File size: 272,545 Bytes
d4f4d59 | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 229 230 231 232 233 234 235 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 252 253 254 255 256 257 258 259 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279 280 281 282 283 284 285 286 287 288 289 290 291 292 293 294 295 296 297 298 299 300 301 302 303 304 305 306 307 308 309 310 311 312 313 314 315 316 317 318 319 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330 331 332 333 334 335 336 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348 349 350 351 352 353 354 355 356 357 358 359 360 361 362 363 364 365 366 367 368 369 370 371 372 373 374 375 376 377 378 379 380 381 382 383 384 385 386 387 388 389 390 391 392 393 394 395 396 397 398 399 400 401 402 403 404 405 406 407 408 409 410 411 412 413 414 415 416 417 418 419 420 421 422 423 424 425 426 427 428 429 430 431 432 433 434 435 436 437 438 439 440 441 442 443 444 445 446 447 448 449 450 451 452 453 454 455 456 457 458 459 460 461 462 463 464 465 466 467 468 469 470 471 472 473 474 475 476 477 478 479 480 481 482 483 484 485 486 487 488 489 490 491 492 493 494 495 496 497 498 499 500 501 502 503 504 505 506 507 508 509 510 511 512 513 514 515 516 517 518 519 520 521 522 523 524 525 526 527 528 529 530 531 532 533 534 535 536 537 538 539 540 541 542 543 544 545 546 547 548 549 550 551 552 553 554 555 556 557 558 559 560 561 562 563 564 565 566 567 568 569 570 571 572 573 574 575 576 577 578 579 580 581 582 583 584 585 586 587 588 589 590 591 592 593 594 595 596 597 598 599 600 601 602 603 604 605 606 607 608 609 610 611 612 613 614 615 616 617 618 619 620 621 622 623 624 625 626 627 628 629 630 631 632 633 634 635 636 637 638 639 640 641 642 643 644 645 646 647 648 649 650 651 652 653 654 655 656 657 658 659 660 661 662 663 664 665 666 667 668 669 670 671 672 673 674 675 676 677 678 679 680 681 682 683 684 685 686 687 688 689 690 691 692 693 694 695 696 697 698 699 700 701 702 703 704 705 706 707 708 709 710 711 712 713 714 715 716 717 718 719 720 721 722 723 724 725 726 727 728 729 730 731 732 733 734 735 736 737 738 739 740 741 742 743 744 745 746 747 748 749 750 751 752 753 754 755 756 757 758 759 760 761 762 763 764 765 766 767 768 769 770 771 772 773 774 775 776 777 778 779 780 781 782 783 784 785 786 787 788 789 790 791 792 793 794 795 796 797 798 799 800 801 802 803 804 805 806 807 808 809 810 811 812 813 814 815 816 817 818 819 820 821 822 823 824 825 826 827 828 829 830 831 832 833 834 835 836 837 838 839 840 841 842 843 844 845 846 847 848 849 850 851 852 853 854 855 856 857 858 859 860 861 862 863 864 865 866 867 868 869 870 871 872 873 874 875 876 877 878 879 880 881 882 883 884 885 886 887 888 889 890 891 892 893 894 895 896 897 898 899 900 901 902 903 904 905 906 907 908 909 910 911 912 913 914 915 916 917 918 919 920 921 922 923 924 925 926 927 928 929 930 931 932 933 934 935 936 937 938 939 940 941 942 943 944 945 946 947 948 949 950 951 952 953 954 955 956 957 958 959 960 961 962 963 964 965 966 967 968 969 970 971 972 973 974 975 976 977 978 979 980 981 982 983 984 985 986 987 988 989 990 991 992 993 994 995 996 997 998 999 1000 1001 1002 1003 1004 1005 1006 1007 1008 1009 1010 1011 1012 1013 1014 1015 1016 1017 1018 1019 1020 1021 1022 1023 1024 1025 1026 1027 1028 1029 1030 1031 1032 1033 1034 1035 1036 1037 1038 1039 1040 1041 1042 1043 1044 1045 1046 1047 1048 1049 1050 1051 1052 1053 1054 1055 1056 1057 1058 1059 1060 1061 1062 1063 1064 1065 1066 1067 1068 1069 1070 1071 1072 1073 1074 1075 1076 1077 1078 1079 1080 1081 1082 1083 1084 1085 1086 1087 1088 1089 1090 1091 1092 1093 1094 1095 1096 1097 1098 1099 1100 1101 1102 1103 1104 1105 1106 1107 1108 1109 1110 1111 1112 1113 1114 1115 1116 1117 1118 1119 1120 1121 1122 1123 1124 1125 1126 1127 1128 1129 1130 1131 1132 1133 1134 1135 1136 1137 1138 1139 1140 1141 1142 1143 1144 1145 1146 1147 1148 1149 1150 1151 1152 1153 1154 1155 1156 1157 1158 1159 1160 1161 1162 1163 1164 1165 1166 1167 1168 1169 1170 1171 1172 1173 1174 1175 1176 1177 1178 1179 1180 1181 1182 1183 1184 1185 1186 1187 1188 1189 1190 1191 1192 1193 1194 1195 1196 1197 1198 1199 1200 1201 1202 1203 1204 1205 1206 1207 1208 1209 1210 1211 1212 1213 1214 1215 1216 1217 1218 1219 1220 1221 1222 1223 1224 1225 1226 1227 1228 1229 1230 1231 1232 1233 1234 1235 1236 1237 1238 1239 1240 1241 1242 1243 1244 1245 1246 1247 1248 1249 1250 1251 1252 1253 1254 1255 1256 1257 1258 1259 1260 1261 1262 1263 1264 1265 1266 1267 1268 1269 1270 1271 1272 1273 1274 1275 1276 1277 1278 1279 1280 1281 1282 1283 1284 1285 1286 1287 1288 1289 1290 1291 1292 1293 1294 1295 1296 1297 1298 1299 1300 1301 1302 1303 1304 1305 1306 1307 1308 1309 1310 1311 1312 1313 1314 1315 1316 1317 1318 1319 1320 1321 1322 1323 1324 1325 1326 1327 1328 1329 1330 1331 1332 1333 1334 1335 1336 1337 1338 1339 1340 1341 1342 1343 1344 1345 1346 1347 1348 1349 1350 1351 1352 1353 1354 1355 1356 1357 1358 1359 1360 1361 1362 1363 1364 1365 1366 1367 1368 1369 1370 1371 1372 1373 1374 1375 1376 1377 1378 1379 1380 1381 1382 1383 1384 1385 1386 1387 1388 1389 1390 1391 1392 1393 1394 1395 1396 1397 1398 1399 1400 1401 1402 | audio_file|text|speaker_name
wavs/012625.wav|Не ўвайшоў Фельдбаўх, не з'явілася ў дзвярах хмурнаватае аблічча добрага Кірдуна.|@corpus
wavs/012626.wav|Затое слугі, падобна гаспадару з сынам, былі таксама ў старой паюцкай вопратцы.|@corpus
wavs/012627.wav|І сцягнуў сына за нагу з ложка. — Мыцца, мыцца разам.|@corpus
wavs/012628.wav|такую самую, як і ў самога, толькі тканую серабрыстымі і блякла-серабрыста-залацістымі травамі.|@corpus
wavs/012629.wav|Вацок з астатняй сажай таксама схавалі ў жалезны ларэц.|@corpus
wavs/012630.wav|Помні, усё жыццё ты будзеш піць ваду з Дняпра і абмываць гэтай вадой сваіх нованароджаных.|@corpus
wavs/012631.wav|Пасля Алеся пасадзілі на Ургу і пан Юры павёў яго вакол маёнтка. Астатнія ішлі за імі.|@corpus
wavs/012632.wav|— Дом твой будзе моцны, — сказаў пан Юры.|@corpus
wavs/012633.wav|якая ссутуленая, прыгнутая цяжарам зямлі, спіна ў Міхала, якія нязграбныя рухі ў сыноў, быццам спуджаных святочнай вопраткай і дзівоснымі абставінамі.|@corpus
wavs/012634.wav|Потым падаў бацьку кароткі корд у срэбных, з залатымі травамі похвах. Бацька стаў побач з канём і засунуў шаблю ў пятлю высокага сядла.|@corpus
wavs/012635.wav|Алесь не паспеў спахапіцца, як дужая мужчынская рука рванула коўдру і бліскавічна, асабліва гучна ляснула па мяккім месцы.|@corpus
wavs/012636.wav|Што б там ні было, а гэта яго, Алеся, прадавалі зараз, і ў гэтым было яго падабенства з другімі людзьмі ў белым.|@corpus
wavs/012637.wav|І адабраць гэта ў цябе не можа ні чалавек, ні бог, ні д'ябал. Адна смерць.|@corpus
wavs/012638.wav|— Тады атрымай трыццаць, — бацька глянуў на Алеся і паправіўся, — не, нават сорак восем дзесяцін.|@corpus
wavs/012639.wav|— Пад кожную пяту твае хаты і хаты сыноў ты пакладзеш па дзесяць рублёў,|@corpus
wavs/012640.wav|Пасля замест паднізня бацька накінуў на яго шырокую белую кашулю з адным плячом, — на другім яе закалолі сярэбранай фібулай.|@corpus
wavs/012641.wav|Алесь ішоў, апусціўшы вочы, калі раптам нешта неўсвядомленае прымусіла радасна задрыжаць яго веі. Ён ускінуўся —|@corpus
wavs/012642.wav|Калі Андрэй мазаў сажай пасму валасоў на Алесевай галаве, хлопец узняў на яго ўмольныя вочы.|@corpus
wavs/012643.wav|яшчэ і шырокае мясцовае адзенне, што чакала дзесяцігоддзямі падобных выпадкаў, лежачы ў скрынях паміж лісцяў дарагога турэцкага тытуню.|@corpus
wavs/012644.wav|Юрась, відаць, загадзя падрыхтаваны, стаў на калені, і Юры паклаў яму на рукі шчопаць падножнага.|@corpus
wavs/012645.wav|Андрэй ступіў да паніча і выняў са скуранога вацка шчопаць сажы, тлустай сажы з хатняй сцяны.|@corpus
wavs/012646.wav|— Купанне Ахіла пачынаецца. У ролі маці героя князь Юры Загорскі.|@corpus
wavs/012647.wav|Кірдун падышоў да Алеся і прышчапіў да яго збройнага раменьчыка кінжал і пісталет.|@corpus
wavs/012648.wav|Бацька ўсклаў на сябе суконны паднізень вішнёвага колеру,|@corpus
wavs/012649.wav|з маленькім Вацлавам, гувернёры і некалькі слуг на чале з Кірдуном. Маці і Вацлаў былі ў звычайных святочных адзеннях з белага індыйскага мусліну і карункаў,|@corpus
wavs/012650.wav|Пасля купання яны апрануліся ў суседнім пакоі, і гэта было вельмі падобна на маскарад,|@corpus
wavs/012651.wav|Бацька прыціснуў канец пояса далонню на жываце і павольна круціўся, сочачы, каб пояс лёг гожымі складкамі.|@corpus
wavs/012652.wav|— Ці абаранялі паніча твае сцены? — спытаў Загорскі. — Абаранялі. Як сыноў, так і яго. — Дай, — сказаў пан.|@corpus
wavs/012653.wav|Бацька спыніўся на высокім урвішчы Дняпра і абвёў рукою ўсё, што вакол.|@corpus
wavs/012654.wav|Усе яны хавалі вочы. Толькі Паўлюк, здзіўлена і нават неяк адчужана, глядзеў на паніча.|@corpus
wavs/012655.wav|— Тады атрымай сем коней-двухгодак і дзве каровы для жанчын. Веі ў Алеся былі вільготныя.|@corpus
wavs/012656.wav|— Адмірал, чалавек за бартом! — крыкнуў бацька, затым услед пляснуўся у блакітную ваду і схапіў сына за пятку.|@corpus
wavs/012657.wav|— Маж, — сказаў бацька. — Каб помніў.|@corpus
wavs/012658.wav|Махровы персідскі халат расхінуўся на грудзях. Ад усёй постаці, ад хвалістых густых вусоў, ад сініх смяшлівых вачэй так і веяла здароўем.|@corpus
wavs/012659.wav|Той клін, што за Лугавым. Каб табе і дзецям тваім было па якой зямлі хадзіць.|@corpus
wavs/012660.wav|Хлапечыя, але моцныя формы сына абяцалі з часам зрабіцца падобнымі на гладкія і магутныя формы бацькі.|@corpus
wavs/012661.wav|— А так, — сказаў бацька. — Без дай прычыны. Каралеўскі загад. Святочныя, яны выйшлі на тэрасу, дзе іх чакала маці|@corpus
wavs/012662.wav|Гледзячы на агонь ды слухаючы, як гудзе. Алесь прачынаўся ў цемры пад гул і ззянне полымя. Ляжаў. Думаў. Снедалі.|@corpus
wavs/012663.wav|Развёў рукамі: — Ну вось. І скажы ты, нашто?!|@corpus
wavs/012664.wav|Дастаў з гарлачоў яблыкі, не салёныя і не мочаныя, а — сакрэт кухаркі — як быццам свежыя і толькі залітыя адной халоднай вадой і таму асабліва сакавітыя ад яе.|@corpus
wavs/012665.wav|Накрывацца футрам, каб было цяплей.|@corpus
wavs/012666.wav|У гэтых чысценькіх белых пакоях разам з Алесем жылі спакой і мір. Жылі ўжо восьмы дзень.|@corpus
wavs/012667.wav|А шкада людзей. Дзікія яны і галаварэзы, але справядлівыя.|@corpus
wavs/012668.wav|"Дзядзька ціхутка зацягнуў гартанную песню. — Гэта па-іхняму. Азначае: ""Мы нарадзіліся ў ноч, калі ваўчыха прывяла шчанюкоў."|@corpus
wavs/012669.wav|Тут трапіў я на лінію, па крэпасцях. Чачня. Дзевяць год на лініі. Быў я ўжо капітан.|@corpus
wavs/012670.wav|Ведаю, з імі па-добраму, каб не галелі, то і яны нямірным не скажуць. А ў мяне і сярод іх былі сябры.|@corpus
wavs/012671.wav|Ды я і ўзрадаваўся чыстай. Шчыра кажучы, непамысна мне на душы стала. Дзядзька зноў закурыў. — Залілі мы гэтыя сінія горы чалавечай крывёй.|@corpus
wavs/012672.wav|Трыццаць год мне было, і чатырнаццаць год я служыў, калі стаў над Дагестанам і Чачнёю Шаміль.|@corpus
wavs/012673.wav|Не тое каб агнём, а проста — так ужо напалілі, такі быў у ёй мятны ды густы дух з парай, што яна ціха сабе сатлела за ноч, не вытрывала.|@corpus
wavs/012674.wav|Ды якія! Сам граза Мехмет-хаджа. Чачэнец быў. Мамакай — абрэк. Муса — інгуш. Ахмед-бек.|@corpus
wavs/012675.wav|На падлозе, вылізанай да жаўцізны, дзе — густа — ваўчыныя шкуры, а дзе і самаробныя хаднікі.|@corpus
wavs/012676.wav|не паленаваліся парыць і гнуць тоўстую дубровую плаху. Дваровыя будыніны трохі наводдаль. Сад шуміць уначы.|@corpus
wavs/012677.wav|— Кожны вечар лазня, брат. А лазня ў мяне адмысловая. Лазня была сапраўды адмысловая. Адзіны новы будынак фальварка — наводдаль, за плотам.|@corpus
wavs/012678.wav|Мы атрымалі імя, калі рыкаў на ўсходзе сонца барс. А смелыя мы сталі ў гарах, дзе лавіны вісяць над галавою, як смерць.|@corpus
wavs/012679.wav|У сорак дзевятым годзе было мне сорак пяць, а праслужыў я дваццаць дзевяць год;|@corpus
wavs/012680.wav|Старая згарэла тры гады назад.|@corpus
wavs/012681.wav|"Па-нашаму ці то цар, ці то мітрапаліт, па-іхняму— імам. ""Імаць"" нашых, значыцца, пастаўлены."|@corpus
wavs/012682.wav|Сінія вочы Яроцкага пацямнелі. Хрыплаваты бас прыглухнуў. — З генералам Галафеевым у Чачню хадзіў.|@corpus
wavs/012683.wav|Набіваў ляжанку саломай і, пакідаючы доўгую павесму, што злучала салому ў печцы з саломай на падлозе.|@corpus
wavs/012684.wav|Дый я вырашыў: хопіць, трэба і пажыць. Выслужыць многа я больш не мог.|@corpus
wavs/012685.wav|Дык яшчэ ж пасля мяне дзесяць год мінула, а ўсё ваюем, маленькіх не можам адолець.|@corpus
wavs/012686.wav|Дзіўнай прыгажосці каўказскія шашкі, пісталеты, фіцільныя і крамянёвыя, аздобленыя срэбрам стрэльбы.|@corpus
wavs/012687.wav|здаецца, павольна, але спрытна, нідзе не абрываючы, цягнуў і цягнуў салому са стажка ў агонь.|@corpus
wavs/012688.wav|А я табе скажу, такіх чыстаплотных, як мы, — гэта яшчэ пашукаць. Немец не такі. Ангелец не такі.|@corpus
wavs/012689.wav|А такіх армейцаў было там трыста беркаўцаў ды яшчэ напарстак. — А смеласць? — Не быў я смелы. Ніколі не быў.|@corpus
wavs/012690.wav|У пушчы, па котлішчах, асцярожна, каб, крый божа, не набраць пяску, зразаў у кошык смарчкі.|@corpus
wavs/012691.wav|"Кніг амаль няма, акрамя ўсюдыіснага ""Завальні"", пары паляўнічых кніг, ""Дудара беларускага"" ды яшчэ календароў з восемсот сорак дзевятага года."|@corpus
wavs/012692.wav|Дзядзька ішоў па справах, Алесь — у пушчу, дзе ўжо сінелі пралескі, або да Дняпра, што спачатку з гарматным гулам крышыў лёд, потым імчаў яго, грувасцячы і зноў бурачы замкі з крыг,|@corpus
wavs/012693.wav|Прыходзіў дзядзька пагаманіць з гадзіну перад сном.|@corpus
wavs/012694.wav|Горш за іх дзікуны ды свалота беспардонная. Воінаў што, джыгітаў што паклалі за гэтыя дваццаць дзевяць год!|@corpus
wavs/012695.wav|"Праклён гэтым князям, яны калматыя і бурыя сабакі. Як дажывем да вясны — крывёю іх прымусім."""|@corpus
wavs/012696.wav|Водсветы рабілі яго твар медным, а вусы — рыжаватымі.|@corpus
wavs/012697.wav|Скалы гэтыя спатрэбіліся, бедныя скалы. Сваёй зямлі мала?|@corpus
wavs/012698.wav|Лік сутычкам згубіў. Крывішча лілася.|@corpus
wavs/012699.wav|Цягнулася і цягнулася ў агонь, дрымотна шалахцела, не абрываючыся, залацістая саламяная пасма.|@corpus
wavs/012700.wav|Вялізны медны рукамыйнік, арап на гадзінніку варочае маціцовымі вачыма. Ды яшчэ столік, ды на ім віно і закуска, калі ўначы зойдзецца жывот з голаду.|@corpus
wavs/012701.wav|— Не па-нашаму, вядома, — казаў дзядзька. — Хе-хе, людзі аж дзівяцца. Але прывык на поўдні. Ды і праца рукам.|@corpus
wavs/012702.wav|"Ну вось і гэтыя такія. Я з імі мірыўся, яны мяне нават паважалі, мірныя. Кажу ім: ""Баранаў адганіце, войска пойдзе""."|@corpus
wavs/012703.wav|А яны людзі грэблівыя, чыстыя людзі. Яны нават там абыходзяцца са збанам вады. Рукі і твар мыюць пяць разоў на дзень, не раўнуючы як мы.|@corpus
wavs/012704.wav|Закурваў куртатую люлечку, падпальваў салому ў ляжанцы і, седзячы на зэдліку перад агнём,|@corpus
wavs/012705.wav|На пахмелле — за вушы не адцягнеш. Перад сном, калі Алесь ужо ляжаў, людзі прыносілі тры-чатыры велізарныя ахапкі саломы і клалі на падлогу пры ляжанцы.|@corpus
wavs/012706.wav|печка на кухні, размаляваная паяском: дзяўчаты з каромысламі і коннікі.|@corpus
wavs/012707.wav|Аднак гэта была не проста вада і не расол, а нешта зусім іншае. Нібы ў ваду налілі яблычнага соку: кіславата-саладкаватая, з пахам свежага яблыка.|@corpus
wavs/012708.wav|— Тут матуля памерла. З'ездзіў сюды, абсадзіў магілку. Пуста, тужліва. І паловы водпуску не адбыў — назад.|@corpus
wavs/012709.wav|А нават каб і быў, то сярод нас, кіслай шэрсці, смялейшых за мяне было б — як да Тыфліса з Эрывані ракам ставіць.|@corpus
wavs/012710.wav|"Дзядзька пасяліў яго ва ўласнай вялікай ""халасцяцкай"". Тыя ж дываны, тая ж зброя. Ніякіх ложкаў, толькі дзве ляжанкі ля сцен, а на іх кілімы."|@corpus
wavs/012711.wav|Унь табе з ляжанкі печка з калідора відаць. На світанні яе запаляць. Не ведаю, як ты, а я люблю раніцай, яшчэ ў цемры, прачнуцца ды пакачацца пад футрам.|@corpus
wavs/012712.wav|Служылі з нашых адзінкі, сувязяў няма. Ведаў асаблівых таксама няма. Далей служыць не было сэнсу.|@corpus
wavs/012713.wav|Прыйшлі раніцай, а лазні няма. — І я па суседству з табою. Ты, калі хочаш, дзвярэй на ноч не зачыняй.|@corpus
wavs/012714.wav|І дзіўна, нягледзячы на тое што ў Загоршчыне і Вежы такога не было, што елі ў дзядзькі — пад завязку, ён і сапраўды цяпер адчуваў кожную ноч голад.|@corpus
wavs/012715.wav|Гэта было ціхмянае, добрае паляванне. Вяртаўся позна, у прыцемак.|@corpus
wavs/012716.wav|Нібы нітку з кужалю на ручной прасніцы. Толькі замест вярацяна круціўся ля ягонай правай рукі неўтаймаваны жоўты агонь.|@corpus
wavs/012717.wav|На сценках — прывезеныя дываны. Адзінае багацце вісела на іх — зброя.|@corpus
wavs/012718.wav|Абкружаныя садам дзесяць пакояў пад зялёнай ад моху гонтавай страхой. Нізенькія вокны, абведзеныя сінім, вясёлкавыя ад старасці кафлі напаленых грубак,|@corpus
wavs/012719.wav|а потым шырока разліваўся, нібы хацеў захапіць у сваё ўлонне як найбольш неба.|@corpus
wavs/012720.wav|зранены ўвесь, як стары воўк — пайшоў я ўчыстую, з пенсіяй ды з чынам маёра. Хутка жылі людзі, хутка зношваліся.|@corpus
wavs/012721.wav|Ну і тут пачалося. Божа ж мой! Б'юцца людзі, паляць, рэжуць.|@corpus
wavs/012722.wav|Дзверы не толькі прамавугольныя, але сям-там, для прыгажосці і разнастайнасці, з паўкруглым верхнім вушаком:|@corpus
wavs/012723.wav|Прытомлены сабака бег наперадзе, і, калі азіраўся, вочы яго, за пятнаццаць сажняў, свяціліся чырванаватым святлом. Дзядзька ўжо чакаў.|@corpus
wavs/012724.wav|Зараз жа! Іначай каб вы не пашкадавалі. — Лухта, — сказаў стары граф. — Вы пашкадуеце таму, што гэтым займуся асабіста я. Вы разумееце?|@corpus
wavs/012725.wav|Але тут нібы чорт уткнуў у справу малодшага Загорскага. Алесь прыйшоў у зборню. Хацеў знайсці Мсціслава.|@corpus
wavs/012726.wav|— Калі вы так трымалі сябе на бастыёне — гэта было ва ўсіх адносінах годнае відовішча, — сказаў Алесь. Канец мог быць адзін: дуэль.|@corpus
wavs/012727.wav|Васька Вашчыла па тваёй хаце не хадзіў? — Князь. — Што, цірам абыходзіцца абрыдла? Ну-ну, добра.|@corpus
wavs/012728.wav|Прахам ішлі прыхільнасці імсімпатыі, узнікала варожасць.|@corpus
wavs/012729.wav|Прычына гэтаму была ў тым, што тутэйшае звычаёвае права казала толькі аб уладанні зямлёй і праз яе чалавекам,|@corpus
wavs/012730.wav|Усё было яшчэ наперадзе, але сама чутка нібы падламала нешта.|@corpus
wavs/012731.wav|Усе ведалі, што з трэцяга студзеня ў Пецярбургу, пад старшынствам самога імператара,|@corpus
wavs/012732.wav|Ціхае Паддняпроўе ад Сухадола да Дошчыцы нібы раптам ашалела.|@corpus
wavs/012733.wav|Спрачаліся і лаяліся. А потым стралялі ў мішэнь са злосцю, нібы ў галаву ворагу. І наогул усё пайшло вірам: спакой, сяброўства, звыклыя чалавечыя адносіны.|@corpus
wavs/012734.wav|Дык вось, калі не хочаш, каб тваю жонку — віламі, скажы ёй, каб маўчала. У апеку вазьму!|@corpus
wavs/012735.wav|Тон гэтых нібыта Майчыных слоў быў такі наіўны, што рабілася ясна: дурніца дурніцай. Загорскі штурхануў дзверы і зайшоў.|@corpus
wavs/012736.wav|небяспечна было выглядаць не такім, як суседзі, белай варонай і першым кандыдатам на нечаканы падпал, пасля якога і канцоў не знойдзеш.|@corpus
wavs/012737.wav|У замку Боны Сфорцы, двухпавярховай каменнай будыніне з магутнымі кантрфорсамі і вузкімі, як байніцы, вокнамі, у сутарэнні, дзе быў цір, збіраліся найбольшыя крыкуны.|@corpus
wavs/012738.wav|Алесь размахнуўся і ўляпіў яму поўху, Міхал схапіўся за шаблю. — Заб'ю! Штафірка, шпак дохлы!|@corpus
wavs/012739.wav|Стары Мікіта Хаданскі з аднадумцамі заклікаў, калі ўжо нічога не зробіш і давядзецца вызваліць, дабівацца вызвалення душ без зямлі.|@corpus
wavs/012740.wav|Прыдняпроўе заўсёды вызначалася адносна мякчэйшым характарам прыгону.|@corpus
wavs/012741.wav|"Прынцып, які арлоўскі селянін выказваў словамі ""мы вашы, а зямля наша"", тут не існаваў."|@corpus
wavs/012742.wav|Зеляпан, ты ў пялюшкі рабіў, калі я на бастыёне пад кулямі стаяў.|@corpus
wavs/012743.wav|А бацька прыходзіў кожны вечар у гасцініцу злосны як чорт, бледны. Сінія вясёлыя вочы нібы пацямнелі і глядзелі суха. Князь лаяўся. — Ах, пяюць!|@corpus
wavs/012744.wav|— Гэта што ж, наша высакародная зборня — корчма, ды яшчэ і брудная? — спытаў, дрэнна валодаючы сабой, Ілля Хаданскі.|@corpus
wavs/012745.wav|Перад дзвярыма курыльні пачуў галасы і сярод іх голас Іллі Хаданскага. Ён павярнуўся быў да дзвярэй, але прыслухаўся і спыніўся.|@corpus
wavs/012746.wav|З моладдзю ніхто так не гаварыў, але князь ужо не мог іначай. — Вось што, — сказаў Загорскі.|@corpus
wavs/012747.wav|Хаўрус выкаціўся на вуліцу. Сябры трымалі Якубовіча за рукі. У таго з вуснаў валіла пена. Крычаў нешта яраснае высокім тонкім голасам.|@corpus
wavs/012748.wav|У будынку тэатра, у камяніцы дваранскай зборні, у гарадскім садзе, дзе стаяла рэстарацыя, на цвінтарах трох цэркваў і кляштара і проста на драўляных тратуарах віравалі страсці.|@corpus
wavs/012749.wav|Дваране з'ехаліся пагаварыць аб зменах, якія хутка павінны былі адбыцца ў валоданні душамі.|@corpus
wavs/012750.wav|За дзвярыма весела брахаў нешта нахабны голас Мішкі Якубовіча. — Не можа быць? — з удаванай наіўнасцю спытаў Ілля.|@corpus
wavs/012751.wav|Дзеўка страшна закрычала, выбегла з пакоя, а праз якую гадзіну аб гэтым ведаў ужо ўвесь горад.|@corpus
wavs/012752.wav|Хоць сёння. Зараз. Алесь упершыню прыехаў з бацькам на зборы і затлумліваўся, слухаючы спрэчкі.|@corpus
wavs/012753.wav|а не так, як у цэнтральных губернях, целам і душой падданых, якія ўладаюць зямлёй.|@corpus
wavs/012754.wav|— Хто патрабуе ў мяне адказу? Васемнаццацігадовы шчанюк, ты малако смактаў, калі я насіў зброю.|@corpus
wavs/012755.wav|"засядае новы сакрэтны камітэт па сялянскай справе і што гэты камітэт рыхтуе ""паступовае, без крутых і рэзкіх паваротаў вызваленне сялян""."|@corpus
wavs/012756.wav|І вось графіня Альжбета Хаданская вычварыла такое, што ў людзей валасы на галаве заварушыліся.|@corpus
wavs/012757.wav|У немінучасці гэтых змен ужо ніхто не сумняваўся, і спрачаліся толькі аб тым, калі і якія яны будуць, а таксама аб тым, як усім паводзіцца.|@corpus
wavs/012758.wav|Дзеўка-пакаёўка прыбірала пані і, прышпільваючы ёй ток, выпадкова ўкалола.|@corpus
wavs/012759.wav|— Я табе кажу. І вось нібыта стаў наш князь перад Міхалінай на калені дый прызнаўся ў каханні.|@corpus
wavs/012760.wav|Ах, пяюць пеюны! Старцамі задумалі народ пусціць. У жабракоў кій адабраць. Ну, я ім у гэтай брыдкай справе не памагаты.|@corpus
wavs/012761.wav|Нібы хвароблівы мікроб раздражнення ўразіў людзей. Трывога вісела ў паветры.|@corpus
wavs/012762.wav|— Гэта не ад адных вас залежыць, — сказаў Ілля Хаданскі. — Я з табою што, парсюкоў хрысціў, што ты ў размову дарослых лезеш?|@corpus
wavs/012763.wav|Кампанія сціхнула. — Пан Якубовіч, — сказаў Алесь, — хто вам дазволіў разносіць лапцявую пошту?|@corpus
wavs/012764.wav|Вечна раздражнёныя нервы злоснай румзы не вытрымалі, і яна ўстраміла дзеўцы вялізую шпільку ў грудзі.|@corpus
wavs/012765.wav|З польскім раздзелам людзі нібы маўкліва ўмовіліся пакінуць у звычаёвым праве ўсё як было, не ломячы старога звычаю. Прыбылых паноў хутка перавучвала самое жыццё:|@corpus
wavs/012766.wav|Маленькі чысценькі гарадок аж кіпеў.|@corpus
wavs/012767.wav|Хто вам дазволіў бузаваць па брудных корчмах дзявочае імя? Маніць? Чорныя вочы гусара нахабна і дзёрзка глядзелі на Алеся.|@corpus
wavs/012768.wav|"А яна яму: ""Што ты, Алесік, я не магу цябе любіць. Я Наташу люблю. і Ядзечку"". Кампанія зарагатала."|@corpus
wavs/012769.wav|— Вось што, граф. Можа, я тую падзею і замну. Але дзеўцы зараз жа волю з зямлёй, дый то ці даруе яшчэ.|@corpus
wavs/012770.wav|Пачалося з агіднага здарэння, якому нават падобнае цяжкавата было знайсці за апошнія пяцьдзесят год.|@corpus
wavs/012771.wav|Частка другая. Пачалося з павятовых дваранскіх збораў у Сухадоле.|@corpus
wavs/012772.wav|Пілі і елі як не ў сябе, спрачаліся, нібы справа ішла пра іхнія ўласныя душы.|@corpus
wavs/012773.wav|— Чакай, — уладна перапыніў Міхал, — тут мая справа. Устаў і наблізіў да Алеся шалёныя вочы.|@corpus
wavs/012774.wav|Асабіста я. Хаданскі спужаўся. Усё было зроблена па загаду пана Юрыя. На тым бы, здаецца, усё магло і скончыцца.|@corpus
wavs/012775.wav|— Ты звар'яцеў, — сказаў князь. — Калі ў цябе няма жалю, успомні, што цяпер трэба сядзець цішэй травы і ніжэй вады. Пугачоўшчыны хочаш?|@corpus
wavs/012776.wav|Пан Юры, даведаўшыся, кінуўся шукаць Хаданскага. Граф гуляў у ломбернай зале з сябрамі ў віст. — Пан граф гуляе ў віст? — А чаму мне не гуляць у віст?|@corpus
wavs/012777.wav|"А тая глядзіць на яго непаразумела і ніц не ўтаропае. Ён да яе: ""Люблю""."|@corpus
wavs/012778.wav|Гэта і Алеся прывяло да найбольшага ўзрушэння ў ягоным жыцці. Прывяло невядома з якой прычыны, прывяло недарэчна, слепа.|@corpus
wavs/012779.wav|Гэты жорстка цараваў, аб рэформах і не думаў, трымаў усё стальной рукой затое і моцная была Расія.|@corpus
wavs/012780.wav|Таму часам быў вернападданы да таго, што аж самога нудзіла.|@corpus
wavs/012781.wav|У час усё было зроблена. У час змагаліся разам з Мураўёвым супраць праектаў рэдакцыйных камісій аб рэформе.|@corpus
wavs/012782.wav|І яшчэ ён — старшыня вучонага камітэта міністэрства. І яшчэ правая рука Мураўёва.|@corpus
wavs/012783.wav|І адзін бог ведае, як потым ён і вялікая княгіня Гелена Паўлаўна, да якой ён сёння пойдзе, падтрымалі яго.|@corpus
wavs/012784.wav|Доступ у салон вялікай княгіні, здзіўленне цара, падтрымка вялікага князя аж да загаду па ведамству, каб начальства не хлусіла, як заўсёды, нібы ўсё ў яго цудоўна.|@corpus
wavs/012785.wav|Генерал-адміралам Марскога міністэрства быў вялікі князь Канстанцін Мікалаевіч, брат цара.|@corpus
wavs/012786.wav|Гаварыў пра неабходнасць уступак палякам, але казаў, што польскае пытанне можна вырашыць не ў Варшаве, а толькі ў Маскве і ў Пецярбургу.|@corpus
wavs/012787.wav|Таксама з кветкамі. Ён усміхнуўся, прыдумваючы, што скажа на суарэ ў вялікай княгіні.|@corpus
wavs/012788.wav|Хай бы хоць лета. Яміны на вуліцах. Бруд, бруд, бруд. Ён раптам прыпаў да акенца.|@corpus
wavs/012789.wav|Ён ведаў, што новай сістэмы яму не дачакацца, і таму хацеў спакойна пражыць свой век пры старой.|@corpus
wavs/012790.wav|І менавіта таму, што ён адчуваў хлусню і здзерства, якія чыніліся вакол, ён выбраў сабе, на ўзыходзе сваёй кар'еры, зусім іншы сродак для яе.|@corpus
wavs/012791.wav|На кветкі ляцела брудная слата. Была дэманстрацыя прыгоннікаў і на паніхідзе па Мікалаю ў Петрапаўлаўцы.|@corpus
wavs/012792.wav|Цяпер трэба было толькі не сарвацца, не перагнуць у адказе. Ён не вельмі баяўся. Адказнасць за недахопы нёс нябожчык Мікалай.|@corpus
wavs/012793.wav|Лухта, што імператар любіў пякучую крытыку і нават сам патрабаваў яе! Пастка для дурняў.|@corpus
wavs/012794.wav|Гэта была міна, да якой ніхто не дадумаўся б.|@corpus
wavs/012795.wav|Ён усё ж баяўся. На ўсякі выпадак трэба было знайсці моцнага заступніка і абаронцу. І ён падвёў другую міну.|@corpus
wavs/012796.wav|Глянь, маўляў, вось табе ў лютым жывыя кветкі.|@corpus
wavs/012797.wav|У глыбіні душы ён не верыў у моц сістэмы. І менавіта таму з усіх сіл хацеў палепшыць і ўмацаваць яе.|@corpus
wavs/012798.wav|"Валуеў з усмешкай успомніў, як ён падаў запіску ""Дума рускага ў другой палове тысяча восемсот пяцьдзесят пятага года""."|@corpus
wavs/012799.wav|Цару не спадабаліся крайнія прыгоннікі. Валуеў ледзь не памыліўся, але хутка спахапіўся.|@corpus
wavs/012800.wav|І яшчэ статс-сакратар. І двойчы! павялічаная пенсія.|@corpus
wavs/012801.wav|"Манумент Мікалая (""дурань даганяе разумнага"") упрыгожаны ля п'едэстала вянкамі. Таксама маўклівая маніфестацыя крайніх прыгоннікаў:"|@corpus
wavs/012802.wav|"Так нельга. Сухое адмаўленне, сухое слова ""ніякіх"" магло толькі раздражніць народ. Настрой быў благі."|@corpus
wavs/012803.wav|"што ў ""сёмае цараванне Аляксандра"" (""Што за дурасць! Якое сёмае цараванне?"") у дні посту адбудзецца вядомая ўсім падзея."|@corpus
wavs/012804.wav|Ён сам адчуваў, што гэта лухта, але іначай не мог.|@corpus
wavs/012805.wav|"Таму і прапаноўваў аддаць лёс вызваленых, ""на першы час"", у рукі ранейшых гаспадароў, а не ў рукі чыноўнікаў."|@corpus
wavs/012806.wav|"І ён гаварыў пра неабходнасць свабоды друку, але не разумеў пад гэтым ""поўнага прастору для развіцця матэрыялізму і дэмакратычнай прапаганды""."|@corpus
wavs/012807.wav|"напрыклад, у справах польскіх, бо патрабаваў ""маленечкіх"" уступак палякам."|@corpus
wavs/012808.wav|"І зноў паварот. Ён дапускаў, што яго могуць зваць ""флюгерам"". Што ж, флюгера не ломіць ніякі вецер."|@corpus
wavs/012809.wav|Крытыка, калі яна толькі казыча, прымушае начальніка верыць у добрыя намеры падначаленага, у адсутнасць ліслівасці ў яго сэрцы.|@corpus
wavs/012810.wav|Ён заўважыў, што разумная крытыка — не вышэй дапушчальнай нормы — выклікае прыхільнасць начальніка, калі ён не дурань, да таго, хто крытыкуе.|@corpus
wavs/012811.wav|Генерал-губернатор абвясціў ва ўсіх газетах, што ніякіх пастаноў па сялянскай справе не будзе.|@corpus
wavs/012812.wav|"Але ўвесь час ён гуляў у бесстароннасць і быў ""трохі-трохі не з урадам"","|@corpus
wavs/012813.wav|Праз два гады яго прызначылі дырэктарам другога дэпартамента. Яшчэ праз год — трэцяга.|@corpus
wavs/012814.wav|Цараванне Аляксандра аставалася яшчэ чыстай старонкай, і маладому цару патрэбна было рэнамэ свабодалюбца і дэмакрата. І таму Валуеў адказаў:|@corpus
wavs/012815.wav|"Праўда, набілі пад канец, але лепей ужо з бітай мордай ды на рабах, чым так, як ты, гасудар""."|@corpus
wavs/012816.wav|Паціраючы вузкія ледзяныя рукі, дырэктар дэпартаментаў, каб палепшыць гумор, думаў аб тым, што заўсёды радавала: аб уласным узвышэнні.|@corpus
wavs/012817.wav|Так, як вынес яго калісьці на сходы чалавек у белай сарочцы, з мужным і горкім тварам.|@corpus
wavs/012818.wav|Частка чацвёртая. Я пачаў гэтую кнігу два гады назад.|@corpus
wavs/012819.wav|— Здароў, братка, — узрадаваўся Алесь. — Здароў. Хадзем са мною. Нашы там.|@corpus
wavs/012820.wav|Спачатку адзін, потым два, потым маленькае, як стажары, сузор'е, потым два сузор'і, тры, пяць, дзесяць.|@corpus
wavs/012821.wav|"І ніколі потым, як бы цяжка ні было, я не сказаў слоў старадаўняга пісца, запісаных ім на палях нейкага там ""Апостала"":"|@corpus
wavs/012822.wav|— Што я, страшны суд? — адказаў жартам Алесь. Нечаканыя словы Кандрата зачапілі яго.|@corpus
wavs/012823.wav|Бледны, са змарнелым абліччам і бяскроўнымі вуснамі, ён ішоў бліжэй і бліжэй да адчыненых дзвярэй, да скляпенчатай аранжавай плямы, адкуль даляталі спевы.|@corpus
wavs/012824.wav|а значыць, можна пастаяць і на цвінтары, і няма асаблівай прычыны, каб дужа шчаміцца ў храм. Сям-там гаманілі: аб вясне, аб тым, як ачуняла азіміна,|@corpus
wavs/012825.wav|Алесь ішоў — і нібы ўсе людзі праплывалі, уставалі перад ім. І ад раптоўнай любві да іх, замілавання і вялікага жалю ў яго нешта дрыжала ў горле.|@corpus
wavs/012826.wav|Вялікі натоўп тых, што не праціснуліся ў храм, стаяў на цвінтары, слухаў спевы.|@corpus
wavs/012827.wav|Яны рухаліся вуліцай, здалёк і паўз мяне. Я не ведаў, што гэта такое, я проста бачыў, што гэта ўначы людзі нясуць агонь.|@corpus
wavs/012828.wav|Нечапаны аркуш паперы ляжаў на стале. За вокнамі вялізнага пакоя стаяў цёплы і цёмны вечар канца сакавіка.|@corpus
wavs/012829.wav|Позні вечар быў у садзе за двума вокнамі; позні вечар быў і на ціхай вуліцы, за іншымі вокнамі. І раптам за вокнамі з'явіліся агні.|@corpus
wavs/012830.wav|І кожны агеньчык быў слабы, але разам яны стваралі зарыва, якое пераможна плыло ў ноч.|@corpus
wavs/012831.wav|А вось дзяўчына ў сіняй з золатам старадаўняй хустцы. Стаіць, скрыжаваўшы рукі. Тварык закінуты ўгору, рот прыадкрыты.|@corpus
wavs/012832.wav|Укленчыў, і такое, відаць, нясцерпнае гора, што калоцяцца плечы. — Не пабівайся так. Не трэба.|@corpus
wavs/012833.wav|Выхаваны старым Вежам, Алесь ніколі не задумваўся аб сутнасці абрадаў. У гімназіі даводзілася выконваць.|@corpus
wavs/012834.wav|Чародка дзяўчат і хлопцы вакол яе. Відавочна чакаюць хрыстосавання.|@corpus
wavs/012835.wav|Я трымаў у руках халодную сталь інсургенцкіх кордаў і канфірмацыі расстрэлаў, якія, здавалася, сачыліся крывёй.|@corpus
wavs/012836.wav|Ён сапраўды прыйшоў, як жаніх у палуначы, хацеў убачыць Майку. — Ну, не зусім страшны, — сказаў Андрэй. — А трохі ёсць.|@corpus
wavs/012837.wav|А вось і сам Стафан з маладымі, але густаватымі ўжо вусамі — ціхі, вады не скаламуціць, Стафан.|@corpus
wavs/012838.wav|У царкве вёскі Мокрая Дуброва, самай блізкай да Раўбічаў і Азярышча, ішла паўночніца па вялікай субоце.|@corpus
wavs/012839.wav|аранжавае святло. Зрэдку, калі галасы пеўчых узляталі асабліва высока, — у шатах бяроз, у гнёздах сонна ўскрыквалі і хрыпелі гракі.|@corpus
wavs/012840.wav|Кагуты-малодшыя прымасціліся трохі ў баку ад алеі, не сталі праціскацца за бацькамі і дзедам Данілам у царкву.|@corpus
wavs/012841.wav|І я помню іх, людзей, што ішлі ў ноч, прыкрываючы жывымі, цёплымі далонямі агонь. Помню.|@corpus
wavs/012842.wav|Сёй-той часам уставаў на пальчыкі і, выцягнуўшы шыю, заглядаў у агністую пячору.|@corpus
wavs/012843.wav|Алесь прывязаў каня да агарожы і павольна пайшоў праз натоўп па галоўнай алеі. Ідучы праз натоўп, ён усміхаўся.|@corpus
wavs/012844.wav|Над бярозамі, што абступалі царкву, віселі халаднаватыя і празрыстыя зоры. З вокнаў і шырока адчыненых дзвярэй лілося на цвінтар і натоўп|@corpus
wavs/012845.wav|Адусюль у вочы лезла адно і тое: залацістыя патлатыя валасы, дзікаватыя сінія вочы, простыя насы, белазубыя ўсмешкі. Ага, вось нехта іншы: Марта, Стафанава жонка.|@corpus
wavs/012846.wav|Чаму магла навучыць кніга, якой было сто год і адзіны экземпляр якой так і астаўся з неразрэзанымі старонкамі?|@corpus
wavs/012847.wav|Былі ўспаміны людзей, кнігі зачытаныя і кнігі, да якіх на працягу амаль стагоддзя не дакраналася нічыя рука, акрамя маёй.|@corpus
wavs/012848.wav|Нехта асцярожна ўзяў яго за плячо. Азірнуўся — Кандрат Кагут. Светла-сінія, з добрай хітрасцю вочы.|@corpus
wavs/012849.wav|Бачыў адчыненую царскую браму, светлыя рызы папоў і зноў апускаўся, пагойдваючы галавой і ўсім выглядам паказваючы, што ўсё як мае быць, як заведзена: ведаем, бачылі,|@corpus
wavs/012850.wav|І ўсё ж яны ішлі за першымі, і далоні ў іх былі ружовыя, таму што іх наскрозь прасвечваў агонь.|@corpus
wavs/012851.wav|Людзі ішлі, ішлі, прыкрываючы далонямі цёплыя агеньчыкі свечак, якія мог згасіць нават слабы подых ночы.|@corpus
wavs/012852.wav|Белагаловы мужык стаіць на каленях, нібы перад плахай, безнадзейна звесіўшы галаву.|@corpus
wavs/012853.wav|— Нясмела ўсміхнуўся, сціпла прыкрыў доўгімі веямі вочы. Алесь не спадабаўся яму. І амаль адразу Алесь трапіў у абдымкі.|@corpus
wavs/012854.wav|Плача, горкімі слязьмі заліваецца баба ў намітцы. — Чаго ты? — Ды як не плакаць.|@corpus
wavs/012855.wav|бо кожны раз я ўспамінаў ноч, у якой спачатку з'явіліся першыя, а потым усё людское мора, залітае агнём.|@corpus
wavs/012856.wav|Можна з імі, а можна і без іх. І цяпер яго кранала хутчэй не тое, дзеля чаго людзі сабраліся тут, а самі людзі і тое, што яны сабраліся.|@corpus
wavs/012857.wav|Слухае, а ў вялізных вачах — слёзы. Б'ецца, пабіваецца галавой аб зямлю нейкі шляхціц.|@corpus
wavs/012858.wav|Астатнія стаяць і глядзяць яму ў рот. Вось скрыўлены рот бабулі.|@corpus
wavs/012859.wav|За спіною былі дванаццаць год жыцця ёю, думак аб ёй, ненапісанай.|@corpus
wavs/012860.wav|Плашчаніцу зараз у алтар панясуць. Сорак дзён ён, бацюхна, па зямлі хадзіць будзе. Бачыць будзе ўсіх, усё наша. бачыць.|@corpus
wavs/012861.wav|"І мне здавалася, што на кожнай вокладцы — варта толькі ўгледзецца — напісана: ""Хто забіў сваю памяць — згубіў усё."""|@corpus
wavs/012862.wav|Не ведаю. Але гэта была нібы замураваная частка памяці цэлай эпохі.|@corpus
wavs/012863.wav|Але яшчэ да таго, як Алесь і Кандрат дайшлі да іх, з-за дрэў выступіла танклявая зграбная постаць Андрэя Кагута.|@corpus
wavs/012864.wav|"— пра яе ніхто толкам не ведае, яна адбылася год за трынаццаць да Алесевага нараджэння, — калі ""ныне здраўствуючы"" цар страляў з гармат па людзях."|@corpus
wavs/012865.wav|Шарабан старэнькі, конь ледзь перастаўляе відавочна парэпаныя капыты. І тут мужык-запальшчык адказвае:|@corpus
wavs/012866.wav|— Глядзі, што ён вытварае. Дзівосы гімнастыкі, дальбог. Падыходзіць пан Мнішак.|@corpus
wavs/012867.wav|Голас маці, у якім, як заўсёды, гучаць бездапаможныя інтанацыі. Яна пытае графа. Нешта аб пераводзе ў Вільню. Граф стрымана смяецца:|@corpus
wavs/012868.wav|Чорт з ім, няхай стаіць, калі гэта яму цацкі. Немцы, яны немцы і ёсць.|@corpus
wavs/012869.wav|трымай у руках падзорную трубу і, ледзь толькі ўбачыш карэту ці кабрыялет, якія паварочваюць з дарогі на алею,|@corpus
wavs/012870.wav|Мадам мінае яго, і ён чуе, як яна кажа маці: — Ён вельмі мілы.|@corpus
wavs/012871.wav|А гэта? Пара сытых коней. Тарантас лакіраваны.|@corpus
wavs/012872.wav|Усе чыста — як дзеці. Толькі б ім грымела ды блішчала. Так бы і гулялі ў салдацікі да сівых валасоў.|@corpus
wavs/012873.wav|Здавалася, усё ішло добра. Здавалася, больш ганаровай пасады, чым тая, якую далі на гэтыя гадзіны яму, Кірдуну, нават быць не магло.|@corpus
wavs/012874.wav|Бацькі стаялі далей, яны абменьваліся з кожным парай слоў, усміхаліся,|@corpus
wavs/012875.wav|І гэта так крыўдна, быццам немец у яго хлеб адбівае. Па ўласнай, ці ведаеце вы, ахвоце прыцёгся.|@corpus
wavs/012876.wav|Ага, едзе дзедзіц Іван Таркайла. Гэтаму можна грымнуць з дзвюх.|@corpus
wavs/012877.wav|Алесю і сапраўды даводзілася цяжкавата. Ён стаяў на тэрасе, адступіўшы на некалькі крокаў ад дзвярэй у дом,|@corpus
wavs/012878.wav|Гнядая і ёсць. Толькі б тут не стаяў, а так зусім прыстойны немец. І паніча любіць.|@corpus
wavs/012879.wav|— ім было не да яго, ён быў нешта накшталт перадавога паста, высунутага ў самае размяшчэнне ворага — загубленае дзіця.|@corpus
wavs/012880.wav|А вось гарматы грымнулі тройчы. Лёкай абвяшчае недзе пад тэрасай: — Віцэ-губернатар, іх яснавяльможнасць граф Ісленьеў.|@corpus
wavs/012881.wav|І правільна кажа, бо ў немцах амаль усе жанчыны гнядыя, а аканомша — вылітая немка.|@corpus
wavs/012882.wav|Карэта шасцерыком. Коні ў яблыках. Гэтыя, відаць, рэйнвейн п'юць, як пан Юры ў Кёльне, і хоць коні не чыстакроўкі.|@corpus
wavs/012883.wav|— Мне добра ў вашым доме. Рыцарства заняпала. Яго няма. Мы з вамі, як дрэвы на лядзе.|@corpus
wavs/012884.wav|Немец, відаць, усё ж не самы горшы. Прынамсі, любіць паніча, не мучыць яго, як тыя.|@corpus
wavs/012885.wav|"Сядзі на ўзгорку, адкуль відна дарога і паварот з яе на загоршчынскі ""прэшпект"","|@corpus
wavs/012886.wav|— Ільву падобна. Ці не так? — далятаюць да Кірдуна асобныя словы.|@corpus
wavs/012887.wav|Мог бы стаяць сярод гасцей, — не, собіла яму, нюху праклятаму.|@corpus
wavs/012888.wav|Стаіць сабе, чортава пуза, акурат ля яго і глядзіць на дарогу. І такі спрытны, што заўважае ўсё раней, чым Халімон.|@corpus
wavs/012889.wav|Але спраўна грукоча гармата, а то і тры, гледзячы на тое, які госць зварочвае на алею. .Гэта яшчэ хто?|@corpus
wavs/012890.wav|І,скоса пазіраючы на Фельдбаўха, які абапіраецца на лёску, як на шпагу,|@corpus
wavs/012891.wav|Усё добра, усё чынна. Дык не, прынесла ў апошнюю хвіліну немца, каб на яго пошасць.|@corpus
wavs/012892.wav|Але ж як там дзіця?.. Беднае дзіця!|@corpus
wavs/012893.wav|Добра б ужо, каб нехта пасылаў. А то ж сам. Выгляд у чорта важны, паблажлівы.|@corpus
wavs/012894.wav|— Страляй. Страляй з усіх чатырох. Хаданскія коцяць! А немец стаіць. А немец чорт ведае чаго сюды прыцягнуўся.|@corpus
wavs/012895.wav|Стаіць, як Банапарт багамерзкі, пуза наперад, і, кожны раз, як ударыць гармата,|@corpus
wavs/012896.wav|шэпча, якога госця ён павінен сустрэць зараз, ці павінен сказаць яму некалькі слоў.|@corpus
wavs/012897.wav|Частка восьмая. Кірдун ледзь не луснуў са злосці за тыя дзве гадзіны, якія прайшлі з пастрыжэння.|@corpus
wavs/012898.wav|Бацька бачыць усё гэта аж занадта добра. У самай спіне хлопчыка невыказная пакута. Але ён усміхаецца і шэпча маці:|@corpus
wavs/012899.wav|давай загад тром мужыкам, што завіхаюцца трохі ніжэй, у лагчынцы, ля гармат. І адразу залп.|@corpus
wavs/012900.wav|— То ж гэта высакародны пан Мнішак едзе на сваім Панчоху. Ну, гэтаму хопіць і аднаго стрэлу.|@corpus
wavs/012901.wav|Іх не чуў бы і Алесь, каб не яго выключны слых, аб якім яны не ведаюць.|@corpus
wavs/012902.wav|— Добры дзень, мадам. Мадам сто год. На руках у яе абрыдлівая, кірпатая балонка.|@corpus
wavs/012903.wav|Часам на адну хвіліну да яго падыходзіць, каб памагчы, француз:|@corpus
wavs/012904.wav|Нюхала нямецкае. Каб цябе ўжо на тым свеце так чэрці нюхалі смярдзючымі сваімі насамі. Кірдуну зусім дрэнна.|@corpus
wavs/012905.wav|І ён паважна схіляе галоўку з падплоенымі на канцах валасамі, робіць рукой гасцінны жэст і кажа: — Добры дзень.|@corpus
wavs/012906.wav|У старога сівыя бакенбарды і зусім малады, без ніводнай зморшчынкі, румяны твар з яснымі вачыма. Пра гэтага Алесь ведае.|@corpus
wavs/012907.wav|Некаторыя з гасцей выклікаюць у яго агіду. Па сваёй ахвоце ён ніколі б не паехаў да такіх у госці.|@corpus
wavs/012908.wav|Божа мой, нашто гэта? Дзіця цэлы дзень на нагах!.. Мораць, забіваюць дзіця. Паны і ёсць паны.|@corpus
wavs/012909.wav|як ты яму, скажы, цацку нехта даў, такое задавальненнена бязвусай мордзе, а.|@corpus
wavs/012910.wav|Так і хочацца сказаць: — Трэба, каб вы аслабанілі дом ад вашай прысутнасці. Але так нельга.|@corpus
wavs/012911.wav|Невядома, што хацелі рабіць тыя людзі. Але стары прыемны.|@corpus
wavs/012912.wav|Тое, што ён мяхом стукнуты — гэта ўсё лухта: без радзімы таксама, гаротны.|@corpus
wavs/012913.wav|А без радзімы хто хочаш ашалее.|@corpus
wavs/012914.wav|Іх пакінулі выпадкова побач, і яны радуюцца гэтаму. Чаго яшчэ патрабаваць ад жыцця? Спадзяюся, ваш малады князь будзе, як вы.|@corpus
wavs/012915.wav|так што кожны госць павінен быў прайсці непадалёку ад яго. І з кожным трэба было раскланьвацца.|@corpus
wavs/012916.wav|І ён не мучыць яго, Алеся. Ён ласкава, са старамоднай галантнасцю ківае яму галавой і адразу праходзіць да бацькоў.|@corpus
wavs/012917.wav|На тэрасу падымаецца гнуткі і станісты стары ў мундзіры палкоўніка.|@corpus
wavs/012918.wav|Кажа нешта па-польску. Зразумець нельга, хаця гукі і некаторыя словы падобныя.|@corpus
wavs/012919.wav|Выпадкова чуў размову бацькоў. Граф не зробіць кар'еры. У яго занадта многа сваякоў, замешаных у той няшчаснай гісторыі,|@corpus
wavs/012920.wav|— Я спадзяюся, што ён будзе лепей за нас, — строга адказвае бацька. Іх не можа чуць ніхто.|@corpus
wavs/012921.wav|Таксама пашкадаваць трэба. Тым больш бясшкодны зусім, паскудстваў нікому не чыніць. Толькі што прыйдзе ўвечары да аканомкі і просіць:|@corpus
wavs/012922.wav|Кірдун глядзіць на тэрасу, бачыць там фігурку маладога Загорскага, і жаль працінае яму сэрца, прымушаючы і пра немца забыць.|@corpus
wavs/012923.wav|Гэтага шкада. Такі стрыманы гонар у вачах, і такі змучаны твар.|@corpus
wavs/012924.wav|Дзядзькава бурка, на якую на ўсе вочы глядзелі хлапчукі наваколля, пахнула тытунём, як і парадны мундзір.|@corpus
wavs/012925.wav|Простасць табе патрэбна чалавечая, хлопец. Звычайнае, шэрае, сваё. Хай неразумнае, парэпанае, але сваё.|@corpus
wavs/012926.wav|— Пасля праваяваў я год лішнім з Паскевічам Іванам Фёдаравічам. Восем год было ўжо маёй службы.|@corpus
wavs/012927.wav|Збяры кветкі асцярожненька, ачысці і сушы не на сонцы — пад ветрыкам, але хутка. А высушаныя мяшай з тытунём.|@corpus
wavs/012928.wav|А так проста. Слізкі быў чалавек. Царадворац. Душа, здаецца, наросхрыст, а сам хітры, як лін.|@corpus
wavs/012929.wav|Мы тады, каптэнармус выпадковы, чатыры салдаты ды я, пяць дзён перавал супраць лезгінцаў трымалі.|@corpus
wavs/012930.wav|І тады, і цяпер. І не за палякаў, што ён з імі ўчыніў. Гэта — прысяга, і хто богу не вінаваты?|@corpus
wavs/012931.wav|І назву ўжо таго перавалу забыў, а дагэтуль, як успомню — вішчаць ды галёкаюць, ну — сэрца падае, няма куды дзецца.|@corpus
wavs/012932.wav|"Як наведвае наш полк, то не абміне, каб не спытаць: ""Як жывеш, зямляк?"" Ды і па імю, па бацьку."|@corpus
wavs/012933.wav|"— Да мяне, бывала, усе бягуць: ""У Яроцкага запасы старога. Яроцкі зберажэ, хоць не скнара""."|@corpus
wavs/012934.wav|"Леў! Баяліся яго вярхі. Чуткі сярод салдат хадзілі — ""абы закалат, а мы ўжо яго на штыках данясем да трона""."|@corpus
wavs/012935.wav|Праз некалькі дзён побач з магілай пана Юрыя паявіўся другі курган, які месяцам пазней аброс зялёнай травой.|@corpus
wavs/012936.wav|— Сорам, — кароткія вусы дзядзькі варушыліся. — З самага пастрыжэння запрашаў да сябе.|@corpus
wavs/012937.wav|Здаецца, чым утапіцца, то лепей бы ў агні. То не ведаеш дзе? Дастаў куртатую трубачку, капшук — і запіпчыў.|@corpus
wavs/012938.wav|— Ты лічыш, што толькі багатыру прыемны тытунь курыць? — усміхнуўся дзядзька. — Выкручваемся і мы, ды яшчэ як.|@corpus
wavs/012939.wav|— Дурман? — Не. Проста бясшкодны мёд. — Так проста? — Хе-хе-хе, — сказаў Яроцкі. — Бачыш, што ў капшуку на дне?|@corpus
wavs/012940.wav|— Як на штыках? — А так. Штыкі ў парусіну ды на плечы. А на парусіне генерал, каб вышэй. А вакол салдаты ды сцяганосец.|@corpus
wavs/012941.wav|І здаецца мне, нібы зусім яны не з каменя, а з блакітнага вэлюму і лёгкія, аж пустыя знутры, як шатры.|@corpus
wavs/012942.wav|Побач з лістом, з асабістай мне падзякай Ярмолава Аляксея Пятровіча.|@corpus
wavs/012943.wav|па-нашаму не ведаю, як табе і растлумачыць, але вязкая такая, дрыжыць, як наша студзіна, але не з мяса, а з дыннага, здаецца, соку ды цукрам абсыпаная.|@corpus
wavs/012944.wav|Як продкі жылі. Былі багатыя, а на мулкім спалі. А, хе-хе? Дый не чужы ты мне. Дзяцей у мяне няма.|@corpus
wavs/012945.wav|А мне матуля многа прыслаць не магла, ды прагуляўся б я, а з салдацкай казны пазычаць — гэта бога забыць трэба.|@corpus
wavs/012946.wav|— Вам колькі ж год, дзядзька! — Не так ужо і многа. Нарадзіўся я цераз тры гады пасля смерці імператара Паўла.|@corpus
wavs/012947.wav|Басак-Яроцкі адразу з пахавання ўзяў Алеся да сябе, не даўшы нават вярнуцца ў апусцелы дом: — Няма чаго табе там рабіць.|@corpus
wavs/012948.wav|Усё вайнішча гэта. А нажніцы твае, пастрыжныя, срэбныя, і дагэтуль на сценцы вісяць.|@corpus
wavs/012949.wav|— Я, можа, да дзеда, дзядзька Пятро? Пастрыжны яшчэ больш пачырванеў: — Вы там мудрагеліць будзеце.|@corpus
wavs/012950.wav|Ехалі конна па раскіслай зямлі. Вясна пазнілася, і толькі зрэдку між хмар праглядаў гарачы, малады, сіні шматок неба.|@corpus
wavs/012951.wav|То Аляксей Пятровіч гэта разумеў. Не тое што Паскевіч. Той за Эрывань ды Арзурум мне таксама ліст ды зброю, кінжал ды асабістую шаблю, ды крыж.|@corpus
wavs/012952.wav|Алесь быў удзячны пастрыжному, які не дазволіў яму зайсці ў апусцелы палац. Усё разумеў стары.|@corpus
wavs/012953.wav|А табе зараз тая мудраць. — і дзядзька выразна кашлянуў, адным выглядам лепш за ўсякія словы паказаўшы, як менавіта зараз патрэбна Алесю тая мудрасць.|@corpus
wavs/012954.wav|Адзначыў ён мяне, пасля таго як мы крэпасць бралі. Як бо яна?.. А, і гэта забыў! Але пакрыўдзіў ён мяне там моцна.|@corpus
wavs/012955.wav|Сказаць часам не мог, але разумеў усё. Дзіцячыя сінія вочы без прыжмуру проста глядзяць на неба. — Бачыш, жаўрук. Як на нітцы.|@corpus
wavs/012956.wav|Але нават самы танны тытунь, які мы, бывала, курылі там, калі армянін не прыедзе, можна зрабіць — ого! — на твары ў Пятра была раскоша.|@corpus
wavs/012957.wav|Як запушчаны сад у чэрвені! — А гэта другое, аб чым хацеў сказаць.|@corpus
wavs/012958.wav|Яроцкі казаў глуха і неспакойна, нібы аб тым, як яны ўчора паабедалі. — Я пайшоў ды, пакуль яны там валтузіліся з падкопам, самавольна тую крэпасць узяў.|@corpus
wavs/012959.wav|Ружы не ў кожнага ёсць, то шыпшыны ў поўнай квецені набяры, падсушы ды мяшэчак у скрынку з тытунцом і пакладзі.|@corpus
wavs/012960.wav|— Як? — А звычайна. Хатні тытунь, вядома, ну, даглядзі як след.|@corpus
wavs/012961.wav|Ганарыцца тут няма чым. Прысяга, вядома, іначай кожнаму салдату праз дваццаць пяць год не чыстую, а галаву сячы б трэба.|@corpus
wavs/012962.wav|і сон, і лёгкасць, і думкі прыходзяць адчайныя, нібы кожную хвіліну ты з персідскай царэўнай можаш ажаніцца ды пляваць на ўвесь свет.|@corpus
wavs/012963.wav|— Чакай, пакуль зацвіце белы баркун. Не тая жоўтая падла, што ў засуш палі катуе, а ягоны белы брат.|@corpus
wavs/012964.wav|Прыдатная крэпасць. Нам спатрэбіцца. Войска многа, пакіньце яе ў абцугах ды — зморам яе.|@corpus
wavs/012965.wav|— Сем год быў у асобным каўказскім корпусе пры Аляксею Пятровічу, доўгія яму гады. Жывы яшчэ. Пакрыўдзілі яго, а мужык які быў!|@corpus
wavs/012966.wav|Мяне ён помніў, хоць і не дужа адзначаў. Не цярпеў ён гэтых дрындушак ні на сабе, ні на іншых. І правільна.|@corpus
wavs/012967.wav|— Індзейцы, дзядзька. — Ну, індзейцы. А ўжо з сапраўдным тытунцом, то, я табе скажу, і Вежа такога не нюхаў, што я магу зрабіць.|@corpus
wavs/012968.wav|Давялося яму на свечку папляваць, а порах здаць у цэйхгауз, на рабунок. Зразумеў, што пакрыўдзіў мяне.|@corpus
wavs/012969.wav|Ты не ведаеш, Алесь, дзе яны начамі хаваюцца? Марозіць жа начамі. Я ляжанку кожны вечар палю на старыя косці. Люблю агонь.|@corpus
wavs/012970.wav|Дарагое жыццё, яно — у дурняў бывае. — Не, сапраўды. — Тытунь харошы, гэта праўда, турэцкі.|@corpus
wavs/012971.wav|Вось-вось палятуць. Пасуровеў злёгку. — Толькі спачатку яны такія і былі. — Ну і як вы там?|@corpus
wavs/012972.wav|Дый нецікава гэта мне. То я ў перса куплю.|@corpus
wavs/012973.wav|Усміхнуўся: — І вось хоць што кажы, хоць і наш, беларус, а не любіў я яго, нябожчыка.|@corpus
wavs/012974.wav|З капшука павеяла харошым тытунём, мядовым летнім полем, асеннімі садамі і яшчэ чымсьці. — А гэта? — спытаў Алесь. — Якое прыемнае!|@corpus
wavs/012975.wav|"Гэта. гм. грунт! А потым рыхтуйся ""Кабу-Гавану"" рабіць. Яроцкі піпчыў, быццам ладан і смірну курыў невядомаму богу:"|@corpus
wavs/012976.wav|Значыцца. О, пяцьдзесят пяць мне. А туды я трапіў маладзён шаснаццаці год. Афіцэры, бывала, піць ды ў карты.|@corpus
wavs/012977.wav|Рабілася яна з бычыных вачэй, і дзядзька заўсёды ўжываў гэтую назву, калі казаў аб разнасолах і прысмаках сапсаванага густу.|@corpus
wavs/012978.wav|Сачы, каб пчолы палёталі сама больш дзень. Каб лішне не выпілі мёду.|@corpus
wavs/012979.wav|Спачатку нямнога, бо звыкнуць трэба, бо гэта курыць — як у кветках заснуць:|@corpus
wavs/012980.wav|— Ну, камяк нейкі. — Гэта вераснёвы жоўты антон, парэзаны ды ў сітаватую тканіну загорнуты. Панюхай.|@corpus
wavs/012981.wav|Гэта была вопратка толькі на самыя важныя выпадкі жыцця. Ладны і сівы, ён ехаў на сваім коніку проста, як ездзіў, напэўна, і пад кулямі.|@corpus
wavs/012982.wav|"Шпуры, — кажа, — трэба весці ды ўзрываць. А я яму: ""Дазвольце сказаць, не трэба гэтага."|@corpus
wavs/012983.wav|— Вы маг, дзядзька. — Я шмат такога ведаю. Дарэмна ты не прыязджаў.|@corpus
wavs/012984.wav|А я гэта ўсё ў скрыні трымаю. Выбіў люльку, крэкнуў, нібы глынуўшы чарку.|@corpus
wavs/012985.wav|Тромб адварочваў храпу ад тытунёвага дыму і касіўся на Басак-Яроцкага разумным вокам: гаспадар не курыў. — Што за тытунь такі прыемны, дзядзька.|@corpus
wavs/012986.wav|"Шкада крыві"". А ён: ""Вы баіцёся, здаецца?"" Графства дурное! За такія словы дурніла салдат, дзе і не трэба, на смерць ідзе."|@corpus
wavs/012987.wav|"І не ведаюць, што я нават з карэньчыкаў магу табе такую ""Кабу-Гавану"" (ён так і сказаў) звярнуць, што тамтэйшыя індусы сем вёрст будуць за канём бегчы ды нюхаць."|@corpus
wavs/012988.wav|Коні ступалі па падсыхаючай зямлі. Жаўрук, як на гумцы, торгаўся між небам і зямлёй.|@corpus
wavs/012989.wav|"ну, словам, ""рахат-лукум"". ды сяджу, ды зубы ў мяне, бы ў смале, вязнуць, а сам гляджу на горы."|@corpus
wavs/012990.wav|Увесь час яна не магла пазбыцца думкі, ці сустрэне ён? Ці выедзе насустрач?|@corpus
wavs/012991.wav|Хай яны верна носяць вас, як верна будзе насіць вас мая зямля. — Не трэба, князь. І ён схіліў ветліва і проста сівую галаву.|@corpus
wavs/012992.wav|— Я не думаў пра вас у гэтым сэнсе, — проста сказаў ён. Не, яна не разумела яго.|@corpus
wavs/012993.wav|Ён быў самай прыцягальнай і прывабнай істотай, якую ёй даводзілася сустракаць у жыцці.|@corpus
wavs/012994.wav|гэта быў такі спакой, што яна была ўдзячна яму за гэта.|@corpus
wavs/012995.wav|І ён проста кінуў ёй пад ногі куфэрак з зямлёй, шкуру серабрыстай лісы і залаты злітак.|@corpus
wavs/012996.wav|— Кахаў, гасударыня. — Ну, а я вам падабаюся? — пажартавала яна.|@corpus
wavs/012997.wav|Калі князь выпадкова аказаўся побач, яна не вытрымала. — Як прыгожа! — сказала яна.|@corpus
wavs/012998.wav|бо ён быў не невядомым фаварытам, загубленым недзе паміж Ланскім і Мамонавым,|@corpus
wavs/012999.wav|не звярнула ўвагі на шклоўскую раскошу Зорыча. А ён пра дзівосы Зорыча сказаў толькі:|@corpus
wavs/013000.wav|.Ілюмінацыя залівала горад, як быццам гэта палаў Рым.|@corpus
wavs/013001.wav|Які ён? І вось, калі адкрыўся вачам Дняпро, на страшны адхон процілеглага берага вылецелі коннікі.|@corpus
wavs/013002.wav|Акім Загорскі памёр на год раней. У нейкіх пяцьдзесят год.|@corpus
wavs/013003.wav|Спявалі салаўі. Праз цікавасць да яго яна амаль не запомніла першых дзён падарожжа,|@corpus
wavs/013004.wav|Праз дзесяць год. Усе гэтыя гады Загорскі жыў у маёнтку, выхоўваў сына, будаваў палац у Вежы.|@corpus
wavs/013005.wav|— Спадзяюся, вы захапляецеся мною не як дзяржаўнай асобай? — пагразіла яна.|@corpus
wavs/013006.wav|Проста ён любіў палын. — Маленькі ліцвін, — сумна і горка сказала яна.|@corpus
wavs/013007.wav|Лёгкім крокам падышоў да яе, зграбны, як казачны царэвіч, у расшытай срэбрам блакітнай вопратцы, у блакітных чаравічках, з залочаным кінжалам на баку.|@corpus
wavs/013008.wav|Ён быў той самы, толькі сівізна густа ляжала ў валасах ды спакайнейшыя сталі вочы.|@corpus
wavs/013009.wav|Гэта было дзіўна, бо ўсе памяталі вочы імператрыцы, якімі яна глядзела на яго пры развітанні.|@corpus
wavs/013010.wav|Нічога не змянілася. Толькі непапраўна пастарэла, толькі змянілася яна сама.|@corpus
wavs/013011.wav|— Калі-небудзь ён заменіць гэты кінжал шабляй і пойдзе на нас.|@corpus
wavs/013012.wav|Паставіў на высокім беразе Дняпра, адкуль было відаць на трыццаць вёрст, паставіў у сівым пашным палыне і верасе, не крануўшы ані былінкі.|@corpus
wavs/013013.wav|Цэлы дзень праплывалі ракой чаўны, у якіх людзі ігралі на рагах сумную мелодыю.|@corpus
wavs/013014.wav|Даніілу Загорскаму было дваццаць чатыры гады, калі памерла імператрыца.|@corpus
wavs/013015.wav|Безліч шатроў, бела-шаўковых, з залатымі макаўкамі, і адзін, самы высокі, з барвянага шоўку.|@corpus
wavs/013016.wav|Данііл падышоў, стаў і пачаў без страху глядзець у яе вочы. Гэта была царыца. Тая, перад якой трэба пакланяцца.|@corpus
wavs/013017.wav|Для яго. — Для яго — вазьму. Гэта былі землі на поўдні.|@corpus
wavs/013018.wav|— бачыла просты, шчыры і зусім не крыўдна абыякавы да яе твар дзівоснай прыгажосці.|@corpus
wavs/013019.wav|І тут яна ўбачыла, як з вясёлкавай гурмы выступіў трынаццацігадовы юнак, стройны, падобны і непадобны на бацьку.|@corpus
wavs/013020.wav|Усіх дзівіла, што ён нічога не атрымаў за той фавор.|@corpus
wavs/013021.wav|Данііл праводзіў яе да Кіева. Яна сама папрасіла аб гэтым.|@corpus
wavs/013022.wav|Натура з лішкам сіл не магла змірыцца з бяздзейнасцю. Толькі памяць жонкі і сын, ды яшчэ паляванне.|@corpus
wavs/013023.wav|За год да гэтага памёр Аляксандр Ланскі, памёр ад злоўжывання кантарыдамі.|@corpus
wavs/013024.wav|Хлопчык глядзеў на яе, і яна здавалася яму прыгожай, бо ўсё было для яе.|@corpus
wavs/013025.wav|"Коні па самыя жываты танулі ў квітнеючых травах. Спадарожнікі ўсё яшчэ меркавалі, хто б гэта мог быць, і толькі яна адна ведала: ""Ён""."|@corpus
wavs/013026.wav|Яна стаяла з ім над урвішчам. Світа сядзела ў шатрах, такі быў яе загад.|@corpus
wavs/013027.wav|Летам тысяча семсот восемдзесят пятага года імператрыца ехала ў Крым.|@corpus
wavs/013028.wav|Ішоў і не ведаў, што кожны яго крок — крок па сэрцы той, што глядзела на яго. Каб такога сына!|@corpus
wavs/013029.wav|Пяць пірамід узвышаліся вышэй за будынак езуіцкага калегіума, а яшчэ лёталі ракеты, утрапёна круціліся колы з агню.|@corpus
wavs/013030.wav|І толькі за пяць хвілін да скону, не расплюшчваючы вачэй, сказаў адно слова, ледзь чутна. — Палын.|@corpus
wavs/013031.wav|А на носе пярэдняга чоўна стаяў з вяслом у руцэ той, якога не магло забыць сэрца,|@corpus
wavs/013032.wav|І вось, як толькі сын перастаў патрабаваць увагі, пачалося згасанне. Пан Акім быў у ад'езджым полі яшчэ за два дні да скону.|@corpus
wavs/013033.wav|І ўвесь час, увесь гэты вечар, яна — на прыстойнай адлегласці|@corpus
wavs/013034.wav|— Я ў захапленні ад вас, — проста сказаў ён.|@corpus
wavs/013035.wav|Падчас адной з днёвак вялікага картэжу.|@corpus
wavs/013036.wav|Магутныя рукі нерухома ляжалі на атласе пакрывала. Прычасціўшыся, ён развітаўся з сынам і змоўк.|@corpus
wavs/013037.wav|І невядома было, аб чым ён гэта, аб месячным палыне ці наогул аб жыцці.|@corpus
wavs/013038.wav|І што ёй было да пакутных вачэй Ланскага? — Вы кахалі калі-небудзь, князь?|@corpus
wavs/013039.wav|І першай істотай, якую яна ані не разумела. — Спадзяюся, вы не пакінеце мяне ў гэтым падарожжы, князь?|@corpus
wavs/013040.wav|Пасля шумных марнатраўных свят гэта было лепей за ўсё, што ёй даводзілася перажываць,|@corpus
wavs/013041.wav|а адроджанай на адну, апошнюю ноч маладосцю, горкім пахам палыну за шоўкам шатра.|@corpus
wavs/013042.wav|А потым выцягнуў лязо з похваў, зламаў сталь і кінуў абломкі да яе ног.|@corpus
wavs/013043.wav|— Прызнацца, нават я ніколі не бачыла такіх высокіх пірамід. — Што дзіўнага, — проста сказаў ён, — іх зрабіў я.|@corpus
wavs/013044.wav|І не таму, што не магу, а таму, што не хачу. Я проста пастаўлю вам шатры, гасударыня. Шатры ён сапраўды паставіў.|@corpus
wavs/013045.wav|Чакалі ў Кіеве ўбраныя галеры, чакалі пацёмкінскія вёскі.|@corpus
wavs/013046.wav|— Вазьміце гэты табун, вялікая маці! — сказаў ён. — Такіх коней няма больш нідзе.|@corpus
wavs/013047.wav|Ён моўчкі і проста схіліў галаву. Яны сустрэліся яшчэ раз.|@corpus
wavs/013048.wav|— Я суправаджаю вас да самага Магілёва. Загад дваранства.|@corpus
wavs/013049.wav|З'ела яго, відаць, тая манера жыцця, якой ён трымаўся апошнія дваццаць год.|@corpus
wavs/013050.wav|— Каб гэта было не тут, а ў сталіцы, дзе ўсяго больш, я зрабіў бы ўтрая вышэйшыя.|@corpus
wavs/013051.wav|Шэсць месяцаў яна была няўцешная. І вось чакала дарога.|@corpus
wavs/013052.wav|Не дачакаўшыся, пакуль човен ударыцца ў бераг, ён скочыў амаль па калена ў ваду і размераным лёгкім крокам пачаў падымацца па спадзістым адхоне да яе карэты.|@corpus
wavs/013053.wav|Лёгкі ў хадзе, ён аддана ішоў з ёю, прыагаліўшы шаблю, як тады, калі чытаюць Евангелле, і нічога не хацеў.|@corpus
wavs/013054.wav|"А спакойныя вочы даказалі: ""Помню"". ""І я не магу забыць"", — адказалі яе вочы. І раптам горыч сціснула яе сэрца."|@corpus
wavs/013055.wav|— Я чакаю вас сёння вечарам, князь, — ціха сказала яна.|@corpus
wavs/013056.wav|Флатылія чаўноў ляцела з таго боку, на шырокіх плытах везлі коней, плямістых дрыкгантаў, якімі славілася гэтая зямля. Кіпела пад вёсламі вада, ляцелі воклічы.|@corpus
wavs/013057.wav|Але ні да кога яшчэ яе не цягнула так.|@corpus
wavs/013058.wav|— тон быў не той. — А што б зрабілі вы? — не без какецтва спытала яна. — Гэтага я не зраблю вам.|@corpus
wavs/013059.wav|І ён спакойна падаў ёй букет палявых кветак, аблямаваны дымна-шызым палыном. Яго ніхто не вучыў.|@corpus
wavs/013060.wav|— А дзе ваш сын, князь? Ён тут? — Данііл! — грымнуў князь. — Выйдзі.|@corpus
wavs/013061.wav|І гэта не было выхваляннем. — Чаму? — спытала яна.|@corpus
wavs/013062.wav|— Густу малавата. Багаты рымскі вольнаадпушчанік. Дзёрзкасцю гэта зноў-такі не было|@corpus
wavs/013063.wav|Тыя, што праз дваццаць год былі прададзены за два мільёны. Акіму яны не прынеслі і шэлега.|@corpus
wavs/013064.wav|Дзеля вас. Гэта было занадта проста і аддана для камплімента.|@corpus
wavs/013065.wav|А ў палыне, наўздалёк, пасвіліся белыя як снег коні, як быццам так заўсёды было. І ніякіх разваг.|@corpus
wavs/013066.wav|Ад'язджаючы, яна сказала Акіму Загорскаму: — Не захацеў узяць тады — вазьмі цяпер.|@corpus
wavs/013067.wav|Яна звыклася, зжылася з ім за дзесяць год. Што зробіш, калі сапраўднага няма?|@corpus
wavs/013068.wav|Вы ж нас усіх ненавідзіце. Шчокі яго ўспыхнулі, ён глыбока ўздыхнуў.|@corpus
wavs/013069.wav|А назаўтра злёг. У горле нешта клекатала, а потым сціхла.|@corpus
wavs/013070.wav|Вось зноў бяжыць рака, зноў серабрыцца палын, як шкура гэтай лісы, зноў стаіць Ён.|@corpus
wavs/013071.wav|Ніхто не ведаў, што, вырашыўшы да канца зняважыць сябе, Міхаліна назнарок дазваляе сабе не вельмі — а лепей сказаць — зусім невысакародныя выхадкі,|@corpus
wavs/013072.wav|А гэты варвар, што каня спыняў на поўным скаку, пойдзе ў сад ды саловак слухае,|@corpus
wavs/013073.wav|Здаецца, гаспадарыць, гойсае, сварыцца, а вочы пустыя. — Ды ў чым справа, пане? — Ён што вам падсунуў?|@corpus
wavs/013074.wav|Уставаў ён у тры гадзіны ночы, сядаў у ледзяную ванну, еў з людзьмі густа падсоленую бульбу з кіслым малаком і, не чакаючы кашы з баранінай, выязджаў на Касюньцы з двара.|@corpus
wavs/013075.wav|Да гэтага яна карала і мучыла сябе, не думаючы пра іншых.|@corpus
wavs/013076.wav|Вось якія бярвенні падай. А ў Мухі спытай, колькі ён на гэтых сяменніках куртажу ў кішэнь паклаў? Не спытаеш — сам спытаю.|@corpus
wavs/013077.wav|чыстатой прыбранай, затравелай ужо зямлі. Салаўі барабанілі, звінелі і цмокалі так, што здавалася, на зямлі існуюць толькі яны.|@corpus
wavs/013078.wav|— Смалой набрыняе. А ўзімку секчы. — Вось. Смалой набрыняе. Жоўтае, аж звініць. Не гніе.|@corpus
wavs/013079.wav|Набрыняе вадой, падгніе. Ён каго падмануць надумаў? Якія бярвенні патрэбны, ану? Аконам муляецца.|@corpus
wavs/013080.wav|Ставы амаль не зарасталі: моцныя крыніцы білі з дна. Дзед і ўнук сядзелі на тэрасе. З нетраў веяла бальзамічным водарам маладой лістоты, вільгаццю ад ставоў і з Дняпра,|@corpus
wavs/013081.wav|Мужыкі з прыхаванымі ўсмешачкамі назіраюць за галавамыйкай. — З зімы. — Што з зімы? — З вясны, то бок. — Што?|@corpus
wavs/013082.wav|і чаму таго хахла, што вершы пісаў, загналі туды, дзе бабы бялізну на вясёлку сушыцца вешаюць.|@corpus
wavs/013083.wav|Іншым здавалася, нават спакойна. Ва ўсякім разе, замест прадчування страшнага прыйшоў спакой.|@corpus
wavs/013084.wav|"А тая яго за гэта святым ды добрым лічыць, а павагі ані на шэлег. ""Бяжыць гайня — пабягу і я""."|@corpus
wavs/013085.wav|Ды гэтага мала. Ну вырас, ну, вядома, зусім іншы, чым людзі майго пакалення. Ну і пакінь ты мяне ў спакоі такога, які я ёсць.|@corpus
wavs/013086.wav|І раптам з'явіўся камячок плоці, уладна ўзяў, запаланіў, прымусіў любіць нявестку, цікавіцца сынам, сустракацца з гэтымі самымі мурашкамі,|@corpus
wavs/013087.wav|Не, вучыць. З зямлёю не так, з людзьмі не так,з радзімай не так.|@corpus
wavs/013088.wav|— Перацягваюць жывое дрэва тростам туга, каб за лета яно. мацнейшае. — Чаму?|@corpus
wavs/013089.wav|І потым, я ведаю, што лепшага сведкі такой важнай для мяне падзеі не будзе.|@corpus
wavs/013090.wav|— Што мне загадеце зрабіць? — пачаў злавацца Алесь. — Ажаніўся б з Ядвінькай Клейнай. Кахае цябе. Гожая. І роду добрага.|@corpus
wavs/013091.wav|Схіліўся залацістай галавою і ветліва сказаў: — Я ў такіх справах вам не сябра, Міхаліна Яраславаўна.|@corpus
wavs/013092.wav|Але вось вырас, стаў гожы і моцны, і няўдала пакахаў. І так баліць за яго сэрца, як ніколі не балела за сябе.|@corpus
wavs/013093.wav|знаходзячы нават нейкую помслівую асалоду. Таму бадай што ўсе здзіўляліся з яе дзіўных учынкаў, якіх нельга было ні зразумець, ні растлумачыць.|@corpus
wavs/013094.wav|Прыязджаў чырвоны ад ранняга загару, такі брудны, што ў каменнай ванне тройчы даводзілася мяняць ваду,|@corpus
wavs/013095.wav|І толькі тут яна ўпершыню падумала, як жыць яму. Алесь жыў.|@corpus
wavs/013096.wav|лезці ў шумлівае, утомнае жыццё, пакутаваць і радавацца.|@corpus
wavs/013097.wav|Трыццаць восем год жыў у самоце, нічога не патрабуючы ад жыцця.|@corpus
wavs/013098.wav|І ў голасе было такое прыхаванае глыбокае асуджэнне, што Майка апусціла вейкі. А таксама быў закаханы.|@corpus
wavs/013099.wav|Назваў па бацьку, чаго Прыдняпроўе бадай не ведала.|@corpus
wavs/013100.wav|"Маўляў, свой чалавек, без кампрамісаў"". Цяпер Вежа дрыжаў за ўнука."|@corpus
wavs/013101.wav|— Думаў ажаніцца, ды агойтаўся. Часам і пры ўнуку. Толькі аднойчы яны пасварыліся.|@corpus
wavs/013102.wav|— За выгляд не адказваюць, дзеду. — А мне ўспамінаецца Халімон Кірдун.|@corpus
wavs/013103.wav|Ён паўсюль будзе расказваць пра яе праўдзіва. поўна. цікава.|@corpus
wavs/013104.wav|Усё б раздаў, абы стаў ён здаровы і спакойны. Пан Даніла здзіўляўся з самога сябе.|@corpus
wavs/013105.wav|— Прыемна хаця, што ў вас засталіся сякія-такія рэшткі сораму за зробленае, — сказаў Мсціслаў. — Мяркую, яны вам яшчэ спатрэбяцца.|@corpus
wavs/013106.wav|Мсціслаў глядзеў на прыўзняты ражок прыгожых вуснаў, на нявінныя вочы, на ўвесь воблік гэтай дзяўчыны,|@corpus
wavs/013107.wav|Хто ён? Што мне ў ім, калі мне вось-вось ляж ды здохні, а за чорнай рысай — яма?|@corpus
wavs/013108.wav|Голас як нежывы. Аконаму ад гэтага нават страшней. А Вежы страшней за аконама.|@corpus
wavs/013109.wav|менш дрэнных думак палезе ў галаву, і калі ўжо будзе тужыць, то ад сапраўднай тугі. І ўсё ж спакой Алеся палохаў яго.|@corpus
wavs/013110.wav|Пасмейваліся з яго цішком: варвар, мядзведзяў яму душыць, на кані гойсаць ды мядзведжую шынку рукамі есці.|@corpus
wavs/013111.wav|Як і рэшткі пакут сумлення. Яна ўскінула бровы. Спалохана. — Хаця ад душы спадзяюся, што справа не зойдзе так далёка.|@corpus
wavs/013112.wav|Быў май. Дрэвы апрануліся ўжо ў маладую клейкую лістоту, і стогадовы каштан ля тэрасы выкінуў да неба тысячы белых конусаў-свечак.|@corpus
wavs/013113.wav|— Вершамі загаварылі, дзеду, — сказаў Алесь. — Гэта што, намёк? Вежа здзівіўся. І сапраўды атрымаўся намёк.|@corpus
wavs/013114.wav|Ці варта дзеля такога нешта траціць з жыцця? Нават самую крыху? Нічога.|@corpus
wavs/013115.wav|— Я пайду, — сказаў Алесь. Пайшоў у сад.|@corpus
wavs/013116.wav|"І ўсё ж Вежа нікому не выдаў бы сваёй боязні і сваіх думак. Глебавічна паспрабавала была папікнуць ""за чэрствасць"" — абарваў."|@corpus
wavs/013117.wav|еў што трапіцца і потым увесь вечар сядзеў ля агню, перакідваючыся з дзедам нязначнымі сказамі.|@corpus
wavs/013118.wav|Больш маўчала, але крадком вызваліла ад усякай работы двух хлопцаў, каб начамі дзяжурылі ля Алесевай спальні:|@corpus
wavs/013119.wav|Раптам нешта зробіць з сабою, галубочак.|@corpus
wavs/013120.wav|а ў самога слёзы на вачах. То хто, я пытаюся, тут варвар? Звінелі салаўі.|@corpus
wavs/013121.wav|— І што такое наогул жанчына, шлюб без роўнасці, сяброўства?|@corpus
wavs/013122.wav|Нібыта кадзіў і дзякаваў небу за цёплыя дні. Ночы былі яшчэ, аднак, халаднаватыя, а вада ў Вежавых ставах зусім ледзяная.|@corpus
wavs/013123.wav|Калі хто-небудзь добразычлівы пытаў, як з унукам, пан Даніла адказваў са звычанай іранічнай усмешкай, ад якой некаторых аж вадун вадзіў:|@corpus
wavs/013124.wav|якая прычына агульнай абыякавасці, і чаму нам у Крыме морду набілі,|@corpus
wavs/013125.wav|і яму рабілася страшна, што ён мог быць закаханы ў такую. Ён, аднак, не даў зразумець сваіх пачуццяў.|@corpus
wavs/013126.wav|Частка пятая.|@corpus
wavs/013127.wav|"Спакойна распараджаўся ў дзедавых збожжавых магазінах, рыхтаваў коней на буславіцкі ""бяссенны"" кірмаш."|@corpus
wavs/013128.wav|Так, паблажлівы ад разумення людзей і велічы стары цынік і іраніст.|@corpus
wavs/013129.wav|І дзе вашы вочы былі? Яны тоўстыя, але ж гэта сяменнікі, пераспелыя. Яны як вата.|@corpus
wavs/013130.wav|Валтузяцца недзе наводдаль мурашкі — хай сабе валтузяцца. Мурашнік робяць, гліцу цягаюць — вельмі цікава.|@corpus
wavs/013131.wav|Даводзілася шмат выбракоўваць, бо аконамы намагаліся сапхнуць розную здыхляціну. Унук працаваў да знясілення, і пан Даніла радаваўся:|@corpus
wavs/013132.wav|Яна напрыклад, запрасіла Мсціслава на заручыны: — Будзеце трымаць корд жаніха, — ласкава схіліла галаву.|@corpus
wavs/013133.wav|А каб і не падабаўся, ён згадзіўся б з усім, што б той ні прапанаваў, з усякім, нават самым бязглуздым учынкам, з усякай, нават самай недарэчнай прапановай.|@corpus
wavs/013134.wav|— Ягайла, — раптам сказаў дзед. Унук страпянуўся. — Што Ягайла? — Ягайла любіў слухаць салаўёў.|@corpus
wavs/013135.wav|— Я не хацеў. Але, калі ўжо так выйшла. Не выношу я ў мужчынах бабства. Калі ў іх вяселле? — Не цікавіўся.|@corpus
wavs/013136.wav|— Або мой шлейф. І ў тым і ў другім выпадку — сябра дому. Назаўсёды.|@corpus
wavs/013137.wav|Вежу падабаўся ўчэпісты, гаспадарскі і ўсё ж ва ўсім добры ўнукаў розум.|@corpus
wavs/013138.wav|Не ведаў аб тым і сам Алесь, не ведалі сын з нявесткай, не ведалі суседзі.|@corpus
wavs/013139.wav|Няма з-за чаго. Пасля гэтай размовы Міхаліна раптам, упершыню за ўсе тыдні, падумала пра Алеся.|@corpus
wavs/013140.wav|Мала яму, што я па прыроджанай ляноце гавару па-мужыцку. Не, падавай яму самасвядомасць таго, хто я такі і хто ён такі,|@corpus
wavs/013141.wav|А назаўтра ідзе карову даіць, а Кірдун за ёю, трымаць каровін хвост, каб часам не сцябнула.|@corpus
wavs/013142.wav|Яму б жонцы даць добра ў косці, каб хвастом перад чужымі не круціла. А ён усё шкадуе.|@corpus
wavs/013143.wav|Ну што мне было б раней у тым хахле? Пашкадаваў бы трохі — і ўсё. Не, вучыць.|@corpus
wavs/013144.wav|Хіба я даў нейкую падставу шкадаваць мяне? Прасіў спачування? — Не, — сказаў дзед. — Але выгляд у цябе часам такі.|@corpus
wavs/013145.wav|Еўфрасіння Глебавічна бачыла крывую ўсмешку, якая з'яўлялася на ягоных вуснах, калі глядзеў на жанчын.|@corpus
wavs/013146.wav|Тыя, пры жаночым двары, былі шмат танчэйшыя, цывілізаваныя.|@corpus
wavs/013147.wav|Ажаніўся ён з Ядвігаю, прадаў Беларусь з Літвою, права першародства — за бабу.|@corpus
wavs/013148.wav|Вежа бараніў сваю таямніцу, маўчаў аб ёй, як маўчаць аб ганебнай хваробе.|@corpus
wavs/013149.wav|— Не заракайся. Ты што ж, любіш жандараў? — Не. — Бачыш.|@corpus
wavs/013150.wav|Шкада было кідаць вольную Загоршчыну, абшары паплавоў і лясоў, свіст качыных крыл.|@corpus
wavs/013151.wav|Скура на яго абліччы з гарчычнай стала зеленаватая. — Пячэ, — глуха сказаў ён.|@corpus
wavs/013152.wav|Там, дзе спяваюць, — ідзі спакойна. Война дастаў з саквы маленькі клуначак. Корпаўся ў ім.|@corpus
wavs/013153.wav|Злева цягнуліся залітыя вадою балоты — Равека выйшла з берагоў, — зарослыя шпажнікам, або мечнікам, як завуць яго ў Прыдняпроўі, аерам і высокімі сітнягамі.|@corpus
wavs/013154.wav|Грывы канчаліся трохі наводдаль, а за імі, над межытокай, барвелі ў густой зелені плямы ўжо чырвоных асінак.|@corpus
wavs/013155.wav|Можа, і табе давядзецца некалі, крый божа. — Мне не давядзецца.|@corpus
wavs/013156.wav|Бацька твой іх не любіць. Дзед. Прадзед не любіў. Усе. Клеткі не любіць ніхто.|@corpus
wavs/013157.wav|А потым зноў толькі непрыкметнай змейкай варушыўся мечнік ды далятала з яго характэрнае броханне — жыватом па вадзе — спаніэля.|@corpus
wavs/013158.wav|А шукаць у цемры нельга. Ды і яны ішлі, наступаючы мне на пяты.|@corpus
wavs/013159.wav|Паласа грыў сям-там, у тых месцах, дзе лішка вады пералівалася ў Дняпро, рассякалася пратокамі з чыстай вадой і пясчаным дном.|@corpus
wavs/013160.wav|Алесь перайшоў уброд межытоку і заглыбіўся ў лес, не думаючы аб тым, што Кандраці будзе шукаць яго.|@corpus
wavs/013161.wav|Алесь прысеў над чалавекам на кукішкі і крануў яго за плячо.|@corpus
wavs/013162.wav|Частка дваццаць чацвёртая. .Праз год пасля паездкі ў Свіслач, таксама ў жніўні,|@corpus
wavs/013163.wav|Верасовыя пустэчы, аблітыя сонцам, так цвілі, што павольныя аблокі, адбіваючы іх несамавітае цвіценне, былі афарбаваныя знізу ў лёгкі пурпур.|@corpus
wavs/013164.wav|Відаць, нехта проста спяшаўся ўначы цераз балота і, згубіўшы саквы, не меў часу вярнуцца і адшукаць іх у цемры.|@corpus
wavs/013165.wav|— А хто ж гэта табе дазволіў быць такім няветлівым са старэйшымі? — Ты сам. — Ого, чаму гэта?|@corpus
wavs/013166.wav|Алесь накіраваўся разам з малочным братам старога Вежы на апошняе ў гэтым годзе паляванне.|@corpus
wavs/013167.wav|— Паляваў. — Чуе ён, дзе качка? — Хвалюецца. І я заўсёды гляджу ў той бок. — Ну вось, — усміхнуўся Война.|@corpus
wavs/013168.wav|— Ты мною не пагарджай, хлопец. Ішоў тут балотам і не помню, як ішоў.|@corpus
wavs/013169.wav|Алма вяла кудысьці, шнырачы ў траве. І вось бяга яе паскорылася, а потым яна стала і|@corpus
wavs/013170.wav|Густой грывай ляжалі на траве чорныя валасы, перавітыя цэлымі жмуткамі сівога павуціння.|@corpus
wavs/013171.wav|Там, у раскошы, гадаваліся, пакраквалі і часам цэлымі чародкамі ўзляталі качкі.|@corpus
wavs/013172.wav|Бацька выбраў Віленскую гімназію таму, што і сам захацеў пажыць зіму ў вялікім горадзе.|@corpus
wavs/013173.wav|А шагрэневы чорны нос лавіў тысячы пахаў: пахі вод,|@corpus
wavs/013174.wav|А можна было і проста збочыць у балота і ісці, чэрпаючы ваду вышэй халяў, адчуваючы, як цёпла ў ёй нагам,|@corpus
wavs/013175.wav|— Война, — сказаў ён. Рука чалавека схапіла саквы і пацягнула іх да сябе. — Чаго ты хапаеш? — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/013176.wav|Каб у мяне дзве галавы было — адну б абавязкова прадаў. Заваліўся б грашыма.|@corpus
wavs/013177.wav|пахі траў, а сярод усяго гэтага — дамавіты пах качкі, дзікаваты павеў дупеля і востры — аж мутарна — смурод вадзянога бугая.|@corpus
wavs/013178.wav|Чым іхнія арэшкі — дык лепей. свая раска ў балоце. Сплюшчыліся вочы.|@corpus
wavs/013179.wav|— Я ўспомніў цябе, — сказаў стрымана Война. — Хлопчык у зрэб'і. Дзядзькаваны хлопчык з панскага гнязда.|@corpus
wavs/013180.wav|а не проста віляла задам над здабычай, як гэта робяць спаніэлі на сушы, — Алесь пайшоў туды, дзе замёр у мечніку сабачы бег.|@corpus
wavs/013181.wav|— Астатняе робіць стрэл. А ім мяне злавіць неабавязкова.|@corpus
wavs/013182.wav|Потым ён збочыў у залітае вадою балота, нават не балота — ногі цяпер адчувалі гэта, — а мокры поплаў, напалову сажня заліты высокай іллінскай вадой.|@corpus
wavs/013183.wav|Гэта далёка. Вельмі далёка. Цяпер мне трэба здабываць другога, каб дабрацца да свайго.|@corpus
wavs/013184.wav|Зрэдку сустракаліся нізкарослыя дубкі, кучаравілася хваткая шыпшына, расшытая аранжавымі ягадамі.|@corpus
wavs/013185.wav|Алесь зняў саквы, перакінуўшы іх цераз левую руку, стаў мераць вачыма: куды бліжэй за ўсё было невядомаму чалавеку выбрацца на сухое.|@corpus
wavs/013186.wav|Шкада было мяняць усё гэта на гарадскую цеснату, на гімназічную муштру і зубрэнне, на казённыя муры, на шэры снег у асеннім халодным горадзе.|@corpus
wavs/013187.wav|палохаючы качак, якія лянотна ўздымаюцца ў паветра. — Які гэта бандзюк тут ходзіць?.. Рап-рап. Пасядзець спакойна не даюць. Рап. рап.|@corpus
wavs/013188.wav|Ён змоўк. Алесь акінуў вачыма постаць, паклікаў Алму і пайшоў з ёю да ўзлесся.|@corpus
wavs/013189.wav|насцярожана напялася спінкай. — Туба, Алма, — шэптам сказаў Алесь. Расхінуўшы галіны, ён убачыў чалавека.|@corpus
wavs/013190.wav|Дрэнна мне давялося. Ніколі так дрэнна не было. Каня я пакінуў. — Што гэта вы мне. расказваеце?|@corpus
wavs/013191.wav|Алесю не хацелася стрэламі парушаць велічна-ласкавай цішыні. І толькі пачуўся стрэл Кандрація,|@corpus
wavs/013192.wav|— Ты адзін? — спытаў ён. — Не, там, на грывах, малочны дзедаў брат. — Угу, — сказаў Война.|@corpus
wavs/013193.wav|— Крываўка, — сказаў ён і пачаў жаваць траву. Выплюнуўшы зялёную кашу на пальцы, ён агаліў нагу.|@corpus
wavs/013194.wav|Там можна было падсачыць кулікоў-турухтанаў.|@corpus
wavs/013195.wav|І раптам броханне сціхла. Цвёрда ведаючы, што, каб гэта быў падранак, Алма на мокрым месцы спаймала б яго і прынесла гаспадару,|@corpus
wavs/013196.wav|Алесь устаў. — Я пайду. Я. не скажу нікому. — Ведаю, — проста сказаў Война.|@corpus
wavs/013197.wav|Алесь працягнуў чалавеку саквы. — Твае? — спытаў ён. І асекся, убачыўшы знаёмы твар.|@corpus
wavs/013198.wav|Кандраці і Алесь ішлі, падзеленыя верхавінай грады, нябачныя адзін да аднаго. Алесь трымаў стрэльбу напагатове,|@corpus
wavs/013199.wav|Кожны, акрамя труса, хоча яе зламаць. А свабоднага чакаюць сіло, раны, смерць.|@corpus
wavs/013200.wav|З аднаго, правага, боку да грыў падыходзілі старыкі Дняпра.|@corpus
wavs/013201.wav|крочыў па травах насустрач поўным снежным аблокам, цені якіх часам спакойна прапаўзалі па сітнягах, па рабізне сіняй вады, па грывах, па ім самім.|@corpus
wavs/013202.wav|Дзяцінства канчалася. Наступала новае жыццё.|@corpus
wavs/013203.wav|— Забіцца кудысь і. здохнуць. Абы не вісець у торбе, як гусь на адкорме.|@corpus
wavs/013204.wav|— Мужчына раней губляе галаву, а зброю потым. Са стогнам сеў. — Я паранены.|@corpus
wavs/013205.wav|І Война заўважыў гэта. — Брыдка. А ты не гідуй. Без гэтага ніводны сапраўдны мужчына не пражыве.|@corpus
wavs/013206.wav|Мне трэба быць спакойным. І хітрым. — Можа, прывесці вам каня? — Го!|@corpus
wavs/013207.wav|Сабака плыў, а там, дзе было плытка, скакаў, робячы часам асабліва высокі падскок над сітнягамі, каб убачыць, дзе гаспадар.|@corpus
wavs/013208.wav|З паходнямі. З сабакамі. — Хіба сабакі знойдуць у вадзе? — Добры сабака знойдзе. Ты на чаўне са сваім сабакам паляваў?|@corpus
wavs/013209.wav|якія носяць аўчары, гожыя саквы з чорнага лямцу, расшытага белай воўнай. З адной саквы тырчала рукаяць пісталета, відаць, дарагога, аздобленага старым матавым срэбрам.|@corpus
wavs/013210.wav|— Ну дык і што? — А тое, — сказаў Война. — Тое, што сям'я, дзе трымаюцца старых звычаяў, не можа выхаваць юду.|@corpus
wavs/013211.wav|— Гэтак і запсець можна. У мядзведжай глушы. Трынаццацігадовы хлопец ішоў цяпер з Кандраціем на паляванне,|@corpus
wavs/013212.wav|Потым перавязаў нагу чыстай белай анучкай. Алесь глядзеў трохі грэбліва.|@corpus
wavs/013213.wav|Не падобна было, каб саквы нехта павесіў: занадта неахайна, на адзін бок, яны звісалі. Схіліліся галіны яшчэ трошкі — і пісталет выпаў бы ў ваду.|@corpus
wavs/013214.wav|Дастаўшы з картуза чорнага пораху, ён змачыў яго слінай і палажыў на рану зверху.|@corpus
wavs/013215.wav|Алма бегла наперадзе, часам азіралася на Алеся. І вось гэты камячок калматай плоці аж дрыжаў ад паляўнічай страсці.|@corpus
wavs/013216.wav|Праз тыдзень трэба было ехаць у Віленскую гімназію. Ён здаў экзамены і паступіў адразу ў чацвёрты клас.|@corpus
wavs/013217.wav|Доўгая пасма травы ляжала на яго далоні. Падвялай, але яшчэ зялёнай травы.|@corpus
wavs/013218.wav|Чалавек ляжаў ніцма, ногі ягоныя вышэй калень былі аблеплены гразёю, карычневай скарынкай высахлай гразі. Раскінутыя рукі абдымалі зямлю.|@corpus
wavs/013219.wav|Крануў і спалохаўся, бо той з раптоўным пакутлівым стогнам кінуўся ўбок, і пад яго целам аказалася стрэльба з прыкладам, залітым крывёй.|@corpus
wavs/013220.wav|Кандрацію і Алесю трэба было прайсці імі вярсты тры, а потым заглыбіцца ў лес.|@corpus
wavs/013221.wav|— Значыць, добра. Значыць, антонаў агонь не прыкінуўся.|@corpus
wavs/013222.wav|І спыніўся, уражаны. Алма стаяла і глядзела ў хмыз, затоплены вадой.|@corpus
wavs/013223.wav|Знясілены, ён чуйна прылёг на бок. — І ўсё адно гэта лепей, — прамармытаў ён.|@corpus
wavs/013224.wav|— Ты бяры. Адбіраць не буду. Вочы Войны разглядалі яго з цікавасцю, быццам прыпамінаючы.|@corpus
wavs/013225.wav|За мяне — жывога ці мёртвага — узнагарода тысяча рублёў.|@corpus
wavs/013226.wav|На ганарыстых, напышліва падціснутых вуснах Войны з'явілася раптам няўмелая ўсмешка. — І яшчэ песня.|@corpus
wavs/013227.wav|На галіне, угнуўшы яе сваім цяжарам, віселі над самай вадою вышываныя саквы,|@corpus
wavs/013228.wav|адчуваючы, што ён развітваецца з гэтым сонечным днём, з грывамі сярод азёр і балот, з аблокамі. Грывы цягнуліся адна за адной.|@corpus
wavs/013229.wav|— Зброю згубіў, — з пагардаю сказаў Алесь. — Гэта ты праўду кажаш, — нечакана згадзіўся Война.|@corpus
wavs/013230.wav|А потым зноў былі травы ды вада, вада ды травы.|@corpus
wavs/013231.wav|У вачах цямнела. Відаць, тады і сцягнула з мяне галіна апошнюю маю надзею.|@corpus
wavs/013232.wav|— Гэты таксама будзе маўчаць. Ты — ідзі да яго. Я паляжу, ачуняю.|@corpus
wavs/013233.wav|Каб не лез табе кожны брудным пальцам у дзюбы, не торкаў туды арэшкаў.|@corpus
wavs/013234.wav|На сцягне крывавілася шырокая рана. Война палажыў на яе кашу і пачаў уціраць.|@corpus
wavs/013235.wav|ён зразумеў, што трэба пачынаць і яму. Алма якраз успудзіла з сітнягоў чырка, і Алесь зрэзаў яго.|@corpus
wavs/013236.wav|Наша маленькая думка проста не вытрымае, згасне, мы загінем, а з намі першыя парасткі.|@corpus
wavs/013237.wav|Мсціслаў варухнуўся пад апонай. — Разумная галава думала аж дзве хвіліны.|@corpus
wavs/013238.wav|"крыўдна, калі з вамі што-небудзь здарыцца. Хлопцы, прыгнечаныя страшнай сілай гэтага ""сцеражыцеся"","|@corpus
wavs/013239.wav|а міністрам асветы замест дурня Уварава зрабіў.|@corpus
wavs/013240.wav|— Можа, і ёсць, ды маўчаць. — Дык будуць маўчаць і тады. — Вашчыла пачаў з трыма сябрамі, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/013241.wav|Але дзед зрабіў выгляд, што нічога не разумее. — Ану давай, — сказаў ён. І тады Алесь пачаў чытаць.|@corpus
wavs/013242.wav|маўчалі, быццам упершыню самім сэрцам адчулі небяспеку. І тады стары, шкадуючы іх, раптам сумна ўсміхнуўся:|@corpus
wavs/013243.wav|"Алесь збялеў. У кішэні ў яго ляжаў спісак ""Паэм на маларасійскай гаворцы""."|@corpus
wavs/013244.wav|— А потым вакол іх стала войска. — Ну і скончыў, як пачаў. — Але ж чатыры гады трос дзяржаву.|@corpus
wavs/013245.wav|— Дарэчы, наконт вершаў. Я б гэтага хахла не ў Сібір,|@corpus
wavs/013246.wav|— Я не буду забараняць: бачу, чаго вы там нахапаліся, ведаю, што позна, вы не паслухаеце.|@corpus
wavs/013247.wav|Нават калі мы знойдзем яшчэ сотню-другую людзей, гэта скончыцца стратамі і ганеннямі.|@corpus
wavs/013248.wav|І гэта пякельнае, абразлівае рабства!.. Мсціслаў глядзеў праз акенца, завея паўзла на сляды палазоў.|@corpus
wavs/013249.wav|— Знойдуцца яшчэ. — Праз сто год? — іранічна спытаў Мсціслаў. — Гэта ты важна прыдумаў. — Няхай, — упарта сказаў Алесь.|@corpus
wavs/013250.wav|А пасля вячэры Мсціслаў, відаць, вырашыў трохі выпрабаваць старога на радыкалізм.|@corpus
wavs/013251.wav|— Сцеражыцеся, хлопцы, — сказаў ён нарэшце звонкім ад хвалявання голасам.|@corpus
wavs/013252.wav|Сустрэў абодвух з лёгкай іроніяй і дрэнна схаванай пяшчотай у старэчых вачах. За вячэраю гаварылі аб нязначным:|@corpus
wavs/013253.wav|— я не кажу пра бунт сепаратыстаў, я кажу пра бунт нездаволеных, хто б яны ні былі. Палякі. рускія. літоўцы. людзі Інфлянтаў.|@corpus
wavs/013254.wav|І тады нам канец. Дзеці сур'ёзна гаварылі аб паўстанні і зброі,|@corpus
wavs/013255.wav|— Дастаў бы ты, Алесь, тое, што ў цябе ў кішэні, ды пачытаў пану Данілу.|@corpus
wavs/013256.wav|Нічога, хлопцы. Усё нічога. І прыкрыў вялікімі далонямі рукі юнакоў.|@corpus
wavs/013257.wav|І ўсё паўзлі, паўзлі на гэты след белыя змеі. .Дзед быў усё той самы.|@corpus
wavs/013258.wav|А ў нас не астанецца нікога, нічога, нават калі расстраляюць сто чалавек. Мы маленькі агеньчык, які ледзь пачаў гарэць.|@corpus
wavs/013259.wav|— Не, — сказаў ён нарэшце. — Ты ведаеш, я не баязлівец. Але колькі нас. Мы толькі пачалі разумець сябе.|@corpus
wavs/013260.wav|Але сцеражыцеся. Павагаю вашай да мяне прашу. Мне будзе.|@corpus
wavs/013261.wav|— Тады народ быў смелы. — А цяпер? Цяпер яму яшчэ горш. Лепей смерць, чым гэтакае жыццё. Усе разумеюць:|@corpus
wavs/013262.wav|аб зайчыным паляванні, аб тым, што Кроер яшчэ раз паўтарыў свае хаўтуры,|@corpus
wavs/013263.wav|"Паэмы зваліся ""Каўказ"" і ""Сон"". Прозвішча аўтара не было, але яго шэптам перадавалі адзін аднаму:"|@corpus
wavs/013264.wav|на гэты раз куды больш віртуозна, і зноў многія трапілі ў ягоную пастку;|@corpus
wavs/013265.wav|Дзед слухаў сурова, а калі ўнук скончыў, доўга маўчаў.|@corpus
wavs/013266.wav|Вазок выехаў цяпер зусім на чыстае поле, пакідаючы за сабою самотны звілісты след.|@corpus
wavs/013267.wav|і гэта было б нават смешна, каб не іхнія пашыраныя вочы, ліхаманкавы румянец шчок і перарывістыя галасы.|@corpus
wavs/013268.wav|Шаўчэнка. Алесь паглядзеў на сябра з такім дакорам, што той сумеўся.|@corpus
wavs/013269.wav|— Не, — паўтарыў Мсціслаў. — Мы страцім усё, прыдбанае з такой цяжкасцю. — Ты мяне не зразумеў, — сказаў Алесь,|@corpus
wavs/013270.wav|— А зброю браць усё адно давядзецца. Да таго часу знойдзем людзей. Зразумей, трэба. У рабстве гіне дух.|@corpus
wavs/013271.wav|"аб тым, што ў Маскве згарэў Вялікі тэатр. — Гэта ён ад сораму, — заўважыў Вежа. — Бо кожны дзень спявалі ""Жыццё за цара""."|@corpus
wavs/013272.wav|— Тым больш, — сказаў Мсціслаў. — Астатнім што?! У іх шмат астанецца, калі расстраляюць нават тысячы.|@corpus
wavs/013273.wav|Хто яе возьме? Ты? Я? Грыма?..|@corpus
wavs/013274.wav|Пяць гімназістаў. Ты ж ведаеш: і ў нас, і ў шостым, і ў сёмым класе больш не знайшлося ніводнага.|@corpus
wavs/013275.wav|Жэрдкі адгароджвалі іх ад арэны. Якраз у гэты момант некалькі конюхаў вывелі са стайні каня.|@corpus
wavs/013276.wav|Ды, можа, яшчэ, папляваўшы, крысом світкі? Алесевы шчокі запунсавелі.|@corpus
wavs/013277.wav|Адно цікава было б ведаць: чаму цябе там для душы навучылі?|@corpus
wavs/013278.wav|Хлапчынка быў маленькі і нястрашны. І гэта белае на далоні.|@corpus
wavs/013279.wav|— Ого, — сказаў князь. — Дзе ж гэта ты вучыўся павазе да зброі?|@corpus
wavs/013280.wav|Над манежам вісела вострая цішыня. Крыкні — і ўсё сарвецца.|@corpus
wavs/013281.wav|Ён зноў прыціснуў вушы — у людзей за цукрам заўсёды ідзе бізун. — Вазьмі, Тромб, — спакойна сказаў чалавечак,|@corpus
wavs/013282.wav|Як пачуе стрэл — вар'яцее. — Паспрабуйце некалькі дзён страляць амаль няспынна, пакуль не атупее. — Спрабавалі, княжа.|@corpus
wavs/013283.wav|Конь дрыжаў ад ярасці.|@corpus
wavs/013284.wav|— Я веру ў каня святога Міколы, — збялеўшы, сказаў Алесь. — І я пайду пры гэтым кані.|@corpus
wavs/013285.wav|— Гэта — сталь, — сказаў Алесь. — Усё астатняе толькі прывесак да яе. А яго можа і не быць.|@corpus
wavs/013286.wav|Прыніжэнне няшчаснага Тромба завяршыла ўсё. Ён ненавідзеў гэтага чалавека ўсёй сілай сваёй дзіцячай нянавісці. Так, ён не мог. Але чым вінаваты Тромб?..|@corpus
wavs/013287.wav|і ашчэраная пашча была ў некалькіх вяршках ад Алесевага аблічча.|@corpus
wavs/013288.wav|Князь падыходзіў да яго, і Алесь сказаў глухім, каб не расплакацца, голасам: — Загадайце прывесці мне маю кабылку.|@corpus
wavs/013289.wav|Чапаць можна было ўсё, акрамя яго мужыцкага мінулага. Хлопец узняў вочы: — А чаму б і не ўзяць у рукі? — Гэта інкрустацыя.|@corpus
wavs/013290.wav|— У тых, у каго яе мала, але ўся яна пры справе. — Пры справе, — сказаў князь.|@corpus
wavs/013291.wav|і ў голасе яго цяпер не было журлівасці. — Вазьмі. Ну. Тромб скасавурыўся.|@corpus
wavs/013292.wav|— Паспрабуйце яшчэ раз. Іначай які ж з яго конь? Ні на паляванне, нікуды. Татарам хіба на махан.|@corpus
wavs/013293.wav|— Ды ён жа не хоча. Ён пратэстуе! А яны не могуць! — А ты можаш? — спытаў князь. Алесь апусціў галаву. Усё было скончана.|@corpus
wavs/013294.wav|Поле бітвы ў імгненне асталося за канём. А ён то біў пярэднімі капытамі ў вароты, то насіўся па манежы. Князь адчуў нейкую пустату і павярнуўся.|@corpus
wavs/013295.wav|— Віншую, — сказаў ён. — Гэта цябе на дзядзькаванні навучылі такім манерам, каб усё церці?|@corpus
wavs/013296.wav|І вось адна шабля, лёгкая нават на выгляд, з похвамі, інкруставанымі чырвонай яшмай і мядовым бурштынам,|@corpus
wavs/013297.wav|Цяжка сказаць, як гэта адбылося.|@corpus
wavs/013298.wav|— Пусціце! — нечакана крыкнуў Алесь. — Вы што ж, не бачыце? Ён не хоча. — Памаўчаў бы ты, — суха сказаў князь, — хрысціянін.|@corpus
wavs/013299.wav|Алесь глядзеў проста ў вочы гэтаму чалавеку, якога ён, здаецца, пачынаў ненавідзець. — У мужыкоў, — сказаў ён.|@corpus
wavs/013300.wav|Я хачу дадому. Вочы іх сустрэліся. І адным гэтым позіркам стары спасціг душу дзіцяці.|@corpus
wavs/013301.wav|"Ён ""пры кані"". А ты не баішся, што гэты конь цябе ўбрыкне? — Ён ведае сваіх."|@corpus
wavs/013302.wav|Ён пацягнуўся і ўзяў цукар.|@corpus
wavs/013303.wav|Позна было крыкнуць. Позна кінуцца на дапамогу. І Вежа толькі ўчапіўся пальцамі ў валасы.|@corpus
wavs/013304.wav|Шыя каня была закінута, вочы глядзелі зверху на чалавечка,|@corpus
wavs/013305.wav|Конь апусціў капыты. на пілавінне. Хлопец стаяў амаль паміж ягоных ног.|@corpus
wavs/013306.wav|Са скрухаю паківаў галавою: — Аддалі, называецца.|@corpus
wavs/013307.wav|— Не трэба. Не трэба. Тромб.|@corpus
wavs/013308.wav|Можа, конь стаміўся, можа, ён разумеў, што нельга чапаць слабога дзіцяці.|@corpus
wavs/013309.wav|здалася Алесю такой прывабнай, што ён пацягнуўся да яе і пачаў абмацваць інкрустацыю рукамі. Князь цярпець не мог гэтай прывычкі — мацаць.|@corpus
wavs/013310.wav|Пачуліся стрэлы. Жывёла прысядала на заднія ногі. Высакародны белы дрыкгант, увесь у дробных чорных плямах і смугах, як леапард.|@corpus
wavs/013311.wav|— Тромб! Тромб! — пяшчотна шапнуў дзед. Адзін з конюхаў здалёк звярнуўся да пана: — Збіў усіх і ў стайню заляцеў.|@corpus
wavs/013312.wav|Але ён адвёў храпу і гучна пырхнуў. Рука працягнула яму на далоні кавалак цукру.|@corpus
wavs/013313.wav|Алеся не было побач з ім. Хлопец падлез пад жэрдкі. Ён быў ужо амаль на сярэдзіне манежа. Ішоў да каня, танюткі, вельмі маленькі на пустым, сляпуча белым крузе.|@corpus
wavs/013314.wav|Яны часта пераступалі нагамі і нацягвалі вяроўкі, не даючы жывёле магчымасці кінуцца ўбок або павярнуць галаву і схапіць зубамі.|@corpus
wavs/013315.wav|У арсенальнай зале адбылася сутычка. Князь паказваў шаблі, старыя мячы, кінжалы, корды.|@corpus
wavs/013316.wav|Маленькія вушы былі прыціснуты, белыя ноздры раздзьмуты. Ён ірваўся, але тыя, што так крыўдна прыніжалі яго, моцна нацягвалі вяроўкі.|@corpus
wavs/013317.wav|— Панскія дровы сячэ. — Мала што яна можа секчы, — сказаў Алесь. Халодная ярасць аж звінела ў ягоных вушах. А князь падбаўляў жару:|@corpus
wavs/013318.wav|І ў гэтай цішыні пяшчотны, журлівы чалавечы хлапечы галасок праспяваў пяшчотныя словы:|@corpus
wavs/013319.wav|Тромб раптам кінуўся ўбок, даў свечку — і людзі паляцелі ад яго. Людзі сыпанулі хто куды — той на мур, той у стайню, толькі вароты ляснулі.|@corpus
wavs/013320.wav|Князь не заплюшчыў павек — проста ў яго на хвіліну пацямнела ў вачах. Зараз апусціцца капыт.|@corpus
wavs/013321.wav|— Гэта парадная зброя, — суха растлумачыў стары. — Аздоба. — Зброя не можа быць аздобаю.|@corpus
wavs/013322.wav|— Даруй мне, сынок, — сказаў ён. — Даруй.|@corpus
wavs/013323.wav|— Я шмат бачыў маладых людзей, смелых на язык, — сказаў дзед. — Яны, на жаль, не былі смелыя на справу.|@corpus
wavs/013324.wav|Раз'юшаны конь заўважыў новага ворага, стралою кінуўся да яго і ўскінуў у паветра страшныя пярэднія капыты.|@corpus
wavs/013325.wav|Ён сам не помніў, як ногі перанеслі яго пад жэрдкі, на дапамогу, на бязглуздую дапамогу.|@corpus
wavs/013326.wav|— Ён ведае тых, хто ўмее ездзіць. Яны выйшлі з арсенала ва ўнутраны двор і спыніліся ля ўвахода на круглы манеж.|@corpus
wavs/013327.wav|— Каб яна пры справе была, як ты кажаш, не сядзелі б мы тут з табою. Так што ты мне сваіх чарнапятых не хвалі.|@corpus
wavs/013328.wav|"У што ты верыш, акрамя ""лусне пан па шчацэ — падстаў другую""?"|@corpus
wavs/013329.wav|І Алесь адчуў, як нешта ў ім упала, адчуў слабасць.|@corpus
wavs/013330.wav|сядала у спакойную плынь. Груша за яго спіною патанула ўжо ў цемры,|@corpus
wavs/013331.wav|"Я ўсё гэта давеку запомню"". Гнеўна бог зірнуў на Касьяна: ""Чысты ты, Касьян, і прыгожы."|@corpus
wavs/013332.wav|"Ён з сялян, ён добра рассудзіць"". Грозна бог свае бровы нахмурыў:"|@corpus
wavs/013333.wav|Алесю стала цяжка, ён лёг жыватом на траву і схаваў твар у далоні.|@corpus
wavs/013334.wav|"На Міколу бог раззлаваўся: ""Ля карчмы аціраўся, вядома, З дзеўкамі качаўся па гумнах,"|@corpus
wavs/013335.wav|"Трэба нам на зямлі пасяліцца"". Збудавалі яны палацы,"|@corpus
wavs/013336.wav|Кожны год два вялікія святы, Каб Міколу славілі людзі,|@corpus
wavs/013337.wav|Дзе лятуць — там вымерла вёска, Дзе прыселі — там горад вымер,|@corpus
wavs/013338.wav|Юрась з жахам глядзеў на дзеда. І дзед спаймаў яго позірк, усміхнуўся і без музыкі,|@corpus
wavs/013339.wav|А калі паноў паб'еш маланкай — Хто тады нам храмы збудуе?|@corpus
wavs/013340.wav|Так нарэшце край абязлюдзеў, Што і янгалам страшна стала:|@corpus
wavs/013341.wav|"Пойдзем, браце Касьяне на неба, — Хай заб'е іх бог бліскавіцай""."|@corpus
wavs/013342.wav|"Голас дзеда сарваўся. Пацягнулася да святога, Як дзіцёнак хворы, зірнула: ""Можа, гэты мне дапаможа?"""|@corpus
wavs/013343.wav|Ты пра гэта не думаў, Касьяне, І таму я даю Міколу|@corpus
wavs/013344.wav|Ды жывіцца гнілою саломай. Канавал я, ці што, нарэшце? Хочаш — пэцкай мужыцкія рукі.|@corpus
wavs/013345.wav|Край мой бедны ваўкі раздзіраюць, —Ты ж аб чыстай адзежы дбаеш.|@corpus
wavs/013346.wav|Дзед павольна павёў ручкай, потым раптоўна і рэзка крутнуў яе.|@corpus
wavs/013347.wav|Дзед змоўк на хвіліну, быццам прапусціўшы некалькі асабліва хвосткіх радкоў,|@corpus
wavs/013348.wav|Бо ад голаду дзеці канаюць І ў яго, і ў яго суседа.|@corpus
wavs/013349.wav|Толькі голас, засмучаны і журботны, вельмі ціха вёў песню. Бог салдата свайго не паслухаў,|@corpus
wavs/013350.wav|"Чым пражыць, як памрэ апошні? І галоўны сказаў: ""Хопіць лётаць,"|@corpus
wavs/013351.wav|Йшлі яны і прыйшлі на паляну. На паляне — курная хата. Каля хаты чвэртка валокі І сухая старая дзічка.|@corpus
wavs/013352.wav|"Стаў Мікола, макаўку пачухаў: ""Брат Касьян, давай дапаможам""."|@corpus
wavs/013353.wav|Недзе ў стайні расце жарабятка. Павольна заміраў гук струн.|@corpus
wavs/013354.wav|Думкі былі бязладныя, але ён адчуваў, калі вось тут, зараз, ён не вырашыць, як яму быць,|@corpus
wavs/013355.wav|Алесь нясмела ўзняў вейкі і ўбачыў, што пальцы малога Юрася, сціснутыя ў кулачкі, аж збялелі на суглобах.|@corpus
wavs/013356.wav|Юрась варухнуўся, думаючы, што ўжо канец, але злавіў строгі позірк дзеда і застаўся сядзець нерухома.|@corpus
wavs/013357.wav|Гэта былі ўсё тыя ж чатыры-пяць нот, але, здаецца, большай роспачы і болю не было яшчэ на зямлі.|@corpus
wavs/013358.wav|Вечар крадзецца над зямлёю,Недзе у пушчы ваўкі завылі. Чуе у дрэвах хрыпы Мікола,Чуе ён няпэўныя рухі.|@corpus
wavs/013359.wav|"— Мужыкі мяне абароняць. Ім даю я ў лясах дубіны, Ім даю я ў зямлі каменне. А астатняе — самі здабудуць""."|@corpus
wavs/013360.wav|А ці думаў ты, браце Касьяне, Што для сэрца майго даражэйшы Нават цёмны, апошні злодзей.|@corpus
wavs/013361.wav|Трывожна-барвяны твар схіліўся над струнам. А напеў зноў стаў ціхі, амаль нячутны, пагрозны.|@corpus
wavs/013362.wav|Хлопы лепшых паноў не варты, П'юць гарэлку, бярвенні крадуць,|@corpus
wavs/013363.wav|Сцежка вывела хлапчука на дняпроўскі адхон.|@corpus
wavs/013364.wav|З палёгкаю ўздыхнула і легла на бок Курта, быццам і яна зразумела, што ўсё скончылася добра.|@corpus
wavs/013365.wav|Добра ведаю я людзей вясковых, Вечна яны скардзяцца, ныюць,|@corpus
wavs/013366.wav|Янька з круглымі ад жаху вачыма забілася паміж плячом дзеда і сцяной, і дзед толькі на адно імгненне адарваўся ад струн, каб накінуць ёй на плечы крысо дзіравай світкі.|@corpus
wavs/013367.wav|На мяжы б'юць віламі брата. Кожны заслужыў свайго пана.|@corpus
wavs/013368.wav|"Пра зямлю, пра бедныя весі: ""Божа, божа, ты бачыш пакуты."|@corpus
wavs/013369.wav|Мякка лёг у Міколавы рукі. Аж да поўдня чакаў Мікола,|@corpus
wavs/013370.wav|Сеў Касьян да цяпла, рукі грэе, А Мікола стаіць ля кабылы, Мацае ёй бруха рукамі, Па крыжы далонямі гладзіць.|@corpus
wavs/013371.wav|"А табе я даю, неразумны, Дзень апошні, дваццаць дзевяты, Ў лютым месяцы, месяцы гурбаў""."|@corpus
wavs/013372.wav|Нясмелая ўсмешка дрыжала ў краёчку вуснаў Паўлюка.|@corpus
wavs/013373.wav|"І яны, сустракаючы мяне, не будуць збочваць з дарогі, я буду вітацца з імі"". Слёзы высахлі ў яго на шчоках."|@corpus
wavs/013374.wav|Яны не вінаватыя. Ім цяжка. Араць зямлю — гэта зусім не тое, што ездзіць на кані.|@corpus
wavs/013375.wav|Што надыдзе пан бог у славе Ратаваць свае белыя землі? З ціхай пагрозай заспявалі струны.|@corpus
wavs/013376.wav|Хітрасцю ж аплятуць і чорта. Я пашлю з Міколам Касьяна.|@corpus
wavs/013377.wav|Сонца амаль дакранулася ужо да зямлі. І твар дзеда стаў ружовы. Тут Касьян, як бабёр, заплакаў:|@corpus
wavs/013378.wav|"Твой народ па Дняпры і далей. Што рабіць з тваім удзелам, Юры?"""|@corpus
wavs/013379.wav|Панства горш за цароў турэцкіх, Басурманы не так лютуюць.|@corpus
wavs/013380.wav|"Мужыкі на зямлі азёрнай Ўсю салому са стрэх паздзіралі, Ўсю кару з сасонак паелі""."|@corpus
wavs/013381.wav|І раптам паветра шумна вырвалася з Алесевых грудзей. Адчуваючы, што яшчэ хвіліна і ён не стрымаецца, ён усхапіўся з месца і кінуўся па сцежцы.|@corpus
wavs/013382.wav|Паківаў Мікола галавою, І пайшлі яны моўчкі на неба.|@corpus
wavs/013383.wav|Я куплю ў Кроера ўсіх людзей і зраблю, каб ім было добра.|@corpus
wavs/013384.wav|Не спявалі яшчэ і пеўні, Як кабыла глыбока ўздыхнула: Мокры, цёплы белы жарэбчык|@corpus
wavs/013385.wav|"Ён з паноў, ён другое заўважыць"". Ціха Юры адказвае богу: ""Знаецца Касьян з нячыстай сілай,"|@corpus
wavs/013386.wav|А сонца сядала, і зелень дрэў набыла аранжавае адценне.|@corpus
wavs/013387.wav|"Хто тады нам ладан запаліць? Здохнем з голаду, дурань, на небе""."|@corpus
wavs/013388.wav|"Размяжулілі нос табе хлопцы. Прэч з вачэй!"" Тут Касьян засмяяўся: ""Што табе я казаў, Мікола?"|@corpus
wavs/013389.wav|Хто такі? — спытаў Касьян Міколу. — Ці не мішка, барані нас божа?|@corpus
wavs/013390.wav|Паміж хвояў стаіць кабыла, — Не кабыла, а здань без цела.|@corpus
wavs/013391.wav|Над зямлёю гудзе навальніца, Над зямлёю халодная зліва. Недзе ў лесе таўсцеюць доўбні,|@corpus
wavs/013392.wav|"І сказаў яму Юры-пераможца: ""Ты пашлі на зямлю Міколу."|@corpus
wavs/013393.wav|На мужыцкіх пузатых конях. Гнеўна ўзвіўся напеў. А калі на крыж мяне пацягнуць|@corpus
wavs/013394.wav|"Я прыйду на неба незайманым, Чыстым стану прад божыя вочы""."|@corpus
wavs/013395.wav|Тут Мікола склаў сваю світку, Вогнішча развёў між лаўжамі.|@corpus
wavs/013396.wav|Высокім енкам заплакалі струны, быццам залямантаваў нехта ў роспачы.|@corpus
wavs/013397.wav|Я ніколі не буду такі, як гэты Кроер, пра якога яны часам кажуць.|@corpus
wavs/013398.wav|Крыж у хлопаў паны здзіраюць, Каб ярмо нацягнуць на шыю.|@corpus
wavs/013399.wav|Убачыў жорсткі вялікі рот Паўла. Ён і сам адчуваў, што ў яго перарывіста ўздымаюцца грудзі і гарачыя робяцца шчокі.|@corpus
wavs/013400.wav|Быў Мікола ў кужэльнай світцы, А Касьян у парчы залацістай. Струны раптам так застагналі, што стала страшна.|@corpus
wavs/013401.wav|"І сказаў яму бог спакойна: ""А ці думаў ты, браце Касьяне, Што з мячом я з'яўлюся хутка,"|@corpus
wavs/013402.wav|Ходзяць, ходзяць. Ад болю і жалю У Міколы заходзіцца сэрца:|@corpus
wavs/013403.wav|Збудавалі цэрквы і касцёлы, Па малітву ладанам кураць, Задымілі, як лазню, неба.|@corpus
wavs/013404.wav|І дзед адказаў таксама ціха: — Хто ведае. Можа, нават і непадалёку.|@corpus
wavs/013405.wav|і толькі вышэй, усе яшчэ залітая апошнімі промнямі, нерухома клубілася яе асуджаная чырвоная квецень.|@corpus
wavs/013406.wav|Збудавалі муры з каменняў, Увесь Дняпро між сабой падзялілі, Ўсіх людзей ад краю да краю.|@corpus
wavs/013407.wav|полымем і крывёй. Час той прыйдзе. І скора прыйдзе.|@corpus
wavs/013408.wav|"Тут, як чорт, Касьян раззлаваўся: ""Гэтай падле найлепей здохнуць, Чым цягаць барану і бярвенні"|@corpus
wavs/013409.wav|А пасля ён пагнаў худобу, І за ёй жарабятка пабегла.|@corpus
wavs/013410.wav|І, пакуль ён сціх, доўга яшчэ пасля таго панавала маўчанне.|@corpus
wavs/013411.wav|Стаў Мікола у лесе і бачыць: Гаспадар бяжыць да кабылы. На нагах падраныя поршні,Твар змарнелы, на твары слезы.|@corpus
wavs/013412.wav|Цяпер ужо не толькі колка, але і рука дзеда павольна бегала па іх. Цені ляжалі ў вачніцах і пад вуснамі старога, а твар быў чырвоны, быццам абліты|@corpus
wavs/013413.wav|Твар старога стаў паважным, амаль велічным. Бог гадамі сядзеў і нюхаў, А пасля сказаў сабе Юр'ю:|@corpus
wavs/013414.wav|Ціха гулі струны, прыглушаныя рукой. А голас з жорсткага рабіўся мяккі і спеўны:|@corpus
wavs/013415.wav|— Дзеда, — шэптам спытаў Юрась, — а дзе тое жарабятка?|@corpus
wavs/013416.wav|Ён царкву маю абдзірае, На прастол брудным поршнем лезе, Але лезе з чыстай душою,|@corpus
wavs/013417.wav|Каб ля Оршы ён быў канавалам Паўрубля яму б заплацілі, Заваліўся б грашыма Мікола.|@corpus
wavs/013418.wav|Перад богам стаіць Мікола, Порткі ўсе заляпаны граззю, На кашулі крывавыя плямы,Твар знябыты, чырвоныя вочы.|@corpus
wavs/013419.wav|Павал памкнуўся быў за ім, але рука легла яму на плячо. — Сядзі, — сказаў дзед, — яму лепей зараз аднаму.|@corpus
wavs/013420.wav|"Раззлаваўся нарэшце Мікола: ""Хопіць іх шкадаваць, сыраядцаў."|@corpus
wavs/013421.wav|Алесь убачыў гэта і сціснуў далонямі скроні, так шкада яму стала сябе і ўсіх.|@corpus
wavs/013422.wav|"Бог задумаўся, цяжка, глыбока,І сказаў: ""Даруй мне, Мікола."|@corpus
wavs/013423.wav|"Паспяшаем хутчэй на неба, Дасць нам бог за затрымку па шыі""."|@corpus
wavs/013424.wav|"Адказаў Касьян чорнавалосы: ""До, Мікола, пароць гарачку."|@corpus
wavs/013425.wav|Стане моцным канём жарабятка, І на гэтым кані я паеду Да пачынкаў і хат сялянскіх.|@corpus
wavs/013426.wav|Над зямлёю Дняпроўскай і Сожскай Праляталі янгалы смерці.|@corpus
wavs/013427.wav|Пра якую кабылу ты кажаш Бог спытаў. І тады Мікола Расказаў яму пра кабылу,|@corpus
wavs/013428.wav|Страшна рэбры стырчаць, як латы З абадранай страхі сялянскай.|@corpus
wavs/013429.wav|Карак збіты, бяльмо на воку.І. жарэбіцца тая кабыла!|@corpus
wavs/013430.wav|— струны яшчэ заміралі, — амаль скорагаворкай, павёў песню далей.|@corpus
wavs/013431.wav|Там жыццё папам і далакопам. У Янькі шырока акругліліся вочы.|@corpus
wavs/013432.wav|На нейкі асабліва ганарысты і жорсткі твар дзеда падалі апошнія праменні сонца.|@corpus
wavs/013433.wav|І там, увесь дрыжучы, ён сеў на траву, прыпаўшы тварам да каленяў.|@corpus
wavs/013434.wav|Зусім ціха пачаў гучаць старэчы і таму слабаваты, але надзіва чысты голас:|@corpus
wavs/013435.wav|"Як прыходзіш, каток, на неба, —Трэба чыстае мець адзенне, І не варта таго кабыла, Каб гнявіў ты госпада бога""."|@corpus
wavs/013436.wav|Божа, божа, за што караеш? Ты пакрыўдзіў свайго святога За адроддзе паршывай кабылы!|@corpus
wavs/013437.wav|Даў загад Міколу і Касьяну. Вось абодва спусціліся з небаІпайшлі па сёлах і вёсках.|@corpus
wavs/013438.wav|Не, не Мішка, — проста кабыла, — Адказаў Мікола спакойна.|@corpus
wavs/013439.wav|Ён сядзеў у прыцемку і сачыў, як барвянае сонца, унутры якога нешта пералівалася,|@corpus
wavs/013440.wav|але струны скардзіліся, можа, нават не менш выразна за словы..|@corpus
wavs/013441.wav|У Лапаты расце белае жарабя. Ды ці мала яшчэ дзе.|@corpus
wavs/013442.wav|"Адвярнуўся Мікола і кажа:""Вось і ўсё, хадзем, брат Касьяне,"|@corpus
wavs/013443.wav|Коні іхнія мала елі, Працавалі, вазілі цяжка, — Справядлівасці ездзіць належыць|@corpus
wavs/013444.wav|ён не здолее вярнуцца ў хату на апошнюю, — ён адчуваў гэта, — на апошнюю сваю ноч.|@corpus
wavs/013445.wav|Многа дыму да нас далятае, Вельмі мала шчырай малітвы.|@corpus
wavs/013446.wav|Хлопцы сядзелі ля яго ног, Юрась і Янька ляжалі з двух бакоў, грэлі жыватамі прызбу, але стары Кагут нікога ўжо не заўважаў.|@corpus
wavs/013447.wav|"Сэрца злоснае ў твайго Касьяна"". Дзед перастаў граць."|@corpus
wavs/013448.wav|Ён нягучна крануў Алеся ў бок, і Алесь адказаў усмешкай. Зноў павялі свой напеў, загулі струны. Ціха-ціха.|@corpus
wavs/013449.wav|Ім трэба даць волю і. вучыць таго з дзяцей, хто гэтага захоча. Магчыма, Паўлюка, яму якраз час.|@corpus
wavs/013450.wav|Пан Юры, сустракаючы сына, казаў яму: — Ты, брат, не лезь да яе.|@corpus
wavs/013451.wav|Зараз у іх простыя думкі і пачуцці, упэўненасць у тым, што карысная іхняя праца і яны самі. Чым ты хочаш гэта замяніць?|@corpus
wavs/013452.wav|Паскараўся гэта дзень, калі пан Юры збіраўся на першае сапраўднае паляванне. Учарашнія хлапунцы ўзняліся на крыло.|@corpus
wavs/013453.wav|У поні былі чубкі і вочы, такія рахманыя.|@corpus
wavs/013454.wav|І таму Логвін задаволена ўсміхнуўся.|@corpus
wavs/013455.wav|І ён зноў адчуў у сэрцы тое шчасце, якім жыў ужо другі дзень.|@corpus
wavs/013456.wav|Ён бачыць, што тыя, хто яе вядуць, ненавідзяць чараду і адзін аднаго. Ён бачыць,|@corpus
wavs/013457.wav|якіх ён дабіўся, удзельнічаючы ў падрыхтоўцы традыцыйнага студэнцкага феерверку яшчэ ў Гецінгенге.|@corpus
wavs/013458.wav|"Пан Юры з павагай паглядзеў на сына. ""Дарослы, — падумаў ён. — Умее нават разважаць. І мае перакананні""."|@corpus
wavs/013459.wav|яна ўсё ж распачынала вартыя жалю спробы ўтрымаць яго. — Як вы можаце гэта, Жорж?|@corpus
wavs/013460.wav|але няўлоўны сум, які разліваўся з гэтага часу ў прыродзе, няўлоўныя для вока першыя прыкметы памірання|@corpus
wavs/013461.wav|Таму іх, пад агульны рогат, давялося з месца садзіць у брычку і захутваць вярблюджай папонай. Так яны і сядзелі, як двайняткі.|@corpus
wavs/013462.wav|Страсяні галіну карычкі — сцюдзёны і нават балючы, як шрот, дождж прамочыць з галавы да ног.|@corpus
wavs/013463.wav|Што ж, калі ў яго кволыя ружовыя пальчыкі? Яны таксама будуць трымаць стрэльбу.|@corpus
wavs/013464.wav|— Добра, сын. Я зраблю гэта для цябе. — Для сябе, — сказаў сын. — Ну, для сябе. Што яшчэ?|@corpus
wavs/013465.wav|— Мне сорам глядзець ім у вочы. Я хачу, каб яны прыходзілі да мяне самі, а не тады, калі я іх паклічу.|@corpus
wavs/013466.wav|Іх яшчэ многа. Яны ва ўсіх качак, у якіх ліса разбурыла першае гняздо. — Да мы, матухна, хлапунцоў не страляем, — бараніўся пан Юры.|@corpus
wavs/013467.wav|Гэта было нейкае сумнае непаразуменне перад пачаткам забойства, які жыў у душах многіх.|@corpus
wavs/013468.wav|З вечара пачыналі рыхтавацца. І адразу ў матулі пачынала балець галава, а вочы сумнелі.|@corpus
wavs/013469.wav|Пачыналася гэта з першымі жоўтымі лісцікамі на бярозе, за Іллёю, які, вядома, скінуў з кожнага дрэва па два лісты.|@corpus
wavs/013470.wav|І, хутчэй ад замілавання гэтай нечаканай даросласцю, чым ад усведамлення неабходнасці волі для кагосьці з Кагутоў, бацька сказаў: — Добра.|@corpus
wavs/013471.wav|У яе якраз пачынаўся той настрой асаблівай уражлівасці, якога пан Юры заўсёды пабойваўся і які цягнуўся звычайна толькі некалькі дзён на год.|@corpus
wavs/013472.wav|— Вучыць іх трэба. Бацька памаўчаў. — А ты падумаў, сыне, ці вядзе гэта да шчасця?..|@corpus
wavs/013473.wav|Ну хоць бы яшчэ хвіліну! Хвіліначку! Раса сапраўды была халодная.|@corpus
wavs/013474.wav|— Вы, напэўна, забылі, што Хаданскія рыхтуюць феерверк, каб здзівіць гэтых выскачак з Магілёва.|@corpus
wavs/013475.wav|Затое з панам Юрыем дзецям было лёгка і проста. Ён сядаў за стол і перш за ўсё пытаўся ў дзяцей грубым голасам:|@corpus
wavs/013476.wav|Так не хочацца кідаць гняздоўя! Хто гэта там азваўся? Ах, ён няўрымста!..|@corpus
wavs/013477.wav|І дзеці яшчэ больш палюбілі яго, калі ён згадзіўся адпусціць іх адных агледзець старое загорскае гарадзішча з руінамі камяніцы. Госці пайшлі спаць.|@corpus
wavs/013478.wav|— Іхняе права, — сказаў сын. — Ды толькі яны не пакінуць.|@corpus
wavs/013479.wav|Ты ведаеш, якія бяздонні, адна за адну страшнейшыя, расчыняюцца перад вачыма дасведчанага? Якія бяздонні жаху і холаду?|@corpus
wavs/013480.wav|Яны прасілі, каб гер Фельдбаўх прыгледзеў, бо ўсім вядомыя яго поспехі ў піратэхніцы,|@corpus
wavs/013481.wav|У першым святле вывелі коней на цёмны ад расы жвір.|@corpus
wavs/013482.wav|Пан Юры задумліва пускаў дым сігары. — Бацька, — сказаў Алесь, — у мяне да цябе справа. — Ну?|@corpus
wavs/013483.wav|— Што, дзеці, ці лілі вы алей у бульбу, ці не лілі? І пытаў другім голасам: — Чаго ты цілілікаеш?|@corpus
wavs/013484.wav|У яе, ці ведаеш, не тое, што ў нас. Пакоі маці былі цёмныя, як і яе думкі.|@corpus
wavs/013485.wav|Хай сабе едуць адны. Хто пакрыўдзіць дзяцей? Дзеці — усмешка божая. Іх пакрыўдзіць нельга.|@corpus
wavs/013486.wav|Каб давесці людзей да агульнай пагібелі. Ён паківаў галавою: — Дык ці не лепей араць зямлю?..|@corpus
wavs/013487.wav|Праз два тыдні я паеду ў Сухадол і аформлю вольную. А ты не баішся, што, вольныя, яны пакінуць цябе?|@corpus
wavs/013488.wav|Ведаючы, што нічога не паможа, што добры і мяккі пан Юры робіцца, як толькі дойдзе да палявання, сапраўдным убоіскам і нізавошта не паслухаецца яе,|@corpus
wavs/013489.wav|Дрэвам яшчэ бясконца доўга было зелянець,|@corpus
wavs/013490.wav|Алесю падалі Ургу, Андрэю — мышастую Касюньку, Кандрату і Паўлюку — спакойных дарашаватых кабылак. Алесь агледзеў кавалькаду — усё было гатова.|@corpus
wavs/013491.wav|— Адпусці Кагутоў на волю. Бацька зірнуў на сына са здзіўленнем. Той сядзеў у крэсле, і шэрыя вочы глядзелі непрымірыма.|@corpus
wavs/013492.wav|"Логвін, гледзячы на гэта, толькі галавою круціў: ""Спрытны, чорт, як артуць. Такі ўжо татарын. Ну проста дзівуешся""."|@corpus
wavs/013493.wav|Тады яна замыкалася ў сваіх пакоях, не пускаючы на вока нікога. Нават малы Вацлаў у гэтыя дні пераходзіў на рукі мамак.|@corpus
wavs/013494.wav|Бацька не раззлаваўся. — А ты падумаў, ці захочуць яны гэтага?|@corpus
wavs/013495.wav|быццам адразу забівалі сумную і слабую жыццярадаснасць маці, і яна замыкалася ў сабе.|@corpus
wavs/013496.wav|Лісцікі бэзу, густа пакрытыя ёю, здаваліся шэрымі. Шэрае, туманнае прабівалася праз лістоту святло.|@corpus
wavs/013497.wav|Паляваць? Сын сур'ёзна глядзеў на яго. — А мне ты хацеў бы гэтага?|@corpus
wavs/013498.wav|Маці ў гэтыя дні трошкі прыхварэла і не выходзіла да іх.|@corpus
wavs/013499.wav|І гэта азначала, што быў жнівень і птушкі сталі больш лянотнымі. Такая, мусіць, халодная раса!|@corpus
wavs/013500.wav|Жорж маўчаў, утаропіўшыся ў талерку. — Філёмон (так яна называла Халімона) казаў, што ўчора бачыў, як качка вяла хлапунцоў.|@corpus
wavs/013501.wav|Частка трынаццатая. Калі першая птушка ціўкнула ў хмызах — ёй ніхто не азваўся.|@corpus
wavs/013502.wav|З кожным пытаннем усё менш разумееш. Просты бачыць толькі зладжаны крок чалавечых кагорт.|@corpus
wavs/013503.wav|Бацька з сынам і герам Фельдбаўхам абмяркоўвалі гэтае пытанне ўтрох. І калі немец па сваёй ахвоце вырашыў далучыцца да дзяцей,|@corpus
wavs/013504.wav|І зноў адказваў першым голасам, толькі вінаватым: — Я не цілілікаю. Я пытаю.|@corpus
wavs/013505.wav|бацька разважліва зазначыў яму на шматлікія невыгоды, якія давядзецца цярпець усяму наваколлю ад легкаважнага імкнення пана Фельдбаўха да забаў.|@corpus
wavs/013506.wav|Гувернёр схапіўся за галаву. І сапраўды забыў. Было б няўдзячнасцю. Ды яшчэ феерверк, шум, выбухі.|@corpus
wavs/013507.wav|— Што ў нас, разумення няма? Мы сёння на бакасоў едзем. — Яшчэ горш. За што такіх маленькіх?|@corpus
wavs/013508.wav|Жвавы, як цвыркун, Мсціслаў адразу ж забраўся ў брычку, на месца фурмана, каб быць бліжэй да дзяўчатак.|@corpus
wavs/013509.wav|Ён паспешна пайшоў збірацца, каб назаўтра раней выехаць да Хаданскіх. Бацька і сын засталіся ў курыльні.|@corpus
wavs/013510.wav|Пан Юры маўчаў. Што ён мог зрабіць, калі з лугоў і балот ляцеў такі прызыўны кліч? І пані Антаніда разумела, што яна нічога не зробіць.|@corpus
wavs/013511.wav|што ўвесь наш хвалёны свет — рота, якая крочыць не ў нагу і ў якой толькі паручнікі, толькі ўрады імперый крочаць у нагу.|@corpus
wavs/013512.wav|"Разбудзілі ""дам"", кінуўшы жменю пяску ў акно першага паверха. Яны апрануліся хутка і, праз капрыз Майкі, вылезлі праз акно і, вядома, адразу ж прамоклі."|@corpus
wavs/013513.wav|Сам я не так далёка пайшоў — і то часам адчуваю. Ледзяны холад і ледзяная самота.|@corpus
wavs/013514.wav|Дзеці рагаталі. А ў бацькі хоць бы ўсмешка, зусім сур'ёзны, нават змрочны. Толькі ў вачах таіліся вясёлыя чорцікі.|@corpus
wavs/013515.wav|Мудры чуе тупат чарады, якая бяжыць да прорвы.|@corpus
wavs/013516.wav|— Не. — Дык не жадай тады і ім.|@corpus
wavs/013517.wav|І прыемна было глядзець на ганарлівы твар Майкі і свежанькае пыска Яні.|@corpus
wavs/013518.wav|Логвін, пазяхаючы, глядзеў, як Кандрат і Андрэй запрагаюць у маленькую лялечную брычку двох шатландскіх поні. А тыя запрагалі і не пераставалі здзіўляцца жывёлам.|@corpus
wavs/013519.wav|Уся адказнасць адразу падае на плечы вольнага. Адказнасць за неўраджай, за магчымую пошасць.|@corpus
wavs/013520.wav|Худы, падабраны Логвін быў усцешаны тым, што не давядзецца ехаць. Ён вось пастаіць-пастаіць, а потым і пойдзе і даспіць гадзінку-другую.|@corpus
wavs/013521.wav|Крыжныя яшчэ не пачыналі ліняць. Набліжаўся дзень вялікай птушынай крыві.|@corpus
wavs/013522.wav|У вечным сваім імкненні скрышыць правы бераг, ён падступаў у палавень зусім блізка да яго, руйнаваў адхоны, зносіў, каб пасадзіць у другім месцы, лазу,|@corpus
wavs/013523.wav|Астатнія паўміралі. Не памагло і тое, што Раман, Данілаў дзед, лічыўся ведзьмаком.|@corpus
wavs/013524.wav|А Раману з сынам, Маркам, не дазволіў уцячы пан.|@corpus
wavs/013525.wav|— Абы мой вацок з грашыма не адваліўся. Рук — не купляць.|@corpus
wavs/013526.wav|Частка першая. Груша цвіла апошні год.|@corpus
wavs/013527.wav|Але астатніх не паспеў. Халера сышла. Забылі і пра яе.|@corpus
wavs/013528.wav|Кніга першая. Выйсце крыніц.|@corpus
wavs/013529.wav|Увечары вы кажаце: будзе пагода, бо неба чырвана;|@corpus
wavs/013530.wav|Ад халеры стрэльбай не адаб'ешся, а ліхія людзі баяліся Рамана з яго славай горш як стрэльбы.|@corpus
wavs/013531.wav|І,аднак, надыходзіла яе апошняя часіна.|@corpus
wavs/013532.wav|што, здавалася, не будзе ёй зводу і не будзе канца.|@corpus
wavs/013533.wav|Даніла слухаў іх і бурчаў у ласкава-з'едлівыя, залацістыя тады яшчэ вусы:|@corpus
wavs/013534.wav|І была яна такая магутная і свежая, так утрапёна спрачаліся ў яе ружовым раі пчолы,|@corpus
wavs/013535.wav|"Уладзімір Караткевіч. Раман ""Каласы пад сярпом тваім""."|@corpus
wavs/013536.wav|Даніла быў тады яшчэ падлетак, адзіны сын у бацькі, адзіны ўнук у дзеда. Як насланнё нейкае было.|@corpus
wavs/013537.wav|Даў стрэльбу і загадаў застацца у пустой вёсцы, каб не парабавалі сялянскага набытку ліхія людзі. Стрэльбы, бадай, і не варта было даваць.|@corpus
wavs/013538.wav|"Пойдуць сем ""мужыкоў"" у першую пару, дык месца — хоць сабак ганяй, і ад гэтай прасторы халодна."|@corpus
wavs/013539.wav|За грушай канчаўся Кагутоў надзел. Год сорак таму назад стаяла яшчэ за дрэвам чорная лазня.|@corpus
wavs/013540.wav|"Было гэта праз некалькі год пасля таго, як Прыдняпроўе адпала ад ""Кароны""."|@corpus
wavs/013541.wav|Нявесткі скардзіліся: пакуль нацягаеш вады — рукі адвальваюцца.|@corpus
wavs/013542.wav|Новая лазня з часам стала занадта раскошнай для Кагутовай радзіны.|@corpus
wavs/013543.wav|Нават самыя старыя не чулі ад дзядоў пра халеру. Хто не ўцёк у лес — тым было дрэнна.|@corpus
wavs/013544.wav|Потым адступаў, да наступнай вясны, і трава літасціва спяшалася залячыць раны, нанесеныя Дняпром.|@corpus
wavs/013545.wav|І ўсё ж старой лазні ніхто не шкадаваў. Разам з лазняй сплыла чорная гісторыя.|@corpus
wavs/013546.wav|А ў Кагутовай хаце так і жылі стары, вялікі ды малы. І вось тут і здарылася.|@corpus
wavs/013547.wav|Але ў адну з начэй, зусім знянацку, Дняпро ўхапіў яе — нават бервяна не паспелі вылавіць.|@corpus
wavs/013548.wav|гвалтоўна вырываў кавалкі берага або асцярожна падмываў яго, каб раптам абурыць у ваду цэлыя брылы зямлі.|@corpus
wavs/013549.wav|А ўранні: сёння непагадзь, бо неба пахмурнае.|@corpus
wavs/013550.wav|За тры пакаленні халера двойчы выкасіла Азярышча. Кагутам пашанцавала. Хоць па адным мужыку засталося на завод.|@corpus
wavs/013551.wav|Так, пэўна, і сплыло бярвенне з Азярышча аж у самы Сухадол, дзе напаўгалодныя мяшчане і трэскі не прапускалі.|@corpus
wavs/013552.wav|цягнула да сонца сталыя лапы і распасцірала ў яго ззянні маленькія, кволыя пальцы новых парасткаў.|@corpus
wavs/013553.wav|Сыны па дурным новым звычаі аддзяліліся, з бацькам застаўся толькі старэйшы, Міхал, з жонкаю ды шасцёра іхніх дзяцей: пяць сыноў і дачка-мезеніца.|@corpus
wavs/013554.wav|Пэўна, Раман не быў бы Раманам, каб не знайшоў сродак. Ён і адпаіў сына рэзкім бярозавым квасам. Не аддаў смерці.|@corpus
wavs/013555.wav|Новую лазню стары Даніла Кагут вывеў сажняў за сто ад берага, куды вышэй за ўласную хату.|@corpus
wavs/013556.wav|І гнаў сыноў, каб памаглі бабам прынесці балеі дзве-тры.|@corpus
wavs/013557.wav|І ён нічога не мог зрабіць, пэўна таму, што справа была новая.|@corpus
wavs/013558.wav|Яна кіпела, млела і раскашавалася ў пчаліным звоне,|@corpus
wavs/013559.wav|А ён вяртаўся зноў: дзе руйнаваў, дзе падмываў і з часам абкружыў грушу амаль з усіх бакоў.|@corpus
wavs/013560.wav|Дняпро падбіраўся да яе спакваля, патроху, як разбойнік.|@corpus
wavs/013561.wav|Усе галіны яе, усе вялікія расохі, да апошняга пруціка, былі ўсыпаны бурным бела-ружовым цветам.|@corpus
wavs/013562.wav|А на ім, — паспела-такі зачапіцца, — трымаючыся адной рукой за яго, а другой за ствол, вісела Майка.|@corpus
wavs/013563.wav|Помню, у доме Лаваля. Спрэчкі да раніцы! Гарачыя маладыя вочы, дым, словы з-пад самага сэрца.|@corpus
wavs/013564.wav|Чаму я быў за мяжою ў той дзень. Я ведаю, гэта было ад страшнага адчаю. Яны выйшлі, каб падставіць сябе пад кулі.|@corpus
wavs/013565.wav|І, перш чым ён паспеў сказаць нешта, яна прыўзняла ў тонкіх руках белы вэлюм,|@corpus
wavs/013566.wav|Хіба гэта дваране?! Ні сораму, ні гонару.|@corpus
wavs/013567.wav|Шалёна круціліся агнявыя колы, гучна лопаліся шматкаляровыя буракі,|@corpus
wavs/013568.wav|Узяў яе далонямі за галаву. — Ты. не плач, — сказаў ён. — Не трэба.|@corpus
wavs/013569.wav|пайшлі спярша па спляценні ценю і святла ад каганцоў, потым па каляровых плямах ад ліхтарыкаў.|@corpus
wavs/013570.wav|"І раптам за яго спіною пачулася выразнае ""крэк"" і ўслед за тым ускрык."|@corpus
wavs/013571.wav|і Ядзі таксама зрабілася весела, тым больш што і Франс сеў з ёю, а Мсціслаў, з месца насупраць, жартаваў так, што ўсе аж трэсліся ад смеху.|@corpus
wavs/013572.wav|Разумеючы, што падслухваць нядобра, Алесь на дыбачках павольна пачаў пасоўвацца назад, да выхаду.|@corpus
wavs/013573.wav|Ён ішоў у цемры да вельмі далёкага, амаль нябачнага святла, што прабівалася наперадзе праз вузкую шчыліну.|@corpus
wavs/013574.wav|Глуха гучалі крокі. За вокнамі ледзь вымалёўваліся ў цемрыве ночы пагрозлівыя шаты паркавых дрэў.|@corpus
wavs/013575.wav|— Можа, і ёсцека тут праўда. — амаль з вясковым прыдыханнем сказала яна. Зусім чыста па-мужыцку.|@corpus
wavs/013576.wav|Зноў страшны ўздых. — Божа, якая поскудзь! Якая брыдота! Свежае губяць. Шворкай, маной, крывадушнасцю.|@corpus
wavs/013577.wav|А потым госці асталіся за сталамі, а дзеці пайшлі датанцоўваць.|@corpus
wavs/013578.wav|а італьянскія таполі здаваліся то срэбнымі, то зусім чырвонымі, як кроў.|@corpus
wavs/013579.wav|Яна вагалася. Нават уздыхнула ў цемры. І тут ён пачуў нешта такое.|@corpus
wavs/013580.wav|Там, за асветленымі дзвярыма, чакалі Майка і сябры, там была радасць.|@corpus
wavs/013581.wav|І, перш чым ён паспеў працягнуць да яе руку, яна скочыла ўбок і, як каза, узбегла па нахіленым ствале старой вярбы, стала ў яе галінах, невыразна бялеючы над цёмнай вадой.|@corpus
wavs/013582.wav|— Ты што ж. І гаварыць можаш? — спытаў ён. — Чаго ж прыкідвалася? — Бацька са мною, калі не пры гасцях, заўсёды так гаворыць, — уздыхнула яна.|@corpus
wavs/013583.wav|І ніяк не можа забыць грахоў маладосці, Ліс Патрыкеевіч. Кідаецца ва ўсе бакі, слухае кожны вецер, абы толькі сабе не пашкодзіць.|@corpus
wavs/013584.wav|і прыемны водар кветак — зусім бы ў трапічным лесе — і дзе ў адной, самай вялікай, нішы паплюхваў фантанчык.|@corpus
wavs/013585.wav|І вось Пушчын у Сібіры, напэўна, памёр, а свіння жыве, робіць выгляд, што забыла маладыя сумленныя словы.|@corpus
wavs/013586.wav|Усё адно перад кім каяцца ва ўчарашніх подласцях, а сёння рабіць новыя, каб заўтра было ў чым каяцца перад іншым.|@corpus
wavs/013587.wav|— Сыдзіце адтуль, — сказаў ён. — Вярба крохкая. — І не падумаю. — Я вам сур'ёзна кажу.|@corpus
wavs/013588.wav|Былі юныя, чыстыя сэрцам людзі, а цяпер старыя мярзотнікі, якія загубілі радзіму.|@corpus
wavs/013589.wav|Быццам нічога не здарылася, яна памахала рукой. — Я ж кажу: мядзведзь. Хапае за руку, як за сук. — Даскакалася?|@corpus
wavs/013590.wav|Яго імкнуліся навучыць, але ў жанглёраў усё адно нічога не выйшла: занадта яно было тупое і няспрытнае.|@corpus
wavs/013591.wav|А потым свісталі, імкнуліся кудысь над цёмнымі верхавінамі палымяныя змеі, зменлівае святло бегла па тварах людзей на тэрасе,|@corpus
wavs/013592.wav|вось што я вам скажу, князь. Жыць не трэба. Не трэба хаваць галаву ў пясок. Гераічная эпапея! Вялікі эксперымент! Вось чым ён скончыўся. Трупамі і здрадай.|@corpus
wavs/013593.wav|Дрыжучы ад злосці, схапіў яе левай рукой за плячо, а правай даў плескача па тым месцы, дзе спіна перастае называцца спіной.|@corpus
wavs/013594.wav|І кроў цячы не будзе, і ніхто не даведаецца, што ты параніўся. Падумаюць,што я проста дала табе павязку, як у песнях.|@corpus
wavs/013595.wav|Вярба сапраўды была крохкая. Ён азірнуўся. Тоўсты сук надламаўся і цяпер, гайдаючыся, боўтаўся ў вадзе.|@corpus
wavs/013596.wav|Але танцаваць ужо не так хацелася, і Алесь, Ядзя, Майка, Мсціслаў, Янка і Франс распачалі вясёлую гульню:|@corpus
wavs/013597.wav|— Я ніколі больш не буду так. Алесь баяўся, што яна расплачацца. Магчыма, так і здарылася б, каб яна краем вока не заўважыла кропляў крыві на яго запясці. — Што гэта?|@corpus
wavs/013598.wav|Яна ўхапілася. Ён цягнуў яе, але адной рукой нічога не мог зрабіць. І тады ён сеў, абхапіўшы нагамі ствол, і пацягнуў дзяўчынку абедзвюма рукамі.|@corpus
wavs/013599.wav|Ніхто б і не здагадаўся, што гэта павязка. А потым яны пайшлі да палаца, адкуль ужо далятала музыка:|@corpus
wavs/013600.wav|Ён кінуўся да вярбы, узбег па ствале і, моцна абняўшы левай рукой тоўстую разгаліну, правую падаў Майцы. — Трымайся.|@corpus
wavs/013601.wav|Там было два галасы: бацькаў і графа Ісленьева.|@corpus
wavs/013602.wav|— Мяне ніколі не білі, — хутчэй з непаразуменнем, чым з крыўдай, сказала яна. Ён маўчаў.|@corpus
wavs/013603.wav|— А хто вас прасіў? — спытала яна. — Лезеце тут. Тады ён не вытрымаў.|@corpus
wavs/013604.wav|Ён адчуў нешта цёплае на запясці левай рукі: з невялікай ранкі кроплямі сачылася кроў. Відаць, разадраў аб адколіну сука.|@corpus
wavs/013605.wav|Я ўспомніў Пушкіна. Дык вось бліжэйшага ягонага сябра прымала ў грамаду гэтая свіння з тытулам графа.|@corpus
wavs/013606.wav|— А, глупства. — О, прабач, Алесь. Што ж цяпер рабіць? Ага, ведаю. Я завяжу табе руку паловай гэтай мантыльі.|@corpus
wavs/013607.wav|Майка парывіста прытулілася да яго. — О, прабач, прабач, Алесь, — уздыхнула яна, як усхліпнула.|@corpus
wavs/013608.wav|— На мяне ніколі не сварацца, — сказала яна. Яна зрабіла павязку з бантам, як шалік.|@corpus
wavs/013609.wav|— Цішэй! Не трэба аб гэтым гаварыць. Іх усё адно не вернеш. — Так, іх не вернеш. А як пачыналі!|@corpus
wavs/013610.wav|Нацярпеліся жаху, пакуль нас было мала, і аддалі стырно другім, якія палалі, а цяпер студзяць свой агонь у галадайскім пяску ці ў сібірскіх снягах.|@corpus
wavs/013611.wav|Спалоханы гэтымі словамі такога спакойнага з выгляду чалавека, Алесь ціха выйшаў з пакоя.|@corpus
wavs/013612.wav|"гарэлі ў небе літары ""А"" і ""З"", і Майка міжвольна ўздрыгвала, калі новы барвяны дракон ляцеў у неба."|@corpus
wavs/013613.wav|Усё адно каго хваліць, усё адно перад кім звівацца на пузе, усё адно каму бессаромна падтакваць.|@corpus
wavs/013614.wav|Злітуйся, божа, над тымі, хто служыць д'яблу, хто хоць словам, хоць маўчаннем дапамагае яму.|@corpus
wavs/013615.wav|Вы ж мелі шчасце сустракацца з Міхаілам Мікалаевічам? Самы разумны з усёй гэтай камарыллі.|@corpus
wavs/013616.wav|Ён абышоў ужо тры ці чатыры пакоі і нячутна крочыў авальным пакоем, дзе ў нішах стаяў такі моцны|@corpus
wavs/013617.wav|Яно так і не навучылася скакаць, а калі спявала, то спявала, як у лесе, і нават жанглёры затыкалі вушы.|@corpus
wavs/013618.wav|"І тады Майка прыцягнула ""ляльку"" за руку і пасадзіла таксама побач з Алесем, толькі з другога, правага боку, і загаварыла з ёй,"|@corpus
wavs/013619.wav|А таму Алесь сумна паківаў галавою: — Я думаў, вы зусім іншая.|@corpus
wavs/013620.wav|Даверлівыя былі, добрыя, чыстыя. Дзеці!.. Святло было ў душах. Памаўчаў.|@corpus
wavs/013621.wav|А вы проста злое і вельмі дрэнна выхаванае дзяўчо. З гэтымі словамі ён павярнуўся і спакойна пайшоў прэч ад вярбы.|@corpus
wavs/013622.wav|Каля самага ганка яна павярнулася і, гледзячы яму ў вочы, сказала: — Я ніколі не буду. Толькі і ты.|@corpus
wavs/013623.wav|Стоячы на дрэве, яна гайдалася ў такт смешнай песеньцы і здзекліва спявала, з асаблівым захапленнем выводзячы прыпеў:|@corpus
wavs/013624.wav|паменш танцуй з Ядзечкай. Добра? — Добра, — паабяцаў ён.|@corpus
wavs/013625.wav|Замест адказу яна здзекліва заспявала французскую песеньку пра медзведзяня, якое спаймалі ў лесе і аддалі на вывучку жанглёрам.|@corpus
wavs/013626.wav|няўжо каму-небудзь магло быць не так весела, як яму.|@corpus
wavs/013627.wav|павяла вострымі локцікамі ў бакі, і ў цемры прагучаў рэзкі гук. — І на цябе не будуць сварыцца, што падзерла? — спытаў ён.|@corpus
wavs/013628.wav|Пасля ён моўчкі зрабіў рукой знак, каб яна пайшла. Яна не ішла. Стаяла і глядзела на яго.|@corpus
wavs/013629.wav|Ён доўга біўся, пакуль яму ўдалося ўсцягнуць яе на вярбу. Яны пачалі спускацца.|@corpus
wavs/013630.wav|— Упікаць за жыццё нельга, граф. — А пачыналі ж мы, — з нейкім нават злосным смяшком сказаў граф. — Мы, недабітыя.|@corpus
wavs/013631.wav|О божа, божа! — Супакойцеся, граф, не трэба. — Жыць не трэба, калі здрадзіў ахвярніку, калі кадзіш кату,|@corpus
wavs/013632.wav|— А прыкідвалася. так проста. — Ну і брыда, — са злосцю сказаў ён. — Ідзі адсюль. Ну, чаго стаіш? Ідзі, кажу.|@corpus
wavs/013633.wav|Ужо на беразе ён акінуў яе позіркам і ўбачыў, што яна нават не падрала сукенкі.|@corpus
wavs/013634.wav|Пасля такога маладога, такога гарачага юнацтва — старасць, якая пахне псінай.|@corpus
wavs/013635.wav|Пачакайце, яшчэ ён дасца ўсім у знакі, я яго ведаю. А гэта ж мы, гэта мы прымалі ў кола першых.|@corpus
wavs/013636.wav|— Што зробіш? Трэба ж неяк жыць. Граф перарывіста ўздыхнуў. — Я так і думаў. І ўсё ж лепей было не жыць. Я ўсё часцей думаю аб гэтым.|@corpus
wavs/013637.wav|Кандраша Рылееў, друг, такі светлы, пухам яму любая зямля. Так подла яго падманулі на допыце!..|@corpus
wavs/013638.wav|— Дальбог, ніколі. Тут ён азваўся: — І дарэмна. Ідзі адсюль.|@corpus
wavs/013639.wav|І вось у гэтай самай нішы ён раптам пачуў мужчынскі голас і спыніўся.|@corpus
wavs/013640.wav|— Змрок! Змрок! — казаў граф з ціхімі прыдыханнямі.|@corpus
wavs/013641.wav|— Годзе вам, — супакойваў бацька. — Усе ведаюць, што вы ні пры чым. — Ах, хіба ў гэтым справа! Як я мог думаць, што можна служыць і аставацца сумленным!|@corpus
wavs/013642.wav|падчас танцаў хто-небудзь знікаў, тады астатнія, спахапіўшыся, пачыналі яго шукаць у напаўцёмных і зусім цёмных сумежных пакоях.|@corpus
wavs/013643.wav|Калі садзіліся за стол і Майка села побач з Алесем, у Ядзечкі сталі такія вочы, што Алесь сумеўся:|@corpus
wavs/013644.wav|І вось калі Алесю выпала шукаць, ён выпадкова стаў сведкам незразумелай і таму трошкі непрыемнай сцэны.|@corpus
wavs/013645.wav|— А тыя, што ёсць, лепей бы не заставаліся. — Як можна, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/013646.wav|Справы не пойдуць, справы не пойдуць! Гэта было нават не вельмі складна.|@corpus
wavs/013647.wav|"Ды яшчэ, напэўна, кажа пра ""гарачую маладосць"", што ""мы таксама былі такія"", што ""ўсё гэта пройдзе"". А загадаюць — будзе вешаць гэтую моладзь."|@corpus
wavs/013648.wav|Няма горшай свінні, чым адступнік. Былі франдзёры, а цяпер адзін дзяржаўны муж, а другі — кат!!!|@corpus
wavs/013649.wav|Ён ішоў, а ў вушах яго ўсё яшчэ гучалі прыглушаныя словы: — Змрок! Змрок!|@corpus
wavs/013650.wav|Бог ведае, на колькіх мясцовых вуснах пабывала смешная дзіцячая песня, пакуль не абцерлася да такога.|@corpus
wavs/013651.wav|— Я ніколі больш не буду спяваць песню пра медзведзяня, — сказала яна. Ён размяк.|@corpus
wavs/013652.wav|ты мяне. пакідаеш? А ці дабра ты ад дзетак, ад жонкі. не маеш?Як жа ж нам цяпер. пражыць?|@corpus
wavs/013653.wav|Як ведалі, што людзі на чаўнах страляць не будуць. А можа, — і гэта хутчэй за ўсё — адураныя повенню вясенняй крыві ў жылах, нікога не баяліся.|@corpus
wavs/013654.wav|На пярэднім стаяла корста з нябожчыкам. Стырнаваў Алесь: выпраўляў нябожчыка брата ў апошнюю дарогу.|@corpus
wavs/013655.wav|Вельмі цёпла, зусім па-летняму прыпякала сонца. Не ўзляталі з астраўкоў кулікі-турухтаны.|@corpus
wavs/013656.wav|Як нам жыццё без цябе. прабыць? Як мы цябе забываць. будзем? Адкуль мы цябе дажыдаць. будзем?|@corpus
wavs/013657.wav|Зірнеш — сэрца молатам у грудзіну валіць. Караван смерці плыў паўз астравы жыцця.|@corpus
wavs/013658.wav|Такавалі, натапырыўшы пер'е, хадзілі адзін перад адным, яркія ў шлюбных уборах.|@corpus
wavs/013659.wav|Вой, як павалюся я на тваю магілачку, Як закуваю я цяпер па табе кукулечкай. Дружыначка ж ты мая, нашто ж|@corpus
wavs/013660.wav|Церпім, церпім, церпім, а яны ўважаюць нас за дурных зайцоў.|@corpus
wavs/013661.wav|Самачкі, прымайстраваўшыся на крайніх канцах выспачкі, глядзелі на самцоў.|@corpus
wavs/013662.wav|Неба, вада і астравец — усё было для іх. Марта на другім чаўне пабівалася.|@corpus
wavs/013663.wav|Яшчэ стаяла спозненая палавень, і да царквы на востраве іначай дабрацца было нельга. Ішлі чатыры чаўны.|@corpus
wavs/013664.wav|Таркайлаў фальварак быў паўночней, і дарога з яго ў Сухадол пралягала каля Азярышча.|@corpus
wavs/013665.wav|Ну то калі не карае бог, не карае начальства, хай пакарае сам пакрыўджаны.|@corpus
wavs/013666.wav|Зірнеш — мятлушкі ад яго ў вачах лётаюць, Зірнеш — нібы ігруша белая зацвіла.Зірнеш — як лісцічак кляновы ён прытульненькі,|@corpus
wavs/013667.wav|Хай бы ж той халера лепей мяне забіў, Хай бы ў мяне з сэрца кроў высмактаў, Як жа мне цяпер цяжанька без любага дружачкі.|@corpus
wavs/013668.wav|Змрочны Кандрат Кагут пеніў ваду вяслом. На астатніх трох чаўнах сядзелі Кагуты, Кахновы і сваякі Марты.|@corpus
wavs/013669.wav|Стафана з аброццю на плячы, гулкі па-ранішняму ўдар далёкага балабона — і ўсім рабілася горка.|@corpus
wavs/013670.wav|У слату ці ў ясны дзень — заб'е. Уначы ці ўранні — заб'е. Ого-го, як бы гэта лёгка было жыць на зямлі, каб за кожнае паскудства паскуднік чакаў немінучай кары.|@corpus
wavs/013671.wav|Яшчэ тры дні таму ён схаваў стрэльбу ў дупле дрэва ля моста цераз Азяранку, на поўдзень ад вёскі і па дарозе на Сухадол.|@corpus
wavs/013672.wav|Нават калі вернецца ўдвух — Кандрат гэта сцерпіць. Ён будзе трываць хоць сорак дзён, а дачакаецца яго аднаго.|@corpus
wavs/013673.wav|Ён будзе хадзіць месяц, два, год, але ён перастрэне Тодара аднаго.|@corpus
wavs/013674.wav|Але нават калі не паспее — няхай. Ён звык цярпець. Ён мужык, і ён даў слова.|@corpus
wavs/013675.wav|"Другія тады азірацца будуць, перш чым данесці, забіць, дзяцей пасіраціць, маёмасць пусціць дымам""."|@corpus
wavs/013676.wav|Каб гэта чакалі — ого-го! Тройчы падумалі б, перад тым як паскудства нейкае зрабіць.|@corpus
wavs/013677.wav|Над вадою між зялёных хмурынак затопленых дрэў ляцела галошанне:|@corpus
wavs/013678.wav|Шкада будзе, калі не заб'е за сорак дзён. Душа братава не так узрадуецца.|@corpus
wavs/013679.wav|На катаргу зашлюць у Сіберыю — і ходзяць сабе спакойна. Ведаюць, нават калі вернецца — збаіцца зноў туды трапіць.|@corpus
wavs/013680.wav|Стары Кагут Даніла думаў аб тым, што і яго хутка павязуць той самай дарогай,|@corpus
wavs/013681.wav|А кветачкі ж ад яго красуюць, А небачка ж ад яго ззяе.|@corpus
wavs/013682.wav|"І хоць усе ведалі, што заўсёды Марта ўставала раней за ""саколіка"", усе ўяўлялі сабе раннія зарошаныя паплавы,"|@corpus
wavs/013683.wav|Сёння раніцай ён павёз сальніка зноў у Сухадол, і Кандрат спадзяваўся, што, можа, увечары ён будзе вяртацца адзін.|@corpus
wavs/013684.wav|Мінуў год, і ўвесь гэты час яны чакалі немінучага, а калі яно прыйшло, мала асталося слёз. Хіба толькі ў маці.|@corpus
wavs/013685.wav|Нельга сказаць, што яму будзе лёгка яго забіць: ён яшчэ ніколі не забіваў. Але ён ведаў: іначай нельга.|@corpus
wavs/013686.wav|Ні ў кога з мясцовых людзей не ўзнялася б рука страляць па іх у такі час. І турухтаны ведалі аб гэтым.|@corpus
wavs/013687.wav|і не шкадаваў аб гэтым, а шкадаваў хіба толькі аб тым, што гэта не яго вязуць зараз замест Стафана.|@corpus
wavs/013688.wav|Зялёнымі хмарамі стаялі ў вадзе гаі. Звінеў над невялічкім лапікам сушы жаўрук.|@corpus
wavs/013689.wav|Падкова на лобе Кандратавым аж пачырванела, так ён думаў. Заб'е. Зімою ці вясною, улетку ці ўвосень — заб'е.|@corpus
wavs/013690.wav|Судзяць нас, распраўляюцца як хочуць і ўпэўнены ў тым, што няма ім пакарання. Таму і робяць, што душа іхняя жадае.|@corpus
wavs/013691.wav|Пазаўчора Тодар вярнуўся з сальнікам Брунонам Дрымядовічам, у адной таратайцы.|@corpus
wavs/013692.wav|Везлі яго на могілкі па вадзе.|@corpus
wavs/013693.wav|Быў гэта яе абавязак. Але астатнія ўжо трохі перацерпелі гора.|@corpus
wavs/013694.wav|І чым больш Алесь глядзеў на яго, тым больш здагадваўся: гэты ўсё ведае.|@corpus
wavs/013695.wav|Магчыма, сёння яны пахаваюць Стафана да вечара, і Кандрат паспее вярнуцца на Азяранку, калі Таркайла паедзе назад.|@corpus
wavs/013696.wav|Добра было б адпачываць у такі дзень, пад жаўруком, між небам і вадою. І каб ля чаўна такавалі турухтаны.|@corpus
wavs/013697.wav|А я ж за табою на край свету хадзіла, А я ж за табою ў вагонь лётала,|@corpus
wavs/013698.wav|Янька выплакалася яшчэ ля курганоў, а потым у хаце. Алесь думаў, як цяпер адшукаць вінаватага ва ўсім гэтым.|@corpus
wavs/013699.wav|І кожную раніцу Кандрат Кагут выходзіў на курганы і сачыў.|@corpus
wavs/013700.wav|Кандрат не глядзеў ні на неба, ні на бязмежную, як неба, повень.|@corpus
wavs/013701.wav|Мсціслаў паглядаў зрэдку на Яньку і налягаў на вясло. Толькі адзін Кандрат глядзеў на свет змрочна, праз прыпухлыя павекі.|@corpus
wavs/013702.wav|Сакол ты мой міленькі, каханенькі! А ўстану ж, бывала, я раненечка, А мой жа саколік па палетачках ходзіць.|@corpus
wavs/013703.wav|А дзяржава помсціць не будзе — ёй абы ціха было. І заб'юць калі, то не чакаюць кары.|@corpus
wavs/013704.wav|Малельня была забітая, поп выгнаны ў Мілае,|@corpus
wavs/013705.wav|У пекла дык у пекла. І ідзі ты з тваёй хвалёнай літасцю,|@corpus
wavs/013706.wav|Малельня была радавая, і на сценах вісела зброя, па абяцанню пакладзеная пад іконы тымі з Загорскіх, што ішлі ў манастыры.|@corpus
wavs/013707.wav|Пры жыцці ты не пускаў яе ў алтар. За што? Яна жанчына. А твая маці не была жанчынай?..|@corpus
wavs/013708.wav|"а ўначы чытаў, моўчкі гуляў па парку або слухаў у музычным павільёне ""Рэквіем"" Моцарта."|@corpus
wavs/013709.wav|Пан слухаў з сухімі вачыма. Парушаць яго спакой баяліся і таму абвясцілі аб уцёках дачкі позна.|@corpus
wavs/013710.wav|Няшчасны колас! Няшчасны колас пад невядомым сярпом. Ды і хіба пад адным?..|@corpus
wavs/013711.wav|і яе за гэта — касой па горле.|@corpus
wavs/013712.wav|І зусім не цікавіўся, што яна там робіць на сваіх балях.|@corpus
wavs/013713.wav|якая кідала людзей у яму, а зверху кідала човен, што трушчыў ім косці.|@corpus
wavs/013714.wav|Ён ведаў, што ёй належыць дзве тысячы душ і што знойдзецца прыстойны чалавек, які будзе кахаць яе.|@corpus
wavs/013715.wav|Глядзеў цёмнымі вачніцамі, у якіх не было відаць вачэй.|@corpus
wavs/013716.wav|Калі вусны яе не пакінулі ніякай, нават самай маленькай, плямы на люстэрку, ён пасядзеў трошкі, падумаў,|@corpus
wavs/013717.wav|За што?.. І паколькі на адно гэта пытанне, толькі на адно, не было адказу, гнеў усё нарастаў.|@corpus
wavs/013718.wav|Наблюзнерыла з гарачкі, але ўсё ж верыла. Яна верыла, а ты яе так, а?|@corpus
wavs/013719.wav|За тое, што яна блюзнерыла, знемагаючыся ад гора і ад любві да чалавека, ад той любві, за якую загінуў ты?|@corpus
wavs/013720.wav|— Буду плаціць вам удвая, абы духам вашым не смярдзела бліжэй чым за дваццаць вёрст.|@corpus
wavs/013721.wav|І ўвесь час, пакуль ён, знешне спакойны, хаваў яе, прымаў спачувальнікаў і насіў жалобу,|@corpus
wavs/013722.wav|— Дрыжыш? Ну, дрыжы. І выйшаў, зачыніўшы за сабою дзверы.|@corpus
wavs/013723.wav|Яна нічога не зрабіла таму, яна была больш святою, чым святая Вольга,|@corpus
wavs/013724.wav|Можа ж быць так, што і авечка, ратуючыся, паспрабуе ўкусіць? Дык ваўкам дазволена кусаць безліч разоў,|@corpus
wavs/013725.wav|Вось ускладаюць венчык у знак надзеі атрымаць вянец на нябёсах,|@corpus
wavs/013726.wav|Дачка ўцякла з маладым афіцэрам размешчанага ў Сухадоле палка. Пан Даніла цяпер спаў удзень,|@corpus
wavs/013727.wav|Ён ненавідзеў маладога цара, які зрабіў так, што людзей, дваран, якія адказваюць за свае палітычныя погляды, хапаюць у іхняй крэпасці.|@corpus
wavs/013728.wav|калі ты не мог злітавацца над адной,|@corpus
wavs/013729.wav|Можа знайсціся і непрыстойны, ён не падумаў.|@corpus
wavs/013730.wav|І ён раптам пусціў яе проста ў цёмныя вачніцы з такой сілай, што лязо на тры вяршкі ўпялася ў дрэва і затрымцела там.|@corpus
wavs/013731.wav|"Заўсёды адну і тую ж частку, ""Лакрымоза"". Граў, седзячы за глухой шырмай, арганіст, якога прывезлі з Сухадола."|@corpus
wavs/013732.wav|"Вось пасля паніхіды гасяць свечкі ў знак таго, што ""жыццё наша, палаючае, як свяча, павінна згаснуць, часцей за ўсё не дагарэўшы да канца""."|@corpus
wavs/013733.wav|Абраз маўчаў, распусціўшы па плячах залатыя валасы.|@corpus
wavs/013734.wav|адной-адзінай сваёй авечкай. Не над ваўком, над авечкай.|@corpus
wavs/013735.wav|— а ёй безудзельна абяцалі пекла. За што?..|@corpus
wavs/013736.wav|"І ў зямлю адыдзеш. Але не пакінеш быць ""вобразам славы Божай""."|@corpus
wavs/013737.wav|А цяпер не пусціш у царства нябеснае. За што?|@corpus
wavs/013738.wav|Ён сядзеў так і чакаў, аж пакуль старая нянька Яўдоха не падышла да яго: — Загадаеце паклікаць абмывальшчыц, пане?|@corpus
wavs/013739.wav|— Слухай, — сказаў Загорскі спакойна, як роўнаму. — Яна ж верыла ў цябе.|@corpus
wavs/013740.wav|Вось служаць адправу, і яе аблічча звернута да алтара.|@corpus
wavs/013741.wav|тых, якія арыштоўваюць людзей за настроі і гэтым зводзяць у магілу стварэнне, якое нікому не прычыніла зла.|@corpus
wavs/013742.wav|Потым ён вярнуўся ў малельню, стаў перад Спасам і проста, як нябожчык бацька, спытаў: — Пекла?|@corpus
wavs/013743.wav|а яна паспрабавала адзін раз,|@corpus
wavs/013744.wav|Калі ўжо такая слава, дык да д'ябла яе.|@corpus
wavs/013745.wav|а потым пайшоў у малельню і стаў там перад фамільным вобразам Спаса Цёмныя Вачніцы.|@corpus
wavs/013746.wav|Хутка ж туды накіраваліся і папы з Вежы, Святога і Вітахмо.|@corpus
wavs/013747.wav|Пагаварыўшы, ён зноў пайшоў у спачывальню і сеў ля яе.|@corpus
wavs/013748.wav|у старую царкву-крэпасць, самую непрытульную і сырую з усіх цэркваў, якія былі ў яго ўладаннях.|@corpus
wavs/013749.wav|Ну няхай бярэ дваіх, калі не хацеў. У руках яго апынулася старая баявая сякіра — гізаўра.|@corpus
wavs/013750.wav|Ты мог, ты мужчына, ты за ўсіх. А за каго яна? За што?..|@corpus
wavs/013751.wav|Ён узняў вочы і, як быццам толькі цяпер нешта зразумеўшы, махнуў рукой: — Кліч.|@corpus
wavs/013752.wav|"у душы яго жыў нясцерпны гнеў. Нясцерпны гнеў і адно пытанне: ""За што?"""|@corpus
wavs/013753.wav|Ён закамянеў. Ён песціў дачку, адараў грашыма, уборамі, каштоўнасцямі.|@corpus
wavs/013754.wav|Але хто ж думае аб канцы ў трыццаць тры гады? Ты, чыя ікона ў яе збалелых празрыстых руках?|@corpus
wavs/013755.wav|Ён ненавідзеў папоў, ненавідзеў цяпер бога, ненавідзеў салдат і жандараў, тых, ад якіх тхнула потам, даносам і крывёй,|@corpus
wavs/013756.wav|— Можа, яно і лепей, — сказаў бацька, — я заўсёды гаварыў вам, што трэба рыхтаваць на скачкі Змея.|@corpus
wavs/013757.wav|Англічанін пажвавеў: — У маладога ёсць вока. Варта вучыць. Красуня кабылка. Як маладая лэдзі.|@corpus
wavs/013758.wav|Малады і сур'ёзны хлопец падвёў араба да іх. — Будзеш канюшым маладога пана, Логвін, — сказаў пан Юры. — Будзеш ведаць толькі яго.|@corpus
wavs/013759.wav|Але хлопец яшчэ не мог адрозніваць іх, і таму асабліва зацікавіў яго стракаты ньюфаундленд,|@corpus
wavs/013760.wav|Ён ішоў, прытанцоўваючы на кожным кроку, бязмерна ганарлівы ад здароўя, сілы і немагчымай сваёй прыгажосці.|@corpus
wavs/013761.wav|Бацькавы вочы няўлоўна смяяліся, вельмі сінія і прастадушна хітрыя, як у маладога чорта. — Што ж зробіш, містэр Крэбс. Тут ужо нічога не зробіш.|@corpus
wavs/013762.wav|— Ведаю, — сказаў бацька, — старасць. А добрая была. — Знайд, памятаеце, са своркі адбіўся. То схапіў, відаць, ад нейкай вясковай сучкі, скурапею.|@corpus
wavs/013763.wav|З гэтым, брат, трымай вуха востра. Суровы.|@corpus
wavs/013764.wav|На поясе, што ладна перахватваў яго зялёную венгерку, вісеў доўгі медны рог. — Карп, — сказаў бацька, — старшы даязджачы.|@corpus
wavs/013765.wav|— Навучыць скрэбці, чысціць, мыць, даглядаць капыты. Навучыць лекавым травам для коней. — Зробім, — сказаў Логвін.|@corpus
wavs/013766.wav|Ён быў прыгажэйшы за ўсіх на зямлі, прыгажэйшы за ўсіх звяроў і ўсіх людзей.|@corpus
wavs/013767.wav|Вы харошы. Вы застанецеся тут, і я вам буду больш плаціць. Бацька ўсміхнуўся. Халодныя вочы Крэбса пацяплелі.|@corpus
wavs/013768.wav|— То тады бывайце. Бывайце, містэр Крэбс. Яны прайшлі конскія двары і падышлі да старасвецкай каменнай сабакарні.|@corpus
wavs/013769.wav|Відаць, будзем выпускаць на скачкі трохгодак Змея, Чаркеса і Мамелюка.|@corpus
wavs/013770.wav|Ургу падрыхтуй. Праз месяц ён спатрэбіцца. І ты, Зміцер, ведай: Логвіну належыць толькі Касюнька і Урга. Нічога больш.|@corpus
wavs/013771.wav|Карп падышоў да іх і, не вітаючыся, пачаў дакладаць звонкім і трошкі сіпаватым, даязджачым голасам: — Юнка адышла, пан Загорскі.|@corpus
wavs/013772.wav|і доўгай шыяй, увесь дасканаласць і без адзінай заганы, ён касіў залатым і трошку крывавым па бялку вокам, аягоныя хвост і грыва,|@corpus
wavs/013773.wav|— Вось гэта добра. Хадзем, Карп. Сабакарня ўнутры была паўцёмная, з вузкімі акенцамі.|@corpus
wavs/013774.wav|— Гэты народ. — англічанін адвёў убок сігару, заціснутую паміж простымі, як алоўкі, пальцамі,|@corpus
wavs/013775.wav|"А над тым буду панам, бо я бог, а ён толькі чалавек."""|@corpus
wavs/013776.wav|Я дазваляю вам апаганьваць нагамі мае бакі толькі таму, што раблю вам ласку. І так будзе, пакуль я не знайду таго, каго палюблю.|@corpus
wavs/013777.wav|Масць кабылкі была мышастая, вушкі акуратненькія, капыткі, як стопачкі. — Гэту, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/013778.wav|Я павялічваю вам пенсію ўдвая. — Нашто мне гэта? — сказаў Крэбс. — Лепей бы не трэба стаяць на сваім.|@corpus
wavs/013779.wav|— О Зміцер, бестыя Зміцер, — сказаў англічанін, — хітры азіят Зміцер.|@corpus
wavs/013780.wav|Яго вёў пад аброць худы і падабраны хлопец, і Ён, дурэючы, рабіў выгляд, што хоча схапіць хлопца зубамі за плячо.|@corpus
wavs/013781.wav|Англічанін-жакей, даўгазубы і спакойны, як статуя, стаяў на ўзбочыне, паляскваючы лёсачкай па лакавым чобаце.|@corpus
wavs/013782.wav|Каля паўсотні сабак розных парод і масцей ляжалі і хадзілі па загарадках.|@corpus
wavs/013783.wav|Потым дамо і сапраўднага жарабца. — Добра, — сказаў Зміцер і пайшоў у стайні.|@corpus
wavs/013784.wav|— Можна мне сказаць, бацька? — спытаў Алесь. — Кажы. — Вам не трэба будзе ісці адсюль, пан Крэбс.|@corpus
wavs/013785.wav|З манежа збіраліся да іх конюхі. Старшы конюх, Зміцер, абпалены сонцам да таго, што скура лупілася на носе, як на маладой бульбе, зняў шапку.|@corpus
wavs/013786.wav|Непарушна прывітаўся з бацькам за руку. — Што новага, пан Крэбс?|@corpus
wavs/013787.wav|На манежнай пляцоўцы ганялі на кордзе коней.|@corpus
wavs/013788.wav|— То гэта малады князь? — спытаў англічанін. — Будучы гаспадар? — Але, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/013789.wav|Галоўка маленькая, але не злая; шыя — дзіва шыя. Звярнуўся да бацькі: — Але вашы імёны. Бог мой, што за імя.|@corpus
wavs/013790.wav|— Касюнька мая, Касюнька. — Вядзіце яе, — сказаў бацька. — Выбірай другога, Алесь.|@corpus
wavs/013791.wav|Чуе кошка. Было табе загадана бінтаваць Б'янку ці не?|@corpus
wavs/013792.wav|— Каб галаву скруціў? — Што вы, пане, не ведаеце, як ездзяць мужыцкія дзеці? Яны з хваста на каня ўзлятаюць, чэрці. каб брыкнуць не паспела.|@corpus
wavs/013793.wav|з добрае цяля ростам, і куток хартоў. Харты былі ўсе белыя, з доўгімі шчыпцамі. Вялізныя іхнія вочы былі, як чорныя слівы.|@corpus
wavs/013794.wav|— Бачыш, — сказаў Алесю пан Юры, — на качак і цецерукоў лепшага не бывае. А якая акуратная. Не сабака, а арыстакратка.|@corpus
wavs/013795.wav|Уздыхнуў: — Падбяры да паніча кабылку з больш ціхмяных і жарабца. — Глорыю хіба? — спытаў Зміцер.|@corpus
wavs/013796.wav|Алесь глянуў на англічаніна і нечакана заўважыў, што вочы яго смяюцца.|@corpus
wavs/013797.wav|неверагодна доўгія і мякка-залацістыя, варушыліся лагоднымі хвалямі.|@corpus
wavs/013798.wav|Яны ўсе ў змове, яны не хацелі Б'янкі, яны хацелі выпусціць мясцовага дрыкганта. зусім як сам пан-князь Загорскі.|@corpus
wavs/013799.wav|Калідорчыкам прайшлі ў парадзільнік. Тут, у плеценым кашы, ляжала на аўсянай саломе чорная з белым сука іспанскай пароды і махала куртатым хвастом.|@corpus
wavs/013800.wav|— А мне не трэба, — сказаў пан Юры. — Мне трэба, каб ён за які месяц навучыўся ездзіць прыгожа, а не па-халопску.|@corpus
wavs/013801.wav|Бацька глянуў на Алеся і ўздыхнуў: усё было зразумела. — Логвін, — сказаў бацька конюху, — вядзі Ургу сюды.|@corpus
wavs/013802.wav|Логвін усміхнуўся сціплай харошай усмешкай. — Паніча намуштраваць, — сказаў Загорскі.|@corpus
wavs/013803.wav|— І, глянуўшы на пана Юрыя, дадаў: — І ён ніколі не будзе прымушаць састарэлага ўжо тады Крэбса рабіць супраць сумлення. і падманваць яго.|@corpus
wavs/013804.wav|Акурвалі. ну, праз два тыдні будзе як шкло. Сцінай паздаравеў. І яшчэ Аза мела ласку прынесці шчанюкоў.|@corpus
wavs/013805.wav|— Пераборлівы, як Мнішкава Анэля, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/013806.wav|Алея вывела іх праз парк і пладовы сад да доўгіх шэрых будынкаў пад чарапіцай. Будынкі абкружаў глыбокі роў, зарослы лопухамі і гускай.|@corpus
wavs/013807.wav|Сапраўдны лорд не ўваходзіць у змову з конюхамі і супраць свайго ж знаўцы, што хоча зрабіць конны завод лорда лепшым за ўсе.|@corpus
wavs/013808.wav|— Накрыйся, — сказаў бацька. — Ведаеш — не люблю. Зміцер няшчыра ўздыхнуў, накрыўся. — І не ўздыхай, — сказаў бацька, — не падлізвайся.|@corpus
wavs/013809.wav|Пад іх узнятымі парасончыкамі бруілася вада. Пад'ёмны масток ляжаў над ровам. — Тут псярня і стайні, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/013810.wav|Сярод усіх Алесь заўважыў адну, маленькую і ладную, як цацка, усю дзіўна падабраную, чысценькую і як быццам атласную.|@corpus
wavs/013811.wav|Вы, маленькія людцы, — здаецца, казаў зрак каня. — Што мне да вас?|@corpus
wavs/013812.wav|Белы як снег і бялейшы за яго, з маленькай нервовай галоўкай|@corpus
wavs/013813.wav|Бацька на хаду даваў парады, якія Карп слухаў пачціва, але з нейкай сваёй думкай. — Пашлі б вы ўжо, княжа, да Азы, — сказаў ён. — Хвалюецца.|@corpus
wavs/013814.wav|— Я вазьму аднаго шчанюка, — сказаў Алесь. — Ну вось, — сказаў бацька, — цяпер маеш усё. А імя ёй будзе — Алма.|@corpus
wavs/013815.wav|Тут былі выжлы, ганчакі, норныя, дацкія п'яўкі для мядзведжага палявання. Брудастыя, шчыпцовыя, камякалапыя.|@corpus
wavs/013816.wav|Ля яе саскоў папісквалі цёплыя шчанюкі. Убачыўшы гаспадара, Аза танютка брахнула. Вялізныя, усе ў дробных завітках, чорныя вушы раскрыліся.|@corpus
wavs/013817.wav|Але ён дарэмна казаў гэта, бо ў той самы момант з варот стайні з'явіўся Ён, той, без каго жыццё не магло мець сэнсу.|@corpus
wavs/013818.wav|— Добра ўжо, Крэбс, прабач, — сказаў бацька. — Больш не буду. Рабі сабе што хочаш. Конюхі павялі перад людзьмі на ўзбочыне коней.|@corpus
wavs/013819.wav|Алесь соваў пад храпу Касюнькі кавалак цукру, і тая далікатна ляпала па яго далоні цёплай цвёрдай храпай.|@corpus
wavs/013820.wav|Зноў пайшлі коні, і кожны быў прыгожы, бы ў сне, але нейкі не той, без повязі, што вядзе да чалавечага сэрца.|@corpus
wavs/013821.wav|Чалавек сярэдніх год, з прыкметнай ужо сівізною ў доўгіх вусах, буры, як абкураная пенкавая люлька, павольна ішоў да іх.|@corpus
wavs/013822.wav|І раўнуў на Змітра: — Яшчэ раз гэткае — не пашлю купляць коней. Кувай сабе ў Загоршчыне!|@corpus
wavs/013823.wav|А Крэбс зробіць, каб трохгодкі пана былі лепшыя нават у Пецярбурзе. Засаромлены бацька адвёў вочы: — Вам не давядзецца чакаць, пан Крэбс.|@corpus
wavs/013824.wav|— Ну, якую кабылку бярэш? — сказаў бацька.|@corpus
wavs/013825.wav|Адны проста за паўстанне заняволеных, другія —за нацыянальны рух, трэція — за аўтаномію.|@corpus
wavs/013826.wav|Я расказаў пра цябе як на духу. У нас не хапае людзей. Асабліва з Прыдняпроўя.|@corpus
wavs/013827.wav|Ты і яшчэ некалькі чалавек будуць як рэзерв на выпадак правалу асноўнага ядра. Улічы, што табе вельмі вераць.|@corpus
wavs/013828.wav|— І ў гэтым гуртку ты, Віктар і яшчэ з тых, каго я ведаю, бадай, Валеры. — Тфу ты, чорт, — сказаў Кастусь. — Ішоў бы ты на месца Пуціліна,кучу грошай зарабіў бы.|@corpus
wavs/013829.wav|Я кажу: лепей з самага пачатку ад згоднікаў, шавіністаў, патрыётаў ад касцёла і розгі — вызваліцца.|@corpus
wavs/013830.wav|Усе сядзелі за сталом і елі, аж за вушамі пішчала, калі Аглая паклікала Алеся за дзверы.|@corpus
wavs/013831.wav|— Што, спадабаўся? Жанчына адмоўна паківала галавою: — Сухоты ў яго. І подаўна ўжо. — Ты што?|@corpus
wavs/013832.wav|Я сказаў, што ты думаў аб перавароце і пачаў рабіць першыя крокі да яго на некалькі год раней за мяне.|@corpus
wavs/013833.wav|"У нас ёсць свая арганізацыя, ""накшталт зямляцтва"". Гэта — для іншых. Назва ""Агул"". Гэта палякі з усяго захаду, нашы беларусы, літоўцы."|@corpus
wavs/013834.wav|Распусціцца для выгляду, а потым — верным і чыстым — ткаць сцяг нанава. Прынамсі, еднасць. — Па-мойму, верна.|@corpus
wavs/013835.wav|Яны лібералы, мы — якабінцы і сацыялісты. Яны збіраюцца цэрквы ды заводы будаваць, мы. — До, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/013836.wav|— Гэта Віктар, — сказаў Алесь. — Чаму так думаеш? — Хто ж яшчэ можа лепей кіраваць чытаннем, раіць, якую кнігу чытаць?|@corpus
wavs/013837.wav|Аглая раптам пасур'ёзнела. — Я не тое, паніч. А пра другое. На гэта я дазволу пытацца не буду. Будуць яны да нас хадзіць?|@corpus
wavs/013838.wav|Мы за волю, яны за незалежнасць. — А потым што — здрада? — Я і кажу. Эдвард Дэмбоўскі разумеў паўстанне як трэба.|@corpus
wavs/013839.wav|— Табе лепей ведаць. Але белых я, на вашым месцы, гнаў бы. — Будзеш разам са мною біцца?|@corpus
wavs/013840.wav|— А што я — сюды маліцца прыехаў? — Добра, — сказаў Кастусь. — Руку. — А яшчэ хто ёсць? — Яшчэ, як усюды, балота.|@corpus
wavs/013841.wav|Не думай, што трапіць так лёгка. Наогул, у нас тры ступені.|@corpus
wavs/013842.wav|Мне свая каліта не дарагая. Мне мая зямля дарагая. Яна мне патрэбна.|@corpus
wavs/013843.wav|— Смерць што, выбірае? Паніч, слухайце мяне. Ён не бачыць, як усе не бачаць. А я добра бачу.|@corpus
wavs/013844.wav|Ён так і кажа, што проста Польшчы трэба адмовіцца ад правоў на Беларусь і Літву, паколькі ў свой час дваранства страшэнна скампраметавала самую ідэю такога саюза.|@corpus
wavs/013845.wav|— Зыгмунт пратэстуе, — са скрухай сказаў Кастусь. — Залішняя вера ў суседа, залішняя даверлівасць. — Хто б вінаваціў, — сказаў Алесь. — І ты не лепшы. — Што?|@corpus
wavs/013846.wav|Вонкава дзейнасць зямляцтва заключаецца ў самаасвеце і дапамозе бедным студэнтам. Таму ёсць свая каса, узносы, свая бібліятэка.|@corpus
wavs/013847.wav|Праўда хіба? — спалохаўся Кастусь. — На жаль, праўда. — Разумееш, са свайго боку Зыгмунт мае рацыю.|@corpus
wavs/013848.wav|— Цалкам наш. Не крыўдуй, я таксама быў у такім становішчы. Яшчэ і цяпер мяне ведаюць менш, чым іншых. Такому лягчэй звязваць людскія ніці ў адну сець.|@corpus
wavs/013849.wav|Нікога гэта не цікавіць. А мяне менш за ўсіх. Давай спынімся ды пачакаем хлопцаў. Вось мы і дома.|@corpus
wavs/013850.wav|"— Кінь, Кастусь, я проста цябе ведаю. Я проста сем год пражыў са старым Вежам. А гэта, брат, школа. Ну, што ""Вечары""?"|@corpus
wavs/013851.wav|Трохі менш людзей з Інфлянтаў. Скажам шчыра, зусім мала ўкраінцаў. Колькасць членаў-студэнтаў нешта каля пяцісот чалавек. Людзі розныя.|@corpus
wavs/013852.wav|Сем год ссылкі, сем пядзяў у лбе, сем дабрачыннасцяў. Пра астатніх пакуль не трэба. Сам убачыш.|@corpus
wavs/013853.wav|— Вырадак ты, Алесь. Табе па паходжанню, сувязям самы рэзон да белых. Яны багатыя, а мы — галота.|@corpus
wavs/013854.wav|"Герцэн,напрыклад, амаль увесь. І ""Дылетантызм"", і ""Лісты"", і амаль усе зборнікі ""Полярной звезды"", а з гэтага лета і ""Колокола""."|@corpus
wavs/013855.wav|— Абавязкова. — Паніч. Вы Віктара запрашайце. Часцей за ўсіх. Як убачыце, то і запрашайце. Нават самі шукайце і запрашайце.|@corpus
wavs/013856.wav|— Ты трапіш туды. Спадзяюся, хутка. Людзі там выключныя. Па-першае, галава: Зыгмунт Серакоўскі. Пра гэтага я табе пісаў.|@corpus
wavs/013857.wav|— Ад Яманта. Не падабаецца мне Ямант, Кастусь. — Ну, Яманта да іх не мяшай. Ямант ідэаліст.|@corpus
wavs/013858.wav|Ну, Кастусёк — гэтага ведаю. Але ж і астатнія! І паляк гэты! А ўжо Эдмунд гэты.|@corpus
wavs/013859.wav|"Добрыя суседзі, браты — вось і ўсё. — Чаму ты кажаш ""частка""? — спытаў Алесь. — Хіба ёсць такія, што іначай думаюць?"|@corpus
wavs/013860.wav|Але гэта ва ўсіх зямляцтвах так. На самай справе наша пяцёрка рэкамендуе людзей, да якіх прыгледзеліся, сувязному.|@corpus
wavs/013861.wav|— Гэта ясна. Паўстанне. Сацыяльны пераварот. Гэта па мне. Кастусь глядзеў на яго трохі здзіўлена.|@corpus
wavs/013862.wav|І палітыкі ім хочацца, і дыпломаў, і каб царства божае само прыйшло. Надта ж ужо ім не хочацца бойкі да зубоў.|@corpus
wavs/013863.wav|— Распеўся. Сам кажаш, што яны пераважна з царства польскага. А я беларус. І калі ўжо яны аб уладзе над маёй зямлёю крычаць, то я ім не сябра.|@corpus
wavs/013864.wav|"— Хто яны? — Белыя. Так мы іх называем. ""Ах, радзіма! Ах, веліч! Ах, слава!"""|@corpus
wavs/013865.wav|Са сталовай даляцеў залівіста-вясёлы смех Віктара.|@corpus
wavs/013866.wav|Мы ставім цябе на асобае становішча чалавека, аб удзеле якога ў верхняй радзе амаль ніхто не будзе ведаць. — Дазвольце спытаць, чым абавязаны?|@corpus
wavs/013867.wav|Занадта нас мала. Калі выкінуць іх — астанецца нас купка. І потым, да пэўнай мяжы нам з імі ісці адной дарогай.|@corpus
wavs/013868.wav|— Ну, што ты. — Маўчы. Дык вось. Трэцяя ступень. Гэта скарбнік, бібліятэкар агульнай бібліятэкі, яшчэ два члены і бібліятэкар падспуднай бібліятэкі.|@corpus
wavs/013869.wav|"Я гаварыў пра цябе. Сябры з верхняй рады пад маю асабістую паруку дазволілі мне, мінаючы ступень ""Агула"", увесці цябе непасрэдна ў склад асабліва давераных."|@corpus
wavs/013870.wav|Каліноўскі спахмурнеў. — У тым і справа, што з самага пачатку існуе пагроза расколу.|@corpus
wavs/013871.wav|Трымайцеся за іх, паніч! — Збіраюся. — Ой, хлопцы! — Што, пацалавала б? — А што, грэх?|@corpus
wavs/013872.wav|Хоць паршывае, ды сваё. — Песня знаёмая, — сказаў Алесь. — Лізагубава песня. Дый сёння я яе чуў. — Дзе?|@corpus
wavs/013873.wav|Лёс Беларусі і Літвы — плебісцытам яе жыхароў. Значыць, або самастойная федэрацыя, або аўтаномія ў межах Польшчы, палітычная і культурная.|@corpus
wavs/013874.wav|Той займаецца з рэкамендаваным асабіста. Дае яму кнігі, спрачаецца па розных пытаннях і, падрыхтаваўшы, рэкамендуе далей.|@corpus
wavs/013875.wav|"Пяць членаў ""Агула"", якія добра ведаюць адзін аднаго, рэкамендуюць у ""Агул"" чалавека, за якога могуць паручыцца."|@corpus
wavs/013876.wav|Дый кола іхняе ўвесь час пашыраецца. — Палякі? — Розныя. — Што думаюць пра нас? — Частка думае вось так. Паўставаць — разам.|@corpus
wavs/013877.wav|Грошы сапраўды ідуць незаможным.|@corpus
wavs/013878.wav|"Пяць чытачоў падспуднай бібліятэкі могуць рэкамендаваць у яе чытачы таго з членаў ""Агула"", якому яны вераць і якога ведаюць."|@corpus
wavs/013879.wav|Наверсе толькі агульны бібліятэкар і скарбнік. Як усюды. Скарбнік і бібліятэкар маюць права рашаючага голасу.|@corpus
wavs/013880.wav|З бібліятэкай больш складана. Там забароненыя творы Міцкевіча, Лелявеля, нашы ананімы, руская патайная літаратура.|@corpus
wavs/013881.wav|"— Гэта хто? — Я. А ўсяго, значыць, пяць. Гэтыя пяць складаюць верх ""Агула"", ніхто не ведае, што ён ёсць."|@corpus
wavs/013882.wav|Крычаць, што гэта толькі ўжо калі нічога зрабіць будзе нельга. — Гэтых трэба пераконваць. — Але. Ну і, урэшце, мы. Чырвоныя.|@corpus
wavs/013883.wav|Ну, а потым — Фур'е, немцы, іншыя. Шмат чаго ёсць. Тыя людзі, якія карыстаюцца гэтай часткай бібліятэкі, — ёсць ядро.|@corpus
wavs/013884.wav|— Спяць і ў сне бачаць свайго караля, сваіх айцоў царквы, свае прыёмы, балі, сваю паліцыю, сваіх катаў на айчынных эшафотах.|@corpus
wavs/013885.wav|Ды ён мне сам казаў, што здаровы як конь. А ён жа медык. — Значыцца, сам не ведае.|@corpus
wavs/013886.wav|Перш за ўсё воля і роўнасць усіх людзей. Але мы пакуль што вымушаны ісці на саюз з імі. Мала нас. Ах, чорт, мала!|@corpus
wavs/013887.wav|Як скажа народ. Урублеўскі, напрыклад, лічыць, што плебісцыту нельга дапусціць ні ў якім разе пры цяперашняй слабой народнай самасвядомасці.|@corpus
wavs/013888.wav|Карміць трэба, карміць. Мёд, масла, сала, мядзведжы тлушч. Салам заліць. — Не вярзі. У яго, у такога хлопца?..|@corpus
wavs/013889.wav|Стаяла перад ім, прыгожая, уся як літая, гаварыла ціха: — Хлопцы якія!|@corpus
wavs/013890.wav|Думаю я, ці не позна ўжо. Алесь урэшце паверыў і схаладнеў.|@corpus
wavs/013891.wav|"— Маеш рацыю. Тут не толькі я, тут большасць абавязана яму. Выбраныя ім людзі трапляюць у гурток, назва якому, для дурных, ""Літаратурныя вечары""."|@corpus
wavs/013892.wav|Знаеш, нашто ім бунт? Каб прывілеяў сваіх не згубіць, каб да ўлады дарвацца. — Досыць паскудна.|@corpus
wavs/013893.wav|Вы за яе — значыць, я з вамі. А тое, што я князь, — справа дзесятая.|@corpus
wavs/013894.wav|— Мы іначай не можам гаварыць. Мы далёка адзін ад аднаго. — Нашто ты паказаў мне гэта?|@corpus
wavs/013895.wav|— Я на сёмым небе ад яго высакароднага захаплення радзімай. Але трэба таксама мець хаця трошкі розуму.|@corpus
wavs/013896.wav|і людзі стаялі на прыступках, а фурман з паштальёнам прывязвалі ўжо вяроўкамі кофры і сакваяжы.|@corpus
wavs/013897.wav|Справа тырчалі з вады магутныя, напаўразбураныя аркі каменнага моста, калісьці, відаць, такога шырокага, што|@corpus
wavs/013898.wav|прыкметы (аблічча — авальнае, цяжкае, год — семнаццаць, рост — сярэдні, валасы — цёмна-русыя,|@corpus
wavs/013899.wav|Каля аднапавярховага каменнага будынка ямской станцыі стаяла запыленая — хоць ты пальцам на ёй пішы — паштовая карэта,|@corpus
wavs/013900.wav|Чаго ўжо тут. Дык ты ў гэты час проста падумай, што я блізка, і я абавязкова адчую.|@corpus
wavs/013901.wav|Дзед, ані слова больш не кажучы, пускаў пахучы дым і пісаў цыгаркаю ў паветры нейкія дымныя іерогліфы,|@corpus
wavs/013902.wav|"Нібыта кожнага з падарожных ляпае па плячы: ""Едзь, братка, шчаслівай табе падарожы"". Вось я і еду."|@corpus
wavs/013903.wav|бровы — чорныя, вочы — сінія, нос і рот — памяркоўныя, трохі велікаватыя, падбародак — звычайны,|@corpus
wavs/013904.wav|Наводдаль лёгка ўзносіліся ў неба дзве званіцы Пакрова-Гумённай царквы.|@corpus
wavs/013905.wav|— Пячаць можна зняць гарачай брытвай, а потым пасадзіць на месца. Дачытаў да канца. — З небагатых, — сказаў ён.|@corpus
wavs/013906.wav|Твая жонка — другая гаспадыня ў доме пасля Еўфрасінні. — Ды ўжо, — сказаў Кандраці.|@corpus
wavs/013907.wav|Трохі-трохі падзарабіў, атрымаў у начальніка губерні пашпарт і падарожную за нумарам пяцьдзесят шостым. А ў ёй — усё.|@corpus
wavs/013908.wav|вырваўся, урэшце, на край высокага плато і ўбачыў стромы спуск дарогі,|@corpus
wavs/013909.wav|Ён асадзіў каня і скочыў з яго, кінуўшы павады. Нейкія не тыя людзі.|@corpus
wavs/013910.wav|Сядзеў, палажыўшы падбароддзе на сугіб рукі, і глядзеў сваімі сінімі вачымі, як запрагаюць коней.|@corpus
wavs/013911.wav|"тры вазы з сенам маглі праехаць побач і яшчэ засталося б месца двум коннікам. Гэта былі руіны ""моста на крыві"","|@corpus
wavs/013912.wav|"прыскакаў з Загоршчыны Логвін, прывёз ліст у грубым пакеце з шэрай паперы. ""Дружа, — пісаў Каліноўскі."|@corpus
wavs/013913.wav|"Калі другое — едзь туды, дзе я. Пагаворым аб усім-усім. Ёсць шмат цікавых навін""."|@corpus
wavs/013914.wav|А калі скончыш на будучы год гімназію — што мяркуеш рабіць? Сядзець мядзведзем у сваім берлагу ці ехаць вучыцца далей?|@corpus
wavs/013915.wav|Конь загрукатаў падковамі па насціле. Воз з сенам трапіўся якраз на сярэдзіне — і вада заліла бабкі каню. Конь пацягнуўся да вады, Алесь падняў цуглямі ягоную галаву.|@corpus
wavs/013916.wav|Прамільгнулі з левага боку замчышча, мікалаеўская царква і два касцёлы.|@corpus
wavs/013917.wav|— Так. Пан Даніла далёка адставіў руку з лістом і стаў чытаць. — У яго добры, роўны почырк, — сказаў ён.|@corpus
wavs/013918.wav|У жніўні тысяча восемсот пяцьдзесят пятага года да Алеся, які ў гэты час жыў у Вежы,|@corpus
wavs/013919.wav|Дзедавы думкі прачытаць было цяжэй, чым гэтыя шэрыя жывыя знакі ў паветры.|@corpus
wavs/013920.wav|для перадачы адзін аднаму свежых параўнанняў і шчырых выказванняў пачуццяў, падобных на гэтыя?|@corpus
wavs/013921.wav|і з якімі ўжо не было як змагацца, належалі ўдар бязменам по галаве і скіданне з вышыні ў ваду.|@corpus
wavs/013922.wav|сінюю істужку нешырокага тут Дняпра, а за ёй гарадок, што ўтульна прымасціўся між Дняпром і невялікай рачулкай.|@corpus
wavs/013923.wav|Ну, а што, калі недзе ў Бабруйску сядзіць поштмайстра Шпекін? Чырвоны Алесь паціснуў плячыма.|@corpus
wavs/013924.wav|Частка дваццаць восьмая.|@corpus
wavs/013925.wav|Перадай: не прыедзе — табе будзе балюча, а я за цябе пакрыўджуся.|@corpus
wavs/013926.wav|Але гэта таксама далёка, так што не ўбачымся і на гэты раз. І дорага.|@corpus
wavs/013927.wav|— Я хацеў яшчэ раз паказаць вам, які. які ён. — Калі ты хацеў паказаць мне, які ён разумны,|@corpus
wavs/013928.wav|Замкавай вуліцай вырваўся на Пецярбургскую, высякаючы падковамі іскры з каменных пліт.|@corpus
wavs/013929.wav|званок не звініць, наперадзе — воля, бачыш людзей і іншыя мясціны. Дзесятага траплю, калі верыць падарожнай, у Воршу.|@corpus
wavs/013930.wav|Толькі вельмі ўпадабаў Залатую Горку з капліцай старога Роха. Дрэвы вакол, і так прыгожа блішчыць наводдаль Свіслач, і дамы за ёй і цэрквы.|@corpus
wavs/013931.wav|"Пачынаецца падарожная, як выявілася, словамі: ""Па ўказу яго Вялікасці гасудара імператара Аляксандра Мікалаевіча."" Аж во як!"|@corpus
wavs/013932.wav|Конь, асядаючы на зад, спускаўся да наплыўнога моста, які нехлямяжа ляжаў на вадзе. Алесю не было часу разглядаць усё. На станцыі чакаў і вось-вось мог паехаць Кастусь.|@corpus
wavs/013933.wav|Глядзеў пахмура і з відочнай нудотай. Гэта быў той і не той Кастусь.|@corpus
wavs/013934.wav|З цугляў каня падала ўжо мыла, калі Алесь, мінуўшы алею, што вяла да белых муроў і сляпучых макавак куцеянскага манастыра,|@corpus
wavs/013935.wav|"— Тады лепей вярхом. Дзед памаўчаў. — Так што хапай яго на ""яме"" і цягні сюды."|@corpus
wavs/013936.wav|Кандраці з'явіўся ў дзвярах нечакана. — Што, — спытаў Вежа, — нікога больш не было? — Я быў бліжэй за ўсіх, — сказаў Кандраці.|@corpus
wavs/013937.wav|— Я казаў вам гэта, дзядуля. — Вы і надалей намераны карыстацца паслугамі дзяржаўнай пошты|@corpus
wavs/013938.wav|— Прабач, сам бачу, што гэта не зусім тое.|@corpus
wavs/013939.wav|Двухгаловая курыца, рубель срэбрам гербавых узносаў,|@corpus
wavs/013940.wav|— Пячаць, — сказаў ён. — Пячаць, — перадражніў дзед.|@corpus
wavs/013941.wav|А паколькі на доўгія дыспуты ні ў кога не хапала ні часу, ні розуму,|@corpus
wavs/013942.wav|— Ніхто не забароніць маёй жонцы памыць падлогу, калі яна захоча. Паня якая! Дзед асекся.|@corpus
wavs/013943.wav|— Скажыце, дыліжанс па смаленскай лініі рушыў ужо?|@corpus
wavs/013944.wav|Алесь падаў яму ліст. Стары пан расплюшчыў вочы. — Твой Кастусь, — сказаў ён. — Ты даеш мне, каб я прачытаў?|@corpus
wavs/013945.wav|— Я скончыў сваю мачыху-прагімназію. Еду паступаць у альма матэр. У Маскву. Хацелася б убачыцца з табою, ды толькі ведаю: немагчыма.|@corpus
wavs/013946.wav|"— Ён часам не з ""памяркоўных і акуратных""? Вочы ягоныя, відаць, убачылі словы ""двухгаловая курыца"", і ён усміхнуўся."|@corpus
wavs/013947.wav|Добра сядзець і марыць. Падарожжа, пакуль тое, падабаецца. Едзеш сабе, ні аб чым не думаеш,|@corpus
wavs/013948.wav|І так цягнулася дзвесце год, невядома на чыю карысць. Узняўшыся на другі бераг, Алесь зноў пагнаў каня.|@corpus
wavs/013949.wav|Мне не хацелася б, каб цябе з тваім Кастусём за лухту заслалі некуды за Орскую лінію.|@corpus
wavs/013950.wav|— Я разумею. Вежа ўздыхнуў. — Сёння якое? — Дзевятае. — Адны суткі. Калі паспяшаешся, можаш сустрэць.|@corpus
wavs/013951.wav|Стары чыноўнік з клуначкам. Жанчына ў чапцы, відаць, ягоная жонка. Семінарыст. Два шляхцюкі з сярэдніх.|@corpus
wavs/013952.wav|Не апошнімі довадамі ў гэтай спрэчцы было завушэнне, розных ступеняў моцы ўдары бібліяй ці каўчэжцам па галаве і выспяткі.|@corpus
wavs/013953.wav|— Не варта падзякі, — сказаў дзед. — Я эгатыст, ты ж ведаеш.|@corpus
wavs/013954.wav|Кандраці пайшоў. Некаторы час панавала маўчанне. — Дзеду, — ціха сказаў Алесь. — Я вам гэтага ніколі не забуду.|@corpus
wavs/013955.wav|на якім калісь вырашалі свае багаслоўскія пытанні задняпроўскія манахі з іхнімі прыхільнікамі і гараджане з католікаў, узначаленыя шкалярамі з езуіцкага калегіума.|@corpus
wavs/013956.wav|Цікава паглядзець, што то за птушка, з якой дзяліцца даводзіцца.|@corpus
wavs/013957.wav|Мне прагонных за два кані з правадніком выпала нешта каля сямі рублёў, табе будзе — у два канцы — рублі два з паловаю.|@corpus
wavs/013958.wav|Да ліку неабвержаных доказаў, якія даводзілі няслушнасць апанента|@corpus
wavs/013959.wav|Алесь уцяміў, што ўвесь гэты час Вежа трымаў нагу на званку пад сталом. — Слухай, малочны брат, — сказаў Вежа.|@corpus
wavs/013960.wav|— распісалі, хоць ты на Ветку, да раскольнікаў, уцячы, і то знойдуць). Такая лухта!|@corpus
wavs/013961.wav|Я ў захапленні ад яго разумовага ўзроўню і. асцярожнасці. Ён працягнуў руку па цыгарку.|@corpus
wavs/013962.wav|— Я чуў цябе яшчэ за пяць пакояў, — не ўздымаючы павек, сказаў дзед. — Што ў цябе там?|@corpus
wavs/013963.wav|Буду там гадзіны чатыры і зусім блізка ад цябе, нейкіх сотню з лішнім — дакладна не лічыў — вёрст.|@corpus
wavs/013964.wav|— Я ведаю, ты сам адчуў, што нешта здарылася ў доме. Магчыма, хацеў даведацца, што прывёз Логвін.|@corpus
wavs/013965.wav|У Мінску зрабіў прыпынак на чатыры дні і адсюль пішу. Горад вялікі і даволі-такі гразны.|@corpus
wavs/013966.wav|Я хачу, каб у дзяржаўнай пошты было хаця на два пісьмовыя доказы менш.|@corpus
wavs/013967.wav|якія расплываліся раней, чым хто-небудзь мог бы іх прачытаць. Ён рабіў гэта доўга, вельмі доўга.|@corpus
wavs/013968.wav|— Што трэба пану брату Данілу? — Тройку для паніча, — сказаў дзед. — Зараз.|@corpus
wavs/013969.wav|то ты не мог бы дасягнуць сваёй мэты лепшым чынам.|@corpus
wavs/013970.wav|У той самы момант, як спытаў гэта ў семінарыста, з радасцю ўбачыў, што не спазніўся. Кастусь сядзей ля сцяны, на лавачцы.|@corpus
wavs/013971.wav|Алесь пайшоў да старога Вежы. Той сядзеў на сваёй улюбёнай тэрасе. Унук спыніўся, не хочучы яго турбаваць.|@corpus
wavs/013972.wav|— Вельмі трэба, — буркнуў Кандраці. — Але ты ўсё ж не хлопчык, каб ісці на кожны званок. Ты — брат і наглядчык лясоў.|@corpus
wavs/013973.wav|"то пераконвалі адзін аднаго ў справядлівасці ""свайго"" Хрыста спосабам, у якім было мала талеранцыі і яшчэ менш гуманізму."|@corpus
wavs/013974.wav|— Глядзі цяпер, — сказаў Выбіцкі. Мсціслаў глядзеў на Алеся з трывогай, нібы разумеў.|@corpus
wavs/013975.wav|Гусар і Хаданскі, якія не чакалі стрэлу і глядзелі на Мсціслава, кінулі вачыма на Франса і падумалі, што Загорскі ў сваю чаргу прамахнуўся.|@corpus
wavs/013976.wav|— Жэрабя? — з нецярплівасцю кінуў Ілля. — Давайце, — сказаў, скалячы зубы, Якубовіч. — Каб не было спрэчак, хто арол.|@corpus
wavs/013977.wav|Ён ведаў, што ён несправядлівы, і злаваў на гэта. — Чаму ж, давайце мае, — проста сказаў Алесь. — Згода, — паспешліва сказаў Франс.|@corpus
wavs/013978.wav|На адлегласці ў дваццаць крокаў адзін ад аднаго ляжалі кінутыя чорныя плашчы,|@corpus
wavs/013979.wav|нібы гэта двое з тых чорных ужо ляжалі забітыя, адмячаючы бар'ер смерці. Сапраўды, як два трупы ў чорным.|@corpus
wavs/013980.wav|Ён падумаў, што калі людзі вяжуцца да ўсякага выпадку, дык усё адно знойдуць магчымасць прычапіцца.|@corpus
wavs/013981.wav|— Пяць, — сказаў Хаданскі. Цяпер збялеў Франс. Хацеў быў нешта сказаць і змоўк.|@corpus
wavs/013982.wav|Вусны ягоныя трэсліся. Шчокі былі заліты слязымі. — Братка, — сказаў ён, — адпусці яе са мною.|@corpus
wavs/013983.wav|Ён убачыў, што твар Хаданскага скрывіўся, нібы Ілля кляў Франса. У выніку яны цяпер не сумняваліся.|@corpus
wavs/013984.wav|У руцэ ў Якубовіча плесканулася белае. Ударыў пярун. Алесь пахіснуўся.|@corpus
wavs/013985.wav|І Алесь змоўк, то бок перастаў думаць. Мсціслаў знайшоў у двух кроках вымачынку з голым, як бубен, дном.|@corpus
wavs/013986.wav|Мсціслаў крэкнуў з прыкрасці. Выбіцкі з жахам глянуў на Алеся. Усё гэта Загорскі заўважыў у долю секунды. Франс цэліў яму проста ў лоб.|@corpus
wavs/013987.wav|Нізкае сонца стаяла з боку за Алесевай спіной. Ад секундантаў і ад яго, Алеся, ляжалі доўгія цені на роснай траве.|@corpus
wavs/013988.wav|— Кінь паяснічаць, — сказаў, сцяўшы вусны, Франс. — На вось табе. Ён выцягнуў з кішэні жаўтаваты кубік.|@corpus
wavs/013989.wav|Потым убачыў, што на левым плячы злёгку дымее сарочка: маленькі карычневы след, бы прыпалілі.|@corpus
wavs/013990.wav|— Пойдзем да бар'ераў,— з уздыхам сказаў Адам Выбіцкі. Усе сталі блізка ля Алеся.|@corpus
wavs/013991.wav|І раптам нешта здарылася. Твар Франса здрыгануўся і ўвесь нібы закалаціўся. Франс. кінуў пісталет вобзем.|@corpus
wavs/013992.wav|Яны спыніліся ля Алесевага бар'ера. — Ідзі, — сказаў Ілля Франсу. Франс пайшоў на свой бар'ер.|@corpus
wavs/013993.wav|І Алесь, не чакаючы ўзмаху хусткі, узняў угору цяжкі пісталет, дачакаўся, пакуль хлапячок дыму паплыве над яго галавой, і адкінуў зброю ўбок.|@corpus
wavs/013994.wav|— Нічога, — усміхнуўся Алесь. Алесь не глядзеў у бок Франса.|@corpus
wavs/013995.wav|І тады, разумеючы, што Франс прамахнуўся, Алесь уздыхнуў.|@corpus
wavs/013996.wav|— Падрыхтавацца, — сказаў Мішка. — Смялей, князь. Загорскі стаў глядзець на Франса.|@corpus
wavs/013997.wav|— а потым кінуўся да Алеся, яшчэ на бягу працягваючы рукі. — Алесь. Даруй мне. Даруй.|@corpus
wavs/013998.wav|Божа, зрабі так, каб першы стрэл быў мой. Я не хачу ў яго страляць.|@corpus
wavs/013999.wav|І якраз на тых самых месцах. Ля аднаго з іх праз некалькі хвілін ляжа таварыш.|@corpus
wavs/014000.wav|Гусар і Хаданскі дамаўляліся яшчэ аб нечым з Выбіцкім. Мсціслаў стаў ля Алеся. — Даруй, братка, — сказаў ён. — О, чорт, даруй!|@corpus
wavs/014001.wav|— Наш! — закрычаў Ілля. — Наш стрэл! Кінуўся да Раўбіча з другім пісталетам. Франс, яшчэ не разумеючы, стаў уздымаць руку.|@corpus
wavs/014002.wav|Ён глядзеў вакол. Перад ім ляжаў дымна-шэры поплаў, а за ім вясёлкавыя радасныя дрэвы.|@corpus
wavs/014003.wav|Калі праз некалькі хвілін з боку сцежкі на Раўбічы даляцеў шалёны пошчак капытоў, Франс адарваўся ад Алеся.|@corpus
wavs/014004.wav|"Прапануеш свае — ""ага, даражэйшыя, нашымі грэбуеце"". Прапануеш іхнія — ""за свае, парыжскія, баіцёся""."|@corpus
wavs/014005.wav|"І як дрэнна будзе яму, калі ён, дурны, цёмны чалавек, заб'е мяне, а потым даведаецца""."|@corpus
wavs/014006.wav|Секунданты падышлі. — Чые пісталеты? — нахабна ўсміхнуўся Мішка. — Мяркую, жэрабя, — раптам раззлаваўся Мсціслаў.|@corpus
wavs/014007.wav|Нехта сунуў Алесю ў руку пісталет.|@corpus
wavs/014008.wav|Ён адразу ж зразумеў, што просіць не аб тым, і каб хто прачытаў ягоныя думкі, пагарда таго чалавека да яго была б невычэрпная.|@corpus
wavs/014009.wav|Франс скасіў быў вочы, не разумеючы, чаму гэта яны пакідаюць яго на самоце. Потым уздыхнуў і стаў глядзець на Алеся.|@corpus
wavs/014010.wav|Нясцерпна было доўжыць яго страшнае чаканне.|@corpus
wavs/014011.wav|Раўбіч у дзіўным павароце стаяў супраць яго. Вясёлкавыя дрэвы ззялі за ім.|@corpus
wavs/014012.wav|Пэўна, курок зломіць, — яшчэ нічога не разумеючы, падумаў Алесь.|@corpus
wavs/014013.wav|Усе паселі туды, звесіўшы ногі. Здалёк здавалася, што людзі выпіваюць. Кубік пакаціўся з Якубовічавай рукі. Усе схіліліся. — Тры, — сказаў Мішка.|@corpus
wavs/014014.wav|— Выбірайце, хто ніжэй трох. Алесь адчуваў, як усё ў ім звініць.|@corpus
wavs/014015.wav|Той непаразумела зірнуў на яго, потым на Раўбіча, які стаяў вельмі проста, усімі грудзьмі да яго, і вельмі бледны.|@corpus
wavs/014016.wav|— Нічога, брат, — сказаў Франсу Якубовіч. — Ты. смялей. Гэта нястрашна. Яны адышлі.|@corpus
wavs/014017.wav|"Загорскі ўзняў галаву і стаў глядзець угору, але не вытрымаў і зноў апусціў вочы: ""Ну, хутчэй страляй!"""|@corpus
wavs/014018.wav|Ну, вось і ўсё, — падумаў Алесь. — Ён не здаволіўся.|@corpus
wavs/014019.wav|І ўбачыў аблічча Франса. Божа мой, гэтаму абліччу, здавалася, падарылі сонца!|@corpus
wavs/014020.wav|Раўбіч зрабіў некалькі крокаў ад месца сутычкі — цень ягоны загайдаўся на роснай шэрай траве,|@corpus
wavs/014021.wav|Якубовіч паглядзеў на дзве постаці, што зліліся ля аднаго з плашчоў, і суха сказаў Іллі: — Мяркую, наша прысутнасць тут больш непатрэбна.|@corpus
wavs/014022.wav|— Дай я, — нецярпліва ўзяў косць Мсціслаў. Ён паматляў рукою і рэзка кінуў. Алесь глядзеў не на косць, а на яго і ўбачыў, як друг збялеў.|@corpus
wavs/014023.wav|Я клянуся табе, я ўгавару бацьку. Да канца, да самага канца можаш разлічваць на мяне.|@corpus
wavs/014024.wav|Дзіцячыя гульні. Яны пайшлі да коней. Ніхто не звярнуў увагі, як яны рушылі краем дубовага гаю.|@corpus
|