt-Bồ-La thể hiện rất rõ mối tương quan với chữ Nôm
[5]
.
Sau mấy chục năm dầy công lao động sáng tạo, các vị giáo sĩ nói trên đã hoàn thành việc phiên âm và biến đổi chữ Nôm thành một thứ chữ biểu âm dùng chữ cái Latin
-
- loại chữ viết tiên tiến nhất, quốc tế hóa nhất thời đó, về sau được gọi là chữ Quốc ngữ. Rõ ràng,
chữ Quốc ngữ chính là chữ Nôm được Latin hóa và hiện đại hóa
.
Giả thử thời ấy chưa có chữ Nôm, chỉ có chữ Nho, thì việc làm chữ của các giáo sĩ sẽ vô cùng khó khăn vì chữ Nho vốn là chữ Hán. Thực tiễn cải cách chữ viết ở Trung Quốc đã chứng tỏ không thể dùng bất cứ bộ chữ cái nào để phiên âm chữ Hán thành chữ biểu âm.
Năm 1582 giáo sĩ Dòng Tên người Ý Matteo Ricci đến Trung Quốc truyền giáo. Ông rất giỏi Hán ngữ, đã dành nhiều năm nghiên cứu cách phiên âm chữ Hán. Năm 1605 Ricci đưa ra phương án phiên âm chữ Hán bằng chữ cái Latin, nhưng phương án này chỉ giúp người Âu học chữ Hán dễ hơn, chứ chưa phải là một loại chữ viết mới. Về sau, giới trí thức Trung Quốc tiếp tục nghiên cứu theo phương hướng của Ricci nhằm mục tiêu tạo ra một thứ chữ biểu âm có thể thay thế chữ Hán mà họ muốn loại bỏ. Nhưng mọi cố gắng ấy đều không có kết quả. Năm 1958 Ủy ban Cải cách chữ viết Trung Quốc làm ra Phương án phiên âm (Pinyin) Hán ngữ dùng chữ cái Latin, nhưng chỉ có tác dụng phụ trợ là ghi chú âm cho chữ Hán, không phải là một loại chữ viết. Từ năm 1986 Ủy ban này không còn nhắc tới mục tiêu tạo ra loại chữ biểu âm thay cho chữ Hán nữa, và nói tương lai của chữ Hán sẽ do các thế hệ sau quyết định. Hiện nay Trung Quốc vẫn dùng chữ Hán như cũ, có kết hợp dùng phương án Pinyin Hán ngữ chỉ để ghi chú âm đọc chữ Hán.
Tóm lại, việc dùng chữ cái Latin phiên âm chữ Nôm thành chữ biểu âm đã thành công ngay từ giữa thế kỷ 17, trong khi mọi cố gắng tương tự đối với chữ Hán cho tới nay vẫn bất thành. Tại sao vậy ? Đó là do chữ Nôm có yếu tố biểu âm, còn chữ Hán biểu ý không biểu âm ; và tình trạng đó bắt nguồn sâu xa từ chỗ tiếng Việt giàu âm tiết, tiếng Hán nghèo âm tiết.
Đến đây có thể kết luận :
Chữ Nôm đã xây đắp nền tảng ngôn ngữ để các giáo sĩ nói trên dựa vào đó tạo ra chữ Quốc ngữ. Toàn dân Việt Nam mãi mãi ghi nhớ công trạng làm chữ Nôm của tổ tiên ta,
coi chữ Nôm là một sáng tạo ngôn ngữ xuất sắc góp phần quyết định sự hình thành chữ Quốc ngữ
.
Sau cùng cần nhấn mạnh vai trò quan trọng của Kitô giáo. Là hiện tượng văn hóa của số đông loài người, các tôn giáo lớn đều tôn sùng và truyền bá tư tưởng nhân ái cao quý. Thế kỷ 17, các giáo sĩ Kitô giáo người Âu khi đến Việt Nam truyền giáo đã kết hợp làm sứ mạng khai hóa dân bản xứ, khác hẳn hành vi xâm chiếm thuộc địa của chủ nghĩa thực dân phương Tây. Thực dân Bồ Đào Nha khi chiếm Brazil đã cưỡng bức đồng hóa dân bản xứ bằng cách bắt họ nói tiếng Bồ, trong khi các giáo sĩ Kitô giáo người Bồ như Francisco de Pina … đến Việt Nam truyền giáo đã không làm thế mà còn tìm cách Latin hóa chữ Nôm. Hơn nữa, de Pina còn nghĩ tới việc dùng thứ chữ hiện đại này
bắc cây cầu đối thoại
Việt Nam với Châu Âu văn minh, và tạo dựng một nền văn hóa mới cho nước ta. Đây thật là một ý tưởng cao quý ! Khi mới chiếm Việt Nam, thực dân Pháp từng chủ trương bắt dân ta đời đời nói tiếng Pháp như chúng đã làm ở các thuộc địa Châu Phi. Nhưng giáo sĩ người Pháp Alexandre de Rhodes lại hăng hái làm chữ viết riêng giúp cho người Việt giữ được tiếng mẹ đẻ. Nếu chưa có chữ Quốc ngữ thì nước ta ắt hẳn đã bị người Pháp đồng hóa từ lâu.
Bởi vậy sẽ là sai lầm khi cho rằng các giáo sĩ đạo Kitô đến Việt Nam truyền giáo là để phục vụ chính sách xâm lược của thực dân Pháp. Với truyền thống
Uống nước nhớ nguồn
, dân tộc ta đời đời ghi ơn tất cả các giáo sĩ Kitô giáo đã góp phần làm ra thứ chữ viết kỳ diệu ta dùng hơn trăm năm nay.
Và như vậy có thể nói
chữ Quốc ngữ là thành quả kết hợp trí tuệ của nền văn minh Việt với nền văn minh Kitô giáo
, là món quà vô giá mà các giáo sĩ Dòng Tên trao cho dân tộc ta trong một ngẫu nhiên lịch sử xảy ra ở thế kỷ 17.
Nguyễn Hải Hoành
Nguồn : Nghiên cứu quốc tế, 09/07/2020
[1]
Thứ chữ này đến đời nhà Nguyên (thế kỷ 14) mới có tên "chữ Hán". Ở đây gọi như vậy cho tiện.
[2]
Nguyễn Hải Hoành
: "Một vài tìm tòi về ngôn ngữ". Tạp chí Tia Sáng số 11 (5/6/2020).
[3]
Lã Minh Hằng
: "Đôi nét về thư tịch Hán Nôm Công giáo tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm".
[4]
Phạm Thị Kiều Ly
: "Lịch sử chữ Quốc ngữ từ 1615 đến 1861 : Quá trình La-tinh hóa tiếng Việt trong trào lưu ngữ học truyền giáo". Tạp chí Tia Sáng số 24 (20/12/2019).
[5]
Nguyễn Ngọc Quân
: "Chữ Quốc ngữ trong Từ điển Việt-Bồ-La trong tương quan với cấu tạo chữ Nôm đương thời".


Chữ quốc ngữ, báo chí, công chúng và văn học Nam Bộ đầu thế kỷ XX

1.
Có thể nói, các khái niệm: chữ quốc ngữ, báo chí, công chúng (public) và nền văn học mới chỉ đến với Việt Nam trong giai đoạn Pháp thuộc, khi xã hội này đã bắt đầu chuyển sang mô hình hiện đại. Ở đó, việc dạy và học để biết chữ; việc in ấn, mua bán và đọc báo; việc truyền bá và thưởng thức tác phẩm văn học … đã trở thành   một nhu cầu thực sự của đông đảo của người dân và là một hoạt động phổ biến toàn xã hội.
Hiện tượng này không phải là ngoại lệ với một số nước trên thế giới, nhưng để có  sự xuất hiện gần như cùng một lúc của nhiều yếu tố:
xã hội hiện đại/chữ viết mới/ báo chí/ văn học hiện đại/ công chúng
, như của Việt Nam, quả thực là điều rất đáng quan tâm.
Lịch sử đã cho phép Nam Kỳ đi trước và đi trước gần nửa thế kỷ so với cả nước trong việc hình thành các phương diện trên.
Trong bài viết này, chúng tôi không đi vào miêu tả bức tranh toàn cảnh mà chỉ nêu một số cột mốc quan trọng và những đặc trưng chủ yếu của từng phương diện. Chúng tôi sẽ tập trung khảo sát mối quan hệ tương tác giữa chữ quốc ngữ, báo chí, văn học và công chúng Nam Kỳ,
như là sự mở đầu của một cách viết, làm báo chương -văn học và  một cách đọc
. Bởi vì, chắc chắn sự mở đầu này sẽ để lại dấu ấn lâu dài trong đời sống đọc của người Nam Kỳ nói riêng và người Việt Nam, nói chung. Những nhận định và lý giải của chúng tôi chỉ là  một cái nhìn mang tính chất cá nhân, có căn cứ từ lịch sử vấn đề.
2.
Sau khi phôi thai ở Hội An (Quảng Nam) từ giữa thế kỷ 17
[1]
,  chữ quốc ngữ xuất hiện và phổ biến tại Nam Kỳ vào giữa thế kỷ 19. Mất đến hơn hai thế kỷ
[2]
với những cố gắng âm thầm của nhiều người cho sự hình thành một ngôn ngữ mới.
Không như việc tiếp nhận những ngôn ngữ khác ở Việt Nam: Hán văn, Pháp văn,  Nga văn, Anh văn…, việc tiếp nhận quốc ngữ latin với người Việt thuở ban đầu cho đến nửa đầu thế kỷ XX, vẫn là quá trình vừa học vừa làm. Quá trình đó vô cùng gian khó, bởi không chỉ quốc ngữ latin là một cái gì rất mới, mà bên cạnh đó còn có những rào cản của xã hội và trình độ dân trí của Việt Nam lúc bấy giờ.
Chữ quốc ngữ được các nhà truyền đạo Thiên Chúa giáo làm ra để đáp ứng nhu cầu truyền giáo. Rất nhiều lần nhà Nguyễn cấm đạo, mặc nhiên chữ quốc ngữ cũng bị xem là sản phẩm có hại.
Năm 1865,
Gia Định báo
, tờ  báo viết bằng chữ quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam, ra đời. Sau đó một năm,
tập sách sưu tầm văn học dân gian
Chuyện Đời Xưa-
Lựa Nhón Lấy Những Chuyện Hay Và Có Ích
(Sài-Gòn, 1866, 74 trang)
của Trương Vĩnh Ký xuất hiện. Năm 1882, chữ quốc ngữ được tuyên bố là văn tự chính thức ở Nam Kỳ, với Nghị định của nhà cầm quyền Pháp, buộc các viên chức hành chánh xã thôn ở Nam Kỳ phải biết chữ Quốc ngữ.
Năm 1929
[3]
, Phan Khôi, khi nói về chữ quốc ngữ, đã phác ra cho chúng ta một chuỗi trình tự các sự kiện chuẩn bị làm nên tiến trình vận động của đời sống văn hoá văn học Việt Nam thế kỷ XX.
Ông cho rằng những bước đi của chữ quốc ngữ là từ tự điển sang kinh sách Thiên chúa giáo, rồi từ trường học thuộc Pháp sang các địa hạt chính trị, văn học bình dân, báo chí.
Ông khẳng định: “Tôi muốn nói xứ Nam kỳ là thầy dạy quốc ngữ cho cả và dân An Nam, cũng không phải là quá đáng. Độc giả hãy nhớ, xứ Nam kỳ là thầy dạy quốc ngữ cho dân An Nam!”.
Người thầy đầu tiên ấy như thế nào?
Với
Gia Định báo
, Trương Vĩnh Ký và lần lượt Huình Tịnh Của, Trương  Minh Ký được mời làm chủ bút. Cả ba người trên đã không dừng lại ở vị trí của những viên chức thừa hành mẫn cán hay xôi thịt, mà hành xử như một trí thức làm văn hoá, đã từ báo chí, nhanh chóng mang đến cho công chúng của mình một nhu cầu mới bên cạnh nhu cầu thông tin: đọc văn chương. Lần đầu tiên trong lịch sử, nước ta chứng kiến tác phẩm văn chương công bố bằng trang báo. Nói khác đi, công chúng văn chương bắt nguồn từ công chúng báo chí. Và văn học hiện đại Việt Nam nẩy mầm trên báo chí, theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng của từ này.
Vì vậy, cũng trong bài viết trên, Phan Khôi nêu rõ vai trò quan trọng của Trương Vĩnh Ký và Huình Tịnh Của, và nói: “không những hai ông đại sư ấy, lúc bấy giờ người Nam kỳ hễ đã viết quốc ngữ thì ai cũng phải viết đúng. Vì hồi đó người ta học quốc ngữ một cách nghiêm.
Bây giờ thử tìm một vài cuốn sách xuất bản thời ấy ra mà coi, cuốn nào in cũng hẳn hoi, cho đến dấu
ngã
dấu
hỏi
cũng phân minh”.
“Học quốc ngữ một cách nghiêm”, đúng là cách nói của Phan Khôi, rất giản dị, hóm mà chân xác.
Trương Vĩnh Ký, Huình Tịnh Của, và những người tiếp sau hai ông, Nguyễn Trọng Quản, Trương Minh Ký …đã học và làm theo tinh thần nghiêm cẩn như vậy. Do đó, là dò dẫm, những bước đầu còn xộc xệch, nhưng đó là cái xộc xệch non nớt của một logic tất yếu.
Trong
Chuyện Đời Xưa, Lựa Nhón Lấy Những Chuyện Hay Và Có Ích
(Sài-Gòn. 1866, 74 trang) trong
Gia Định báo
mà Trương Vĩnh Ký làm chủ bút,  không hề có sự cẩu thả. Bởi ông vừa viết văn vừa soạn sách dạy viết chữ quốc ngữ không chỉ bằng một kiến thức chắn chắn của nhà khoa học, một tấm lòng của người làm văn hoá chân chính mà còn là một cách làm của một người viết chuyên nghiệp. Trong nhiều công trình ngữ học của mình, Trương Vĩnh Ký đã dùng phương pháp đối chiếu so sánh với các ngôn ngữ khác để tìm một mẹo luật riêng tối ưu cho tiếng Việt, và không thể không thừa nhận, cái sáng rõ chặt chẽ của ngôn ngữ Pháp đã là một gợi ý rất tốt cho ông, cùng với những tập quán ngôn ngữ riêng của người Việt mà ông tôn trọng. Cao Xuân Hạo
[4]
đã ghi nhận việc xây dựng nền móng ngôi nhà ngữ học Việt Nam của Trương Vĩnh Ký: “Điều đáng ngạc nhiên hơn nhiều là trong hoàn cảnh đó mà ông vẫn có được những nhận định đúng đắn và tinh tế đến như vậy về ngữ pháp tiếng Việt.
Trong lịch sử của ngành Việt ngữ học, ông là một trong những tác giả ít bị những định kiến "dĩ Âu vi trung" chi phối hơn cả, nhất là khi đem so với sách học tiếng Việt ngày nay. Kể cho đến bây giờ, ít có cuốn sách nào cung cấp cho ta nhiều thông tin về ngữ pháp tiếng Việt như mấy cuốn sách không lấy gì làm dày của ông. Trong mấy cuốn này không thiếu những phát hiện quan trọng mà ngày nay chẳng mấy ai nhắc đến, trong khi lẽ ra nó phải được những người đi sau tiếp thu và khai triển, đào sâu hơn nữa ».
Việc bỏ lửng, lãng quên hay sự đứt đoạn không chỉ xảy ra trong lĩnh vực học thuật, như  ý kiến trên. Bước vào đầu thế kỷ XX, khi báo chí và văn học phát triển, hiện tượng nói và viết cẩu thả quốc ngữ đã như một đám rác ngày càng lớn che phủ cái nền nhà phẳng phiu đẹp đẽ mà những bậc tiên khu đã dày công xây dựng.
Gần 30 năm sau, 1929, khi báo chí cực phát ở Sài Gòn, Phan Khôi gióng lên tiếng chuông báo động : “Kể gốc tích chữ quốc ngữ ở Nam kỳ thuở xưa ra như vậy, rồi liếc con mắt qua một bận trên mọi cuốn sách, mọi tờ báo thời nay, mà khôn ngăn châu lụy sụt sùi!
Ủa hay! Việc gì mà khóc? Nền nếp ông cha như vậy mà con cháu là chúng ta bây giờ xô đổ hết trơn hết trọi, thì không khóc sao được, các ông ôi?”
Hơn 30 năm sau, 1963, trong
Việt Nam Văn Học Sử Giản Ước Tân Biên:
Văn Học Hiện Đại 1862-1943
(1963) Phạm Thế Ngũ cũng ghi nhận hiện tượng này:  “Ta thấy như vậy công lao của mấy văn gia Nam kỳ đóng góp cho văn học mới lúc khai sinh không phải là không đáng kể. (...) Tuy nhiên điều làm chúng ta ngạc nhiên là công cuộc của họ không được hưởng ứng, không được tiếp tục ở ngay Nam kỳ. Quốc văn mới sau đó, ở đây chìm vào một tình trạng đình đốn”. (tr.92)
Nhưng nói như vậy, phải chăng từ  hai tờ báo đầu tiên và những cuốn sách của Trương Vĩnh Ký, đến hàng chục  tờ báo ở Sài Gòn và vô số ấn bản nửa đầu thế kỷ XX, chữ quốc ngữ, báo chí và văn học đi lùi?
Hẳn không ai dám khẳng định như vậy. Chỉ có thể nói rằng, từ một con suối nhỏ trong trẻo của thế kỷ 19, quốc ngữ, báo chí, văn học Nam Bộ vào đầu thế kỷ XX đã trở thành một dòng sông lớn ồ ạt chảy với bao nhiêu là rác rưởi.
Tại sao như vậy?
Lý giải tình trạng này, Phan Khôi thẳng thắn với các đồng nghiệp của mình: “Chữ quốc ngữ ở Nam kỳ mà viết sai bậy bạ hết là bắt đầu từ các ông làm báo bậc tiền bối. Phần nhiều các ông làm báo thuở xưa là nhà nho sót lại, chắc các ổng không học quốc ngữ đúng đắn, chỉ học vần sơ rồi ráp lại mà viết, thành ra viết sai mà không hay. Người mình lại có cái tánh hay “sợ chữ in”, hễ thấy tờ báo cuốn sách, thì cho là mực thước rồi cứ theo đó mà bắt chước, bắt chước thét, lại càng sai nhiều hơn các ổng nữa”.
Nhưng vì sao viết sai mà vẫn được in? Có lẽ còn phải nói đến sự ra đời quá dễ dàng của những tờ báo tư nhân, và  nhà xuất bản tư nhân, nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin, giải trí và quảng cáo của công chúng lúc bấy giờ. Khi người viết và người biên tập có trình độ học vấn và chuyên môn chưa nhiều, công chúng bình dân đọc báo văn quá dễ dãi, làng báo chí văn chương Sài Gòn không tránh cảnh vàng thau lẫn lộn.
Thêm vào đó, trường hợp
Truyện Thầy Lazaro Phiền
của Nguyễn Trọng Quản (1887), bên cạnh cái sáng sủa của ngôn ngữ còn có cả cái hiện đại của cách viết, đã bị rơi vào im lặng, bởi vì công chúng chưa theo kịp tinh thần văn chương mới; và tờ tạp chí tư nhân
Thông Loại Khóa Trình
(
Miscellannées
ou Lectures instructives pour les élèves des écoles primaires, communales, cantonales et les familles - bìa tiếng Pháp nhưng ruột, tựa và bài vở là quốc ngữ) (1888), với mục đích phổ biến văn hóa dân tộc, do Trương Vĩnh Ký chủ trương, quy tụ những nhà báo hàng đầu Nam Bộ : Huình Tịnh Của (tức Paulus Của), Trương Minh Ký, Trần Chánh Chiếu, Lương Khắc Ninh, đã sớm bị đóng cửa sau 18 số, phải chăng cũng là một “bài học thương đau” của những người viết báo văn sống bằng ngòi bút lúc bấy giờ?
Ngoài ra, thoạt tiên, chữ quốc ngữ là công cụ giao tiếp mà Pháp có ý thức xây dựng và cổ vũ, nhưng chẳng bao lâu sau đó nó bị thu hẹp dần trong chương trình giáo dục, trở thành thứ yếu, bên cạnh Pháp ngữ.
Cũng như các xã hội tư sản hiện đại khác, từ nhiều nguyên nhân, báo chí - văn chương Nam Bộ từ khi hình thành cho đến nay tồn tại trong lòng nó những xu hướng viết và đọc khác nhau: xu hướng thứ nhất xem trọng nghệ thuật và ngôn ngữ văn chương: Trương Vĩnh Ký, Huình Tịnh Của, Nguyễn Trọng Quản, Trương Minh Ký …;  xu hướng thứ hai hướng đến công chúng bình dân: Lê Hoằng Mưu, Nguyễn Chánh Sắt, Phú Đức, Nguyễn Bửu Mộc…; xu hướng thứ ba, dung hòa: Hồ Biểu Chánh…
Như vậy, chủ trương đưa cuộc sống đời thường và lời nói thường vào trang viết của Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Trọng Quản… là một ý thức rõ rệt về việc hiện đại hoá và dân chủ hoá văn chương, rất tôn trọng công chúng, nhưng hoàn toàn khác với việc  làm hàng chợ, hay hạ chuẩn văn chương, nhằm một mục tiêu nào đó.
Nhìn suốt đời sống văn chương quốc ngữ Nam Bộ, có thể tin rằng quan niệm và cách thế làm báo chí-văn chương của những người khởi đầu này đã để lại một dấu ấn tốt đẹp, dù có lúc bị xao nhãng.
Có thể ngày nay khi đọc lại những tiểu thuyết, thơ ca ở Nam Bộ nửa đầu thế kỷ XX, chúng ta gần như bị ngập trong một thế giới của những tác phẩm tầm tầm, cũ kỹ, so với những áng văn sáng chói, cách tân rõ rệt của Miền Bắc. Và bởi là lịch sử văn học trước hết là lịch sử sáng tác, nên đời sống văn học Nam Bộ gần như mờ nhạt trong bức tranh chung của văn học Việt Nam hiện đại.
Tuy nhiên, để nhận thức chính xác và đầy đủ con đường hiện đại hoá của văn học Việt Nam, lại phải trở về hiểu rõ ngọn nguồn của nó. Những nhà nghiên cứu có nghề và công tâm ở miền Bắc, miền Trung, ngay từ đầu thế kỷ, đã kịp nhận ra ý nghĩa của vấn đề và tiếp thu hoặc đưa ra những phán đoán chính xác.
Điều dễ thấy nhất là, Phan Khôi, Thiếu Sơn, Hải Triều… những người từng vào Nam làm báo, đã từ đây không ngừng đổi mới về quan niệm về cách viết, đặc biệt là đã chịu ảnh hưởng rõ rệt văn phong Nam Bộ. Phan Khôi là người xót xa nhiều về tình trạng thất truyền, đã viết bài năm 1929, như đã dẫn ở trên, rồi năm 1934, ông lại tiếp tục bênh vực của người Nam Bộ, với xu hướng Trương Vĩnh Ký và phê phán nặng nề xu hướng bình dân.
Nguyễn Văn Tố  năm 1937 đã không tiếc lời khen tặng cuốn
Petit cours d'histoire annamite à l'usage des écoles de la Basse-Cochinchine (Saigon: Impr. du Gouvernement, 1875-1877)
của Trương Vĩnh Ký và quan niệm mà ông viết trong lời tựa
[5]
: "..
Đã đến lúc tính uyên bác Nam kỳ thay thế cho những quyển sách cũ kỹ ấy, đến lúc đó loại trừ, một mặt, tất cả những thứ tạp nhạp gọi là thông tin mượn ở sách vở Trung Quốc và mặt khác, dành một vị trí xứng đáng cho những dữ kiện chính xác và phong phú rất mực, do sử ký ta cung cấp"
("Petrus Ký". Bulletin de l'enseignement mutuel du Tonkin, t. XVII, nos 1-2, janv-juin 1937, p. 25-67).
Vị học giả vốn nổi tiếng là nghiêm cẩn và khắt khe này đã tặng cho Trương Vĩnh Ký ba chữ súc tích:
"Science, Conscience et Modestie"
(Khoa học,
Có lương tâm và Khiêm nhường).
Vũ Ngọc Phan đã trang trọng xếp Trương Vĩnh Ký vào những nhà văn đi tiên phong trong bộ sách đồ sộ
Nhà văn hiện đại
(1942).
3. Nhưng vì sao Trương Vĩnh Ký và những học trò đi theo con đường của  ông lại có thể làm được những kỳ tích như vậy ?
Theo tôi, ngoài việc cắt nghĩa từ tố chất cá nhân của nhà văn, có thể thấy thêm những yếu tố khác.
3.1.Đó là nhờ việc tiếp xúc với những nền văn hoá khác ngoài không gian Việt Nam của các tác giả. Là tín đồ Thiên Chúa giáo nên
Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Trọng Quản, Huỳnh Tịnh Của, Trương Minh Ký đều được xuất dương du học
, dù là chỉ học trường giòng
[6]
.
Cùng chí hướng, kẻ trước, người sau, t
rong thời kỳ sơ khai, Trương Vĩnh Ký
và
một số học trò thân tín của mình đã
mở ra một con đường mới
bằng hàng loạt tác phẩm văn học mang tư cách khai sinh thể loại
[1]
Đặc biệt,
Truyện Thầy Lazarô Phiền
(1887), thi pháp của tác phẩm cùng với lời tuyên bố của tác giả
,
cho thấy một bước đột phá cực kỳ ngoạn mục của văn học Việt Nam.
Có thể nói, Nguyễn Trọng Quản khi viết
Truyện Thầy Lazaro Phiền
hẳn cũng đã phải đối diện với một số tác phẩm văn chương Việt Nam quá khứ và nước ngoài đương thời. Và ông đã chọn lựa cách kháng cự lại cách viết cũ, cũng như Phan Khôi và Nguyễn Thị Kiêm với thơ Mới những năm 30 của thế kỷ XX.
3.2. Là thái độ làm việc chuyên nghiệp mà xã hội lúc bấy giờ yêu cầu. Ở đây tính chuyên nghiệp vừa bao hàm khả năng tự ý thức về văn chương, vừa thể hiện qua trình độ xử lý chất liệu, vừa cho thấy người viết có thể sống bằng ngòi bút.
Trong chặng đầu tiên này, xuất hiện những nhà văn chuyên nghiệp, chuyên nghiệp hóa là yếu tố có thực trong đời sống văn học Việt Nam. Nhưng cấp độ chuyên nghiệp ở đây có lẽ phần lớn là nằm ở ý nghĩa nhà văn sống bằng nghề, tuân theo quy luật thị trường. Trong khi hầu hết nhà văn Việt Nam đi lên từ tài năng bẩm sinh và con đường tự học, luôn phải đối diện với nỗi lo cơm áo, thì việc được đào tạo chuyên môn kỹ lưỡng vẫn còn là một mơ ước. Trong khi đó, công cuộc hiện đại hóa rất cần tri thức, đặc biệt là các nước thuộc khu vực Đông Á. Bên cạnh tài năng sáng tác, nhà văn còn phải có ý thức về nghề và có khả năng tiếp cận cái mới.
3.3. Quan trọng hơn, thành tựu ấy có được là nhờ tính chất  mới mẻ và tất nhiên là mềm mại cởi mở của chữ quốc ngữ thời kỳ đầu, bởi vì ngôn ngữ vốn có sức ì của quán tính.
3.4. Nhưng cuối cùng thì báo chí và công chúng Nam Bộ, với đà phát triển của mình, đã tác động to lớn vào bước đi của  văn học Nam Bộ nửa đầu thế kỷ. Thực hiện chức năng thông tin, quảng cáo, giải trí, hàng loạt tờ báo tư nhân lúc ấy đã cạnh tranh với nhau dữ dội để thu hút công chúng.
Trong năm 1906, báo
Nông cổ mín đàm
(số 262) của Việt Nam  mở cuộc thi viết tiểu thuyết với tên gọi “Quốc Âm thí cuộc”. Sự kiện này cho thấy tiểu thuyết đã trở thành một thể loại không xa lạ, hơn nữa, nó đã gây sự chú ý, nó báo hiệu ưu thế của nó trong đời sống văn học Việt Nam, và sự thực là mấy năm sau, Việt Nam có hàng loạt tiểu thuyết ra đời, theo tinh thần hiện đại. Điều đáng chú ý là tên gọi tiểu thuyết thời kỳ này bao hàm thể loại văn xuôi hư cấu: gồm có đoản thiên tiểu thuyết và trường thiên tiểu thuyết.Ngay từ khi xuất hiện, văn học đã gắn liền với báo chí. Hầu hết các tác phẩm đều được đăng tải trên các báo, các tiểu thuyết dài thì được công bố dưới hình thức feuilleton, thành nhiều kỳ.
Đông đảo tiểu thuyết gia viết feuilleton xuất hiện, được o bế bởi các báo, và nhận nhuận bút cao. Ngày nay đọc lại
Lục tỉnh tân văn
, chúng ta thấy rất nhiều cây bút ở các tỉnh miền Tây và Đông Nam Bộ có mặt, số nhà văn vô danh, nghiệp dư tăng lên rõ rệt, thậm chí có những tác phẩm không để tên tác giả.
Vào nửa đầu thế kỷ, phần lớn người đọc sách báo văn học ở Nam Bộ là tầng lớp công chúng thị dân và viên chức nhỏ có thị hiếu thẩm mỹ bình dân. Đến với báo chí họ chú ý  những thông tin và những sự kiện giật gân. Ý thức về ngôn ngữ và nghệ thuật văn chương gần như rất ít.Vô hình chung, việc đọc các tiểu thuyết in trên báo theo dạng feuilleton trở thành việc dõi theo những cốt truyện và tình tiết ly kỳ. Kết quả là loại văn chương tự sự phát triển mạnh, đặc biệt là trong chiều hướng phục hồi mạnh mẽ các truyện
Nôm truyền thống
(trong đó
có truyện thơ bình dân, kể về các nhân vật ít nhiều có thực trong đời sống như
Thơ Sáu Trọng, Thơ Cậu Hai Miêng, Thơ thầy Thông Chánh, Thơ Sáu Nhỏ…
) và các truyện diễn nghĩa chương hồi của Tàu. Thủ pháp viết văn thu gọn vào trong nghệ thuật kể chuyện, và như vậy thì việc phóng tác truyện nước ngoài rất thuận lợi, như trường hợp Hồ Biểu Chánh.
Nếu Hồ Biểu Chánh sau truyện thơ, tác phẩm đầu tay
U Tình lục,
ông đã trung thành với con đường mà Trương Vĩnh Ký và Nguyễn Trọng Quản đã mở ra, chọn bút pháp mới và văn phong giản dị thuần Việt:
Ai làm được
(1919)…Thì nhiều nhà văn cùng thời với ông đã chịu ảnh hưởng của nền văn học chữ Hán và Trung Quốc nhiều hơn:
Hoàng Tố Oanh hàm oan
(Trần Thiên Trung),
Phan Yên ngoại sử-Tiết phụ
gian truân (Trương Duy Toản), Hà Hương phong nguyệt (Lê Hoằng Mưu, 1912), Kim Thời dị sử- Ba lâu ròng nghề đạo tặc (1917, Biến Ngũ Nhi)
Nghĩa hiệp kỳ duyên
(1920, Nguyễn Chánh Sắc)
…
Báo chí Nam kỳ đầu thế kỷ đã nhiệt tình cung cấp loại văn chương tiêu thụ, giải trí này, chìu theo số đông độc giả của mình.
Dưới tác động của công chúng và xu hướng báo chí thương mại, từ những mở đầu nghiêm cẩn của thầy trò Trương Vĩnh Ký,
văn học Việt Nam
đã
vận động
theo hướng đại chúng hóa.
Nhưng phải chăng chỉ có chừng ấy nguyên nhân?
3.5.
Bên cạnh chính sách chia để trị của thực dân Pháp, thực tế, trước đó, Việt Nam cũng đã có những khác biệt nhất định về văn hóa vùng miền. Là một vùng đất mới, Nam kỳ giản dị hơn trong những gắn kết với văn hóa truyền thống, đặc biệt là Nho giáo, khi tiếp xúc với văn hóa Pháp, cái giằng co kháng cự, như của Nguyễn Đình Chiểu, là cái giằng co kháng cự thuần túy trên ý thức chủ quyền dân tộc, hơn là trên góc độ học thuật, hệ tư tưởng. Các thế hệ trí thức Nam kỳ sau đó đã tham dự vào con đường hiện đại hóa theo tinh thần thực tiễn rõ rệt. Họ làm báo, viết văn, dịch thuật, hay sưu tầm, giới thiệu trên cung cách của người hoạt động chuyên nghiệp (nghĩa là sống bằng ngòi bút), nhưng họ không hề lập thuyết. Công bằng mà nói, những người cầm bút Nam kỳ không phải không có quan niệm, thậm chí có những quan niệm rất mới mẻ so với đương thời, như Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Trọng Quản, Trần Chánh Chiếu
[7]
nhưng những quan niệm ấy biểu hiện rời rạc và khá lặng lẽ. Khi chữ quốc ngữ trở thành một phương tiện phổ biến, sinh hoạt báo chí (dưới hình thức thông tin, quảng cáo, giải trí)  đã phổ biến ở một mức độ nhất định, công chúng văn học của Nam kỳ được mở rộng. Hơn nửa thế kỷ bước chân vào hiện đại, văn học Việt Nam đổi mới một cách tự nhiên dung dị, nương theo nhu cầu của công chúng và theo những điều kiện sẵn có.
Nhu cầu của công chúng là giải trí. Văn học từ 1887 đến 1932 ở Nam kỳ chủ yếu là đáp ứng phương diện ấy: văn học đại chúng áp đảo văn học hàn lâm. Tiểu thuyết feuilleton trở thành hiện tượng. Sự xuất hiện của người đọc giải trí là một nét mới trên góc độ loại hình độc giả; tính đại chúng, tính dân chủ, cùng với khả năng tiêu thụ sẽ làm đời sống văn học phát triển. Tuy nhiên, về căn bản, người đọc giải trí vẫn là người đọc thụ động, họ không thể tham gia làm thay đổi tư duy nghệ thuật và cách viết như người đọc chủ động do họ thiếu kiến thức và trực giác thẩm mỹ.
Những điều kiện sẵn có là chính sách văn hóa giáo dục của xã hội thuộc địa. Các chương trình học, chủ yếu nhằm đào tạo các viên chức phục vụ cho chế độ. Cửa đã mở, cầu nối thông tin với thế giới đã có, nhưng số trí thức xuất dương du học vẫn còn ít, và không thấy người chọn ngành văn học. Về dịch thuật, giai đoạn này, cả trên bình diện sáng tác lẫn bình diện học thuật, chúng ta thấy Việt Nam có xu hướng chọn những tác phẩm mang tính phổ thông. Để phổ biến chữ Quốc ngữ và đáp ứng nhu cầu của công chúng, từ cuối thế kỷ XIX  đến những năm 20 của thế kỷ XX, Việt Nam tập trung dịch các loại sách có từ truyền thống như: kinh sách Hán văn, các truyện Nôm Việt Nam, các loại truyện thơ khuyết danh, và sau đó là phong trào dịch tác phẩm văn học cổ điển của Trung Quốc (phần lớn là tiểu thuyết đại chúng).
Tình hình này phổ biến trên cả nước, trên các tờ báo và sách in. Bên cạnh đó, văn học phương Tây (chủ yếu là văn học Pháp) được dịch và giới thiệu là những tác phẩm, tác giả trước thế kỷ XIX, thuộc trào lưu cổ điển, trào lưu hiện thực và trào lưu lãng mạn.
4. Từ những khảo sát trên, chúng tôi cho rằng về đại thể, Việt Nam vận động theo quy luật chung của các nước Đông Á.
Trong chặng đầu của tiến trình hiện đại hóa văn học, Việt Nam đều trải qua những hoạt động như:
học tập,
ra báo, dịch thuật, sưu tầm, biên khảo, thể nghiệm các thể loại mới, xác lập quan niệm văn học, hình thành thị hiếu thẩm mỹ mới, nhà văn mới, công chúng mới…
Nhưng Việt Nam có một số nét riêng : nhu cầu quảng bá và hoàn thiện chữ viết (chữ Quốc ngữ), nhiệm vụ dành độc lập dân tộc.  Cả hai yếu tố, ở hai cấp độ khác nhau, đều để lại những áp lực và kích thích đáng kể trong đời sống văn học hai dân tộc.
Trong lịch sử, luôn phải đối đầu với nạn ngoại xâm, Việt Nam luôn có ý thức về cái gọi là văn học bản địa. Thái độ của dân tộc là vừa đối lập vừa dung hòa với văn học ngoại lai. Tính đa dạng và cộng sinh xuất hiện sớm và được duy trì liên tục trong không gian văn học Việt Nam, cũng là một yếu tố quan trọng giúp văn học Việt Nam hiện đại hóa nhanh chóng. Sự đa dạng biểu hiện ở các loại hình nhà văn, các loại hình người đọc, ở nhiều xu hướng khác nhau, ở phương thức lưu truyền, ở quan niệm thẩm mỹ…Đặc biệt, ngoài bộ phận văn học dân gian, văn học viết Việt Nam còn có một bộ phận văn học ngoại vi, phi chính thống trong suốt thời kỳ trung đại, diễn ra ở Việt Nam vào cuối thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 19 với Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Gia Thiều…
Do chính sách tỏa cảng một thời gian dài, Việt Nam phải vừa đối đầu với thực dân Pháp, vừa phải tiếp nhận một nền giáo dục khuôn định theo mô hình của Pháp.
Về tâm thế tiếp nhận, Việt Nam có những điểm đặc biệt. Luôn ở trong mặc cảm bị lệ thuộc, bị khống chế: phương Tây, hiện đại đi cùng với thực dân, đế quốc, là kẻ thù và là nguy cơ, ý thức tiếp nhận ảnh hưởng cái hiện đại nơi những trí thức Nho học và trí thức Tây học – hầu hết được đào tạo tại nhà trường thuộc địa - của Việt Nam
đôi lúc
bị nhòa đi, trong khi đó quán tính thẩm mỹ truyền thống nơi họ, bắt nguồn từ văn hóa Trung Hoa, vẫn thấm nhuần từ vô thức. Có phải đó là xung lực ẩn ngầm chi phối Việt Nam, làm cho người cầm bút Việt Nam luôn có tình trạng ngập ngừng, dùng dằng “bước đi một bước, lâu lâu lại dừng”, thậm chí có lúc lùi lại, đi đường vòng? Hiện tượng này đã diễn ra ngay từ điểm xuất phát của con đường hiện đại hóa của Việt Nam, qua tính chất không “thuận buồm xuôi gió” của cuộc cách tân: giữa các nhà văn (từ Nguyễn Trọng Quản đến Hồ Biểu Chánh), trong bản thân từng chủ thể sáng tạo (hành trình sáng tác của Tản Đà). Trong hoạt động dịch thuật (luôn dao động giữa cái mới và cái cũ, giữa Phương Tây và Trung Quốc); trong lý luận- phê bình (luôn giằng co giữa văn học nghệ thuật và văn học chức năng).
Bên cạnh đó, một số ít công chúng cởi mở và có trình độ, không ngừng tiếp cận cái mới và am hiểu văn chương, đã kiên trì ủng hộ những tìm tòi, khai phá, nên một Thiếu Sơn -người Bắc- mới có thể công bố những bài phê bình đầu tiên trên
Phụ nữ tân văn
, năm 1931, tuyên bố khai sinh thể loại này ; một Phan Khôi - người Trung- được trả nhuận bút cao chót vót, để viết những bài bình luận tràn đầy nhiệt hứng, và tung ra một quả bom
Tình già
với tuyên ngôn
Một lối thơ mới trình chánh giữa làng thơ
, năm 1932, mở đầu một thời kỳ văn học mới.
Và Hồ Biểu Chánh là người cải lương, trung dung, nên đã không mới và không cũ, trong thời gian ngót thế kỷ, dành cho một lớp công chúng đến với văn chương để tìm sự bình an và bóng dáng quen thuộc quê nhà.
Trải qua một thời gian dài, nhiều biến cố, tất cả những xu hướng trên trong cách viết và cách đọc vẫn còn cho đến hôm nay, trong đó, tinh thần của người mở đường cho báo chí và văn học ở Nam Kỳ vẫn lấp lánh, lúc âm thầm, khi bừng toả. Hiện tượng hàng loạt những cuộc cách tân trong văn học không phải bỗng dưng mà khởi phát từ Nam Kỳ. Và hôm nay, đã có thể khẳng định là có một phong cách văn chương riêng của vùng đất này, với những đặc điểm và ưu thế riêng, nơi những nhà văn có cá tính độc đáo: Sơn Nam, Trang Thế Hy, Đoàn Giỏi, Bình Nguyên Lộc, Lý Văn Sâm, Nguyễn Quang Sáng, Lý Lan, Nguyễn Ngọc Tư, Mạc Can…
5.  Nhìn về văn chương Nam Kỳ,  trong mối tương tác với chữ quốc ngữ, báo chí và công chúng, quan điểm của Julia Kristeva
[8]
về văn bản có thể cũng giúp ta bình tâm khi cắt nghĩa các hiện tượng này. Theo bà, là cái gút trong một mạng lưới lớn, tác phẩm hình thành từ  hai trục khác nhau: đó là  trục ngang : mối quan hệ giữa tác giả và độc giả; và  trục dọc : mối quan hệ giữa nó với các văn bản khác, với ngữ cảnh văn hoá và xã hội trước và cùng thời với nó.
Vấn đề là những chủ thể đích thực của  hoạt động báo chí văn chương : nhà báo, nhà văn, cũng như người quản lý văn hoá, trong cái bộn bề của  đời sống, sớm nhận ra  được đâu là xu hướng tích cực, thường là xu hướng kháng cự lại quán tính trong việc viết và đọc, để chủ động nắm bắt, và ủng hộ nó. Khi không bị lệ thuộc vào những  lợi ích trước mắt, nhất thời, chuyên tâm với nghề nghiệp, những người cầm bút với ý thức đang làm văn hoá cho dân tộc, sẽ góp phần làm cho tiến trình ngôn ngữ, báo chí và văn học luôn luôn tiến về phía trước, tránh được những bước lùi, những bước đi vòng, như đã có.
Phải chăng đó là những kinh nghiệm mà chúng ta có thể rút được từ đời sống báo chí,văn học Nam Kỳ (Việt Nam)  nửa đầu thế kỷ ?
NGUYỄN THỊ THANH XUÂN
Tài liệu tham khảo :
1.
Bằng Giang (1992).
Văn học Quốc ngữ ở Nam Kỳ (1862-1930).
Nxb. Trẻ, TP.HCM
2.
Bùi Đức Tịnh. (1992).
Những bước đầu của báo chí, tiểu thuyết và thơ mới (1865-1932)
, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh.
3.
Dương Quảng Hàm
.
(
1968
)
Việt Nam văn học sử yếu
, Bộ Giáo dục và Trung tâm học liệu xuất bản, S
ài Gòn.
4.
Hoài Anh, Thanh Nguyên, Hồ Sĩ Hiệp (1988).
Văn học Nam Bộ từ đầu đến giữa thế kỷ XX
. Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh.
5.
Hoài Anh. ( 2001 ).
Chân dung văn học
. Nxb. Hội nhà văn, Hà Nội.
6.
Nguyễn Kim Anh (chủ biên), Nguyễn Thị Trúc Bạch, Hà Thanh Vân, Vũ Văn Ngọc, Hoàng Tùng, Huỳnh Vĩnh Phúc (2004).
Tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
. Nxb. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.
7.
Nguyễn Q. Thắng (1990).
Tiến trình văn nghệ miền Nam
. Nxb. An Giang.
8.
Nguyễn thị Thanh Xuân,
(
2000)
Văn học hiện đại Việt Nam, bước khởi đầu quan trọng ở Sài Gòn- Nam Bộ,
Tạp chí
Văn học
,
số 3.
9.
Trần Đình Hượu, Lê Chí Dũng (1988)
Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900-
NXB  Đại học và Trung học  chuyên nghiệp, Hà Nội.
10.
Võ Văn Nhơn (2007)
Văn học Quốc ngữ trước 1945
. Nxb. Tổng hợp Tp. Hồ Chí Minh.
[1]
Theo Huỳnh Ái Tông,
Sự hình thành chữ Quốc ngữ có thể chia ra làm ba thời kỳ :
·
Thời kỳ sáng tạo từ năm 1621.
·
Thời kỳ xây dựng năm 1651.
·
Thời kỳ phát triển từ năm 1867. http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn:Mxn/2006
[2]
http://nld.com.vn/181894P0C1020/qua-trinh-hinh-thanh-chu-quoc-ngu.htm
[3]
Phan Khôi
,
Chữ quốc ngữ ở Nam kỳ với thế lực của phụ nữ,
Phụ nữ tân văn,
Sài Gòn, số 28 (7.11.1929
)
[4]
Cao Xuân Hạo,
Tiếng Việt- những công lao bị quên lãng. Bài 1: Trương Vĩnh Ký
www.nguoivienxu.vietnamnet.vn/chuyentiengmede/2005/03/392695/ - 58k -
[5]
Trong lời Tựa tập sách này, Trương Vĩnh Ký viết:"các sử gia biên niên xưa nhằm xu nịnh vua chúa, đã đặt ra những huyền thoại để khẳng định thiên mệnh của nhà vua. Còn dân gian thì trong các chuyện truyền khẩu, đã biết ngược dòng thời gian xa xôi trong cái thời điểm mà lịch sử không còn dấu vết, có chăng chỉ còn dấu tích trong các ngọn nguồn thâm sâu huyền hoặc của thần thoại. Người ta không thể coi thường những chuyện kể ở những thời xa xưa, bởi vì mặc dù chúng có khó hiểu, thậm xưng, hoặc không chặt chẽ nhưng người ta vẫn có thể rút ra, từ sự tưởng tượng và cả những nhận thức sai lầm trong đó, những kiến thức về những cái có thể có thực, hoặc ít ra là một phương hướng một dấu vết khả dĩ dùng được để tìm ra sự thực"
[6]
1848, Pétrus Ký được sang học tại Chủng viện Pinhalu ở
Phnom Penh
(
Cao Miên
).Năm 1851, được cấp học bổng đi du học tại Chủng viện Giáo Hoàng ở
Penang
thuộc (
Malaysia
),  là một trường chuyên đào tạo các tu sĩ cho vùng
Viễn Đông
...
Huình Tịnh Của cũng du học tại
Chủng viện Giáo Hoàng
Penang (Malaysia)
.
Nguyễn Trọng Quản và Trương Minh ký đã du học tại Lycée d'Alger (Bắc Phi - thuộc địa của Pháp).
7. Lời Tựa cho
Hoàng Tố Oanh hàm oan
(1910): “Từ ngày các đứng cao minh trong lục châu bày diễn dịch các thứ truyện chữ Nho ra chữ quốc âm, thì ít thấy có truyện nào nói việc trong xứ mình; các truyện đang rao bán đương thời đều là truyện Tàu. Nay tôi ngụ ý soạn ra một bổn nói về việc trong xứ mình, dùng tiếng tầm thường cho mọi người dễ hiểu”.
8.Julia Kristeva (1941-) triết gia, nhà lý luận phê bình văn học nổi tiếng  người Pháp, gốc Bulgari, người khai sinh trường phái Phê bình Liên văn bản ( Intertextual Criticism)
Bạn có thể quan tâm:
Tưởng niệm Trịnh Công Sơn
-
2011-04-01 - 07:00:00
Lê Đình Kỵ trong lý luận - phê bình văn học
-
2008-09-13 - 11:45:20
Sinh viên Khoa Văn học và Ngôn ngữ đạt giải nhất ...
-
2008-09-17 - 10:46:00
Giới thiệu Khoa
-
2012-04-07 - 07:00:00
Bộ môn Văn học Việt Nam
-
2008-12-28 - 02:54:30
Bộ môn Lý luận và Phê bình văn học
-
2008-12-28 - 02:54:57
Bộ môn Văn học nước ngoài và Văn học so sánh
-
2008-12-28 - 02:55:44
Bộ môn Nghệ thuật học
-
2008-12-28 - 02:56:18
Bộ môn Hán Nôm
-
2008-12-28 - 02:56:32
Về một người bạn đã đi xa
-
2009-01-16 - 08:42:39
Thời trung đại trong văn học các nước  khu vực ...
-
2009-01-16 - 09:01:49