audio_file|text|speaker_name
wavs/000001.wav|Давялося амаль усю маю месячную пенсію забіць на кнігі. Калі нічога не дастанем — раздзеліце з намі вось гэта.|@corpus
wavs/000002.wav|Успомніў, як ішоў у гэты пад'езд праз двор, поўны дзяцей, бялізны на вяроўках, гарачага туману, што валіў з акон сутарэння, як лез па страшэнна стромых сходах сюды, пад дах.|@corpus
wavs/000003.wav|Здаецца, адкуль бы ўзяцца, а ў яе на гэта быў такі прыродны талент.|@corpus
wavs/000004.wav|Нам прыбіраць, нам расстаўляць, мне — вячэру гатаваць, Кірдуну —ванную паліць.|@corpus
wavs/000005.wav|Пачалі размяшчацца. Халімонава жонка, пісаная прыгажуня Аглая, лябёдкаю плыла па пустых пакоях, паказвала, якія дываны пасцілаць, дзе ставіць гадзіннік, як размясціць кнігі.|@corpus
wavs/000006.wav|"А па сцяне адзінае ўпрыгожанне: выдзертая аднекуль пажаўцелая гравюра: ""Сутычка Ракуты са Зверына і хана Койдана пад Крутагорwavs/ем""."|@corpus
wavs/000007.wav|Алесь паглядзеў на вішні ў далоні. — Чорт, — сказаў ён. — Як няёмка. — Нічога. Мы людзі свае. Скажыце, як там у вас справы? Як з Кастусёвай просьбай?|@corpus
wavs/000008.wav|Крэсла было толькі адно. Іншыя, відаць, замянялі пачкі кніг, крыж-накрыж перавязаныя аборкамі.|@corpus
wavs/000009.wav|Уздзяўбурце што лепшае ды ў горад, у горад. Раней чым праз чатыры гадзіны — ані-ні.|@corpus
wavs/000010.wav|Давядзецца цярпець сорам, каб яны маглі часам есці ў яго, Алеся, атрымліваць сяды-тады безымянную дапамогу,|@corpus
wavs/000011.wav|— Уявіце, мне ён расказваў пра вас таксама. Толькі тут Алесь убачыў няўлоўнае падабенства Віктара і брата.|@corpus
wavs/000012.wav|— Вы ў Публічнай бібліятэцы? — Я ў непублічнай бібліятэцы. Сяк-так плацяць. — Цікава. — Каб не было цікава, я не кінуў бы медыцыны для заняткаў гісторыяй.|@corpus
wavs/000013.wav|Цішэй. А то на маёй кватэры ўдзень нельга. А мне трэба зрабіць апісанне. Ён разняў трубку і выцягнуў адтуль пергаментны скрутак.|@corpus
wavs/000014.wav|Сцяна насупраць дзвярэй нібы падала на таго, хто заходзіў. У нішы гэтай сцяны свяцілася апошнім святлом дня паўкруглае мансарднае акно.|@corpus
wavs/000015.wav|Паклаў адну ў рот, старанна абсмактаў костачку і, надзьмуўшы шчокі, рэзка дзьмухнуў. Костачка папала вышэй валасоў на падушцы.|@corpus
wavs/000016.wav|— Кастусь прачакаўся. Даўно тут? — Некалькі гадзін. А дзе ён? — Пайшоў здабываць штосьці на вячэру.|@corpus
wavs/000017.wav|Наадварот, нельга было не паддацца яго зачараванню. Кватэра, якую знялі для Алеся, была на Екацярынінскім канале.|@corpus
wavs/000018.wav|Адзін колер валасоў, толькі ў Віктара яны мякчэйшыя і не такія бліскучыя. І ніжняя губа.|@corpus
wavs/000019.wav|Жаўтаватая дарожка ляжала на яго каленях. Чорныя маленькія літары і кармінавыя вялікія. — Сапегаў ліст, — пяшчотна сказаў Віктар.|@corpus
wavs/000020.wav|Віктар дастаў аднекуль з-за ложка скураную трубку, падобную на круглы пенал. — Вось адсыпаўся, каб уначы працаваць.|@corpus
wavs/000021.wav|— Дрэнна скручваецца пергамент. Але як скруціцца, то і не раскруціш. Глядзіце.|@corpus
wavs/000022.wav|На стук не адказаў ніхто. Алесь штурхнуў дзверы, і яны нечакана падаліся. Пакойчык быў невялікі.|@corpus
wavs/000023.wav|На ложку, накрыўшыся з галавою саматканай, у шашачкі, посцілкай, спаў Кастусь: толькі цёмна-русыя валасы ляжалі на падушцы.|@corpus
wavs/000024.wav|Ён будзе вельмі роўны і таварыскі з імі, яны не будуць адчуваць розніцы ў становішчы. А свой сорам Алесь схавае ў кішэнь.|@corpus
wavs/000025.wav|— Бачыце, пячатка? Пячаць ляжала ў круглай срэбнай пушачцы, прымацаванай на шнурку да граматы.|@corpus
wavs/000026.wav|"Напэўна, у такім месцы жыў герой ""Бедных людзей"". На цёмных сходах пахне мышамі, пялюшкамі, падгарэлай цыбуляй."|@corpus
wavs/000027.wav|Нагрувашчання рэчаў, здаецца, нельга было разабраць і за тыдзень. — За чатыры гадзіны? — Можа, і за тры, — легкаважна сказала Аглая.|@corpus
wavs/000028.wav|— Кастусь! Спіць. Нібы пшаніцу прадаў. — Кастусь! Дрыхне. Алесь зняў кнігі з крэсла на падлогу, сеў.|@corpus
wavs/000029.wav|Потым пайшоў у напрамку да Нявы, дарогаю спаймаў ліхача і загадаў яму павольна ехаць на Васільеўскі востраў.|@corpus
wavs/000030.wav|Але чаму ж ты, чорт, не хацеў год папрацаваць у Вежы? І не мучыўся б цяпер. І цяпер жа не возьмеш. Не возьмеш, ведаю.|@corpus
wavs/000031.wav|На растральныя калоны клаўся прыцемак. Цішыня і яснасць былі на душы. І дзіўна, яму не хацелася, каб ліхач ехаў хутка,|@corpus
wavs/000032.wav|Але ён ведаў і тое, што кожны трэці студэнт канчае універсітэт з язвай страўніка, што сухотных сярод іх больш, як дзе.|@corpus
wavs/000033.wav|— Хлопцы, столік-бобік унь сюды, ён за туалетны. Куды-куды, ну?! На гэтым пісаць!|@corpus
wavs/000034.wav|Лепей за ўсё было б адмовіцца ад усяго, што ў яго было, зняць мансарду і есці ў кухмістарскіх.|@corpus
wavs/000035.wav|Ён не мог дазволіць, каб такое было з сябрамі і калегамі, тымі, якіх ён яшчэ не бачыў, але загадзя любіў.|@corpus
wavs/000036.wav|Пецярбург сустрэў нечаканай цеплынёй і сінім, празрыста-ясным купалам неба.|@corpus
wavs/000037.wav|Спіць. Самога можна вынесці. П'яны, ці што? Ды непадобна на яго. Загорскі абводзіў вачыма каморку.|@corpus
wavs/000038.wav|— Прыемнага апетыту. Тфу ты, чорт! Добра, што хоць гаворыць па-мужыцку. Зямляк. — Давайце адрэкамендуемся. — Ахвотна.|@corpus
wavs/000039.wav|На адзінай талерцы, сярод позніх чорных вішань, ляжала луста хлеба.|@corpus
wavs/000040.wav|Выгналі. Алесь стаў на мосціку з крылатымі львамі, паглядзеў у імклівую ваду і падумаў, што месца, дзе ён будзе жыць, і канал, і гэты мосцік ён паспеў палюбіць.|@corpus
wavs/000041.wav|Імкнулася да недалёкага мора Нява, свежы вецер дыхаў вялікімі абшарамі вады, чысцінёй, поўнымі ветразямі.|@corpus
wavs/000042.wav|— Адразу відаць выхаванне, — паважліва, нават з некаторым здзіўленнем, сказаў чалавек. — Віктар Каліноўскі. — Вы?! Кастусь мне столькі расказваў.|@corpus
wavs/000043.wav|Свой, — яшчэ раз падумаў Алесь і спытаў: — Як з вашай работай? — Ідзе. Сяджу над рукапісамі, як пацук, ды ад пылу чхаю.|@corpus
wavs/000044.wav|Свечка ў свечніку стаіць на падлозе. Паласатая, як арыштанцкая калашына. Цёмная частка — светлая частка, цёмная — светлая.|@corpus
wavs/000045.wav|Унь у той скрыні прыбор для пісання. Пятрок, распакаваць! Дзед Яначка, гэта сюды, паперы ў шуфляды. Крэсла дайце.|@corpus
wavs/000046.wav|хацелася трохі адцягнуць сустрэчу з Кастусём. Ён ведаў, што набліжаецца да парога, за якім не будзе ні яснасці духу, ні гэтага вышэйшага спакою, ні нават дарогі назад.|@corpus
wavs/000047.wav|Алесю было цяжка гэта. Ён саромеўся раскошы, саромеўся таго, што ў яго будзе ўсё, а ў большасці студэнтаў амаль нічога|@corpus
wavs/000048.wav|"Уночы — па такой вось свечцы. Палоска аднаго колеру згарае за гадзіну. ""Студэнцкая"" свечка. Немцы прыдумалі."|@corpus
wavs/000049.wav|Нездаровая. Пад самым дахам. Улетку, відаць, горача, узімку холадна.|@corpus
wavs/000050.wav|І вочы з залацістымі іскрынкамі. Толькі Віктар больш худы і пластычны. На прыгожых запалых шчоках — няроўны румянец.|@corpus
wavs/000051.wav|Цёмна-русыя валасы, рот з надзьмутай ніжняй губой, маленькая зграбная рука растапыранымі пальцамі прычосвае кудлы.|@corpus
wavs/000052.wav|Алесь Загорскі. — Князь? — у чалавека заўсміхаліся вусны. — Але.|@corpus
wavs/000053.wav|Кольца чырвонага воску з адбіткам. — Андрэеўскі папрасіў. Яму трэба па гісторыі філасофіі права. А ён нашай старой мовы — ані-ні.|@corpus
wavs/000054.wav|(ён ведаў з лістоў, як жывецца, скажам, Кастусю, і ведаў, што яго, Алесева, багацце можа аддаліць яго ад сябра).|@corpus
wavs/000055.wav|У гэтай паўночнай феерыі, у багацці вады і неба, у шчодрасці рукатворнай прыгажосці не было нічога ад горада-цмока, горада-драпежніка,|@corpus
wavs/000056.wav|Вялізнае падвоканне замяняла стол. На ім стаяў кафейнік у карычневых пацёках і амаль пусты пачак нямецкай цыкорнай кавы.|@corpus
wavs/000057.wav|Верная адзнака, што ў гаспадара няма гадзінніка. Удзень жыве па стрэле гарматы ды па бою гарадскіх курантаў.|@corpus
wavs/000058.wav|Акрамя гэтага, гаспадар, збяднелы ад год злёгку крануты ціхім розумам халасцяк старога роду, здаў яшчэ і сутарэнне: для хатняга дабра і прыпасаў.|@corpus
wavs/000059.wav|"Пазыкі будзеш прасіць ва універсітэцкага начальства, а не возьмеш у друга"". Унь пакой. Ну хіба так можна?"|@corpus
wavs/000060.wav|Алесь чарпнуў трохі вішань з талеркі. Пераспелых, чорных, кранутых нават птушкамі і таму вельмі салодкіх.|@corpus
wavs/000061.wav|"Не, так жыць Кастусю ён не дазволіць. ""Ну, адмовіўся ад урокаў — твая справа. За такую прынцыповасць цябе нават паважаць можна."|@corpus
wavs/000062.wav|Чалавек сеў. .Алесь, аслупянеўшы, глядзеў на незнаёмы твар, ружовы са сну.|@corpus
wavs/000063.wav|— Крыху нечакана, — сказаў чалавек. Загорскі не ведаў, што казаць. Невядомы апусціў вочы і ўбачыў вішні ў Алесевай руцэ.|@corpus
wavs/000064.wav|Лёгкая і падцягнутая, як струнка, з высокімі грудзьмі і высокай шыяй, яна паказвала людзям, куды што несці.|@corpus
wavs/000065.wav|— Якой просьбай? — удаў здзіўленне Алесь. Віктар глядзеў на яго ўважліва. — Добра, — сказаў ён. — Гэта добра. Усмешка была дабрадушная.|@corpus
wavs/000066.wav|што паступова аблытаў шчупальцамі дарог цела сваёй ахвяры — зямлі.|@corpus
wavs/000067.wav|У празрыстым паветры мякка ззяла золата купалоў і шпіляў. Плыў у небе карабельчык над адміралцействам.|@corpus
wavs/000068.wav|Свежыя ад вечнай вільгаці таполі над Мойкай, усе ў вясёлкавых кроплях ад нядаўняга дожджычку, нагадвалі ледзь распушчаныя павіныя хвасты.|@corpus
wavs/000069.wav|Фіванскія сфінксы, звыклыя да хамсінаў і спякотных пяскоў, глядзелі на імпэтную плынь.|@corpus
wavs/000070.wav|Кабінет, спальня і гасціная для паніча, пакой для Кірдуна з жонкай, дзве вялізныя кладоўкі, кухня. Усё гэта было ў бельэтажы, з балконам.|@corpus
wavs/000071.wav|Аглая ўбачыла, што Алесь глядзіць на яе, заўсміхалася і выгнала з дому. — Ідзіце-ідзіце.|@corpus
wavs/000072.wav|жыць, зберагчы сілы, якія так ім спатрэбяцца праз некалькі год.|@corpus
wavs/000073.wav|Ён скоса глядзеў на Міхаліну і здзіўляўся нават таму, што яна тут. Такая нейкая чужая і не свая.|@corpus
wavs/000074.wav|— Чуеш, Франс? — сказаў Алесь. — Магчыма, яны. Але не я. — Адчыні, — сказаў Раўбіч, — я. не заўдавай аньбы.|@corpus
wavs/000075.wav|Богам клянуся, ніхто не зачэпіць. Іначай Франсу давядзецца ў маці страляць, і іншым — у жанчыну.|@corpus
wavs/000076.wav|— Я не баязлівец, Франс, ты ведаеш. Я проста хачу міру. Не крыўдзь сваёй сястры, а маёй жонкі.|@corpus
wavs/000077.wav|Сыдзі, дзетухна. Зробім выгляд, што памылковая трывога. Можа, яму і жыць нядоўга. Майка глядзела на Алеся. — Не ведаю, Міхаліна.|@corpus
wavs/000078.wav|І раптам нешта здарылася. Чыясьці рука выхапіла кнот з рукі ў графа.|@corpus
wavs/000079.wav|— Кусь, — усміхнуўся той. — Нічога, неяк зажыве. Мсціслаў прыглядаўся, што робіцца ўнізе. — Глядзі, — сказаў ён. — Вось нягоднікі.|@corpus
wavs/000080.wav|З вышыні галерэі яны ўбачылі паплямаваны паходнямі поплаў і коннікаў. Чалавек пяцьдзесят.|@corpus
wavs/000081.wav|Мне дарагая мая жонка. — А калі стрэлю я? — спытаў Франс. Алесь паціснуў плячыма. — Не прыніжайся, — раўнуў раптам Мсціслаў.|@corpus
wavs/000082.wav|— Алесь, — сказала Клейна, — не ўпірайся. З'едзеш адсюль месяцы на два далей ад улад, пакуль мы будзем кругавую паруку трымаць.|@corpus
wavs/000083.wav|Людзі ўсталёўвалі наводдаль дзве гарматы. Парадныя. З Раўбічавага ганка. Алесь адчуў холад у пазваночніку.|@corpus
wavs/000084.wav|Ды каб кожная па галаве знянацку дала, каб аж Маскву ўбачылі. Ану, кідай зброю!|@corpus
wavs/000085.wav|І я прашу твайго даравання. Раўбіч, здаецца, не ведаў, што яму казаць. — Бач, запяяў, — сказаў Ілля Хаданскі.|@corpus
wavs/000086.wav|Апошні сустрэўся вачыма з вачыма Янкі Клейны, крэкнуў і, махнуўшы рукою, павёў каня з паплаўца.|@corpus
wavs/000087.wav|Потым Майка з'явілася побач з Клейнай, і тая паклала ёй на плячо руку. Франс зрабіў крок да іх. — Адкасніся, — сказала Клейна.|@corpus
wavs/000088.wav|Нам абрыдла, што з-за дурной спрэчкі гінуць лепшыя нашы гады. І таму я вымушаны быў пайсці на гэта, хоць я вельмі шкадую, Франс.|@corpus
wavs/000089.wav|— Досыць, Франс, — сказаў стары Хаданскі. — Ты можаш ісці. За крыўды адплацім мы. — Як? — спытаў Франс.|@corpus
wavs/000090.wav|Паслалі ў Вежу. — Гэта нашто? — Маўчы. Хадзем, Эвеліна. Клейна ўзяла руку Раўбічаву пад руку і рушыла з ёю да царквы. — Гэй, — сказала яна, — кідай зброю!|@corpus
wavs/000091.wav|— Ідзі, — сказаў ён. — Я пачакаю. Я цябе заўсёды буду чакаць. — Я таксама буду чакаць, Алесь.|@corpus
wavs/000092.wav|Яна рушыла па прыступках уніз. Зніклі ногі, грудзі, плечы.|@corpus
wavs/000093.wav|— Я раіў бы ісці дамоў вам, пані Надзея. — Ідзі дамоў, Франс, — паўтарыла Клейна. — Там зараз адна Ядвінька. Яна баіцца. Нават лекара яшчэ няма.|@corpus
wavs/000094.wav|Гэта назаўсёды можа быць і доўгае, а можа і скончыцца праз гадзіну ад залпа, які рване па галерэі, знадворку.|@corpus
wavs/000095.wav|— Гарматы, — сказаў адзін з палясоўшчыкаў. Кандрат Кагут абвёў усіх вачыма. — Мы народ сур'ёзны, — сказаў ён.|@corpus
wavs/000096.wav|Вернешся — пан Яраш ачуняе. А тады — слова табе даю — сама яе прывяду. Алесь глядзеў у зямлю. — Алесь, — сказала Майка.|@corpus
wavs/000097.wav|— Злодзей, — сціснутым голасам сказаў Франс. Магчыма, ён і не сказаў бы гэтага, каб не пёк сорам перад Хаданскімі.|@corpus
wavs/000098.wav|Невядома адкуль з'явілася раптам радасць. Толькі адзін дотык рукі вярнуў яе, і цяпер ужо назаўсёды. назаўсёды. назаўсёды. Ён паўтараў гэтае слова, як клятву.|@corpus
wavs/000099.wav|— Пане божа наш, славаю і гонарам вянчай я, — пралунала. Чаша з віном ля вуснаў. І вось яе рука ў ягонай руцэ.|@corpus
wavs/000100.wav|— Вайны ім пільна не хапала. Жонкам ды маткам варта было б за вас узяцца.|@corpus
wavs/000101.wav|— Я не магу гэтага зрабіць, — спакойна сказаў Алесь. — Я не веру вунь тым. Я схіліў на гэтую справу сяброў і адказваю за іхняе жыццё і бяспеку.|@corpus
wavs/000102.wav|Паўлюк і Андрэй пабеглі па Майку. Прывялі. — Ты што ж гэта нарабіла, га? — спытала ваяўніца. — Бачыш, маці ледзь на нагах трымаецца. Канчай вайну. Міхаліна!..|@corpus
wavs/000103.wav|Суровыя твары сяброў былі каля сцен і вакол. І між іх, побач з ім, стаяла яна, гатовая на ўсё.|@corpus
wavs/000104.wav|Замест адказу пралунаў стрэл з купкі дваран ля старога Хаданскага.|@corpus
wavs/000105.wav|Абкружылі сябры. Пайшлі ў іх атачэнні да прыступак на хоры. Узняліся амаль на палову вінтавых сходаў, калі знізу, ад дзвярэй, даляцеў поўны і гулкі, бы ў бочку, гук: ударылі чымьсці цяжкім.|@corpus
wavs/000106.wav|— Што? — сказала ледзь жывая ад сораму Майка. — Дрэнныя справы, доня. З тваім бацькам удар. Склала рукі. — Міхаліна, сыдзі.|@corpus
wavs/000107.wav|І гэты водбліск свечкі, што дае ёй у руку поп. Адразу за гэтай думкай ён адчуў пякучы сорам. Здрадай гэта можна было назваць, вось чым.|@corpus
wavs/000108.wav|Ілля схапіўся за галаву і павольна заваліўся назад, на рукі сябрам. — Няўжо забіў? — Ну і чорт з ім, хоць і забіў, — прахрыпеў з правага боку мурын.|@corpus
wavs/000109.wav|— Не забіў! — раптам амаль з радасцю крыкнуў Андрэй Кагут. — Не! Бач, устае. Аглушыў, відаць, толькі.|@corpus
wavs/000110.wav|Янка, гэта ты там, паршывец? Кідай зброю, кажу. Янка крэкнуў. — Мужыкі, — сказала Клейна.|@corpus
wavs/000111.wav|Галава ўскінула на яго вялікія вочы і сумна схілілася. Ляснулі ўнізе завалы.|@corpus
wavs/000112.wav|Старая рэліквія загоршчынскай царквы. Не менш як трыццаць пакаленняў адчувалі яго вось так, лобам.|@corpus
wavs/000113.wav|Ты сапраўды цяпер мой брат. Не я завёў тую свару. Я заўсёды хацеў, каб быў мір.|@corpus
wavs/000114.wav|— Злодзей цяпер ты, — спакойна сказаў Алесь. — Тут няма цяпер Майкі Раўбіч. Тут ёсць мая жонка перад богам і людзьмі — Міхаліна Загорская.|@corpus
wavs/000115.wav|Холад пракаціўся некуды ўніз і знік у нагах. — Гэта, калі і не пацэліўшы, у галаву патрапіць, — сказаў Кірдун.|@corpus
wavs/000116.wav|Стрэлы з галерэі нібы паступова апаясвалі царкву. Янка Клейна, першы з закранутых, сядзеў на каменных плітах падлогі і, лаючыся, накладаў корпію на прастрэлены мускул прадплечча.|@corpus
wavs/000117.wav|— Яна, браце, ва ўсіх чырвоная ды аднолькавая, — сказаў Андрэй. — Ва ўсіх людцаў, колькі іх чыста ёсць на зямлі. Сволачы. Навалач, прама сказаць. Што, Янка, кусь?|@corpus
wavs/000118.wav|Яны гэта не так зразумеюць! І тады Загорскі, захлынаючыся гневам і роспаччу, прыпаў да прыклада.|@corpus
wavs/000119.wav|Хто там галоўны? Загорскі малады? Ану ўставай, яны страляць не будуць. Ды Міхаліну сюды, скура б на ёй так гарэла.|@corpus
wavs/000120.wav|Агеньчыкі свечак адбіваюцца ў шырокіх і сініх, як марская вада, вачах. Халоднае золата старога вянца лягло на лоб.|@corpus
wavs/000121.wav|Ра-та-та, — сыпанула па чарапіцах. — Ра-та-та. — Бач ты, — сыпануў Кандрат. — Гэтак вельмі проста і забіць могуць.|@corpus
wavs/000122.wav|Ён жа не ведае нават яе, той, з якой назаўсёды хоча звязаць жыццё!|@corpus
wavs/000123.wav|Ля самых дзвярэй у царкву стаяў дзіўна кароткі — з вышыні — Франс Раўбіч. Трохі далей, ля коней, стаялі малады і стары Хаданскія.|@corpus
wavs/000124.wav|— До жартаў, хлопцы, — сказаў Мсціслаў. — Біце па гарматах, іначай жывыя не выйдзем. Алесь высунуў галаву. Ілля Хаданскі падносіў шматок зыркага пакулля да запальніка. На галаве ў Іллі бялела павязка.|@corpus
wavs/000125.wav|— То пэўна дзірка будзе з палац пана Вежы. Запанавала маўчанне. Потым стары Кандраці павольна перажагнаўся.|@corpus
wavs/000126.wav|І ўсё ж гэты пярсцёнак, што зараз знялі з прастола. Трэба што, абмяняцца ім? Тройчы?|@corpus
wavs/000127.wav|А ты, Франс, запамятай: што б ні здарылася, я ніколі не стану страляць у цябе.|@corpus
wavs/000128.wav|Астатнія стаялі. — Адчыні, — сказаў бляднейшы, чым заўсёды, Франс. — Што табе трэба, Франс? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/000129.wav|Што гэта азначае? Што ўзаемна будуць палягчаць жыццёвы цяжар? Адкуль ён ведае, які ён, гэты цяжар, каму трэба рабіць палёгку?|@corpus
wavs/000130.wav|Замалаціла свінцовым бобам па свінцовых чарапіцах над галавой. Мсціслаў сунуў у Алесевы рукі стрэльбу. — Бі! Бі і не крычы!|@corpus
wavs/000131.wav|Яшчэ далей — Раўбічава шляхта, Браніборскі, яшчэ і яшчэ людзі, Мнішак.|@corpus
wavs/000132.wav|Стрэльба была новая, пістонная. Яна нечакана зручна лягла да пляча. Алесь убачыў на канцы рулі галаву Іллюка Хаданскага і націснуў курок.|@corpus
wavs/000133.wav|Паляцела грубая жоўтая атынкоўка ля галавы Алеся. У адказ галерэя залапатала нягучнымі стрэламі. — Людзі! Людзі! Адумайцеся! — гарлаў Алесь. — Што вы робіце? Людзі!|@corpus
wavs/000134.wav|— Яна зробіцца ўдавой Загорскага, не паспеўшы зрабіцца жонкай. Алесь змрочна кінуў: — Я не хачу і тваёй крыві.|@corpus
wavs/000135.wav|Франс ківаў галавою. Потым глыбока ўздыхнуў і агледзеў вежы і гульбішча царквы. — Франс, — сказаў Алесь, — адумайся, пакуль не позна.|@corpus
wavs/000136.wav|— Давайце бярвенні, людзі. — Не рабі гэтага, — сказаў Алесь. — Не рабі таго, аб чым пашкадуеш. Я люблю цябе, браце.|@corpus
wavs/000137.wav|Вялікае шчасце, што Мсціслаў паклапаціўся аб уборы: ведаў, што магла нічога не паспець узяць. Дзіўна, як яна стаяла побач з ім.|@corpus
wavs/000138.wav|— Я не прыніжаюся, ты бачыш. — Мы яму не дамо расстрэльваць цябе, — пачырванеў Паўлюк. — Я буду страляць. Чуеш, я?!|@corpus
wavs/000139.wav|Той паспрабаваў быў перахапіць яго назад. І тады тая самая рука гучна прыпячаталася да шчакі маладога чалавека. — Чакайце, хлопцы, — непаразумела сказаў Мсціслаў. — Не страляць. Баба.|@corpus
wavs/000140.wav|— Яна — мая, пакуль мужу ў рукі не перадам.|@corpus
wavs/000141.wav|Сапраўды, між людзей, што трымалі аблогу, рухаліся дзве жаночыя постаці. — Дамоў, — сказала жанчына голасам Надзеі Клейны.|@corpus
wavs/000142.wav|— Глядзі, — сказаў Кандрат. — Чырвоная.|@corpus
wavs/000143.wav|— Жартаваць не любім. Са свістам хвастанула па балюстрадзе і даху карцеч.|@corpus
wavs/000144.wav|І ён не мог і падумаць, што гэтая дзяўчына, злева, звязваецца з ім усім гэтым у нешта апошняе і неразрыўнае.|@corpus
wavs/000145.wav|Франс адышоў прэч ад царквы. Нешта горача казаў яму Ілля Хаданскі. Раўбіч ашчаперыў рукамі галаву. Хаданскі казаў далей.|@corpus
wavs/000146.wav|Я раю табе лепей ехаць дадому, Франс. Мы можам сустрэцца потым, калі хочаш. Франс развёў рукамі. — Відаць, досыць, — сказаў ён.|@corpus
wavs/000147.wav|І, аднак, ён ведаў, чым рызыкаваў, ідучы сюды. Голас папа замілаваны. Ён уздымае вочы ўгору. Алесь зноў пакасіўся на яе. На вуснах блукае ўсмешка.|@corpus
wavs/000148.wav|А ўжо як перад ім на задніх лапках хадзілі маршалкі Крушэўскі ды Абданк у тыя тры страшныя леты.|@corpus
wavs/000149.wav|З самага семсот восемдзесят першага года была на гэтай пасадзе дынастыя Галынскіх.|@corpus
wavs/000150.wav|І чацвёртаму не дасць, бо, чутна, Скалон хутка загрыміць паспеў-такі нашкодзіць за тры гады.|@corpus
wavs/000151.wav|Раўбіч-малодшы не хацеў нічога слухаць. У яго трапяталі ноздры. — Хто вам дазволіў вымаўляць сямейнае імя маёй сястры?!|@corpus
wavs/000152.wav|Той васемнаццаць губернатараў перажыў, а тых, каго не хацеў, ані разу не пусціў на парог.|@corpus
wavs/000153.wav|А пан Юры не даў крыўдзіць людзей. Тром губернатарам не даў.|@corpus
wavs/000154.wav|Пад столлю вялізнай залы гучала мяккая, як ручаіна, пявучая, як голас птушкі, гнуткая і цвёрдая адначасова, лаканічная мова.|@corpus
wavs/000155.wav|Гэтыя паны - мярзотнікі, і адзінае пачуццё, якое яны ва мне абуджаюць, - гэта нянавісць да таго, што яны робяць, і пагарда да маёй радзімы|@corpus
wavs/000156.wav|У іх клуб гэта зборня мужчын, аб'яднаных агульным паходжаннем, агульнымі поглядамі на палітыку.|@corpus
wavs/000157.wav|— Ёсць, відаць, і такія, каму ўсё гэта даспадобы.|@corpus
wavs/000158.wav|Наталя са здзіўленнем пераводзіла вочы з любага ёй Алеся на не менш любага брата, бледнага ад гневу.|@corpus
wavs/000159.wav|неасэнсаванай нянавісці да гэтага чалавека, якога пасля адчужанасці Ядзечкі Клейны пачаў пазбягаць.|@corpus
wavs/000160.wav|Але адны з нас прыстасаваліся, другія маўчаць. Што ж тады ў агульным паходжанні?|@corpus
wavs/000161.wav|"Тэма прамовы была вольная, і ён выбраў: ""Значэнне клуба для членаў грамадства, і як я мяркую сябе ў ім""."|@corpus
wavs/000162.wav|Падспудныя чуткі, дуэлі і ярасць, бойкі на губернскіх зборах, барацьба перад выбарамі.|@corpus
wavs/000163.wav|Ілля сціснуў рот. І па няўлоўным руху гэтых вуснаў, па тым, што страла, відаць, трапіла ў цэль, Алесь амаль упэўніўся: ён.|@corpus
wavs/000164.wav|з дробнай шляхтай пры сустрэчы, з сялянамі на полі і якую, аднак, ніхто, акрамя адзінак, што лічыліся дзівакамі, не ўжываў пры спічах.|@corpus
wavs/000165.wav|— Дык вось, клуб — зборня мужчын, амаль аднолькавых па паходжанню, аб'яднаных агульнымі поглядамі на палітыку, на шчасце ўсіх людзей,|@corpus
wavs/000166.wav|Хто хоча забіць сабаку — вінаваціць яго ў шалу. І таму Франс не адчуваў сваёй несправядлівасці.|@corpus
wavs/000167.wav|Дыфамацыя даходзіць да таго, што я здзіўляюся, як да нас у часе выбараў прыязджаюць акторы і гандляры.|@corpus
wavs/000168.wav|Але чым больш я думаў на гэтую тэму, рыхтуючы сваю кароткую прамову,тым большае было маё непразуменне.|@corpus
wavs/000169.wav|Мнішак у кутку ўсміхнуўся і падумаў, што Раўбіч — ёлуп. — Палітыка, — казаў Алесь, — ці ёсць яна ў нас?|@corpus
wavs/000170.wav|Шчасця экіпажаў, рабоў, велічы, грошай, багатых каскадаў на мармуровых вілах.|@corpus
wavs/000171.wav|Я забараняю вам гэта! Я забараняю вам сустракацца з ёю. Забараняю падыходзіць да яе.|@corpus
wavs/000172.wav|Ён бачыў насцярожаныя і зацікаўленыя абліччы. Таму што само гучанне гэтых слоў было незвычайнае для ўступнай прамовы.|@corpus
wavs/000173.wav|Магчыма, я ідэалізую, нават напэўна так, бо людзі паўсюль людзі, але мэта існавання клубаў там менавіта такая.|@corpus
wavs/000174.wav|— убачыў Франса, які гуляў з Наталяй па садовых алейках, і памкнуўся да яго. — Франс, даю табе слова. Клянуся.|@corpus
wavs/000175.wav|І што яно будзе — адному богу вядома. Ды яшчэ старому Вежу.|@corpus
wavs/000176.wav|У Раткевічавых вачах была горыч. Біскуповіч заплюшчыў вочы.|@corpus
wavs/000177.wav|— Нават калі б вы былі мне родным братам, я б пасля гэтага ўчынку хацеў бы, каб такога брата ў мяне не было, каб ён памёр.|@corpus
wavs/000178.wav|"Алесь убачыў іранічную ўсмешку старога Хаданскага, вочы Іллі і зразумеў, што не даруе сабе, калі сапраўды не ""дасць""."|@corpus
wavs/000179.wav|Франс гневаўся на яго за гэта, але Франсу здавалася, што ён, Франс, гневаецца за Майку.|@corpus
wavs/000180.wav|І яшчэ для п'янак, дзе спрачаюцца аб танцорках, віне і аб тых жа сабаках. Вежа па-звычайнаму прыкрыў далонямі твар.|@corpus
wavs/000181.wav|Ён таксама чуў усё і настолькі заеўся на Раўбічаў за нежаданне разабрацца, за тое, што адвярнуліся, а на ўсё панства за ману, што цяпер першы адмовіўся б мірыцца.|@corpus
wavs/000182.wav|Тыя потым самыя горшыя былі. Нібы ён іх загадзя наскрозь бачыў. А ўнук ягоны унь гаворыць.|@corpus
wavs/000183.wav|— Клубы існуюць у нас не для палітыкі, не для мараў аб шчасці, бо дзве гэтыя дамы рэдкія госці пад нашымі дахамі.|@corpus
wavs/000184.wav|І вось з саракавога года, семнаццаць год ужо, маршалкам пан Юры. Тады яму дваццаць дзевяць было, цяпер сорак шэсць.|@corpus
wavs/000185.wav|Страціўшыя ўсё на свеце, аж да чалавечага аблічча!|@corpus
wavs/000186.wav|Нават адной сваёй прысутнасцю вы пэцкаеце чыстых і нявінных дзяўчат. Гэта было ўжо занадта. — Вы забыліся, васпан, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/000187.wav|У адзін з сакавіцкіх дзён яго прымалі ў дваранскі клуб, а значыць, ён меўся выступіць з традыцыйнай уступнай прамовай.|@corpus
wavs/000188.wav|Ён сказаў, быццам вельмі шкадуе аб тым, што малады чалавек так забыўся, і, нягледзячы на запэўненні Алеся, дадаў, што справа з плёткай зайшла далёка і ён вымушаны бараніць гонар роду.|@corpus
wavs/000189.wav|І я сумую, тужу па такім Чалавеку.|@corpus
wavs/000190.wav|Біскуповіч Януш усміхаўся аксамітна-цёмнымі вачыма. Запал маладога Загорскага падабаўся яму.|@corpus
wavs/000191.wav|Яе пакаралі, адправіўшы спаць. Але дзяўчынка не прасіла даравання, а тупала нагамі і пранізліва лямантавала: — Ён харошы, харошы! Я ведаю, што ён харошы!|@corpus
wavs/000192.wav|І гэта здзівіла, але супраць тэмы не спрачаюцца. Прамова была амаль падрыхтавана, калі здарылася гісторыя з Майкай.|@corpus
wavs/000193.wav|І гэты ўмольны крык быў апошняй спробай абараніць Алеся ў доме Раўбічаў.|@corpus
wavs/000194.wav|— Я ведаю, большасць з нас глыбока смуткуе, пазіраючы на такое падзенне. Але што з таго, калі мы не процідзейнічаем яму?!|@corpus
wavs/000195.wav|Хацеў, відаць, пасля і ў губернскія падацца, але дваране і павета не далі. Досыць было з іх.|@corpus
wavs/000196.wav|Ці не нагадваем мы Касьяна з легенды? Таго, які лічыў, што, каб прыйсці на неба, трэба чыстае мець адзенне.|@corpus
wavs/000197.wav|— Не пераступайце мяжы, не прымушайце мяне забыць пра сваю любоў.|@corpus
wavs/000198.wav|Я мяркую, гэта не найлепшы спосаб сябраваць з домам: ганьбіць у гэтым доме адну з дачок.|@corpus
wavs/000199.wav|— Франс, — з дакорам сказаў Алесь, — я люблю вас усіх. Я не магу без вас. Без цябе. Без Наталі. Без Майкі.|@corpus
wavs/000200.wav|Гэтыя паны. валацугі без радзімы, мужчыны без мужнасці, людзі без сумлення!|@corpus
wavs/000201.wav|Гэта не былі французскія, польскія ці якія іншыя словы. Гэта была тая мова, на якой усе гэтыя людзі гаварылі са слугамі ў доме,|@corpus
wavs/000202.wav|у канцы вялізнай залы цяжка было пазнаць людзей у твар, але ён бачыў Хаданскіх, Біскуповічаў, Раткевіча, бацьку, дзеда, Браніборскага, Мнішка, увесь гэты свет, які ён ведаў|@corpus
wavs/000203.wav|А ў доме Наталя закаціла Майцы і Франсу скандал. Тупатала нагамі, плакала і крычала. — Брыдкая, злая! — плакала Наталя. — І ты брыдкі, злы, нядобры!|@corpus
wavs/000204.wav|Сярожку Энгельгардту не даў, Мікалашку Гамалею не даў, Міколку Скалону не даў.|@corpus
wavs/000205.wav|на тое, якімі метадамі трэба дабівацца гэтага шчасця. Паходжанне ў нас адно: прыдняпроўскае.|@corpus
wavs/000206.wav|Напэўна, да іх не даходзяць нашы словы, іначай яны ведалі б, што трапілі ў разбойніцкі вертэп.|@corpus
wavs/000207.wav|І Алесь зламаў ужо гатовую прамову, такой якой здалася прэснай для бязмернага гневу, які душыў яго.|@corpus
wavs/000208.wav|— І якімі сродкамі мы карыстаемся, каб дасягнуць мэты, таго, што мы разумеем пад шчасцем?|@corpus
wavs/000209.wav|Я не магу глядзець на іх. Калі я думаю, што мы адной крыві мне хочацца выпусціць з сябе гэтую кроў.|@corpus
wavs/000210.wav|І калі клуб зборня мужчын, то ці мужчыны яны?|@corpus
wavs/000211.wav|Факты дыфамацыі сапраўды мелі месца дванаццаць год назад, калі Кроер вырашыў выставіць сваю кандыдатуру ў павятовыя маршалкі.|@corpus
wavs/000212.wav|— Я, здаецца, нічога не патрабую ад вас, нават тлумачэнняў, суха сказаў Франс. У яго заўсёды быў выгляд маладога прыдворанага.|@corpus
wavs/000213.wav|Пан Юры перастаў вітацца з Ярашам. Учарашнія суседзі, сябры, амаль сваякі, сталі ворагамі. .На Алеся найшло.|@corpus
wavs/000214.wav|"Мы назнарок адвярнуліся ад яе, карыстаючыся гордым выслоўем: ""Бруд не па нас""."|@corpus
wavs/000215.wav|Але астаецца пачуццё глыбокага непаразумення, як такія слімакі могуць існаваць у грамадстве,|@corpus
wavs/000216.wav|Ён сарваўся і рабіў немагчымай усякую спробу прымірэння. — Не смейце, князь.|@corpus
wavs/000217.wav|"Між расстаўленых пальцаў блішчала хітрае вока. Наіўны і задзірысты твар бацькі нібы запрашаў: ""Дай ім, дай""."|@corpus
wavs/000218.wav|Нікога другога ім не трэба. Справядлівасць і мяккасць не на кожным дрэве растуць.|@corpus
wavs/000219.wav|як яно іх церпіць і як яны самі могуць жыць такія. Дык вось для чаго ім клубы.|@corpus
wavs/000220.wav|Малады Раўбіч сам бы здзівіўся і перастаў паважаць сябе, каб яму сказалі, што галоўная прычына Ядвіся.|@corpus
wavs/000221.wav|Гучала ўпершыню за шмат год. Гэтай мовай і над гэтым сталом гаварылі зараз жорсткія словы.|@corpus
wavs/000222.wav|Вежа вельмі пакутаваў за ўнука.|@corpus
wavs/000223.wav|Іх беспрынцыпнасць блізкая да ўсяеднасці, іх маўчанне да подласці. Прыкладам таму могуць быць плёткі.|@corpus
wavs/000224.wav|Франс змераў яго пагардлівым позіркам, узяў Наталю за руку і павёў дадому.|@corpus
wavs/000225.wav|Крыўдаваць на іх нельга. Проста таму, што на дробных людзей не крыўдуюць, імі пагарджаюць.|@corpus
wavs/000226.wav|І, каб дасягнуць гэтага, забіваем у сабе Чалавека.|@corpus
wavs/000227.wav|Таму трэба каб Вы, Загорскі, вызвалілі дом ад Вашай прысутнасці. А калі Алесь пайшоў з дома, — Майка не выйшла да яго,|@corpus
wavs/000228.wav|Пан Яраш глядзеў убок, і, відаць, яму было шкада і балюча, але гонар прымушаў трымацца менавіта так, а не іначай.|@corpus
wavs/000229.wav|Яны існуюць у нас для картачнай гульні, для размоў аб паляванні, аб тым, чый рысак больш машысты, чый выжал больш чуйны.|@corpus
wavs/000230.wav|Алесь збялеў: — Франс. Брат. І ты таксама? І тут Франс даў волю застарэламу свайму раздражненню,|@corpus
wavs/000231.wav|А Чалавек той, хто змагаецца за роўнае права на шчасце для ўсіх людзей.|@corpus
wavs/000232.wav|і якому зараз павінен быў гаварыць. У чорным фраку, з келіхам у руцэ, Алесь чакаў, пакуль сціхне шум, народжаны словамі старшыні і яго імем.|@corpus
wavs/000233.wav|Малайчына! А Раўбіч дурань. — І ў чым мы бачым шчасце, якое трэба нам, як паветра?|@corpus
wavs/000234.wav|І ходзіць пагалоска будзе на ягоным месцы Аляксашка Беклемішаў, чалавек роду старога, але сварлівы і цяжкі.|@corpus
wavs/000235.wav|Ці мы чакаем яго для сябе, ці дабіваемся для ўсіх? На жаль, часцей за ўсё для сябе.|@corpus
wavs/000236.wav|І таму, калі Алесь пайшоў вечарам у гарадскі дом, заняты Раўбічамі, там з ім проста адмовіліся гаварыць.|@corpus
wavs/000237.wav|Наадварот, яму здавалася, што яго ўчынак ёсць самы годны, справядлівы і шчыры. — Я не брат вам, — сказаў Франс.|@corpus
wavs/000238.wav|Год адзінаццаць яшчэ паслужыць. А там, калі меркаваць па сённяшняй прамове, сынка давядзецца выбраць.|@corpus
wavs/000239.wav|Гэта, урэшце, і зборня мужчын, аб'яднаных патрыятызмам, цвёрдым разуменнем таго, хто яны такія.|@corpus
wavs/000240.wav|Ён вырашыў не рыхтавацца нанава, а сказаць проста тое, што думае. .Зала была поўная.|@corpus
wavs/000241.wav|"Урэшце стала ціха. — З некаторай неразважлівасцю я выбраў сваёй тэме назву ""Значэнне клуба для грамадства""."|@corpus
wavs/000242.wav|Недалёка яблычка ўпала, ды, відаць, старую яблыню перарасце. Гэты не стаў бы і Мішку Мураўёву даваць спуску.|@corpus
wavs/000243.wav|Панства сядзела за сталамі, якія аж ламаліся ад віна і страў (стары Вежа ніколі не скупіўся). Алесь абводзіў вачыма зборню:|@corpus
wavs/000244.wav|Справа ў тым, што ў нас няма клубаў у агульнапрынятым, заходнім, англійскім сэнсе гэтага слова.|@corpus
wavs/000245.wav|Але хіба веліч і высакароднасць у тым, каб мірыцца з брудам, даючы яму пэцкаць меншых братоў?|@corpus
wavs/000246.wav|У гэтай маскараднай чузе?.. У вашай мантыльі? Смеху варта.|@corpus
wavs/000247.wav|Ён перарываўся часам, каб даць месца чамусьці змрочнаму і цяжкаму, а потым зноў гучаў.|@corpus
wavs/000248.wav|І ў гэтай цішыні бацька выступіў амаль на сярэдзіну залы. — Шаноўныя панове. Шаноўныя гаспадыні і гаспадары.|@corpus
wavs/000249.wav|— Мне не хочацца, — паціснула плячыма яна. — А мне не хочацца заставацца тут. І я не магу тут пакінуць вас адну.|@corpus
wavs/000250.wav|А яна адшукала там яго, стала побач, хутаючы плечы ў белую мантылью.|@corpus
wavs/000251.wav|— Сумна, калі няма танцаў, — сказала яна. — Я танцавала б тры дні. А вы? Ён памаўчаў, а потым усміхнуўся: — Я таксама.|@corpus
wavs/000252.wav|Пан Юры падаў знак музыкам, і тыя грымнулі нейкую ўрачыста-сумную мелодыю.|@corpus
wavs/000253.wav|Музыка, якой вы так былі здзіўлены, была напісана дзеля яго і гралася для яго. Яна не датычыцца вас.|@corpus
wavs/000254.wav|Каганцы таксама скончыліся, зусім непадалёку ад стаўка, над якім схіліліся вербы.|@corpus
wavs/000255.wav|— Прадстаўляюць. Падстаўляюць яе пад вадзяныя хмызы, топчуць. І рыба ў сетцы ўся блішчыць, як блакітны жар.|@corpus
wavs/000256.wav|яны пагойдваліся сярод лістоты. Потым пайшлі звычайныя зыркія каганцы. Іхняе полымя мігцела часам ад нячутнага ветрыку,|@corpus
wavs/000257.wav|Алесь з кожным танцам падыходзіў да яе і адразу бачыў, як мяняецца яе капрызны тварык, робіцца пакорлівы і амаль бязвольны:|@corpus
wavs/000258.wav|— Рыба любіць цёмныя ночы, — сказаў ён. — Але ўсё адно ў такую ноч яе лавіць прыгажэй.|@corpus
wavs/000259.wav|паважна, на пальчыках, пайшоў, павёў даму да дзвярэй у малую залу,|@corpus
wavs/000260.wav|На гэты баль у ёй стаялі б дваццаць прозвішчаў — кожны запісваў бы сваё. І я танцавала б увесь вечар з рознымі.|@corpus
wavs/000261.wav|— А тым, што няма чаго выпінацца. А тым, што гэтыя словы аніяк не горшыя за вашы, —|@corpus
wavs/000262.wav|але ён стаяў ля Майкі і працягнуў гэтай агіднай зласлівіцы сваю руку.|@corpus
wavs/000263.wav|І ён зноў злаваўся: аднойчы нават пайшоў скакаць мазурку з маленькай Ядзенькай Клейнай.|@corpus
wavs/000264.wav|І тады Алесь, адчуваючы ўласны спрыт і лёгкую сілу, якая раптам наліла ўсё цела,|@corpus
wavs/000265.wav|— Я і не хачу ведаць, — нейкім асаблівым, вельмі агідным тонам сказала яна. — Вядома, у вас была дагэтуль зусім асобная кампанія.|@corpus
wavs/000266.wav|У гэты момант яна здалася яму такой дурніцай, што ён зарагатаў. Гэта, здавалася, збянтэжыла яе.|@corpus
wavs/000267.wav|Над стаўком перакочваўся ў хмарках бледны месяц.|@corpus
wavs/000268.wav|— Чым гэта вам не спадабалася мая мантылья? — іранічна, зусім як дарослая, спытала яна.|@corpus
wavs/000269.wav|За ім, другой парай, стаялі Франс з Ядвігай, потым — Мсціслаў з нейкай дзяўчынкай, яшчэ і яшчэ пары.|@corpus
wavs/000270.wav|І тут іх агарнула ноч з ціхім шалёсканнем маленькіх хваль на вадзе.|@corpus
wavs/000271.wav|Таму ён наўмысна гаварыў запаволена, з паўзамі. — Давайце ўцячом адсюль на некалькі хвілін, — сказала яна.|@corpus
wavs/000272.wav|ён сыпаў гэта па-мужыцку, быццам праз бур'ян лез без дарогі. — А тым, што сорам удаваць з сябе дарослую і смяяцца з людзей, якіх не ведаеш.|@corpus
wavs/000273.wav|Дзеці, станьце ў пары. Алесь, выберы даму для першай пары. Невядома, як гэта выйшла,|@corpus
wavs/000274.wav|І, прашываючы гэта, срэбная, нібы з жураўлінага горла, вяла сола труба.|@corpus
wavs/000275.wav|— Правільна зрабіў Вежа, — пасля паўзы сказаў Раўбіч. Труба змоўкла.|@corpus
wavs/000276.wav|"— ""Курганная шыпшына"", — адказаў бацька. — Бадай, ці не надта змрочна для такога дня. Але Вежа настойваў."|@corpus
wavs/000277.wav|— Пойдзем у парк. Тут горача. У парку асветлены былі толькі галоўныя алеі.|@corpus
wavs/000278.wav|Магла сама шукаць яго вачыма і магла не звяртаць увагі на тое, што ён шукае яе.|@corpus
wavs/000279.wav|А потым быў перапынак, калі разносілі марожанае. І тут Ядзенькай заняўся Франс.|@corpus
wavs/000280.wav|і яшчэ за сябе, бо яна з ім загаварыла, а яму гэта было прыемна.|@corpus
wavs/000281.wav|— Прыгонны капельмайстар Вежы напісаў, — сказаў Раўбічу бацька. — Спецыяльна на гэты дзень. А музыка грала.|@corpus
wavs/000282.wav|Ужо значна менш упэўнена, але ўсё яшчэ з гонарам яна сказала: — Я не люблю грубага смеху.|@corpus
wavs/000283.wav|— І гэта так. Але мне падабаецца, як танцуеце вы. Размова ішла па-французску, і яму часам даводзілася шукаць словы.|@corpus
wavs/000284.wav|"— быццам назнарок, быццам жадаючы падражніць, сказала яна. — ""Таптуха"", ""рыззё""."|@corpus
wavs/000285.wav|Непадрыхтаваны, ён шукаў слоў, якія павінны былі легчы на ноты цішыні.|@corpus
wavs/000286.wav|"Дзеці апранаюць цёплае. рыззё і ідуць з. таптухай. — Дзіўна гучала ў французскім сказе слова ""таптуха""."|@corpus
wavs/000287.wav|Алесь яшчэ за хвіліну зусім не хацеў гэтага, —|@corpus
wavs/000288.wav|Пераліваецца, скача. А месяц плыве.|@corpus
wavs/000289.wav|Мне падабаецца, як вы танцуеце. — Праўда? — загарэлася яна. — Ядзенька ж лепей?|@corpus
wavs/000290.wav|Госці стаялі трошкі адурэлыя ад нечаканага пачатку.|@corpus
wavs/000291.wav|Алесь зірнуў на Раўбіча, сустрэў яго позірк і зразумеў, што той адчувае тое ж самае.|@corpus
wavs/000292.wav|а у перапынках зноў расплюшчвала вочы і казала: — Шкада, што ў дзяцей няма бальных запісных кніжак. О, каб былі!..|@corpus
wavs/000293.wav|Радасна грымнуў аркестр на хорах, пацяклі павольныя гукі паланеза.|@corpus
wavs/000294.wav|Сам прынёс ёй вазачку, сам стаяў ля яе, сам потым давёў да дзвярэй на тэрасу. Тут і падышла да хлопца Майка.|@corpus
wavs/000295.wav|З нейкай гордай прыхаванай сілай. Ці то шумеў сітняг на бясконцых балотах, ці то чуўся ў цемры стомлена-мужны крок тысяч ног?|@corpus
wavs/000296.wav|Але новыя ўражанні ў яго былі яшчэ кароткія і мізэрныя, ён міжволі звярнуўся да старых, больш моцных.|@corpus
wavs/000297.wav|— Вы ўвесь час так маўчыцё? — спытала яна.|@corpus
wavs/000298.wav|Ён асекся, заўважыўшы, як грэбліва апусціўся куточак яе рота. — Я гэтых забаў не разумею,|@corpus
wavs/000299.wav|Яна не разумела, што ў ціхі час людзі павінны маўчаць, што мова ў такую часіну не гучыць.|@corpus
wavs/000300.wav|— Сёння свята дзяцей, — казаў далей бацька. — І таму першы танец належыць дзецям.|@corpus
wavs/000301.wav|якія, зусім па-чарадзейску, самі адчыніліся ў другім канцы вялікай залы.|@corpus
wavs/000302.wav|Заўважыў, як ахвотна яна падала яму ручку, як уздыхнула з радасці, што ён падышоў, аж заззялі яе лялечныя, вялікія вочы.|@corpus
wavs/000303.wav|Некаторы час дзеці стаялі моўчкі, гледзячы на месячную дарожку, яркую ля другога берага і зусім цьмяную ля іхніх ног.|@corpus
wavs/000304.wav|І хаця гэта было несправядліва, Мсціслаў пакутліва чырванеў за сябра|@corpus
wavs/000305.wav|Ён кінуў вачыма на Раўбіча і ўбачыў, што ў таго апушчаны свінцова-цяжкія павекі. — Назва? — спытаў Раўбіч адрывіста.|@corpus
wavs/000306.wav|Алеся як сціснула нешта за горла.|@corpus
wavs/000307.wav|Увесь вечар яна была зменлівая, як красавіцкі вільготны вецер — за кожным кутам хаты дастане.|@corpus
wavs/000308.wav|апушчаныя доўгія вейкі, крыху ўсмешлівы рот. Яна ішла з ім у танцы менавіта так, як хацеў ён,|@corpus
wavs/000309.wav|Хлопец пайшоў са злосці на веранду і стаяў там, гледзячы на рознакаляровыя кітайскія ліхтарыкі, якія прыгожа беглі ў цемру алей.|@corpus
wavs/000310.wav|— То што? — спытала яна. — То я завяду вас сілком. — Ого, паспрабуйце.|@corpus
wavs/000311.wav|Сённяшні дзень — першы дзень юнацтва майго сына.|@corpus
wavs/000312.wav|— Я таксама не люблю, — зусім спакойна і зноў па-французску сказаў ён і дадаў: — Я думаю, нам лепей за ўсё вярнуцца.|@corpus
wavs/000313.wav|У гэты ўрачысты вечар вы павінны весяліцца. Бацька быў бадай непрыемны Алесю ў гэтую хвіліну.|@corpus
wavs/000314.wav|і сетка, сплеценая з ценю і святла, бегала па жвіры, па галінках, па ствалах магутных дрэў, па дзвюх маленькіх фігурках, якія ішлі ў ноч.|@corpus
wavs/000315.wav|"Адборнае кола. Яна асабліва падкрэсліла гэтыя словы: — Адоборнае кола з ""таптухай""."|@corpus
wavs/000316.wav|Спачатку па іх ішлі ланцужкі ліхтарыкаў: аранжавыя, блакітныя, чырвоныя,|@corpus
wavs/000317.wav|Магла завесці з Мсціславам размову аб тым, якія смешныя інтанацыі ў мове мужыкоў і як яны дзіўна, нязграбна рухаюцца.|@corpus
wavs/000318.wav|Мілагучныя словы, нічога не скажаш. Тут раззлаваўся і ён: — А ў чым жа яшчэ па рыбу лазіць.|@corpus
wavs/000319.wav|І раптам зверху даляцеў дзіўны тупы грукат, нібы нешта звалілася. За ім, дзвюма секундамі пазней, яшчэ.|@corpus
wavs/000320.wav|Ён не карыстаецца павагаю; ён дасціпны; ён гарбаты. Гэты павук носіць канстытуцыю ў сваім горбе|@corpus
wavs/000321.wav|Валуеў хадзіў па перадпакоі, чакаючы, пакуль яго выклічуць даваць звесткі па сельскай гаспадарцы.|@corpus
wavs/000322.wav|Вось выслужыцца ён, чакайце. Будуць Вол і Кабыла ў адной запражцы.|@corpus
wavs/000323.wav|Не паўсталі тады. Але з таго часу шмат змянілася.|@corpus
wavs/000324.wav|Цяпер яны ехалі ў адной карэце. Карэта падначаленага кацілася пустая за карэтай шэфа.|@corpus
wavs/000325.wav|А сам сабе вырашыў, што на рауце ў вялікай княгіні скажа аб ім (а магчыма, і ў дзённік запіша, каб ведалі ягоную памяркоўнасць) прыблізна так:|@corpus
wavs/000326.wav|Мураўёў між тым бурчаў словы, якія нічога не азначалі, акрамя раздражнення: — Міністры. Плуцягі. Чэўкін хаця б.|@corpus
wavs/000327.wav|"што разам з графам Строганавым прагаласаваў, каб ""вольныя"" сяляне, уступаючы ў шлюб, прасілі на тое дазволу памешчыкаў:"|@corpus
wavs/000328.wav|Было тым часам адзінаццаць, а ў дванаццаць пачыналася пасяджэнне Дзяржаўнага савета. Яны рушылі да выхада.|@corpus
wavs/000329.wav|Хутка з'явіцца і свае камуністы-дэматраты. А значыць давядзецца страляць.|@corpus
wavs/000330.wav|Трэск быў такі, нібы нехта клінамі расколваў дрэва.|@corpus
wavs/000331.wav|Ён быў фізіягнаміст і часта раздумваў над абліччамі сустрэчных: — Ух, якія вочы!|@corpus
wavs/000332.wav|А наконт вотчыннай паліцыі, ваша вялікасць, гэта дваранства падносіць вам бізун і пугу для хвастання мужыкоў.|@corpus
wavs/000333.wav|"Вочы сустрэліся. І прахожыя не адвялі іх, пакуль карэта не кранулася. ""Зусім юныя, — з нечаканым неспакоем падумаў Валуеў."|@corpus
wavs/000334.wav|Валуеў ведаў: слова — страшная зброя.|@corpus
wavs/000335.wav|Канцлер сапраўды быў няўдзячнае быдла: трыццаць дзевяць год запраўляў замежнымі справамі імперыі, ды так і не ўдасужыўся вывучыць хоць адно слова па-руску.|@corpus
wavs/000336.wav|— Бедны Міхаіл Мікалаевіч. Жудасна яму даводзіцца. Дзе ранейшы апломб і ранейшая ўпэўненасць у поспеху ўсепадданых дакладаў?|@corpus
wavs/000337.wav|Ён не любіў і падсвядома помсціў за гэта зямлі, адкуль выйшаў, хоць і не прызнаўся б у гэтым нават сабе.|@corpus
wavs/000338.wav|Валуеў падышоў да дзвярэй і спыніўся, уражаны. Праз паркет бегла расколіна, выбітыя дубовыя планкі разляцеліся далёка па падлозе. — Што такое? спытаў Валуеў.|@corpus
wavs/000339.wav|"— ""Дык што ж, скарбу і адкупшчыкам будзе больш даходу""."|@corpus
wavs/000340.wav|І таму, што паходзіў адтуль, не любіў старога гнязда, як часам выскачка не любіць хаты, дзе нарадзіўся.|@corpus
wavs/000341.wav|Паважаныя старыя ў сівізне. Пляшывыя малпы. Мураўёў трымаецца за сваё.|@corpus
wavs/000342.wav|Афіцэр глядзеў з жахам.|@corpus
wavs/000343.wav|На пустым месцы такі намер не ўзрасце. Літаратура ў іх, у беларусаў, свая з'явілася, гурткі, вучоныя свае.|@corpus
wavs/000344.wav|"— А Рыбап'ер? — бурчаў Мураўёў. — Не Рыбап'еры яны, а Рабесп'еры. ""Э, падумаў Валуеў, ды ты ніжэй усякай крытыкі""."|@corpus
wavs/000345.wav|"І які страшны ў сваёй суцэльнасці, здатны на ўсё твар у другога""."|@corpus
wavs/000346.wav|— І я вам так раю, — з усмешкай сказаў Валуеў. Яны глядзелі на пашчапаны паркет.|@corpus
wavs/000347.wav|Тое, што ўпала, упала ў гербавай зале.|@corpus
wavs/000348.wav|Ён ведаў, што гасудар зараз пачынае пасяджэнне кароткай прамовай, у якой нагадвае аб папярэдніх фазах сялянскай справы і паўтарае патрабаванні, каб справу разгледзелі без зацяжак.|@corpus
wavs/000349.wav|І Валуеў пазней чыніў усялякае зло з нянавісцю і запалам рэнегата.|@corpus
wavs/000350.wav|І хоць лічыць міністраў канстытуцыяналістамі было несправядліва ў вышэйшай ступені Валуеў засмяяўся.|@corpus
wavs/000351.wav|Валуеў не даў зразумець, што смяротна пакрыўджаны, і вырашыў, што ён гэта Мураўёву папомніць.|@corpus
wavs/000352.wav|Валуеў перадаў звычайныя свецкія плёткі, каб шэф не заўважыў заклапочанасці. — Сёння да мяне заязджаў ваенны міністр.|@corpus
wavs/000353.wav|Упала карона з дзяржаўнага герба. Афіцэр умольна склаў рукі: — Калі ласка. Калі ласка, нікому не кажыце.|@corpus
wavs/000354.wav|Валуеў глядзеў у акно. На скрыжаванні вуліц давялося на хвіліну спыніцца. Паўз карэты ішлі прахожыя.|@corpus
wavs/000355.wav|бо для яго яшчэ ўсё наперадзе. Валуеў ведаў: чакаць доўга, не менш як да пяці-шасці гадзін, і нудзіўся.|@corpus
wavs/000356.wav|Урэшце асілілі: трыццаць галасоў за, пятнаццаць супраць.|@corpus
wavs/000357.wav|— Хадзем, браце. Нас чакаюць. Яны паскорылі крокі.|@corpus
wavs/000358.wav|— Не ведаю. Нейкая брыда. А вось у спадарожніка ягонага — вось гэта аблічча. Як гіена. Хацеў бы я ведаць, хто гэта такі.|@corpus
wavs/000359.wav|Нарадзіўся ад германскіх бацькоў у Лісабонскім порце на англійскім караблі, хрышчаны па англіканскаму абраду.|@corpus
wavs/000360.wav|Ён, Валуеў, паходзіў ад беларускага баярына Вала, што перабег на службу да маскоўскіх князёў яшчэ перад кулікоўскай бітвай:|@corpus
wavs/000361.wav|Вось бледны фантан слоў Аненкава. Нібы скардзіцца. Расказвае нешта аб саратаўскім памешчыку з севастопальскіх герояў.|@corpus
wavs/000362.wav|Часам, праходзячы паўз дзверы, чуў галасы. Ага, Гарчакоў паўстае супраць парушэння дваранскіх правоў. Строганаў і Гагарын падтрымліваюць яго.|@corpus
wavs/000363.wav|І хоць ён ведаў, што потым прачытае чарнавік прамовы, яму было непрыемна і суцяшала яго толькі тое, што хутка і ён, Валуеў, будзе сядзець сярод членаў савета,|@corpus
wavs/000364.wav|Божа, што ж рабіць? Такое злавеснае здарэнне! Давядзецца распусціць чутку, што ўпала толькі карона з мінскага.|@corpus
wavs/000365.wav|Ён разумнейшы за ўсіх іх, але глядзіць то наперад, то назад, то па баках, абы толькі сабе не пашкодзіць.|@corpus
wavs/000366.wav|Каму цяпер справа да саратаўскіх памешчыкаў. Ёлуп! А сорак пяць чалавек, акрамя гасудара, у тым ліку тры вялікія князі і прынц Альдэнбургскі слухаюць.|@corpus
wavs/000367.wav|І ён з усмешкай успомніў, як князь Арлоў|@corpus
wavs/000368.wav|Я яму сказаў, што нельга аб'яўляць вызвалення на масленіцу, калі ўсе п'яныя. Ведаеце, які адказ? — Але?|@corpus
wavs/000369.wav|І ўсё ж Мураўёву не варта было так жартаваць.|@corpus
wavs/000370.wav|Вось зараз выступае граф Блудаў. Дзіўна, як ён не заснуў.|@corpus
wavs/000371.wav|"Шчасце, што тады не ўсталі магутныя беларускія рады ды мужыкі. Быў там такі ""чырвоны князь-карбанарый"", Загорскі-Вежа."|@corpus
wavs/000372.wav|— А сёння яшчэ і гадавіна з дня смерці Пятра Вялікага, — сказаў афіцэр. — Божа мой, божа!|@corpus
wavs/000373.wav|Не навучыўся нічому. Як, напэўна, халодна глядзіць на яго імператар. Валуеў усміхнуўся.|@corpus
wavs/000374.wav|І таму я за сябе спакойны, нават пры цяперашняй падзяцы за верную маю службу. — Я разумею вас, — сказаў Валуеў.|@corpus
wavs/000375.wav|— Але якія вочы. Якая мужная і неспакойная прыгажосць у аднаго.|@corpus
wavs/000376.wav|Вось пытанне аб норме надзелаў і аб тым, што трэба іх прызначыць заканадаўча. Гавораць, гавораць, божа, якая нудота!|@corpus
wavs/000377.wav|Севастопальскі герой, ваша вялікасць. Яму належыць выдаць дачку, а праект рэдакцыйных камісій зробіць з яго жабрака.|@corpus
wavs/000378.wav|пакрыўдзілі, не мог па худароднасці разлічваць на поспех. Валуеў успомніў ананімны жарт (ён меркаваў, што сказаў гэта Храптовіч з міністэрства замежных спраў):|@corpus
wavs/000379.wav|І адчуваў, што і гасудар не любіць Беларусі за тое самае. Тамтэйшая арыстакратыя занадта сведчыла супраць ягонай худароднасці.|@corpus
wavs/000380.wav|Не так грошы, як гонар. І ясна, што гасудар ледзь не накрычаў на іх.|@corpus
wavs/000381.wav|Гэта навалач раней пастаўляла нам арыстакратаў, цяпер будзе пастаўляць мяцежнікаў.|@corpus
wavs/000382.wav|Але дзяжурны глядзеў не на герб. Валуеў прасачыў, куды глядзяць ягоныя вочы, і адчуў, як і ў яго пабеглі па спіне мурашкі.|@corpus
wavs/000383.wav|Мінскі герб ударыўся аб падлогу так моцна, што ўпала карона з другога герба, які вісеў насупраць, на сцяне, дзе не было вокнаў.|@corpus
wavs/000384.wav|Філія герцэнаўскай канторы. Узрадаваліся магчымасці стварыць яшчэ і асобную беларускую нацыянальнасць.|@corpus
wavs/000385.wav|Усе гэтыя паны Чарнышэўскія, Страхавы, Дабралюбавы спяць і сняць сімпатычненькіх братоў-беларусаў.|@corpus
wavs/000386.wav|І без таго абрэзалі рэформу да непазнавальнасці. Ах і добра будзе, калі ён паляціць.|@corpus
wavs/000387.wav|У шлюбным пытанні саступіць лягчэй, чым у зямельным. Не хапала яшчэ чапляцца за такую лухту!|@corpus
wavs/000388.wav|Раманавы паходзілі ад беларускага роду Кабылаў.|@corpus
wavs/000389.wav|Ён з радасцю падумаў, што Мураўёву, хоць часова, ляцець потырч галавою.|@corpus
wavs/000390.wav|"Глядзеў на нашую калатэчу звысака, як сам пан-бог: ""Ну-ну, маўляў, варушыцеся""."|@corpus
wavs/000391.wav|а для некаторых гэтая магчымасць днямі скончыцца, і таму яму, Валуеву, лепей,|@corpus
wavs/000392.wav|Гэта ўзвысіць яго, Валуева, і запэўніць усіх у ягонай бесстароннасці.|@corpus
wavs/000393.wav|Шэф не мог не разумець, што сказаў страшэнную нетактоўнасць. Ён не мог не ведаць аб паходжанні самога імператара і яго, Валуева.|@corpus
wavs/000394.wav|На падлозе ля ягоных ног, туга абцягнутых бліскучымі ботамі, ляжаў разбіты ўшчэнт мінскі герб.|@corpus
wavs/000395.wav|"На дакладах заўсёды спіць. Старшыня савета, прэзідэнт акадэміі, былы член ""Арзамаса""."|@corpus
wavs/000396.wav|Два з іх прыцягнулі да сябе ягоную ўвагу. Адзін мужнай і ўзнёслай прыгажосцю. Другі, ніжэйшы, асіметрычнымі вачыма на цяжкаватым абліччы.|@corpus
wavs/000397.wav|— Хто такі? — спытаў у Кастуся Загорскі.|@corpus
wavs/000398.wav|Не варта было так жартаваць. Жартаўнік быў упэўнены ў сваёй бяспецы: ведаў, што такога ніхто не асмеліцца данесці цару.|@corpus
wavs/000399.wav|Аб паходжанні сваім дырэктар ніколі не забываў.|@corpus
wavs/000400.wav|Таму Валуеў таксама хацеў для гэтай зямлі далейшага зла. А далейшае зло маглі спыніць толькі ўступкі.|@corpus
wavs/000401.wav|Ён ледзь не больш чырвоны за брата. Ва ўсякім разе, больш жоўчны.|@corpus
wavs/000402.wav|Скаланулася столь. Устрывожаны Валуеў пайшоў да сходаў і пачаў падымацца ўгору. Знізу, абганяючы, спяшаліся дзяжурны афіцэр, прыгажун з белымі валасамі, і два каравульныя.|@corpus
wavs/000403.wav|а позірк часам разумны, а часам блукае, бы ў вар'ята) сказаў пра Мураўёва:|@corpus
wavs/000404.wav|Ён сам не задумаўся знішчыць рэпутацыю міністра замежных спраў Несельродэ адным словам:|@corpus
wavs/000405.wav|Падначалены яшчэ не звык да таго, што ніхто больш не ненавідзіць адзін аднаго, чым калегі па служэнню адной імперыі, адной ідэі, адной асобе.|@corpus
wavs/000406.wav|Глядзіце самі. Абмяркоўваюць, абмяркоўваюць, абмяркоўваюць.|@corpus
wavs/000407.wav|А я аб адным маліў: хоць бы ўсе гэтыя Загорскія, Ракутовічы ды іншыя не паўсталі.|@corpus
wavs/000408.wav|Ён ведаў, як не ўхваліў гасудар на дзяржаўным пасяджэнні дзевятага лютага дзеянняў Мураўёва,|@corpus
wavs/000409.wav|Памяталі, што гэта праз яго Галінка Кахнова вымушана была калісьці прасіцца ў Андрэеў човен.|@corpus
wavs/000410.wav|Вось мы ўчора назнарок стаўную сетку для трох вербаў паставілі, а сёння пагналі яго здымаць.|@corpus
wavs/000411.wav|Андрэй і Кандрат Кагуты з трэцяга чаўна глядзелі на Янука насцярожана і трохі іранічна.|@corpus
wavs/000412.wav|— глядзелі на бацьку, каб ведаць, што рабіць.|@corpus
wavs/000413.wav|Старэйшы, Юллян, трымаў на каленях — як бацька вясло — крамянёвую стрэльбу з гранчастым ствалом і цёмным пудовым прыкладам.|@corpus
wavs/000414.wav|Паківач у карме трымаў вясло, не зводзячы вачэй з хлопца на верхавіне дуба. Пранізлівых, жоўта-бурштынавых, бы ў спайманага коршака, вачэй.|@corpus
wavs/000415.wav|Ты, Аўтух, адразу, як толькі даведаешся, што салдатні паменела, — да мяне. Я тады скора прыйду! Ну, хто з вас тады са мной пойдзе?..|@corpus
wavs/000416.wav|— Не выпадае. Зямлю тады каму араць? — Як хочаце, — сказаў Корчак. — Праспіцё толькі царства нябеснае.|@corpus
wavs/000417.wav|Частка шостая. На Дняпры стаяла магутная палавень.|@corpus
wavs/000418.wav|Ад гэтага за вярсту патыхала бязладнай павольнай сілай. Пукатыя, як бачулкі, грудзі, тоўстыя рукі.|@corpus
wavs/000419.wav|— Замест божых свечак ды паходняў, — са змрочнай весялосцю сказаў Цыпрук Лапата.|@corpus
wavs/000420.wav|На верхавіне аднаго з зялёных волатаў варушыўся маленькі адсюль чалавечак, галавасты Лявон Кахно.|@corpus
wavs/000421.wav|Кандрат так перадражніў Данькаву інтанацыю і міну, што ўсе зарагаталі. — До, — раптам сказаў Корчак.|@corpus
wavs/000422.wav|Як на скрут галавы робіш. Каб не пашкадаваў. Кандрат усміхнуўся аднымі зубамі: — Ты яшчэ не пануй. Ты мужыкоў не ведаеш.|@corpus
wavs/000423.wav|— Цяпер вас тут чакаюць, — буркнуў ваўкаваты Юллян Лапата.|@corpus
wavs/000424.wav|Розныя і падобныя. З вялікімі вачыма. Вусны ружовыя, насы з лёгкай гарбінкай. Другі човен — другія і людзі.|@corpus
wavs/000425.wav|Аўтух паклаў яму на плячо далонь, сціснуў. — Не вякай. наша справа. малая. Слухай. вось.|@corpus
wavs/000426.wav|Непрыемныя людзі былі Лапаты. Андрэй і Кандрат, пераглянуўшыся, зразумелі, што падумалі адно і тое ж. — Яны нас тут чакаюць, — сказаў Корчак.|@corpus
wavs/000427.wav|Шыракакоснае аблічча Юлляна з вельмі шырокім, але прыгожым ротам і моцнымі сківіцамі было бледнае.|@corpus
wavs/000428.wav|Мужыкі. Адна мы кроў. На адной вадзе замешаныя. — І ён паказаў на бязмежную палавень: — На ягонай вось.|@corpus
wavs/000429.wav|— А тое, што твая спіна, відаць, па новым сядле плача, Юллян. Не дай бог з хама — пан, а з дзярма — пірог.|@corpus
wavs/000430.wav|Чысцюткая белая кашуля. На ёй — кажух без рукавоў, аўчынай наверх. Белыя доўгія валасы зблыталіся, падаюць касмылямі ледзь не да плячэй і прыкрываюць лоб.|@corpus
wavs/000431.wav|Атрымліваецца, ты мяне на смерць запрашаеш, а морда такая — нібы на чарку. — Асёл, — сказаў Янук. І асекся.|@corpus
wavs/000432.wav|Вялізны, як мядзведзь, пахмуры, вочкі маленькія, сонныя. Разглядаў вясло, нібы нічога цікавейшага не магло быць.|@corpus
wavs/000433.wav|Калі нехта і пойдзе да цябе — ты не задавайся, атаман. Ты з імі — як з братамі.|@corpus
wavs/000434.wav|І яшчэ ведалі, што рана ці позна, а ім з Януком давядзецца сутыкнуцца.|@corpus
wavs/000435.wav|— А я іду ў другое месца. Куды — пачуеце. Вы астаяцеся. Перадавайце мне весткі. Людзей рыхтуйце, хто захоча.|@corpus
wavs/000436.wav|Прыдняпроўе сапраўды бунтавала часта. — Добра, — сказаў Корчак. — Ты не злуй, — сказаў Цыпрук Кахно. — Мы не даносчыкі. Дапамагацьмем.|@corpus
wavs/000437.wav|— А што, Дняпро для цябе толькі? — спытаў Кандрат. — Ён ужо трэці дзень у нас. Нельга было не ўзяць.|@corpus
wavs/000438.wav|Сухі, амаль безбароды твар з рэдкімі вусамі нібы яшчэ больш падсох ад насцярогі і чакання. Ля яго ног ляжалі дзве стрэльбы, прыкрытыя світкай.|@corpus
wavs/000439.wav|— Добра. Пагарачыўся я. — І я кажу, — сказаў Кандрат. — А станеш гарачыцца — справы не будзе.|@corpus
wavs/000440.wav|Час ёсць. Ты не зыгуй, Корчак, ён чалавек харошы. — Значыць, паспяшаемся, — сказаў Корчак. — А ты, Кандрат, глядзі.|@corpus
wavs/000441.wav|Яны нацярпеліся. Ім новага пана, ды яшчэ з хамаў — не трэба. — Што вярзеш? — спытаў ваўкаваты Юллян.|@corpus
wavs/000442.wav|Корчак прыжмурыў вочы. — А з ім? — Кірдун Халява. — Шкада, — сказаў Корчак. — Чаго яны тут?|@corpus
wavs/000443.wav|Ён з восені сотню чаркесаў у маёнтку трымае. Без крыві не абышлося б. Ды яшчэ ў наваколле блакітных нагналі, салдат, жандараў.|@corpus
wavs/000444.wav|І толькі спрактыкаванае вока бачыла шэры колеру у гэтым белым разліве. Бо гэта была квецень.|@corpus
wavs/000445.wav|— Цяпер, хлопцы-казакі, кажыце, каго тут перш за ўсё паліць будзем, калі прыйду. Усе трохі прымоўклі.|@corpus
wavs/000446.wav|Па прыкладзе віўся ўрэзаны ў драўніну і расплясканы малатком медны дрот. Для прыгажосці.|@corpus
wavs/000447.wav|Валасы таксама зблытаныя, рот таксама вялікі і жорсткі. А вочы — большыя, чым ва ўсіх братоў, задумлівыя, трохі жорсткія.|@corpus
wavs/000448.wav|— Ды што з таго? Гэта сто вёрст Дняпром. Да нас і дымком не патыхнула.|@corpus
wavs/000449.wav|У носе байды ляжаў, успёршыся локцямі на вільготнае сцябла, малодшы з прысутных Лапатаў — Янук.|@corpus
wavs/000450.wav|І гарадок, і вёскі вакол, калі ўзлезці на вільчык высокага даху, бліжэй да шпакоў, здаваліся букетамі снежных кветак.|@corpus
wavs/000451.wav|А твар худы, хоць і шыракакосны, і ўвесь у мускулах ля сківіц, рота і шчок.|@corpus
wavs/000452.wav|Што мне, кажа, дзевак мала ці ежы? Кормяць, кажа, людзі і ў торбу кладуць, і на зіму даюць.|@corpus
wavs/000453.wav|У чацвёртым чаўне, што прыткнуўся да самага дуба, сядзелі млынар Грынь Паківач і, узмажнелы за гэтыя гады,|@corpus
wavs/000454.wav|На разліве, сярод магутных дубоў, што стаялі па пояс у вадзе, прыткнуліся адзін да аднаго некалькі чаўноў.|@corpus
wavs/000455.wav|"Адно — бунтаваць ""недзе там"", а зусім іншае — у наваколлі, дзе ўсе адзін аднаго ведаюць."|@corpus
wavs/000456.wav|Гэта была іх першая сапраўдная вясна.|@corpus
wavs/000457.wav|— І на тым дзякуй, — схіліўся Паківач. — Вольнаму воля.|@corpus
wavs/000458.wav|Паківач нечакана згадзіўся: — Я табе гэта, Корчак, сем год назад казаў. Корчак стрымаўся.|@corpus
wavs/000459.wav|увесь нібы біты сіверам і сонцам, Корчак. Бялявыя валасы выцвілі, дрымучыя чорныя вочы глядзелі пранізліва.|@corpus
wavs/000460.wav|— Ноч на чыстую пятніцу. Два маёнткі спалілі хлопцы.|@corpus
wavs/000461.wav|— Бацька кажа праўду, Юллян, — сказаў Корчак. — Адсюль пачынаць — канцы былі б. Кроер дачуўся.|@corpus
wavs/000462.wav|Бруднавата-белая ад тычынак квецень яблыневых садоў.|@corpus
wavs/000463.wav|Вось-вось павінен быў зацвісці бэз. Залатымі падкрыллямі траплялі на вільчыках і ля шпакоўняў леташнія шпакі.|@corpus
wavs/000464.wav|— Добра, — сцішыўся Корчак. — Яшчэ. Смялей, хлопцы. Памагаць-то вы тут усе памагалі. І жэрці збіралі. і порах. і хавалі, калі трэба.|@corpus
wavs/000465.wav|— Чаго вас туды панесла, калі ворагі — тут. Кроер — тут. Мусатаў — тут. Патаўпешкі гэтыя, Таркайлы — тут.|@corpus
wavs/000466.wav|На стырне сядзеў Цыпрук Лапата з Азярышча, галава вялікага роду з сыноў, дачок і здольнікаў.|@corpus
wavs/000467.wav|— Расказвай, — кінуў Кандрат. — Я некаторым панкам пад Дошчыцай учыніў-такі, — сказаў Корчак.|@corpus
wavs/000468.wav|Ягоныя старэйшыя браты — шыракатвары дабрадушны Пятрок, белы, аж сівы Іван, тонкі і спрытны, нібы ўюн, Цыпрук і буркатлівы целяпень Макар — сядзелі ў адным з чаўноў.|@corpus
wavs/000469.wav|Сонца гуляла ў ёй, і побач з гэтым магутным ззяннем мізэрнымі здаваліся бліскаўкі манастырскіх купалоў на тым беразе.|@corpus
wavs/000470.wav|Пад бруднаватай белай світкай, за чырвоным паясом, былі два пісталеты і доўгі, дзюймы на чатыры даўжэйшы, чым ва ўсіх, корд.|@corpus
wavs/000471.wav|— Той, хто ад вас ад'ехаў, гэта хто? — спытаў Корчак. — Загорскі малады, — адказаў Андрэй.|@corpus
wavs/000472.wav|Перад ім сядзеў другі сын, Аўтух.|@corpus
wavs/000473.wav|Вышэй Сухадола вялікая рака разлілася на дванаццаць вёрст.|@corpus
wavs/000474.wav|Бацька іранічна глядзеў на сына: — Не думаў я, што ты такі. Ведаў, што дурань, але што такі.|@corpus
wavs/000475.wav|А хочаш застацца — нас паважай. Мы табе сябры, а не парабкі. Прыгон — ён на ўсіх ляжыць.|@corpus
wavs/000476.wav|А вось пайсці разам, калі прыйду? Калі сыраядцаў гэтых трэсці будзем? — Бадай, я, — сказаў Іван.|@corpus
wavs/000477.wav|"Адна справа — пускаць чырвонага будзіміра недзе пад Дошчыцай, а другая — выракаць на ""агонь і паток"" людзей, якіх ведалі."|@corpus
wavs/000478.wav|— І я, — сказаў Пятрок Кахно. — Я — з Лявонам. — А вы? — Мы — не, — адказаў за сябе і Цыпрука Макар.|@corpus
wavs/000479.wav|Чорныя пранізлівыя вочы сустрэліся з вачыма Кагутоў: — А вы? Кандрат зірнуў на Івана, і той зухавата падміргнуў яму.|@corpus
wavs/000480.wav|Таму і наважыліся бунтаваць. Корчак засмяяўся. — Ну, до, до. Сам разумею.|@corpus
wavs/000481.wav|— Ты абяцаў Даньку-пастуха прывесці, — сказаў Кандрату Корчак. — Што там? — Не спакушаецца, кажа: лухта ўсё.|@corpus
wavs/000482.wav|Непамысна табе — ніхто не трымае. Адварочвай ды вяслуй ваду.|@corpus
wavs/000483.wav|Лапаты — гэта ясна. А хто з Кахноў? — Я, — нечакана адказаў з верхавіны дуба галавасты Лявон. — Вы там цішэй. Па вадзе далёка чуваць.|@corpus
wavs/000484.wav|— Што ж, — уздыхнуў Кандрат, — бадай што, і мы. Чаго тут. Бунт дык бунт. Кожны год бунты.|@corpus
wavs/000485.wav|У ягонай байдзе, між мокрых сецяў, рыбы і сцяблаў, на атрутна-зялёным ад вады сене сядзелі тры сыны|@corpus
wavs/000486.wav|На ўзараных гародах зямля была чорная, ільсняная на адвалах, і сляпуча-белыя яблыні стаялі на чорным, як нявесты.|@corpus
wavs/000487.wav|Кандрат і Андрэй пераглянуліся. Іван быў любімы Галінчын брат.|@corpus
wavs/000488.wav|Тыя не разумелі. — Гэта не барацьба за радзіму, панове, — сказаў князь. — Ён убачыў вашу сілу і вырашыў скарыстацца з яе.|@corpus
wavs/000489.wav|прапанавалі Загорскаму ўзначаліць рушэнне. Ён адмовіўся.|@corpus
wavs/000490.wav|Гэта зрабілі ў маі, а ў чэрвені Напалеон перайшоў Нёман. Загорскім не было каму займацца,|@corpus
wavs/000491.wav|Маладыя паехалі. А пан Даніла пачаў умацоўваць Вежу.|@corpus
wavs/000492.wav|— Чаму? Вы не ўхваляеце думкі? — спыталі дэпутаты. — Я не падтрымліваю вас, хаця і дзякую за давер.|@corpus
wavs/000493.wav|Але пры чым тут ён, Загорскі? Бацьку выслалі з Варшавы, а цяпер Варшава сама ідзе да яго на французскіх штыхах.|@corpus
wavs/000494.wav|Вакол камяніцы, у баку ад палаца, дзень і ноч насыпалі валы, усцягвалі гарматы на сцены, пад натужлівы крык кацілі бочкі з порахам.|@corpus
wavs/000495.wav|Ён нездарма быў вальтэр'янцам. Раздушыце гадзіну! Раздушыце інквізітараў — усё адно, папоў ці ксяндзоў.|@corpus
wavs/000496.wav|Шэсцьдзесят. Шэсцьдзесят тысяч адчайных галоў. Больш, чым карсіканец страціў пры Барадзіне. Карсіканец у Маскве.|@corpus
wavs/000497.wav|Абое рабое. Таму на пытанні суседзяў ён адказваў ухіліста: — А што карсіканец?|@corpus
wavs/000498.wav|які цягне малпе з агню каштаны. Ён апусціў павекі: — І яшчэ, панове.|@corpus
wavs/000499.wav|пакуль не прыйдзе Кур'ян, каб як мага даражэй прадаць сваё жыццё. Усё.|@corpus
wavs/000500.wav|я, ратуючы сваю шкуру, узначаліў бы ваша рушэнне, каб аддаліць расплату асабіста са мной.|@corpus
wavs/000501.wav|І, потым, усё ж было лепей, чым быць аддадзеным у лапы таму, хто загадваў хапаць людзей. Таму, хто адпраўляў людзей у манастыры.|@corpus
wavs/000502.wav|І вось таму я не буду бараніць свае шкуры, іхняй і вашай, і ўсякай іншае крывёй,|@corpus
wavs/000503.wav|Карсіканскай пачварай я яго называць не хачу. Але і ад Аўгуста ў ім — пшык.|@corpus
wavs/000504.wav|Пан не хацеў нікому аддаваць свайго дзіва. Ён ведаў: смерць магла прыйсці кожную раніцу.|@corpus
wavs/000505.wav|Але, з другога боку, занадта ўжо радавалася Варшава. Ён нічога не меў супраць палякаў. Іх гонар быў блізкі яму, і ён прызнаваў іх права на крыўду.|@corpus
wavs/000506.wav|Мой Янка зрабіў з гэтых дзвюх прыказак адну: не сунь пальцаў, дзе табе не міла.|@corpus
wavs/000507.wav|Прысуд пайшоў на абскарджанне. Ён чакаў, прыглядаўся.|@corpus
wavs/000508.wav|Народ не з вамі. Ён ненавідзіць Кур'яна, шпіцрутэны, наборы.|@corpus
wavs/000509.wav|Кіпцем зачапіў за сэрца. А вы ведаеце, што такое наш народ, калі яго — кіпцем за сэрца.|@corpus
wavs/000510.wav|Але тыя, белыя, унізе, не з вамі, і не з Капралам, і не з Кур'яном.|@corpus
wavs/000511.wav|Пад палац таемна падвялі фіцілі, каб, у выпадку чаго, узняць яго ў паветра разам з гасцямі, якія, вядома ж, размесцяцца ў ім падчас аблогі.|@corpus
wavs/000512.wav|Потым Напалеон узнамерыўся абмежаваць дамаганні Варшавы, стварыўшы літоўска-крыўскую дзяржаву.|@corpus
wavs/000513.wav|Колькі вас? Толькі на Магілёўшчыне каля трыццаці тысяч. Колькі б пайшло дваран з усёй тэрыторыі магчымай — м! — дзяржавы?|@corpus
wavs/000514.wav|Але француз прыйшоў у яго дом, забраў яго сена, расстраляў бацьку, асіраціў дзяцей.|@corpus
wavs/000515.wav|а проста пачакаю. Пачакаю сярод вашай магчымай пагарды,|@corpus
wavs/000516.wav|Цяпер вы толькі метал пад молатам. Вы яшчэ не раз будзеце глытаць жоўць.|@corpus
wavs/000517.wav|Ён не шкадаваў аб гэтым. .Сына адправілі ў Загоршчыну і, скончыўшы ўсё, сталі чакаць.|@corpus
wavs/000518.wav|Гэты спрытнюга мае свой розлік. Бо ён хоча вадзіць вас за нос, панове, і вы, прыдняпроўскія дваране, зараз у незайздроснай ролі ката,|@corpus
wavs/000519.wav|Марыянеткі ў руках чалавека, якога ненавідзіць мой народ? Вялікая дзяржава Шлезвіг-Сухадольская.|@corpus
wavs/000520.wav|Дык вось, я невялікі аматар кулагі, лапцяў, народных пахаў. Але супраць народа я не пайду.|@corpus
wavs/000521.wav|як і ўсёй прыдняпроўскай зямлёй, аддадзенай ворагу. — Што ж, — сказаў сябрам Загорскі. — Гуляйце.|@corpus
wavs/000522.wav|Не будзь гарматным мясам для чужых капрызаў. Вы не слугі Кур'яна і не слугі маленькага капрала.|@corpus
wavs/000523.wav|Узняў павекі і паглядзеў проста ў вочы дэлегацыі. — Каб я быў баязліўцам —|@corpus
wavs/000524.wav|Баі грымелі ўжо за Дняпром. Напалеон быў яму сім-тым трошкі сімпатычны. Ва ўсякім разе, смелы. Воін.|@corpus
wavs/000525.wav|Не рабі другому таго, што табе не міла. Не сунь пальцаў паміж дзвярэй.|@corpus
wavs/000526.wav|Я сам, магчыма, не горшы за яго, толькі рэвалюцыя мяне не падсадзіла да консулаў, арміі не дала.|@corpus
wavs/000527.wav|Шалі вагаў дрыжаць. Скажам, каб была надзея на поспех, — баязлівец у карты не гуляе. Што тады?|@corpus
wavs/000528.wav|Затычкай быць? Не, хопіць. Досыць з яго і праваслаўнай сволачы ў расах. Езуітаў — на ліхтар!|@corpus
wavs/000529.wav|Варшаўскае панства пакрыўдзілася. Мясцовыя дваране запалалі неабгрунтаваным энтузіязмам,|@corpus
wavs/000530.wav|І ўсё ж аддалі шары і яны. Збаяліся агульнай думкі.|@corpus
wavs/000531.wav|Якабінец тым часам менш за ўсё думаў аб сваёй прамове.|@corpus
wavs/000532.wav|Сярод найбольш правых цвёрда ўгняздзілася думка: — А Загорскага сынок. Чулі? Якабінец.|@corpus
wavs/000533.wav|Ах, як гэта арыгінальна! Яе ядуць коні лорда Норфалька.|@corpus
wavs/000534.wav|Адразу пасля прыёму (прысутнічаць у той вечар на пасяджэнні новапрынятаму не дазвалялася, каб не чуў спрэчак пра сябе) два браты Таркайлы перахапілі яго і чамусьці сталі запрашаць да сябе.|@corpus
wavs/000535.wav|Велізарны, з дубовых бярвенняў дом, укрыты шчапяным дахам.|@corpus
wavs/000536.wav|— Тады, можа, нашы зборы — гэта зборы патрыётаў? — сказаў Алесь. — Людзей, аб'яднаных служэннем айчыне?|@corpus
wavs/000537.wav|Ён не заўважае, што яго край, накшталт няшчаснай Ірландыі, жыве сярод балотных туманоў, харчуецца бульбай і паданнямі і нясе залатыя яйкі тыранам.|@corpus
wavs/000538.wav|Свая яна — у сярэдняй часткі шляхты ды яшчэ ў нешматлікіх прадстаўнікоў буйной, перад якімі я нізка схіляю галаву.|@corpus
wavs/000539.wav|"Ён бы куды з большай ахвотай паехаў да кагосьці з сяброў, але ніхто не наважыўся парушыць ""права першага""."|@corpus
wavs/000540.wav|— Я не п'ю. Амаль не п'ю. — Амаль — гэта вобмаль, — павучаў худы, згорблены нейкай невядомай сілай Тодар.|@corpus
wavs/000541.wav|Алесь узняў келіх: — Я п'ю, каб рыцары сталі рыцарамі і мужы мужамі. Ён выпіў.|@corpus
wavs/000542.wav|Акрамя звычайных шыбаў, устаўлены яшчэ і другія, з рознакаляровага шкла. Напаўзмрок. І толькі праз адно акно нечакана радасна і чыста глядзіць снежны дзень.|@corpus
wavs/000543.wav|Не думаю. Князь Віцень мог за радзіму ўзысці на вогнішча. Міхал Крычаўскі мог разбіць за яе сваю галаву.|@corpus
wavs/000544.wav|"па металічных частках траўленыя ""пад мароз"", па драўляных размаляваныя крылатымі галоўкамі амураў."|@corpus
wavs/000545.wav|Як жа, мы не коні, каб есці авёс! Але прыйшла англаманія і такі можа есці нават аўсяную салому.|@corpus
wavs/000546.wav|Галаманы, паланафілы, англаманы і іншыя.|@corpus
wavs/000547.wav|А гэта было небяспечна. Агульнае асуджэнне было бязмернае, і таму нават самы подлы, самы разгневаны не рызыкаваў ісці на данос.|@corpus
wavs/000548.wav|Прамова была крамольная, і таму, калі б чуткі аб ёй дайшлі да старонніх, да адміністрацыі перш за ўсё западозрылі б тых, хто не кінуў шара.|@corpus
wavs/000549.wav|Я пытаюся ў англамана, чаму ён есць на снеданне аўсяную кашу і лічыць гэта англійскім звычаем і ўхваляе яго?|@corpus
wavs/000550.wav|Толькі гэтым і можна было растлумачыць, што за дзесяць год, што былі перад паўстаннем, з многіх тысяч удзельнікаў змовы не быў арыштаваны ніхто.|@corpus
wavs/000551.wav|Я пытаюся ў вас: ці здолее нехта з нас пакласці за яе руку. хоць бы на язычок свечкі?|@corpus
wavs/000552.wav|І таму нам або непатрэбны зборні, або іх трэба зрабіць іншымі. Сапраўдным вечам, сапраўднай капою.|@corpus
wavs/000553.wav|Чаму ён не заўважаў гэтага звычаю, калі нашы мужыкі елі і ядуць аўсянку сотні год?|@corpus
wavs/000554.wav|Біскуповіч схіліў галаву і падумаў яшчэ раз, што Раўбіч паддаўся дурному, вузкаму, каставаму разуменню гонару.|@corpus
wavs/000555.wav|Ты, каго падчас ракавання пытаюць апошнім, а пасля перамогі садзяць за стол вышэй усіх.|@corpus
wavs/000556.wav|Дубіна сесці на кол, а Мурашка на распалены трон. Агнём і жалезам яны давялі сваю любоў.|@corpus
wavs/000557.wav|Багатая, прыгожая, мяккая душамі людзей яна чужая нам. Спытаюць: чым? Я скажу: мовай.|@corpus
wavs/000558.wav|Браты пачалі ляпаць яго па плячах, раўці мядзведжымі галасамі, што смелы быў, як леў, што так і трэба.|@corpus
wavs/000559.wav|Захуталі ў футры, пацягнулі раба божага да вялізных санак, што былі падобныя на іканастас:|@corpus
wavs/000560.wav|Мала бульбы і замнога фантазіі. І так ва ўсім. Наш край, мая зямля.|@corpus
wavs/000561.wav|Месцам, дзе кожны аддаваў бы душу і здольнасці — народу.|@corpus
wavs/000562.wav|Вежа ўскінуў галаву. — У нас адно паходжанне, але выхаванне рознае. Мы маглі б жыць у розных канцах зямлі.|@corpus
wavs/000563.wav|Прамова спадабалася. Трохі па-маладому гарачая, але гэта нічога. Малады ёсць малады. Алеся прынялі аднагалосна, хаця некаторыя доўга раздумвалі.|@corpus
wavs/000564.wav|Потым — спачатку нясмела, з месцаў Біскуповіча і Мнішка, а потым мацней і мацней загучалі воплескі.|@corpus
wavs/000565.wav|— Сохнуць, — сказаў Тодар. — Некаторыя па шэсць-восем год. Хоць ты скрыпкі рабі. Канкурэнцыя толькі псуе справу, княжыч.|@corpus
wavs/000566.wav|Алесь ужо не заўважаў амаль нічога. Голас звінеў ад хвалявання, вясёлкавымі колерамі расплываліся агні свечак. — Мова ў нас якая хочаце, толькі не свая.|@corpus
wavs/000567.wav|Вы кажаце: мяккасць нораваў. А па-мойму, адсутнасць разумення таго, хто мы такія.|@corpus
wavs/000568.wav|Хвіліну стаяла цішыня.|@corpus
wavs/000569.wav|Я думаю, таму, што пакуль гэты звычай быў сваім да яго нікому не было справы, ім пагарджалі.|@corpus
wavs/000570.wav|Раней мне здавалася, я знайшоў такіх людзей. Але цяпер бачу, што я адзін.|@corpus
wavs/000571.wav|Бо нельга есці хлеб народа і грэбаваць ягонай мовай.|@corpus
wavs/000572.wav|Алесь успомніў пра Майку і з адчаем махнуў рукою. — Давайце!|@corpus
wavs/000573.wav|А за ім, адразу за садам, ледзь не на палову вярсты, гаспадарчыя пабудовы, сцірты збожжа, млын над рачулкай, вятрак, кастры бярвенняў пад павеццю.|@corpus
wavs/000574.wav|"А Браніборскі, як ні дзіўна, меў рацыю. Не манархам, вядома, бо ўсё гэта дрэнь і маразм, а ""сцягам паўстання"" хлопец мог бы зрабіцца."|@corpus
wavs/000575.wav|Падлога заслана саламянымі тонкімі цыноўкамі, нацёртымі воскам. Мэбля ля сцен падобная на зборню мядзведзяў. Наступны пакой сталовая.|@corpus
wavs/000576.wav|Коні дамчалі да маёнтка хутка. І коні былі сытыя, аўсяныя, і маёнтак, відаць, заможны.|@corpus
wavs/000577.wav|— Васпана напаіць трэба, ракатаў пышнавусы круглы Іван. — Нашай кмяноўкі, нашага крупнічку. А палыновая!|@corpus
wavs/000578.wav|— Кінь, грукатаў Іван. Няма чаго гнявіць бога. Сані спыніліся. Лёкай Пятро расхутаў паноў, павесіў футры ля ляжанкі ў вялікай пярэдняй, адчыніў дзверы ў гасцёўню.|@corpus
wavs/000579.wav|У размовах пасля прыёму шмат хто не хаваў свайго раздражнення на маладога Загорскага. Былі спрэчкі. Была і лаянка.|@corpus
wavs/000580.wav|Частка чацвёртая. Палявая дарога нырала ў лагчыны, узбіралася на пагоркі і зноў звівіста падала ўніз.|@corpus
wavs/000581.wav|Вельмі-вельмі рэдка трапляліся пасярод бясконцага зялёнага кіліма вялізныя, як дубы, дзічкі, ды там-сям, дзе ў яры выбівалася крынічка,|@corpus
wavs/000582.wav|Так што ніколі вам, паніч, не быць мужыком, а мужыку не быць панам.|@corpus
wavs/000583.wav|Пан Адам Выбіцкі яшчэ шэсць год назад ледзь не паміраў з голаду разам з бацькамі.|@corpus
wavs/000584.wav|Каб не кончыцца наглай смерцю, давялося прадаць восем дзесяцін зямлі з дзесяці.|@corpus
wavs/000585.wav|А на зямлі, на ўсім яе густа-зялёным абшары, толькі адна рухомая кропка:|@corpus
wavs/000586.wav|І таму час вам забыць аб тым, што вы гулялі з хлопскімі дзецьмі ў цыркі.|@corpus
wavs/000587.wav|У дваццаць чатыры гады Адаму было ўжо так, што хоць у кавалкі ідзі. Тут яго і падабраў Юры Загорскі.|@corpus
wavs/000588.wav|— Я каровы на сонцы пасвіў. То яны часам загізуюць і бягуць як шалёныя, а самому нічога.|@corpus
wavs/000589.wav|Хлопчык у белым палатне, як мужык. Мужчына ў чашунчовай тройцы, чаравіках і шыракаполым саламяным брылі.|@corpus
wavs/000590.wav|Пан Адам пакруціў галавою. — За што ж гэта вы іх так паважаеце, паніч?|@corpus
wavs/000591.wav|"І гэта сын загоршчынскага князя. Спадкаемца амаль дваццаці дзевяці тысяч сем'яў, калі прыйдзе час. Дурны звычай!"""|@corpus
wavs/000592.wav|Аканомам хлопца прызначаць было рана, і таму пан зрабіў яго чымсьці накшталт фактара і перакупшчыка,|@corpus
wavs/000593.wav|Пан Выбіцкі глядзіць на хлапчука, і на яго маладым, наіўным твары з'яўляецца пакутніцкі выраз: дзіця пасвіла каровы,|@corpus
wavs/000594.wav|Фактар з яго быў нявопытны, але рухавы і, галоўнае, бездакорна сумленны, капейкі пад ногаць не зацісне.|@corpus
wavs/000595.wav|— Якое белае жарабя? — спытаў пан Адам, уважна гледзячы на Алеся.|@corpus
wavs/000596.wav|"— Ну, тады ўжо давайце. Пан Выбіцкі са скрухаю ківае галавою. ""Мужычок, зусім мужычок."|@corpus
wavs/000597.wav|— А, — сказаў абыякава Выбіцкі. — Дык гэта, паніч, хутчэй на белую авечку падобна.|@corpus
wavs/000598.wav|— То ж бачыў я, што тая хлопка так плакала, быццам роднага сына за свет вязуць. — Яна не хлопка. Яна Марыля, другая маці мне.|@corpus
wavs/000599.wav|Выбіцкаму да слёз шкада хлапчука. Так яны едуць і едуць. А вакол рунь, рунь і рунь.|@corpus
wavs/000600.wav|І так было без канца, а вакол ляжала густа-зялёная, без аніводнай праплешыны рунь, такая маладая і вясёлая на ўзгорках і бяздонная ў лагчынах,|@corpus
wavs/000601.wav|схілялася над ёю срэбная вярба. Ізноў рунь, адна толькі рунь.|@corpus
wavs/000602.wav|такая прагрэтая на сонцы і сцюдзёна-шызая ў ценю, што аж дух займала.|@corpus
wavs/000603.wav|— спытаў Алесь і схаладнеў ад самага нутра, бо зразумеў, што ледзь не ляпнуў лішняе.|@corpus
wavs/000604.wav|А над рунню, прывязаныя нябачнымі ніцямі, трапечуць жаўрукі.|@corpus
wavs/000605.wav|— Бо яны працуюць, як Адам і Ева, — завучана сказаў хлопец. — Аруць зямлю і прадуць лён.|@corpus
wavs/000606.wav|Чалавек гэта такая халера што прыдумае. — А белае жарабя?|@corpus
wavs/000607.wav|Але стаў на гаспадарку ў няшчасны час. .Нават год яго нараджэння быў годам чорнага недароду.|@corpus
wavs/000608.wav|Час вучыцца панаваць. Ніколі ім, на жаль, не быць вольнымі, як старапольская шляхта. Заўсёды над імі будзе прыгон.|@corpus
wavs/000609.wav|з пенсіяй трыццаць рублёў месячных ды яшчэ з панскім жыллём, вопраткай і ежай. З таго часу Выбіцкі ног пад сабою ад радасці не адчуваў.|@corpus
wavs/000610.wav|едзе дарогаю рысорны англійскі кабрыялет, а ў ім хлопчык адзінаццаці год і трыццацігадовы мужчына.|@corpus
wavs/000611.wav|"Пра цара не чуў, а губернатара, як яны кажуць, кулагай аблілі. Князь, па іхняму прыслоўю, ""лярва, хоць і ў барве""."|@corpus
wavs/000612.wav|— Можа, вам брыль даць, паніч? — голас у мужчыны легкаважны, з выразным польскім акцэнтам.|@corpus
wavs/000613.wav|Быў ён з чыншавай шляхты, жыў, як большасць такіх, земляробствам.|@corpus
wavs/000614.wav|— Камень унь у яры, — няспрытна выкруціўся Алесь. — Ляжыць у траве, як белае жарабя.|@corpus
wavs/000615.wav|І таму Загорскі прывык да яго і адпускаць не хацеў. І вось зараз яны ехалі ў панскім кабрыялеце,|@corpus
wavs/000616.wav|А потым пяць год страшнай пошасці на худобу, калі па ўсім Прыдняпроўі ледзь засталася дзесятая частка коней і іншай худобы.|@corpus
wavs/000617.wav|А потым пайшло і пайшло. Чатыры галодныя гады, з дваццатага па дваццаць чацвёрты. Год адпачынку.|@corpus
wavs/000618.wav|белы, як апошні мужык, шэравокі паніч і Выбіцкі, гарбаносы і кашчавы, ушчэнт спалены сонцам, але са старанна дагледжанымі вусікамі.|@corpus
wavs/000619.wav|— То і добра. Прынамсі, не зблытаеце льну з пшаніцай.|@corpus
wavs/000620.wav|"А я, наогул, ""ці пан сам пан, ці пан у пана служыць?"". ""На назе бот рыпіць, а ў гаршку трасца кіпіць""."|@corpus
wavs/000621.wav|Вочы ягоныя амаль зусім непрыкметна смяяліся. — Дык, значыць, вучылі вас там, паніч? — Вучылі.|@corpus
wavs/000622.wav|На вуснах яго з'явілася іранічная ўсмешка. — А яны з усіх нас пасмейваюцца, бо нічога больш не могуць зрабіць.|@corpus
wavs/000623.wav|Ехалі моўчкі, насцярожаныя адзін да аднаго. — Што ж, ці падабалася там панічу? — спытаў нарэшце Выбіцкі. — Вельмі.|@corpus
wavs/000624.wav|Ды і апошнюю няма чым было абнасеніць, і яна зарастала гірсаю, асотам, і, ад вялікай кіслаты, хвашчом.|@corpus
wavs/000625.wav|Гэтыя вочы глядзелі так, што ў душы з'явілася падазрэнне, якое адразу перарасло ва ўпэўненасць: не вінаваты.|@corpus
wavs/000626.wav|— Не. — І скончыла амаль бязгучна: — Гэтага не будзе. І кінулася ў натоўп.|@corpus
wavs/000627.wav|Перад імі — між імі і Алесем — палалі паходні і бочкі са смалой. У Раўбіча былі шчыльна сціснутыя вусны.|@corpus
wavs/000628.wav|Дрэнь. І з-за гэтага ледзь не штурхнула на дуэль,|@corpus
wavs/000629.wav|Без апраўдання. Яна была не з тых, што даруюць сабе. Такога ўдарыць. Што толькі зрабіла?!|@corpus
wavs/000630.wav|Яна не думала, што гэта замучыць і яго.|@corpus
wavs/000631.wav|Найлепшы, чысты, сапраўдны, той, якога хацелася вечна бачыць, якому заўсёды хацелася пакласці на грудзі сваю галаву, забыцца, адчуць сябе слабай.|@corpus
wavs/000632.wav|"І раптам яе нібы азарыла страшным сполахам. ""Ну добра, былі першыя чуткі. Іх трэба было праверыць. Але тая, апошняя."|@corpus
wavs/000633.wav|Што ж было ў той плётцы?|@corpus
wavs/000634.wav|І толькі калі ўзляцелі ўгору галасы спевакоў — пад шаты голых бяроз, пад зоры, — яна зрабіла крок да яго.|@corpus
wavs/000635.wav|"Забіць сябе мала было за ўсё гэта. Але хіба заб'еш? Значыць, пакараць так, каб потым мучыцца і пабівацца ўсё астатняе жыццё""."|@corpus
wavs/000636.wav|Ён стаяў перад ёю, нібы юнак з вогненнай печы, і працягваў рукі. У яе ўпала сэрца. Каб гневаўся, каб нават груба, па-мужыцку ўдарыў яе — было б лягчэй. Значыць, вінавата была яна.|@corpus
wavs/000637.wav|"Здаў у арэнду., ""Ездзіў з другой."" Але тая паехала адсюль. Але я хіба не разарвала яго душу згодай на ганебныя заручыны?"|@corpus
wavs/000638.wav|"Што ж гэта я нарабіла?!"" Усе гэтыя думкі прабеглі ў яе галаве за якую хвіліну."|@corpus
wavs/000639.wav|Яна глядзела на яго змярцвелае аблічча і глыбокія вочы.|@corpus
wavs/000640.wav|Гэта вакол царквы і вакол цвінтара адначасова запалілі паходні і бочкі са смалой, і недзе наводдаль ад царквы пачалі страляцьса стрэльбаў:|@corpus
wavs/000641.wav|Палон. Астацца вечна. Навекі прызнаць для сябе (бо ён не будзе ведаць) сваю подласць.|@corpus
wavs/000642.wav|І потым яшчэ смела патрабаваць ад яго чагосьці. І ўзрадавалася, калі новая хлусня нібыта апраўдвала мяне такую, якая я ёсць.|@corpus
wavs/000643.wav|Чаму я разгневалася на яе, калі я сама ўвесь час, і ўдзень і ўначы, сама жадала гэтага і марыла аб гэтым.|@corpus
wavs/000644.wav|Загорскі, выбраўшыся на больш-менш вольнае месца, спыніўся і кінуў апошні позірк на гурт людзей перад бабінцам.|@corpus
wavs/000645.wav|паклаў руку на Кандратава плячо: — Кандрат. Ану. Хутчэй. Яны свідравалі натоўп за Алесем.|@corpus
wavs/000646.wav|І яе аблічча, такое, што на хвіліну робіцца шкада. Яму прыйшла ў галаву дурная думка.|@corpus
wavs/000647.wav|"Гэта быў бы пацалунак. Простае ""хрыстосаванне"" для іншых. Але яна ведала, што гэта.. што гэта будзе для яе."|@corpus
wavs/000648.wav|Няўжо не вінаваты? Пэўна ж не вінаваты. Мсціслаў меў рацыю. Як яна магла нават падумаць, што ён мог быць вінаваты?!|@corpus
wavs/000649.wav|Звінелі галасы. Крок, крок. Яшчэ крок. І ён ціха сказаў: — Хрыстос васкрос, Майка. І працягнуў да яе рукі.|@corpus
wavs/000650.wav|стары, паганскі яшчэ звычай. Зарыва трапятала на іхніх абліччах.|@corpus
wavs/000651.wav|Юллян Раткевіч глядзіць на Майку і, здаецца, здагадваецца, што нешта адбылося, Франс.|@corpus
wavs/000652.wav|Таму, кім пагарджаеш. Таму, хто, — а напэўна, напэўна ён, яна цяпер прадчувала гэта, — з варожасці да пана Юрася, да яго, Алеся, і склеіў тую брыду.|@corpus
wavs/000653.wav|Жорсткая, паглыбленая ў сябе маладосць, якая толькі сабе не даруе нічога, кіравала ёю.|@corpus
wavs/000654.wav|Яна магла жорстка асуджаць. Ён уздымаў рукі. Яна не магла. Яна ведала — не вытрымае. — Не, — сказала яна.|@corpus
wavs/000655.wav|Крок. Іхнія абліччы раптам заліліся вінна-чырвоным.|@corpus
wavs/000656.wav|Ён апусціў рукі і павольна пайшоў да выхаду.|@corpus
wavs/000657.wav|Рука з жалезным бранзалетам сціскала свячу. І ад зарыва падаў крывавы адбітак на цяжкі,|@corpus
wavs/000658.wav|Яна глядзела ў яго вочы і адчувала, што ў яе падгінаюцца калені ад цеплыні і жалю. Зрабіць яшчэ крок, і.|@corpus
wavs/000659.wav|І яшчэ. І яшчэ. Яны не чулі.|@corpus
wavs/000660.wav|"Ведаць, што за скурай шчаслівай пані сядзіць распусная (так, распусная, бо такой аддаць сябе за такога — гэта распуста), разважлівая гадзіна""."|@corpus
wavs/000661.wav|забараніла сустрэчы, аддала яго абразам, зрабіла ворагамі яму брата і бацьку. Хлусіла сама сабе і спалохалася, калі.|@corpus
wavs/000662.wav|Унь яны стаяць. Яраш са скобкай валасоў і жалезным бранзалетам,|@corpus
wavs/000663.wav|знясілены нейкай неадчэпнай думкай, змардаваны воблік.|@corpus
wavs/000664.wav|Забіць. Страціць. Як? Аддаць сябе самаму нялюбаму, раджаць яму нялюбых дзяцей. |@corpus
wavs/000665.wav|Ён усё яшчэ падымаў рукі, дагаворваючы свой сказ: — .Майка.|@corpus
wavs/000666.wav|Свайго аблічча ён не бачыў і здзівіўся б, што Мсціслаў, праходзячы паўз братоў, якія гаварылі з Галінкай Кахно,|@corpus
wavs/000667.wav|Вось хіба што было сумнавата.|@corpus
wavs/000668.wav|І дробныя былі перад гэтым усе правілы. Гелена сапраўды не падышла б, каб ён не лёг на траву.|@corpus
wavs/000669.wav|"Замест адказу ён паціснуў плячыма. — ""А ноч ідзе, і коцяцца сузор'і"", — ціха сказаў ён."|@corpus
wavs/000670.wav|Алесь ішоў, моцна ставячы ногі.|@corpus
wavs/000671.wav|— Хіба можна пакінуць другога ў такім халодным свеце? Мокрыя лапы ляшчыны.|@corpus
wavs/000672.wav|Ён убачыў цёмную сукню, карункавую мантылью, накінутую на галаву. У цемры невыразна бялела аблічча.|@corpus
wavs/000673.wav|— Я магу прапанаваць вам руку? Яны мала гаварылі за апошні час.|@corpus
wavs/000674.wav|Дзед наняў па Алесевай просьбе балетмайстра, настаўніка спеваў і яшчэ пастаноўшчыка, ён жа — настаўнік французскай і італьянскай.|@corpus
wavs/000675.wav|Глыбокая, сіняя чаша, поўная зор. Нібы вісіш у цэнтры бясконцага сіняга шара.|@corpus
wavs/000676.wav|Меціць трэба трохі ніжэй бранзалета. Калі аддача будзе меншая, чым звычайна, — рана ў сонечнае спляценне.|@corpus
wavs/000677.wav|І яшчэ нават самы злосны вядзьмак не прыдумаў бы нічога горшага за гэта.|@corpus
wavs/000678.wav|Бадай што толькі па голасу Алесь пазнаў у гэтым цені Гелену Карыцкую.|@corpus
wavs/000679.wav|Нехта іншы. Нейкі адзінаццацігадовы хлапчук. — Вы памятаеце, калі гэта было?|@corpus
wavs/000680.wav|Аднекуль з глыбіні істоты наплыла, затапіла ўсё ярасць.|@corpus
wavs/000681.wav|— А хто казаў мне, што дзівы павінны заўсёды збывацца? — Ну, — нявесела засмяяўся ён. — Не я.|@corpus
wavs/000682.wav|— тады пісталет сабе да сэрца і адным разам, з поціскам, з асалодаю. Алесь апрытомнеў і спалохаўся.|@corpus
wavs/000683.wav|Яно схілілася да яго. — Што з вамі?|@corpus
wavs/000684.wav|— Калі ласка, — сказала яна. — І мне і вам будзе не так самотна ісці да палаца.|@corpus
wavs/000685.wav|Пад нагамі пагойдваўся сук. Проста ў вочы свяцілі зоры.|@corpus
wavs/000686.wav|Закінуўшы за галаву рукі, ён доўга стаяў так, пагойдваючыся ў зорнай бяздоні.|@corpus
wavs/000687.wav|Яна аднойчы спытала ў Алеся пры сустрэчы: — Як вы гэтага дабіліся?|@corpus
wavs/000688.wav|Калі б нехта зірнуў на іх збоку, ён бы падумаў, што гэта дзівосна добрая пара.|@corpus
wavs/000689.wav|Потым ён разбіў сінюю чашу пад нагамі. І спалоханыя зоры пабеглі да берагоў.|@corpus
wavs/000690.wav|У руцэ з бранзалетам апушчаны пісталет. Трэба ўзняць свой. Ён прыкрыўся рукой. Цудоўна!|@corpus
wavs/000691.wav|Ён ненавідзеў цяпер самі ўспаміны. Дарэмна ён дараваў абразу.|@corpus
wavs/000692.wav|І ва ўсім гэтым была такая адзінота, такая бязмерная адчужанасць дасканалага, што яна зразумела ўсё.|@corpus
wavs/000693.wav|Што гэта было? Вар'яцтва пачыналася? У васемнаццаць? Няма чаго казаць, добра.|@corpus
wavs/000694.wav|Яму не хацелася паварочваць галавы, і тады тая самая рука, дзівосна прахалодная, але цёплая ўнутранай цеплынёй, узяла яго за падбароддзе і адхіліла яго вочы ад зор.|@corpus
wavs/000695.wav|Алесь быў не тым заняты. .Яны ішлі алеяй і маўчалі.|@corpus
wavs/000696.wav|Але гэты звычайны, чалавечы рух напомніў ёй, што гэта юнак, маладзейшы за яе на сем год.|@corpus
wavs/000697.wav|Праўда, цяпер з'язджаліся на спектаклі з усёй губерні, але самі спектаклі былі цяпер радзей.|@corpus
wavs/000698.wav|З самага пачатку яна з трывогай сачыла ад алеі, як ён ішоў па разгаліне, злёгку пагойдваючыся над вадой.|@corpus
wavs/000699.wav|Ад салаўінага бою прабіраў аж да самага сэрца мяккі халадок захаплення.|@corpus
wavs/000700.wav|Была б тады зямля, і ставы, і салаўіны гром. Якая ж гэта дробная лухта разбурыла ўсё гэта?|@corpus
wavs/000701.wav|Ён апусціў вочы — пад нагамі таксама не было нічога, акрамя зор.|@corpus
wavs/000702.wav|— Вы? — Але, — усміхнулася яна. — А вы як тут?|@corpus
wavs/000703.wav|— Свет як здзек? — спытала яна. — Падобна на тое.|@corpus
wavs/000704.wav|Ноч пакінула замест яго постаці толькі цень, узнесены ў неба.|@corpus
wavs/000705.wav|Хлопец прыхіліўся да шурпатага ствала і задумаўся. Вакол было добра.|@corpus
wavs/000706.wav|З патаемных нетраў — нібы пяшчотны востры струменьчык — далятаў часам гаркаваты пах ландышаў.|@corpus
wavs/000707.wav|— Вам яшчэ не стала сумна тут? — урэшце спытаў ён.|@corpus
wavs/000708.wav|Месца сустрэчы можна было б прызначыць на азярышчанскіх паплавах, трохі далей таго месца, дзе яны на начлезе сустрэлі Войну.|@corpus
wavs/000709.wav|Зоры пад нагамі. Зоры над галавой.|@corpus
wavs/000710.wav|Вакол было так добра, што ніякі чараўнік не прыдумаў бы лепей.|@corpus
wavs/000711.wav|У яго было такое аблічча! Цёмнае, змарнелае, падобнае на жывую трагічную маску.|@corpus
wavs/000712.wav|І тады ён застыў, прыціснуўшы рукі да цела і ўскінуўшы аблічча ўгору.|@corpus
wavs/000713.wav|"Але ён сказаў ""добра"" так натуральна, ні аб чым не думаючы, акрамя згоды, што яна змоўкла."|@corpus
wavs/000714.wav|І тады ўжо, калі ўпадзе і будзеш ведаць, што яго павязуць, а праз вадамоіны панясуць на руках|@corpus
wavs/000715.wav|Ён уздыхнуў і ўстаў. Яны пайшлі па алеі. На няроўным адхоне яна пахіснулася, відаць, ступіўшы на камень.|@corpus
wavs/000716.wav|Калі яны падышлі да палаца, было позна. Нідзе ані агеньчыка.|@corpus
wavs/000717.wav|Як можна было хлусіць, калі на свеце ёсць салаўі?! Як можна было хлусіць і, галоўнае, верыць хлусні, калі яны тут, побач?!|@corpus
wavs/000718.wav|Вежа прыбавіў ёй пенсіі, плаціў цяпер сто рублёў, абы не перавабілі ў губернскі тэатр.|@corpus
wavs/000719.wav|— Бывайце, — сказаў ён, як другу, па-англійску працягнуўшы руку, і асекся. Ён быў бадай спалоханы сваёй вольнасцю.|@corpus
wavs/000720.wav|Сук неўзабаве патанчэў і пачаў спружыніць пад нагамі, даводзілася балансаваць. Ён дайшоў, пакуль было магчыма, і стаў ледзь не на самым канцы галіны, астываючы пад ветрыкам.|@corpus
wavs/000721.wav|Таўшчэразны сук цягнуўся над самай вадою. Дуб нібы выцягнуў адну руку, каб вечна лавіць ёю месячнае і сонечнае святло.|@corpus
wavs/000722.wav|Але чаго яна потым спалохалася? Так спалохалася, што нават аблічча стала шэрае?|@corpus
wavs/000723.wav|І з пачуццём, падобным на падзенне ў ледзяную ваду, зразумела, што прыйшоў яе час. Той, адзіны.|@corpus
wavs/000724.wav|— Памятаю, — раптам успомніў ён. — Ну вось. Маўчанне. — Ведаеце што, — голас яе сеў.|@corpus
wavs/000725.wav|Яна глядзела на яго ўважліва, занадта ўважліва. У цемры бялела аблічча. Як туман.|@corpus
wavs/000726.wav|Апрануўшыся, ён лёг на спіну і стаў глядзець на цёмную хмару дуба і яшчэ на зоры.|@corpus
wavs/000727.wav|І нашто яна так зрабіла, што вось ён зараз адчувае ўсю гэтую дзівосную прыгажосць як здзек.|@corpus
wavs/000728.wav|Бачыў у глыбокім паўзмроку карчы, пасмы маладых водарасцяў і яшчэ штосьці, што стаяла нерухома ў прадонні, нібы бярвенца, якое затанула, але так і не дайшло да дна.|@corpus
wavs/000729.wav|Нешта няскончанае. Вакол булькалі галасамі хмызы. Кожны па-свойму.|@corpus
wavs/000730.wav|Над ім звісала адным бокам вялізная блізкая хмара — запаветны, не менш як шасцісотгадовы, дуб.|@corpus
wavs/000731.wav|Такі ва ўсім гэтым быў нялюдскі здзек. Не было яе. Каб яна была — здзеку не было б.|@corpus
wavs/000732.wav|Неяк спачатку гімназія, а потым гаспадарчыя клопаты аддалілі Алеся.|@corpus
wavs/000733.wav|І што калі ўжо тэатр, то трэба зрабіць лепшы, чым у Шарамецева. Часам яны сустракаліся на рэпетыцыях або на разборах пастановак. Не вельмі часта.|@corpus
wavs/000734.wav|— Устаньце. — Ідзіце, — амаль папрасіў ён. — Я яшчэ трохі астануся.|@corpus
wavs/000735.wav|Салаўі білі і тут, ля ставоў. І нават з-за Дняпра, не менш як за дзве вярсты адсюль.|@corpus
wavs/000736.wav|Дальнія і блізкія спевы зліваліся ў адну магутную і высокую, аж да неба, мелодыю. — Чаму вы падышлі да мяне?|@corpus
wavs/000737.wav|Стаў цьмяна зіхацеў, як луска.|@corpus
wavs/000738.wav|Пісталетны стрэл быў бы чуцен. Раніца. Раса. Не больш за пятнаццаць крокаў. Раўбіч стаіць на бар'еры. Секунданты.|@corpus
wavs/000739.wav|— Мне здавалася, вы заўсёды ведалі іх. — Дзіўна, нешта нібы трымае мяне тут, не дае пайсці.|@corpus
wavs/000740.wav|Галіна пагойдвалася. А ён быў між небам і зямлёй. І зоры былі вакол.|@corpus
wavs/000741.wav|Я запалю агонь. Нельга аднаму блукаць у такі холад.|@corpus
wavs/000742.wav|"Каскады выключаны, акрамя ""Пераможанага Левіяфана"","|@corpus
wavs/000743.wav|Нібы той, іншай, падаў руку. Але яна спакойна працягнула яму сваю, і ён адчуў дотык яе пальцаў.|@corpus
wavs/000744.wav|— Гм, — сказаў Алесь, — проста сказаў, што нікога не здзівіць тэатр-катарга, як у Юсупава.|@corpus
wavs/000745.wav|Яму здаўся шолах і нейкі прыглушаны гук на беразе. Азірнуўся — цемра. Нікога.|@corpus
wavs/000746.wav|— Бог мой, — сказала яна, — якія халодныя рукі! Яна глядзела на яго ўважліва. Вельмі ўважліва.|@corpus
wavs/000747.wav|І ён плыў у сцюдзёнай вадзе, пакуль хапала паветра.|@corpus
wavs/000748.wav|Ён выбраўся да става мокры, аглушаны.|@corpus
wavs/000749.wav|— Не ідзіце нікуды. Калі вам не будзе сумна са мною — зайдзіце.|@corpus
wavs/000750.wav|Яго ледзь не хістала ад магутнага, спеўнага, пераможнага трыумфавання жыцця, якое царавала над усім, што дыхала і жыло вакол.|@corpus
wavs/000751.wav|Я падумаў, што няма на свеце больш самотнай істоты, чым чалавек. — Як рана гэта прыйшло вам у галаву.|@corpus
wavs/000752.wav|Гаркаваты пах ландышаў. — Ведаеце, аб чым я падумаў на гэтай галіне?|@corpus
wavs/000753.wav|Часам ён з незразумелых слоў збіваўся на зусім чалавечыя:|@corpus
wavs/000754.wav|"Адно. А унь другое. А там далей трэцяе. Гэта спалі, таксама між сваімі ""небам і зямлёй"", шчупакі."|@corpus
wavs/000755.wav|— Ліу-блю-ліу-блю! Але ўсё заглушаў, поўніў, пранікаў салаўіны гром.|@corpus
wavs/000756.wav|Мокрая ляшчына цягнула шырокія лапы на сцежку. Дрэвы стаялі не варушачыся, раскашаваліся.|@corpus
wavs/000757.wav|А потым Франс. Гэты з-за фатаўства закрывацца не будзе. Тут прасцей. Проста ў гэты высокі бледны лоб. Проста туды.|@corpus
wavs/000758.wav|Крычаў гартанна, страсна, захлынаючыся: — Ма-уа, ма-уа, люа-ля, люа-ля!|@corpus
wavs/000759.wav|і поўную цішыню парушаў толькі яго шолах ды яшчэ салаўіны харал.|@corpus
wavs/000760.wav|Ён пачаў успамінаць яе аблічча. Яна ўзрадавалася спачатку там, ля царквы, у гэтым не магло быць сумнення.|@corpus
wavs/000761.wav|Было вельмі холадна, але ён не адчуваў холаду. Нечыя рука лягла на яго плячо.|@corpus
wavs/000762.wav|Кінуўшы гэтыя словы, яна сама спалохалася, спалахолася іх.|@corpus
wavs/000763.wav|Ён паспешліва скінуў куртку, чаравікі, нагавіцы, сарочку, падскочыў і, ухапіўшыся за сук, ускінуў на яго цела.|@corpus
wavs/000764.wav|І, схаваўшыся яшчэ лепей за ландышы, крычыў аднекуль з яроў і хмызавых нетраў ніколі нікім не бачаны таямнічы, як хохлік, ляляк.|@corpus
wavs/000765.wav|Дый яна трымалася наводдаль, нават калі Алесь наладжваў для актораў гулянкі. Амаль не прыходзіла.|@corpus
wavs/000766.wav|— Чаму ж сумна, — схіліла яна галаву. — Няма часу. Вы ведаеце, я ўжо нядрэнна гавару па-французку і па-італьянску.|@corpus
wavs/000767.wav|Маўчала цяпер яна. Таму што ўсё ведала.|@corpus
wavs/000768.wav|І ад гэтага рабілася трохі лягчэй. І ўрэшце Камар загаварыў.|@corpus
wavs/000769.wav|— Ляжы. Ляжы. Ляжы нагі пад нагім небам. Халодна — укрыйся. Горача — расхініся. Не ўставай.|@corpus
wavs/000770.wav|Маўчанне рабілася цяжкім. — Мроя,— глуха сказаў Янка Камар.|@corpus
wavs/000771.wav|І вось цяпер, не адчуваючы нічога, акрамя холаду, ён ляжаў на мяккай посцілцы.|@corpus
wavs/000772.wav|Ён страціў на хвіліну прытомнасць, а калі ачуняў ад ачышчальнага сну|@corpus
wavs/000773.wav|Аблокі плывуць, як караблі. Нясуць, нясуць душу над зямлёю. Нясуць.|@corpus
wavs/000774.wav|Мала чалавек яго бачыць, як, не раўнуючы, свіння, а тут за лічаныя дні — на ўсё жыццё.|@corpus
wavs/000775.wav|Сіняе-сіняе неба, белыя-белыя аблокі, чыстая-чыстая зямля. Нельга не быць шчаслівым.|@corpus
wavs/000776.wav|Пачаў сніць нанава жыццё. Але не кавалкамі з розных часоў, а нібы. адной. плынню.|@corpus
wavs/000777.wav|І зноў радасна ляцеў сіні зімародак да далёкай ракі. Купаўся ў сонцы. І ўсё гэта было не даўжэй за хвіліну:|@corpus
wavs/000778.wav|Толькі ў гарачыню абліваўся вадой. Ніхто не прыходізў да яго.|@corpus
wavs/000779.wav|— Яшчэ раней, гады за чатыры—пяць, захварэлі Аляхновіч-Спіса і Янук Корста, стрыечны брат прапрадзеда гэтага шчанюка Юлляна.|@corpus
wavs/000780.wav|І неба над зямлёй добрае. І аблокі між небам і зямлёй. Ты — у аблоках, аблокі — у табе.|@corpus
wavs/000781.wav|Ціха-ціха, нібы ў іх лілася крыштальная і звонкая вада.|@corpus
wavs/000782.wav|Не трэба было думаць пра гэта, калі кожны дзень ён уздымаўся пад лятучыя аблокі, прасякнутыя блакітам і гарачым святлом.|@corpus
wavs/000783.wav|Толькі што яго з гадзіну парылі ў самай гарачай пары, хасталі венікамі і аблівалі мятнай вадою. Потым яшчэ з гадзіну мылі ў прахалодным басейне. Ён страшэнна замёрз.|@corpus
wavs/000784.wav|— Бадай, сапраўды, усё, — сказаў Раткевіч Юллян. — Ён не хоча жыць. Колькі часу яе ў нас не было?|@corpus
wavs/000785.wav|— Дзе? — спытаў Сіпайла. Вежа кашлянуў: — Храм сонца!|@corpus
wavs/000786.wav|у якім былі дзед, Міхаліна і іншыя, зноў пачаць жыць, бачыць пажары, патокі крыві ў вежных рыштоках, чуць гукі сечы,стогны сталі, выгукі.|@corpus
wavs/000787.wav|Юллян падумаў. — Бадай, праўда. Самае высокае, самае блізкае да неба месца.|@corpus
wavs/000788.wav|Глядзеў у неба, бачыў, як каціліся з яго зоры. Прыходзіў дзень. Трубы пачыналі награвацца і звінець радасна.|@corpus
wavs/000789.wav|"Вежа здаўна быў галавою ""сівой рады"", хоць і строіў з яе кепікі."|@corpus
wavs/000790.wav|Нічога нельга было зрабіць. Падумаў.|@corpus
wavs/000791.wav|— Глядзі, глядзі на свет. Глядзі, любы хлопча, на свет.|@corpus
wavs/000792.wav|Як потым ішла раць на Крутыя горы біць татар. Дасніў да сярэдзіны бою — і памёр.|@corpus
wavs/000793.wav|выйсце вод, выйсце крыніц. Так ішлі дні. Уначы падалі зоркі.|@corpus
wavs/000794.wav|— адчуў, што яго нясуць, відаць, на насілках і над галавою, бо ён не бачыў тых, што неслі.|@corpus
wavs/000795.wav|Зямля ўнізе вялікая. Зямля ўнізе цёплая. Зямля ўнізе добрая. І неба над зямлёй вялікае. І неба над зямлёй цёплае.|@corpus
wavs/000796.wav|ад свету, дзе ўладарыла салдатня, дзе чужыя людзі, так не падобныя да людзей, рабілі з людзьмі, што хацелі,|@corpus
wavs/000797.wav|Вакол былі ружова-аранжавыя калоны, узнесеныя ў неба. Ён нічога не бачыў, акрамя іх і неба.|@corpus
wavs/000798.wav|Сядала макавая кветка сонца. Халаднела. Срэбныя трубы пачыналі звінець.|@corpus
wavs/000799.wav|"дзе на гасцінцах гучаў крык ""ку-га"", дзе чужынцы духу шматавалі ўсё маладое, здаровае, чыстае."|@corpus
wavs/000800.wav|Але тады манастыр быў крэпасцю. Манахі межы баранілі, подступы да гарадоў. А цяпер?..|@corpus
wavs/000801.wav|— Хіба яна справілася хоць з адной справаю, што ёй даручылі: з дабром, любоўю, мараллю?..|@corpus
wavs/000802.wav|Не, ён не думаў пра яе і наогул пра людзей. Людзей не было зусім. Былі там проста вытокі Жараліцы,|@corpus
wavs/000803.wav|Глядзі. Глядзі. Неба над табою. Шмат. Шмат неба. Сіняга-сіняга неба.|@corpus
wavs/000804.wav|Яны не падмануць. не падмануць. не падмануць.|@corpus
wavs/000805.wav|Юллян усміхнуўся сам сабе. — Спіса памёр, — сказаў Вітахмовіч.|@corpus
wavs/000806.wav|Ва ўсім гэтым, што вакол, была вялікая чысціня і адлучанасць.|@corpus
wavs/000807.wav|Не ўставай. Над табою неба, неба, неба. Ачысціся. Засяродзься на простым. простым. простым.|@corpus
wavs/000808.wav|Лук'ян Сіпайла сказаў: — Рада, памятаеце, меркавала, што і ў Акіма, вашага бацькі, былі зачаткі.|@corpus
wavs/000809.wav|Дзве з іх яны калісьці назвалі сваімі імёнамі. Якія? Ці не ўсё адно?|@corpus
wavs/000810.wav|"Але сёння Вежа, страшэнна схуднелы, глядзеў на ""рыцараў маннай кашы"" з трывогай."|@corpus
wavs/000811.wav|Тую, якой не ведаў ніхто ў загорскім наваколлі. Толькі ён ды два ягоныя вучні.|@corpus
wavs/000812.wav|Рыцары маннай кашы і таркаванай морквы. Гэта былі яшчэ самыя мяккія з ягоных эпітэтаў.|@corpus
wavs/000813.wav|чаргаванне начных жахаў і цёплага дня, зор і блакітнага неба. Усяго, з чым ён быў сам-насам.|@corpus
wavs/000814.wav|Нават не загаварыў, а нібы заспяваў журліва-тонкім рэчытатывам.|@corpus
wavs/000815.wav|Урэшце, як Камар скажа. Усе глядзелі на змрочнага Янку Камара, галоўнага чалавека ў той справе, што яны збіраліся рабіць.|@corpus
wavs/000816.wav|І сумна-сумна, нібы сама зямля развітвалася з сонцам. Ён амаль не ўставаў.|@corpus
wavs/000817.wav|Яго зноў аблілі вадою. І зноў рукі. І зноў рэчытатыў Камара і вочы, якія бачаць цябе да дна.|@corpus
wavs/000818.wav|Нельга. Нельга. Паглядзі, пераканайся, што ты шчаслівы.|@corpus
wavs/000819.wav|Двое слуг займаліся нагамі. Два вучні — грудной клеткай, рукамі іплячыма. Яны перабіралі|@corpus
wavs/000820.wav|і тое, што вярталася аднекуль, поўнячы свежае цела. І зноў крычалі совы.|@corpus
wavs/000821.wav|Нешта не чуў я, каб гэтай хваробай нехта, акрамя нас, хварэў.|@corpus
wavs/000822.wav|Людзей не было. Ён не ўспамінаў і не думаў.|@corpus
wavs/000823.wav|Халаднавата было, і гэта перашкаджала прачнуцца ад сну,|@corpus
wavs/000824.wav|Алесь нібы праз песню адчуваў дотыкі ўпэўненых моцных і клапатліва-асцярожных рук да свайго цела.|@corpus
wavs/000825.wav|Пан Юрась захварэў у семдзесят трэцім. Пры Кацярыне.|@corpus
wavs/000826.wav|Так мінула два тыдні. Ява адступала.|@corpus
wavs/000827.wav|І ён нібы плыў на сваім ложы насустрач аблокам. Між небам і зямлёй, як на паветраным караблі.|@corpus
wavs/000828.wav|Ідзі вышэй сіл сваіх, і станеш жыць доўга.|@corpus
wavs/000829.wav|І яму, які саграваўся разам з імі, пачало праз некалькі дзён здавацца, што гэта ў ім самім звініць цеплыня і вецер,|@corpus
wavs/000830.wav|Вежа сплёў пальцы. — Чорт, — сказаў ён. — Уражлівасць дурная. Ідыёцкая дурная ўражлівасць.|@corpus
wavs/000831.wav|Яму цяпер нельга бачыць людзей. Ён ляжаў перад імі голы і не саромеўся гэтага.|@corpus
wavs/000832.wav|— Узгорак стромы, — сказаў Камар. — Макуша — голая. Неба будзе колькі хочаш.|@corpus
wavs/000833.wav|Славуты майстра Камар распачынаў сваю справу. Рэдкую, невытлумачальную справу.|@corpus
wavs/000834.wav|— А Корста выжыў. Хоць, па прозвішчу мяркуючы, памерці б Корсце.|@corpus
wavs/000835.wav|Загорскі ды ў манастыр! Да божых пацукоў!.. Што ж рабіць, сівая рада? — Царкву кінь, — сказаў Юллян.|@corpus
wavs/000836.wav|Упэўненыя рукі за гэты час перабралі не толькі кожны мускул, а, здавалася, кожную сувязку, кожны сасуд і нерв, кожную жылку.|@corpus
wavs/000837.wav|Хай будзе так. Толькі ў парк не пускайце нікога, нават самых блізкіх.|@corpus
wavs/000838.wav|Заспявалі над ім галасы. Ён не разумеў слоў, але мелодыя, простая,|@corpus
wavs/000839.wav|Тых, што хавалі патрэбныя веды, таямніцы, зберагалі ў памяці звычаі і сачылі за генеалогіяй мясцовых людзей.|@corpus
wavs/000840.wav|Розных нявест прапанавалі. Адна была сястра пана Юрася Жукоўскага.|@corpus
wavs/000841.wav|Але тут ужо як хто, так што ты, Данііл, не думай занадта.|@corpus
wavs/000842.wav|Забубнеў: — Хвароба. хвароба. хвароба. Такая ўжо хвароба.|@corpus
wavs/000843.wav|І такія страшныя для маладога падзеі. — Сілы саслабелі, — сказаў Камар. — Абыякавасць.|@corpus
wavs/000844.wav|прывабная і чаруючая, з перападамі ад высокіх гукаў да нізкіх, нібы ўладна адрывала яго ад звыклага і звычайнага,|@corpus
wavs/000845.wav|Сніў, як рабілі запасы ў пушчы, як білі аленяў і зуброў, як салілі.|@corpus
wavs/000846.wav|Ён проста нібы плыў між небам і зямлёй, твар і твар з сонцам і небам.|@corpus
wavs/000847.wav|— Тады, — сказаў той. — Я чаму памятаю, мне тады было трыццаць чатыры, і я збіраўся другі раз ажаніцца.|@corpus
wavs/000848.wav|Ложа стаяла пасярэдзіне альтанкі. Людзі прынеслі яго сюды і пакінулі аднаго, нагога, сам-насам з небам.|@corpus
wavs/000849.wav|"Ішло пасяджэнне падспуднай рады старэйшых, славутай ""сівой рады"" Прыдняпроўя."|@corpus
wavs/000850.wav|Маўчанне. — Ява, — сказаў сівы аж да прозелені стары Вітахмовіч.|@corpus
wavs/000851.wav|— Што ж рабіць? — спытаў дзед. — Я ведаю: калісьці пры першых адзнаках у манастыр ішлі. Спакой. Праца.|@corpus
wavs/000852.wav|"Вітахмовіч помніў спрэчку аб тым, ці прымаць Раткевіча, але начыста забыў, — а можа, зрабіў выгляд? — што ""гэты шчанюк"" сяздіць зараз між іх."|@corpus
wavs/000853.wav|Усе маўчалі. Потым Вежа нясмела сказаў: — То што? Неба? — Відаць, — сказаў Барысевіч-Кальчуга. — Больш нічога не зробіш.|@corpus
wavs/000854.wav|— Рада адмовілася ад гэтай думкі, — сказаў Барысевіч-Кальчуга.|@corpus
wavs/000855.wav|Янка Камар сядзеў ля яго і дзіўна, нейкімі дробнымі рухамі трох пальцаў гладзіў ягоную галаву.|@corpus
wavs/000856.wav|Вінцук Рамінскі думаў: — Нешта не памятаю. Ці не ў польскі раздзел, пане Вітахмовіч?|@corpus
wavs/000857.wav|— А што яны пашкодзяць, — сказаў Вежа. — На ўсходзе сонца радасны спеў, на захадзе — сумны.|@corpus
wavs/000858.wav|Неба. Неба. Неба. Голас спяваў так з гадзіну.|@corpus
wavs/000859.wav|Трэба, каб ён ніколі больш не стамляўся. Супакоіць яго трэба. Спакой.|@corpus
wavs/000860.wav|Вучні і слугі стаялі побач, а Камар гладзіў і гладзіў галаву, глядзеў у Алесевы вочы.|@corpus
wavs/000861.wav|Ён ляжаў. Мяккая посцілка была пад ім. Халодная прасціна ляжала ў нагах.|@corpus
wavs/000862.wav|Яму было ўсё адно. Толькі крыху непрыемна, што ўсе вокны адчынены, заслоны зняты і свежы ветрык вее на голае цела.|@corpus
wavs/000863.wav|— Несвядома спрабуе адысці ад нясцерпнага свету, — сказаў Раткевіч Юллян.|@corpus
wavs/000864.wav|І разам з гэтымі рухамі наліваліся аднекуль у цела дзіўнае заспакаенне, раўнавага і мірная сіла.|@corpus
wavs/000865.wav|Ад гэтых дотыкаў хіліла ў дзівосную свежую дрымоту, злёгку паколвала ў каранях валасоў.|@corpus
wavs/000866.wav|Даўжэй за ўсё наваколле бачыць сонца. Музыка, трубы гэтыя, не пашкодзяць?|@corpus
wavs/000867.wav|"— Шчаўкунчыкі замшэлыя. Своеасаблівы ""гоцкі альманах"" Дэбрэ з Дзебраў."|@corpus
wavs/000868.wav|А калі ён уставаў — бачыў злева Дняпро і парк, у якім як не было будынкаў, а справа — дзікі парк і яр, дзе тады Гелена.|@corpus
wavs/000869.wav|— Памяць продкаў. Ён памрэ. Жоўчнае аблічча Юлляна Раткевіча было непарушнае.|@corpus
wavs/000870.wav|— Ды, можа, абыдзецца, — сказаў Вінцук Рамінскі. — Не, — сказаў Сіпайла. — Стома — смерць.|@corpus
wavs/000871.wav|кожны мускул цела. — Ты здаровы. Ты свабодны. Вецер абвейвае ўсё цела. Неба глядзіць у вокны.|@corpus
wavs/000872.wav|Уначы, прыемна халаднеючы пад прасціной, ён чуў праз дрымоту крыкі соў.|@corpus
wavs/000873.wav|Так ён ляжаў. Ён толькі піў ваду і часам браў лёд і прыкладаў да галавы і вадзіў ім па грудзях і руках.|@corpus
wavs/000874.wav|І недзе за ім срэбна і звонка, нібы з жарала крыніцы, нібы з жураўлінага горла, спявала труба.|@corpus
wavs/000875.wav|Божа літасцівы, забіваюць дзіця. Жыўцом ядуць.|@corpus
wavs/000876.wav|Алесь засынаў, здаволены сабой. А ўначы прыходзілі забароненыя, брыдкія мужыцкія сны.|@corpus
wavs/000877.wav|Па шкле цябе вадзілі, бедную, а яго па пакутах. Гэта падгалошванне было такое чуллівае,|@corpus
wavs/000878.wav|Дзяцей у Карпа не было, і таму Анежка шкадавала паніча, частавала звыклым: арэхамі, праглымі на сланечкавым алеі.|@corpus
wavs/000879.wav|Але затое ў рухах усё часцей прарывалася новая, лёгкая і пластычная зграбнасць.|@corpus
wavs/000880.wav|Русая і сінявокая, такая распаўнелая і добрая, Анежка глядзела на Алеся і ціхутка падгалошвала:|@corpus
wavs/000881.wav|Раз-два. О-ла-ла!.. У вас нечакана атрымаўся цудоўны ўдар.|@corpus
wavs/000882.wav|Са скрухай глядзеў на Алеся, уздыхаў па-бабску: — За што ж табе, гаротны, пакуты гэтыя?|@corpus
wavs/000883.wav|Але і наплакацца ўдосталь не давалі. Толькі аджыў, як ужо шукаюць. .Бацька вядзе па галерэі продкаў.|@corpus
wavs/000884.wav|Квінта. Не так. О месье, не так. Зноў у пазіцыю. Як вы стаіцё, месье? Вы трымаеце шпагу, як начны гаршчок, — пардон.|@corpus
wavs/000885.wav|Загінуў разам з усімі воінамі. Ян Загорскі. Пэндзаль Сальватора Розы.|@corpus
wavs/000886.wav|Бадай, адзіным шчасцем Алеся было тое, што для бацькі гісторыя рода і геральдыка былі яшчэ больш нудныя, чым для яго.|@corpus
wavs/000887.wav|Ларошфуко не мог бы зрабіць лепшага. Брава, месье, я забіты!.. Вы забіты. Майце ласку заўтра рабіць гэта лепей.|@corpus
wavs/000888.wav|Можа, таму, што ён і раней добра біўся на палках — асабліва вялікімі былі поспехі ў фехтаванні.|@corpus
wavs/000889.wav|Ён схуднеў, на нагах і грудзях выявіліся зусім не дзіцячыя мускулы, позірк стаў пільны і насцярожаны.|@corpus
wavs/000890.wav|Ён, хаця і ў чужым заморскім касцюме, а конь —|@corpus
wavs/000891.wav|У адзінаццаць яго клалі ў ложак. За акном, сярод лістоты, дрыжаў і гайдаўся масляны ліхтар,|@corpus
wavs/000892.wav|Як падаеш? Як пдаеш?! А яшчэ лорд! Лорд нават з каня падае прыгожа!|@corpus
wavs/000893.wav|Бадай, адзіны, які перайшоў у каталіцтва. Пасля страты зяця зноў удаўся ў схізму, быў пракляты папскім нунцыем|@corpus
wavs/000894.wav|Непарушны англічанін да непазнавальнасці змяняўся, калі даходзіла да коней. — Азіяты! Хіба вам па-еўрапейску ездзіць?!|@corpus
wavs/000895.wav|— Даніла Загорскі!.. Пэндзля невядомага мастака. Даніла ўзначальваў смяротны атрад пры Крутагор'і.|@corpus
wavs/000896.wav|— Еш, бедненькі, еш, зблажэлы ты мой. І нашто, каму гэта патрэбна, пакутніца ты мая Дарота?|@corpus
wavs/000897.wav|якая была для малога пакутай, а пасля гадзіна верхавой язды ў манежы. Падчас танцаў француз прывіваў дзіцяці вытанчаныя манеры,|@corpus
wavs/000898.wav|Блага ці добра, але ён даваў сыну частку таго запалу, якім гарэла яго душа.|@corpus
wavs/000899.wav|яе стомленыя сытыя ўздыхі ў цемры хлява і цурчанне малака ў пенную дайніцу.|@corpus
wavs/000900.wav|бо ўвесь час даводзілася памятаць, які нож для чаго. Лёгка было толькі есці курыцу, бо гэта елі, як і ў Азярышчы, рукамі.|@corpus
wavs/000901.wav|Бадай, адно жалезнае, цалкам мужыцкае здароўе дазволіла Алесю вытрымаць усе гэтыя выпрабаванні.|@corpus
wavs/000902.wav|Таму ён і не мог перадаць сыну захаплення гэтымі небяспечнымі рэчамі.|@corpus
wavs/000903.wav|што з вачэй Алеся, ад шкадобы да сябе, самі сабой пачыналі падаць рэдкія і буйныя, як боб, слёзы.|@corpus
wavs/000904.wav|Пасля заняткаў на хлопца наводзілі вонкавы лоск. Гадзіна танцаў (акампаніраваў на лялечнай скрыпцы монс'ёр Жанот),|@corpus
wavs/000905.wav|якія потым паспяхова разбураў грубаваты, як кожны аматар коней, містэр Крэбс.|@corpus
wavs/000906.wav|Было ў гэтай карціне нешта наіўна-прывабнае і мудрае. І не ў тым справа, што хлопец быў — выліты.|@corpus
wavs/000907.wav|Часцей за ўсё ён уставаў з-за стала галодны, і Халімон Кірдун, каб не звялося дзіця, цішком прыносіў яму ў пакой пад'есці.|@corpus
wavs/000908.wav|Справа была ў тым, што праз лісце густа-зялёнай яблыні з залатымі пладамі|@corpus
wavs/000909.wav|Затое бацька зусім змяняўся, заходзячы ў круглую карцінную залу. Тут ён мог гаварыць і гаварыць.|@corpus
wavs/000910.wav|Ды і Крэбс, калі хлопец не чуў яго, усё часцей казаў: — Будзе. Будзе наезнік. Пасля купання аж да вечера быў вольны час.|@corpus
wavs/000911.wav|і загінуў пры таямнічых абставінах. Багдан Загорскі. Пісаў крукамі царкоўныя гімны.|@corpus
wavs/000912.wav|"І ўсё ж найбольш цягнуў да сябе Алеся той самы ""Хлопец з канём"" Мантэньі."|@corpus
wavs/000913.wav|глядзеў такі далягляд, якога не бывае на зямлі, далягляд невядомай блакітнай краіны,|@corpus
wavs/000914.wav|Толькі часам, вельмі рэдка, можна было ўцячы ў дворню ці ў асобны дамок, дзе жыў даязджачы Карп са сваёй жонкай Анежкай, і там адпачыць душой.|@corpus
wavs/000915.wav|Ён сніў адрыну і гнёзды ластавак над галавой.|@corpus
wavs/000916.wav|А потым шкоду, нанесеную англічанінам, зноў лячыў француз, і на заднім двары яшчэ гадзіну чуўся звон шпаг і буркатлівыя выгукі: — Тэрца.|@corpus
wavs/000917.wav|— Шэнкелямі не цісні, шэнкелямі, кажу, не цісні. Не нервуй каня, сто тысяч д'яблаў і зарад карцечы табе ў задніцу.|@corpus
wavs/000918.wav|Іначай вам ездзіць, варвары. Ахлюпкай, — з цяжкасцю вымаўляў ён чужое слова.|@corpus
wavs/000919.wav|нават ганьбай шэнкеляў, калі конь разумее без іх, як яму трэба рабіць. Не ў гэтым была справа.|@corpus
wavs/000920.wav|Ён зноў бачыў росныя пракосы і самога сябе з біклагай на плячы. Яму бачыліся вочы каровы,|@corpus
wavs/000921.wav|у якую спакойна і ўпэўнена крочылі чалавек і белы конь.|@corpus
wavs/000922.wav|"Але ""вольны"" было толькі словам. Абед быў не абед,"|@corpus
wavs/000923.wav|сапраўдны Урга, той самы Урга, які палюбіў яго, Алеся, больш за іншых, бо хлопец не абразіў яго нават празмерным недаверам на бар'еры,|@corpus
wavs/000924.wav|шапацелі лісты італьянскай таполі і далятаў з Дняпра неўразумелы начны крык шэрай чаплі.|@corpus
wavs/000925.wav|Гаспадар. Алесь убачыў сябе ў туалетным люстры. Пыльны, з сяк-так выцертымі рукамі, непрычасаны.|@corpus
wavs/000926.wav|і яго суседзямі, ён проста не здолее прайсці паўз гэтыя апараты, якія Алесь сёння выкіне,|@corpus
wavs/000927.wav|не аксамітныя плашчы герольдаў, не мудрыя каралеўскія загады, а чалавек, які адліваў сталь для дзіды,|@corpus
wavs/000928.wav|Твар маці гарэў бы ў ліхаманцы; цёплыя звычайна, вочы блішчэлі, неспакойны рот крывіўся. І напружана, высока ляжалі на падушцы плечы.|@corpus
wavs/000929.wav|Чорта табе, а не кодэкс гонару! Я вось зараз палезу пад кацёл і пагляджу, што там з папельніком.|@corpus
wavs/000930.wav|— Яны не гавораць. — А можа, мы не чуем? Можа, калі красуе жыта, яно адчувае тое, што і мы, кахаючы,|@corpus
wavs/000931.wav|Толькі яны не могуць ні ўцячы, ні крычаць. Не дадзена ім. Ну і што?|@corpus
wavs/000932.wav|Капаць, біцца, пісаць шчырыя кнігі, перакідваць масты, бубнець пад нос новароджаныя вершы, секчы дровы,|@corpus
wavs/000933.wav|Трэцяя рука вырасла, каб утрымаць сына, што падаў у студню, бо дзве другія былі занятыя.|@corpus
wavs/000934.wav|Бо калі вы спыніце кола — вы спыніце жыццё. Наогул жыццё. І перш за ўсё сваё.|@corpus
wavs/000935.wav|Вернасць была і астанецца вернасцю, каханне каханнем і смерць смерцю, а вось гэтыя два чыгунныя беспаветраныя апараты|@corpus
wavs/000936.wav|Калі б у яго быў талент і ён, Алесь, пісаў кнігу аб сярэднявеччы,|@corpus
wavs/000937.wav|Менавіта таму, што вы не можаце забараніць працу — мозг чалавека ніколі не ўспрыме велічы ў курэнні ладану.|@corpus
wavs/000938.wav|— Вясна? — спытала. — Вясна. — Лебедзі лятуць? — Але. Хоць яшчэ сям-там снягі.|@corpus
wavs/000939.wav|У адчаі. Многа рыб. — Яны халодныя, — недарэчна сказаў Алесь. Яна працягнула да яго руку.|@corpus
wavs/000940.wav|белую з золатам, аблямаваную валансьенскімі карункамі сукню і белыя з золатам, да смешнага маленькія туфлікі.|@corpus
wavs/000941.wav|Нельга было прайсці і паўз гэтую апаратуру для варкі соку. Нельга было не адзначыць, што ў кожны дыфікацыйны кацёл уваходзіць гэтага соку сто дваццаць вёдраў.|@corpus
wavs/000942.wav|Як мы. Усё ратуе сваё жыццё. Усё было балюча.|@corpus
wavs/000943.wav|гэта яны прымушалі многіх выдзірацца з балота адсталасці, напружваць розум і мускулы, змагацца.|@corpus
wavs/000944.wav|Усмешка яе была сумная і слабая. І чамусьці ў Алеся ад гэтага нешта як павярнулася ў сэрцы.|@corpus
wavs/000945.wav|Забі яго, Алесь, бо гэта таксама людаедства. — Я зразумеў, маці. Я ведаю.|@corpus
wavs/000946.wav|Твар у святле свечкі быў слаба-ружовы, гаротныя вейкі апушчаны. Алесь нахіліўся над ёю: — Што з табой, мамцю?|@corpus
wavs/000947.wav|ні тагачасных маслабойняў, ні таго, як і па якіх рэцэптах варылі тады піва. Бо гэтага не бачыў ніхто,|@corpus
wavs/000948.wav|Стаў бы трупам, амёбай, смаўжом. Я шукаю жывога, а не торкаеце мне і ўсім крыж на Сафіі і сусветнае панаванне.|@corpus
wavs/000949.wav|Апусціліся веі. Алесь бачыў, што шчокі ў матулі трохі ружавеюць, нібы яна збіраецца з сіламі.|@corpus
wavs/000950.wav|Яны, маўляў, нямыя, гэтыя звяры. А мы можам сказаць, хто мы і нашто?|@corpus
wavs/000951.wav|Нехта бег, грукочучы, па жалезных сходах. — Паніч! Паніч! Княжа Алесю!|@corpus
wavs/000952.wav|бо на гэтым узрасло ўсё ў ягоным жыцці, бо без гэтых катлоў і тарак не было б і Мантэньі ў загоршчынскай галерэі.|@corpus
wavs/000953.wav|Бо оды — гэта толькі сцвярджэнне таго, што існуе, замацаванне яго на мёртвай кропцы, здрада руху чалавецтва.|@corpus
wavs/000954.wav|— Што?! — У непрытомнасці. У пакоі маці цьмяна мігцела адзіная свечка.|@corpus
wavs/000955.wav|Кірдун. Распатланы, бледны, без шапкі і чугі. Выціраючы рукі прамасленай анучай, Алесь нездаволена адарваўся ад разабранага гідраўлічнага прэса і ад сваіх думак: — Што здарылася? — Пані Антаніда!|@corpus
wavs/000956.wav|"замест гэтага чысцейшы Раўбіч кажа аб ""кодэксе гонару""."|@corpus
wavs/000957.wav|Цёмныя шторы былі апушчаныя.|@corpus
wavs/000958.wav|Пані Антаніда ляжала на канапе чамусьці пераапранутая ў самы свой улюбёны святочны строй:|@corpus
wavs/000959.wav|— Слухай. Слухай мяне. А рыбы як дыхаюць, бязмоўна крычаць на дне чаўна.|@corpus
wavs/000960.wav|Хлусня! Рабства ў ілжы!.. Хочаце забіць мяне, а я не дамся! Ды я здох бы даўно, каб не працаваў!|@corpus
wavs/000961.wav|Нам паляцець таксама не дадзена. А мы, глушцы, кажам: можна, бо яны нямыя.|@corpus
wavs/000962.wav|Яны таксама нямыя, мармычуць невядома што. І мы іх, моцныя, бяром, як трусяня, ды — далонню за вушамі.|@corpus
wavs/000963.wav|Ікона была па сутнасці ерэтычная, але добрая чалавечай дабрынёй, не ў прыклад другім візантыйскім іконам.|@corpus
wavs/000964.wav|Можна спытаць, а што ім да з'едзенага сто год назад цукру?|@corpus
wavs/000965.wav|А справа ў тым, што кожны чалавек больш за ўсё, нават не адчуваючы гэтага, прагне справы, дзейнасці, віруючага функцыяніравання сярод падобных сабе.|@corpus
wavs/000966.wav|вучыць дзяцей, змагацца за справядлівасць, біць студні і тунелі, дзьмуць шкло, лічыць і лекаваць, — іначай не варта і жыць.|@corpus
wavs/000967.wav|ён не мог бы пакінуць без увагі ні варштатаў, на якіх ткаліся слуцкія паясы,|@corpus
wavs/000968.wav|давядзецца сёння ж выкінуць на сметнік, а замест іх паставіць другія, новыя, якія таксама з часам састарэюць.|@corpus
wavs/000969.wav|— Загінуў бацька, Алесь. Што ж рабіць? Што ён мог адказаць на гэта.|@corpus
wavs/000970.wav|"А замест гэтага Гедымін бубніць аб словах ""вучыся паміраць"" і ""простым салдацкім плашчы"","|@corpus
wavs/000971.wav|Галоўнае, самае першае ў кожным народзе, было тое, як ён урабляе палі, будуе дарогі, наводзіць масты,|@corpus
wavs/000972.wav|са мною і з тысячамі іншых. Менавіта таму вы і пралічыліся.|@corpus
wavs/000973.wav|і ў радасці хістаецца з канца ў канец і мяняе колер на лілаваты, бо ўбіраецца, і шуміць-шуміць само сабе.|@corpus
wavs/000974.wav|"І пасля кожнага свайго падзення я, Чалавек, устаю, бо мяне ўздымае праца. Адзіная з усімі на зямлі."""|@corpus
wavs/000975.wav|"Гэта ўсё быў ""божа-цукар"", без якога не можа жыць і мысліць ніводны мозг: ні ягоны, ні таго, хто зацікавіцца ім, ні мозг тых, каму ён будзе расказваць."|@corpus
wavs/000976.wav|ткаў аксаміт, вырабляў паперу, на якой пісаліся загады. Улады рабілі з чалавекам, што хацелі.|@corpus
wavs/000977.wav|То хто мы перад жыццём — не нямыя? Нібы адганяючы нешта, яна пакруціла галавой.|@corpus
wavs/000978.wav|То я пасяджу. — Так, цяпер пасядзі. Цёмна-шэрыя і шырокія вочы глядзелі на Алеся пільна. — Які ты! Працаўнік.|@corpus
wavs/000979.wav|Але ён не здолее абысціся без гэтай, смешнай яму, цукроўні, бо гэта аніяк не другараднае,|@corpus
wavs/000980.wav|Алесь сумеўся. — Прыгажэйшы, чым прадзед Акім. Усё лепшае, што было ва ўсіх нашых, ты ўзяў сабе.|@corpus
wavs/000981.wav|Інтэлігента яны разбэшчвалі ідыёцкімі кнігамі, атрутай навязанага гультайства, лянотай і зноў-такі ператваралі ў раба.|@corpus
wavs/000982.wav|— Маці, — з ціхім дакорам сказаў Алесь. — Не буду, — сказала яна. — Гэта я адзін раз у жыцці.|@corpus
wavs/000983.wav|Ледзь вымалёўваліся срэбныя і хрустальныя грані флаконаў на начным століку, маціцай блішчала італьянская маёліка пад шклом.|@corpus
wavs/000984.wav|— Пайду памыюся і пераапрануся. — Не. Не трэба. Ты харошы вось такі. Табе ніколі не казалі дзяўчаты, што ты прыгожы?|@corpus
wavs/000985.wav|— для прыводу ў дзеянне таркі і насосаў, паўз другую, у пятнаццаць конскіх сіл, што выцягвае паветра з апаратаў і пампуе ваду для ўсяго завода.|@corpus
wavs/000986.wav|Маці, відаць, не хацела, каб Алесь заўважыў яе слабасць. Алесь сабраўся з думкамі: — Я ведаю галоўнае.|@corpus
wavs/000987.wav|Ён нікога не павінен хваліць, нікому не павінен спяваць оды.|@corpus
wavs/000988.wav|Гэта было, вядома, таму, што паэты, калі яны сапраўды паэты, хочуць аддаваць сябе ўсім часам і не старэць ніколі.|@corpus
wavs/000989.wav|Тое, што чалавек павінен жыць толькі для разнявольвання людзей.|@corpus
wavs/000990.wav|"якія машыны стаяць на яго фабрыках і, урэшце, як ён зарабляе і як выдаткоўвае гэты самы ""агідны метал""."|@corpus
wavs/000991.wav|"у той час як маёнтак Ганчаровых зваўся ""Палатняны завод"", а самому паэту даводзілася часта і пакутліва думаць пра грошы."|@corpus
wavs/000992.wav|І Алесь думаў аб тым, што калі-небудзь, калі нейкі боўдур зацікавіцца ім, Алесем Загорскім,|@corpus
wavs/000993.wav|Але вы забылі адно, панове, што вы пакінулі мне працу і менавіта таму ў вас нічога не атрымаецца|@corpus
wavs/000994.wav|бо, як бы і што ні казалі, галоўнае у эстафеце пакаленняў былі не турніры,|@corpus
wavs/000995.wav|— Можа, ёсць і больш разумныя.|@corpus
wavs/000996.wav|Лухта? Цукар і хлеб былі адзінымі вечнымі багамі, якія сапраўды кожны год уваскрасалі не так містычна, як Азірыс і Хрыстос, Адоніс і Тамуз усевялікі;|@corpus
wavs/000997.wav|яны ніколі не знікалі,ператвараючыся ў нервы, плоць і кроў.|@corpus
wavs/000998.wav|І каласы нямыя, і звяры. А адсюль не так ужо далёка і да дзікіх людзей.|@corpus
wavs/000999.wav|Працаўніка яны прыдушвалі працай і рабілі рабом праз яе.|@corpus
wavs/001000.wav|Прадчуванне нейкай няяснай трывогі закралася ў Алесева сэрца. А шчокі маці ўсё ружавелі. І ўсё больш напружваліся плечы пад карункамі.|@corpus
wavs/001001.wav|"замест гэтага боўдур Рунін змагаецца за маральную чысціню студэнцтва (даносамі) і вякае аб ""кансерватыўных славянах"","|@corpus
wavs/001002.wav|Грошы часам знішчалі існае. Але што ні кажы, гэта яны ж рухалі шматлікімі сіламі на зямлі,|@corpus
wavs/001003.wav|Жаль раздзіраў глотку Алеся. — Прыгон, — сказала маці. — Адмяні яго, Алесь, адпусці, калі ласка, людзей.|@corpus
wavs/001004.wav|Ты ведаеш, што адчуваюць каласы пад сярпом?|@corpus
wavs/001005.wav|І каб чалавецтва аднойчы перарвала гэтую вечную эстафету, нават каб адзін ён, Алесь, перарваў яе, не было б каму цікавіцца і расказваць і не было б каму слухаць.|@corpus
wavs/001006.wav|Алеся здзіўляла, чаму, напрыклад, любімы Пушкін зусім нідзе не казаў аб тэхніцы, а аб эканоміцы абмовіўся ў двух-трох нязначных урыўках,|@corpus
wavs/001007.wav|— Лічым усіх ніжэйшымі за сябе. Гардыня, подлая самаўпэўненасць!|@corpus
wavs/001008.wav|Нейкую незвычайную сёння, чамусьці зусім кволую і малую, як і ўся яе постаць, руку. — Мама, мы разумныя істоты.|@corpus
wavs/001009.wav|паўз паравую машыну — у дваццаць конскіх сіл, магчыма, вартую жалю для яго!|@corpus
wavs/001010.wav|Галоўнае, вядома, будзе для гэтага чалавека не тое.|@corpus
wavs/001011.wav|— Я казала яму: не ідзі, не забівай мядзведзя. У яго босыя ногі. Ён быў галодны і ратаваў сваё жыццё.|@corpus
wavs/001012.wav|— Не ведаю. Пераапранулася. Раптам закруцілася ў галаве. — Відаць, рэзка ўстала. Ты клікала мяне?|@corpus
wavs/001013.wav|"Вельмі не гарманіраваў гаркаваты пах парфумы з візантыйскай яшчэ, на кіпарысавай тоўстай дошцы, ""Траеручыцай""."|@corpus
wavs/001014.wav|Жыць — балюча, жывіцца — балюча, дыхаць — балюча. Голас у яе быў жаласныы і танюткі. — Маці!|@corpus
wavs/001015.wav|"Такую дабрыню ў вачах Алесь бачыў яшчэ толькі на адной — таксама візантыйскай — іконе, на іконе ""Уладзімірскай маці божай""."|@corpus
wavs/001016.wav|Галоўнае будуць яны, жывыя, іх каханне, ярасць, свары, пакуты, змаганне са зброяю ў руках, прывычкі, карціны на сценах.|@corpus
wavs/001017.wav|На хвіліну ён заплюшчыў вочы, а калі ўзняў векі — убачыў, што маці глядзіць на яго, нібы шукае суцяшэння.|@corpus
wavs/001018.wav|(адзін для выпарвання, другі для канчатковага згушчэння сіропу)|@corpus
wavs/001019.wav|"а начальства пачасту крычыць ""ашкір"", як на авечак, але людзі — дзіва. І горад — дзіва! Размыты, увесь сіні і залаты."|@corpus
wavs/001020.wav|Пайшоў, відаць, у Кортаўскі лясны востраў. — Чаму мяркуеце так? — А таму.|@corpus
wavs/001021.wav|— А вы, пан Яраш, дзейнічаеце зусім не па-суседску. Карыстаецеся нашай пільнай патрэбай і таргуецеся, нібы мы чужыя людзі.|@corpus
wavs/001022.wav|Шчасце, што пісталет быў у хусце, то я недвухсэнсоўна высунуў яго, каб рукаяць тырчала.|@corpus
wavs/001023.wav|Я адмовіўся ад прыбаўкі. І. ведаеце што, даруйце яму. — Ды я і сам не хацеў бы, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/001024.wav|"Дзеля нейкай мэты Раўбіч запрасіў яго сюды, вызваліўшы для сябе адзін дзень. ""Учора"" або ""заўтра""."|@corpus
wavs/001025.wav|Не шкадую і Масквы, бо яна — дзівосная. Не шкадую цяпер і Пецярбурга, бо тут жыццё, як вір, і нашмат болей цікавых і нашых людзей.|@corpus
wavs/001026.wav|"Не чакаў, што прыедзе менавіта сёння. Перастараўся, пане Яраш. Гэтак гуляючы, можна і галаву зламіць""."|@corpus
wavs/001027.wav|Не скінуць нейкай там сотні! — Сабе даражэй, — зніякавеў Раўбіч. — Справа тут у прынцыпе.|@corpus
wavs/001028.wav|"Словам, я ""звязаў кілбасу"", абышоў і назад вярнуўся, і столькі лішняй дарогі зрабіў. Але не шкадую."|@corpus
wavs/001029.wav|— Ну до ўжо, до, — сказаў ён. — Мы тут без вас паразумеліся з панам Выбіцкім. Шах адправіцца ў Загоршчыну адразу ж.|@corpus
wavs/001030.wav|Едзе сабе ў ландо такі даліктун, свіны тата, глядзіць на свет звысоку.|@corpus
wavs/001031.wav|— Хто іншы? — Еду сюды. Толькі праехаў камень Выдравай грэблі — ну, яшчэ там, дзе лес ля самай дарогі,|@corpus
wavs/001032.wav|Але на доўгі час вытрымкі ў яго не хапіла, і ён прыўдарыў так, што толькі пыл закурэў пад капытамі каня.|@corpus
wavs/001033.wav|Алеся не абыходзілі справы пана Раўбіча. Але ён бачыў, што Мусатаў з цікавасцю назірае за сустрэчай аконама і маладога гаспадара.|@corpus
wavs/001034.wav|— Кожны мужчына можа прыехаць на стайню да пана Раўбіча. Выйшла падобна на поўху, і Алесь пашкадаваў аб гэтым, убачыўшы Раўбічавы вочы.|@corpus
wavs/001035.wav|Вочы пана Яраша з раптоўнай пяшчотай зірнулі на юнака. — Хочаш — заставайся, — з нечаканым парывам сказаў ён.|@corpus
wavs/001036.wav|"А ліст з аказіяй прыйшоў, з верным чалавекам. Дык вось. ""Каб вочы маглі спапяляць, — адзін попел ад яго астаўся б."|@corpus
wavs/001037.wav|Ён вёрз нешта такое, што можна было прачытаць у кожнай правай газеце.|@corpus
wavs/001038.wav|Нервовае жаўтаватае аблічча Раткевіча было стрымана-злоснае.|@corpus
wavs/001039.wav|Да таго ж тут сядзеў халуй, сышчык, якога нельга было дапускаць у справы сваіх людзей.|@corpus
wavs/001040.wav|Мяркую, дарэмна плачу. — Прабачце, княжа, — спалохана сказаў аконам.|@corpus
wavs/001041.wav|Уяві сабе, што я пішу ўжо не з Масквы, а з Пецярбурга, якога калісьці так не любіў і ў якім не хацеў жыць.|@corpus
wavs/001042.wav|— Я прасіў бы вас не жартаваць так, — спакойна сказаў Раўбіч. — Я, урэшце, сам запрасіў вас да сябе.|@corpus
wavs/001043.wav|— Добры дзень, пан Адам, — неахвотна, нібы злуючыся на аконама, сказаў ён і дастаў з пулярэса сто рублёў.|@corpus
wavs/001044.wav|Выбіцкі хаваў вінаватыя вочы і выглядаў ніякава, нібы спайманы на чымсьці. І гэта было зразумела,|@corpus
wavs/001045.wav|Я чаму і падумаў, што падазроны, што нельга звычайнаму чалавеку, які пад дахам сядзіць, ну вось хаця б вам, пане Мусатаў, так загарэць.|@corpus
wavs/001046.wav|— Прабачце, — сказаў Мусатаў. — Я прыехаў не ўчора і не заўтра, як вы мяне запрашалі, а сёння. Самі ведаеце, справы.|@corpus
wavs/001047.wav|"Выбіцкі, нарэшце, зразумеў. Настолькі зразумеў, што нават ""абурыўся"". — Вы яшчэ малады, князь, каб чытаць мне натацыі."|@corpus
wavs/001048.wav|Алесь ужо нічога не слухаў. Бо за спінамі Мнішака і Раткевіча ён раптам убачыў маладжавы і наіўны твар.|@corpus
wavs/001049.wav|"Канечне, нагляд стражэйшы і да ""брамы пад архангелам"" аж занадта блізка,"|@corpus
wavs/001050.wav|І раптам гарэзлівая думка прыйшла яму ў галаву. Уласна кажучы, нічога не каштавала вытурыць адсюль Мусатава,|@corpus
wavs/001051.wav|Пільныя зеленаватыя вочы глядзелі з іранічнай дапытлівасцю. Загорскі дастаў з кішэні пулярэс і пачаў корпацца ў ім.|@corpus
wavs/001052.wav|Мусатаў адвярнуўся, відавочна страціўшы ўсякую цікавасць да зборні. — Вось так, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/001053.wav|— Дзень добры, пане Алесь, — адказаў Выбіцкі. — Бацька вельмі нездаволены вамі, — сказаў Алесь і ўбачыў, як спалохана здрыгануліся веі аконама.|@corpus
wavs/001054.wav|— Не ездзі. — Не, — сказаў Алесь, — вярхі ездзіць лепей, чым тут сядзець. З Міхалінай гаварыць лепей, чым з уласным аконамам.|@corpus
wavs/001055.wav|Мяркую, толькі таму і абышлося. А іначай мог бы і галавою налажыць. Ва ўсякім разе, грошы аддаў бы не Выбіцкаму, а іншаму.|@corpus
wavs/001056.wav|З вашай літасці мы пераплачваем пану Раўбічу сто рублёў на гэтым жарабцы.|@corpus
wavs/001057.wav|Мусатаў збялеў. — Вось якія справы. Калі ўжо шарпаць, то не ў Хаданоўскай пушчы, а ў Янавай.|@corpus
wavs/001058.wav|Жандар выехаў з двара назнарок павольна, трымаючы гонар, нібы яго аніяк не ўсхвалявала чутка аб з'яўленні Войны.|@corpus
wavs/001059.wav|З сакваў пісталеты тырчаць.|@corpus
wavs/001060.wav|Проста крыўдна было. Жандар цяпер ужо зусім не слухаў. Наадварот, сам завёў спрэчку з Раткевічам.|@corpus
wavs/001061.wav|Падумаць толькі, колькі ж ліха можа нарабіць адзін?|@corpus
wavs/001062.wav|— А хто на чужую карысць брэша? — сказаў Алесь. — Так. — Нічога, дзядзька, заплацім.|@corpus
wavs/001063.wav|— Ён лічыць, што вы маглі б правесці справу хутчэй. Вазьміце вось. Рука Выбіцкага непаразумела ўзяла грошы.|@corpus
wavs/001064.wav|Ды і Кортаўскі востраў памацаць не шкодзіла б. Устаў і пайшоў з пакояў. Раўбіч, счакаўшы трохі, пайшоў за ім.|@corpus
wavs/001065.wav|Але зрабіць нічога было нельга. Брат Віктар з Маскоўскага універсітэта звольніўся, а мы вымушаны трымацца адзін за аднаго.|@corpus
wavs/001066.wav|"Дрэнна ж Раўбіч яго ведаў. Такі заўсёды з'явіцца тады, калі яго не чакаюць, менавіта ""сёння"". ""Сёння"", а не ""ўчора"" ці ""заўтра""."|@corpus
wavs/001067.wav|Апалон Мусатаў не вытрымаў, вытрымаў Алесевай весткі, а на гэта і разлічваў юнак.|@corpus
wavs/001068.wav|— Я прасіў пана Мусатава аб дапамозе, — сказаў Раўбіч. — Проста чорт ведае што.|@corpus
wavs/001069.wav|Ля Кортава адзіны на ўсю тую паваротку Дняпра брод. Зручна. Калі перапраўляцца ды ў Янаву пушчу ісці, то толькі там.|@corpus
wavs/001070.wav|— Малады я або не — не вам меркаваць. Я — гаспадар і разам з бацькам плачу вам грошы.|@corpus
wavs/001071.wav|— перасякае дарогу чалавек на вараным кані. Стаў на ўзбочыне і глядзіць. Ды пільна так, нядобра. Вочы сінія, бязлітасныя.|@corpus
wavs/001072.wav|Што ўжо што, а ў смеласці жандару нельга было адмовіць.|@corpus
wavs/001073.wav|У маёй Хаданоўскай пушчы нейкія падазроныя людзі. Ёсць высечкі. Днямі аб'ездчык бачыў ля вогнішча ўзброеных людзей.|@corpus
wavs/001074.wav|Пастаяў, усміхнуўся на мой дэрмаш з пісталетам, пасварыўся пальцам і знік у напрамку да Дняпра.|@corpus
wavs/001075.wav|— Па-мойму, вы не туды глядзіце, пан Раўбіч, — сказаў Алесь. — Што-небудзь ведаеце? — спытаў Мусатаў.|@corpus
wavs/001076.wav|"— Галоўнае, разумна піша. Вось, слухай. ""Дарагі Алесь!"|@corpus
wavs/001077.wav|таму што яму не належала тут быць, таму што ніхто — ад пана Юрыя і Алеся і да апошняга мужыка — не думаў, што ён тут.|@corpus
wavs/001078.wav|"Але, як падумаць, людзі не вінаватыя. Вінаватыя нелюдзі. Бачыў, між іншым, нашага ""Лабыра"". Ехаў па Неўскім."|@corpus
wavs/001079.wav|Проста запрасіў гэтага блакітнага сышчыка, — думаў Алесь, — запрасіў, адцягваючы ўвагу ад чагосьці.|@corpus
wavs/001080.wav|— Як гэта ён не баіцца? — перапыніла Майка. — Ён нічога не баіцца.|@corpus
wavs/001081.wav|Алесь адчуваў, што самая прысутнасць гэтага чалавека тут, у Раўбіча,|@corpus
wavs/001082.wav|— Не варта падзякі. Урэшце, каму як не нам клапаціцца аб парадку ў наваколлі.|@corpus
wavs/001083.wav|Адносіны не могуць быць добрасуседскія, калі сусед не саступае суседу. Раўбічавы вочы няўлоўна смяяліся.|@corpus
wavs/001084.wav|Ён са мною. — Кастусь спадабаўся мне, — сказала Майка, — ён харошы і вельмі сумленны.|@corpus
wavs/001085.wav|Таму што яшчэ ўчора пан Адам Выбіцкі на дзень адпрасіўся ў пана Юрыя, каб з'ездзіць на пакупкі ў Сухадол.|@corpus
wavs/001086.wav|— Кастусь табе нічога не піша? — Прыслаў нядаўна ліст.|@corpus
wavs/001087.wav|Што яшчэ? Ага, валасы чорныя і нібы хто ў іх павуціннем сыпануў. Усе сівізною перавітыя.|@corpus
wavs/001088.wav|Стрэліся позіркамі, і я нават спалохаўся, а што, як раптам здагадаецца аб пачуццях адной з тых мурашак, якія сноўдаюць ля ног.|@corpus
wavs/001089.wav|Ён зірнуў на Раўбіча і вырашыў ушпіліць трохі і яму за тое, што вось даводзіцца ехаць вярхі ў блізкі свет.|@corpus
wavs/001090.wav|— Яны, відаць, таксама не чакалі, — усміхнуўся ружовымі вуснамі жандар. Алесь азірнуўся і ўбачыў пана Мнішака|@corpus
wavs/001091.wav|Хай сабе пабегае. А між тым паветра ў Раўбічах адразу стане чысцейшае.|@corpus
wavs/001092.wav|Аблічча загарэлае такое, як гарчыца.|@corpus
wavs/001093.wav|— Няма. Алесь дастаў з пулярэса ліст, спісаны роўным дробным почыркам друга. — Прыгожа піша, — сказала Майка.|@corpus
wavs/001094.wav|— Зробім, — сказаў Мусатаў. — Трэба звязацца з земскай паліцыяй. Ну і, канечне, вы самі павінны памагчы людзьмі.|@corpus
wavs/001095.wav|— Нічога не ведаю, — сказаў Алесь. — Але страху сёння нацярпеўся.|@corpus
wavs/001096.wav|Адразу відаць, што не сядзіць, а цэлымі днямі пад сонцам гойсае.|@corpus
wavs/001097.wav|"Яны ехалі пустымі раўбічаўскімі ржышчамі, і Алесь вучыў Міхаліну ездзіць ""па-сапраўднаму""."|@corpus
wavs/001098.wav|А калі ўдзень перапраўляцца не рызыкне, то і ў Кортаўскім востраве перасядзець можна. — Аблічча не запамяталі?|@corpus
wavs/001099.wav|Але я ад усёй душы ўдзячны вам за лаяльнасць і за пастаянную гатоўнасць памагаць уладам.|@corpus
wavs/001100.wav|Лепшы твой набытак за ўсё жыццё, калі не лічыць Мсціслава. — Ну і цябе, канечне, — засмяяўся Алесь. — Сакрэтаў у лісце няма?|@corpus
wavs/001101.wav|— Што такое, пане Аляксандр? — спытаў Мусатаў. — Вы не чакалі бачыць мяне тут? — Чаму не, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/001102.wav|"Зразумеў: ненавіджу. Кацюга, людаед, кат роднай нашай зямлі""."|@corpus
wavs/001103.wav|— Я ж ведаю яго непадкупную сумленнасць. Ведаю, што ён не стане займацца нічым, акрамя спраў гаспадара.|@corpus
wavs/001104.wav|і Юлляна Раткевіча, таго самага прадстаўніка малодшага роду, які некалі на дваранскай зборні падаў запіску аб неабходнасці вызвалення сялян.|@corpus
wavs/001105.wav|Калі Майка і Алесь выйшлі на конны двор, з-за ягонай брамы даляцеў да іхніх вушэй дзікі пошчак капытоў.|@corpus
wavs/001106.wav|Недалёка ж ён ад'ехаў ад Загоршчыны. Варта было б здзівіцца гэтаму, але, урэшце, гэта была ягоная справа.|@corpus
wavs/001107.wav|Вырашылі ехаць да загорскага замчышча, а адтуль у лес. Майка настаяла, хаця Алесь і лічыў, што гэта далёка.|@corpus
wavs/001108.wav|абражае веліч ягонага пачуцця да Майкі і само паветра любага дома.|@corpus
wavs/001109.wav|— Ты сядзі ў сядле толькі ў час конскай хады. Калі конь ідзе рысссю ці наўскапыта — ты ўставай у страмёнах і хіліся наперад.|@corpus
wavs/001110.wav|пана Выбіцкага, загоршчынскага аконама.|@corpus
wavs/001111.wav|Ён канчаткова супакоіўся. А Загорскі глядзеў на Раўбіча і, сам не ведаючы чаму, адчуваў, што той гаворыць няпраўду.|@corpus
wavs/001112.wav|— Вы затрымаліся на лішні дзень і за гэты дзень не маглі дабіцца нават дробязнай скідкі.|@corpus
wavs/001113.wav|Галоп будзе роўны, чалавек не будзе скакаць у сядле. Гожасць у такога палёту дзівосная, зручнасць — выключная. Ну, пагналі.|@corpus
wavs/001114.wav|— Горды, — сказаў Раўбіч, — так і не даруеш? — За што? У вас свае справы, у мяне — свае.|@corpus
wavs/001115.wav|У абліччы самаем цікавае — прычоска, а падбароддзя зусім няма.|@corpus
wavs/001116.wav|Шаха цяпер адсылай. І брэшаш ты ўсё на сваю карысць.|@corpus
wavs/001117.wav|Вы ведалі, што без Шаха нашаму заводу — зарэз, і нічога не дамагліся.|@corpus
wavs/001118.wav|Але ёй хацелася туды, бо гэта была дарога шчасця, і руіны, і дно той крыніцы, у якую яны, дзеці, заглянулі калісь.|@corpus
wavs/001119.wav|Ён слабейшы фізічна, я — бяднейшы. Без абаетнай дапамогі прападзем, як рудыя мышы.|@corpus
wavs/001120.wav|Прыгажосць невыказная. Здатны быў бы пакахаць яго самым гарачым каханнем, каб не выходзіла адсюль столькі благога і цяжкага.|@corpus
wavs/001121.wav|— Здорава гэта ў цябе палучаецца, — сказаў ён. — Выручыў. Зарэзаў ты мяне без нажа!..|@corpus
wavs/001122.wav|— Чаму ж не, — Алесь біў на тое, што Мусатаў анічога не ведае пра дзве сустрэчы яго з Войнам. — Нос гарбаты.|@corpus
wavs/001123.wav|— Як? — спытаў нехта. — А вось як. Цалуйце евангелле і стаўце подпіс пад дакументам.|@corpus
wavs/001124.wav|Ці мала ў іх спосабаў?! Прычэпяцца да нейкай лухты, дуэль — і ўсё.|@corpus
wavs/001125.wav|Магчыма, праз год. І не так, як у праектах, а з зямлёй. Паступова надзелім усіх, не толькі сялян, а і беззямельную шляхту, раздаўшы большасць маёнткавай зямлі.|@corpus
wavs/001126.wav|Мне цяпер лягчэй. Я ўжо амаль спакойная. Буду скора зусім спакойная. Алесь узяўся за справы на цукроўні і за падрыхтоўку да вясенніх работ.|@corpus
wavs/001127.wav|Частка дзевятая. Пасля пахавання пана Юрыя Алесь хадзіў, як у тумане.|@corpus
wavs/001128.wav|Калі яго не было дома, часам прыходзіла на глеістую магілу, моўчкі сядзела там некалькі хвілін і зноў зачынялася ў пакоях.|@corpus
wavs/001129.wav|Так што прашу разглядаць евангелле не як крыўду, а як знак вышэйшага майго даверу да вас.|@corpus
wavs/001130.wav|У ім умова між мной і вамі, што вы ручаецеся сваёй маёмасцю і гонарам за маўчанне аб тым, што вы тут пачуеце.|@corpus
wavs/001131.wav|і на твары яе, у тыя рэдкія імгненні, калі сын бачыў, была ўсё тая самая нязвыклая жарсткаватая непаразумеласць.|@corpus
wavs/001132.wav|Ён не ведаў чаму, але не плакаў. Проста часам успамінаў, як бацька сядзеў ля каменя з сярпом і каласамі,|@corpus
wavs/001133.wav|як казаў разам з Алесем клятву, як у той сіні дзень, калі запалявалі ваўка, срабрыста трубіў бацькаў рог.|@corpus
wavs/001134.wav|— Праўда, — сказаў Адам. — Калі нешта прасочыцца — мы ўсе адмаўляемся. А я кажу вам усім: таго, хто звякне, я заб'ю самачынна.|@corpus
wavs/001135.wav|Пан Юры не любіў камянёў, цемры, сцен, і таму яго пахавалі проста над Дняпром, у дубовым гаі.|@corpus
wavs/001136.wav|І тады будзе перадчасны бунт мужыкоў у іншых вёсках, прыйдуць салдаты, будуць страляць і нічога не дадуць давесці да канца.|@corpus
wavs/001137.wav|(Вацлаву, як малодшаму, належала толькі некаторая нерухомасць, частка лясоў, дом у Сцюдзёным Яры, дом у Магілёве і адпаведны капітал, роўны прыблізна палове кошту зямлі без вышэйпамянёных дамоў і іншага),|@corpus
wavs/001138.wav|— Спрачацца з вамі будуць, сварку завядуць. Баючыся бунтаў у сваіх вёсках. А тыя паўставаць будуць, бо вашым пазайздросцяць.|@corpus
wavs/001139.wav|— Мне трэба быць з табою. З гэтай цукроўняй і дома начаваць не будзеш. — Дурнік, ты ж заўсёды са мною.|@corpus
wavs/001140.wav|Хто пойдзе са мной? Людзі схілілі галовы на знак згоды.|@corpus
wavs/001141.wav|Гэта, аднак, цягнулася нядоўга, тыдні два. Пералом да лепшага Алесь заўважыў у тым,|@corpus
wavs/001142.wav|Бо ў вашы рукі я аддаю сваё жыццё і гонар. Людзі паставілі подпісы. — За гэтай чарговай мерай мы адменім прыгон.|@corpus
wavs/001143.wav|Два-тры словы часам казала толькі Алесю ды пакаёўцы,|@corpus
wavs/001144.wav|замест паншчыны павінны былі плаціць аброк. На Хаданскіх і іншых гэта зрабіла ўражанне выбуху.|@corpus
wavs/001145.wav|Астатнія так касіліся, што пан Адам Выбіцкі і найбольш давераныя з упраўляючых малілі Алеся імем Хрыста не спяшацца.|@corpus
wavs/001146.wav|Досыць неба і досыць травы, Сёння — цябе. Заўтра — мяне.|@corpus
wavs/001147.wav|Вечарам слухала даклад сына аб справах, але на другім жа сказе губляла цікавасць. — Ідзі. Усё добра.|@corpus
wavs/001148.wav|— Ну, а маладой жонцы? — усміхнуўся Алесь. Усе зарагаталі, зразумеўшы, што малады князь мае рацыю.|@corpus
wavs/001149.wav|Маці загадзя згадзілася на ўсё, што ён знойдзе патрэбным зрабіць. З гэтага часу сем тысяч сем'яў, якія належалі асабіста яму і маці|@corpus
wavs/001150.wav|Частка магнатаў і дробная шляхта ўхваляла адмену.|@corpus
wavs/001151.wav|перанесці з гардэробнай некаторыя, найбольш улюбёныя, туалеты. Сказала Алесю, каб пачаў хутчэй ставіць на цукроўні англійскае новае абсталяванне, прывезенае яшчэ панам Юрыем.|@corpus
wavs/001152.wav|Дні і ночы, вечары і раніцы нібы слізгаліся па прытомнасці, не пакідаючы на ёй аніякіх слядоў.|@corpus
wavs/001153.wav|Не забывайце аб гэтым ніколі. Я пайшоў на гэтую паступовасць са зразумелай чалавечай боязі: каб перадчасна не адсеклі магчымасці весці справу далей.|@corpus
wavs/001154.wav|Алеся ўвесь час ганяла па гаспадарскіх справах: відаць, не хацела, каб думаў і ўспамінаў.|@corpus
wavs/001155.wav|што матуля раптам загадала змяніць фіранкі ў сваіх пакоях, купіць у Магілёве хваёвай вады,|@corpus
wavs/001156.wav|Вацлаў зноў паехаў у Вільню, а астатніх яна не хацела бачыць. Ні з кім не размаўляла.|@corpus
wavs/001157.wav|І тады раптам сціскала сэрца, і Алесь хутчэй сядаў, каб не ўпасці на поўны рост. Так гэта моцна было.|@corpus
wavs/001158.wav|Але — гэта адбылося пазней — адмяніў за Алесем паншчыну толькі Яраш Раўбіч, дый то, відаць, каб давесці нешта новаму загоршчынскаму гаспадару.|@corpus
wavs/001159.wav|Ён працаваў да знясілення. За гэтыя тыдні, пакуль маці не стала лягчэй, ён афіцыйна засведчыў у Магілёве і пачаў праводзіць у жыццё адмену паншчыны па ўсіх сваіх маёнтках.|@corpus
wavs/001160.wav|Глотку перарвуць. — Хай паспрабуюць, — суха сказаў Алесь. — І вось што я вам скажу. Прашу вас не лічыць гэтую маю меру канчатковай.|@corpus
wavs/001161.wav|— Княжа. — сказаў з дакорам нехта. — Я ведаю. І ведаю, што нашы мужчыны ўмеюць маўчаць. Але, магчыма, нехта. маладой жонцы.|@corpus
wavs/001162.wav|— І правільна. Яны не горшыя. Наіўны і ўсё яшчэ маладжавы твар пана Адама чырванеў: — Дык жа гаспадары аб'яднаюцца супраць вас.|@corpus
wavs/001163.wav|— Княжа, — сказаў ён, — гэтага мы вам ніколі на забудзем. Не трэба было евангелля, княжа.|@corpus
wavs/001164.wav|Большага мы пакуль зрабіць не можам, але і на гэта прыйдзе час. У Выбіцкага былі ў вачах слёзы.|@corpus
wavs/001165.wav|Маці так і не выходзіла са сваіх пакояў, у якіх замкнулася за некалькі дзён перад паляваннем.|@corpus
wavs/001166.wav|Балела душа, бо ўсюду было адно банкруцтва. Палі, зарослыя пырнікам, бо не было капеек на жалезную барану, варварская падсочка дрэў,|@corpus
wavs/001167.wav|Усё адразу. Усё на гэтым тыдні, сёння, зараз. Здохнем, калі не зробім. Рызыка?|@corpus
wavs/001168.wav|Сэрца Алеся ўпала. — Што? — спытаў ён. Паўлюк хапаў ротам паветра, нібы бег ён, а не конь. Нарэшце вымавіў: — Раўбіча пайшлі граміць!.. — Хто?!|@corpus
wavs/001169.wav|То ім у падзяку, забываючы словы Пятра, што абы падаткі плаціў, а маліся, як хочаш, мёртвых кастрамі складалі ды дзяўчат гвалціла салдатня.|@corpus
wavs/001170.wav|Я не думаю, што мне было б прыемна спагнаць гэтыя грошы сёлета, усяго праз год пасля сканчэння тэрміну.|@corpus
wavs/001171.wav|Паклалі рад з аршанскімі вапеннымі капальнямі і залажылі вышэй Оршы яшчэ шэсць лайбаў: паўднёвым заводам трэба была вапна.|@corpus
wavs/001172.wav|— Я падумаю, — губернатар сапраўды вырашыў не сварыцца, бо помніў, чым усё гэта скончылася для Жэгуліна, фон Берга і яшчэ некаторых,|@corpus
wavs/001173.wav|Раю таксама ўспомніць, што губернская казна дагэтуль вінна нашаму роду за пабудову школ і шлюзаванне Друці.|@corpus
wavs/001174.wav|Жонкам былі дадзены грошы, і пад гэтыя грошы да самага ворыва мужчыны пацягнуліся на аршанскія стапелі: валіць лес і ламаць вапну.|@corpus
wavs/001175.wav|Дуб сваволіў і не хацеў браць. Устрывожаны Алесь кінуў яго і пайшоў быў да выхада, але ў гэты момант у стайню ўварваўся чырвоны ад ветру і хвалявання Паўлюк Кагут.|@corpus
wavs/001176.wav|знішчаная адкідамі ватнай фабрыкі рыба ў Пуцейне, бярозавыя прысады і абсады якраз на вапенніках і пясчаных землях, дзе так патрэбна вада,|@corpus
wavs/001177.wav|Прамысловасць — саматужная, гандлю няма. І спяць, спяць усе, як учадзелыя, не ведаючы, што сон учадзеламу — смерць.|@corpus
wavs/001178.wav|"Большасць мужыкоў ад яго пайшла ў двары, былі дома, хоць і памагалі — ""на ўсякі выпадак, а можа, спатрэбіцца"". З чатырма дзесяткамі верных людзей ён адседжваўся ў пушчах."|@corpus
wavs/001179.wav|І іншыя дасталі. Полацкіх усіх жыўцом у Дзвіне патапілі, з дзецьмі маленькімі. Апрычнік у расе, пёс шалёны|@corpus
wavs/001180.wav|Ну і чорт з імі, кожны вар'яцее па-свойму. Але іх знайшлі. За тое, што ксцяцца двума пальцамі, тройчы рабілі з Веткі пустыню, забівалі, палілі жыўцом.|@corpus
wavs/001181.wav|І няхай навакольныя святошы лямантуюць, што гэта нібы змаганне з воляю пана бога.|@corpus
wavs/001182.wav|У вёсцы Бель, самай закінутай з яго вёсак, за Копысем, адсутнасць промыслаў і неўраджаі давялі людзей ледзь не да роспачы. Карчма давяршыла справу гарэлкай, пазыкамі, распустай.|@corpus
wavs/001183.wav|— Князь. князь. Супакойцеся. — Вось так, — саромеючыся прыпадку гневу, сказаў Алесь. — Гэта маё вам, пан губернатар, слова.|@corpus
wavs/001184.wav|Алесь засмяяўся, але так, што губернатару стала ніякава. — Пры чым тут яны? — сказаў Загорскі.|@corpus
wavs/001185.wav|Ціхенька прапоўз па наваколлю, а там — як Мамай прайшоў! Вы далі яму месца ў Доўску?|@corpus
wavs/001186.wav|Прапах псінай ад мокрай ваўчынай запоны; па цэлым тыдні не бываў у лазні, спаў дарогаю, у вазку.|@corpus
wavs/001187.wav|Коней трэба было перавесці ў запасныя стайні, каб зрабіць генеральную прыборку, пабелку, чыстку. Гэта збіраліся рабіць сёння ж. Пераводзіць было даволі лёгка.|@corpus
wavs/001188.wav|І злуюцца, калі будзяць. То цягні, цягні іх гвалтам з чаднай хаты. Няхай кусаюцца — цягні!|@corpus
wavs/001189.wav|У нас яны калісьці знайшлі прытулак. І мы жылі з імі добра. Нам было дзікавата, што моляцца не так, што адны трымаюць для нас асобныя кубкі, а другія чамусьці раз на год будуюць буданы і ядуць там.|@corpus
wavs/001190.wav|бязглузда асушаныя балоты — ад рэзкага зніжэння вадзянога слою пасохлі навакольныя лясы. Страты, страты, страты. Грошы, пушчаныя на вецер.|@corpus
wavs/001191.wav|Майка паведаміла, што браты і Наталя сёння гасцююць у Клейнаў, бацька астаўся дома, і яна будзе ў зборні толькі з маці, а магчыма — і адна.|@corpus
wavs/001192.wav|Яны проста грэбуюць гандлем, таму што гандаль таксама зрабілі разбоем. І яшчэ імя гэтай пасіўнасці — няўпэўненасць у заўтрашнім дні.|@corpus
wavs/001193.wav|Алесь адпусціў людзей вячэраць, а сам апошні раз аглядаў новыя стайні, а потым пайшоў па старых, каб пасля Зміцёр, Логвін і іншыя ўпраўляліся ўжо без яго.|@corpus
wavs/001194.wav|— Лепей бы вы імі печы палілі, галовы яловыя! Вёска галадуе, жыве ў цемры, зямля знясілена.|@corpus
wavs/001195.wav|Я не патрабую яе ад казны. І дазвольце мне самому ведаць, што я магу і чаго не магу рабіць у сваіх уладаннях. Спойваць народ я не дам.|@corpus
wavs/001196.wav|Асіплы, асівералы, малады загоршчынскі пан гойсаў між Сухадолам, Магілёвам і Оршай; па мокрым снезе, пад дажджом, начаваў у корчмах.|@corpus
wavs/001197.wav|І губернатар сказаў: — У беднасці вінавата пасіўнасць тутэйшых людзей, а не мы. Аддалі гандаль у рукі стараверам ды жыдам.|@corpus
wavs/001198.wav|— Скарбу патрэбны грошы, — сказаў губернатар. — Скарб — справа святая. — І вы казалі мне пра разбой, — з дакорам сказаў Алесь.|@corpus
wavs/001199.wav|(чалавек у месцы, стрэльба і труна) на бяросце, якія клалі на ганак арандатарам-пасрэднікам, ды зрэдку стрэлам у падатковага чыноўніка (аднаго падранілі, астатнія абышліся лёгкім перапудам).|@corpus
wavs/001200.wav|Даведаўшыся аб гэтым, Загорскі наляцеў туды, сунуў у зубы прайдзісвету-карчмару мужыцкі доўг і выгнаў яго з сяла.|@corpus
wavs/001201.wav|што заеліся з Вежам і таму не праседзелі на пасадзе і года.|@corpus
wavs/001202.wav|Манеры ледзь не версальскія, мова мужыцкая, вопратка разбойніцкая, думкі — якабінскія. Але не якабінскімі былі думкі Алеся.|@corpus
wavs/001203.wav|"Але ён, пястун Янькі і адзіны, з якім яна была да канца шчырая, дазнаўся ад яе, што ў ""нашага Алеські з Раўбічавай паненкай зноў, здаецца, ладзіцца справа."""|@corpus
wavs/001204.wav|— У гэтым вінаваты мы з вамі, пан губернатар, наша нецярпімасць, наша гнілая прадажнасць. І тых і другіх гоняць за веру.|@corpus
wavs/001205.wav|Губернатар вырашыў ніколі больш не звязвацца з гэтымі людзьмі.|@corpus
wavs/001206.wav|Губернатар Аляксандр Беклемішаў выклікаў быў яго да сябе і паспрабаваў крычаць, што яго дзеянні пахнуць разбоем: пагнаў людзей, збіў карчмара і сядзельцаў.|@corpus
wavs/001207.wav|Звыклыя да вольнага выпасу ўлетку, коні і за зіму не адвыклі слухацца табуннага важака і верхавода, вогненнага жарабца Дуба. Куды ён — туды і табун.|@corpus
wavs/001208.wav|— Грозны, кацюга. Зрабілі ім зямлю гэтую — чужой. То чаго здзіўляцца?! З чужога — грабі!|@corpus
wavs/001209.wav|Вясна пазнілася. На пачатку красавіка яшчэ ляжаў снег, і было золка і дрыготка, а ноччу марозіла. У адзін з вечароў Алесь абыходзіў конскі завод.|@corpus
wavs/001210.wav|Дуб раптам здурэе і пагоніць напрасткі — і астатнія за ім.|@corpus
wavs/001211.wav|І яму, як і прадбачыў бялявы Іван Лапата, ніяк не ўдавалася ўзняць вялікую колькасць людзей. Чуткі аб блізкай волі прымушалі кожнага чакаць як мыш пад венікам.|@corpus
wavs/001212.wav|Ён ні аб чым не здагадваўся. Нават аб вялікім плане нападу, што песціў у душы былы півошчынскі мужык.|@corpus
wavs/001213.wav|Алесь якраз частаваў Дуба падсоленым жытнім сухаром, калі за сцяной, на праварыне, прагучаў і рэзка абарваўся шалёны пошчак капытоў.|@corpus
wavs/001214.wav|Ён, урэшце, зрабіў тое, на што ніяк не мог адважыцца пан Юры: застрахаваць усе будынкі.|@corpus
wavs/001215.wav|З дваццаці сямі тысяч дваран губерні сем тысяч былі з малодшых іхніх радоў, на розных ступенях сваяцтваў, ды яшчэ столькі ж залежалі ад іх і глядзелі таму з іхніх рук.|@corpus
wavs/001216.wav|І не вінавацьце нашых людзей у пасіўнасці.|@corpus
wavs/001217.wav|За адзін палец здымалі галаву, а яна ў чалавека — адна. А раскольнікі — харошы, цвярозы, працавіты народ.|@corpus
wavs/001218.wav|Ля Азярышча заклалі на стапелях восем барлін: на кіеўскім кантрактовым кірмашы заўсёды вялікім попытам карысталася паўночная бульба для бровараў.|@corpus
wavs/001219.wav|Памяць аб мачысе сваёй — мову, звычаі — збераглі ж, не растрэслі.|@corpus
wavs/001220.wav|Ні Кандрат, ні Андрэй нічога аб патаемным міры між Алесем і Міхалінай не ведалі. А здарылася так. Корчаку вельмі была патрэбна зброя.|@corpus
wavs/001221.wav|Дуб быў ацяжэлы ўжо, але ўсё яшчэ магутны і грузлаваты дзікун. Касіў крывавым вокам і палохаў, задзіраў верхнюю губу, паказваючы зубы.|@corpus
wavs/001222.wav|— Супакойцеся, — сумеўся губернатар. — Чорт з ім, з карчмаром. — Гэта прайдзісвет. Капейку ў скарб і рубель сабе.|@corpus
wavs/001223.wav|Алесь сумаваў без яе. І таму спяшаўся, хацеў сёння рашуча пагаварыць з Міхалінай і неяк рассекчы нерат, у якім яны так даўно блыталіся.|@corpus
wavs/001224.wav|Алесь працаваў, як ніхто і ніколі не працаваў з усіх людзей яго круга. Алесь вырашыў перабудаваць пры першай магчымасці цукроўні, каб былі каменныя.|@corpus
wavs/001225.wav|Не варта было ламаць шыю, калі ўсё адно вось-вось зваліцца прыгон. Корчак здавольваўся ўсе гэтыя два гады рабункам паштовых карэт, пагрозлівымі знакамі|@corpus
wavs/001226.wav|Ён хацеў памыцца, пагаварыць з маці і потым ехаць у сухадольскую зборню.|@corpus
wavs/001227.wav|— Людзі Корчака. — Ты што, здурэў? — Але. Але. Забіваць будуць. — Ды няма яго за што!|@corpus
wavs/001228.wav|— Я не раіў бы вам трымаць такіх людзей.|@corpus
wavs/001229.wav|Паўлюк не мог ведаць аб размове ў чаўнах, калі Кандрат, пакутуючы за дзядзькаванага брата, навёў людзей людзей Корчака на Раўбічаў маёнтак.|@corpus
wavs/001230.wav|Не на таго напаў. — Пане Аляксандр. Вось вам вартасць карчмы, а вось падманныя распіскі карчмара на ўпяцёра большую суму.|@corpus
wavs/001231.wav|Без рызыкі жыццё не жыццё. Гэты сонны спакой, гэтая абуральная, як лямант у пустыні, беднасць ад безгаспадарлівасці, яны забіваюць, гнуць у дугу жыцці людскія.|@corpus
wavs/001232.wav|Міхаліна Раўбіч упала непрытомная. Палала смала. І проста пад высокія зоры ўзляталі галасы.|@corpus
wavs/001233.wav|І раптам ён са здзіўленнем падумаў, што побач з нянавісцю ў ім увесь час жыло нейкае цёплае пачуццё да Алеся. Адкуль?|@corpus
wavs/001234.wav|На ўсё сухадольнае наваколле ён, Алесь, найлепшы стралок сярод маладых.|@corpus
wavs/001235.wav|Нават калі б няўдача. Дакончыў бы пан Юры, таксама лепшы. Вядома, помста. Але нашто?|@corpus
wavs/001236.wav|"І тады пан Яраш і Франс расцанілі гэта як ""помсту пагардай"" з боку Загорскіх і тое, што Алесь сапраўды быў вінаваты."|@corpus
wavs/001237.wav|І ён вырашыў маўчаць. Яна, вядома, была ў бяспецы.|@corpus
wavs/001238.wav|Такое рабілі толькі, калі між людзьмі ляжала кроў сваяка, блізкага сваяка, або самага лепшага друга.|@corpus
wavs/001239.wav|У адрозненне ад Франса ён зараз адчуваў только пагарду.|@corpus
wavs/001240.wav|З месца ўзялі ўгалоп. Проста ў ноч, пад зоры.|@corpus
wavs/001241.wav|Няхай нават тое, што ўся сям'я пакрыўдзіла і крыўдзіць далей. Але адмовіць вялікай ноччу ў пацалунку?!|@corpus
wavs/001242.wav|Усе астатнія стаялі вакол яго цесна. Дурная думка.|@corpus
wavs/001243.wav|Ён ішоў і бачыў людзей. Мужыка, што стаяў як перад плахай, дзяўчыну ў сіняй з золатам хустцы,|@corpus
wavs/001244.wav|Мсціслаў радаваўся, што бачыў усю брыдкую і незразумелую сцэну адзін ён.|@corpus
wavs/001245.wav|"Пяялі канон Дамаскіна ""Уваскрэсення дзень"". .Коні ляцелі ў ноч."|@corpus
wavs/001246.wav|Франс азірнуўся на сястру і спалохаўся. — Што з табою?|@corpus
wavs/001247.wav|Адмовіць у пацалунку ў вялікую ноч — такога не бывала.|@corpus
wavs/001248.wav|Такое рабілі толькі даносчыку на сваіх або бацьказабойцу.|@corpus
wavs/001249.wav|А раніцай пан Яраш, давёўшы, урэшце, дачку да памяці распытаўшы яе, якая была прычына млосці, пахаладзеў ад думкі, што на родзе цяпер можна ставіць крыж.|@corpus
wavs/001250.wav|Ён абвёў вачыма натоўп, і яму здалося, што недзе за паходнямі мільгануў твар Алеся Загорскага. А можа, здалося?|@corpus
wavs/001251.wav|У гэтую ноч сябры вельмі моцна выпілі ў самай захудалай, самай беднай прыдарожнай карчме.|@corpus
wavs/001252.wav|Кандрат радаваўся, што ён адзін стаяў тварам да Міхаліны і Алеся, што Галінка і Андрэй не бачылі нічога.|@corpus
wavs/001253.wav|Два дні Раўбічы чакалі. Пасыльны з Загоршчыны так і не з'явіўся. Выкліку на дуэль не было.|@corpus
wavs/001254.wav|Дурасць. І ён таксама дужа разумны, ледзь не зрабіў так, як нейкі там дурны дзедзіц.|@corpus
wavs/001255.wav|На радаўніцу ўсе ў наваколлі даведаліся, што Міхаліна Раўбіч заручылася з графам Іллёй Хаданскім.|@corpus
wavs/001256.wav|Яго дагналі суровыя Мсціслаў і Кандрат. Пайшлі побач.|@corpus
wavs/001257.wav|Яны не бачылі сумятні, якая раптам пачалася сярод натоўпу, калі людзі сталі заходзіць у царкву.|@corpus
wavs/001258.wav|І менавіта таму плаціць давялося б двум: Раўбічу і Франсу. Канечне, ім. Бо Загоршчына амаль нічым не рызыкуе.|@corpus
wavs/001259.wav|— Ану іх, абрыдла, — сказаў Кандрат. — Папоўская дзікасць, — азваўся Мсціслаў. — Толькі і добрага, што паскі.|@corpus
wavs/001260.wav|На землях, якія ляжалі побач, на водах, якія плылі побач, сядзелі цяпер смяротныя, непрымірымыя ворагі.|@corpus
wavs/001261.wav|Толькі ім двом, якія ведалі. Прымірэнне было ўжо немагчымае.|@corpus
wavs/001262.wav|— Ты разумееш, што ты нарабіла? Нават ворагу. Гэта толькі абрад, дзяўчо ты! Яна не сказала больш ніводнага слова.|@corpus
wavs/001263.wav|"Кандрат узвіўся ў сядло апошні, і, калі паглядзеў на занадта простую постаць дзядзькавага брата, рукі ў яго самі сціснуліся на павадах: ""Добра""."|@corpus
wavs/001264.wav|Алесь, сустрэўшыся на імгненне з вачыма Франса, уздыхнуў і апусціў вочы. Трэба было ісці.|@corpus
wavs/001265.wav|Нашто, калі ўсе яны — рабы кодэкса гонару.|@corpus
wavs/001266.wav|І кожны з іх імкнуўся трымаць сябе натуральна. Алесь скоса зірнуў на бесклапотныя абліччы сяброў.|@corpus
wavs/001267.wav|Няхай, калі не верыць. З гэтым можна прымірыцца. Хоць і цяжка, але можна. Не кахае — няхай.|@corpus
wavs/001268.wav|— усё гэтае мора, якое звалася яго народам. .Сябры селі на коней. Мсціслаў кінуў Кандрату павады заводнага каня.|@corpus
wavs/001269.wav|Правіна не напалохала іх. Помста пагардай — вельмі. Ім трэба было маўчаць аб гэтым.|@corpus
wavs/001270.wav|Стаяць. Скача зарыва. Як тыя паны, што пасля змовы Глінскага ішлі на плаху разам з сем'ямі, каб не засталося і роду.|@corpus
wavs/001271.wav|Давайце, хлопцы, паспрабуем напіцца. — Чаму не, — сказаў Алесь. Здаецца, не бачылі. І гэта добра.|@corpus
wavs/001272.wav|Ён папраставаў ад святла проста ў цемру алеі. Адмовіць у прымірэнні.|@corpus
wavs/001273.wav|— Самы малады і самы таленавіты. Божа мой, як падумаеш, колькі ён паспее зрабіць!|@corpus
wavs/001274.wav|Ладымер едзе ламаць хрыбты крымчакам, вясковая дзека розумам пабівае князя Ганю, мужык Ваўкалака піша на лубе лісты да каханай,|@corpus
wavs/001275.wav|"таксама мужычкі, Любка з Копанога Рова, што пад Крычавам, звычайная дзяўчына з месца, грае ў шахматы з ""царом чорных і рагатых"" Рабедзяй і выйграе ў яго палонных."|@corpus
wavs/001276.wav|"А калі той даў яму наступную, ужо даволі вялікую работу: ""Прыдняпроўскія песні, паданні і легенды аб вайне, мяцяжу, рэлігійнай і грамадскай справядлівасці. Вопыт даследавання мэты,сродкаў і мовы"","|@corpus
wavs/001277.wav|А Ляўшун граў у рог. А Грышко Пакубяціна падскакаў і ўдарыў па медным горле, што спявала, кулаком.|@corpus
wavs/001278.wav|Загорскі ўспомніў, як пацяплелі вочы Ізмаіла Іванавіча, калі разбіраў першы Алесеў рэферат:|@corpus
wavs/001279.wav|І воля. Зубамі падавілася,Крывёю захлынулася.|@corpus
wavs/001280.wav|Мікалая Міхайлавіча за далікатнасць і вытанчаныя манеры ўсе называлі маркізам дэ Благавешчанскім. Мабыць, дапякло і яму.|@corpus
wavs/001281.wav|"Чаму ""Трыстан і Ізольда"" — адзнака вялікіх сіл, а гэта — прыкмета забітасці? Памаўчаў: — Так, быў і прыгнёт."|@corpus
wavs/001282.wav|"Гэта былі ""Мова панцырных баяр з-пад Зверына. Матэрыялы на слоўнік прыдняпроўскай гаворкі"""|@corpus
wavs/001283.wav|"— Вальтэр'янцы, можа, і не гавораць, а вось з. ""зараза такая"" абавязкова скажуць. Сразнеўскі здзівіўся грубаму слову."|@corpus
wavs/001284.wav|— Наадварот. Хачу ўсё патрэбнае паспрабаваць прывесці ў сістэму. — Памагай бог, — сказаў Сразнеўскі. Алесь працаваў утрапёна.|@corpus
wavs/001285.wav|Відаць, хацеў бы паўшчуваць за небяспечныя думкі, але раздумаў. Схаваў твар у далонях. Потым апусціў далоні.|@corpus
wavs/001286.wav|— Потым, мяркую, філасофія, натуральныя навукі. — Не баіцёся раскідацца?|@corpus
wavs/001287.wav|— Як? — Трэба было давесці, што народ вынішчалі, што толькі под эгідай Мікалая Раманава, Уварава і Аракчэева ён атрымаў магчамысць дыхаць.|@corpus
wavs/001288.wav|Наступныя дзве невялікія работы высунулі Алеся ў лік тых нямногіх, з якімі Ізмаіл Іванавіч гаварыў як з роўнымі,|@corpus
wavs/001289.wav|— Ён можа нічога не паспець, — змрочна сказаў Благавешчанскі, знаўца рымскай літаратуры і гісторыі. — Глядзіце за сваім Веніямінам, Ізмаіл Іванавіч.|@corpus
wavs/001290.wav|Што ж гэта, хлопчык?! Ці во гэта. Не, гэта: А ўжо ж бяроза завіваецца,|@corpus
wavs/001291.wav|"Сразнеўскі адмахнуўся ад гэтых думак. Чалавек ліберальны і, ад дабрыні, памяркоўна набожны, схільны верыць у маральны кодэкс усіх ""добрых рэлігій"","|@corpus
wavs/001292.wav|— Якія гордыя, моцныя і страшныя людзі! Якая страсная прага справядлівасці! Як гэта там, у вас?|@corpus
wavs/001293.wav|Каб гэты Веніямін палітыкай не зацікавіўся. А гэта ў нас ведаеце чым канчаецца? — Адкуль такія весткі, Мікалай Міхайлавіч?|@corpus
wavs/001294.wav|гэты саракашасцігадовы чалавек запрасіў Алеся да сябе і доўга глядзеў на яго разумнымі стомленымі вачыма. Вочы былі трохі вільготныя.|@corpus
wavs/001295.wav|— Мяркую за паўтара гады падрыхтавацца і здаць іспыты за славесны і гістарычны факультэты. — Ну, а потым?|@corpus
wavs/001296.wav|"І гэта — як дуды раўлі! І як тройчы стрэліў і на трэцім стрэле ""сэрца стрэльбы разарвалася""!"|@corpus
wavs/001297.wav|бо сапраўды паважаў у іх роўны інтэлект і роўна правільны і якасны, хоць і адметны, погляд на рэчы і з'явы.|@corpus
wavs/001298.wav|Кароль на вайну збіраецца. А ў каго сыны ёсць, дык высылайця, А ў каго няма, дык хоць наймайця. І як за волю сцяг трымалі.|@corpus
wavs/001299.wav|Дзесьці мае дзеці ў любові жылі. Раслі, раслі, пахіліліся, Цераз цэркву сашчапіліся.|@corpus
wavs/001300.wav|"Але вы зрабілі незвычайнае. Вы адкрылі ""вялікае Чыпанга"", як Марка Пола."|@corpus
wavs/001301.wav|— Я спадзяваўся на гэта даўно. Сразнеўскі гартаў лісты работы. — Хлопчык мой, — сказаў ён. — Я не люблю празмерных пахвал.|@corpus
wavs/001302.wav|"і ""Асаблівасці дрыгавічанска-крывіцкай гаворкі ў ""Слове на першым тыдні па вялікадні"" Кірылы Тураўскага як першыя сляды ўзнікнення беларускай мовы""."|@corpus
wavs/001303.wav|У таленавітых ды маладых — гэта ўжо заўсёды! — язык. Супраць гэтага і вальтэр'янцы нічога не гавораць.|@corpus
wavs/001304.wav|Пасля гэтых работ Сразнеўскі глядзеў на Алеся толькі з пяшчотай. — Мой Веніямін, — казаў настаўнік калегам.|@corpus
wavs/001305.wav|— Усе ж кажуць аб крайняй забітасці, затурканасці, выраджэнні нашага краю. — Гэта ёсць. Але ў гэтых выказваннях больш палітыкі, чым праўды.|@corpus
wavs/001306.wav|Ён жыве і чакае шчасця. І будзе жыць, як бы цяжка яму ні было. А наконт забітасці мяркуйце самі.|@corpus
wavs/001307.wav|І ён па-ранейшаму вылучаў Алеся.|@corpus
wavs/001308.wav|— Лінгвістыка — гэта значна больш палітыка, чым усё натуразаўства. Не, народ не забілі.|@corpus
wavs/001309.wav|Але прыгнёт нараджае не толькі рабоў. Са слабых — магчыма. Але з моцных ён нараджае волатаў. — Сразнеўскі задумаўся.|@corpus
wavs/001310.wav|Прафесар трохі спалохаўся. Благавешчанскі ў чымсьці меў рацыю. — Лінгвістыка не ведае палітыкі, мой друг.|@corpus
wavs/001311.wav|"Моўныя асаблівасці, што датычацца паўночна-заходняй мовы, у Слове аб палку Ігаравым"". — Малайчына. Што думаеце рабіць?"|@corpus
wavs/001312.wav|Або легенда аб лебядзінай келлі, ці аб явары і белай бярозе. Памятаеце, на магілах юнака і дзяўчыны, раздзеленых царковой:|@corpus
wavs/001313.wav|Лічыў сябе дагэтуль бяздарнасцю і дылетантам — і раптам, усяго за пяць месяцаў, прыдбаў прыхільнасць Сразнеўскага.|@corpus
wavs/001314.wav|Адкрылі новы, нязнаны свет. Адкрылі, магчыма, цэлы народ. Няўжо яны былі такія? — Якія, пан прафесар?|@corpus
wavs/001315.wav|Алесь падумаў, што стаў на правільны шлях.|@corpus
wavs/001316.wav|А вайна была, вайна была, А ніўка зялезнай карой парасла, Зялезнаю, крываваю,Сталёваю, іржаваю.|@corpus
wavs/001317.wav|А потым рог павезлі ў перакідных хустах, а ён сам граў. А? Як гэта? Памаўчаў.|@corpus
wavs/001318.wav|чалавек, улюбёны ў сваю святую справу, ён не дапускаў, што такі бязмерна таленавіты, цікавы і ўчэпісты даследчык так вось возьме і схопіцца за тую палітыку.|@corpus
wavs/001319.wav|Бо здох бы, як сабака, без прычасці. Хто ж гэта бруднай вадой раны палівае, доўбня неразумная?|@corpus
wavs/001320.wav|— Бо ўсё адно, хто зверху будзе класці ногі на чужы карак. Дык у гэтых паноў ногі больш кволыя, чым твае ступакі.|@corpus
wavs/001321.wav|Але палохаўся ён дарэмна, бо страшна гэта было толькі яму:|@corpus
wavs/001322.wav|а бадай зусім блізкія. І з'явілася змога нават павярнуць галаву. Прычыненыя дзверы.|@corpus
wavs/001323.wav|— І правільна зрабілі, што навучылі. Вы ж, палахліўцы, вёскай ад дзесяцёх уцякалі. Не з вашымі зубамі арэхі есці.|@corpus
wavs/001324.wav|На якіх паплавах? І што там было? .Успомніў!|@corpus
wavs/001325.wav|— Паглядзім, — кажа ён. — Першыя два дні смярдзела твая рана. Паглядзім, як цяпер.|@corpus
wavs/001326.wav|Я Грынь Паківач. А гэта Марта. маці божая. І шчасце, што ты ў нас.|@corpus
wavs/001327.wav|— Іхнюю далікатнасць. зведаў. У крыжы стралялі, нехрысці. — Навучылі, — усміхаецца Паківач.|@corpus
wavs/001328.wav|Ён расплюшчыў вочы, і з цёмнага мора трызнення пачалі выплываць цьмяныя, але ўстойлівыя вобразы.|@corpus
wavs/001329.wav|Што за мужчына? Увесь у белым — значыць, мужык. Твар сухі і амаль безбароды, вусы рэдкія.|@corpus
wavs/001330.wav|А, гэта яны не растуць, гэта яны проста вісяць уніз сухімі кветкамі, прывязаныя да лат.|@corpus
wavs/001331.wav|Яснела ў вачах. Так, гэта быў імшанік для пчаліных калод, цяпер пусты, і ў ім гарэў каганец,|@corpus
wavs/001332.wav|Дык, значыць, і не лезьце ў хаўрус адзін да аднаго, не пніцеся. Яны, бач, справядлівасці захацелі. — Крыўда.|@corpus
wavs/001333.wav|Ля гаршка сядзіць на калодзе жанчына, тая, што давала піць. Дзіўная жанчына. Уся ў чорным, як мнішка.|@corpus
wavs/001334.wav|І так усё вышэй, вышэй. Дым цягнецца ад кучкі смалякоў, на якіх стаіць гаршчок, ды яшчэ ад люлькі ў мужчыны, што сядзіць ля дзвярэй.|@corpus
wavs/001335.wav|— Не лай яго, — сухім голасам кажа Марта. — Як жа не лаяць, — кажа Паківач, — калі ў яго ў кішках мазгі.|@corpus
wavs/001336.wav|— Ну, а каб вы панамі сталі — не крыўда была б? Камусьці ўсё адно была б крыўда.|@corpus
wavs/001337.wav|Забасцё часам аднаго, дык адразу будзе над вамі новая пуга.|@corpus
wavs/001338.wav|Сілы няма, каб павярнуць сваю галаву і глянуць на гэтыя галовы, ад якіх кладуцца цені.|@corpus
wavs/001339.wav|Вось яно як, пане Корчак. Панамі быць захацелі — вось вам скуру і вырабілі.|@corpus
wavs/001340.wav|Зразумеўшы гэта, ён у адчаі паспрабаваў сказаць слова, самае лёгкае слова, бо перад вачыма былі шпары ў сцяне і тое,|@corpus
wavs/001341.wav|Частка адзінаццатая.|@corpus
wavs/001342.wav|Пакуль давезлі — быў у цябе ўжо антонаў агонь. Скура вакол раны стала плямамі.|@corpus
wavs/001343.wav|І ён пытае слабым, — бо рот як пасля моцнай аскомы, — голасам: — Дзе я? Чаму? — Лапата даставіў.|@corpus
wavs/001344.wav|— Глыні шалянцу, мужык, — сурова сказала жанчына, — гэта табе на карысць. А слабы ж ты які.|@corpus
wavs/001345.wav|Гэтыя буркатлівыя словы злуюць Корчака, але ён маўчыць. — Можа, і горш, — кажа Паківач.|@corpus
wavs/001346.wav|Дзённы прамень коса падае з іх, і ў промені шыза і вясёлкава клубіцца дым, пераліваецца, наплывае адным завітком на другі.|@corpus
wavs/001347.wav|з той вышэйшай пакорай лёсу, якая бывае ў звяроў і драпежных птушак, якія разумеюць, што ўжо нічога не зробіш.|@corpus
wavs/001348.wav|толькі здрыгануліся пальцы ног ды з вуснаў вылецеў бязгучны віск, — тыя не заўважылі і не пачулі.|@corpus
wavs/001349.wav|Перш за ўсё пасмы траў, што растуць уніз сухімі кветкамі. А карані іх на дрэве. Ах, як баліць цела!|@corpus
wavs/001350.wav|Нехта цёмны і вялікі схіліўся над ім, і адразу ён адчуў у вуснах шурпаты край глінянай конаўкі.|@corpus
wavs/001351.wav|што паміж бярвенняў: — Мох. ох. — Стогне, — пачуўся жаночы голас.|@corpus
wavs/001352.wav|Аблічча мужыцкае і не мужыцкае, цёмна-бронзавае і сухое, закасцянелае ў нейкай уладнасці.|@corpus
wavs/001353.wav|Адных шчанюкоў нам з імі. ніколі. не пладзіць. — Разумны, — кажа млынар,|@corpus
wavs/001354.wav|А потым была тая вадзяная курачка і бясконцы, нясцерпны шлях.|@corpus
wavs/001355.wav|Адна мужчынская, другая, відаць, нейкай жанчыны.|@corpus
wavs/001356.wav|Хоць бы тое падумаў, ці нападае ў Янаву ноч воўк?.. Не. Ён чакае той ночы, якую яму бог вызначыў,|@corpus
wavs/001357.wav|і бязважкія, блізкія, вось тут, і вельмі-вельмі далёкія. Што гэта за травы?|@corpus
wavs/001358.wav|Забыў, што такое пан і што мужык. Злосць зноў падкочвае пад сэрца Корчаку. І ён кажа: — Мы як ваўкі і як сабакі.|@corpus
wavs/001359.wav|На гэты раз пітво як палын і блёкат — шэрхнуць паднябенне і язык, цьмянее ў вачах. — Пі, мужык.|@corpus
wavs/001360.wav|Можа, яшчэ і горшая. Няма горш, як з хама пана, а з дзярма пірага.|@corpus
wavs/001361.wav|Хто ж гэта бруднай вадой раны палівае, доўбня неразумная? — Гарэлі. — Маглі б зусім згарэць.|@corpus
wavs/001362.wav|Бунтаваць дык саладзей было, дураломам. .Якая палёгка. Цяпер можна ўжо і гаварыць.|@corpus
wavs/001363.wav|Калі падыдуць людзі, ён глядзіць на іх непрымірыма,|@corpus
wavs/001364.wav|хаця за сцяной быў дзень, і плюхала недзе вада, так мерна, як на млыне. Вось ужо ногі і рукі сталі не далёкія,|@corpus
wavs/001365.wav|А вочы пранізлівыя, жоўта-бурштынавыя, бы ў коршака, спайманага ў сіло.|@corpus
wavs/001366.wav|— Пад сэрцам робіцца холадна. Значыць, канец? Млынар пускае дым.|@corpus
wavs/001367.wav|Яно зусім чужое: рукі і ногі свае і не свае, цяжкія, як свінец,|@corpus
wavs/001368.wav|І чаму тут гарыць святло, калі за сцяною дзень? Вядома, дзень, бо ён чуе спеў дзённых птушак.|@corpus
wavs/001369.wav|— ды толькі яшчэ ніколі воўк не вартаваў пакояў, а сабака не выў у начным лесе.|@corpus
wavs/001370.wav|Раптам з яго горла вырваўся такі страшны крык, што ён спалохаўся за тых, чые цені адпачывалі на сцяне.|@corpus
wavs/001371.wav|Іхнія ногі да дыгаў і скокаў звыклі, яны такога выспятка даць не могуць, як ты ў карчме.|@corpus
wavs/001372.wav|Яны стралялі. Зяхаў стары Губа.|@corpus
wavs/001373.wav|Сустрэўшы такую, спалохаешся, але той, коршак, трымае сябе вольна: відаць, аднаго поля ягады.|@corpus
wavs/001374.wav|Каб была ноч — крычаў бы вадзяны бугай. Дзе гэта ён крычаў надоечы?|@corpus
wavs/001375.wav|ён піліпаўкі чакае і тады ў сенцы ўлазіць, каб сабаку дастаць. Таму што бог яму тую ноч даў для ўлады.|@corpus
wavs/001376.wav|Нішто вас не вяжа, кожнаму свая шкура даражэй. Калі не зменіцеся — так вам давеку быдлам і быць.|@corpus
wavs/001377.wav|— Пі, мужык, — кажа жанчына. Схіляецца над ім твар.|@corpus
wavs/001378.wav|На галаве доўгі чорны шаль, што адкрывае толькі трохкутнік аблічча.|@corpus
wavs/001379.wav|Вочы страшэнныя, глыбокія і, дзіва, зусім не старыя.|@corpus
wavs/001380.wav|Палезлі — і наклалі ўсім сялом у порткі. Таму што быццам і разам, а на справе — быдлячая чарада.|@corpus
wavs/001381.wav|Гэта, напэўна, нейкі імшанік, але які? Вось цені нейкіх галоў на сцяне з бярвенняў.|@corpus
wavs/001382.wav|— Мне добра ў вас, хаця і нязвыкла, бо танцуюць вакол цябе і Логвін, і Кірдун з жонкай, і Карп з Анежкай, і Кандраці, і іншыя. — То што?|@corpus
wavs/001383.wav|Але іначай нельга. Над галовамі ў хлопцаў ляцелі на гарадзішча, нібы штурмуючы яго, сонечныя, сляпуча белыя аблокі. .|@corpus
wavs/001384.wav|Дык, хаця б за прыгажосць, няўжо яна кропелькі шчасця не заслужыла? Скубуць і скубуць, душаць і душаць.|@corpus
wavs/001385.wav|Калі пасяліць у адно месца, атрымаўся б вялізны горад. А ў вас шэсць чалавек.|@corpus
wavs/001386.wav|Пострах ракі, а на расплату, як ва ўсіх такіх, кішка тонкая.|@corpus
wavs/001387.wav|— Ты не думай, братка, — пасля паўзы сказаў Каліноўскі.|@corpus
wavs/001388.wav|Каліноўскі лёг на жывот і глядзеў цяпер на гіганцкую ўсечаную піраміду гарадзішча, на сляды равоў,|@corpus
wavs/001389.wav|Ставячы раз-пораз крыгу, яны павольна пасоўваліся да гарадзішча. — І чаму гэта, братка, так?|@corpus
wavs/001390.wav|"Аўтакефаліі захацеў?! А ў манастыр на хлеб і ваду?!"" І, галоўнае, ён, халера, ні ў чым не прызнаецца."|@corpus
wavs/001391.wav|Знайшоўся на іх нейкі свой Аляксашка, — выскаліў Кастусь белыя прыгожыя зубы. — А што табе гэты Аляксашка?|@corpus
wavs/001392.wav|Калі яны паселі ля падножжа вялізнага гарадзішча і расклалі сушыць вопратку, Кастусь, абводзячы шырокімі вачыма мора кветак у вадзе, сказаў:|@corpus
wavs/001393.wav|— Трымаемся, як той унь дубок, — сказаў Кастусь. — На руінах.|@corpus
wavs/001394.wav|Кастусь баўтануў нагамі ў вадзе. — Справядлівасці, відаць, і тут не будзе.|@corpus
wavs/001395.wav|— На зборні, чатыры, здаецца, гады назад, падалі галасы за скасаванне прыгону. — Ну, а ты сам як думаеш?|@corpus
wavs/001396.wav|У ім пераліваліся цьмяна-залатыя ліны, халодныя гусцёркі і блакітна-залёныя малыя шчупачкі.|@corpus
wavs/001397.wav|а шчупак, вялікі, моцны, драпежны, як выцягнеш яго з вады, так і самлее, — сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/001398.wav|на закляклыя схілы, на якіх шумела трава,|@corpus
wavs/001399.wav|Марыць аб аўтакефаліі беларускай царквы, спіць і бачыць, каб гасудар ухайдокаўся.|@corpus
wavs/001400.wav|Спыніліся на краёчку яругі, доўгай неглыбокай катлавіны. Кветкі нібы спыняліся на яе берагах, адкрываючы люстэрка чыстай бліскучай вады.|@corpus
wavs/001401.wav|У пятлю хочацца ад такога смеху. То рэжуць людзям бароды,а з тых, хто не хоча, мыт за бараду бяруць.|@corpus
wavs/001402.wav|Чорнага імя Сямашка-біскуп сам унію кінуў і сілком пачаў паству ў праваслаўе гнаць.|@corpus
wavs/001403.wav|— Ну і зямля! Бог ты мой, якая зямля!|@corpus
wavs/001404.wav|А гэты час будзеш вучыць дзяцей у маёй вясковай школе. І падзаробіш за год на два гады, каб па ўроках не бегаць. А?|@corpus
wavs/001405.wav|А бязвольныя людзі — ох, якія яны часта бываюць упартыя ды злосныя!|@corpus
wavs/001406.wav|А гэты — хапун, аспід драпежны. Злы чалавек не бывае мужны. Так і тут.|@corpus
wavs/001407.wav|— Нішто, — сказаў Алесь. — Зараз дойдзем да гарадзішча — адпачнем на сухім. А то тут і сесці няма куды.|@corpus
wavs/001408.wav|Праз хвіліну Кастусь смыкнуў за вяровачку, і крылы самкнуліся. Загорскі падскочыў да сябра і памог яму ўзняць крыгу над вадой.|@corpus
wavs/001409.wav|"Папа туды, папа сюды, папа на допыт. ""Што, быдла, зламысныя ідэі ў чорным сэрцы гадуеш?!"|@corpus
wavs/001410.wav|Берагі аж кіпелі крумкачамі ды варонамі. — Гэта яны, мусіць, з гора падохлі.|@corpus
wavs/001411.wav|"— Я думаю, звычайная рыба, яна — працавік. Жыве сабе, б'ецца, ""штодзённы"" свой цяжка зарабляе."|@corpus
wavs/001412.wav|Торба з рыбай усплыла і начала барболіцца больш рухава.|@corpus
wavs/001413.wav|— Гэта праўда, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/001414.wav|На кожным сваім капрызе могуць суседу вязы скруціць. Нібы даводзіць, што і ў яго цвёрдасць ёсць.|@corpus
wavs/001415.wav|і надалей перабывае ў гнюснай ерасі, такі ён і гэтакі.|@corpus
wavs/001416.wav|— Зручна, — сказаў Кастусь. — Нібы ў цёплай ванне сядзіш. Толькі каб гэта рак за якое месца не хапануў. — Тут іх няма, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/001417.wav|— Як гэта няма куды? — спытаў Кастусь. І сеў аж па самыя грудзі ў ваду. Сядзеў і смяяўся.|@corpus
wavs/001418.wav|— Слухай, Кастусь, магу табе прапанаваць сёе-тое. — Але. — Пачакай да універсітэта тут.|@corpus
wavs/001419.wav|Некалькі месяцаў цягалі. Ледзь сапраўды за краты не трапіў.|@corpus
wavs/001420.wav|Сеў на краёчак Кастусёвага ложка, уважна глядзеў на госця. — Ну як табе тут? — Мне тут добра.|@corpus
wavs/001421.wav|І тут Сямашку данос: поп такой і такой вёскі барады назнарок не хоча адпускаць, а значыць,|@corpus
wavs/001422.wav|У ёй ляжаў, відаць самлеўшы ад жаху, даволі вялікі шчупак, а побач з ім калаціліся тры цьмяна-залатыя ліны.|@corpus
wavs/001423.wav|— Мне тут пакуль што нічога не належыць. А хатнія — людзі традыцыі, хаця і разумеюць неабходнасць змен, — стрымана сказаў Алесь.|@corpus
wavs/001424.wav|Тут ужо ўсё, што хочаш, бывае: і страшнае, і смешнае. Смех у нас, вядома, таксама не дай бог!|@corpus
wavs/001425.wav|У нас, наогул, справядлівасць гэтую своеасабліва разумеюць.|@corpus
wavs/001426.wav|Ужо і прадпісанне было. І толькі потым выявілася, што барада ў папа ад прыроды не расце.|@corpus
wavs/001427.wav|Звычайна па старыках разы за чатыры столькі натрасеш, а тут палову дня ходзім. — Усё адно цікава. Нават лепей, што шмат ходзім.|@corpus
wavs/001428.wav|— А нядрэнна мы ўхапілі, — сказаў Кастусь. — Гэта яшчэ мала, — Алесь быў чырвоны і трохі спацелы. — Вада высокая шкодзіць.|@corpus
wavs/001429.wav|Уначы, калі хлопцы ўжо ляжалі ў сваіх ложках, да іх прыйшоў на хвіліну стары Вежа.|@corpus
wavs/001430.wav|Яны шырока разгарнулі крыгу і падставілі яе пад куст, заліты вадою. Алесь спінаю, каб вачэй не папсаваць, палез у хмыз і пачаў боўтаць у ім нагамі.|@corpus
wavs/001431.wav|— Слухай, — сказаў Алесь, — чаму ты апошнія два дні сумны?|@corpus
wavs/001432.wav|А тут прымусілі ўніяцкіх былых папоў бароды гадаваць ды вопратку мяняць. Усе забарадзелі, як казлы.|@corpus
wavs/001433.wav|Кастусь адным вокам глянуў у мяшок, пачэплены вяроўкай за шыю.|@corpus
wavs/001434.wav|Звычайная рыба доўга, мужна, я б сказаў, трымаецца,|@corpus
wavs/001435.wav|на самотны дубок, што неяк прымасціўся на краёчку верхняй пляцоўкі, здабываў карэннямі бедны пакорм з цвёрдай, як камень, зямлі.|@corpus
wavs/001436.wav|— А чорт яго ведае. Абяцае зашмат. А ў самога калі што і добрае, дык гэта шавялюра і бакі, ды яшчэ вусы. Як пікі.|@corpus
wavs/001437.wav|Разам з Алесем налета паедзеце.|@corpus
wavs/001438.wav|— Яны пад карчамі ды пад берагам. І потым, мала стала ракаў. Гады тры назад пошасць нейкая на іх прайшла.|@corpus
wavs/001439.wav|— Скажы, табе ніколі не было дрэнна ад думкі, што на цябе працуюць многія тысячы людзей? — Скажы, табе ніколі не было дрэнна ад думкі, што на цябе працуюць многія тысячы людзей?|@corpus
wavs/001440.wav|Кастусь вырваў з вады крыгу, і ў струменях плыўкага срэбра яны ўбачылі яшчэ аднаго нерухомага шчупака і зарагаталі. .|@corpus
wavs/001441.wav|Але гэта ўжо ад цырульніка хутчэй залежыць. І дадаў: — Падбароддзе ў яго бязвольнае.|@corpus
wavs/001442.wav|— Калі буду гаспадаром — гэтыя людзі атрымаюць волю. У гэтым маё слова. Ведаю, можа, мне і хрыбціну зломяць.|@corpus
wavs/001443.wav|Было некалькі соцень параненых. Сёй-той сканаў у шпіталі. Атрымалася маленечкая памылка. Далейшага бунту не адбылося.|@corpus
wavs/001444.wav|На вуліцах багата апранутых людзей суправаджалі ўжо кашэчым мяўканнем і канцэртамі, а часам і гнілой гароднінай.|@corpus
wavs/001445.wav|Банкіры заклалі першую цагліну ў падмурак братэрства народаў і роўнасці іх перад нэндзай і галечай.|@corpus
wavs/001446.wav|Цар прыняў і надрукаваў адрас. Ён не мог рызыкаваць, не мог згадзіцца, каб у такі навальнічны час узбунтаваліся яшчэ і палякі.|@corpus
wavs/001447.wav|Дзевятнаццатага лютага Варшава была нават ілюмінаваная, парадак на вуліцы трымалі мяшчане і студэнты.|@corpus
wavs/001448.wav|"Іх звалі правакатарамі, якія хочуць крыві ў час, калі вось-вось будуць рэформы, і ""агентамі Масквы"", хоць Масква аб гэтым, дальбог, нічога не ведала."|@corpus
wavs/001449.wav|Так здарылася ў Варшаве. Але ўсё гэта здарылася пазней. — Як жа яно там было? — задуменна паўтарыў Валуеў.|@corpus
wavs/001450.wav|тысячы іх местачковых братоў шаўцоў, лудзільшчыкаў і іншых па-ранейшаму жывацелі ў самай гаротнай беднасці).|@corpus
wavs/001451.wav|Сам калісьці падчас апошняга паўстання магілёўцам магілаю пагразіў і суняў.|@corpus
wavs/001452.wav|За спіною ў народа збіраліся групы і фракцыі, якія меркавалі, колькі прасіць за кроў, пралітую варшаўскім людам.|@corpus
wavs/001453.wav|Тысячы вачэй, нічога не чакаючы, глядзелі на салдат і рыхтаваліся слухаць. Ударылі перуны. Вуліцамі пацягнуўся дым.|@corpus
wavs/001454.wav|Ды яны і пабойваліся рэвалюцыйнай сітуацыі. Магнаты ўхвалілі другі праект, праект Эдмунда Ставіскага, які вызначаўся поўнай бездапаможнасцю і не меў нічога канкрэтнага:|@corpus
wavs/001455.wav|Плебсу не хапала правадыра. Не хапала Траўгута, не хапала Каліноўскага, не хапала тых, што двума гадамі пазней узялі ў свае маладыя непрымірымыя рукі стырно паўстання.|@corpus
wavs/001456.wav|У раззброеных людзей не было правадыра. Вялікія паны здрадзілі ім, і дзень восьмага сакавіка назаўсёды пасяліў у простых людзях гнеў і недавер.|@corpus
wavs/001457.wav|Гарчакоў згадзіўся вызваліць ад спраў обер-паліцмайстра Трэпава, чалавека, які больш за ўсё крычаў аб рускім гонары,|@corpus
wavs/001458.wav|І таму люд варшаўскі быў надзіва памяркоўны, хоць у душы, вядома, хацеў большага. Проста не было каму сказаць за яго.|@corpus
wavs/001459.wav|Група негацыянтаў, якую простыя варшавяне сваімі пакутамі і смерцю ўпершыню пусцілі ў палітыку, нібы з суконнымі рыламі ў калачны рад,|@corpus
wavs/001460.wav|і ён занадта добра помніў, што барабан ужываюць перад пакараннем смерцю або атакай.|@corpus
wavs/001461.wav|што яны даюць прыклад маленькага часовага ўрада пад засцярогай добрай маленькай цытадэлі Варшаўскай.|@corpus
wavs/001462.wav|Намеснік Гарчакоў сустрэў Замойскага з біскупам Фіялкоўскім, і між імі ішла гжэчная бяседа.|@corpus
wavs/001463.wav|Грамадзянская варта раззбройвала рабочыя ўскраіны, адбірала ўсё, чым можна калоць або рэзаць. Рэвалюцыя на вачах рабілася буржуазнай.|@corpus
wavs/001464.wav|Паліцыя і войска пакінулі вуліцы, бо гасудар вырашыў не дзейнічаць выключна сілай.|@corpus
wavs/001465.wav|Потым, калі пачаў плысці парахавы дым і з агульнай колькасці паўстанцаў у шэсцьдзесят тысяч было не менш як дваццаць пяць тысяч беларусаў, магнаты ўжо ніколі не казалі гэтага.|@corpus
wavs/001466.wav|Уладары хоць якой-кольвечы маёмасці атрымалі некаторыя прывілеі на абарону яе. Рэфармаваны быў гандлёвы трыбунал, у які цяпер увайшлі і яўрэі (выключна гуманная мера, асабліва калі ўлічыць, што|@corpus
wavs/001467.wav|Між тым у Расіі пачаліся перадрэформенныя і паслярэформенныя хваляванні, а паколькі маніфест аб вызваленні не меў на ўвазе царства Польскага|@corpus
wavs/001468.wav|Той самы Валуеў пазней кпіў з Гарчакова і іншых,|@corpus
wavs/001469.wav|Яно не магло выступіць супраць рэформы, якая была яму выгадна. Значыць, трэба было патрабаваць нацыянальных ільгот,|@corpus
wavs/001470.wav|Імперыя жартаваць не звыкла. Забітых на дэманстрацыі пахавалі, як магнатаў.|@corpus
wavs/001471.wav|Перамога варшаўскага руху была, такім чынам, хутчэй маральная.|@corpus
wavs/001472.wav|Праект Веляпольскага, аднак, адкінулі самі магнаты. Ён быў занадта канкрэтны: патрабаваў свайго сената, сейма, сваёй арміі. Яны ведалі: гэтага не дазволяць.|@corpus
wavs/001473.wav|накшталт рускіх Петрашэўскага і Дурава, пастаяў-такі на эшафоце пад пятлёй.|@corpus
wavs/001474.wav|Гэта было падобна на непаслухмянства,|@corpus
wavs/001475.wav|Рамеснікам-яўрэям з горада хоць і дазволілі запісвацца ў цэхі (якія і так задыхаліся ад недахопу працы).|@corpus
wavs/001476.wav|— І глядзіце, каб ён не зачапіў Беларусь. Я гэтую публіку ведаю.|@corpus
wavs/001477.wav|"магнаты нават адмовіліся ад ""Заходняга краю"", усталяваўшы мяжу каралеўства па Бугу."|@corpus
wavs/001478.wav|Людзі гэтыя баяліся таго, што пачыналася на вёсцы і выбухнула ўжо ў сталіцы. Але ім вельмі хацелася нешта выгандляваць сабе на чужой крыві.|@corpus
wavs/001479.wav|і яшчэ як утрымаць люд ад далейшых дэманстрацый і выступленняў, як адабраць у яго з рук нажы і пожагі. У гэтым была пільная патрэба.|@corpus
wavs/001480.wav|Буржуазія, мяшчанства, гарадскі плебс упершыню адчулі, што не адной шляхце абпальваць палітычныя гаршкі,|@corpus
wavs/001481.wav|што яны таксама сіла. І менавіта таму, што яны былі сіла, намеснік Гарчакоў і магнаты кішэні так лёгка дамовіліся між сабою.|@corpus
wavs/001482.wav|"Гэтыя абмеркавалі пахаванне забітых, некаторыя правы для трэцяга саслоўя (якое надзвычайнае падабенства з ""залай для гульні ў мяч"" падчас Вялікай французскай рэвалюцыі, падумаць толькі!!!)"|@corpus
wavs/001483.wav|Адзінае, што тут было добра, невялікая колькасць ахвяр, якімі давялося заплаціць за гэтыя рэформы.|@corpus
wavs/001484.wav|А імператар ахвотна падпісаў дваццаць шостага сакавіка рэскрыпт аб рэформах у Польшчы, і на гэтым і ён і паны супакоіліся.|@corpus
wavs/001485.wav|Былі некаторыя палёгкі ў сэнсе права, было імкненне палёгкі палітычнай кароценькае, з заечы хвост.|@corpus
wavs/001486.wav|— Даведаемся, — сказаў Мураўёў. Яны маўчалі. Ліловае святло з-за штор рабіла твар шэфа трупным. — Бунт, — сказаў Мураўёў.|@corpus
wavs/001487.wav|таму што быў Трэпгоф звычайны Фёдар Фёдаравіч з немцаў.|@corpus
wavs/001488.wav|А на іх працавала больш паловы людзей двухсоттысячнага горада.|@corpus
wavs/001489.wav|каб хоць не шчаміліся ў іхнія рахункі з мужыкамі беларусы, кацапы ды немцы.|@corpus
wavs/001490.wav|выкруціўся сяк-так ад адказнасці. І пачаўся гандаль. Цягнулі час, нібыта чакаючы адказу на адрас ад цара.|@corpus
wavs/001491.wav|Дагэтуль усеўладная шляхта лічыла іх людзьмі толькі тады, калі трэба было пазычаць (прабачце, аддаваць!) грошы.|@corpus
wavs/001492.wav|Яўрэі-местачкоўцы не атрымалі нічога, урэшце, так, як і хрысціяне.|@corpus
wavs/001493.wav|"Зборня адпускала затрыманых. Але часам ""агентаў Масквы"" разам са зброяй выдавалі жандарам,"|@corpus
wavs/001494.wav|Юзэфа Крашэўскага, мільянераў Юргенса і Рупрэхта і лекара Ігнацыя Бараноўскага.|@corpus
wavs/001495.wav|У імя таго, каб скінуць з вагаў беларускую буржуазію, якая толькі нараджалася, але была жвавая і ўчэпістая,|@corpus
wavs/001496.wav|Гарчакоў баяўся, што агалошанне новых правоў выкліча непарадкі. Загадалі біць у барабаны, каб людзі не збіраліся ў натоўпы і сядзелі па дамах.|@corpus
wavs/001497.wav|Асабліва даставалі п'яныя, якія крычалі, што ў цытадэлі мала войска, або цвярозыя, якія казалі, што цяпер якраз час узяць царызм за глотку.|@corpus
wavs/001498.wav|(гэта здарылася трохі пазней), то заварушыўся і польскі хлоп.|@corpus
wavs/001499.wav|І самае дзіўнае, што хлопцы з варты дзейнічалі так з самых чыстых намераў.|@corpus
wavs/001500.wav|"і тады ""агентаў"" (пэўна, за няспрытнасць) судзілі і высылалі не бліжэй Арэнбурга і не далей Нарыльска."|@corpus
wavs/001501.wav|Гандлявалі, аднак, не толькі фінансісты. Свой кавалак хацела выдзерці з зубоў цара і магнацтва.|@corpus
wavs/001502.wav|На вачах простага люду банкіры ягонай крывёй купілі багацце, пашану і грошы сабе. Не першы і не апошні раз.|@corpus
wavs/001503.wav|І таму, перш за ўсё рупячыся аб парадку, яны арганізавалі грамадзянскую варту, якой пачаў кіраваць Рупрэхт, як чалавек, бліжэй за ўсё знаёмы са смерцю.|@corpus
wavs/001504.wav|Тым больш што праект Ставіскага не патрабаваў ніякай рэвалюцыі. Проста самаўладцу гаварылі такія словы, якіх ён дагэтуль не чуў.|@corpus
wavs/001505.wav|так, некалькі аркушаў паперы, спісаных прыгожымі словамі. Хвалілі Польшчу і адначасова дыгалі ножкай перад царызмам.|@corpus
wavs/001506.wav|Нахабныя палякі спявалі: На старым Месцы пры Фантане палкоўнік Трэпаў схапіў па пысе. Цярпець такое было нельга.|@corpus
wavs/001507.wav|Варшавяне, аднак, не ведалі гэтага. Наадварот, яны палічылі грукат за запрашэнне да збораў.|@corpus
wavs/001508.wav|І сапраўды, на ўсіх падаўленнях менавіта так, громам барабанаў, прымушалі дрыжаць чалавечыя сэрцы: пошчак так нагадваў залпы.|@corpus
wavs/001509.wav|І людзі даверліва ішлі да намесніцкага палаца і ратушы, каб паслухаць, што там агалосяць, на людзей паглядзець і сябе паказаць.|@corpus
wavs/001510.wav|"хапалі на вуліцах людзей пасля каменданцкага часу і цягнулі іх у купецкую зборню, не шкадуючы па дарозе кухталёў і іншых ""дабротаў""."|@corpus
wavs/001511.wav|складалася з банкіра Леапольда Краненберга, самай багатай кішэні па гэты бок Буга, а таксама з Якуба Натансона,|@corpus
wavs/001512.wav|але яны аб гэтым не думалі. І не думаў аб тым генерал Сцяпан Хрулёў, былы ўдзельнік севастопальскай абароны, а цяпер камандзір другога армейскага корпуса.|@corpus
wavs/001513.wav|Стопрацэнтава годнае мінулае было хіба ў Караля Рупрэхта, які некалі,|@corpus
wavs/001514.wav|Ён і сваю мову ведаў хіба што толькі каб гаварыць аб статутах і тактыцы, а польскую і пагатоў.|@corpus
wavs/001515.wav|Варта навяла парадак. Суровыя санкюлоты са студэнтаў (порткі іхнія, сапраўды, прымушалі чакаць лепшага), засунуўшы за стужкі капелюшоў пасведчанні,|@corpus
wavs/001516.wav|"Рэвалюцыя так і не стала рэвалюцыяй. Быў потым, праўда, яшчэ адзін ""эксцэс"", але ён ужо нічога не мог змяніць."|@corpus
wavs/001517.wav|Цісавая кабылка зайшла ў ваду глыбей за ўсіх і працягнула мяккую храпу да вячэрняй зоркі ў вадзе. Зорка замітусілася ў трывозе.|@corpus
wavs/001518.wav|Толькі Кандрат не мог супакоіцца. Ды і той клаў бульбу ў прысак асцярожна і амаль бязгучна.|@corpus
wavs/001519.wav|чым твар Кандрата, на якім цяпер блукала хітраватая ўсмешка, быццам ён успамінаў нешта вясёлае.|@corpus
wavs/001520.wav|ды на другім беразе, у лугах, раз-пораз крычаў драч. Як палатно дзёр.|@corpus
wavs/001521.wav|У схаладнелым паветры гучна разлягаўся недзе далёка сабачы брэх.|@corpus
wavs/001522.wav|А вось у малодшай нявесткі толькі што дзіця нарадзілася. Так і не паспелі ахрысціць. — Чым жа яно вінаватае? — сурова спытаў Павал.|@corpus
wavs/001523.wav|і тварам было горача, а патыліцы ласкава сціскаў начны халадок.|@corpus
wavs/001524.wav|калі ідзеш раздарожжам і яна пачне над тваёю галавою лётаць, — назаві першае лепшае імя, мужчынскае ці жаночае. — А адкуль гэта ведаць? — спытаў Павал.|@corpus
wavs/001525.wav|Аднойчы наш Кастусь Боўда праходзіў апоўначы паўз ягоныя клеці, дык так, казаў, серай з подпалу цягне!|@corpus
wavs/001526.wav|— Напэўна бачыць, — сказаў Кандрат, — адсюль да Раўбічавага дому вярсты тры якіх.|@corpus
wavs/001527.wav|— Цю на цябе, — сказаў Кандрат. — Гэтак выходзіць, што і наша маці чарадзейка.|@corpus
wavs/001528.wav|— Наша маці — іншае, — сказаў Андрэй. — Ну забаранілі маліцца як хоча, дык яна і кінула. — А Раўбіч, кажуць, сапраўдны чараўнік.|@corpus
wavs/001529.wav|— Ля Недабыліхі. Нічога там няма. Толькі некалькі камянёў на балоце ды здзічэлыя слівы. А што?|@corpus
wavs/001530.wav|І потым, ноччу раптам у яго людзі. Толькі поначы.|@corpus
wavs/001531.wav|Рэдка-рэдка ў якім акне свяціў, як паміраў, ружовы агеньчык.|@corpus
wavs/001532.wav|— Што ж ён, спаймае яе, у царкву панясе? — усміхнуўся Павал. — Нашто, — сказаў Андрэй. — Проста роўна ў поўнач,|@corpus
wavs/001533.wav|Маўчалі. Вадкая барва трапятала на тварах,|@corpus
wavs/001534.wav|Далёка, глуха, страшна. Зусім не як бераг. І потым звон аднекуль далёкі.|@corpus
wavs/001535.wav|— А тут ужо ўгадаць трэба. Бо як не ўгадаеш — так душа і будзе лётаць.|@corpus
wavs/001536.wav|За старэйшымі братамі ехалі побач, нага да нагі, Павал і Алесь.|@corpus
wavs/001537.wav|Таму такая душа і лётае над бліжэйшым раздарожжам і плача, і просіць прахожага, каб ахрысціў.|@corpus
wavs/001538.wav|Конскія капыты з мяккім плясканнем паглыбляліся ў цёплы пыл на вуліцы. Вёска ўжо засынала.|@corpus
wavs/001539.wav|Чуйна слухалі вецер з зарэчных паплавоў, адпачывалі, а потым зноў прагна прыпадалі да зорак, да кругоў, якія бясконца беглі ў змрок.|@corpus
wavs/001540.wav|Павал на сплова-стракатым жарэбчыку, Алесь на спакойнай белай кабыле.|@corpus
wavs/001541.wav|— А можа, яны там фальшывыя грошы робяць? — засмяяўся Кандрат.|@corpus
wavs/001542.wav|Наперадзе ехаў на мышастым Кахновым кані Андрэй. Ехаў, высока закінуўшы галаву.|@corpus
wavs/001543.wav|Хлопцы ляжалі вакол агню на кажухах і світках, ляжалі нерухома, з шырокімі ад задуменнасці вачыма.|@corpus
wavs/001544.wav|— З чараўнікамі гэтымі, наогул, бяда, — сказаў Андрэй. — Ведаеце хутар Памярэч? — Ведаю, — сказаў Павал.|@corpus
wavs/001545.wav|— Не ведаю, — сказаў Андрэй. — Відаць, і сам бог разумее, што тут нешта не да ладу і справядлівасці тут няма, прымушаць бязвіннага пакутаваць.|@corpus
wavs/001546.wav|Цёмныя стрэхі вёскі засталіся за імі. Конскія капыты зачвякалі: табунок пераязджаў цераз вільготны лугавы клін каля затокі.|@corpus
wavs/001547.wav|І Алесь шырока расплюшчанымі вачыма глядзеў на ўсё гэта, быццам з заўтрашняй раніцы яму выпадала жыць зусім пад іншым небам,|@corpus
wavs/001548.wav|— Хто гэта бачыў? — вальнадумна спытаў Алесь. — Я-то не бачыў, — уздыхнуў Андрэй. — Магчыма, і брэшуць.|@corpus
wavs/001549.wav|што няма для яго цяпер на зямлі даражэйшых твараў, чым грубавата-суровы твар Паўлюка, чым мяккае і пяшчотнае аблічча Андрэя,|@corpus
wavs/001550.wav|— У тую ноч старэйшая дачка Раўбічава нарадзілася. Дык гэта Раўбіч з гарматы стрэліў.|@corpus
wavs/001551.wav|без самотных Стажараў, якія цесна сышліся, каб пагаманіць аб справах нябесных і зямных.|@corpus
wavs/001552.wav|Там, пэўна, весела было, а тут страшна. Надта ўжо цёмная ноч была.|@corpus
wavs/001553.wav|а гэты далёкі агонь, вельмі самотны ў цемры, усё гарэў і гарэў. Кандрат падкінуў у цяпло сушняку.|@corpus
wavs/001554.wav|Але нешта ўсё ж ёсць. Начамі ён, кажуць, не спіць. І агнёў ужо нідзе няма, а іскра ўсё свеціць.|@corpus
wavs/001555.wav|Бо ні з чым не змірыўся, як унію знішчылі, і, кажуць, у першую ж ноч прадаў д'яблу душу, абы толькі не па-іхняму выйшла.|@corpus
wavs/001556.wav|З дубовых шатаў на могілках гучаў часам неўразумелы крык дрэўнага жабяняці-квакшы. Больш нічога.|@corpus
wavs/001557.wav|За імі былі, невыразныя цяпер у цемры, шаты парку, а над шатамі гарэў яшчэ, як амаль нябачная іскра, далёкі агеньчык.|@corpus
wavs/001558.wav|Усе мімаволі павярнуліся і доўга глядзелі ў змрок, на далёкую іскрачку, амаль нябачную адсюль і такую кволую, што нават камар мог загасіць яе.|@corpus
wavs/001559.wav|— Ноч была, — ціха сказаў ён, — такая ж, як сёння, цёмная. І якраз на пачатку мая.|@corpus
wavs/001560.wav|Невядома як з'яўляюцца, невядома, куды знікаюць. Дый ці людзі яшчэ?|@corpus
wavs/001561.wav|— І я чуў, — упэўнена сказаў Павал. — Бо ён вуніятам быў.|@corpus
wavs/001562.wav|Бабухнула недзе: відаць, абваліўся ў ваду бераг.|@corpus
wavs/001563.wav|Толькі страляла часам у агні вільготная галінка, ды ўтрапёна сакаталі жабы ў далёкай затоцы,|@corpus
wavs/001564.wav|Адна Марыля цёмным высокім ценем стаяла ля варот, быццам праводзячы хлопцаў бог ведае ў якую дарогу.|@corpus
wavs/001565.wav|Каб гэта яшчэ поп убачыў, што яна дагэтуль смуткуючага ў каморы хавае, дык звону было б, як на сабачае вяселле.|@corpus
wavs/001566.wav|— Не, — памаўчаўшы, упэўнена сказаў Андрэй. — Нешта там усё ж няладна. Вось і зараз, глядзі, агонь.|@corpus
wavs/001567.wav|Сядзеў нерухома. Усе астатнія таксама як анямелі. Алесь глядзеў на іх і адчуваў, што любіць іх,|@corpus
wavs/001568.wav|— Анягож. І собіла ж яму якраз у тую ноч. — А што такое? — спытаў Павал.|@corpus
wavs/001569.wav|Коні пілі доўга, усмак, часам адрываючыся ад вады.|@corpus
wavs/001570.wav|— А памятаеш, Кандрат, як бацька нас упершыню на начлег узяў? — спытаў Андрэй.|@corpus
wavs/001571.wav|Кабылка няспешна трухала і часам, быццам адчуваючы вільготны водар далёкіх паплавоў, шумна пырхала мяккімі ноздрамі.|@corpus
wavs/001572.wav|Узгоркі і дрэвы яго глытаюць, і таму звон рэдкі. Як на хаўтурах. Памаўчаў.|@corpus
wavs/001573.wav|Хлопцы ехалі, падмасціўшы пад сябе кажухі і сярмягі. У празрыста-сінім небе гарэла на захадзе Вечарніца. Пералівалася, як сцюдзёная кропля.|@corpus
wavs/001574.wav|— У Раўбічавым маёнтку нехта не спіць, — сказаў Павал. — І наша вогнішча бачыць, — дадаў Алесь.|@corpus
wavs/001575.wav|— Чаму гэта? — упершыню за ўвесь вечар спытаў Алесь. — Не ведаю, — сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/001576.wav|Яны выехалі з двара, калі дзед залез ужо на печ, а Міхал пайшоў спаць у адрыну.|@corpus
wavs/001577.wav|Яна ж таксама з вуніятаў была, аж пакуль іх ад вуніі не адвялі. Сілком адводзілі.|@corpus
wavs/001578.wav|Берагі ў такі час заўсёды бурацца. Мы, малыя, ляжалі на кажусе. І раптам бабухнула.|@corpus
wavs/001579.wav|Толькі вузкі перашыек паміж касой і высокім мацерыковым берагам быў сухі. Астатнюю частку поймы займаў мокры луг, які цягнуўся вярсты за дзве.|@corpus
wavs/001580.wav|— А ці праўду гэта кажуць, Андрэйка, што Раўбіч той — чараўнік? — спытаў Кандрат.|@corpus
wavs/001581.wav|Яны сядзелі на шырокай касе, што ўдавалася ў Дняпро. На ёй былі там-сям раскіданы дубы з рэдкай яшчэ лістотай.|@corpus
wavs/001582.wav|Агонь трохі сцішыўся, стаў ніжэйшы, цемра з-за купін усё часцей лізала цёмнымі языкамі пляму святла ля вогнішча,|@corpus
wavs/001583.wav|Сем год будзе лётаць, а потым заплача і паляціць у пекла з вечнаю крыўдаю на людзей.|@corpus
wavs/001584.wav|Табун спусціўся з адхону, і коні па калена зайшлі ў ваду, а яна закалыхалася, расплылася кругамі ад іхніх ног, зрабіла зоркі дрыготкімі і вельмі вялікімі.|@corpus
wavs/001585.wav|без гэтай Вечарніцы, без гэтых скупых паўночных сузор'яў,|@corpus
wavs/001586.wav|— Зараз праглыне, — шэптам сказаў Алесю Андрэй, і Алесь усміхнуўся ўдзячна. Андрэй разумеў яго.|@corpus
wavs/001587.wav|За ім на цісавай Кахновай кабылцы, неяк бокам, па-заліхвацку, ехаў Кандрат.|@corpus
wavs/001588.wav|Потым дыхнуў халаднаваты павеў з Дняпра і пачалі набліжацца круглыя, як стагі, хмызы.|@corpus
wavs/001589.wav|Замаўчалі, гледзячы на агонь. Полымя шугала высока. Коні даўно разышліся ад яго па касе.|@corpus
wavs/001590.wav|— Там усе людзі ў чорны год паўміралі. Ды ім нічога, усе хрышчоныя.|@corpus
wavs/001591.wav|— Досыць вам, воўчае мяса, — буркнуў нарэшце Кандрат. Падымаліся на адхон, і чуваць было, як булькоча ў пакруглелых конскіх жыватах вада.|@corpus
wavs/001592.wav|На лузе Алесь з Паўлам спуталі коней. Старэйшыя хлопцы нацягалі сушняку. Зыркае полымя рвалася ўжо кудысьці ў ноч.|@corpus
wavs/001593.wav|Маленькі, меншы за самую маленькую іскру, свяціўся ў цемры далёкі-далёкі агеньчык.|@corpus
wavs/001594.wav|— Пэўна, мужыкі нам, — сумна сказаў Ісленьеў. — І варта. Граф, згорбіўшыся, сеў у вазок. Коні рушылі.|@corpus
wavs/001595.wav|Які змрочны твар у млынара Паківача. Як глядзяць на папа ягоныя ястрабіныя вочы.|@corpus
wavs/001596.wav|але памруць, каб вырасла новая рунь. Гэта будзе скора. Нядоўга чакаць. Цікава, што робіць цяпер Кастусь?|@corpus
wavs/001597.wav|На хвіліну ён падумаў, што вось-вось настане сеча, і засмяяўся. Яго не маглі забіць у бітве.|@corpus
wavs/001598.wav|— І Майка, і Франс. А Наталя аж скача і ў далонькі б'е. — І я ўзрадаваны, — сказаў Алесь. — Калі можаш, скажы бацьку, што я прыйду пагаварыць.|@corpus
wavs/001599.wav|У храме божым гандлявалі чалавечым целам. І не знайшлося чалавека з вервіем, які выгнаў бы гандляроў з храма.|@corpus
wavs/001600.wav|Калі ўлічыць, што раней адзін чалавек з двара адрабляў тры дні ў тыдзень нават у Кроера, то палёгка, значыцца, толькі крышку больш, як у два разы.|@corpus
wavs/001601.wav|Немагчыма было. .Калі народ пачаў пакідаць царкву, Алесь павітаўся з Ісленьевым.|@corpus
wavs/001602.wav|Ён бачыў твары людзей, асабліва з іншых вёсак, бачыў усё гэтае беднае чалавечае мора, на якое глядзеў з купала пантакратар.|@corpus
wavs/001603.wav|І асекся, убачыўшы твар Стася і светлае аблічча Вацлава. Дзіўна было ў такі дзень бачыць радасць на нечых абліччах.|@corpus
wavs/001604.wav|Хоць бы толькі хутчэй. Хоць бы хутчэй Майка, бунт, перамога, свабода, вольная бацькаўшчына на вольнай зямлі.|@corpus
wavs/001605.wav|Значыцца, як толькі скончыцца пост, ён і Майка будуць жыць разам.|@corpus
wavs/001606.wav|— Алеська, братка. — захлынаўся Вацлаў. — Што?! Хіба вы памірыліся? — Мы і не сварыліся, — пачырванеўшы, сказаў Стах. — Ніколі-ніколі. Праўда, Вацлаў?|@corpus
wavs/001607.wav|— Што такое? — спытаў Алесь. — Раўбіч пасварыўся з Хаданскімі, — выпаліў брат. — Назаўсёды.|@corpus
wavs/001608.wav|Якія ў людзей вочы! Пэўна, цяпер і яны зрарумелі. А вось і нормы надзелаў.|@corpus
wavs/001609.wav|Алесь паглядзеў і ўсміхнуўся. Франс не падвёў. Мілы Франс.|@corpus
wavs/001610.wav|І яны яшчэ гавораць аб хрысціянстве, — думаў Алесь, — спасылаюцца на пасланне Паўлы.|@corpus
wavs/001611.wav|Пахнула кажухамі і ботамі. Світкі, мужчынскія і жаночыя, кажухі, белыя мужыцкія галовы і снежныя намёткі жанчын.|@corpus
wavs/001612.wav|Твары ва ўсіх былі, аднак, занадта сур'ёзныя. Зразумеюць. І сапраўды, каб не давялося ўтрымліваць людзей, як прасіў Кастусь. Магчыма, будзе бунт. І не адзін.|@corpus
wavs/001613.wav|Гэтая здаволена, нібы загоршчынскія сваім перадчасным вызваленнем падманулі не толькі суседскіх, а і свайго пана. Андрэй Кагут глядзіць на людзей, на плямы святла і ценю.|@corpus
wavs/001614.wav|— Да мяне? — Не, трэба яшчэ на чытанне ў Сухадол, — сказаў стары. — У Раўбіча чыталі? — Чытаў.|@corpus
wavs/001615.wav|Пад скляпеннямі царквы гучалі словы аб капіталізацыі аброку, аб выкупных сумах, аб шасці працэнтах выплаты ў год.|@corpus
wavs/001616.wav|"— У які гэта ""свой час""? — ціха спытаў Кандрат Кагут. На яго шыкнулі, каб не перашкаджаў слухаць, але ўсё ж многія з тых, хто чуў, усміхнуліся."|@corpus
wavs/001617.wav|За спінамі вясна пахмуры сакавік.|@corpus
wavs/001618.wav|Ці не сказаў той самы Паўла, што брань нашая не супраць крыві і цела, а супраць начальстваў, супраць духаў злосці паднябеснай.|@corpus
wavs/001619.wav|Пантакратар у купале пазіраў на зборышча сурова і гнеўна: старажытны, нелітасцівы бог.|@corpus
wavs/001620.wav|М, які сорам. Багатыя людзі. Абрабавалі, абдзерлі, кінулі. У старца кій адабралі.|@corpus
wavs/001621.wav|Вочы ў Раўбіча наймалодшага былі вільготныя. Вось-вось заплача з радасці. — Праўда, — сказаў ён. — Праз цябе. — Як?|@corpus
wavs/001622.wav|"Ну што ж, калі твая ""неабходнасць"" не можа даць ім палёгкі, і волі, і шчасця тым лепей."|@corpus
wavs/001623.wav|Людзі разумелі: самае малое яшчэ два гады трэба было пакутаваць.|@corpus
wavs/001624.wav|"Поп скончыў. Людзі пачалі рухацца, кашляць. — Яшчэ ""Палажэнні"", міране, — сказаў поп."|@corpus
wavs/001625.wav|"Тады па сваёй ""неабходнасці"" яны стануць каласамі пад сярпом волі, радзімы, паўстання, бітвы, каласамі, якія памруць, магчыма,"|@corpus
wavs/001626.wav|"Можа, у Палажэннях"" нешта?"" — спытаў сябе, відаць, кожны. Людзі зноў замерлі. Загорскі ведаў: нічога не будзе і ў ""Палажэннях"", хай не спадзяюцца."|@corpus
wavs/001627.wav|Дыплом ён атрымаў яшчэ тады. Цяпер, відаць, выехаў у Вільню, а адтуль у Якушоўку. Збіраўся падаваць генерал-губернатару Назімаву прашэнне аб службе.|@corpus
wavs/001628.wav|Але ж на выкуп тэрміну няма, значыцца, і павіннасць не мае тэрміну.|@corpus
wavs/001629.wav|Поп кажа аб паншчыне ў Магілёўскай губерні.|@corpus
wavs/001630.wav|Частка пятнаццатая. У Мілым чыталі маніфест аб скасаванні прыгону. Царква была поўная як ніколі.|@corpus
wavs/001631.wav|Гэх, Аляксандр Георгіевіч, дачакаліся мы канца святой масленіцы.|@corpus
wavs/001632.wav|Поп ухмыляўся, нібы паведамляў чорт ведае якія прыемныя рэчы. А Алесь думаў, што ягоных, вызваленых ужо ім, людзей гэта не датычыцца. Але сюды яны з'явіліся ўсе.|@corpus
wavs/001633.wav|Вось табе і воля. Пайшоў і Кагут. Алесь пачаў быў спускацца з узгорка да сваіх коней, калі пачуў раптам пошчак капытоў.|@corpus
wavs/001634.wav|І пакуль не выкупіш, зямля не мужычая, а юрыдычна панская, і за яе трэба несці павіннасць.|@corpus
wavs/001635.wav|— Дзякуй табе, сынок, ад загоршчынскіх. — За што? — Праз цябе не нацярпеліся былыя вашы мужыкі сораму.|@corpus
wavs/001636.wav|Алесь глядзеў на народ, які густа набіў царкву, на скляпенні столі, на старажытныя, друзлыя твары анёлаў і святых на фрэсках.|@corpus
wavs/001637.wav|Для гэтага ён занадта быў поўны жыццём. Паўстанне было радасцю. Яны перамогуць, і тады ўсе людзі зробяцца шчаслівыя.|@corpus
wavs/001638.wav|Як жа так? Да рэформы надзел быў пятнаццаць-дваццаць дзесяцін.|@corpus
wavs/001639.wav|Алесь убачыў твар Ісленьева. Стары глядзеў на яго. Потым паківаў галавою. Графу відочна было сорамна.|@corpus
wavs/001640.wav|Але яму было прыемна. — Вы што гэта, — удавана напусціўся ён на іх. — Галовы скруціць хочаце?|@corpus
wavs/001641.wav|"Замест гулянкі падцягвайце дзягу, добрыя людзі. Поп ""спяваў"", закочваючы вочы:"|@corpus
wavs/001642.wav|І яшчэ мала таго. Калі будзе нядоімка пану або грамадзе — можна пусціць з малатка ўсё, аж да мужычай сялібы.|@corpus
wavs/001643.wav|Чалавека гэтага даўно і намёртва прымацавалі фарбай да купала няправеднага храма.|@corpus
wavs/001644.wav|Заднім цягнула ў спіны холадам з адчыненых дзвярэй. Нельга было не адчыніць, так надыхалі.|@corpus
wavs/001645.wav|Поп чытаў аб тым, што памешчыкі не абавязаны надзяляць сялян зямлёю вышэй належнага. — Калі не абавязаны, значыць і не будуць, — сказаў нехта.|@corpus
wavs/001646.wav|Граф быў ашаломлены, і Алесь падтрымаў яго жартам: — Нічога, будзе яшчэ і вялікдзень. Невядома толькі, хто каму чырвонае яечка паднясе.|@corpus
wavs/001647.wav|Алесь з вышыні ўзгорка бачыў, як брылі па шэрым снезе белыя сялянскія постаці. Нехта крануў яго за руку. Ага, бацька Кагут.|@corpus
wavs/001648.wav|Дакумент гэты быў, акрамя ўсяго, напісаны дрэннай рускай моваю. Нібы бараною карэнні рве на лясной сцежцы.|@corpus
wavs/001649.wav|"Абдзерлі як ліпку і крычаць аб хрысціянстве""."|@corpus
wavs/001650.wav|Для іхняга наваколля шэсць дзесяцін (нічога, ёсць месцы па тры дзесяціны без чвэрці), а астатняе можна адрэзаць у карысць пана.|@corpus
wavs/001651.wav|Бедныя, бедныя людзі! Як каласы, як травы пад сярпом тваім, грубая сіла.|@corpus
wavs/001652.wav|"Прасвяціў, відаць, яго бог. А я моцна вінаваты перад маладым князем""."|@corpus
wavs/001653.wav|Стары Даніла Кагут моршчыўся. Усе сваякі нявесткі Марылі належалі Хаданскім. Марылю некалі выкупіў стары Вежа, калі яго папрасіў аб гэтым Кагут.|@corpus
wavs/001654.wav|"Малайчына хлопец. Малайчына"". Тыя патрабавалі тлумачэнняў. А бацька ім сказаў: ""Франс увесь час казаў мне праўду аб ім."|@corpus
wavs/001655.wav|"Стаіць Звончыкава старая з Азярышча, тая самая, што ""пхалася ад хмызоў"" у разліў."|@corpus
wavs/001656.wav|Алесь пацалаваў іхнія свежыя ад язды і ветру, яшчэ дзіцячыя абліччы. — Я страшэнна ўзрадаваны, Алесь, — сказаў Стах.|@corpus
wavs/001657.wav|Поп чытаў ужо трохі асіплым ад стомы і хвалявання голасам. Алесь амаль не слухаў яго.|@corpus
wavs/001658.wav|— Бач ты, — ледзь не да аднаго Алеся далятала, як бурчаў Кандрат. — Не на масленіцу, а на вялікі пост агалошваюць.|@corpus
wavs/001659.wav|— Не хочам мы такой волі, — нехта ціха сказаў, відаць, з браніборскіх мужыкоў. На большасці твараў было расчараванне.|@corpus
wavs/001660.wav|Стаялі змрочна і слухалі, мала разумеючы: напісана было блытана. З удаванай, але добра сыгранай радасцю чытаў поп.|@corpus
wavs/001661.wav|Сорак мужчынскіх і трыццаць жаночых рабочых дзён у год.|@corpus
wavs/001662.wav|"— Прачыталі маніфест. Хаданскія крыўдавалі на цара страшэнна. І тады бацька раптам разгневаўся і сказаў: ""А Загорскі меў рацыю, што вызваліў сваіх, не чакаючы вынікаў гэтага рабунку."|@corpus
wavs/001663.wav|— Паскакалі, — сказаў Вацлаў Стаху. — Да вас. І яны з месца, кінуўшы з-пад капытоў цэлыя фантаны мокрага снегу, узялі наўскач.|@corpus
wavs/001664.wav|Алесь не зірнуў у той бок. Яму было так, нібы гэта яго, невінаватага, злавілі на крадзяжы.|@corpus
wavs/001665.wav|"Хочуць паслухаць ""царскую"" волю і ўпэўніцца, ці не паддурыў іх былы пан."|@corpus
wavs/001666.wav|Ён з асалодаю ўдыхнуў гаркаваты сакавіцкі вецер. Усё ж такі ішла вясна.|@corpus
wavs/001667.wav|Распырскваючы хлапякамі мокры снег, ляцелі да царквы Вацлаў і Стась Раўбіч. Алесь здзівіўся, убачыўшы іх разам. Ён не ведаў, што ўсе гэтыя гады хлопцы ўпотай сустракаліся.|@corpus
wavs/001668.wav|Хто гэта казаў, Спяранскі, здаецца? што законы знарок трэба пісаць незразумела, каб народ звяртаўся па тлумачэнні да начальства.|@corpus
wavs/001669.wav|А раней таго няхай ведае — не будзе плаціць за згон, як то дзядамі заведзена, — ніхто не пойдзе на згон.|@corpus
wavs/001670.wav|А цяпер голад! І гэта зноў звярнула думкі на крыўду. — Слёзачкі, — загаласіла нейкая баба.|@corpus
wavs/001671.wav|А ўзбуджэнне ўсё нарастала ў душах, і над натоўпам стаяў смех, ганарлівыя выгукі, свіст.|@corpus
wavs/001672.wav|Надвячоркам трэцяга, пасля пачатку згону, дня Кроераў аконам аб'явіў людзям, што згон не будзе аплачаны,|@corpus
wavs/001673.wav|— Ён пакрыўдзіць нас надумаўся. Што ж, хай падавіцца нашым хлебам. А за сіроцкія слёзы здохнуць яму без пакаяння.|@corpus
wavs/001674.wav|Вілы прасвісталі ў паветры і, дрыжучы, упіліся ў зямлю між расстаўленых аконамавых ног. Аконам збялеў.|@corpus
wavs/001675.wav|— Зачыншчыкі! — сказаў аконам. — Ясна. І дастаў з кішэні кніжку і аловак.|@corpus
wavs/001676.wav|Хіба не пан дае вам пазыкі?! Хіба не ён за вашы нядоімкі перад дзяржавай адказвае сваімі грашыма?! — За гэта мы на яго і працуем.|@corpus
wavs/001677.wav|Са старым Губой ніхто так не размаўляў.|@corpus
wavs/001678.wav|Глядзіце, мужыкі. Усё гэта вам прыпомняць. І ад згону адмову, і абразу пану, і. тое, што іконы святыя закласці іудзеям сабраліся.|@corpus
wavs/001679.wav|Стаяў перад аконамам бялявы, як лён, глядзеў чорнымі дрымучымі вачыма. — А на згон не пойдзем.|@corpus
wavs/001680.wav|Карчмару абразы ў заставу аддадзім, бо ён толькі што нехрысць, а ўсё лепшы за яго, пашчу ненажэрную.|@corpus
wavs/001681.wav|і сцёбнуў старога па пыльнай світцы, гарбатай на спіне.|@corpus
wavs/001682.wav|Спаліўшы збожжа, людзі вярнуліся ў вёску і сталі чакаць, што з гэтага будзе.|@corpus
wavs/001683.wav|— Не дамо пісаць! Не дамо! — захваляваўся натоўп. — Чорт яго ведае што ён там напіша.|@corpus
wavs/001684.wav|Спадабалася ўсім. — Не нам, дык і не яму! — Палі!|@corpus
wavs/001685.wav|Калі пад зброяй павядуць, дык такую і працу атрымае пан Кастусь. Хай жаўнеры штыкамі снапы носяць.|@corpus
wavs/001686.wav|— Тады хрэна вам замест хлеба. Жарыце зямлю. Хто яшчэ пагражаць будзе? Хто?! Халуі бязмозглыя! Вы ж бачыце, які цяжкі год.|@corpus
wavs/001687.wav|А каб пацэліў? — Каб захацеў, дык пацэліў бы, — збянтэжана і трошкі горда пасмейваўся Корчак.|@corpus
wavs/001688.wav|Мы не па дварах просім, мы просім сваё, спрадвеку ўсталяванае. Вочы яго былі, як у пакрыўджанага спакойнага дзіцяці.|@corpus
wavs/001689.wav|У кожнага стаяў перад вачыма той месяц з лішнім, які цяпер не было як пражыць. Мужыкам бачылася Бэркава карчма,|@corpus
wavs/001690.wav|Першы не стрываў Васіль Гарлач, чалавек у беднай, але чыстай, старанна залапленай світцы: — Ды што ж гэта такое, а?! За што?!|@corpus
wavs/001691.wav|А потым пячаць ляпнуць — і прападай душа. Абураныя людзі купчыліся вакол старога Губы.|@corpus
wavs/001692.wav|якая кожную раніцу патрабавала ахвяр. Але ўсе маўчалі. Збянтэжаны гэтай акалічнасцю аконам|@corpus
wavs/001693.wav|— Што ж ім спатрэбілася, зяпам ненаедным?! — У старца кій адабралі! — У дзяцей галодных кавалак з рота вырвалі!|@corpus
wavs/001694.wav|Крык ап'яніў людзей, асабліва калі яны ўбачылі, што аконам ускінуўся ў сядло і прыпусціў уздоўж вясковай вуліцы.|@corpus
wavs/001695.wav|Загаласілі і другія бабы. І з нарастаннем іхняга галошання нейкі цьмяны, лютаваты агеньчык загарэўся ў вачах у мужыкоў.|@corpus
wavs/001696.wav|Абрам Абрамам, а павага патрэбна старому нават тады, калі ён скончыў зямныя справы. І таму пакрыўджаны Губа аскароміўся.|@corpus
wavs/001697.wav|Нясытае было лета, галодная будзе вясна — чорт з ёю! Чорт з ёю, абы на хвіліну прыйшлі ў душу патоля і гонар. — Як гэта ты наважыўся, Корчак?!|@corpus
wavs/001698.wav|А на яго ўжо насоўваўся натоўп. — Гані адсюль! — Паражняк адмяніў, поскудзь! — Трэці дзень!!!|@corpus
wavs/001699.wav|І дзіўна — ніхто не ўзяў ані снапа. Відаць, таму, што гэта быў не рабунак, а помста.|@corpus
wavs/001700.wav|— Ён яшчэ і блюзнерыць, ёмашнік стары. Патрэбен ты Абраму, парахня смярдзючая, — сказаў аконам.|@corpus
wavs/001701.wav|што за яго не будуць плаціць і надалей. Людзі стаялі на вясковай плошчы, пад абшчынным дубам і слухалі яго.|@corpus
wavs/001702.wav|— Пад зброяй пойдзеце, — кінуў пагрозу аконам. І тут выступіў з радоў зусім яшчэ малады, год дваццаці васьмі, півошчынскі мужык па прозвішчы Корчак,|@corpus
wavs/001703.wav|— Плаці за згон! — Рунь канямі топча, конаўка дурная!|@corpus
wavs/001704.wav|працавіты бацька двох дзяцей. Толькі што вярнуўся са сціртаў (больш за ўсіх стараўся чалавек, бо сям'я ў бацькі была падзеленая і здабытчыкаў, акрамя яго, не было)|@corpus
wavs/001705.wav|Нарастала нясцерпна балесная, ледзь не да слёз, крыўда. Яна патрабавала неадкладнага выхаду.|@corpus
wavs/001706.wav|— Хай ведае! — Носам наторкаць!..|@corpus
wavs/001707.wav|І таму натоўп радасна выбухнуў, калі нехта кінуў: — Спаліць Кроеравы сцірты. Хай ведае. Натоўп зароў.|@corpus
wavs/001708.wav|За весніцамі аконам кінуўся ўбок і паскакаў проста пожняй, без дарогі.|@corpus
wavs/001709.wav|дзе трэба было нішчымна, толькі каб уцячы ад міжвольных хатніх папрокаў, сядзець усе гэтыя дні, бабам — прагныя і вечныя, як лёс, чалеснікі-печкі,|@corpus
wavs/001710.wav|— Што я, турак, каб у жывога хрысціяніна цаляць? — Ды які ён хрысціянін?! Падла ён! Як жа. Згон дарма рабілі.|@corpus
wavs/001711.wav|Ці не ўсё адно, адкуль да прабацькі Абрама на піва выпраўляцца.|@corpus
wavs/001712.wav|І тут Янка Губа, самы стары дзед на сяле, выступіў з натоўпу: — Мы не жабракі, каб нам замазвалі глотку шасцю фунтамі ў дзень.|@corpus
wavs/001713.wav|Паншчыну адробім, а згон няхай вырабляе ўдвох з табою, аконам. Аконам быў чалавек неразумны і ўзгарэўся:|@corpus
wavs/001714.wav|— Чаго мне баяцца? Мне ўсяго жыцця з вераб'іныя нагавіцы. Ну і Сібір. Няхай.|@corpus
wavs/001715.wav|(пан загадаў, у выпадку чаго, пайсці на маленькія ўступкі) прапанаваў пяць капеек на дзень.|@corpus
wavs/001716.wav|Аконам убачыў ледзь не пад самым сваім носам парэпаную цёмную дулю, нейкую вельмі доўгую і таму асабліва здзеклівую. І тады ён размахнуўся|@corpus
wavs/001717.wav|і таму быў з віламі. Убіў іх у зямлю і спакойна абапёрся на дзяржальна. — Не пагражай, аконам. Бог за пагрозы нявіннаму не даруе.|@corpus
wavs/001718.wav|Пэўна, і ён сам не чакаў, бо твар ягоны застаўся разважлівы і амаль спакойны. А рукі ў гэты час тарганулі з зямлі габлі і шпурнулі іх у аконама.|@corpus
wavs/001719.wav|Але нядоімак за намі не вялося. Пазык таксама.|@corpus
wavs/001720.wav|З самаробнымі паходнямі рушылі знішчаць сцірты. Моладзь аддзялілася і пайшла паліць мэндлікі. Дзень пачаў захлынацца ў дыме.|@corpus
wavs/001721.wav|За нашу крыўду ды яшчэ і пісаць. — Нядобра робіш, аконам, — сказаў Корчак. — Глядзі, каб не рыгнулася.|@corpus
wavs/001722.wav|А калі гэтай вясной і давядзецца пазычаць з яго панскай літасці, то ў каго хочаш будзем пазычаць, толькі не ў яго, аспіда нясытага.|@corpus
wavs/001723.wav|Кубло гадзючае! А табе, Губа, як завадатару, не мінуць і Сібіры. Губа здзекліва глядзеў на яго.|@corpus
wavs/001724.wav|— Дык вось як? — пыхнуў аконам. — Добра. Яшчэ і пагрозы.|@corpus
wavs/001725.wav|І тут адбылося тое, чаго ніхто не чакаў ад заўсёды рахманага, паважна-маўклівага Корчака.|@corpus
wavs/001726.wav|Пэўна, усіх, аж да самога Адама, пабачыў бы. Аж за прадзедам лезе дзядзька.|@corpus
wavs/001727.wav|— Спіць? — спытаў Кандрат. — Спіць, — шапнуў Андрэй. — А ты заўважыў, што ў Раўбіча агонь пагас?|@corpus
wavs/001728.wav|Аж гэта ў яго да пояса барана прывязана. Украў у зямным жыцці і нават на споведзі не пакаяўся.|@corpus
wavs/001729.wav|Спачатку бацька ягоны, нябожчык, лезе, потым дзед, потым прадзед.|@corpus
wavs/001730.wav|"Тут паны хутка будуць ехаць!"" ""Паночак, — узмаліўся Гаўрыла, — якая тут табе дарога, калі адно багнішча ўсюдых."|@corpus
wavs/001731.wav|— Ды яе ў рукі ўзяць гідка, — азваўся Павал. — І гэта, — уголас падумаў Андрэй.|@corpus
wavs/001732.wav|І першы абскроб бульбіну аж да ружовай лушпайкі, разламаў, — пара так і паваліла з сопкага разлому, — і, ашчадна пасаліўшы, пачаў есці.|@corpus
wavs/001733.wav|Вечна яго жыццём малому вочы калолі, як, бывала, забярэцца ў чужы гарох ці рошчыны цішком возьме і наесца.|@corpus
wavs/001734.wav|Лезе дзядзька і лезе, амаль увесь ужо прасунуўся, аж тут яго нешта затрымала: як ні тузаецца— не пралазіць, і ўсё.|@corpus
wavs/001735.wav|— А ты не кажы, — сказаў нарэшце Андрэй. — Пабрахенькі-пабрахенькі, а такія вось, як гэты, балотныя паны часта па начах лётаюць.|@corpus
wavs/001736.wav|Карэта з-пад ног ірванула і памчалася далей. Толькі хурман зарагатаў і крыкнуў:|@corpus
wavs/001737.wav|Коні таксама ўжо танулі ў тумане, і толькі іхнія галовы ды доўгія шыі ўздымаліся над малочным туманным возерам.|@corpus
wavs/001738.wav|Прыедзе вось такі — уночы, — абдыме гаспадара, і знікнуць абодва.|@corpus
wavs/001739.wav|Дух заняло. Зоры вось-вось ніжэй колаў будуць. І тут якраз над галавою галіна высокага дрэва. Ён —цуп за яе!|@corpus
wavs/001740.wav|"Аж тут бяжыць з цемры нейкі ягамосць, худы, вёрткі і тварам цемнаваты. ""Як ты, мужык, смееш на панскім шляху вогнішча паліць?!"|@corpus
wavs/001741.wav|Тут ужо добрага не чакай, калі па начах такія шныраць вакол па балоце і з акон вачэй не зводзяць.|@corpus
wavs/001742.wav|"яшчэ, можа, і ўдзень з дрыгвы не выйдзеш. Дык ён пачаў прасіць: ""Мае вы паночкі, мае галубочкі, пакажыце дарогу, як мне выйсці. Заблукаў""."|@corpus
wavs/001743.wav|Туман узняўся з лагчыны і падступіў бліжэй, быццам хацеў паслухаць сонныя подыхі.|@corpus
wavs/001744.wav|Усе паклаліся. Алесь толькі як ляжаў, так і застаўся. Андрэй паклаў кажух побач з ім, укруціўся, ціха гукнуў.|@corpus
wavs/001745.wav|"і потым аднаму легчы ў хаце і не гаварыць, не смяяцца, дык можна ўбачыць ""дзядоў""."|@corpus
wavs/001746.wav|Драпежна ўздымала галаву і ледзь не ставала на хвост. — Нашто ты яе? — спытаў Кандрат. — Можна было б суседскіх дзевак пужаць.|@corpus
wavs/001747.wav|І так цэлымі начамі ганяць будуць. Але Гаўрылу губляць няма чаго:|@corpus
wavs/001748.wav|Жылы, відаць, сталі карабаціцца, бо змяя зноў пачала выкручвацца і віцца, на гэты раз сама.|@corpus
wavs/001749.wav|Елі бульбу з тонкімі скрылёчкамі сала. Бульба была смачная, і таму ва ўсіх аж за вушамі трашчала, так наміналі.|@corpus
wavs/001750.wav|Гаўрыла заверашчаў, але галіны не адпусціў. Трымаецца, крычыць гвалту.|@corpus
wavs/001751.wav|А далей агледзеўся — аж гэта ён у сваім двары, вісіць на перакладзіне, на сваіх варотах. Жонка з хаты выходзіць. Якраз першыя пеўні.|@corpus
wavs/001752.wav|"Тыя рагочуць: ""Чапляйся ззаду за карэту"". Гаўрыла падчапіўся — як памчаліся яны."|@corpus
wavs/001753.wav|— Дык ты скажы, Андрэйка, — папрасіў Павал. Андрэй кашлянуў, збіраючыся з думкамі. — Гаўрыла гэты з панскага дазволу палюе.|@corpus
wavs/001754.wav|А потым чуе: тупочуць капыты, вішчаць колы. Каціць карэта шасцерыком, вакол яе конныя.|@corpus
wavs/001755.wav|Вы глядзіце, не кажыце пра гэта нікому, а то поп эпіцім'ямі замучыць.|@corpus
wavs/001756.wav|Памчалі, як куля. Грукат, дрэвы паабапал валяцца, рогат. Блізка-далёка-вузка-шырока і вышэй, вышэй.|@corpus
wavs/001757.wav|Андрэй круціў змяю ў руках. Потым плюнуў і кінуў яе ў агонь.|@corpus
wavs/001758.wav|— З Раўбічам нешта не тое. Можа, гэты якраз па яго душу ехаў. Нездарма на ягоны агонь кіраваўся.|@corpus
wavs/001759.wav|Змяя ўсё яшчэ выгіналася, ахопленая агнём. — Не, хлопцы, — пераканана сказаў Андрэй.|@corpus
wavs/001760.wav|І не сплю зусім, — хацеў быў сказаць Алесь, але адразу праваліўся ў такі глыбокі сон, што не паспеў нават варухнуць вуснамі.|@corpus
wavs/001761.wav|А паны, — і у карэце, і на конях, — усе чорныя, акурат як гэты, са змяёю.|@corpus
wavs/001762.wav|Павал дык той, наогул, не траціў часу, каб аскрабаць, і таму увесь рот у яго быў чорны, як у злога сабакі.|@corpus
wavs/001763.wav|Так і зрабіў. А вечар цёмны, лістападаўскі. Во ён ляжыць і бачыць, — лезуць праз вяршок для дыму.|@corpus
wavs/001764.wav|— І плюньце вы, хлопчыкі, на гэтыя пабрахенькі. Страшна будзе да ветру ў хмызы схадзіць. Ешце во лепей.|@corpus
wavs/001765.wav|Святога жыцця быў чалавек, службы ніводнай не прапусціў.|@corpus
wavs/001766.wav|Набок, мужык! — крычаць. Тут Гаўрыла і зразумеў: балотныя паны. Кацяць па дрыгве, як па сухім. Гарэзнікі!|@corpus
wavs/001767.wav|Той дачуўся ад кагось, што калі не есці цэлы дзень у апошнія дзяды перад каляднымі запускамі|@corpus
wavs/001768.wav|Калі там старому Загорскаму-Вежы качкі спатрэбіцца ці яшчэ што, дык Гаўрылу кажуць. І вось пайшоў ён раз у пушчу і заблудзіў.|@corpus
wavs/001769.wav|"Жыватом хутчэй наложыш, чым канём праедзеш"". Той і слухаць не стаў, параскідаў у багну галавешкі, аж тыя засычэлі толькі, а сам пабег далей."|@corpus
wavs/001770.wav|Гаўрыла стаіць і чакае. Во, думае, напасць. Вісус нейкі, басурман, жартаваць надумаў з хрысціянскай душы.|@corpus
wavs/001771.wav|Твары цёмныя, валасы чорныя, вопратка чорная з золатам. І карэта чорная.|@corpus
wavs/001772.wav|"І жонка яму кажа: ""Звечара, — кажа, — прапаў, халера. Чаго ты туды палез, чаго ты гарлаеш, чаго лопаіссі, п'янюга?"""|@corpus
wavs/001773.wav|Ну, маеш шчасце! — ды канцом доўгай пугі — між вушэй.|@corpus
wavs/001774.wav|А зверху на карэце паля прывязана. Крык, рогат, коні ржуць.|@corpus
wavs/001775.wav|Бачыць, што да раніцы ўсё адно дарогі не знойдзе, і вырашыў начаваць.|@corpus
wavs/001776.wav|— Ды яшчэ і невядома, што за чалавек. Чорны ўвесь. А конь злы, як д'ябал.|@corpus
wavs/001777.wav|Дзеці спалі. Сухастоіна павольна дагарала, рассыпаючы жар.|@corpus
wavs/001778.wav|Гаўрыла з Драгавічаў маніў, думаеш? — А я і не чуў нічога, што ён там баяў, — сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/001779.wav|А багна вакол, дык ён выбраў сухое месца, расклаў на ім цяпло і сядзіць, грэецца. Пачаў быў ужо драмаць.|@corpus
wavs/001780.wav|Кандрат сеў на кукішкі і пачаў разграбаць жар, а потым прысак. — Гатова, — сказаў ён, выкочваючы на траву адну бульбіну за другой.|@corpus
wavs/001781.wav|Кандрат паківаў галавою і адразу заўсміхаўся, таксама ўспомніў: — З Гаўрылавым шваграм яшчэ лепей было.|@corpus
wavs/001782.wav|Вылецелі яны ўсе ў вяршок і зніклі. Паклаў у вогнішча вялікую сухастоіну. — Кладзіцеся ўсе, хлопцы. Досыць.|@corpus
wavs/001783.wav|— Дачка траюраднага брата. Перад Алесем стаяла дзяўчына. І адразу ўсе ягоныя ўяўленні разбурыліся.|@corpus
wavs/001784.wav|— Я не ведаю, хто вы, — выгукнуў Вацлаў. — Але бараніцеся. Коні пайшлі побач. — Ты адкуль гэта? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/001785.wav|Ён скакаў у Загоршчыну і ўсё абдумваў гэтае дзіўнае здарэнне.|@corpus
wavs/001786.wav|Сумненняў быць не магло. Юны Вацлаў Загорскі выязджаў на гасцінец з раўбіцкай павароткі. — Хто вы такі, рыцар? — жартаўліва крыкнуў Алесь.|@corpus
wavs/001787.wav|— Сабіна, — сказаў Тодар, — князь паабяцаў, што мы атрымаем у арэнду тую пустэчу.|@corpus
wavs/001788.wav|Ёсць Міхаліна, дачка Яраслава Раўбіча, сястра Франса Раўбіча, дачка і сястра ворагаў. Ён пусціў каня наўскач.|@corpus
wavs/001789.wav|— Вы клікалі мяне? — голас таксама халаднаваты, як струменьчык. — Але. Пазнаёмцеся, — буркнуў Іван.|@corpus
wavs/001790.wav|Алесь — з нейкім невыразным, змяшаным пачуццём захаплення і холаду.|@corpus
wavs/001791.wav|Тры цёплыя камячкі ў стылых вялізных дрэвах.|@corpus
wavs/001792.wav|Цяпер у іх жыла цікаўнасць. Дзяўчына вывучала яго і ці не занадта пільна.|@corpus
wavs/001793.wav|— Вось жа, — кажа Наталі Вацлаў, — ты не плач. Я лічу, нам трэба сустракацца вось так. Скажам, кожны чацвер.|@corpus
wavs/001794.wav|— Не трэба табе нават глядзець у той бок, — з горыччу сказаў Алесь. — Ведаеш, сталі ворагі.|@corpus
wavs/001795.wav|Крупнік сапраўды быў дзівосны. Алесь піў вельмі мала, але адчуваў, які ён духавіты і сапраўды мяккі. — А вось і яна, — сказаў Іван.|@corpus
wavs/001796.wav|— Я рад, што здолею зрабіць дзеля вас гэтую дробязь.|@corpus
wavs/001797.wav|— Я таксама. І цешуся тым, што цяпер, стаўшы зусім блізкімі суседзямі, мы будзем бачыцца.|@corpus
wavs/001798.wav|Ён не ведаў, што брат зрабіў больш разумную справу, чым ён.|@corpus
wavs/001799.wav|— Пра нас дык і не падумалі. Калі надыходзіць час развітання, Наталя зноў пачынае плакаць.|@corpus
wavs/001800.wav|Сабіне не трэба было глядзець так. Майка ніколі не глядзела так.|@corpus
wavs/001801.wav|Саступаючы ёй дарогу за крэсла, ён трапіў у пляму снежнага святла з адзінага некаляровага акна.|@corpus
wavs/001802.wav|Ты не сумуй, мілы. Яны моўчкі ехалі дадому. Стрэмя да стрэмя. Абодва думалі аб нечым сваім.|@corpus
wavs/001803.wav|Вакол сінелі перадвячэрнім святлом снягі. На раздарожжы, на шляху, які вёў у Раўбічы, ля вялізнага драўлянага распяцця Алесь яшчэ здалёк убачыў сілуэт маленькага конніка.|@corpus
wavs/001804.wav|Пухлаватыя вусны варухнуліся трохі наперад. — Я хацеў бы яшчэ сягоння вечарам пагаварыць з бацькам, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/001805.wav|Загарэліся іскрыстыя каштанавыя валасы. Сабіна села ў крэсла і ўзняла на Алеся вочы.|@corpus
wavs/001806.wav|Маўчалі. — Ану крупнічку! — сказаў Іван. — Піце, княжа. Продкі пілі — сто год жылі.|@corpus
wavs/001807.wav|У гэтых вачах разам з холадам жыла нейкая дзіўная ўсмешка, нібы дзяўчына сама ведала, якое дваістае ўражанне яна робіць на людзей.|@corpus
wavs/001808.wav|Тонкая і гнуткая ў таліі, шырокая ў клубах, высокая ў невялікіх грудзях.|@corpus
wavs/001809.wav|Яны там як сабе хочуць, а я іхнім зажывошчам патураць не збіраюся. — І я, — прыхліпае Наталя.|@corpus
wavs/001810.wav|— Я вам удзячна, князь. Мне прыемна, што вы тут. Таркайлы глядзелі на яе з гонарам.|@corpus
wavs/001811.wav|Рукі дзяцей прасоўваюцца праз стылую бронзу агарожы, кладуцца адна на адну.|@corpus
wavs/001812.wav|Зрабіла рэверанс, і малахітавая сукенка нібы заструменілася.|@corpus
wavs/001813.wav|— Як пашалелі, — сказаў Вацлаў. — Дарослыя. Зноў маўчанне. — Не веру я, што Алесь дрэнны, — сказаў Стах.|@corpus
wavs/001814.wav|Эх, ды ці не ўсё адно, як глядзела на яго Майка. Гэтага больш ніколі не будзе. Няма, няма нават Майкі.|@corpus
wavs/001815.wav|Усё такія самыя, халодныя і занадта спакойныя вочы. Вейкі раптам, зусім непрыкметна, здрыгануліся: убачыла.|@corpus
wavs/001816.wav|Паглядзі на сірату, якую ашчаслівіш, цвёрды хлеб дасі. Ён выйшаў, гукнуў нешта Пятру, вярнуўся, сеў і наліў чаркі.|@corpus
wavs/001817.wav|Халаднаватыя, занадта спакойныя і празрыстыя вочы. А носік быў трохі прыўзняты і востранькі.|@corpus
wavs/001818.wav|Не ведаў, што ўсяго гадзіну назад Вацлаў, напрасткі прабіўшыся лесам да Раўбічаў, стаў ля агарожы і дачакаўся штодзённай прагулянкі Стася і Наталі.|@corpus
wavs/001819.wav|Не ведаў, што яны гадзіну прастаялі, раздзеленыя агарожай, і паціскалі адно аднаму рукі. Наталя плакала, а хлопцы моўчкі ўздыхалі.|@corpus
wavs/001820.wav|— Яны там няхай сварацца — гэта яшчэ не прычына, каб нам сварыцца, — кажа Стась, і ў яго трасуцца вусны.|@corpus
wavs/001821.wav|Востры, салодкі без саладжавасці гэтай, празрысты. Слёзы божыя! Выпілі. — Тады паглядзі, князь.|@corpus
wavs/001822.wav|— Выганяў каня. — Адзін? — Бацька дазволіў. — Так далёка? Вацлаў зніякавеў. — Я унь да той павароткі.|@corpus
wavs/001823.wav|Ногі нібы непарушна неслі тулава, і ганарыста была закінута невялічкая галоўка.|@corpus
wavs/001824.wav|— Але я сапраўды рада, што вы тут, — з дзіцячай, трохі капрызнай ноткай у голасе сказала яна. Алесь убачыў вочы.|@corpus
wavs/001825.wav|Яна глядзела на яго, нібы запамінаючы.|@corpus
wavs/001826.wav|— Ну вось што, — сурова кажа Вацак. — Слязамі гору не дапаможаш. — Вядома, так. — Яны там сабе б'юцца, а ў нас чубы трашчаць.|@corpus
wavs/001827.wav|І Алесь зразумеў гэта і адразу дараваў ёй унутраны холад; за розум. А яна зразумела, што ён разумее і даруе.|@corpus
wavs/001828.wav|— А Майка, думаеш, дрэнная? Вавёрка страсае на іх цэлы блакітны снегапад, і Наталя забываецца на слёзы. — Гэта проста іхняя дарослая дурасць, — кажа Вацлаў.|@corpus
wavs/001829.wav|Алесь у думках развітваўся з Майкай, успамінаў ракеты за шклом альтанкі, дрэвы, адрыну, што палыхала сінімі і чорнымі палосамі.|@corpus
wavs/001830.wav|— Дзякуй вам, — усміхнулася яна. — Да сустрэчы, князь.|@corpus
wavs/001831.wav|Алесь ўзняў вочы і ўбачыў даўгаватую шыю, востры грэбень залацістых валасоў, а пад імі, пад невысокім лобам, доўгія вочы зеленаватага колеру.|@corpus
wavs/001832.wav|"Спадзяюся, не ігумен скардзіўся. — Не, ён якраз маўчыць. ""Яшчэ б ён крычаў, — падумаў князь."|@corpus
wavs/001833.wav|Заблытаў, загубіў, акаянны. Адной пятлёй цяпер звязаныя.|@corpus
wavs/001834.wav|Перад світаннем Загорскі ўстаў з-за стала ў страшэнным пройгрышы: прагуляў Загоршчыну.|@corpus
wavs/001835.wav|А Загорскі, адлічыўшы грошы за траціну маёнтка,|@corpus
wavs/001836.wav|маліў яго не лічыць гульні ўсур'ёз. — Радавы маёнтак, князь. Яго ж нельга прайграваць.|@corpus
wavs/001837.wav|Некалькі такіх пастак, для кожнага тыпу людзей, было расстаўлена ў яго. — Пашкадуйце гэта, князь, — узмаліўся рэвізор. — Выбух — і.|@corpus
wavs/001838.wav|"Паглядзім, хто прайграе. Каб прайграць у час ды ўмела, на гэта лепшыя мазгі патрэбны, чым у цябе."""|@corpus
wavs/001839.wav|— А калекцыі? — Я не хачу, каб імі цешыўся нехта яшчэ. Зрэшты, вам магу падарыць гэтага фаўна.|@corpus
wavs/001840.wav|— Але, — сказаў Загорскі, — частавалі нас там, частавалі. Такія гасцінныя людзі! І ўсхапіўся: — Няўжо яны скардзіліся?|@corpus
wavs/001841.wav|Баранаў, не разумеючы, як жа гэта так атрымалася, што ён узяў хабар,|@corpus
wavs/001842.wav|"Божа, толькі б галаву з пятлі, ды давай бог ногі"". І, унутрана прыміраючыся з усім, махнуў рукой."|@corpus
wavs/001843.wav|— Дык я статую да вас адпраўлю са сваімі. Баранаў надзёрся ў маёнтку да сініх чарцей.|@corpus
wavs/001844.wav|"— Калі ласка, князь. ""Дурань, — думаў Загорскі. — Ты ж не толькі дурань, ты яшчэ і сволач."|@corpus
wavs/001845.wav|— Чаму гэта тут?|@corpus
wavs/001846.wav|— А гонар, генерал? Не, картачныя даўгі трэба плаціць. Баранаў і верыў у хабар, і не верыў.|@corpus
wavs/001847.wav|"— Хто яго, калі ён крычаць будзе, бітага на месцы пакіне"". — Бачыце, ветру з манастыра. мне баяцца не даводзіцца."|@corpus
wavs/001848.wav|— Магчыма. У мяне шмат ворагаў. — Аб манастыры. — Чуў і такое.|@corpus
wavs/001849.wav|Жывуць. Пасаг — дзве тысячы душ. Чаго ім яшчэ? Баранаў паспакайней. — А хто ж манастыр спаліў?|@corpus
wavs/001850.wav|— Яшчэ дражніць. Ну, я ж табе зараз за фаўна грошы прагуляю.|@corpus
wavs/001851.wav|"Дый наогул, што гаварыць аб гэтым. Давайце лепей у фараон перакінемся. ""Сволач, — падумаў Баранаў."|@corpus
wavs/001852.wav|"Генерал не помніў сябе ад радасці. Гэта было больш каштоўна, чым ""Нерон"" Юсупава, звычайны афіцыйны бюст рымскіх часоў."|@corpus
wavs/001853.wav|— Кіньце, генерал. Загоршчыну, вядома, шкада. Дык давайце я пад распіску аддам вам за яе грошы.|@corpus
wavs/001854.wav|Але нават калі і не хабар, хто паверыць, што не хабар. Радавы маёнтак таго, каго рэвізуеш.|@corpus
wavs/001855.wav|— Усё адно жывём на вулкане. Не я, дык нехта другі. Баранаў зразумеў намёк.|@corpus
wavs/001856.wav|— Бярыце, генерал. Я вызваляю гэтага фаўна ад наканаванасці. Загорскі ўбачыў, што клюнула.|@corpus
wavs/001857.wav|Я ж кажу: плётка ворагаў. — А дачка? — Ды што дачка. Вы лепей спытайце ў яе і ў зяця.|@corpus
wavs/001858.wav|Баранаў убачыў валы, порах, гарматы, узброеных людзей, а ў камяніцы бясцэнныя габелены, антыкі, карціны.|@corpus
wavs/001859.wav|"Адмовіцца не магу, па няшчаснай слабасці маёй да антыкаў, дык я ж зраблю так, што я ў цябе гэтага фаўна куплю. І рукі будуць вольныя""."|@corpus
wavs/001860.wav|А? І нязручна не будзе. На імперыялах пячаткі няма, адкуль яны.|@corpus
wavs/001861.wav|Але яму было страшна: а раптам і на яго данос? — Вы ведаеце, што на вас ёсць ананімны данос, князь?|@corpus
wavs/001862.wav|Ды гары яно гарам, каб праз вежу нейкага ідыёцкага манастыра загінула такое.|@corpus
wavs/001863.wav|— Баранаў успомніў бочкі з порахам у скляпеннях і здрыгануўся. — Жыццё вам, спадзяюся, не абрыдла? — Я фаталіст. Трапіць дык трапіць.|@corpus
wavs/001864.wav|"У Юсупава была толькі адна ""ступа"" з такой вось пацінай. А гэта. Элада! У яго, Баранава, ёсць ужо бюст Агрыпіны."|@corpus
wavs/001865.wav|"Цяпер ён пераплюне і Юсупава з яго ""ступаю"" і Шарамецева з ягонай славутай пампейскай ""Козачкай""."|@corpus
wavs/001866.wav|— Што вы. Наадварот, хваляць. — Вось бачыце, генерал, як можна звяртаць увагу ў нас на данос без подпісу.|@corpus
wavs/001867.wav|Яна не зніжала яго белі, а толькі надавала яму рэльефнасць і прыгажосць жывога цела. Фаўн з'едліва ўсміхаўся Баранаву.|@corpus
wavs/001868.wav|— Нельга. Але карты. Няшчасная слабасць! — Давайце не лічыць.|@corpus
wavs/001869.wav|Ён на дно, і я на дно, за ім. Грошы, вядома, не скажуць, адкуль яны. А распіскі ён не пакажа.|@corpus
wavs/001870.wav|"— ""Хопіць і гэтага, ды і фаўн дапоўніць"", — гасцінна сказаў:"|@corpus
wavs/001871.wav|Фаўн з часам прыдбаў высакародную цёмную паціну, уцёртую ў мармур.|@corpus
wavs/001872.wav|Смерць Кроера ў Кроераўшчыне зробіць значныя змены: папы пакінуць піць, а мужыкі пачнуць есці.|@corpus
wavs/001873.wav|Уначы ўстае чалавек, шукае выйсці. Як ні мацае — няма дзвярэй. Аж зубамі скрыгалі.|@corpus
wavs/001874.wav|— Але раней ты дасі нам слова, што аб гэтым ніхто не даведаецца, нават бацькі. — Мы тут думалі, аж галовы папухлі, — сказаў Андрэй.|@corpus
wavs/001875.wav|Гэта было першае пацверджанне, што не ён адзін адкрыў Мора, і таму ён шмат мог дараваць аўтару.|@corpus
wavs/001876.wav|"Прыйшоў хлопец з царквы, а ў кішэні ў яго аж чатыры грыўні. Бацька пытае: адкуль? А той кажа: ""А там, дзе ўсе бралі, дык і я ўзяў."|@corpus
wavs/001877.wav|І раптам хлопчык здрыгнуўся: праз прыплюшчаныя павекі выглядала жаўтаватая палоска бялка. Кроер глядзеў.|@corpus
wavs/001878.wav|Там, між іншым, былі такія радкі: Пан жандар яго цалуе, Хоць ён кукішам глядзіць.|@corpus
wavs/001879.wav|Каб не ў пост грашыць. Так што не ездзі і сваіх адгавары.|@corpus
wavs/001880.wav|— Гэта ўжо дарэмна, хлопцы. — Не дарэмна, — сказаў Андрэй. — Кожны за сваіх: дваране за дваран, мужыкі за мужыкоў.|@corpus
wavs/001881.wav|Нават цяпер. Што ж, няхай. — Ды мы нічога, — сказаў Кандрат. — Мы толькі хацелі прасіць, каб не ездзіў да Кроера.|@corpus
wavs/001882.wav|Частка дваццаць другая. .Алесь чытаў, седзячы на зашклёнай тэрасе.|@corpus
wavs/001883.wav|А калі давядзецца — тады нам канец. Бо ведалі, а не сказалі. Дзеда старога добра калі адхвошчуць.|@corpus
wavs/001884.wav|Баршчэўскі, здольны і добры чалавек, шмат у чым блізкі да Гогаля, назваў сябе беларусам, а радзіму — Беларуссю, магчыма, нават занадта настойліва.|@corpus
wavs/001885.wav|— сказаў ён. — Ану давай, кажы ўсё. Алесь наш, мужык. Не скажаш — усяму канец. Дзе веры няма, дык якое ўжо сяброўства?|@corpus
wavs/001886.wav|пехатою, з кіем у руках, ішоў на радзіму, у Беларусь. Ён ішоў і слухаў спевы жаўранкаў у гарачай вышыні.|@corpus
wavs/001887.wav|Толькі ты, Алесь, ведай: на цябе ўсе спадзяванні. Маўчы ў імя маці і пана Езуса.|@corpus
wavs/001888.wav|Не любяць яго. — Сам ведаю, — суха сказаў Алесь. Маўчалі. Алесь ведаў: дружбе і адкрытасці канец.|@corpus
wavs/001889.wav|Людзі ішлі паўз труну і жагналіся. Некаторыя з відавочнай асалодай і з удавана журботнай мінай на абліччы.|@corpus
wavs/001890.wav|— Мы ніколі не ездзім, — сказаў Алесь. — Мы — ворагі. Я нікому не скажу, можаце мне верыць. Толькі ж яго спаймаюць. Мусатаў за ім паўсюль ганяецца.|@corpus
wavs/001891.wav|Кроер ледзь не вызваў яго на дуэль за верш аб Півошчынскім бунце.|@corpus
wavs/001892.wav|Часам яны ўзляталі, і тады адразу рабілася зразумела, як цяжка ім ляцець праз сыры, важкі вецер.|@corpus
wavs/001893.wav|Абшчынны векавы дуб на плошчы абсечаны ўвесь, акрамя адной толькі разгаліны, і тая тырчыць пад неба, як быццам чалавек, лямантуючы, ускінуў адну руку.|@corpus
wavs/001894.wav|І якраз у гэты момант прыйшлі ў Загоршчыну, да яго, Кандрат і Андрэй.|@corpus
wavs/001895.wav|Ён знайшоў у дзедавай бібліятэцы Яна Баршчэўскага.|@corpus
wavs/001896.wav|нават паспеў напісаць аб гэтым, але не разумеў хваль, з якіх гэта Мора складалася.|@corpus
wavs/001897.wav|— Грозны рак, ды ў срцы вочы, — усміхнуўся Біскуповіч. — Ну, прарокаў няма. — Ёсць прарокі, — сказаў Біскуповіч.|@corpus
wavs/001898.wav|Пан Юры непаразумела глядзеў на ўсё гэта. — Свіння, — сказаў Біскуповіч.|@corpus
wavs/001899.wav|Кандрат усё яшчэ вагаўся. І тады вочы Андрэевы ўспыхнулі. — Не хочаш? Тады я сам.|@corpus
wavs/001900.wav|Дзікаватыя светлыя вочы мужыка на імгненне прыўзняліся. — Высакародны пан Канстанцін Кроер памерлі.|@corpus
wavs/001901.wav|За садам плыло сонца, свецячы проста Алесю ў твар, і літары ў кнізе здаваліся чырвонымі.|@corpus
wavs/001902.wav|Шкада смелага чалавека!.. А хто гэта вам сказаў аб забойстве?|@corpus
wavs/001903.wav|але страшнае запусценне панавала вакол. Невялічкая паўкруглая брама, глухі ніжні паверх, два крылы ганка. Тое самае было і ў пакоях.|@corpus
wavs/001904.wav|Не разумеючы, адкуль голас, пан Юры азірнуўся. І раптам па зале, як вецер па начных галінах, прабег уздых жаху: — Ох!|@corpus
wavs/001905.wav|— Швагер, — сказаў Кроер. — Траюрадны швагер, куды ж ты? Паслухай мяне.|@corpus
wavs/001906.wav|— Як гэта ён просіць? — яшчэ не верачы, спытаў пан Юры. — Мёртвы просіць?|@corpus
wavs/001907.wav|Мужыкі, што трапляюцца насустрач, зацкавана глядзяць у зямлю.|@corpus
wavs/001908.wav|Кроераўшчына здзівіла Алеся.|@corpus
wavs/001909.wav|Пан ляжаў у параднай зале, вокны якой пачыналіся на ўзроўні чалавечага росту.|@corpus
wavs/001910.wav|— Забудзем спрэчкі, — казаў далей Кроер. — Мне абрыдла аднаму.|@corpus
wavs/001911.wav|Пан Юры і Алесь якраз выходзілі з дома, калі мужык цяжка споўз са свайго нехлямяжага коніка.|@corpus
wavs/001912.wav|Ён карміў і паіў людзей, толькі каб яны расказвалі яму гісторыі і паданні.|@corpus
wavs/001913.wav|Нечакана маці адмовілася. — Ты можаш ехаць з Алесем, — сказала яна. — Табе трэба. А я не магу. Я не любіла яго.|@corpus
wavs/001914.wav|Забудзем спрэчкі хаця на некалькі дзён. Я нічога не шкадую. А ты куды, швагер? У пана Юрыя дрыжалі ноздры.|@corpus
wavs/001915.wav|і ўсе ўбачылі там мора агню ад свечак, бочкі з віном ля сцен, сурвэты, бель абрусаў, сталы, што знемагалі ад ежы, якая грувасцілася на іх.|@corpus
wavs/001916.wav|"З блюда"". Мы аж пакіслі са смеху. Андрэй глядзеў убок. Дый смех Кандратаў быў няшчыры."|@corpus
wavs/001917.wav|А тут яшчэ Кандрат нечакана, толькі каб не маўчаць, пачаў расказваць чарговую пабрахеньку.|@corpus
wavs/001918.wav|Цяпер сорамна стала Алесю. — Я не папікаю. І я нікому больш не скажу.|@corpus
wavs/001919.wav|А нам, і Лапатам, і Кахновым людзям, можа, і Сібір. — Тады і казаць не трэба, — сказаў Алесь ужо сур'ёзна.|@corpus
wavs/001920.wav|Паехалі ўдвох. Верхам. Па насціле з лазы пераехалі тоўсты, але ўжо слабы, як мокры цукар, дняпроўскі лёд.|@corpus
wavs/001921.wav|Вялізны панскі дом стаіць таксама на пустым месцы, непрытульны і страшны. Дом быў проста вялікай камяніцай,|@corpus
wavs/001922.wav|— Як хочаце, хлопцы, — суха сказаў ён. — Але я думаў, што вы мне верыце, што я для вас і застаўся братам.|@corpus
wavs/001923.wav|Шыбы былі вельмі старыя і таму набывалі лёгкае фіялетавае адценне.|@corpus
wavs/001924.wav|— Але цяпер Масленіца. Усе ездзяць. У госці. А Кроер. твой далёкі сваяк.|@corpus
wavs/001925.wav|— Пятрок Кахно чуў ад Лапатаў. А тыя да Паківача ездзяць, дзе Корчак хаваўся.|@corpus
wavs/001926.wav|І асветленая пляма — гэта толькі твар Кроера, рукі, складзеныя на грудзях, і чырванаватая парча, што закрывае цела да самых рук.|@corpus
wavs/001927.wav|а на снезе сядзелі вугальна-чорныя вароны.|@corpus
wavs/001928.wav|толькі на мокры снег, у якім танулі яго раскіслыя поршні. — Накрыйся, — сказаў пан Юры. — Не люблю.|@corpus
wavs/001929.wav|І Алесь без жалю адклаў кнігу чалавека, які адкрыў Мора на шэсць год раней за яго, Алеся,|@corpus
wavs/001930.wav|Было шкада, што ён піша па-польску, устаўляючы ў кнігу беларускія дыялогі. У сваёй мове ён мог бы стаць вялікім.|@corpus
wavs/001931.wav|— Кожны павінен спадзявацца на апошнюю літасць. — А спрэчку вы з ім завялі дарэмна, — сказаў пан Юры.|@corpus
wavs/001932.wav|Андрэй раптоўна аж крэкнуў з прыкрасці за брата. Строга ўскінуліся вейкі. — Вярзеш немаведама што, боўдзіла,|@corpus
wavs/001933.wav|Яны азірнуліся. Натоўп адхіснуўся ад труны, як жыта пад ветрам. Мярцвяк сядзеў.|@corpus
wavs/001934.wav|У яго кроў у сэрцы запяклася на пана Кастуся. Ягоныя дзеці торбы пашылі і ў акрайцы пайшлі.|@corpus
wavs/001935.wav|— А тая, якой я адказаў на яго пагрозы. Пан Юры ўспомніў і, не вельмі весела, зарагатаў.|@corpus
wavs/001936.wav|У зале стаяў стол. Побач з ім пюпітр, за якім чытаў псалтыр чалавек у манашым адзенні.|@corpus
wavs/001937.wav|"Кніга звалася ""Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях"". Зараз ён адольваў ужо чацвёрты том."|@corpus
wavs/001938.wav|— Адгуляўся, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/001939.wav|І адначасова шырока расчыніліся дзверы ў сталовую,|@corpus
wavs/001940.wav|На полі Загорскіх дагнаў Януш Біскуповіч, асабісты вораг Кроера, таксама вярхом. Павіталіся.|@corpus
wavs/001941.wav|"А ў паўцемры залы гучалі страшныя манатонныя словы псалмаў ""у суцяшэнне сумуючым""."|@corpus
wavs/001942.wav|Раніцай наступнага дня ў Загоршчыну прыскакаў з Кроераўшчыны ганец, мужык год пад сорак.|@corpus
wavs/001943.wav|Гэта было добра. Перад ім паўставаў сімпатычны чалавек, які кожнай вясной, як пералётная птушка, не мог уседзець у Пецярбургу і|@corpus
wavs/001944.wav|— У Лапаты госці былі. Паклалі іх, падпітых, у чыстай палове. А дзеці ўзялі ды прысунулі да дзвярэй стол.|@corpus
wavs/001945.wav|Алесевы вочы трохі спалохана аглядалі траюраднага матчынага брата.|@corpus
wavs/001946.wav|Ён складаў не толькі іх, але яшчэ і вершы: сур'ёзныя і чулыя — па-польску, жартоўныя — па-тутэйшаму.|@corpus
wavs/001947.wav|— Трэба, — сурова сказаў Андрэй. — Мы дзядзькавыя браты. Раз змоўчым, два змоўчым — і канец братэрству.|@corpus
wavs/001948.wav|У зале грымеў хор звычайных сабутэльнікаў пана. Спявалі задастойнік:|@corpus
wavs/001949.wav|"Біскуповіч быў неабыякавы яму яшчэ і з той прычыны, што лічыўся самым багатым з усіх паляўнічых Прыдняпроўя на ""песні рога""."|@corpus
wavs/001950.wav|І ўбачыў белую галаву мужыка, на якой раставалі мокрыя хлапякі апошняга снегу. — Накрыйся, кажу табе. Ідзі ў чалядню.|@corpus
wavs/001951.wav|— Балбатун ваш Пятро, — сказаў Алесь. — З радасці, што гэтую брудную свінню забіць збіраюцца, распусціў язык.|@corpus
wavs/001952.wav|Ён перадыхнуў: — Кроера хочуць забіць, а маёнтак ягоны спаліць. Корчак. Той самы, што вілы кінуў.|@corpus
wavs/001953.wav|Нідзе ані дрэўца, ані кусціка.|@corpus
wavs/001954.wav|Алесь сціснуў сківіцы, каб не закрычаць. А нябожчык сядзеў і глядзеў на людзей.|@corpus
wavs/001955.wav|— Яшчэ як. жывыя былі. — Як здарылася? — У адначассе. амаль. Кажуць, жыла лопнула.|@corpus
wavs/001956.wav|— Стойце, хлопцы, — сказаў Алесь, — нічога не разумею. Ды мы і не ездзім туды ніколі. Мае не любяць Кроера.|@corpus
wavs/001957.wav|Ён зрабіў крок да дзвярэй — загонавыя самкнуліся. Загорскі, Алесь і Біскуповіч паклалі рукі на эфесы кордаў.|@corpus
wavs/001958.wav|— Ён нікому больш не сказаў, — пачырванеў Андрэй. — Не думаў я, што ты, Алесь, нас папікаць будзеш.|@corpus
wavs/001959.wav|— Пусціце іх, — кінуў ён. — А ты, швагер, пачакай маёй смерці яшчэ год дваццаць.|@corpus
wavs/001960.wav|Сект стрэліў у столь — па бутэльцы паліліся белыя ручаі.|@corpus
wavs/001961.wav|Кірдун прывёў іх на тэрасу, і вось яны сядзелі перад ім, такія падобныя, што аж смяяцца хацелася, і адначасова такія непадобныя.|@corpus
wavs/001962.wav|Алесь з болем бачыў гэта, бачыў, што хлопцы ледзь не сказалі яму аб нечым і вось цяпер пераводзяць размову на іншае.|@corpus
wavs/001963.wav|Хутка павінна была адкрыцца вачам Кроераўшчына. Мокры, там-сям ужо брудны снег укрываў палі,|@corpus
wavs/001964.wav|— Швагер прыйшоў, — пачуў пан Юры ціхі голас. — Дзень добры, швагер.|@corpus
wavs/001965.wav|Папрасі там гарэлкі. І аўса каню. — Не, — сказаў мужык. — Загадана яшчэ спавясціць.|@corpus
wavs/001966.wav|Пан Юры ставіўся да Біскуповіча з павагаю, але быў відочна здзіўлены, што той таксама едзе. — Як жа гэта вы?|@corpus
wavs/001967.wav|А быў калісьці багаты дом, нават вельмі багаты.|@corpus
wavs/001968.wav|— Маці Божую не пашкадаваў, блюзнер. І тады пан Юры плюнуў.|@corpus
wavs/001969.wav|Ужо і ў труну паклалі. Пан Юры перахрысціўся.|@corpus
wavs/001970.wav|І вось Кроер памёр. Цяпер сапраўды не будзе каму паіць падонкаў, а мужыкам стане лягчэй.|@corpus
wavs/001971.wav|Конік адразу як заснуў, тупа расставіўшы клышаногія тупалкі.|@corpus
wavs/001972.wav|Кроер абводзіў усё гэта вар'яцкімі, у чырвоных мяшках, вачыма. І, відаць, не пажадаў псаваць свята.|@corpus
wavs/001973.wav|— Што вы, — сказаў Алесь. — Чаму канец? Ды я і не хачу. — Бачыш? — сказаў Андрэй.|@corpus
wavs/001974.wav|Логвін, Карп, вазьміце яго, дайце сухія поршні, гарэлкі — словам, што трэба. Мужык пайшоў паміж слуг, пакорліва апусціўшы галаву.|@corpus
wavs/001975.wav|За самім Корчакам ганяюцца, як за зверам. І Корчак рашыў: забіць. Той, хто забіў, — гэта ўжо не чалавек, ён горшы за вар'ята.|@corpus
wavs/001976.wav|Мужык стаяў ля яго, камячыў у руках брудную прадзёртую магерку і не глядзеў на паноў,|@corpus
wavs/001977.wav|У чужой — толькі вышэй за сярэдняга.|@corpus
wavs/001978.wav|— І правільна, — сказаў Біскуповіч. — Бо ў гэтым доме ад кожнай п'янкі хто-небудзь ды памрэ.|@corpus
wavs/001979.wav|— Хай Бог будзе літасцівы да цябе, як даруе ён усялякую правіну.|@corpus
wavs/001980.wav|Ён атручаны забойствам. За змяю бог сто грахоў даруе. І ён заб'е ў адзін з дзён масленіцы.|@corpus
wavs/001981.wav|Яны просяць, каб дваране стаялі. каля труны.|@corpus
wavs/001982.wav|— Магчыма, на добрае, а магчыма — і на дрэннае, але мая эпіграма нечакана хутка спраўдзілася. — Якая?|@corpus
wavs/001983.wav|— Тым лепей, — сказаў Кандрат, з палёгкаю ўсміхнуўшыся. — А мы думалі. Значыць, усё добра. І засмяяўся: — Юрасю бацька два шлапакі адваліў.|@corpus
wavs/001984.wav|Дарога ішла спачатку паплавамі, потым заснежаным узвышшам, якое пераходзіла недзе далёка справа ў Чырвоную гару.|@corpus
wavs/001985.wav|"Ён пяшчотна любіў край, яго паданні, яго людзей. ""Ну, а я?"" — падумаў Алесь."|@corpus
wavs/001986.wav|— Ідзі, — сказаў пан Юры. — Рана табе. Ідзі і не глядзі. Яны прайшлі паўз труну.|@corpus
wavs/001987.wav|А ў душы яго нараджаліся радкі. Паўставаў чалавек, які ў завіруху ставіў на акно свечку, каб падарожныя ішлі да яго.|@corpus
wavs/001988.wav|Магіла!!! Гэта была самая страшная клятва аб маўчанні. Хлопцы паверылі і пайшлі, супакоеныя.|@corpus
wavs/001989.wav|Дзве тоўстыя — з руку — васковыя свечкі кідалі жаўтавата-ружовыя адбіткі на нерухомы твар.|@corpus
wavs/001990.wav|Пан Юры не ішоў, а ляцеў да дзвярэй. І тут дарогу яму перагарадзілі ўзброеныя загонавыя.|@corpus
wavs/001991.wav|— Збірайся, Алесь, — сказаў пан Юры, узбягаючы па прыступках. Не ехаць было нельга. Бацька так і сказаў маці.|@corpus
wavs/001992.wav|Даражэй за ўсё былі іхнія ўсмешкі — хітраватая ў Кандрата і ласкавая, амаль жаноцкая, у Андрэя.|@corpus
wavs/001993.wav|Вялізнае сяло распаўзлося на багатым лёсавідным суглінку па броўках яроў, па схілах, па адхоне над рачулкай.|@corpus
wavs/001994.wav|Хто ўмеў так жартаваць, як Кандрат, і хто спяваў такія песні, як Андрэй?|@corpus
wavs/001995.wav|Старая занядбаная раскоша, маўклівыя слугі, маўклівыя купкі гасцей, што з'ехаліся адддаць апошні гонар нябожчыку.|@corpus
wavs/001996.wav|Капюшон закрываў яго аблічча. А на стале, у дубовай труне, ляжаў Кроер.|@corpus
wavs/001997.wav|Гэтую эпіграму помнілі ўсе і ведалі, што Кроер не даруе яе. Бо нішто не клала на ягонае яснаванне такой клейны, як гэтыя два радкі:|@corpus
wavs/001998.wav|Загорскі спыніўся. — Прабачце, панове, за жарт, — сказаў Кроер. — Іначай ніхто не прыехаў бы.|@corpus
wavs/001999.wav|Святло дня ледзь прабіваецца ў высокія вокны, пыльнае, бы ў склепе, грыфельна-шэрае.|@corpus
wavs/002000.wav|Алесь з цікавасцю разглядаў спадарожніка, яго жвавы прыгожы твар з аксамітна-цёмнымі вачыма.|@corpus
wavs/002001.wav|— Слухай, Алесь, — сказаў урэшце Кандрат. — У нас да цябе справа. — Ну? — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/002002.wav|Пан Юры з Алесем спыніліся ў нагах нябожчыка. — Бывай, швагер, — сказаў пан Юры.|@corpus
wavs/002003.wav|Правільна зрабіў бацька, што адпусціў іх і аддаў Паўлюка з Юрасём у школку.|@corpus
wavs/002004.wav|Загорскі раззлаваўся: — Ідзі, кажу, шкапа ты затурканая. Іначай я, пакуль тое, сам цябе ў пугі вазьму.|@corpus
wavs/002005.wav|Потым дастаў з-пад чырвонай парчы вялізную бутэльку шампанскага.|@corpus
wavs/002006.wav|За ім валасатая варта несла саламянае чучала Каляды. Каляда павярнулася спіною да бадняка, глядзела ў змрок плоскімі намаляванымі вачыма.|@corpus
wavs/002007.wav|Данька прытупваў нагамі па снезе, хапаў вісклівых дзяўчат, цалаваў і запіхаў за каўнер кожнай жменю снегу.|@corpus
wavs/002008.wav|Мяккі такі, ласкавы. Агонь яго выпусціць вось ён і папаўзе да божых авечак, да аблокаў. Я падумаў, хто з наваколля яшчэ ў Сібіры шышкі еў з бясхлебіцы?|@corpus
wavs/002009.wav|— Падыходзь, з кожнага снежнага балвана зраблю. З кожнай хаты — ваўкаўню.|@corpus
wavs/002010.wav|Значыць, ёсць і на вашай вялікай праўдзе свой бруд. І потым Кроер. Раўлівы агонь узвіўся вышэй стрэх.|@corpus
wavs/002011.wav|"Памагаеце? ""Але"". ""Каб людажэр вас зноў татарамі пачаставаў?"" Мужыкі маўчаць. Аж тут да купкі прыганяты шыбуе:"|@corpus
wavs/002012.wav|"Мужыкі ў вочы яму не глядзяць. А ён тады: ""Баіцёся? Валі ўсё на мяне. Мне траціць няма чаго""."|@corpus
wavs/002013.wav|Зюзя пагрозна рыкаў, сварыўся на людзей пальцам, пляваў на агонь, босымі нагамі ўзвейваў у паветры снег, нібы хацеў зрабіць завіруху.|@corpus
wavs/002014.wav|Гэты дуб мяне і навёў на думку. Будзімір той, хто мір, свет будзіць. Певень. — А Варган? — спытаў Мсцілсаў. — Кот Варган. Дым. У кожную шчыліну пралезе.|@corpus
wavs/002015.wav|Адзін Корчак. Значыцца, ён і ўцёк. Загорскі сумна ўсміхнуўся. — Я мужык, — ціха сказаў ён.|@corpus
wavs/002016.wav|— Навіну чуў? — Не. — Кроер рашыў учыніць згон.|@corpus
wavs/002017.wav|І музыка ўзлятала вышэй за хаты, проста аж, здавалася, пад самыя цёплыя зоры.|@corpus
wavs/002018.wav|— Я князь, але я і мужык. Магчыма, мяне тым дзядзькаваннем няшчасным зрабілі.|@corpus
wavs/002019.wav|Скуру сцягвала ад гарачыні. Алесь закасаў рукаў і моцна пацёр запясце. На ім выступіў ледзь прыкметны шнар. — Першы раз у жыцці мяне ўдарылі.|@corpus
wavs/002020.wav|— Ты не бачыў, а я на свае вочы бачыў, як Кроер яго забіваў. Але не Кроер яго дабіў, нават не кат на сухадольскай плошчы.|@corpus
wavs/002021.wav|Вярнула да майго народа. Да гнанага, да абрэханага кожным сабакам. І я цяпер з ім, што б ні здарылася.|@corpus
wavs/002022.wav|Роў над сумятнёй і калатэчай збор вясковых музыкаў.|@corpus
wavs/002023.wav|Кола цякло паўз іх, чорнае з аднаго боку, бліжэйшага, барвянае за бадняком.|@corpus
wavs/002024.wav|За колам стаялі хлопцы. Вясёлы Кандрат падышоў да Алеся, памарудзіў, а потым, зразумеўшы, што Мсціслаў не збіраецца кідаць сябра, відаць, наважыўся і ціха сказаў Загорскаму:|@corpus
wavs/002025.wav|"Тыя маўчаць. Потым дзед Груша асмеліўся: ""Ды здохне ж ён скора. Пра волю чуткі ходзяць."|@corpus
wavs/002026.wav|звонка ўдарылі цымбалы, і, вышэй за ўсё іншае, узлятаў, заліваўся і ўздыхаў бубен. У Азярышчы быў найлепшы збор музыкаў.|@corpus
wavs/002027.wav|— Я ведаю, — спакойна сказаў Алесь. — Нашто мне пытаць? Корчак уцёк з катаргі.|@corpus
wavs/002028.wav|Ды з крэсівам пад сцірты. І тады хлопцы за ім. Каб ужо адным разам усю паншчыну скончыць.|@corpus
wavs/002029.wav|"Чалавек да яго: ""Аюц, свіння нясмаленая!"" Прыганяты задкаваць. А той яму: ""Не дрыжы, забіваць, пакуль тое, не буду."|@corpus
wavs/002030.wav|Але тут моладзь сыпанула на варту, вырвала Каляду з рук і павярнула-такі яе тварам да полымя.|@corpus
wavs/002031.wav|— Я ведаю, ад галечы такая прагнасць. Але за кошт братняй крыві ды слёз не збагацееш. Ягонай зямлёй мізэрнай не наліжашся.|@corpus
wavs/002032.wav|"Гэх, як узвіўся чалавек. ""Якой, пытае, душою? Тваёй?"|@corpus
wavs/002033.wav|Ад гарэлкі Даньку было весела. — Замарожу, — рыкаў ён. — Як мядзведзь, навалюся.|@corpus
wavs/002034.wav|Змалаціць усе сцірты леташнія. — Падумаеш, навіна. Грошай, відаць, на банкетаванне не хапіла.|@corpus
wavs/002035.wav|Чаго кешкаецеся, мямлі?! Ану за цапы, патаўпешкі! Убачыў чалавека і аж збялеў.|@corpus
wavs/002036.wav|— Вы ж ведаеце, хлопцы, — сказаў Кандрат, — мужыкі на Кроера яшчэ з часоў півошчынскай вайнішкі зацяліся.|@corpus
wavs/002037.wav|Дык майце ж сумленне. Забяспечце жонку з малымі дзецьмі.|@corpus
wavs/002038.wav|Нехта падкінуў пад бадняк вялікі ахапах галля. Полымя пацьмянела. — Дзівішся майму ўчынку з Корчакам, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/002039.wav|"У кажусе касмылямі наверх, сам зарослы. У руцэ мядзведжая фузія. ""Працуеце?"" пытае. ""Працуем""."|@corpus
wavs/002040.wav|"А ваш хлеб дзе? А слёзы сірочыя вам на сэрца не палі? Улезлі ў сваю квэку дый седзіцё, баязліўцы паршывыя""."|@corpus
wavs/002041.wav|— А дзевачкі, а таечкі, — мядзведжым голасам роў Данька, задзіраючы чырвоныя пяты. — Дальбог, не буду. Хай ужо вясна, ну хай.|@corpus
wavs/002042.wav|— І нікому не сказаў? — здзівіўся Мсціслаў. — Такога страху нацярпеўшыся?|@corpus
wavs/002043.wav|— Табе што, нецікава? — спытаў Кандрат. — Чаму, цікава. — А хто чалавек — нават і не пытаеш.|@corpus
wavs/002044.wav|Па Алесевым твары скакала чырвонае зарыва ад бадняку. Загорскі падумаў, уздыхнуў і расказаў хлопцам пра пачутую размову.|@corpus
wavs/002045.wav|Сапраўдным людзям гэта толькі на руку. Хай ведаюць: не ва ўсіх яшчэ душа згніла.|@corpus
wavs/002046.wav|Дабіла яго ваша, мужыкі, няпраўда. — Вярзі яшчэ. — А то не?|@corpus
wavs/002047.wav|Ільняныя вусы закінуты за плечы, ільняная грыва валасоў падае аж ніжэй лапатак.|@corpus
wavs/002048.wav|А перад хатай, на вуліцы, зырка палаў смалісты бадняк, корч вялізнай сасны, абкладзены дрывамі. І карагоды звіваліся каля агню, які шугаў у чорнае неба.|@corpus
wavs/002049.wav|і Янька надзела на яго, насуперак усім звычаям, бацькаву шапку.|@corpus
wavs/002050.wav|Каб ногі не адчувалі холаду хапіў тры кручкі гарэлкі. Граць ужо, дык граць. Усім жа вядома, што Зюзя босы.|@corpus
wavs/002051.wav|А дзеўкі кінуліся да Данькі і павалілі яго ў снег, пачалі казытаць.|@corpus
wavs/002052.wav|Кандрат усміхнуўся. — Так за гадзіну якую і пашабашылі. Алесь маўчаў. Глядзеў на стракаты ланцуг.|@corpus
wavs/002053.wav|Ну вось. З'явіліся яны на згон, чалавек каля сотні. Працуюць як мокрае гарыць. Аж раптам з лесу шусь чалавек.|@corpus
wavs/002054.wav|А півошчынская сходня, замест таго каб зрабіць такое, нібы ўзрадавалася, што ўдава адна не здолее зямлю абрабіць, дый абрэзала ёй той загон няшчасны напалову.|@corpus
wavs/002055.wav|Хлопцы адбілі яго, панеслі разам з Калядою ў хату. Даньку паіць гарэлкай, Каляду схаваць,|@corpus
wavs/002056.wav|"Лухта, тым часам. Сабе дзешавей. Не ўсёй жа хатай тры дні паншчыну адрабляць. Адной душою""."|@corpus
wavs/002057.wav|Хлопцы і дзеўкі кідаліся на варту, каб павярнуць Каляду тварам да агню, і ляцелі ў снег, адкінутыя ёю.|@corpus
wavs/002058.wav|"Мсцілаў гнаў пярэднюю тройку і ўспамінаў, як напярэдадні ездзілі да Кагутоў у Азярышча, як у прасторнай новай хаце ""жанілі Цярэшку"""|@corpus
wavs/002059.wav|Гулі дзве скрыпкі, пявуча вохкаў бас, мядзведзем раўла дуда, пяшчотна сапла жалейка,|@corpus
wavs/002060.wav|Кавалка той зямлі вашым скупіракам, шэрым князям, не хапіла. Не нажэрліся. Што, няпраўду я кажу? Кандрат апусціў вочы.|@corpus
wavs/002061.wav|Што, не звалілі півошчынцы на Корчака ўсяе правіны? Звалілі. Ну добра, здарылася так.|@corpus
wavs/002062.wav|Каму гэта ахвота на бойку натыкацца? Каб зноў жалезным бобам пачаставалі?|@corpus
wavs/002063.wav|Зюзевы вочы смяяліся. Гэта быў пераапрануты азярышчанскі пастух Данька.|@corpus
wavs/002064.wav|У барвяным зарыве здаваліся ружовымі белыя світкі, вайлакі і магеркі хлопцаў. Наміткі жанчын, калі карагод звужаўся, раптам наліваліся трапяткой чырванню.|@corpus
wavs/002065.wav|У кожных вачах дрыжала полымя, і гэта было незвычайна і страшнавата.|@corpus
wavs/002066.wav|Размову спыніў віск дзяўчат. У кола ўвайшоў басаногі, з голай грудзінай і ў доўгім белым кажусе бог холаду, Зюзя.|@corpus
wavs/002067.wav|Але я таго няшчасця нікому не аддам. У ім маё шчасце. Яно мяне відушчым зрабіла.|@corpus
wavs/002068.wav|каб потым, на масленіцы, калі зіма не толькі павернецца да сонца, але і адступіць, спаліць яе на тым самым месцы.|@corpus
wavs/002069.wav|"Мне твая душа не трэба, сваю маю. Толькі каб эч-эч! нагі тваёй тут не было""."|@corpus
wavs/002070.wav|— От яму і ўчынілі банкетаванне, — сказаў Кандрат. — Што такое?|@corpus
wavs/002071.wav|Памятаеце, як я вам расказваў пра Паківачову адрыну? спытаў Алесь. Ну, яшчэ дуб сухі амаль над нашай галавою разваліла. От тады і чуў.|@corpus
wavs/002072.wav|"А ці яна ў цябе ж, парахня старая, ёсць, ці на паншчыне згніла?!"""|@corpus
wavs/002073.wav|Я такіх рэчаў не забываю. Хай сабе Корчак ходзіць. Яго пакрыўдзілі, не ён.|@corpus
wavs/002074.wav|"Прыганяты ўцякаць. А чалавек да мужыкоў: ""Што, мужыкі? Ворагу памагаеце?"|@corpus
wavs/002075.wav|Заўважыла, чарцяня, што ён не мае намеру надзець ёй на галаву сваю. І выбрала яго сама.|@corpus
wavs/002076.wav|— Потым, ужо едучы, я і здагадаўся, якога Будзіміра яны па чыёйсьці страсе пускаць хацелі.|@corpus
wavs/002077.wav|Кандрат лізнуў яшчэ цёплага піва і рабіў выгляд, што ён такі п'яны — проста жах, не ведае, дзе ў яго што, і ўсё хацеў сесці на галаву, як гэта робяць зусім дурныя шчанюкі.|@corpus
wavs/002078.wav|Тысяча шэсцьсот сорак дзевяты — селянін на копным судзе прызнаўся ў рабунку, учыненым над маетнасцю Рамана Дастаеўскага.|@corpus
wavs/002079.wav|трымалі, з мяхамі на галовах, доўгі час пад рулямі, а потым загналі ў Сібір.|@corpus
wavs/002080.wav|"Яна болыш нічога не казала. І невядомы ""адзін"" стаў легендай."|@corpus
wavs/002081.wav|Маці за два дні да вяселля адпусціла Алеся ў Азярышча. Весялосці было — хоць захлыніся.|@corpus
wavs/002082.wav|А вось сакавік тысяча шэсцьсот шасцідзесятага года, справа аб прапажы рэчаў, закапаных у зямлю падчас нашэсця ворага.|@corpus
wavs/002083.wav|"і яны кінулі яго, збяднеўшы, год сто назад. Яны — ад ""сына кахання"" аднаго з Загорскіх,"|@corpus
wavs/002084.wav|Хіба не мог ён адказаць такой самай песняй на песню, якую спяваў нехта ў лугах, на беразе старыцы?|@corpus
wavs/002085.wav|А песні ягоныя — дзіва! І мова ягоная — лёгкая, звыклая.|@corpus
wavs/002086.wav|Спакой у Загоршчыне перарваўся толькі вяселлем старэйшага сына Кагутоў, Стафана.|@corpus
wavs/002087.wav|Аглядалі пакоі, залы для баляў, малых прыёмаў, грэчаскую залу для антычных статуй, егіпецкую для манет,|@corpus
wavs/002088.wav|сапраўдную скураную прашчу, ласіны чэрап з рагамі і пячору, якую ён адшукаў у яры, на беразе Дняпра.|@corpus
wavs/002089.wav|"Гэта было ў Пецярбургу, і сярод ""фалангістаў"" быў пісьменнік. Як не прачытаць такога?"|@corpus
wavs/002090.wav|— Род стары, але вельмі заняпалы. Я думала, і не асталося з іх нікога. Аж ёсць. Іхні маёрат — Дастоева пад Пінскам,|@corpus
wavs/002091.wav|Юрась і Паўлюк павінны былі лавіць вудамі, блізнюкі — пазычанай у Лапатаў таптухай,|@corpus
wavs/002092.wav|— Памятаю. Але гэтага ніхто не бачыў.|@corpus
wavs/002093.wav|Яна стаяла, гордая ў сваёй нянавісці, і пакрысе той, гарбаты, абуджаў у ёй гонар жанчыны, якую кахаюць.|@corpus
wavs/002094.wav|Таксама Даніла, як і той. Ды і ў чым, урэшце, розніца? Гэты дзед не родны, але блізкі і просты.|@corpus
wavs/002095.wav|Толькі для аднаго я магла так іграць. — Дзе ж ён, гэты шчаслівец? — Шчаслівец?.. Не.|@corpus
wavs/002096.wav|Сінія вочы бацькі ззялі цеплынёй, маці ўсміхалася сыну пяшчотна і сумна, як заўсёды.|@corpus
wavs/002097.wav|"— Значыць, канец ""Радвана"". Абсёкся род. Колькі ўжо іх, адсечаных галін."|@corpus
wavs/002098.wav|— Дзядуля. — з дакорам сказаў унук. — Едзеш толькі на некалькі дзён. Вядома, бацькі.|@corpus
wavs/002099.wav|— Тут усё тваё, — змрочна сказаў стары. — Зрабі ласку ніколі не пытацца.|@corpus
wavs/002100.wav|Алесю трэба было ехаць. Дзед хадзіў змрочны, дый Алесь месца не знаходзіў.|@corpus
wavs/002101.wav|Падпісаўся Ян Дастаеўскі. Першы і адзіны подпіс па-польску. — Але, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/002102.wav|"У дзеда знайшоўся часопіс з яго аповесцю. Аповесць звалася ""Бедныя людзі"","|@corpus
wavs/002103.wav|"дрыжаў ад шкадобы і тугі, калі ў ""Рычардзе ІІІ"" пачвара кароль, забіўшы Яе мужа, з д'ябальскай хітрасцю ашукваў Яе."|@corpus
wavs/002104.wav|Нельга сказаць, што ў яго не было засмучэнняў.|@corpus
wavs/002105.wav|"малодшая, бакавая галіна наша. А герб іхні — ""Радван"". — Не можа быць. — Глядзі, — маці разгарнула аркуш з выпіскамі."|@corpus
wavs/002106.wav|— загубілі чалавека адной крыві з намі і нашага далёкага сваяка. — Сваяка? — Алесь ускінуўся. — Як сваяка?|@corpus
wavs/002107.wav|Усе былі рады Алесю. Зноў жартаваў Кандрат, зноў ласкавымі, трошкі жаноцкімі вачыма глядзеў Андрэй. Міхал і Марыля дыхнуць баялісямна хлопца.|@corpus
wavs/002108.wav|Дзед, зведаўшы ўнука за гэтыя дні, цяпер жахаўся, што мог адштурхнуць яго ў першы ж дзень.|@corpus
wavs/002109.wav|Усе свае рысы, усе рысы людзей, якіх ён паважаў, ён прададчуваў у гэтым чалавеку.|@corpus
wavs/002110.wav|затым самую вялікую, версальскую — для фарфору і новых карцін.|@corpus
wavs/002111.wav|Аглядалі жылыя пакоі, удвая ніжэйшыя, чым парадныя,|@corpus
wavs/002112.wav|Але за навукай тваёй буду сачыць я. Прынамсі, год-два, пакуль мне не стане цяжка.|@corpus
wavs/002113.wav|Потым разам ішлі гуляць.|@corpus
wavs/002114.wav|Яна адышла да балюстрады і пачала глядзець у цёмны парк. — Загубілі не толькі генія, — сказала яна ўрэшце,|@corpus
wavs/002115.wav|І калі я захачу цябе бачыць — па першаму ж майму слову ты павінен ляцець сюды і жыць столькі, колькі я захачу.|@corpus
wavs/002116.wav|І ён акунуўся ў яе, сам плацячы тым самым, як акунуўся з удзячнасцю ў песні, якім яго пачаў вучыць дзед Даніла Кагут.|@corpus
wavs/002117.wav|Калі праз шмат год славутую актрысу пыталі, ці памятае яна дні, калі іграла лепей за ўсё і хто гэта бачыў, яна адказвала:|@corpus
wavs/002118.wav|"Гналі і настойвалі ""тройчы дзевяць"", варылі піва, збіралі грыбы на вясельны квасны боршч."|@corpus
wavs/002119.wav|— Я зраблю гэта. — сказаў унук. Алесь папрасіў даць яму з сабою часопіс, каб паказаць аповесць маці.|@corpus
wavs/002120.wav|Толькі адзін. Усё маё астатняе толькі падробка пад тыя дні.|@corpus
wavs/002121.wav|Ды хіба сякера шкадуе? А малады чалавек быў бы светач людскі.|@corpus
wavs/002122.wav|тысяча шэсцьсот сёмы год год — працэс Марыны Дастаеўскай-Карловіч. Глядзі: вось яе брат Яраш сядзіць у Мазыры.|@corpus
wavs/002123.wav|У яе мокрых вачах, цьмяна асветленых нянавісцю, нараджаўся аднекуль цэлы свет:|@corpus
wavs/002124.wav|Вежа бачыў ва ўнуку самога сябе, толькі нязмерна палепшанага, і ганарыўся гэтым.|@corpus
wavs/002125.wav|давер, боль, а за ім святло саміх нябёс.|@corpus
wavs/002126.wav|аглядалі бібліятэку з бясконцымі шафамі, у якіх чарнелі старажытнымі дошкамі і залаціліся новым цісненнем незлічоныя кнігі.|@corpus
wavs/002127.wav|Паўлюк, гаспадарлівы Паўлюк, паказаў яму ўсё, што ён прыдбаў за той час, калі яны не бачыліся:|@corpus
wavs/002128.wav|Думка была такая нечаканая, і ён — як вырас, нарадзіўшы яе.|@corpus
wavs/002129.wav|Яня хацела сядзець толькі на ягоных каленях. Юрась паказаў яму дзве найлепшыя грыбныя мясціны. Гэта была простая, непатрабавальная любоў.|@corpus
wavs/002130.wav|Адразу зразумела, чаму ў іх амаль не жывуць, чаму аддаюць перавагу пакойчыкам, удвая ніжэйшым і прытульнейшым.|@corpus
wavs/002131.wav|Стары Вежа часам гаварыў па-мужыцку, але як складана гэта было! А тут было проста, як дымная асець, проста, як зоркі праз дзіравую страху адрыны.|@corpus
wavs/002132.wav|Ён яшчэ не мог стрымлівацца, і таму ў зале часта гучалі яго рыданні.|@corpus
wavs/002133.wav|І людзі на сцэне адчувалі, што адзін удзячны глядач замяняе ім поўную залу.|@corpus
wavs/002134.wav|Хіба не было і ў ім нечага ад гэтай ракі, ад палёту буслоў?|@corpus
wavs/002135.wav|Янька хадзіла ўся ў муцэ і папраўляла хустачку тыльным бокам далоні, як маці.|@corpus
wavs/002136.wav|— Што ж гэта за подлы век?! Чалавек такой уражлівасці — хіба ён вытрывае?|@corpus
wavs/002137.wav|Мармур высачэзных калон з канелюрамі трошкі пажаўцеў, нагадваючы слановую косць.|@corpus
wavs/002138.wav|І ўсяго гэтага было так многа, што рабілася непрытульна. Нашто гэта?|@corpus
wavs/002139.wav|Гэта была воля! І хіба ён сам, Алесь, не быў усе гэтыя дні вольны сярод вольных?|@corpus
wavs/002140.wav|Напярэдадні вяселля вырашылі паехаць на рыбу, каб і рыба была на вясельным стале.|@corpus
wavs/002141.wav|Усе казалі, што ён сын лекара. — З нашых, — сказала маці.|@corpus
wavs/002142.wav|Версальская зала здавалася бясконцай: верхняе святло халаднавата лілося сюды, адбіваючыся ў люстрах.|@corpus
wavs/002143.wav|(Паўлюк і Юрась павінны былі ехаць у адной) і адправіліся лавіць у зарожак ля Лысай Гары.|@corpus
wavs/002144.wav|— Загубілі генія, — сказала яна. Алесь маўчаў. — Нават калі вернецца, дык вернецца знявечаны, — сказала матуля.|@corpus
wavs/002145.wav|"Увечары Алесь ішоў у тэатр і там смяяўся і абліваўся слязьмі над гаротным лёсам Аглаі з ""Палескага разбойніка"","|@corpus
wavs/002146.wav|"Аксамітнай кнізе, ""Срэбнай кнізе Загорскіх"" і па граматах і з'явілася на вячэру трошкі заспакоеная, быццам зразумеўшы нешта."|@corpus
wavs/002147.wav|"Маці прачытала аповесць і засмуцілася. Потым яна сядзела ў загоршчынскім архіве і нешта шукала па ""Прывілею"","|@corpus
wavs/002148.wav|У Загоршчыне хлопца сустрэлі радасна, нават з гордасцю, што ён змог заваяваць сэрца старога.|@corpus
wavs/002149.wav|"— Занадта знаёмае прозвішча. Глядзі: шаснаццатае стагоддзе, адгалінаванне ""Радвана"". Глядзі:"|@corpus
wavs/002150.wav|Алесь і Стафан — крыгай. Душагубак напазычалі ў суседзяў аж пяць штук|@corpus
wavs/002151.wav|Тысяча шэсцьсот трыццаты — Дастоева мае ўжо трох гаспадароў. У тым самым годзе суддзя Пятро Дастаеўскі разбірае справу аб чарадзействе.|@corpus
wavs/002152.wav|На вачах у Алеся нараджалася каханне, аб якім ён толькі невыразна чуў.|@corpus
wavs/002153.wav|Напярэдадні стары не вытрываў. — Едзеш? Напэўна, рад?|@corpus
wavs/002154.wav|"Неяк дзед расказаў, як два гады таму назад некалькіх ""фалангістаў"" захуталі ў саваны і, прывязаўшы да слупоў,"|@corpus
wavs/002155.wav|і Алесь, з цяжкасцю адольваючы мову, прачытаў яе за два дні. У гэтыя дні якраз скончыўся тэрмін, які вызначыў дзед.|@corpus
wavs/002156.wav|Сэрца Міхаліны сціскалася ад думкі, што субяседніца таксама можа кахаць яго. Таксама? А хто яшчэ? Хіба яна?|@corpus
wavs/002157.wav|— І няхай. няхай. Усё адно. Гэта ўсё адно шчасце.|@corpus
wavs/002158.wav|"Што ж, хіба яна лепшая за мяне?."" Не. Не лепшая."|@corpus
wavs/002159.wav|Нашто вы прыйшлі? — Даведацца, ці канчатковае гэта рашэнне? — спакойна сказала Гелена.|@corpus
wavs/002160.wav|адмовіцца ад дзявочай грэблівасці перад яе словамі, вызваліцца ад рэўнасці і, магчыма, будзе нават любіць яе, Гелену,|@corpus
wavs/002161.wav|— Гэта было б ханжаства. Што ж рабіць, калі зямныя законы супраць? — Божыя.|@corpus
wavs/002162.wav|Усмешка была такая, што Майка зразумела: толькі ласкай і паблажлівасцю гэтай жанчыны можна растлумачыць сам факт размовы.|@corpus
wavs/002163.wav|— Чуеце? Жаночы лёс. Аднолькавы і ў пані, і ў прыгоннай.|@corpus
wavs/002164.wav|Алесь гаварыў заўсёды па-мужыцку. З жанчынамі і мужчынамі, на полі і ў зборні.|@corpus
wavs/002165.wav|Нібы зразумеўшы яе, Гелена ўсміхнулася.|@corpus
wavs/002166.wav|Жанчына ўсміхнулася: — Усё адно, — разлічаным, пластычным жэстам жанчына прыўзняла і замацавала на капялюшыку вэлюм.|@corpus
wavs/002167.wav|Карыцкая глядзела на паненку і разумела ўсё. — Хочаце, каб я сказала, аб чым думаеце?|@corpus
wavs/002168.wav|Карыцкая таксама ацэньвала субяседніцу, ад попельных валасоў да насцярожанай усмешкі, да вострага носа туфліка, які высунуўся з-пад сукенкі.|@corpus
wavs/002169.wav|Хіба ёй не ўсё адно? І яна сказала назнарок суха: — Яму яшчэ не было дзе страціць мараль.|@corpus
wavs/002170.wav|Міхаліна глядзела на яе строга і насцярожана: — Вы ведаеце, што я парушыла ўсе сувязі з гэтымі дамамі?|@corpus
wavs/002171.wav|Толькі гэтым ды яго дабрынёю я магу растлумачыць тое, што ён мне прапанаваў,|@corpus
wavs/002172.wav|"І таму ўсе тыя, хто ўжываў мужыцкую мову, там, дзе яе не прынята было ўжываць, мелі дачыненне да яго""."|@corpus
wavs/002173.wav|Я дарую яму, ён жа нічога не ведаў, а пасля яму было ці не ўсё адно. І вось таму я і прыйшла да вас.|@corpus
wavs/002174.wav|Проста перад тым, што яна, Гелена, зрабіла, гэты маленькі верабей нічога не значыў.|@corpus
wavs/002175.wav|— Чуеце? — спытала раптам жанчына. Майка здрыганулася. Таму што невядомая сказала гэта па-мужыцку.|@corpus
wavs/002176.wav|— Бог. Спадзяюся, вы не асудзіце мяне, калі даведаецеся, што я кахала, кахаю і заўсёды буду кахаць яго.|@corpus
wavs/002177.wav|Каб адчувала, што ніхто яго не адбіраў і не адбірае, але ёсць такі чалавек, які. можа адабраць у кожную хвіліну.|@corpus
wavs/002178.wav|Я не ведала прычыны, але ўрэшце здагадалася, што гэтая прычына — вы. — Прабачце, але аб гэтым я не хачу гаварыць.|@corpus
wavs/002179.wav|за тое, што яна прынесла ёй гэтую іскрынку святла. Гелена ведала, што лепшы сродак узвысіць чалавека, які знаходзіцца ў такім стане,|@corpus
wavs/002180.wav|— Выбачайце, калі ласка, але я не ведаю, якую цікавасць гэта можа мець для вас?|@corpus
wavs/002181.wav|— Што ж тады сказаць аб тых, хто сваім капрызам разбураюць шчасце?.. І калі быць з каханым не грэх, то што тады грэх?|@corpus
wavs/002182.wav|Проста другая. І вось такую, другую, ён яе і кахаў.|@corpus
wavs/002183.wav|І, нібы толькі ў жаданні гэтай жанчыны была справа, дзяўчына ўся натапырылася, як перапёлка, што бароніць гняздо.|@corpus
wavs/002184.wav|— Мы не судзім людзей за будучае, — сказала Гелена, нібы не заўважаючы, што чырвань кінулася Майцы ў твар ад гэтых слоў.|@corpus
wavs/002185.wav|Майка сапраўды не ведала, што ёй рабіць. — Ён памрэ, Міхаліна Яраслаўна, — нібы адчужана да яе, сказала Гелена. — Нельга так жорстка.|@corpus
wavs/002186.wav|Ад вераб'я нічога не залежала, і таму з ім трэба было быць добразычлівай. Гелена ўсміхнулася.|@corpus
wavs/002187.wav|Гелена ведала, што Міхаліна цяпер даруе ёй нават словы, якія яна мелася вымавіць,|@corpus
wavs/002188.wav|Усё. Канец. Дагулялася. За каго сябе лічыла, варты жалю верабейка? Хаданская хлусіла. Але хлусня можа зрабіцца праўдаю.|@corpus
wavs/002189.wav|І. любоў, бо чалавека такой маральнай чысціні мне яшчэ не даводзілася бачыць.|@corpus
wavs/002190.wav|Яна рабіла ласку, і ніхто не асмеліўся б зрабіць ласку ёй. Міхаліна глядзела на поўныя вочы.|@corpus
wavs/002191.wav|Абатрэцца трохі, пазбавіўшыся ад свавольстваў, — будзе жанчына. Значыцца, вось каго.|@corpus
wavs/002192.wav|— Як вы думаеце, павінна я, у сваю чаргу, у меру маіх сіл памагчы яму? — Пэўна.|@corpus
wavs/002193.wav|Натуральна, нібы іначай і быць не магло, спеўнай прыдняпроўскай гаворкай, якую яшчэ больш адцянёўваў нейкі дзіўны, трохі дзіцячы акцэнт.|@corpus
wavs/002194.wav|Мне здаецца, тое, што здарылася, гэта ўжо занадта. Гелена прыціснула далонь да грудзей: — Сёння ён зрабіў гэта.|@corpus
wavs/002195.wav|З ніў зноў ляцела далёкае: Бог жа мне даў долечку ліхую, Ліхое замужжа, бог жа мне даў.|@corpus
wavs/002196.wav|Алесь, вядома, будзе кахаць яе. І толькі. А яе, Гелену, ён не забудзе.|@corpus
wavs/002197.wav|Вы ведаеце, гэтыя абрыдлівыя плёткі. Адна з іх, самая хлуслівая, пару тыдняў таму дайшла да яго.|@corpus
wavs/002198.wav|Яна не ведала, што Гелена прыблізна на гэта і разлічвала, едучы сюды, і таму здзівілася, убачыўшы на яе вуснах тую самую ўсмешку.|@corpus
wavs/002199.wav|— Не ведаю, магчыма, я перашкоджу, але іначай не магу. Некалькі апошніх месяцаў я заўважыла, што ён пакутуе.|@corpus
wavs/002200.wav|І гэты амаль умольны тон вярнуў Міхаліне ўпэўненасць:|@corpus
wavs/002201.wav|"Сонца на твары. Хохлікавыя каўпачкі ""панічоў"" кідаюць на сукенку і твар бэзавыя і ружовыя адбіткі."|@corpus
wavs/002202.wav|— Ад каго, спадзяюся, не важна. Гэты чалавек звязаны з другою, і рассекчы гэты вузел можа толькі бог.|@corpus
wavs/002203.wav|"— Гелена зрабіла паўзу. Звінела за ракою жніво. — А прапанаваў ён мне ні больш ні менш як прыкрыць мой ""грэх""."|@corpus
wavs/002204.wav|Тон гэты быў брыдкі, але Гелена ведала: толькі дзелавітасцю і вонкавай сухасцю можна не сапсаваць справы,|@corpus
wavs/002205.wav|Не непакойцеся. Я прыйшла сюды не дзеля таго. І, нібы ратавалася ад чагосьці, трохі паспешліва сказала:|@corpus
wavs/002206.wav|— ці сапраўды вы вырашылі назаўсёды парваць усе сувязі з гэтай фаміліяй? — Я. не ведаю. — Вырашайце.|@corpus
wavs/002207.wav|"Міхаліна пазнала яе. Тая. Што ж здарылася? Майчыны вочы прабеглі па ўсёй постаці актрысы, з галавы да ног. ""Хлусня, — міжволі падумала Міхаліна."|@corpus
wavs/002208.wav|Майка і сапраўды не адчувала грэблівасці. Наадварот, шчымячы жаль. — Смерць? — спытала яна.|@corpus
wavs/002209.wav|Вочы вялізныя. А плечы тонкія, але, адразу відаць, вытрымаюць усё. Незвычайная, пагрозлівая прыгажосць. Захоча — адбярэ.|@corpus
wavs/002210.wav|Ён заўсёды ставіўся да мяне добра. Я думаю, яму стала не пад сілу жыць.|@corpus
wavs/002211.wav|— Я былая прыгонная акторка пана Вежы. Гелена, а па новым прозвішчы — Карыцкая.|@corpus
wavs/002212.wav|— Хіба для мяне? — спакойна скзала Гелена. Майка не разумела яе.|@corpus
wavs/002213.wav|Але спакой актрысы, яе упэўненасць нараджалі неспакой, боязь і трывогу.|@corpus
wavs/002214.wav|"І ацаніла. ""Прыгожая. Нават надзвычай прыгожая і жаноцкая."|@corpus
wavs/002215.wav|Майка адказала таксама па-мужыцку — прыняла выклік: — Згадаеце расцаніць гэта як размову пра ўсіх жанчын ці пра мяне?|@corpus
wavs/002216.wav|Майка апусціла веі. — Нейкім чынам балбатня чэлядзі аб гэтай акалічнасці дайшла да пана Алеся.|@corpus
wavs/002217.wav|Заўтра падставіць галаву пад кулю. І вось я пытаюся ў вас, — у голасе была відавочная пагроза,|@corpus
wavs/002218.wav|"— Тое, што казалі пра іх, таксама была хлусня. Нехта сказаў подласць, зрабіў подласць, а я, а я пайшла ў яго на шворцы""."|@corpus
wavs/002219.wav|Тон быў рэзкі, але Гелена бачыла прасвятлелыя вочы дзяўчыны і разумела, што тая раптам перайшла ад безнадзейнасці і адчаю да самай высокай трапяткой радасці.|@corpus
wavs/002220.wav|— Вы ведаеце, што па намаганню гэтага чалавека, тады яшчэ зусім дзіцяці, я атрымала волю і некаторыя незалежныя сродкі, якія мне здаюцца багаццем.|@corpus
wavs/002221.wav|Адбярэ. Захоча і адбярэ. Гэтая здолее. Майка памятала яе на сцэне.|@corpus
wavs/002222.wav|— Вы можаце? — іранічна спытала Міхаліна. — Магу. — Не трэба. — Але не трэба і вам так думаць.|@corpus
wavs/002223.wav|Майчыны зрэнкі здрыгануліся. — Мяркую. удзячнасць. — Вядома, удзячнасць. І самую глыбокую павагу.|@corpus
wavs/002224.wav|— Віншую вас. — Як вы думаеце, што магу я адчуваць да чалавека, які бескарыслівы даў мне ўсё гэта?|@corpus
wavs/002225.wav|— гэта прышчапіць усведамленне таго, што, нягледзячы ні на што, нехта ўсё ж кахае яго. — У мяне будзе дзіця, — сказала Гелена.|@corpus
wavs/002226.wav|На хвіліну ў яе сэрцы абудзілася раўнівая жаночая злосць, але яна адразу справілася.|@corpus
wavs/002227.wav|не насцярожыць, пераканаць у тым, у чым хочаш. І яшчэ — трошкі — упэўненасцю ў сабе.|@corpus
wavs/002228.wav|— А што тут Лізагуб робіць? — Правае крыло суполкі змену сабе рыхтуе. — Каго ты яшчэ ведаеш?|@corpus
wavs/002229.wav|— гасцінна запрашаў Кіркор, робячы, магчыма, занадта выразныя рухі маленькай зграбнай рукой. Відаць было, што ён — не без славалюбства|@corpus
wavs/002230.wav|— Алесь паказаў на невялічкага чалавека, які піў каву ля кутняга століка і, здаецца, быў заклапочаны больш за ўсё тым, каб не паказаць сваёй|@corpus
wavs/002231.wav|— Вось вам. На вазах харч вязуць, гарматы разрываюцца.|@corpus
wavs/002232.wav|У кутку, асобна ад усіх, сядзеў худы высакалобы чалавек у бутэлечнага колеру сурдуце і шырокім белым гальштуку.|@corpus
wavs/002233.wav|Наглядчык Цэзар Георгіевіч, па класнай мянушцы Цэрбер Гаргонавіч, мог трапіцца паўсюль.|@corpus
wavs/002234.wav|Увесь люты ішоў у Парыжы міжнародны кангрэс, які прыляпіў на чало імперыі ярлык слабасці і непатрэбства|@corpus
wavs/002235.wav|— Сёння ў мяне якраз найбольш цікавыя госці. Рэдка бывае так, каб у кожнага знайшоўся вольны вечар.|@corpus
wavs/002236.wav|У невялічкай гасцёўні з мяккай мэбляю і сінімі сценамі, упрыгожанымі медальёнамі з эмалі і ідылічнымі гравюрамі з народнага побыту,|@corpus
wavs/002237.wav|Валасы бліскучыя ад брыльянціну, нібы карова ягоную галаву лізала. Вочы тытунёвага колеру, абыякава-ўважныя.|@corpus
wavs/002238.wav|— Чакай, — сказаў Алесь. — Гэтага я даволі часта бачу на вуліцы. Ён што, таксама жыве недзе на Нямецкай? — У доме на рагу Нямецкай і Дамініканскай.|@corpus
wavs/002239.wav|— Пакрычаць там сёння, — сказаў Грыма. — Усе крычаць, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/002240.wav|Бач, унь Ходзька Ігнацый сядзіць. Паэтаў цёзка па прозвішчы. Багатыр! З ім ён аб залатым веку пагаворыць.|@corpus
wavs/002241.wav|Ён дазваляў збірацца ў сваёй кватэры самым розным людзям, нават з крайнімі палітычнымі поглядамі.|@corpus
wavs/002242.wav|Раздаваліся выгукі, смех, воплескі — відаць, узнагарода камусьці за трапнае слова.|@corpus
wavs/002243.wav|Ваяваць развучыліся. Шпіцрутэны — гэта мы ўмеем. Кіркор жыў у будынку былога універсітэта. Хлопцы азірнуліся.|@corpus
wavs/002244.wav|Паглядзелі ў бок губернатарскага палаца, цікнулі вокам у цёмную арку двара Сарбевіуса.|@corpus
wavs/002245.wav|А праз сто год мяняюць цырату і выпадкова знаходзяць паперкі,|@corpus
wavs/002246.wav|Дзіўна, чаму ён тут бывае? Але тут, наогул, даволі разнамасны хаўрус. — І прозвішча не ведаеш?|@corpus
wavs/002247.wav|Пачатак сакавіка плакаў капяжамі і ўначы. З дахаў раз-пораз спаўзаў і ляскаўся цяжкі падталы снег.|@corpus
wavs/002248.wav|Мяккае, вельмі беларускае аблічча чалавека было тонкае і жоўчнае.|@corpus
wavs/002249.wav|Змешваліся польская, французская, беларуская мовы. — Давайце, маладыя людзі, будзьце як дома,|@corpus
wavs/002250.wav|пасля якой вучні павінны сядзець дома, але яны ішлі ў дом, наведванне якога магло не спадабацца начальству.|@corpus
wavs/002251.wav|— Унь той, бычыш? З нервовым, тонкім абліччам?|@corpus
wavs/002252.wav|Нібы не семнаццаць яму, а ўсе пяцьдзесят, такі карэктны. — Вам пашанцавала, маладыя людзі, — мякка сакатаў Кіркор.|@corpus
wavs/002253.wav|Хаця гімназістам старэйшага класа і дазвалялася не вельмі пільнавацца гадзіны,|@corpus
wavs/002254.wav|Азызлы, усё яшчэ загарэлы, дарма што зіма прайшла, твар яго быў пацяплеў ад усмешкі.|@corpus
wavs/002255.wav|У яго збіралася цікавае таварыства, і можна было гаварыць аб жыцці.|@corpus
wavs/002256.wav|— Яно табе нічога не скажа. Манюшка. Алесь усміхнуўся.|@corpus
wavs/002257.wav|Занадта інтэлігенцкі шыракаваты твар з добрымі, відаць, блізарукімі, вачыма.|@corpus
wavs/002258.wav|Частка дваццаць дзевятая.|@corpus
wavs/002259.wav|Святло ліхтароў весела гуляла на сотнях ледзякоў. Вёў Алеся знаёміць з людзьмі Усяслаў Грыма.|@corpus
wavs/002260.wav|Доўгія, трохі блізка адно да аднаго пасаджаныя вочы глядзелі сумна і засяроджана.|@corpus
wavs/002261.wav|— чалавек моршчыўся, як моршчыцца меламан з абсалютным слыхам, пачуўшы скрогат цагліны аб цагліну.|@corpus
wavs/002262.wav|Ён стаяў з нейкім хударлявым, сухотным на выгляд чалавекам і ледзь адказаў на прывітанне. У чорным бездакорным сурдуце, вельмі стрыманы, вельмі выхаваны.|@corpus
wavs/002263.wav|На вялікае сваё засмучэнне, хлопцы амаль адразу ўбачылі аднакласніка, графа Ігнацыя Лізагуба.|@corpus
wavs/002264.wav|Ды і прагулкі без формы не заахвочваліся. А іначай было нельга. Будуць глядзець, як на шчанюкоў.|@corpus
wavs/002265.wav|— ганарыцца і гэтым зборышчам, і гасцёўняй, і людзьмі, сабранымі ў ёй, і атмасферай дасціпнасці, лёгкай ігры мазгавых звілін, спрэчак і ўсяго іншага.|@corpus
wavs/002266.wav|Верце слову бітага этнографа. Прашу, прашу да мяне.|@corpus
wavs/002267.wav|Праз шчыліну дзвярэй даляталі галасы. . Гаспадар, убачыўшы Грыму, развёў рукі, быццам хацеў абняць.|@corpus
wavs/002268.wav|— Пэўна, касцельныя дэвоткі,— буркнуў Грыма. — Ну, не кажы. Кожны горад гэта, брат, горад казак.|@corpus
wavs/002269.wav|Жанчыны былі ў глыбокай жалобе, і гэта — а таксама іхнія заплаканыя вочы, і маладосць, і пекната — прымусіла Алеся прыслухацца і запыніць.|@corpus
wavs/002270.wav|Бывала і музыка, а ўжо спрэчкі — заўсёды. Гаспадар быў з ліберальных, асветнік і не больш, ды яшчэ з памяркоўных.|@corpus
wavs/002271.wav|"Ішлі да Адама-Ганорыя Кіркора, рэдактара ""Кур'ера Віленскага""."|@corpus
wavs/002272.wav|Такому б сядзець у хаце, такому б замест сурдута, нават тут, больш пасаваў бы шлафрок.|@corpus
wavs/002273.wav|— Змена маладая! Надзея мілай радзімы! То што, Усяслаў, гэта і ёсць твой князь?|@corpus
wavs/002274.wav|"Проста жыў па прынцыпу ""абы ціха было"","|@corpus
wavs/002275.wav|і завяршыў, урэшце, ганебную разгромную вайну не менш ганебным мірам. — Набілі морду, — бурчаў цельпукаваты Грыма.|@corpus
wavs/002276.wav|Памірае ў багадзельні стары, выкідаюць з-пад ягонага сенніка спісаную паперу. Потым частка гэтых паперак, разам з газетамі, трапляе між дзвярыма і цыратай, якою іх абабілі.|@corpus
wavs/002277.wav|ніякавасці, ну, перад усімі гэтымі людзьмі, каб узяць і паставіць кубачак з належнай годнасцю.|@corpus
wavs/002278.wav|Алесь і Усяслаў Грыма ішлі Дамініканскай вуліцай да Святаянскіх муроў.|@corpus
wavs/002279.wav|А той — граф Тышкевіч, чалавек добры, адукаваны. Археалагічныя раскопкі вядзе.|@corpus
wavs/002280.wav|Але сёння вы ўбачыце цвет новай віленскай грамады. Прашу быць як дома.|@corpus
wavs/002281.wav|"Нехта з дэмакратаў у запале спрэчкі назваў яго аднойчы нават ""калабарацыяністам"", але гэтага не падтрымалі нават злоснікі."|@corpus
wavs/002282.wav|нібы вядро вады на занадта зыркае полымя. Хлопцы асталіся адны. — А ты ведаеш, — сказаў Алесь, — мне ён не падабаецца.|@corpus
wavs/002283.wav|і тады выяўляецца, што ў багадзельні памёр найвялікшы паэт часу.|@corpus
wavs/002284.wav|было поўна людзей. Курылі, пілі каву ля кутняга століка, спрачаліся.|@corpus
wavs/002285.wav|І раптам усплыла ў памяці размова дзвюх жанчын, якую выпадкова пачуў на вуліцы краёчкам вуха.|@corpus
wavs/002286.wav|З гэтым пагамоніць аб тым, як цяжка было жыць нашым продкам. З Ходзькам, з Тызенгаўзам.|@corpus
wavs/002287.wav|Не, у другім ад рога. А на рагу Сыракомля жыве. — Ён хто? — Я яго кепска ведаю. Ведаю, што працуе арганістам у Святаянскім касцёле.|@corpus
wavs/002288.wav|— Грыма, — сказаў Алесь, — я чуў аднойчы, як святаянскага арганіста назвалі богам.|@corpus
wavs/002289.wav|— Нешта праўды тут ёсць, — пакруціў цяжкай галавою Грыма. — Хоча, каб усе былі адзін у адзін: святыя ды божыя.|@corpus
wavs/002290.wav|— Сыракомля. Паэт. — Па-польску піша? — І па-беларуску таксама. — А той?|@corpus
wavs/002291.wav|Яны перабеглі вуліцу і нырнулі ў пад'езд. Падняліся па сходах, пастукалі ў дзверы. Сустрэла іх пакаёўка, узяла паліто.|@corpus
wavs/002292.wav|Ён гаварыў і ўсміхаўся белымі зубамі, а ўсмешка была халодная, абыякавая.|@corpus
wavs/002293.wav|Рукі з доўгімі пальцамі нервова гулялі брэлокамі гадзінніка, перабіралі іх, як ружанец. Калі спрэчка выбухала раптам пагрубелымі ад запалу галасамі|@corpus
wavs/002294.wav|І пабег да іншых людскіх колцаў, улагоджваць, змешваць людскія плыні, там кінуць досціп, там іранічны сказ,|@corpus
wavs/002295.wav|Абодва пераапрануліся з гімназічнай формы ў цывільнае і старалася трымацца далей ад ліхтароў.|@corpus
wavs/002296.wav|І буйнымі добрымі хвалямі падалі на плечы русыя валасы. — Хто такі? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/002297.wav|часам запабягаў перад уладамі і імем імператара, але сяды-тады і яго прарывала злосцю.|@corpus
wavs/002298.wav|Ідзе артылерыйскі паручнік, а ў патэнцыі ён — Напалеон.|@corpus
wavs/002299.wav|— Але. Толькі ён не мой, а свой. — Ухваляю, ухваляю, князь. Рэферат ваш аб народных песнях упадабаў. Выключна.|@corpus
wavs/002300.wav|— Сапраўды, смешнае прозвішча. Нібыта маленькі манюка.|@corpus
wavs/002301.wav|Прырода любіць хаваць брыльянты і золата ў тленны глей і смешную абалонку.|@corpus
wavs/002302.wav|і будуць вас ненавідзець за імя маё, але хто выцерпіць да канца, спасён будзе. Мужыкі, урэшце, паверылі.|@corpus
wavs/002303.wav|Шасціпрацэнтавы гадавы ўзнос у выкуп быў такі — ой, не асіліць. Браніборцы падумалі крыху і самі сабе сказалі: канец.|@corpus
wavs/002304.wav|"Ён занадта доўга чакаў і зашмат пакутаваў, каб адмовіцца ад ""паходу на Гарыпяцічы"""|@corpus
wavs/002305.wav|На прастоле пад сукном. Натоўп маўчаў. Падобна было на тое.|@corpus
wavs/002306.wav|Ужо некалькі сотняў ног тапталі падмёрзлы нанач снег. Ішлі плеценыя скураныя поршні, вайлакі, лапці.|@corpus
wavs/002307.wav|Хай галосіць. — Крывёю рака паплыве, калі не заступіцеся!!! — Глядзіце, хлопцы, — сказаў Корчак. — Не пойдзеце з намі — адзін пайду.|@corpus
wavs/002308.wav|— Вандроўнік дарогаю казаў: паны папоў падкупілі. Папы сапраўдную царскую волю ў царквах схавалі.|@corpus
wavs/002309.wav|Перавялі ў грошы аброк, расклалі ўстаўную суму на ўсе двары, палічылі, колькі пойдзе на кожную наступную дзесяціну зямлі.|@corpus
wavs/002310.wav|што большасць думае пра толькі што атрыманую, няхай нават куртатую, свабоду,|@corpus
wavs/002311.wav|Корчак не ведаў, што і Кагуты ідуць з ім не ад усяго сэрца.|@corpus
wavs/002312.wav|Аконам Браніборскага пачаў пагражаць. Людзі крычалі і стукалі кулакамі ў грудзі. І тут з'явіўся Корчак з людзьмі.|@corpus
wavs/002313.wav|Выдавацьме брат брата і бацька сына на смерць; і паўстануць дзеці на бацькоў і пазабіваюць іх;|@corpus
wavs/002314.wav|Валасы ў яе пасівелі і дыбарам усталі. Мёртвых дзетачак бачыць. Прадалі іх бацькі.|@corpus
wavs/002315.wav|Ён за сваё жыццё баіцца. Але як пойдзеце паноў біць — узрадуецца ягоная душа.|@corpus
wavs/002316.wav|Марта з Паківачовага млына (многія ведалі яе па патаемных маленнях) глядзела вялізнымі вачыма.|@corpus
wavs/002317.wav|Нездарма князь у Мілым падчас чытання вачэй не мог узняць з сораму. Але супраць астатніх ісці, відаць, не рызыкнуў.|@corpus
wavs/002318.wav|Глядзеў у натоўп шалёнымі чорнымі вачыма, гаварыў незразумелае: — Не мог цар даць такую волю.|@corpus
wavs/002319.wav|У хлопцаў былі ў руках сякеры на доўгіх дрэўках, і нават па гэтым можна было пазнаць: з Вязынічаў.|@corpus
wavs/002320.wav|Усё адно было прападаць з такім выкупам. І таму людзі слухалі. А Марта крычала: — Маці божая з былой Алейнай брамы плача.|@corpus
wavs/002321.wav|Загорскі і Раўбіч, паны, вызвалілі сваіх больш выгадна. Спачатку думалі — падман, і вось табе на. Атрымалі! Алесь і пан Яраш адразу выйгралі ў вачах людзей.|@corpus
wavs/002322.wav|Вялізны, з англійскім штуцэрам у руках, ён прыйшоў пад абшчынны дуб і кінуў толькі некалькі слоў:|@corpus
wavs/002323.wav|І таму меў рацыю ў сваіх учынках Загорскі, а не Корчак.|@corpus
wavs/002324.wav|Частка сямнаццатая. Людзі ішлі ўжо вечар і ноч. Уначы — чырвона-чорныя, асветленыя зарывамі, удзень — нібыта звычайныя, толькі ў вачах як быццам аставаліся агонь і ноч.|@corpus
wavs/002325.wav|Паколькі кожная наступная каштавала танней — горш за ўсе давялося бедным, якія не маглі многа купіць.|@corpus
wavs/002326.wav|Андрэй рушыў за ім: нельга ж было кінуць блізнюка. Але гэты выправіуся без ахвоты і разы са два стрымліваў брата.|@corpus
wavs/002327.wav|Пачалося з таго, што ўстаўныя граматы прывезлі ў Браніборшчыну.|@corpus
wavs/002328.wav|Пайшоў Кандрат, адзіны, хто ведаў праўду пра смерць Стафана і яшчэ гневаўся на ўсіх.|@corpus
wavs/002329.wav|Пазіраючы на іхнія сляды, пасуравелы пасля забойства Кандрат Кагут жартаваў: — Глядзі, рашоты сваёй хадой гналі.|@corpus
wavs/002330.wav|Лепей паншчына, лепей нясцерпнае рабства. Здзіўляла жорсткасць царскай волі.|@corpus
wavs/002331.wav|Бліжэй за ўсё было да гарыпяціцкай бажніцы. Людзі пайшлі туды і дарогаю ўзнялі яшчэ вёску Крутое. Гледзячы, як многа мужыкоў ужо ідзе, люд уздымаўся лёгка.|@corpus
wavs/002332.wav|Усе, хто хацеў, рабілі сабе паходні. Гарэлкі дый іншай маёмасці не кранулі: нашто чалавеку потым адказваць перад гаспадаром?|@corpus
wavs/002333.wav|і страшна, востра блішчалі над іхнімі галовамі адпаліраваныя штодзённай працай вілы і карычневыя бічы на арэхавых цапільнах.|@corpus
wavs/002334.wav|Потым прысталі сяляне дзвюх хаданскіх вёсак. Гэтыя прыйшлі з мяламі, граблямі, сякерамі і косамі. Абрастаючы, як снежны камяк, натоўп рухаўся да Гарыпяцічаў.|@corpus
wavs/002335.wav|Ён не ведаў, што ўся гэтая спроба з самага пачатку асуджана на правал,|@corpus
wavs/002336.wav|"Толькі што сам вырашыў не браць граху на душу, вызваліць ""па-царску"". Мужыкі адмовіліся ад устаўных грамат."|@corpus
wavs/002337.wav|А потым нехта пусціў чутку, што Раўбіч і Загорскі проста ведалі аб сапраўдным маніфесце і не палічылі за магчымае ісці супраць царскай волі.|@corpus
wavs/002338.wav|Сапраўдная воля за сямю пячацямі. У ёй для ўсіх сыраядцаў смерць. Цар загадаў волю віламі браць.|@corpus
wavs/002339.wav|Натоўп ішоў да бочак і адыходзіў з паходнямі. Нібы чорная рака падпаўзала да нейкага месца, тут успыхвала і далей паўзла ўжо вогненная.|@corpus
wavs/002340.wav|Але Корчак не ведаў, баяўся самому сабе прызнацца ў гэтым, і таму ішоў, нібы яго чакала галоўная справа жыцця.|@corpus
wavs/002341.wav|Ай, мужыкі, ай, галовы! Рогат каціўся над галовамі бліжэйшых. Гігатаў, як конь, Брона, абкружаны падлеткамі.|@corpus
wavs/002342.wav|Вочы напалову твару, і ў іх — апантанасць і ўтрапенне: — Праўду гаворыць Корчак! Сама ад лёзных людзей чула!|@corpus
wavs/002343.wav|У карчме, дзе быў сядзельцам стары Ушар, разбілі дзверы пуні, выкацілі на снег дзве бочкі са смалой.|@corpus
wavs/002344.wav|Корчак ішоў перад сваімі, як на свята, п'яны ад думкі, што вось, урэшце, настаў час.|@corpus
wavs/002345.wav|Палілі дарогаю панскія дворныя пабудовы. У чырвоным зарыве, вялікія ад яго, рухаліся праз ноч людзі,|@corpus
wavs/002346.wav|што ніхто, акрамя ягоных хлопцаў, не назапасіў злосці, што людзі ішлі, як на вясёлую гулянку, і маглі разысціся пры першай перашкодзе.|@corpus
wavs/002347.wav|Зрэнкі Марты пашырыліся на ўвесь раёк і трапяталі: — Бог, бог сказаў!|@corpus
wavs/002348.wav|Расце белабожы конь! Як не падтрымаеце яго — у пекле вам быць!|@corpus
wavs/002349.wav|Папы чыталі волю, але папоў на Прыдняпроўі, якіх вера (то адна, то другая) біла і трэсла столькі стагоддзяў, ніколі не любілі.|@corpus
wavs/002350.wav|Справа была не ў ляманце Марты. Проста жыць стала нельга, а лямант надаваў становішчу неабходнае адценне жуды і велічы.|@corpus
wavs/002351.wav|Вам потым сорамна будзе. У гэты час прыйшлі вязыніцкія. Іх прывёу той самы Брона, што калісьці разрэзаў вяроўкі на руках Раўбіча.|@corpus
wavs/002352.wav|Толькі ў вязыніцкіх, прыроджаных лесарубаў, сякеры былі на такіх, удвая даўжэйшых за звычайныя, тапарышчах.|@corpus
wavs/002353.wav|Божае жарабя прадасцё — не бачыць вам шчасця! Плач баб рэзаў па сэрцы.|@corpus
wavs/002354.wav|— Схавалі, — сказаў Брона. — І ці не памацаць нам цэрквы? Вырашылі: мацаць.|@corpus
wavs/002355.wav|Дый ішлі ж не рабаваць, ішлі мацаць царкву, каб самім упэўніцца ў нізкім падмане.|@corpus
wavs/002356.wav|Падышлі да Гарыпяцічаў.|@corpus
wavs/002357.wav|Не ведаў, што сапраўдны час гэтых людзей прыйдзе не зараз і нават не праз год, але як прыйдзе — пажар будзе палаць зырка.|@corpus
wavs/002358.wav|Павінна было мінуць шмат часу. Беларусь павінна была зазнаць яшчэ шмат крыўды, рабунку, галечы і пагарды, каб нарадзіць навальніцу.|@corpus
wavs/002359.wav|Пакуль што гэта не ўдавалася, але на трэці раз магло мець поспех. Ды і што было Кагутам?|@corpus
wavs/002360.wav|Яны былі людзі вольныя і, як большасць такіх, хацелі, ды і то не вельмі пільна, паглядзець: а ці не задумалі вялікія людзі падмены маніфеста.|@corpus
wavs/002361.wav|(як гэта потым назвалі), выходкі гераічнай, але бессэнсоўнай і таму трагічнай.|@corpus
wavs/002362.wav|а ўсё адно свайму малочнаму брату раб, а фаміліі вашай давеку ўдзячны і шкодзіць яе гонару аніяк не згодны.|@corpus
wavs/002363.wav|Няўжо вялікая цана, каб поўху ўсім гэтым хвостміжножнікам даць? А?|@corpus
wavs/002364.wav|Пан таксама пасылае пані і сыну сваю любоў. І пані Клейне пасылае сваю любоў.|@corpus
wavs/002365.wav|— Ён не зможа прыехаць. У яго. падагра. — Што за чорт, — сказаў бацька, — ніколі ў яго ніякай падагры не было.|@corpus
wavs/002366.wav|Прымусілі права на шляхецтва даводзіць — і тут яны змоўчалі.|@corpus
wavs/002367.wav|Кандраці пакланіўся: — І ён мне так сказаў. Сказаў, што шчаслівы быў бы, каб я мог замяніць яго.|@corpus
wavs/002368.wav|— Падумала, бацюхна. Ведаю — цяжка. Але ж я цябе, чортавага сына, люблю, сам ведаеш.|@corpus
wavs/002369.wav|Моцна сціснула локаць Кандрацію, давяральна шапнула яму на вуха: — Ты прабач, Кандраці. Ты ідзі і рабі выгляд, што цябе вядуць, што табе няёмка.|@corpus
wavs/002370.wav|Потым у яго вачах таксама зацепліліся іскаркі.|@corpus
wavs/002371.wav|"Наглядчык яшчэ ніжэй апусціў галаву. — Ён сказаў. Ён сказаў. ""Халуі ўсе""."|@corpus
wavs/002372.wav|Дзівосная пара пайшла па тэрасе. Клейна і Кандраці ішлі, паважна размаўляючы аб нечым, міма купак гасцей,|@corpus
wavs/002373.wav|На твары Загорскага быў такі разгублены выраз, што Клейна няўлоўна ўсміхнулася,|@corpus
wavs/002374.wav|сустракалі там-сям здзіўленыя альбо шакіраваныя міны. Тады старая зіркала проста на іх цяжка і ўладна — і вочы апускаліся.|@corpus
wavs/002375.wav|Бацька толькі рукою махнуў: — Ну і добра. Заставайся тады ты замест яго. І на месца яго за сталом сядзеш.|@corpus
wavs/002376.wav|— Што здарылася, Кандраці? — спытала маці Антаніда. — Стары пан просіць прабачэння, — суха сказаў даглядчык.|@corpus
wavs/002377.wav|— Напэўна і з Вежам нешта не да ладу. Кандраці наблізіўся да паноў.|@corpus
wavs/002378.wav|Ён рашуча крэкнуў, вызваліў перадплечча з пальцаў Клейны і далікатна ўзяў яе пад локаць.|@corpus
wavs/002379.wav|— Ідзі, пазнаём сына з Раўбічамі. Я ўжо тут неяк сама спраўлюся, можа. Ану, хадзем са мною, пане Кандрат.|@corpus
wavs/002380.wav|Кандраці глядзеў на яе, сурова выпнуўшы крутую сківіцу.|@corpus
wavs/002381.wav|А бацька, між тым, таксама заўважыў даўгавусага. — Вось ён, Антаніна, — сказаў пан Юры.|@corpus
wavs/002382.wav|а ў вачах яе загарэўся гарэзлівы, амаль дзіцячы, малады агеньчык. — Ідзі, бацюхна, — сказала яна бацьку.|@corpus
wavs/002383.wav|— А маладому князю сваю непарушную любоў і блаславенне. А сам просіць прабачэння. — Кандраці, — сказала матухна.|@corpus
wavs/002384.wav|— Пан просіць прабачэння, — са скрухай паўтарыў ён. — Падарункі княжычу едуць. Будуць тут праз гадзіну.|@corpus
wavs/002385.wav|Калі Вежа так сказаў, дык мы яго ўважым. — Яны не наважацца, — змрочна сказаў Кандраці. — Правільна, — згадзілася старая.|@corpus
wavs/002386.wav|— Скажы, чаму ён так зрабіў? — Не магу ведаць, — апусціў вочы даглядчык. — І ўсё ж? На нас злуецца?|@corpus
wavs/002387.wav|Ды толькі прабачце, пан Юры, прабачце, паніматка, я гэтага аніяк не магу, бо я хаця і вольнаадпушчанік,|@corpus
wavs/002388.wav|— У тым і бяда, што ён мае рацыю, стары казёл. Халуі ўсе. Што б дужы ні зрабіў — змоўчаць.|@corpus
wavs/002389.wav|— Патрэбна яна мне ўжо дужа, твая любоў, — сказала Клейна. — І тут не мог як усе людзі зрабіць, казёл стары.|@corpus
wavs/002390.wav|А я з ім яшчэ менуэт калісь танцавала. — .і пану графу Ісленьеву — сваю любоў, — спяшаўся Кандраці.|@corpus
wavs/002391.wav|— А вы падумалі, як гэта мне? — спытаў Кандраці. — Падумала, — вельмі сур'ёзна сказала Клейна.|@corpus
wavs/002392.wav|Паходзім між гасцей. Ты мяне, старую, пад руку паводзіш — хай госцейкі шаноўныя асудзяць.|@corpus
wavs/002393.wav|Я прыдумала — мой і адказ. Надта ўжо мне, старой, іх падражніць хочацца.|@corpus
wavs/002394.wav|Глядзеў на іх трохі нават вінавата. Але ганарыста выступала з-пад доўгіх вусоў крутая ніжняя сківіца.|@corpus
wavs/002395.wav|Дык ты паступіся, паступіся на хвіліну гонарам.|@corpus
wavs/002396.wav|Вольнасць у іх адабралі — змоўчалі. Са старых паселішчаў сагналі — змоўчалі.|@corpus
wavs/002397.wav|— Я ўсё разумею, любы, — сумна сказала пані Антаніда. Кандраці крэкнуў ад шкадобы.|@corpus
wavs/002398.wav|Усё адно яму, бачыце, гарачая ванна або каўбаса. Чыстага і прычасанага паніча апраналі ў вузкія штаны|@corpus
wavs/002399.wav|Ідзі ўмывацца, ідзі прывітацца з матуляй, ідзі прамыць божы твар, ды потым за кніжкі, калі князь не хоча застацца дурным князем, ці не так?|@corpus
wavs/002400.wav|(псеўданароднаму гарнітуру далі адстаўку ў канцы першага ж тыдня)|@corpus
wavs/002401.wav|А сёмай па ўсім доме білі гадзіннікі. Трэба было заплюшчваць вочы.|@corpus
wavs/002402.wav|монс'ёр Жанот — над французскай плюс рыторыка і прыгожае пісьменства. Смеху варта было глядзець, як яны стараліся.|@corpus
wavs/002403.wav|далі права наглядаць за туалетам, як быццам бы ён, Кірдун, рабіў гэта без немца значна горш.|@corpus
wavs/002404.wav|І тады ў спальню заходзілі два чалавекі: немец-гувернёр, гер Фельдбаўх, тоўсты лысаваты і надта рухавы,|@corpus
wavs/002405.wav|спусціцца з таго пакоя ў бібліятэку, што ўсё гэта для яго, і гэты прастор палохаў яго.|@corpus
wavs/002406.wav|Але Халімон, відаць па дабрыні, усе ніяк не мог рашыцца на гэта. Таму, напэўна, і змрачнеў.|@corpus
wavs/002407.wav|Як быццам выплывалі з далёкага, калісьці роднага, а потым забытага сну. Быццам даўно ведаў, а потым на хвіліну забыў.|@corpus
wavs/002408.wav|Алесь дзякаваў богу за тое, што англічаніна і настаўніка дзяржаўнай мовы бацька абяцаў запрасіць толькі ўвосень, калі прадасць ураджай.|@corpus
wavs/002409.wav|Матуля цалавала Алеся ў скроню, трымала за падбародак вузкай, да смешнага маленькай рукой, пытала — зрэдку па-французску, каб прывучыўся, — як спаў.|@corpus
wavs/002410.wav|Алесь ведаў, што за першымі дзвярыма светлы калідор другога паверха, што другія дзверы вядуць у ванны пакой, а потым у пакой для заняткаў, што ён можа заўсёды|@corpus
wavs/002411.wav|Над яго галавою, у куце, плыла кудысьці старажытная копія з божай маці Куцеянскай:|@corpus
wavs/002412.wav|А ён спіць і не ведае, што ў ранняй гадзіны золата ў вуснах, ці не так?|@corpus
wavs/002413.wav|— О, гэты маленькі сануля! Усе ўсталі, маленькія птушкі спяваюць Госпаду сваю хвалу, ці не так?|@corpus
wavs/002414.wav|Гэта быў, на яго думку, самы прыстойны стыль размовы з дваранскім дзіцем.|@corpus
wavs/002415.wav|Гувернёр стаяў перад сакратэрам у позе Гракха на форуме: рука выцягнута дагары далонню, вялікі палец адстаўлен убок. Твар ганарысты.|@corpus
wavs/002416.wav|Людвіг Арнольдавіч біўся з Алесем над нямецкай і латынню плюс матэматыка і гісторыя,|@corpus
wavs/002417.wav|Бацькі, можа, і не ведаючы гэтага, выбралі зручны час.|@corpus
wavs/002418.wav|Непрыкметна з яго рабілі не тое, што ён хацеў, а тое, чаго хацелі іншыя.|@corpus
wavs/002419.wav|"бо яму ўжо, як кожнаму падлетку, хацелася сцвярджаць і ўстаткоўваць сваё ""я""."|@corpus
wavs/002420.wav|доўгія вочы з такой дабрынёй і тугою, што часам, асабліва ўвечары, хацелася плакаць, гледзячы на іх.|@corpus
wavs/002421.wav|Алесь ляжаў, кожны раз новымі пасля сну вачыма разглядаючы блакітныя сцены пакоя.|@corpus
wavs/002422.wav|Вісела і, нават з некаторым здзіўленнем, глядзела на ложак з полагам, на канторку чорнага дрэва,|@corpus
wavs/002423.wav|І Таўтабургскі лес стаў полем нямецкай славы.|@corpus
wavs/002424.wav|але потым бацькі збяднелі, і сын паехаў шукаць шчасця ў невядомае Прыдняпроўе.|@corpus
wavs/002425.wav|Усё адно стары Загорскі дапаможа, у яго грошай граблямі грабі.|@corpus
wavs/002426.wav|(ці то літаральна: гэта мне каўбаса). Проста чорт ведае што! Не мова, а свінства!|@corpus
wavs/002427.wav|Алесь ведаў, што немец пачне гаворку па-свойму, і не палохаўся гэтага.|@corpus
wavs/002428.wav|Так яно, урэшце, і было, бо да сямі год ён не ведаў іншых моў, акрамя французскай і нямецкай.|@corpus
wavs/002429.wav|і прыгонны дзядзька, Халімон Кірдун, па мянушцы Халява, чалавек вельмі добры і вельмі змрочны, напэўна, з той прычыны, што ягоная жонка была незвычайная прыгажуня.|@corpus
wavs/002430.wav|"Магчыма, і так. Ад іх усяго можна чакаць. Немцы"". .Біў гонг, абвяшчаючы канец заняткаў."|@corpus
wavs/002431.wav|Немец каціўся да ложка, як шар, і адразу пачынаў буркатаць нешта, зразумелае толькі з пятага на дзесятае, але прыемнае:|@corpus
wavs/002432.wav|— Б'ен, мадам, — адказаў ён, так пакутліва падбіраючы словы, што нават малому Вацаку рабілася смешна.|@corpus
wavs/002433.wav|Елі аўсянку з малаком, яйкі ўсмятку, тарцінкі з маслам і сырам, тварог і мёд. Дарослыя пілі каву, дзеці — чай.|@corpus
wavs/002434.wav|Падымалі яго а сёмай гадзіне раніцы. Бадай, запозна, бо ў Азярышчы ўставалі раней, і ён часцей за ўсё добрую палову гадзіны ляжаў без сну.|@corpus
wavs/002435.wav|такі далёкі продак Алеся, што і ўявіць было страшна. Мячом прыводзіў у хрысціянства жыхароў Сухадола і Ршэ,|@corpus
wavs/002436.wav|Частка пятая. Так пайшлі дні. Кожны з іх быў непадобны на другі, і ўсё ж няўлоўна падобны.|@corpus
wavs/002437.wav|Алеся падымалі, вялі ў ванны пакой, і там, пад даглядам немца, Кірдун абліваў хлопца вадой і расціраў.|@corpus
wavs/002438.wav|таму што кінуў Глеб меч і кінуў ваяводства і,|@corpus
wavs/002439.wav|Гадзіна ішла за гадзінай.|@corpus
wavs/002440.wav|пад імем Анфімія, пайшоў на чорны пострыг і вечнае маўчанне.|@corpus
wavs/002441.wav|у высокім крэсле, дзіўная істота — двухгадовы брат Вацак, які смешна вырачваў на Алеся шэрыя наіўныя вочы.|@corpus
wavs/002442.wav|Гэта таму, што кожны быў адкрыццём і нечаканасцю. Алесь гідаваў новым становішчам: празмернай пяшчотай бацькоў, недарэчнымі звычаямі палаца і|@corpus
wavs/002443.wav|Засумаваўшы па рабоце, ён цяпер даганяў, хочучы, чаго б там ні каштавала, прымусіць вучня за нейкі год добра гаварыць па-нямецку.|@corpus
wavs/002444.wav|Фельдбаўх – сын багатага бюргера – скончыў гімназію і першы курс універсітэта ў Гецінгене,|@corpus
wavs/002445.wav|на блюда з незабудкамі (карэнні іх прыціснулі кавалкам мармуру, кветкі ўсталі і стаялі над блюдам суцэльнай блакітная шапкай).|@corpus
wavs/002446.wav|Часам словы трох моў блыталіся ў галаве, і хлопцу хацелася толькі аднаго: каб сёлетні ўраджай быў дрэнны.|@corpus
wavs/002447.wav|неўсвядомлена ганарыўся гэтым, бо ён быў падлетак,|@corpus
wavs/002448.wav|Фельдбаўх рабіў рэзкі рух крысом халата, быццам захінаў рымскую тогу. — Вельмі добра.|@corpus
wavs/002449.wav|і вольную белую сарочку з адкрытым карункавым каўняром і вялі на балкон, асабліва светлы ад снежных маркіз. Тут за чайным сталом чакала маці і,|@corpus
wavs/002450.wav|быў у гэтым шчыраванні да веры ледзь не больш суровы, чым мсціслаўскі сабрат, Воўчы Хвост, ды, відаць, не вытрымала душа бязвіннай крыві нядаўніх братоў па Пяруну,|@corpus
wavs/002451.wav|— Таму Герман Херуск, льву падобна, рынуў на агіднага Вара, правадыра разбэшчаных рымлян.|@corpus
wavs/002452.wav|Ды хоць бы нават і дрэнны ўраджай. Не, яго, Алеся, ужо нічога не ўратуе.|@corpus
wavs/002453.wav|Ад гэтых думак адрываў яго натхнёны голас гера Фельдбаўха, у якім гучалі нечаканыя для немца басовыя ноты.|@corpus
wavs/002454.wav|Брушка наперад. Гэта ён граміў бязбожных рымлян, што задалі такой шкоды нямецкай айчыне:|@corpus
wavs/002455.wav|Па старому паданню, гэту ікону напісаў, пасхіміўшыся, восемсот год таму назад ваявода Глеб,|@corpus
wavs/002456.wav|З'яўляўся з аб'езду бацька, загарэлы, смяшлівы, сыпаў жартамі. У рэакрацыйнай чакалі ўжо Фельдбаўх і швейцарскі француз монс'ёр Жанот|@corpus
wavs/002457.wav|Проста дзівіўся, як хутка рабілася зразумелым, зразумелымі чужыя словы.|@corpus
wavs/002458.wav|І тут пачыналася пакута не пакута, а нешта накшталт упартага змагання.|@corpus
wavs/002459.wav|Вочы Фельдбаўха, якія толькі што кідалі бліскавіцы, зноў рабіліся блакітнымі і добрымі.|@corpus
wavs/002460.wav|Алесь сам чуў ад дваравых, што Халімону даўно варта было б яе набіць.|@corpus
wavs/002461.wav|Спытае, бывала, Кірдун, ці трэба нагрэць яму ванну для ног, а немец адказвае: — А мне ўсё адно|@corpus
wavs/002462.wav|Кірдун раўнаваў паніча і таму ўвесь час бурчаў пад нос, лаючы Фельдбаўха, якому, немаведама нашто,|@corpus
wavs/002463.wav|(гэтаму, як найбольш тандэтнаму, дазвалялася снедаць у сваім пакоі).|@corpus
wavs/002464.wav|Але ён адразу ўспамінаў Кагутоў, і яму рабілася сорамна.|@corpus
wavs/002465.wav|А тая, што вісела тут, была копіяй шаснаццатага стагоддзя. Рабіў таксама Куцеянскі майстра, Іпаці.|@corpus
wavs/002466.wav|Тут ён служыў ужо дзесяць год, з іх апошніх шэсць – у Загорскіх. Яго не адпусцілі нават тады, калі Алесь трапіў на дзядзькаванне.|@corpus
wavs/002467.wav|Як гэта лес мог стаць полем, — думала няшчаснае дзіця, — высеклі яго немцы, ці што?|@corpus
wavs/002468.wav|Кірдун суправаджаў некалі пана Юрыя за мяжу і таму ведаў некалькі нямецкіх слоў. Нямецкая мова яго абражала.|@corpus
wavs/002469.wav|І вось цяпер прагна, са свежай галавой наганяў.|@corpus
wavs/002470.wav|Рука прыціскае дзіця, падобнае на маленькага мудрага старога.|@corpus
wavs/002471.wav|Ікон такіх напісаў дзве — адну для манастыра, другую — сыну (яна цяпер вісела ў старога дзеда Загорскага).|@corpus
wavs/002472.wav|Тэрарызаваная вёска забіралася з захадам сонца ў хаты і сядзела так да раніцы.|@corpus
wavs/002473.wav|Гойсаў на кані з сабакам і стрэльбай па навакольных пушчах і паплавах, часта чамусьці заязджаючы ў Азярышча.|@corpus
wavs/002474.wav|У наваколлі Копыся вадзіліся надзвычай рэдкія чорныя зайцы.|@corpus
wavs/002475.wav|і Алесь амаль узрадаваўся гэтаму: хутчэй пройдзе матчына туга, і ён, Алесь, на качак паедзе разам з бацькам, а дома будзе ўжо цішыня і мір.|@corpus
wavs/002476.wav|Лілі шрот, выбівалі прабойнікамі з лямцу клакі, выпрабоўвалі порах. Як ціскі для катавання, ляскаў у руках Карпа барклай.|@corpus
wavs/002477.wav|— Такі ўжо наш лёс, — смяяўся васільковымі вачыма пан Юры. — Салаўя не кормяць байкамі, а жанчын — мудрасцю.|@corpus
wavs/002478.wav|У ім заўсёды было шмат хлапечага. Бацька любіў жартаваць, быў здатны на самыя нечаканыя выбрыкі.|@corpus
wavs/002479.wav|Бацька з маці пасварыліся ў гэты год нязвыкла рана, задоўга да пачатку вясенняга палявання,|@corpus
wavs/002480.wav|Сваячок малодшанькага роду, каб ужо гізунты з цябе, а, каб. Падскакаў да санак, у якіх сямёра з малодшых сядзелі спінамі адзін да аднаго.|@corpus
wavs/002481.wav|прасіў прыехаць на агледзіны, загадзя дамовіўшыся аб суме кантракту. Прыязджала таксама мадам Лягранж,|@corpus
wavs/002482.wav|Калыханкі былі адны. Тыя, што мармытаў зараз ён: Люлі, люлі, люлі, Пойдзем да бабулі,|@corpus
wavs/002483.wav|Затое вылечыўся ад сухотаў. Цяпер на пана Юрыя балюча было глядзець.|@corpus
wavs/002484.wav|і ў доказ гэтага паказаў шкурку і сказаў, што за другі экземпляр не пашкадуе і тысячы рублёў.|@corpus
wavs/002485.wav|Маўчала, нібы нават прыгнечаная, не знайшла хібаў у мове, акрамя лёгкага паўднёвага акцэнту|@corpus
wavs/002486.wav|Яго гнаў голад.|@corpus
wavs/002487.wav|З Раўбічамі, сапраўды, было па-ранейшаму. Не віталіся нават у зборні. Калі на баль прыязджала адна сям'я, другой амаль ніколі не было.|@corpus
wavs/002488.wav|Пан Юры быў ва ўсім белым. Белыя кабці, белыя скураныя нагавіцы, белая футра, падбітая гарнастаем, белая, таксама гарнастаевая, шапка з заломленым вастраватым верхам.|@corpus
wavs/002489.wav|Шэры конікі пад світкамі ўграваюцца, Мы ўкрываемся, стралочкі, босаю спіной.|@corpus
wavs/002490.wav|— Што, брат, зробіш? Страсць! Прашліхтуе нам з табою маці вантробы. Як чорт, блішчаў сінімі вачыма:|@corpus
wavs/002491.wav|— Спалохайце ды праганіце. Снег, а ў яго, адзінага са звяроў, голыя пяткі. — Нехта яму вінаваты, — пасмейваўся пан Юры. — Ты ведаеш, чаму мядзведзь устае?|@corpus
wavs/002492.wav|— І не трэба далей. Бо шчасце павінна быць і ў мяне, і ў вас.|@corpus
wavs/002493.wav|"з прадчуваннем клічу паплавоў і балот, з першым жывым ўяўленнем таго, як хутка ўжо стане ""капаць"" і ""скрогаць"" у пушчы глушэц."|@corpus
wavs/002494.wav|Мядзведзь ніколі не чапае людзей — да першай крыві, усё адно — мядзведжай або чалавечай.|@corpus
wavs/002495.wav|"Ажываў ён толькі на паляванні. Але і там аднойчы, калі начавалі ля вогнішча, каб раніцай ісці ""сцяжыць"" ваўкоў, не вытрымаў."|@corpus
wavs/002496.wav|"Смашненька!.."" З Грэблі данеслі, што мядзведзь пасля кожнага разбою вяртаецца ў сваё мярло і робіць спробу заснуць зноў."|@corpus
wavs/002497.wav|Зміцёр! О, хітрая бестыя, Зміцёр! Но-но, Змей. Давай сапраўднага каня. — Ды я. яно. думаў. каб гэта Змей. Хай бы ён.|@corpus
wavs/002498.wav|Чуткі аб ён пайшлі далёка. Зімой у Вежу прыйшоў ліст ад славутага Шчэпкіна:|@corpus
wavs/002499.wav|вялізны і схуднелы самец-мядзведзь.|@corpus
wavs/002500.wav|Не так пражылі. Яшчэ год дваццаць сумоты, а там і да пані Пясецкай у ложак. — Бацька, ты што?|@corpus
wavs/002501.wav|ляпёшкі з чарніцаў на пятках сушылі. Чатыры нагі аж пад сонца ўздымалі, усю зімку чарнічныя лапы смакталі.|@corpus
wavs/002502.wav|"Слухала і глядзела ""Антыгону"" і, па-французску, ролю ў ""Федры""."|@corpus
wavs/002503.wav|Хлапечая постаць пана Юрыя зноў скаланулася. І не трэба было, бо правяраў ужо, але ён проста не мог стаяць спакойна.|@corpus
wavs/002504.wav|Паўтаралася звыклая гісторыя кожнай вясны. Бацька ўжо крадком рыхтаваўся.|@corpus
wavs/002505.wav|Баба несла кошык у Сухадол, на рынак. Адзіны паляўнічы з вёскі Шчупак Лабудовіч (у Грэблі акрамя хрышчоных імён былі і свае) зрабіў быў засаду,|@corpus
wavs/002506.wav|Разбойніцкая!.. Вось паслухалі б людзі. Ды яшчэ каб раптам кісцень на руку:|@corpus
wavs/002507.wav|Бацька ляпнуў сына па плячы і, пружынячы, страсянуўся, як звер: не, нічога не брынчэла, усё было падагнана як след.|@corpus
wavs/002508.wav|— Непатрэбна ўсё гэта нікому. Ні гэтыя рэформы, калі ўся гэтая механіка патрабуе молата, ні мая гэтая мітусяніна. Нічога!|@corpus
wavs/002509.wav|Наваколле ўхваляла: малайчына, Вежа, нацягнуў нос французам!|@corpus
wavs/002510.wav|Алесь быў здаволены, што да пана Юрыя вярнуўся ранейшы настрой.|@corpus
wavs/002511.wav|Трэба было любой цаною ўтрымаць актрысу, якая рабілася гонарам Прыдняпроўя, калі ўжо яна была вольна.|@corpus
wavs/002512.wav|Дзеці вырастуць, і тыя самыя песні прагучаць над калыскамі іхніх дзяцей. У параўнанні з гэтым усё астатняе здавалася лухтой.|@corpus
wavs/002513.wav|Пераступалі з нагі на нагу, рыпелі белымі высокімі вайлакамі, ходнямі і ботамі. Ліхтары згасілі, і снег стаў ліловы, калі ўрэшце з'явіўся бацька.|@corpus
wavs/002514.wav|Ды больш разумныя, бо ўцяклі ў лес, каб іх не прымусілі працаваць. Мужыкі скардзіліся. Пан Юры пачаў рыхтавацца.|@corpus
wavs/002515.wav|Хоць адны гулялі ў серсо, другія — у цыркі, а калыханкі былі аднолькавыя,|@corpus
wavs/002516.wav|Невядома, што здарылася, але хутчэй за ўсё — глыбокае нездавальненне жыццём і сабою.|@corpus
wavs/002517.wav|у накладных вусах, барадзе і кучме валасоў|@corpus
wavs/002518.wav|Гэта была самая глухая з вёсак пана Юрыя: на поўнач, поўночны захад і захад ад яе пушча цягнулася на некалькі дзён дарогі.|@corpus
wavs/002519.wav|Гелена жыла ў новым доме, у Ведрычах, чакала, пакуль малыя Юрась і Тонька падрастуць, і лічыла за неабходнае ўдзельнічаць у кожнай п'есе, што ставіў тэатр у Вежы.|@corpus
wavs/002520.wav|І гэта бацька ў змове з кушняром Вежы, славутым майстрам, запэўніў аднаго з Вітахмовічаў, Сымона, што бываюць і зайцы паласатыя,|@corpus
wavs/002521.wav|"І гэта пан Юры зрабіў аднойчы так, што адзіны заяц, забіты на паляванні выдомым хвальком і хлусам Вірскім, трымаў у лапках запіску з надпісам: ""За што?!"""|@corpus
wavs/002522.wav|Сымон цэлы год днямі і начамі цягаўся па вапняковых пустках ля Рамінавічаў,|@corpus
wavs/002523.wav|Ён быў вельмі засмучаны за сына. — Ну нічога, ну кінь. Слова табе даю, заўсёды цяпер будзеш са мною.|@corpus
wavs/002524.wav|Бог з ім, няхай нават паляванне — грэшны і сорамны занятак, няхай панервуецца пару дзён маці — усё адно добра, што яно ёсць, паляванне, бо праз яго стомленыя людзі пачынаюць любіць жыццё.|@corpus
wavs/002525.wav|"Псяры трымалі іх на шворках. Сабак сёння чакала цяжкая работа: хапаць звера ззаду ""за нагавіцы"", адцягваць яго ад паляўнічых."|@corpus
wavs/002526.wav|А Гелена глядзела на Алеся з усмешкаю і гаварыла, што вось, вядома, з Раўбічамі ранейшая варожасць, але гэта нічога, прымірацца.|@corpus
wavs/002527.wav|Гэта ён, у маладыя гады, ледзь толькі зляцеў з магілёўскага губернатарства Міхаіл Мураўёў, прыехаў да яго наступніка, маладога Ягора Бажанава,|@corpus
wavs/002528.wav|Спяваў патаемна і так, што аж страшнавата рабілася. І раптам пляваў: — Чорт ведае што.|@corpus
wavs/002529.wav|Шляхта з малодшых радоў — сем чалавек — раз-пораз ставіла стрэльбы і рацішчы ля ганка і ішла ў пакой паляўнічых, куды яшчэ звечара паставілі сталы: закусваць.|@corpus
wavs/002530.wav|Пушча спала яшчэ. Не было нават праталін. Вялікія гарады мурашынага народу драмалі пад снегам.|@corpus
wavs/002531.wav|Калі Гелена адмовілася, сказала, што разумее яе становішча, але як толькі.|@corpus
wavs/002532.wav|але мядзведзь нечакана зайшоў амаль яму ў спіну і раўнуў так, што Шчупак кінуў фузію і бег аж да вёскі.|@corpus
wavs/002533.wav|Або лепей да Фельдбаўха. Пан Юры ўдаў разгублены нямецкі твар пана Людвіка. Потым на гэтым твары з'явілася недаверлівая ўсмешка:|@corpus
wavs/002534.wav|"Настрой гэты пачаў мінацца ў пана Юрыя з першымі адзнакамі ""вясны вады"","|@corpus
wavs/002535.wav|Вярталіся адтуль чырвоныя, тугія на раннім марозіку, як памідоры. Пахла ад іх віном, свежым марозам, скурай і конскім потам.|@corpus
wavs/002536.wav|пакуль гарады ворага былі проста мёртвай ігліцай. У гэтыя дні з'явіўся ў Татарскую Грэблю нежаданы госць:|@corpus
wavs/002537.wav|— О то ж бо яны табе й е, — паважна скончыў бацька. Ад яго так і патыхала здароўем, сілай і радасцю.|@corpus
wavs/002538.wav|На двары, у падмёрзлым снезе, пераступалі капытамі коні. Рыпелі палазы. Асветленыя ліхтарамі і паходнямі, сноўдалі сюды-туды людзі.|@corpus
wavs/002539.wav|Відаць, таму, што прачнуўся так рана. І засынае часам. На дзень ці на два.|@corpus
wavs/002540.wav|Нічога, здаецца, не змянілася ў загорскім наваколлі. Толькі змяніўся — і ў трывожны бок — пан Юры.|@corpus
wavs/002541.wav|"Ну, пяткі голыя? То сам вінаваты. ""Мядзведзі ў пушчы чарніцы збіралі, мядзведзі чарніцы на ток рассыпалі. Мядзведзі ўвесь дзень па чарніцах хадзілі,"|@corpus
wavs/002542.wav|Матуля пакутліва моршчыла бровы. — Ну нашто? — Коней валіць, любая. Людзей абяздольвае.|@corpus
wavs/002543.wav|Ён улетку загуляецца з мядзведзіхамі даўжэй за астатніх ды не паспее тлушчу назапасіць.|@corpus
wavs/002544.wav|А Франсу няма да гэтага аніякай справы, бо ён па-ранейшаму прыхавана кахае Ядвіньку Клейну, а тая ўсё нібы пераконвае сябе, што малодшы Раўбіч харошы,|@corpus
wavs/002545.wav|У вачах часта з'яўлялася абыякавасць і пустата.|@corpus
wavs/002546.wav|— Мы, здаецца, дамовіліся аб гэтым, Алесь? — ціха спытала яна.|@corpus
wavs/002547.wav|Без пары ўстаўшы з мярла, зусім яшчэ нават не вылінялы, галодны, за адну ноч разваляў вуллі ў імшаніку мужыка Шпіркі Брыжуна і тыдзень не з'яўляўся,|@corpus
wavs/002548.wav|Нібы кожная сіняя кропля з ледзюка падбаўляла сіні ў бацькавы вочы. Затое цяпер, прадчуваючы страляніну, пачала загадзя пакутаваць маці.|@corpus
wavs/002549.wav|— Горача. — Выпіў, ці што? — спытаў Раткевіч. — Што я, дурны, як твайго бацькі дзеці? Проста горача. Вось-вось вясна. — Угледзеў, — сказаў Януш.|@corpus
wavs/002550.wav|Мядзведзь — дон-жуан, як сказала адна дурная гарадская паненка. — Юрась! — кідала маці апошні козыр. — Ну што ты?|@corpus
wavs/002551.wav|Алесь нібы наноў знаёміўся з наваколлем, але асаблівых змен не адчуваў.|@corpus
wavs/002552.wav|"і трымаецца ад яго на адлегласці. Гэта было не тое. І ён, помнячы яе ""ніколі"", сказаў ёй пра гэта."|@corpus
wavs/002553.wav|і толькі ля дзвярэй сына змоўк: успомніў, што той не едзе і гэты радасны спеў можа на цэлы дзень засмуціць сына.|@corpus
wavs/002554.wav|"ад імя французскай трупы, што выступала ў Міхайлаўскім тэатры, тая самая Лягранж, што пазней здабыла лаўры аднолькава трагічнай і камічнай актрысы ў ""Дурнях"" і драме."|@corpus
wavs/002555.wav|У дзень палявання Алесь вырашыў быў не ўставаць, каб лішне не псаваць настрою чужымі зборамі, але ў чатыры гадзіны, у цемры, пан Юры заспяваў, ідучы ў збройную,|@corpus
wavs/002556.wav|Мядзведзь не чапае і вялікай жывёлы. Гэтага прымусіла да разбою мёртвая пушча.|@corpus
wavs/002557.wav|Уцымбаліў дождж па вяршыначках, Па ядлоўнічку, па бярэзнічку.Шэрым конікам сухенька стаяць, Нам, стралкам-малайцам, мокранька сядзець.|@corpus
wavs/002558.wav|Найлепшым доказам таго, што яны ўсё адно — ад яго і да апошняга мужыка, было тое, што на гэтай зямлі не існавала іншых калыханак, акрамя мужычых.|@corpus
wavs/002559.wav|Слухаў-слухаў сына, а потым ціха сказаў: — Скончана, брат, жыццё.|@corpus
wavs/002560.wav|спаў у халупах пастухоў або проста пад чыстым небам, піў казінае малако, і вядома ж, нічога не забіў.|@corpus
wavs/002561.wav|Паўнюткія і раўнюткія зубы смяяліся. Рухі зрабіліся дакладныя і спрытныя, як раней.|@corpus
wavs/002562.wav|Толькі крумкач, каб не плаціць мурашкам за прайграны калісьці заклад уласнымі дзецьмі,спяшаўся паставіць крумкачанят на крыло,|@corpus
wavs/002563.wav|Вёска ляжала ў той самай пушчы, куды дзеці калісьці хадзілі глядзець выйсце крыніц, на паўночны ўсход ад Паківачовага млына і таму трохі бліжэй да Вежы.|@corpus
wavs/002564.wav|Але бацьку споўнілася толькі сорак восем, і яшчэ два гады назад яму давалі дзесяткам менш.|@corpus
wavs/002565.wav|Біскуповіч і Юллян Раткевіч распараджаліся. У плямах святла вымалёўваліся сухарлявыя сілуэты сабак.|@corpus
wavs/002566.wav|"ведаеш, такі шар з шыпамі ды рамень вакол запясця. Ды ў людскую, ды ў тры пальцы — свісь! ""А-дзі, каму шкура дарагая!"""|@corpus
wavs/002567.wav|Падабраны, спрытны, лёгкі ў сядле — залюбавацца можна было. — А хто гэта там тэльбухамі трасе? Вядома хто, Раткевіч.|@corpus
wavs/002568.wav|а потым, уначы, залез у стайню Нічыпара Шчэрбы, паваліў там кабылу з жарабяткам, адзіным набыткам сям'і, і напіўся цёплай конскай крыві.|@corpus
wavs/002569.wav|Дзецям споўнілася па году, і дзеці былі чароўныя: усё аблічча матчына, а вочы — ягоныя, Алесевы вочы.|@corpus
wavs/002570.wav|І яно так мяняла яго, што, каб гэта было са старым Вежам, людзі маглі б падумаць пра дрэннае.|@corpus
wavs/002571.wav|Акруга хваліла яе і Вежу. Лічыла, што ён правільна зрабіў, аддаўшы ёй зямлю.|@corpus
wavs/002572.wav|(дзіцячае вымаўленне роднай вёскі лягло тонкай афарбоўкай на чужую мову), і скончыла тым, што запрасіла з сабою.|@corpus
wavs/002573.wav|Павялі на налыгачах сабак. Звонка загігатаў у свежым паветры конь. — Хутчэй, хлопцы, не церпіцца. Ану, як да дзевак, як да іхняга казінага племя.|@corpus
wavs/002574.wav|Таму што Міхаліна пазбягае Іллю, і бацька Яраш нездаволены гэтым, і Хаданскія ледзь не кіпяць.|@corpus
wavs/002575.wav|прычыны стануць больш-менш самастойныя, яна можа смела ехаць: выпадак небывалы, але яе чакацьмуць.|@corpus
wavs/002576.wav|У сярэдзіне сакавіка здарылася непрыемная гісторыя ў Татарскай Грэблі.|@corpus
wavs/002577.wav|Падвялі белага жарабца. Пан Юры лёгка ўскінуўся ў высокае сядло. Пашукаў нагою пятлю і ўставіў у яе дзяржальна рацішча.|@corpus
wavs/002578.wav|Наступнай ночу ён з'явіўся на загуменнях вёскі, раскідаў аўчарню і задзёр яшчэ аднаго каня, а раніцай адабраў кошык з яйкамі ў Веркі Падапры-Комін.|@corpus
wavs/002579.wav|Сінія хітрыя вочы бацькі смяяліся. Ён удаў Змітра: — Хай бо ж бо ён. гэна. Вакол зарагаталі.|@corpus
wavs/002580.wav|Убачыўшы Алеся на ганку, пан Юры ўсміхнуўся: — Заставайся шчасліва! Наступны — твой!|@corpus
wavs/002581.wav|Сінявокі, смуглявы, белазубы. Убачыў Алеся і вінавата шыкнуў румянымі вуснамі.|@corpus
wavs/002582.wav|Паўз яго праязджалі коннікі, і конь гарачыўся пад ім. І халоднае паветра было такое салодкае, што ледзь не да разрыву шырыла магутныя грудзі бацькі.|@corpus
wavs/002583.wav|Пошчак капытоў. Ясныя гукі рога. Снежны пыл.|@corpus
wavs/002584.wav|і ён не ведаў іншых, хоць у дачыненні да панскіх дзяцей тое, што спявалі над іхняй зыбуляй, было, можа, і смешнае.|@corpus
wavs/002585.wav|Патроху гаварыў з вернымі хлопцамі. А сам бавіў час амаль толькі за паляваннем.|@corpus
wavs/002586.wav|— А бадай з вас дух, — сказаў ён раптам. — Так вось сам не прасачы. П'яўкі дацкія дзе? — Унь зграя, — сказаў Карп.|@corpus
wavs/002587.wav|Дый не мог ён прапусціць збораў: відовішча, магчыма, яшчэ больш хвалюючае, чым само паляванне.|@corpus
wavs/002588.wav|Не змог ён бачыць дакору ў вачах маці. І не мог, як і пан Юры, адмовіцца ад стрэльбы, вогнішча і ветру.|@corpus
wavs/002589.wav|— пад выглядам віцебскага архірэя і, не даўшы нікому падставы ўсумніцца ў сваёй прыналежнасці да царквы, спрачаўся па багаслоўскіх пытаннях.|@corpus
wavs/002590.wav|Пан Яраш рашуча забараніў дачцэ сустрэчы. Алесь бачыў Міхаліну вельмі рэдка, дый то з дапамогай Мсціслава.|@corpus
wavs/002591.wav|Алесь са злосцю захутаўся ў коўдру, збіраючыся заснуць, але не мог. Усё адно трэба было ўставаць і ісці на цукроўню.|@corpus
wavs/002592.wav|— Што вы, на суд едзеце? І паляцеў да брамы, вытаргнуў на скаку з рога марозную серабрыстую трэль.|@corpus
wavs/002593.wav|Потым яны з Бажанавым сталі сябрамі.|@corpus
wavs/002594.wav|Мсціслаў за год змяніўся. Самастойнае жыццё наклала адбітак. Узмужнеў, вочы сталі суровыя і светлыя. Перавёў мужыкоў на аброк і падрыхтоўваў вызваленне.|@corpus
wavs/002595.wav|— Яшчэ адну, — сказаў пан Юры. Зняў шапку. Рассыпаліся бліскучыя белакурыя валасы.|@corpus
wavs/002596.wav|Мядзведзь разбіў стрэльбу ў трэскі і той жа ноччу зрабіў спробу ўдзерціся ў хлеў Шчупака, па ягонага каня. Нібы помсціў.|@corpus
wavs/002597.wav|Дасць бабулька млечка І ў руку яечка. А як будзе мала, Дасць кусочак сала.|@corpus
wavs/002598.wav|І ў разбоі ён быў неўтаймаваны і разумны. Міжвольна ўспаміналіся словы падання, якое казала, што мядзведзі — гэта людзі, толькі што аброслыя.|@corpus
wavs/002599.wav|Цяпер, са стрэльбаю за плячыма, з рацішчам, падобным на старадаўнюю дзіду, загоршчынскі пан вельмі нагадваў сярэдневяковага воіна.|@corpus
wavs/002600.wav|З гэтай хвіліны памятай, князь, душа твая належыць толькі богу і гэтым палям, шабля — ваяводзе справядлівай вайны,|@corpus
wavs/002601.wav|больш хударлявы, ён стаяў на кіліме, трымаючы ў руках медальён на доўгім залатым ланцужку. Дзівосныя сонечныя вочы глядзелі трошкі ўгору.|@corpus
wavs/002602.wav|ніколі не абышоўся пустымі прабачэннямі, а крывёй плаціў за сваю абразу. Ляснулі нажніцы.|@corpus
wavs/002603.wav|— Правей фронт, пляменнічак, — ледзь чутна сказаў ён. Цяпер Алесь ішоў проста на хлопца.|@corpus
wavs/002604.wav|І вось цяпер Алесь ішоў і напружана чакаў, які ён будзе, гэты невядомы хлопец, з якім яны цяпер не маюць права быць ворагамі.|@corpus
wavs/002605.wav|Страшнае, бы ў льва з пячоры, рыканне. Усё гэта было як сон.|@corpus
wavs/002606.wav|Дарослыя з некаторым нават замілаваннем глядзелі на двух прыгожых падлеткаў,|@corpus
wavs/002607.wav|І вось наперадзе Алесь убачыў кілім, а ля кіліма купку людзей.|@corpus
wavs/002608.wav|ды пабаяліся псаваць адносіны са старым Загорскім. І ўсё гэта было як дурман, і ён бадай што ўзрадаваўся, калі набажэнства скончылася.|@corpus
wavs/002609.wav|Ён узняў нажніцы. — З першай пасмай ты не будзеш дзіцём|@corpus
wavs/002610.wav|братні — з роўнымі, памяркоўны і добры з ніжэйшымі.|@corpus
wavs/002611.wav|Помніў застылыя ўсплёскі іхніх крыл над яго галавой і незразумелыя па колеры,|@corpus
wavs/002612.wav|Дзярбаніў і падцілінкваў так, што званіца як не бурылася.|@corpus
wavs/002613.wav|Гэта сын майго лепшага друга, нябожчыка, — мяккая яму зямля, — Мсціслаў Маеўскі.|@corpus
wavs/002614.wav|— ты пастрыгаешся днесь у падлеткі, як гэта загадваюць звычаі гэтай зямлі. Бачыш ты свайго пастрыжнога брата?|@corpus
wavs/002615.wav|Памолімся за тое, каб бог паслаў яму вялікія дарогі і сілы на тое, каб усё, што з ім будзе, стала вялікімі здзяйсненнямі.|@corpus
wavs/002616.wav|Бацька легкадумна засмяяўся. — Ніхто не прымушае. Але я думаю, вам будзе добра разам. Гэта ўжо маці і я пастараліся.|@corpus
wavs/002617.wav|Хлопцавы вочы ласкава глядзелі на Алеся. — Глядзець весялей, — шапянуў пастрыжны. — Падайце адзін аднаму рукі.|@corpus
wavs/002618.wav|Помніў пералівістую, фіялетавую з золатам фелонь папа і тое, як падала ўніз ягоная епітрахіль —|@corpus
wavs/002619.wav|Ён ведаў, што фрэскі іхняй старажытнай царквы былі дзівам, аб якім казалі ўсе альбомы, нават выдадзеныя ў Парыжы,|@corpus
wavs/002620.wav|і журботны, як галошанне, спеў срэбнай трубы.|@corpus
wavs/002621.wav|Басак-Яроцкі палажыў далонь на галаву Алесю. — Ты насіў дзіцячыя доўгія валасы, з якіх сёння ўпадзе адна пасма.|@corpus
wavs/002622.wav|Помніў толькі суровыя, нечалавеча вялікія вочы анёлаў, іхнія трошкі азызлыя твары і нясмелыя, уседаравальныя ўсмешкі.|@corpus
wavs/002623.wav|— Ведаю, — усміхнуўся Алесь. — Бяруць за хвост і падымаюць у паветра. Сапраўдныя не вішчаць.|@corpus
wavs/002624.wav|Алесь адчуў у сваёй руцэ руку Мсціслава. У той жа самы момант усе астатнія, акрамя гэтых трох на кіліме, нават бацька, апусціліся на адно калена.|@corpus
wavs/002625.wav|"Ішоў з прыступак, скоса паглядаючы на новую асобу, якая звалася ""пастрыжным бацькам"". Пастрыжны ішоў з боку ад яго, ладны, чырвоны тварам,"|@corpus
wavs/002626.wav|Гэта быў далёкі дзядзька Алеся, Пятро Басак-Яроцкі, гаспадар невялікага маёнтка, былы каўказскі афіцэр. На поясе ў Басака віселі срэбныя нажніцы.|@corpus
wavs/002627.wav|— Мсціслаў аж дрыжаў у абдымках Алеся ад прытоенага смеху. — Ведаеш, як іхніх шчанюкоў пазнаюць, чыстапародныя ці не?|@corpus
wavs/002628.wav|Ён павольна працягнуў яе Мсціславу.|@corpus
wavs/002629.wav|Белавалосы, з залацістымі вачыма — бы напоены сонцам мёд, — відаць, трошкі слабейшы за Алеся,|@corpus
wavs/002630.wav|Абдыміцеся першымі мужчынскімі абдымкамі. Яны абняліся. Алесь адчуў на плячы руку Мсціслава.|@corpus
wavs/002631.wav|Цяпер ужо і Мсціслаў глядзеў сур'ёзна, быццам гэтыя словы краналі яго за душу. — Каб ты быў добры да дзяцей і жанчын,|@corpus
wavs/002632.wav|— А я і плюю, — з нейкім раптоўным гарачым пачуццём да гэтага хлапца шапнуў Алесь.|@corpus
wavs/002633.wav|жыццё — усім добрым людзям, сэрца — каханай.|@corpus
wavs/002634.wav|што іхні пратаіерэй майстра і за гэта ўзнагароджаны камілаўкай набедранікам і залатым наперсным крыжам,|@corpus
wavs/002635.wav|— Памолімся за ягоны доўгі век, за яго дабрыню і высакароднасць.|@corpus
wavs/002636.wav|і зможаш сядзець з мужамі, бо сам займееш імя мужа.|@corpus
wavs/002637.wav|— Скажыце адзін аднаму на вуха некалькі братніх слоў. Вочы Мсціслава смяяліся недзе ля вачэй Алеся. Потым Алесь пачуў шэпт. — Папаўся?|@corpus
wavs/002638.wav|сівы грывай валасоў і кароткімі вусамі. На чырвоным загарэлым твары дзівоснымі здаваліся наіўна-сінія дзіцячыя вочы.|@corpus
wavs/002639.wav|— Сын князя Загорскага стаў мужам, — сказаў Басак-Яроцкі.|@corpus
wavs/002640.wav|Званіца стаяла наўздалёк ад стройнай, са святла пабудаванай царквы, і ў вяроўках званоў біўся, як муха ў павуцінні, клышаногі званар Давід.|@corpus
wavs/002641.wav|толькі памятай, што людзі нашай зямлі любяць насіць доўгія валасы і вусы, але не любяць і ніколі не насілі барады,|@corpus
wavs/002642.wav|— Княжацкі сын Аляксандр Загорскі, сын Георгія, унук Данііла, праўнік Акіма і прапраўнік Пятра, схілі апошні раз сваю галаву.|@corpus
wavs/002643.wav|Яны не заўважылі, што вусы старога Басака неяк няўлоўна і падазрона паторгваюцца. — Пацалуйцеся, — сказаў Басак-Яроцкі.|@corpus
wavs/002644.wav|што загоршчынскага дыякана даўно збіраліся за яго дзівосны бас перавесці ў Магілёў і зрабіць іпадыяканам, каб прыслужваў толькі архірэю,|@corpus
wavs/002645.wav|І Мсціслаў таксама патрымаў пасму, а потым схаваў яе ў медальён, а медальён схаваў пад сарочку.|@corpus
wavs/002646.wav|— спытаў малады Маеўскі. — Плюнь. Яны лічаць, што мы зеляпаны, дык давай мо прыкідвацца далей. Хай ужо цешацца.|@corpus
wavs/002647.wav|— ці ружовыя праз блакітнае, ці блакітныя праз ружовае, — складкі адзенняў.|@corpus
wavs/002648.wav|— І памятайце, вы казалі словы братэрства і цалаваліся яшчэ тады, калі былі дзецьмі. Яны пацалаваліся.|@corpus
wavs/002649.wav|Гонар трымаюць. — Вось і ты трымай гонар. Пастарайся ўжо не вішчаць, як дварняк. Гэта глупства. Нязручна, але затое нядоўга.|@corpus
wavs/002650.wav|Аднекуль з-за палаца, з таго боку, дзе была магільня, данёсся празрысты, як лёд,|@corpus
wavs/002651.wav|Тое чаканне прымусіла яго быць няўважлівым да царквы і да набажэнства.|@corpus
wavs/002652.wav|І ледзь ногі яго ступілі на пушысты вялікі кілім — са званіцы зноў грымнулі, радасна заліліся званы.|@corpus
wavs/002653.wav|Алесь не ведаў, куды яму ісці, і таму ледзь не зрабіў памылкі, накіраваўшыся да купкі людзей. Басак-Яроцкі паклаў руку яму на плячо.|@corpus
wavs/002654.wav|Частка сёмая. Лёгкі звон рынуў з вышыні званіцы на цвінтар, на людзей, што выходзілі з царквы, на навакольны парк.|@corpus
wavs/002655.wav|Заўтра іх падкароцяць, і такімі яны будуць, пакуль ты не станеш сапраўдным мужам. А тады насі іх як хочаш,|@corpus
wavs/002656.wav|Гэта азначае, што вы ўжо ніколі не будзеце ворагамі. Не маеце права. — А калі і сябрамі не будзем?|@corpus
wavs/002657.wav|калі яны не папы, не манахі і не мудрыя стогадовыя дзяды.|@corpus
wavs/002658.wav|У баку ад іх стаяў хлопчык, якому было, напэўна, страшнавата ад урачыстасці цырымоніі.|@corpus
wavs/002659.wav|А з царквы насустрач сонечнаму ліпеньскаму дню выходзілі людзі. Алесь ішоў недзе пасярэдзіне працэсіі.|@corpus
wavs/002660.wav|проста, бы драўляная. Страшнае рыканне дыякана калыхала агеньчыкі свечак, прымушала часам дробна звінець шыбы.|@corpus
wavs/002661.wav|Каштанавая пасма ўпала ў далонь дзядзькі Пятра.|@corpus
wavs/002662.wav|— На тваім пострыгу будзе хлопец, якому дадуць трымаць тваю пасму, — сказаў бацька. — Потым ты аддзячыш яму тым самым.|@corpus
wavs/002663.wav|верны для сяброў і страшны для ворагаў, бо ты муж і зброя дадзена табе для таго, каб ты быў мужам і каб той, хто абразіў цябе,|@corpus
wavs/002664.wav|якія з такой відавочнай пяшчотай шапталі адзін аднаму на вуха словы братэрства. — Ты, брат, накшталт таго скоч-тэр'ера.|@corpus
wavs/002665.wav|Але гонар і чэсць — яны належаць толькі табе і больш нікому. Цябе пастрыгаюць у мужы, каб ты быў незалежны з моцнымі,|@corpus
wavs/002666.wav|Але зрабіць пакуль нічога не можа. Трохі не хапае да паўналецця. — А што ён павінен зрабіць?|@corpus
wavs/002667.wav|"Яны ішлі, абняўшыся за плечы. — Як з маёй просьбай? — спытаў Кастусь. — Я пагаварыў з усімі хлопцамі ""Чартапалоху і шыпшыны""."|@corpus
wavs/002668.wav|— І ракі. — А да ракаў? — Як належыць. Белае віно. — Белае? — Белае.|@corpus
wavs/002669.wav|Кастусь схапіў яго за плечы і патрос: — І ты думаў, што вы нарабілі?!|@corpus
wavs/002670.wav|Ах, шкада якая! Ах, які жаль! — Кастусь, як заўсёды ў хваляванні, гаварыў цяжка, з запінкай, блытаў словы.|@corpus
wavs/002671.wav|Хлопцы назнарок адсталі, каб пакінуць сяброў удвох. — Вось і ўсё, што я магу табе сказаць, — скончыў Алесь.|@corpus
wavs/002672.wav|Успомніў адну падзею, на якую ў той час не звярнуў увагі. І займеў вялікае падазрэнне, што не абыходзіцца там і без пана Яраша.|@corpus
wavs/002673.wav|Раткевіч Юллян, Біскуповіч Януш і іншыя. А гэта ўсё людзі Раўбічавага кола.|@corpus
wavs/002674.wav|Хлопцы муляліся, але пачыналі здавацца. — Дык, кажаш, і ракі? — спытаў Вярыга.|@corpus
wavs/002675.wav|— У Мсціслава маці памерла, — сказаў Алесь. — Хварэла даўно. Вечна па водах. Астаўся ён васемнаццацігадовым гаспадаром.|@corpus
wavs/002676.wav|Звонка гучалі крокі. Імкнулася да мора магутная рака. Над горадам ляжала светла-сіняя, амаль празрыстая ноч.|@corpus
wavs/002677.wav|"Доўга думаў. А потым кажа: ""Мне, хлопцы, акрамя вас, дарогі няма"". Хлопцы ішлі праз светлую, празрыстую ноч."|@corpus
wavs/002678.wav|"А пасля вызвалення скажуць: ""Трымай, мужык, палову надзела ды не вякай."""|@corpus
wavs/002679.wav|— Ты павінен ведаць усё, дружа. Толькі ўлічы: пасля таго, што я табе зараз раскажу, дарогі назад не будзе.|@corpus
wavs/002680.wav|— Тое, што і я, як гаспадар стану. Адпусціць людзей. — Думаеш, дадуць? — Могуць не даць.|@corpus
wavs/002681.wav|— Хлопцы, — прастагнаў Вярыга. — Хлопцы, трымайце мяне. Трымайце мяне, бо я, здаецца, не вытрымаю.|@corpus
wavs/002682.wav|— Але. — Ды ты што? Ды ты як? А Майка? — Цяпер памірыліся цішком. Ніхто нічога не ведае.|@corpus
wavs/002683.wav|Выбіралі вельмі асцярожна. Рафал Ржээўскі згадзіўся. Яшчэ хлопцы. Сашка Волгін згадзіўся.|@corpus
wavs/002684.wav|"Загадзя адбіраюць у хлопа палову надзела, ды яму ж, за грошы, здаюць ""у арэнду"". Страты ніякай."|@corpus
wavs/002685.wav|Разумееш, у хлопцаў справа пайшла весялей. А ў нас з Мсціславам нешта цяжка.|@corpus
wavs/002686.wav|Адчуваю: перашкаджае нешта. Ведаю, свой чалавек, з якім гавару, а ён муляецца ды ўсё некуды нібы хаваецца.|@corpus
wavs/002687.wav|Шмат людзей яднае. Нехта рыхтуе вялікі закалат. Нехта бунт рыхтуе. Памаўчаў.|@corpus
wavs/002688.wav|Дзед на такіх сяк-так цісне, але цяжка. — Нічога, — сказаў Кастусь. — Больш людзей косы возьме, як прыйдзе бунт.|@corpus
wavs/002689.wav|— Доўга думаў, хто мае дачыненне. Вырашыў глядзець, хто з сумленных людзей, з тых, хто бачыць падлейшую нашу сучаснасць, а ходзіць вясёлы і бадзёры. Бачу:|@corpus
wavs/002690.wav|— Вось і добра, — сказаў Алесь. — Хадзем хутчэй. Яны ішлі Неўскай узбярэжнай. Недзе далёка за спіной гучалі галасы астатняй кампаніі.|@corpus
wavs/002691.wav|— Што, мяркуеш, прычынаю? — Мяркую, у Прыдняпроўі ёсць яшчэ адна арганізацыя. І вялікая.|@corpus
wavs/002692.wav|Мы пакуль што з'ядналі ў гурт сто шэсцьдзесят чатыры чалавекі. — Надзейныя? — Да канца, — вельмі ціха сказаў Алесь.|@corpus
wavs/002693.wav|— Такія, як Кроер, каб менш зямлі мужык атрымаў бясплатна, шкодзяць бацькаваму праекту.|@corpus
wavs/002694.wav|Тут ужо — зрабіў дый стрэлу чакай. — Вось так яно і ёсць.|@corpus
wavs/002695.wav|— Мсціслаў, Пятрок Ясюкевіч, Мацей Біскуповіч, Усяслаў Грыма. ну, і я. Мы ўпяцёх узяліся за людзей, якіх ведалі.|@corpus
wavs/002696.wav|"А бацьку: ""Маршалак, прабачце, але апошнія гады яны гэтай паловай не ўладалі. У арэнду бралі""."|@corpus
wavs/002697.wav|— Пагаварыў бы. — Нельга, Кастусь. Смяртэльныя мы ворагі з Раўбічамі. — Ты што? З панам Ярашам, з Франсам?|@corpus
wavs/002698.wav|— На жыццё дык на жыцце, а калі на смерць, то і на смерць. — Я веру, што ты — да канца, — пасля доўгага маўчання сказаў Каліноўскі.|@corpus
wavs/002699.wav|"З кім пагаварыў, каму напісаў. Хлопцы думаюць па-ранейшаму. ""Братэрства"" не распалася. — Як добра!"|@corpus
wavs/002700.wav|— Колькі ў вас людзей? — спытаў Каліноўскі. Алесь дастаў з кішэні сшытак без вокладкі. — На.|@corpus
wavs/002701.wav|— До аб гэтым, — сказаў Алесь. — Паспрабуем самі потым разабрацца. Дык вось, гаварылі мы з хлопцамі многа. Між іншым, і з тымі, што за нас тады заступіліся.|@corpus
wavs/002702.wav|З кожнай хвілінай яны больш і больш прывязваліся адно да аднаго.|@corpus
wavs/002703.wav|У яго будзе самая лепшая і самая прыгожая на свеце жонка. Сакавіты, добры пошчак салаўёў, здаецца, прымушаў дрыжаць зямлю.|@corpus
wavs/002704.wav|І само пачуццё гэтай гармоніі пасля развалу і дымных руін было шчаснае і вялікае.|@corpus
wavs/002705.wav|— Гэта нянавісць. Гэтая нянавісць — гэта проста ваша маладосць.|@corpus
wavs/002706.wav|Яна амаль супакоілася. Яна ўсё ж пачула ад яго словы кахання, хоць і звернутыя да другой.|@corpus
wavs/002707.wav|Але яна не магла глядзець ні на кога, апрача гэтага хлопца,|@corpus
wavs/002708.wav|Але ён цяпер нізавошта не згадзіўся б пакутаваць на вачах у іншых.|@corpus
wavs/002709.wav|У чым прычына? Ён, той, хто пабач, сустрэў яе каля каскада:|@corpus
wavs/002710.wav|Старыя чакалі. Як тысячы такіх на яе зямлі. Як яе старыя, да якіх яна не вернецца, бо яны памерлі.|@corpus
wavs/002711.wav|Бог ты мой, які! Аж сорамна стала, што нехта так верыць. Я забылася і глянула. Вежа чамусьці потым нічога мне не сказаў.|@corpus
wavs/002712.wav|Гэта было кранаюча і смешна. Яна ўжо ведала: дзіваў не бывае на зямлі.|@corpus
wavs/002713.wav|удзячнасць за ахвяру як быццам змялі былое. Яны былі мацнейшыя.|@corpus
wavs/002714.wav|Ён абдымаў яе, а недзе за акном цягнулася да зор вампір-трава. У магіле, дзе край зямлі.|@corpus
wavs/002715.wav|А потым ты прыйшоў увечары і сказаў, што дзівы павінны заўсёды спраўджвацца.|@corpus
wavs/002716.wav|Ён не ведаў, што гэта якасці сапраўднага мужчыны.|@corpus
wavs/002717.wav|і ён без адзінага руху так і паплыве над шатамі дрэў, над кручамі Дняпра.|@corpus
wavs/002718.wav|Трохі дзіцячы акцэнт, які нараджаў мяккае шкадаванне, імкненне абараніць яе.|@corpus
wavs/002719.wav|Ён маўчаў, хаця яму было дрэнна. Але ён стаў іншы за гэтыя некалькі гадзін.|@corpus
wavs/002720.wav|Іншай стала ноч. Іншымі сталі салаўі і пах вярбовай кары.|@corpus
wavs/002721.wav|"Лепшае, што я калі-небудзь чула. — А, памятаю. ""Энабел Лі"" Эдгара По."|@corpus
wavs/002722.wav|Салоўка спяваў. Адказвалі яму іншыя.|@corpus
wavs/002723.wav|— Так і будзе. Толькі не туды, а ў нетры. Дзе нават апоўдні — цень. — Што такое? — непаразумела спытаў ён.|@corpus
wavs/002724.wav|Усё адно, усё адно зоры сталі зорамі, свет светам, а чалавек чалавекам.|@corpus
wavs/002725.wav|Чаму ў п'есах няма звычайных людзей, якія вакол?|@corpus
wavs/002726.wav|У тую хвіліну, калі адзінаццацігадовы хлапчук у дарэмным — хіба дарэмным? — пратэсце, які нічога не мог змяніць, крыкнуў Шчуру гнеўныя словы.|@corpus
wavs/002727.wav|— А цябе я спачатку і не бачыла. Сядзіць нехта пабач са старым панам. І раптам крык.|@corpus
wavs/002728.wav|Галава жанчыны ляжала на грудзях мужчыны.|@corpus
wavs/002729.wav|Там, ля мора, дзе край зямлі. — Дзякуй табе, — дзіўным голасам сказала яна.|@corpus
wavs/002730.wav|Усміхнулася: — Для іншых досыць банальная гісторыя: былы пан і яго былая актрыса.|@corpus
wavs/002731.wav|Яна адчула: прыйшоў час. Больш маўчаць было нельга.|@corpus
wavs/002732.wav|Асабліва ён. Бо ў яго не было яе думак і яе цвёрдага рашэння. — Ты не павінен, — сказала яна.|@corpus
wavs/002733.wav|Яна таксама ляжала нерухома. І ў яе сэрцы зліваліся гонар і адначасова цвёрдае разуменне таго, што яна зрабіла.|@corpus
wavs/002734.wav|Знікла некуды ўтрапёная страшная ярасць.|@corpus
wavs/002735.wav|Быў боль і было мужнае прымірэнне.|@corpus
wavs/002736.wav|— Побач ці далёка — я заўсёды буду помніць цябе і сачыць за табой.|@corpus
wavs/002737.wav|Усё пачалося з удзячнасці.|@corpus
wavs/002738.wav|Абое мўчалі, нібы баяліся расплюхаць тое, што неслі ў сабе.|@corpus
wavs/002739.wav|Але неба анёлы і духі зямлі Да канца не маглі, не маглі Адарваць душу маю і разлучыць З душою Энабел Лі.|@corpus
wavs/002740.wav|Яна ўзрадавалася. Усе гэтыя рымляне, грэкі, іспанцы даўным-даўно абрыдлі ёй.|@corpus
wavs/002741.wav|Для гэтага новага, для сораму і гонару, для велічы і бязмернай глыбіні новага былі добразычліва-абыякавыя ўсе ворагі на зямлі.|@corpus
wavs/002742.wav|Сэрца балела за тое, што з ім зрабілі. А можа, гэта зноў быў лёс? Іначай яна не магла.|@corpus
wavs/002743.wav|Разбураны свет, што яшчэ гадзіну назад ляжаў у руінах, пачаў збірацца ў адно|@corpus
wavs/002744.wav|— Не павінен. — Я хачу, я кахаю цябе. — Не мяне, — сказала яна.|@corpus
wavs/002745.wav|Ён быў такі свежы і халодны, гэты пошчак. — Я, напэўна, вельмі дрэнная. — Чаму? — спытаў ён.|@corpus
wavs/002746.wav|Але ты ніколі не быў панам. Аніводнай хвіліны. — Адзін вечар.|@corpus
wavs/002747.wav|Я не панам, а рабом таго, што ты рабіла са мной.|@corpus
wavs/002748.wav|І раптам нешта штурхнула яго, нібы абарваўшы палёт. — Чаму ты казала аб нетрах, дзе нават апоўдні — цень?|@corpus
wavs/002749.wav|— А знявечанае жыццё? — Я не збіраюся яго прапаноўваць каму-небудзь яшчэ. І потым, хто мне яго даў?|@corpus
wavs/002750.wav|"Неўраўнаважанасць. — То як жа тады?!. — Ты хочаш спытаць ""нашто""? — яна горка засмяялася."|@corpus
wavs/002751.wav|— Я вельмі шкадаваў цябе. І гэтае шкадаванне было, як любоў. І яшчэ было нешта вышэйшае.|@corpus
wavs/002752.wav|бо яны далі толькі жыццё, а разам з ім рабства, а гэты — свабоду. А потым прыйшло іншае.|@corpus
wavs/002753.wav|— Не, — сказаў ён. — Не. — Так, — сказала яна.|@corpus
wavs/002754.wav|І я ўсміхалася, а потым пакінула ўсміхацца. Ён пацалаваў яе рукі.|@corpus
wavs/002755.wav|Я ад яго і зараз не магу пазбавіцца. Не веру, што ты тут, што мая. Гэта як самае вялікае дзіва.|@corpus
wavs/002756.wav|Ён ведеў, што ён ніколі ў жыцці не заплача, акрамя як па незваротнай страце, якая ёсць — смерць.|@corpus
wavs/002757.wav|Пачалося з гэтага. І ён, малодшы, раптам стаў усемагутны і нібы старэйшы за яе і даражэйшы за бацькоў,|@corpus
wavs/002758.wav|Чаму на сцэне рухаюцца іспанцы і на кожным кроку грыміць гром? Хіба такі бедны на трагізм і на смешнае гэты край?|@corpus
wavs/002759.wav|І паўночны вецер дыхнуў і адняў У мяне Энабел Лі.|@corpus
wavs/002760.wav|Няхай лямантуе наваколле — ён ім хутка замажа пашчы.|@corpus
wavs/002761.wav|Мне тады здавалася, што ты была ўдвая вышэйшая за іншых. Гэта не так, але вочы ў цябе і зараз большыя, чым ва ўсіх людзей на зямлі.|@corpus
wavs/002762.wav|Ён сеў, абапіраючыся на адну руку, і пачаў глядзець у ноч за акном.|@corpus
wavs/002763.wav|"Елена перакладвала хвалістыя пасмы яго валасоў: — ""Ў барвянапёрым шлеме і крылатым."" — Ты памятаеш? — спытаў ён."|@corpus
wavs/002764.wav|— Не, не тое. Я глянула і ўбачыла хлапчука — я і сама была дзіця.|@corpus
wavs/002765.wav|Ледзь толькі табе будзе вось так і нікога не будзе побач —я прыйду.|@corpus
wavs/002766.wav|Алесь асцярожна трымаў яе ля сябе, сам не разумеючы, што з ім.|@corpus
wavs/002767.wav|— Дурнік, я вельмі звычайная.|@corpus
wavs/002768.wav|У пакоі яна разгарнула грубую паперу і ўбачыла хату з каравай белай грушай і чырвань захаду на тварах старых.|@corpus
wavs/002769.wav|Алесь ляжаў на спіне, адчуваючы, што нейкая невядомая сіла вось-вось, вось зараз падыме яго,|@corpus
wavs/002770.wav|А такія, якія чакаюць, яшчэ чакаюць, не ведаюць, што ніхто яшчэ не вяртаўся да роднага дыму і роднай песні.|@corpus
wavs/002771.wav|Таму што ніхто так не разумеў яе. Яна ведала розніцу ў гадах, у паходжанні, ва ўсім.|@corpus
wavs/002772.wav|Ён паверыў: пераканаць яе нельга. — Будзь мужчынам, — ціха сказала яна.|@corpus
wavs/002773.wav|— Я хацеў сказаць табе тое самае. Але я таксама думаў, што так нельга.|@corpus
wavs/002774.wav|— Так не робяць, так нельга. я ведаю. Але ты ўсё ж абдымі мяне.|@corpus
wavs/002775.wav|На хвіліну ў яго сэрцы варухнуўся амаль фізічны боль і нясцерпная шкадоба, але ён здушыў іх.|@corpus
wavs/002776.wav|— Потым. І вось ты прыйшоў. Я зразумела гэта як наканаванне.|@corpus
wavs/002777.wav|Я даю табе слова, першы мой і апошні.|@corpus
wavs/002778.wav|"Гады тры як прыйшло. Пачалося з гэтай вось карціны. Паказвалі ""Медэю""."|@corpus
wavs/002779.wav|Раўла ўсю ноч, гледзячы на квецень, прызбу і чаканне ў вачах старых. А потым зразумела, што кахае.|@corpus
wavs/002780.wav|Мужыкоў у хаце, вячорак на пакроў, вяселляў, сварак, сконаў? Чаму няма мяшчан, паноў, корчмаў?|@corpus
wavs/002781.wav|Алесь глядзеў у начны парк, дзе заміралі ў пошчаку апошнія салаўі.|@corpus
wavs/002782.wav|хаця і ведала ўсю ненатуральнасць таго, што яна беражэ сябе для чалавека, які ніколі да яе не прыйдзе.|@corpus
wavs/002783.wav|У гэтым голасе быў лёгкі акцэнт, з якім гавораць у Дрэгавічах.|@corpus
wavs/002784.wav|Табе патрэбна другая. Ты кахаеш яе. Ты яшчэ не разумееш гэтага, але ты кахаеш яе.|@corpus
wavs/002785.wav|— Скора, — злітавалася яна. — Я скажу табе. — І ты магла?.. — Бог мой. Гэта так мала.|@corpus
wavs/002786.wav|відаць, чакаў. — Вось. Гэта вам.|@corpus
wavs/002787.wav|Іхнія ўсмешкі былі побач. Абапершыся на локаць, яна глядзела на яго.|@corpus
wavs/002788.wav|Табе не трэба больш ніколі быць са мной. — Калі? — урэшце, пад страшнае падзенне сэрца, паверыў ён. У ягоным голасе жыла халодная роспач.|@corpus
wavs/002789.wav|Пад ягоным болем жыла павага да слоў такой жанчыны. Яна не хлусіць.|@corpus
wavs/002790.wav|— Табе былі патрэбны вера і сіла. Вялікая мужнасць і ўпэўненасць. Цвёрдасць.|@corpus
wavs/002791.wav|Хлопчык мой, дарагі, — яна лашчыла яго валасы. — Ты дай мне слова.|@corpus
wavs/002792.wav|Ён нікога не ненавідзеў.|@corpus
wavs/002793.wav|Трэба было ўцякаць, але яна не ішла адсюль, чакаючы нейкай невядомай адплаты, нейкага служэння яму.|@corpus
wavs/002794.wav|Ён таксама глядзеў. Рукі пяшчотныя і тонкія. Валасы іскарцца. Вочы ў цемры вялікія-вялікія.|@corpus
wavs/002795.wav|— Не веру. Мне і зараз здаецца, нібы ты прыйшла да мяне, а потым запалае заранка — і ты падымешся туды.|@corpus
wavs/002796.wav|І раптам гэтыя рукі зламалі шыю лёсу. Такія яшчэ тады слабыя, а цяпер такія моцныя рукі.|@corpus
wavs/002797.wav|Разуменне між ім і той, што была пабач, удзячнасць за зладжаны свет, дзе ўсё было ў ім і ён быў усё,|@corpus
wavs/002798.wav|і, нібы сам сабою, выстройвацца ў нешта зладжанае.|@corpus
wavs/002799.wav|Не па ўзросту магутныя плечы, шырокія, як на грэчаскіх статуях, гладкія грудзі. Дасканалая закінутая галава.|@corpus
wavs/002800.wav|— Слухай, — сказала яна, і ён не заўважыў за яе вонкава спакойным тонам чагосьці глыбока прыхаванага.|@corpus
wavs/002801.wav|А ён ляжаў і думаў, што яму цяпер няма іншага выхаду, як ажаніцца з ёю, бо дзяўчына даверылася яму.|@corpus
wavs/002802.wav|Нізавошта не згадзіўся б упрошваць, бо гэта прыніжае.|@corpus
wavs/002803.wav|— Дзіва што, — усміхнуўся Алесь. — Я нават не заўважаў тады, што гэты семінарыст — аўтар — падвёў да Магілёва. мора.|@corpus
wavs/002804.wav|— Ты дзівосна чытаеш. Памятаеш, ты чытаў нам аднойчы, калі мы папрасілі, англійскія вершы?|@corpus
wavs/002805.wav|— Вядома. — І я. Ты была такая. Раптам выйшла, рэючы плашчом, — аж валасы на галаве заварушыліся.|@corpus
wavs/002806.wav|Проста нібыта развучыўся. Ведаў, што ніколі не страціць сябе, пераконваючы цвёрдую рашучасць.|@corpus
wavs/002807.wav|Гісторыя з балотнай пагоняй скончылася зусім нечакана. Война не мог ведаць, што на яго ў гэты раз паляваў не адзін Мусатаў.|@corpus
wavs/002808.wav|Война ведаў цяпер: каб паставіць новы — трэба дзве хвіліны, і пакуль ён не рушыць, Мусатаў не пачне. Значыць, сама менш сто восемдзесят сажняў.|@corpus
wavs/002809.wav|Усе цэрквы, акрамя царквы ў Раўбічах і Загоршчыне, былі зачынены загадам старога Вежы.|@corpus
wavs/002810.wav|У душы Война даў сабе слова ніколі больш не жартаваць. Варта было дэрашу спатыкнуцца —|@corpus
wavs/002811.wav|І Мусатаў астаўся. Злез з каня і прысеў на купіну, ведаючы, што чакаць яму ніяк не менш за гадзіну.|@corpus
wavs/002812.wav|Яны з поўным усведамленнем смяртэльнай небяспекі глядзелі на Войну. Мусатаў у першае ж імгненне цвяроза ацаніў становішча, зразумеў,|@corpus
wavs/002813.wav|Ён поўз да каня. І калі да дэраша асталося нейкія тры крокі,|@corpus
wavs/002814.wav|І ён успомніў аб споведзі, аб таямніцы споведзі. А паколькі ніводзін поп, які паважае сябе, не выдасць гэтай таямніцы,|@corpus
wavs/002815.wav|але пагарачыліся земскія і адкрылі страляніну, калі да сцярожкага чалавека было яшчэ сажняў сорак. Збаяліся падпусціць яго бліжэй.|@corpus
wavs/002816.wav|Война бачыў гэта. Ён ляжаў на тым самым месцы, дзе знайшоў яго Алесь, сажняў за трыццаць ад Мусатава.|@corpus
wavs/002817.wav|— Казырны кароль, — сказаў ён. — У мяне туз і дама, — сказаў Война. — Кідай карты.|@corpus
wavs/002818.wav|Такія былі яго няхітрыя разважанні.|@corpus
wavs/002819.wav|Лес радзеў. Алесь бачыў, як праменні сонца ўсё часцей прабівалі сваімі дзідамі лістоту,|@corpus
wavs/002820.wav|і тады сам атрымаеш права біць, сам прымусіш іншых баяцца і цягнуцца струной.|@corpus
wavs/002821.wav|Але ў душы ён ганарыўся, бо ведаў: з Мусатава будуць рагатаць нават ворагі.|@corpus
wavs/002822.wav|а перад сабою зарасці і далёкую-далёкую стужку Дняпра.|@corpus
wavs/002823.wav|Заслонены конскім целам, стаяў, зусім непадалёку ад яго, той, за кім яны гналіся. І пісталеты былі ў абедзвюх руках Войны.|@corpus
wavs/002824.wav|Сам Мусатаў астаўся ля балота, ведаючы, што воўк заўсёды кідаецца ад загоншчыкаў туды, дзе, як яму здаецца, нікога няма|@corpus
wavs/002825.wav|Цяпер яму, Войну, аніяк нельга было прайграць. Упадзе ад стрэлу, зваліцца на гэтай роўнядзі — возьмуць голымі рукамі.|@corpus
wavs/002826.wav|— На жаль, — сказаў Мусатаў. — Кідай, — сказаў Война. — Зараз, — сказаў Мусатаў. — Вывінці крамень.|@corpus
wavs/002827.wav|Выйшаў з пушчы проста пад кулі. Тут бы счакаць і браць яго,|@corpus
wavs/002828.wav|Служылі толькі ў царкве ў Мілым. І там Буланцову пашанцавала. Яму ўдалося ўцерціся ў давер дыяканісе|@corpus
wavs/002829.wav|З гэтым асколкам мінулага паўстання трэба было канчаць. Начальства не гневалася на Апалона Мусатава:|@corpus
wavs/002830.wav|і дзе яго чакае паляўнічы.|@corpus
wavs/002831.wav|Трэба было дакладна ведаць, дзе бывае бандыт, а ганяцца — справа апошняя.|@corpus
wavs/002832.wav|Паранены Война ўцёк. За ім гналіся тры гадзіны, ужо ўначы, загналі яго ў балота, залітае вадой.|@corpus
wavs/002833.wav|Збіраць чуткі — гэта была не яго справа. Сачыць, распытваць сялян, лавіць краем вуха іхнія размовы павінен сышчык.|@corpus
wavs/002834.wav|Ён не мог уявіць, што рана занадта цяжкая, каб далёка ўцякаць, што яна ў нагу,|@corpus
wavs/002835.wav|ён прагнуў кар'еры як адзінага сродку пазбавіцца ад навакольных жахаў,|@corpus
wavs/002836.wav|Ён ведаў, звер ніколі не бяжыць з лежкі, пакуль не пачуе галасу загоншчыкаў.|@corpus
wavs/002837.wav|І адразу ўзяў у шалёны намёт, проста па вадзе, што залівала поплаў, туды, да далёкіх грыў, у пырсках і ўзлётах кропель, у пене.|@corpus
wavs/002838.wav|— тым горш для падначаленых. Значыць, трэба ўзвысіцца, каб не пакутаваць ад рукапрыкладства. Трэба стаць незаменным,|@corpus
wavs/002839.wav|Мусатаву прыслалі ў памочнікі чалавека з губерні. Начальству надакучыла няўлоўнасць Чорнага Войны.|@corpus
wavs/002840.wav|спраўны чалавек год дваццаці. Буланцову трэба было ўзвысіцца яшчэ больш, чым Мусатаву.|@corpus
wavs/002841.wav|з тых, ніжэй за каго на ўсіх абшарах Расійскай імперыі былі толькі вайсковыя пасяленцы|@corpus
wavs/002842.wav|да берагоў, зарослых непралазнай крушынай і абвітых хмелем, да Дняпра, за якім яры і лясы!|@corpus
wavs/002843.wav|з псярні Кроера ўзялі сабак, непрыкметна атачылі вёску. Война нарваўся на дванаццатыя суткі.|@corpus
wavs/002844.wav|Война не хацеў забіваць. Шум да дабра не вядзе. Акрамя таго, яму патрэбен быў спакой на тых пару тыдняў,|@corpus
wavs/002845.wav|пакуль ён адлежыцца і ачуняе. Ён ведаў, калі заб'е — улады нагоняць у наваколле столькі сышчыкаў, што гэта будзе канец.|@corpus
wavs/002846.wav|што Мусатаў распарадны і дзейны чалавек і не яго правіна ў тым, што бандыт гуляе на волі.|@corpus
wavs/002847.wav|ды яшчэ паншчынныя мужыкі ў вельмі дрэнных паноў. Сын бітага, хвастанага бацькі,|@corpus
wavs/002848.wav|Таму што ён, слабы і цяжка паранены, абвёў дваццаць загоншчыкаў і вырваўся з кола на кані іхняга начальніка,|@corpus
wavs/002849.wav|Прачасалі ўсё — і дарэмна: ці то не ўбачылі ў цемры, ці то чалавек захлынуўся,|@corpus
wavs/002850.wav|Стрэл грымнуў далёка за спіной. Мусатаў справіўся за нейкія паўтары хвіліны, нават менш.|@corpus
wavs/002851.wav|Ён думаў — і ўвогуле рэзонна, — што Война спяшаецца як мага аддаліцца ад балота.|@corpus
wavs/002852.wav|ён падумаў, што поп напэўна можа падзяліцца цікавай навіной з дыяканам сваёй царквы.|@corpus
wavs/002853.wav|Дэраш вынес конніка на грэбень грады, і адтуль, з вышыні, Война ўбачыў заліты луг, парушынкі людзей на другім яго краі,|@corpus
wavs/002854.wav|— Я ведаю, — сказаў Мусатаў. — У цябе дзве біткі, у мяне — адна. — На шчасце, — сказаў Война.|@corpus
wavs/002855.wav|Таму што ён адразу зразумеў: пройгрыш. І ён з цвёрдай усмешкай паклаў руку на рукаяць пісталета.|@corpus
wavs/002856.wav|— пакажы свае козыры. Зеленаватыя вочы жандара не бегалі.|@corpus
wavs/002857.wav|— Чаму не, калі ласкавы пан просіць? Рукі Мусатава вывінцілі крамень і адкінулі яго.|@corpus
wavs/002858.wav|Апошні ўжо дасягнуў сяго-таго, а гэты толькі рабіў першыя крокі. Мусатаў усё ж меў дваранства,|@corpus
wavs/002859.wav|і часам аднаўляе там запасы аўса для свайго каня. З губерні і з павятовай паліцыі выклікалі людзей,|@corpus
wavs/002860.wav|ён рэзка ўстаў і з апошніх сіл абхапіў каня за шыю. Конь пырхнуў і падаўся трохі ўбок. Мусатаў пачуў пырханне і павярнуўся.|@corpus
wavs/002861.wav|Таму рэквізавалі тры пласкадонкі і з паходнямі рушылі за ім. Верхам паехаў толькі Мусатаў на сваім дэрашы.|@corpus
wavs/002862.wav|Першы стрэл жандара немінуча зваліў бы каня, і першы стрэл мог быць смяротны для яго, Мусатава, калі ў адказ грымнуць пісталеты ворага.|@corpus
wavs/002863.wav|Нервовы і жоўчны ў душы, але вонкава дысцыплінаваны і разважлівы,|@corpus
wavs/002864.wav|што толькі апошнімі намаганнямі, з апошніх сіл уцякаў ад іх так доўга чалавек, які вышэй за ўсё ставіў волю.|@corpus
wavs/002865.wav|Мікалай Буланцоў зразумеў, што Мусатаў бярэцца за справу не з таго канца.|@corpus
wavs/002866.wav|А паколькі для Войны гэта быў адзіны шлях да ўратавання, ён дзейнічаў больш асцярожна і чуйна, чым яго вораг.|@corpus
wavs/002867.wav|быццам тысячы да чырвані распаленых вясёлых іскрынак, якія вялі і вялі свой трывожны і радасны танец.|@corpus
wavs/002868.wav|Яму пашанцавала. Жандар азірнуўся толькі два разы.|@corpus
wavs/002869.wav|чалавек, дзіцячым светам якога была казарма, а развагаю — дні, калі збеглых праганялі праз зялёную вуліцу,|@corpus
wavs/002870.wav|Такія самыя, як і ва ўсёй пароды кар'ерыстаў, якой яна была і якой яна будзе.|@corpus
wavs/002871.wav|ад зубатычын, ад стаяння з цагельнай выкладкай пад ружжом. Начальства заўсёды мела рацыю.|@corpus
wavs/002872.wav|"і ў Сухадол прывезці б на гнойных драбінах ""труп вядомага бандыта""."|@corpus
wavs/002873.wav|Усё адно: паміж ім і пісталетам добрых сто шэсцьдзесят сажняў. Ён недасягальны.|@corpus
wavs/002874.wav|Так з'явіўся ў наваколлі Сухадола Мікалай Буланцоў, знаўца сваёй пачэснай і патрэбнай дзяржаве прафесіі,|@corpus
wavs/002875.wav|і атрымаць весткі, што Война памагае грашыма сялянам глухой вёскі Янушполе|@corpus
wavs/002876.wav|Гэты не схібіць. Мусатаў, на жаль, занадта добра ведаў ягоны спрыт. — Мусатаў, — сказаў Война,|@corpus
wavs/002877.wav|сарваўся, адчуваючы, як са скроняў сцякае халодны пот, і зноў, амаль аднымі толькі рукамі, ускінуў у сядло сваё збалелае цяжкае цела.|@corpus
wavs/002878.wav|Так далёка! Так яшчэ далёка да грыў, да выратавальных старыкоў за імі, да плаўняў, зарослых высокімі сітнягамі,|@corpus
wavs/002879.wav|таго, хто яшчэ некалькі хвілін назад быў упэўнены ў перамозе.|@corpus
wavs/002880.wav|што Война страляць не будзе, калі не стрэліць ён, Мусатаў, і значыць — не давядзецца плаціць за гульню жыццём.|@corpus
wavs/002881.wav|няхай жабрачае і заняпалае, а Буланцоў паходзіў з кантаністаў, з парыяў, вучаных на медныя грошы,|@corpus
wavs/002882.wav|ці паспеў вышмыгнуць з балота ў лес, на шчасце, не такі ўжо і вялікі. Буланцоў па загаду Мусатава ачапіў лясны востраў.|@corpus
wavs/002883.wav|Скрыгочучы зубамі, ён паспрабаваў сесці,|@corpus
wavs/002884.wav|Мокнуць нікому не хацелася, тым больш што ішлі па крывавых слядах, якія цягнуў Война па расянцы і сіўцы.|@corpus
wavs/002885.wav|Гэта, вядома, не датычылася звычайных плётак, але магло датычыцца сур'ёзных выпадкаў.|@corpus
wavs/002886.wav|А ў дыякана, вядома, ёсць жонка, якой няма рэзону трымацца асабліва за чужы сакрэт.|@corpus
wavs/002887.wav|як яны прабіраліся ў самы гушчар, як насустрач ім дымела зямля. Паміж ім і сонцам клубіліся ў паветры раі мошак,|@corpus
wavs/002888.wav|Ён папоўз. Папоўз не спяшаючыся, ведаючы, што кожны паспешлівы рух — гэта яго, Войнава, смерць.|@corpus
wavs/002889.wav|яно ведала, што злачынцу ва ўласным доме памагаюць і сцены,|@corpus
wavs/002890.wav|Яна не ведала, яна ніколі не паверыла б, што пасля гэтага дня прыйдуць іншыя,|@corpus
wavs/002891.wav|І яго рукі абнялі пад футрачкам яе вузкія плечы, адчулі іх цеплыню, іх пакорліва-мяккае супраціўленне, а потым бездапаможнасць.|@corpus
wavs/002892.wav|У альтанцы было халаднавата і цёмна.|@corpus
wavs/002893.wav|Майка нібы варухнулася, але асталася на месцы. Алесь падышоў зусім блізка і ўзяў яе руку ў свае.|@corpus
wavs/002894.wav|Яе вусны дрыжалі. А ў снягах пад сінім Сірыусам лікавалі галасы:|@corpus
wavs/002895.wav|Снег ляжаў густымі белымі шатамі. Спявалі здалёк, ад палаца, і здавалася, што гэта звіняць снежныя чмялі.|@corpus
wavs/002896.wav|Здалёк, з цішы заснежаных дрэў, з сіняй цішыні, пачалі далятаць ціхія галасы.|@corpus
wavs/002897.wav|Бледнаватыя, невыразнага колеру плямы ад шыбінак ляжалі на сценах і на падлозе. Чырвонае здавалася ледзь ружовым, сіняе — шэрым.|@corpus
wavs/002898.wav|І, хутчэй не па сабе, а па тым, як ён глядзеў на яе, як дрыжалі яго рукі, яна здагадалася, што яна кахае гэтага хлопчыка.|@corpus
wavs/002899.wav|Дрэвы і цені ад іх кідаліся ў розныя бакі. Аблічча Майкі мяняла колеры і адценні. Блакітнае, залатое, ружовае, срэбнае.|@corpus
wavs/002900.wav|Яны беглі заснежанай алейкай. Майка, у лёгкім футрачку, накінутым на аголеныя плечы, і Алесь.|@corpus
wavs/002901.wav|Сінія дрэвы, сумёты, пранізліва-сінія іскры зор. Няпэўныя колеры на падлозе і белых сценах.|@corpus
wavs/002902.wav|Змярцвела-сіні, абыякавы да жыцця і цеплыні стаяў вакол парк. А гэтыя двое, не зважаючы ні на што, парушалі гэты сон.|@corpus
wavs/002903.wav|Кашлатыя, сінія стаялі вакол дрэвы. Маўчалі. Парк і ўвесь свет вакол былі нерухомыя.|@corpus
wavs/002904.wav|калі яна не будзе верыць у гэты дзень і захоча забыць яго.|@corpus
wavs/002905.wav|Хутчэй і хутчэй. Каб не ўпасці, ён моцна прыціскаў яе да сябе. Цалаваў яе вочы, бровы, скроні. — Мілы, дарагі мой, — шаптала яна. — Што ты? Што?|@corpus
wavs/002906.wav|Ён зрабіў да яе крок, другі, трэці. Яна вагалася. Яшчэ, яшчэ адзін.|@corpus
wavs/002907.wav|І ў гэтым непарушным, нібы адвечным, спакоі дзіўна было бачыць над шатамі дрэў мігатлівыя, жывыя іскрынкі зор.|@corpus
wavs/002908.wav|— Мама, ціха, жаласна і нібы разгублена сказала яна. Зноў наблізіліся вочы.|@corpus
wavs/002909.wav|Рассыпаючы залатыя іскры, памкнулася ўніз апошняя. Усё стала на сваё месца.|@corpus
wavs/002910.wav|Алесь зрабіў яшчэ крок і паклаў далоні на яе плечы, прыцягнуў яе да сябе, прыціснуўся шчакою, схаваў усё аблічча ў яе цёплых валасах.|@corpus
wavs/002911.wav|І цень у вачніцах і мілы рот, з якога ён не слыхам, а хутчэй пяшчотным дотыкам дыхання да яго вуснаў лавіў словы: — Мілы мой, мілы, што ты?|@corpus
wavs/002912.wav|— Што гэта? — аднымі вуснамі спытала Майка. — Адкуль?|@corpus
wavs/002913.wav|І раптам рынулі, узляцелі яркія, як ёлачныя цацкі, малінавыя, зялёныя, сінія, жоўтыя агні.|@corpus
wavs/002914.wav|З сакам мёду, Свепетам пчолак. Мёд — гэта праўда, Пчолкі — то людзі.|@corpus
wavs/002915.wav|А за ёй з шолахам асыпаўся з галін іскрыста-сіні і сухі, як порах, снежны пыл. Асыпаўся проста на Алеся, на галаву, на плечы, на ўскінуты твар.|@corpus
wavs/002916.wav|У шапках персіцкіх, Світках бурміцкіх, Срэбным табіне, Залатым сап'яне.|@corpus
wavs/002917.wav|Але зоркі былі вечныя. Ракеты згасалі.|@corpus
wavs/002918.wav|Уся як сама свежасць і моц. Сумная і пяшчотная, халодная і жывая, як падснежнік.|@corpus
wavs/002919.wav|Нехта павольна наблізіў да яго вачэй яе вочы. Вусны ласкава і жаласна варухнуліся пад яго вуснамі, прыціхлі.|@corpus
wavs/002920.wav|Яна хавалася ў яго руках, і ён з невыказнай радасцю адчуваў, якая яна: бязважкая, слабая, моцная.|@corpus
wavs/002921.wav|Алесь стаў пасярод павільёна.|@corpus
wavs/002922.wav|І ён адчуў нясмеласць перад гэтымі снежнымі сценамі і снежнай веліччу дрэў, міжвольна прыцішыў крокі.|@corpus
wavs/002923.wav|Прыпаўшы галавою да яго пляча, яна маўчала.|@corpus
wavs/002924.wav|Паспрабавала вызваліць. — Ціха, — шапнуў ён. — Ціха.|@corpus
wavs/002925.wav|Ён гладзіў бязважкімі рукамі яе плечы. Зоры ў рознакаляровых вокнах раптам закруціліся і паплылі.|@corpus
wavs/002926.wav|Ён амаль дагнаў яе, але яна кінулася ўбок, на бакавую сцежку, да белай зімовай альтанкі-павільёна. Пакуль ён павярнуў за ёю, яна ўзбегла па прыступках і, пацягнуўшы на сябе дзверы, знікла за імі.|@corpus
wavs/002927.wav|Святой ноччу, Святой ноччу ціхай, На мурожным сене, У божым Бетлеме, Ціхай ноччу.|@corpus
wavs/002928.wav|Молада, дзёрзка і нахабна разбівалі гэты спакой. Зрывалі саваны са змярцвелых дрэў.|@corpus
wavs/002929.wav|Лабыры-ягняткі, Белы казляняткі Сянца не елі, На хлапца глядзелі.|@corpus
wavs/002930.wav|Сыпаўся і сыпаўся іскрысты пыл. І Алесь бег і бег за ёю са снегам у валасах, з трывожным захапленнем у сэрцы.|@corpus
wavs/002931.wav|Запалала зорка, Запалала, Трох цароў да немаўляці Праваджала.|@corpus
wavs/002932.wav|Майка спрытна штурхала ў ствалы нестарых ялінак, выслізгвала з-пад іх і імкнулася далей.|@corpus
wavs/002933.wav|елі яркія, як ёлачныя цацкі, малінавыя, зялёныя, сінія, жоўтыя агні. Гэта пускалі ракеты, але здавалася, што самі зоры, звар'яцеўшы ад шчасця і жаданай пяшчоты, пусціліся ў скокі над галінамі дрэў.|@corpus
wavs/002934.wav|Над рознакаляровымі снягамі ў шаленстве і буянстве агню пацьмянелі сапраўдныя зоркі.|@corpus
wavs/002935.wav|Яе голас прымусіў зоркі застыць на сваіх ранейшых месцах.|@corpus
wavs/002936.wav|А праз снягі, праз сінія косы ўзвіваліся ў вышыню галасы, і ледзяны Сірыус гарэў у снягах.|@corpus
wavs/002937.wav|Азірнуўся вакол. Майка, відаць, нікуды не адыходзіла, бо апынулася за ягонай спіною і цяпер стаяла ў дзвярах, гатовая выскачыць з альтанкі і зноў бегчы.|@corpus
wavs/002938.wav|Блакітныя снягі, сінія цені, чорнае неба і на ім вострыя сінія зоркі.|@corpus
wavs/002939.wav|Са снягоў, з ацяжэлых, як белыя мядзведзі, дрэў даляталі і звінелі галасы:|@corpus
wavs/002940.wav|Відаць, з вёскі прыйшлі славільшчыкі:|@corpus
wavs/002941.wav|Падышоў да правалу, плюнуў, агледзеўся, як пасунуць плахі. Потым у вачах ягоных нешта мільганула: заўважыў.|@corpus
wavs/002942.wav|Перш чым трапіць адтуль да мосціка, трэба з'ехаць пракапаным з'ездам, дзе калёсы і чалавек хаваюцца з галавою.|@corpus
wavs/002943.wav|Звыкла, як кожны селянін, што беражэ сваю зброю. Сіні дымок двума струменьчыкамі — слабейшым і моцным — вылецеў з іх.|@corpus
wavs/002944.wav|— А вы чаго будзеце торгацца, бедныя? Ану, давай! Ану! Ён падсунуў плячук пад таратайку і падаў яе ўгору.|@corpus
wavs/002945.wav|Значыць, на самы горшы выпадак, хопіць часу для двух стрэлаў. Стрэлы будуць верныя: з чатырох крокаў.|@corpus
wavs/002946.wav|Пасля кожнага праезду. Дзядзькі лаяліся, клалі іх на месца і рушылі далей.|@corpus
wavs/002947.wav|Стрэл пракаціўся верхавінамі пушчы. Таркайла зрабіў запознены крок убок, толькі цяпер скеміўшы, што можна скочыць з мосціка, хай сабе і ў мелкае месца.|@corpus
wavs/002948.wav|— Меркаваў, што пераскочаць, а ты на калёсы дый ходу? — вочы Кагута глядзелі спакойна, усмешка крывіла вусны. — Адкажаш, Кагут, адкажаш.|@corpus
wavs/002949.wav|Потым Кагут схіліўся над забітым і здзёр з ягоных грудзей запэцканы ў крыві вацок. У ім зазвінела і зашалахцела.|@corpus
wavs/002950.wav|Колы выскачылі. Коні хвіліну стаялі, а потым павольна пайшлі: без гаспадара туды, куды і з ім.|@corpus
wavs/002951.wav|З чорнага нутра яго дзьмухнула магільным холадам.|@corpus
wavs/002952.wav|А над ёю цягнуўся лядашты мост. Кандрат тройчы ўжо ссоўваў з яго дзве плахі.|@corpus
wavs/002953.wav|Пушча хадзіла і хадзіла над галавой. І Кагут пад яе шум думаў ні аб чым і аб усім, але толькі не аб тым, што хацеў зрабіць.|@corpus
wavs/002954.wav|Зноў рушыў адхонам. Азірнуўся. На паверхні чорнай вады знікалі кругі.|@corpus
wavs/002955.wav|— Бяда будзе, — шапянуў Кандрат. — Кінь лухту вярзці!|@corpus
wavs/002956.wav|І тады Кандрат выйшаў з-за каменя, як сто разоў гэта ўяўляў сабе, перабег да пераезду яшчэ бліжэй і прысеў у хмызах, зусім блізка ад ссунутых плах.|@corpus
wavs/002957.wav|Дурныя печкуры кідаліся да гэтага ружовага, нібы дзяўблі, сплывалі разам з ім па плыні. Хутка вада была ўжо зноў празрыстая.|@corpus
wavs/002958.wav|Усё адно гэта выйгрыш хвіліны. Але ён ужо не мог гэтага зрабіць. Прыціснуў далонь да грудзей, хістануўся і ўпаў на калені.|@corpus
wavs/002959.wav|— То што, я вінен у тым? — Вінен. І вінен, што забілі яшчэ аднаго. Ты сам таго не варты.|@corpus
wavs/002960.wav|— Вазьмі, кажу, з сабою. — Не!!! — рэзка і злосна кінуў Кагут. — Не дый не. Чорт з імі, з тромбамі. Трэба і іх — грудзінай.|@corpus
wavs/002961.wav|Чорны, як дым, ён клубіўся і пераліваўся тым, што было ўнутры, як змяя, што скідае скуру.|@corpus
wavs/002962.wav|Не туды, куды сплывала тое і дзе мітусіліся печкуры, а ў другі бок.|@corpus
wavs/002963.wav|Але ён спадзяваўся, што пабочныя людзі не з'явяцца. Яму не хацелася, каб Таркайла адбыў толькі адну хвіліну жаху перад тым, як памрэ.|@corpus
wavs/002964.wav|Прайшоўшы крокаў сто, ён вымыў вацок і рукі ў сцюдзёнай вадзе і зноў рушыў плынню. Потым пайшоў ярам.|@corpus
wavs/002965.wav|— Не, — сказаў Кандрат. — І кінуў: — Маліся. Тодар шныраў вачыма вакол. — Адкажаш, Кагут. Мяса тваё пад пугай паляціць. Павесяць. — Ну!|@corpus
wavs/002966.wav|— Нічога, — сказаў ён, хілячыся наперад. — І цябе так. І цябе. І ўсіх вас так.|@corpus
wavs/002967.wav|Кандрат сціснуў кулакі на вясле і рыўком папаслаў човен з корстай нябожчыка да недалёкай ужо царквы на выспе.|@corpus
wavs/002968.wav|Адляцеў ты ад мяне цяпер, саколік-голуб шызы — кукулечка! Згас ты цяпер для мяне, васілёк ты мой — сонейка — Пралесачка!|@corpus
wavs/002969.wav|А ён зноў выходзіў, зноў ссоваў плахі і зноў сядаў на месца, сціскаючы цёплы ад рук прыклад дубальтоўкі.|@corpus
wavs/002970.wav|Да каго ж мне ўначы цяпер цмокам прысмактацца? Адкуль жа мне парады цяпер дажыдацца?|@corpus
wavs/002971.wav|"Пасля натрапіў на лагчынку з чорнымі люстэркамі вады. Размахнуўся і кінуў вацок разам з тым, што звінела і шалахцела, у чорнае ""пушчанскае вока""."|@corpus
wavs/002972.wav|Цераз дзень яны павінны былі сустрэцца і канчаткова вырашыць, як быць.|@corpus
wavs/002973.wav|Усё, што датычылася гэтага, ён абдумаў даўно. .Таркайла з'явіўся нечакана. Адзін. Мільгануў на ўзгорку і знік, з'язджаючы да мосціка.|@corpus
wavs/002974.wav|— Слухай, Кандрат, вазьмі мяне з сабою. — Куды? — Ты ведаеш.|@corpus
wavs/002975.wav|Поўзалі яны самотна, спараныя, і кара дуба, відаць, здавалася ім ярамі амаль без дна і высокімі градамі ўзгоркаў.|@corpus
wavs/002976.wav|Ён паспеў яшчэ цікнуць вышэй па дарожцы ў абодва бакі. Там нікога не было.|@corpus
wavs/002977.wav|Ціхі і страшны лямант бабы ляцеў над вадой да астраўка, адкуль плылі насустрач яму рэдкія ўдары хаўтурнага звона.|@corpus
wavs/002978.wav|Тлустая, уся хвалямі,яна, павольна звужаючыся, паўзла некуды: не разбярэш, ці ўгору, ці ўніз.|@corpus
wavs/002979.wav|— Фу, — заплюшчыў вочы Кандрат. — Добра. Вязі мяне на бераг. Высадзі.|@corpus
wavs/002980.wav|Таркайла шарануў быў рукою па возе да сакваў. — Ну, — сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/002981.wav|Кандрат злез з адхону і пайшоў па вадзе.|@corpus
wavs/002982.wav|— Хадзі, памыйся перад страшным судом. Таркайлава цела перавесілася з насцілу, упала з невялікай вышыні ў мелкую, на каменьчыках, плынь.|@corpus
wavs/002983.wav|Проста перад Кандратам звінела Азяранка, несла хвалі ў Дняпро.|@corpus
wavs/002984.wav|як потым сплыла каламуць і на яе месца з'явілася ружовае.|@corpus
wavs/002985.wav|Ён сядзеў у зарасцях за вялікім, як хата, каменем непадалёку ад рачулкі.|@corpus
wavs/002986.wav|Ад хваёвага гуду — недзе над верхавінамі хадзіў вецер — шумела ў галаве і хацелася задрамаць.|@corpus
wavs/002987.wav|Нехта ўсмоктваў іх у неба, і яны ўзляталі ў яго вышэй і вышэй. Магутны тромб ішоў да берага, набліжаўся.|@corpus
wavs/002988.wav|Калі постаць ягоная знікла, ускараскаўшыся на крутаяр, Алесь чамусьці ўспомніў Майку і спалохаўся, што ледзь не загінулі.|@corpus
wavs/002989.wav|— Не рухайся, — сказаў Кандрат, наводзячы ствалы. — Стань ля воза. — Чаго табе? — збялеў той.|@corpus
wavs/002990.wav|Над каменем, на адхоне, васьмісотгадовы дуб цягнуў да сонца свае ледзь апераныя галіны.|@corpus
wavs/002991.wav|Усё хутчэй і хутчэй рушыў ад іх тромб, перайшоў раку, пачарнеў, узляцеўшы на бераг. Яны ніколі не бачылі такога.|@corpus
wavs/002992.wav|Ён здаваўся б нерухомы, каб не круціліся ў ім з шалёнай хуткасцю жмуты сухой травы.|@corpus
wavs/002993.wav|Другі стрэл нібы штурхнуў увесь свет у ягоны лоб. .Кандрат прадзьмуў ствалы.|@corpus
wavs/002994.wav|Бліснула недзе, на вышыні добрай званіцы, доўгае срэбнае цела рыбы. У наступнае імгненне волат ірвануўся паўз іх і перасунуўся трохі далей, як папярэджанне.|@corpus
wavs/002995.wav|Кандрат ужо цэлую чвэрць сонечнай дугі чакаў, седзячы ў зарасцях ля мосціка. Сонечнае святло пахла шкіпінарам, гарачай мятай, ядучым пахам вампірніку.|@corpus
wavs/002996.wav|"— сказаў Кандрат. ""Пане божа, у рукі твае аддаю дух мой."" — Досыць, — сказаў Кандрат. — Лапату і таго не даў."|@corpus
wavs/002997.wav|Назад Кандрат і Алесь ехалі ў чаўне адны. Далёка перагналі ўсю чараду чаўноў.|@corpus
wavs/002998.wav|Плынь прыўзняла ногі забітага, і яны слаба варушыліся на перападзе. Кандрат павярнуўся да коней.|@corpus
wavs/002999.wav|Таркайла раптам крыкнуў. Спалоханыя коні рванулі наперад, але колы таратайкі з маху ўскочылі ў правал.|@corpus
wavs/003000.wav|Ён вельмі моцна маліў аб гэтым —бога не бога, а сам не ведаў каго. Таго, хто паможа. Таркайла вылаяўся і злез з таратайкі.|@corpus
wavs/003001.wav|— Забіў, — сказаў ён. — Забіў ты мяне. Кандратава стрэльба хадзіла перад ягоным тварам.|@corpus
wavs/003002.wav|— Глядзі, што гэта? — сказаў Алесь. Кандрат азірнуўся, і на хвіліну абодва яны замерлі, уражаныя тым, што адбывалася над ракой.|@corpus
wavs/003003.wav|З хвіліну Кандрат глядзеў, як каламутна-шэра пацьмянела празрыстая вада,|@corpus
wavs/003004.wav|Поўзалі па ягонай, глыбока — на дзве далоні — зрэзанай зморшчынамі, кары чырвоныя кузуркі з чорнымі мордачкамі на спінах.|@corpus
wavs/003005.wav|— Сёння пахавалі Стафана Кагута. Маё імя — Кандрат Кагут.|@corpus
wavs/003006.wav|Яны былі падобныя, гэтыя мордачкі-рыскі, на маскі, якія носяць вадохрышчам.|@corpus
wavs/003007.wav|Віхур тромба спусціўся на ваду і пайшоў проста на іхні човен. Як зачараваныя, яны не рухаліся. А смерч наліваўся яшчэ больш, чарней.|@corpus
wavs/003008.wav|— Не, — сказаў Кагут. — Нічога я не ведаю. Яны плылі, а вакол быў блакіт і гарачае паветра.|@corpus
wavs/003009.wav|Нават калі з'явяцца, то адтуль яны яго, Кагута, не пазнаюць. Каня і фурманку яшчэ можна пазнаць, і то калі ведаеш, каго чакаеш, а чалавека — не.|@corpus
wavs/003010.wav|Волат блукаў у палях, ішоў у палі, меншаў. Знікаў. .Калі ён знік — яны зірнулі адзін на аднаго.|@corpus
wavs/003011.wav|На беразе, наводдаль, уставаў у паветры вялізны чорны слуп — ад зямлі да неба.|@corpus
wavs/003012.wav|Адразу салдатчына, павышэнне падаткаў. Сыракомля нецярпліва перапыніў яго: — Ходзька, гэта жорстка!..|@corpus
wavs/003013.wav|— Калі-небудзь я напішу такую ідылію, што вы не будзеце ведаць, куды схавацца ад людскога смеху, — буркнуў гарбун.|@corpus
wavs/003014.wav|А мо сапраўды бог? — падумаў Алесь. — Яны, песні, не хочуць быць рарытэтамі. Яны звіняць, смяюцца, плачуць.|@corpus
wavs/003015.wav|— Я таксама паходжання беларускага нацыі польскай, — сказаў Манюшка. — Мяркую, нядрэнны паляк.|@corpus
wavs/003016.wav|Брыдка, калі адукаваны чалавек, князь, пачынае насіць лапці праз нейкія там меркаванні.|@corpus
wavs/003017.wav|— Акрамя старых паноў, нас з вамі, з'явіліся новыя.|@corpus
wavs/003018.wav|І тут Ходзька ўсміхнуўся, нібы намацаў у абароне хлопца трэшчыну. Алесь бачыў вочы гарбуна, арганіста, Сыракомлі.|@corpus
wavs/003019.wav|На ягоныя вусны ўспаўзла павольная разумная ўсмешка.|@corpus
wavs/003020.wav|Пісаць на ёй? Называць сябе быдлячым імем? Калі мы дазволім такое — вас самнуць.|@corpus
wavs/003021.wav|Я хачу, каб усім было добра, каб на зямлі панавалі гармонія і радасць.|@corpus
wavs/003022.wav|І пан Кандратовіч таксама? — Не звяртайце ўвагі, — нервова сказаў Сыракомля.|@corpus
wavs/003023.wav|Замест культурнага, памяркоўнага гаспадара — п'яны кат з бузуном.|@corpus
wavs/003024.wav|Ходзька кінуў на яго ўхвальны позірк: — Я ўдзячны вам. Не турбуйцеся. У мяне яшчэ няма старэчага маразму.|@corpus
wavs/003025.wav|Але ж гэта наследаванне нязграбных тутэйшых песняў. Ці варта паўтараць тое, што памрэ.|@corpus
wavs/003026.wav|— Бог ты мой, якія вы падобныя! У доўгай паўзе прагучаў самотны голас Сыракомлі:|@corpus
wavs/003027.wav|Досыць ужо вытрымаў агню гэты няшчасны край. І што ж, мяне кусаюць адусюль.|@corpus
wavs/003028.wav|— То стала горш? — настойваў магнат. Стала горш, — спакойна сказаў Алесь.|@corpus
wavs/003029.wav|— А пісаць і гаварыць на сваёй мове гэтак натуральна, як дыхаць. Мы не хочам быць нічыім фарпостам.|@corpus
wavs/003030.wav|А грошы ў мужыка пры цяперашнім стане быць не можа. У яго адбірае іх тое, што страшней за чуму, вайну, страшней за ўсё на свеце.|@corpus
wavs/003031.wav|Зноўку сеў, не ведаючы, куды падзець рукі. Манюшка і Дунін-Марцінкевіч пераглянуліся. Гарбун усміхнуўся, схіляючы галаву.|@corpus
wavs/003032.wav|— Глупства, — раптам сказаў Марцінкевіч. — Выходзіць, я лапцюжны паэт?|@corpus
wavs/003033.wav|Мы проста адгалінаванне польскага племені, слабое, чэзлае, якое ідзе дарогаю апалячвання.|@corpus
wavs/003034.wav|На рагу Святаянскай і Універсітэцкай Манюшка прытрымаў Алеся і паказаў яму налева, на касцельны гмах.|@corpus
wavs/003035.wav|Ён моўчкі хутаўся ў футра і нагадваў худую зябкую птушку.|@corpus
wavs/003036.wav|Але гарбун, відаць, не заўсёды трымаўся таго правіла, што людзям трэба дараваць, нават калі яны кусаюць за ногі.|@corpus
wavs/003037.wav|— Музыку любіш? — Але. — То прыходзь сюды. Я ведаю, табе нельга. Але унь там дзверы на хоры.|@corpus
wavs/003038.wav|Ва ўсіх гэтых вачах жыла трывога. А Ходзька падаўся галавой наперад і ціха працадзіў: Хіба не стала нашаму мужыку горш жыць пасля прыяднання да Расіі?|@corpus
wavs/003039.wav|"Чым слова ""магнат"" лепшае за слова ""барын""? Досыць, панюхалі."|@corpus
wavs/003040.wav|Чырвоныя плямы папаўзлі на шчоках у Ходзькі. Што ж гэта такое, страшнейшае за ўсё? — ціха спытаў ён.|@corpus
wavs/003041.wav|— Я проста кажу, што некарэктна перапыняць старэйшага госця.|@corpus
wavs/003042.wav|І вы дрэнна цяміце ў музыцы, пан Ходзька, калі ганіце тутэйшыя песні.|@corpus
wavs/003043.wav|— Мы сапраўды яшчэ мала ведаем у параўнанні з панам Ходзькам. — Малады чалавек, — сказаў Сыракомля.|@corpus
wavs/003044.wav|— Я не хачу пакрыўдзіць пана Лізагуба, сказаўшы, што яго словы — праява злачыннай абыякавасці да перакананняў.|@corpus
wavs/003045.wav|І толькі на скрыжаванні, дзе абодвум старэйшым трэба было павярнуць налева,|@corpus
wavs/003046.wav|— Веды і вера ў радзіму — розныя рэчы.|@corpus
wavs/003047.wav|Алесь пабялеў ад хвалявання. А потым у цішу ўпала адно толькі слова: — Прыгон! Вочы ў Лізагуба звузіліся.|@corpus
wavs/003048.wav|Няма такога сабакі, які не палічыў бы сваім абавязкам ухапіць мяне за нагу.|@corpus
wavs/003049.wav|Усім было трохі някавата. Алесь бачыў, што ўсе глядзяць на яго.|@corpus
wavs/003050.wav|— Я хачу і намагаюся пераканаць у патрэбнасці гэтага ўсіх.|@corpus
wavs/003051.wav|І не таму, што мы не любім вас, а таму, што кожны чалавек мае права на роўнае шчасце з другім, а шчасце — толькі ў сваім доме.|@corpus
wavs/003052.wav|Відаць, таму, што ніколі ім не быць ні беларусамі, ні палякамі, ні немцамі, хоць яны схільны быць і тым, і другім, і трэцім.|@corpus
wavs/003053.wav|Больш ваююць за Польшчу, чым самі палякі.|@corpus
wavs/003054.wav|Гаворка гэтая для людзей вашай культуры — тое самае, што лапці замест чаравікаў.|@corpus
wavs/003055.wav|Вам далі магчымасць часова развіваць сваю гаворку. Бо вы — наш фарпост. Але тое, што робіцца тут, — гэта ўжо занадта.|@corpus
wavs/003056.wav|— Магчыма, пане Кандратовіч, — у голасе Лізагуба прарвалася непрыязная нотка.|@corpus
wavs/003057.wav|Нават Манюшка кінуў сваю каву і ўглядаўся, мружачы добрыя вочы.|@corpus
wavs/003058.wav|— Якая ж гэта нязведаная парасць расце!|@corpus
wavs/003059.wav|— Паважаю пана, — сказаў Лізагуб. — Але дадам толькі адно.|@corpus
wavs/003060.wav|"— Пяць мільёнаў!.. Ці не занадта многа для ""рабочай гаворкі""? — сказаў Алесь."|@corpus
wavs/003061.wav|— Мы не хочам ні ката, ні гаспадара, — сказаў Грыма. — Мы хочам волі. — А атрымаеце бізун.|@corpus
wavs/003062.wav|— Ажыўляць нябожчыкаў — гэта не справа гісторый.|@corpus
wavs/003063.wav|— Чакайце, — сказаў са свайго кута Сыракомля. — Гэта забаронены ўдар. — Чаму забаронены? — умяшаўся Лізагуб.|@corpus
wavs/003064.wav|Быць палякам — гэта, хутчэй, змагацца за шчасце астатніх.|@corpus
wavs/003065.wav|Стаяла цішыня. Алесь спяшаўся дагаварыць. — Мы ніколі. — Чуеце? Мы ніколі не паддамося ні вам, ні немцам, нікому.|@corpus
wavs/003066.wav|"І хоць гэтай гаворкай гавораць пяць мільёнаў, але яна проста ""рабочая мова"", каб работнікі рознага паходжання разумелі адзін аднаго."|@corpus
wavs/003067.wav|А я не хачу даваць кухталі людзям. Нават дрэнныя, яны — людзі.|@corpus
wavs/003068.wav|— будзеце злоўжываць гэтым — скончыцца дрэнна. — Што ж, — сказаў Ходзька. — Шлях натуральны.|@corpus
wavs/003069.wav|Лаюцца толькі тыя, каму гэтая справа павінна была б стаць блізкай, нашы паны.|@corpus
wavs/003070.wav|— Самае дзіўнае, што ніхто не выступіў супраць маёй паэзіі ў каралеўстве, у Польшчы.|@corpus
wavs/003071.wav|І тут Алесь убачыў, як гаротна затрэсліся вусны інтэлігентнага каротказорага чалавека, які дарма намагаўся схаваць за кавай сваю разгубленасць і ніякаватасць.|@corpus
wavs/003072.wav|Але вам. Дай вам бог удачы.|@corpus
wavs/003073.wav|Ходзька з цікавасцю глядзеў на шэравокага маладога чалавека. — Кажыце далей, — памяркоўна дазволіў ён.|@corpus
wavs/003074.wav|Алесь адчуў, што ў яго звініць у галаве ад гневу. — Мы, здаецца, пачыналі спрэчку з вамі?|@corpus
wavs/003075.wav|— Я адкажу спачатку пану Марцінкевічу, — сказаў Ходзька. — Не, я не кажу, што ваша паэзія лапцюжная.|@corpus
wavs/003076.wav|Дунін-Марцінкевіч засмуціўся. Развёў рукамі. — Я не хачу звадаў, — глуха сказаў ён.|@corpus
wavs/003077.wav|Гэта ўжо я магу вам заявіць. На твары чалавечка на хвіліну з'явіліся рысы вышэйшай адухоўленай прыгажосці.|@corpus
wavs/003078.wav|— Я паважаю вашы пачуцці, — сказаў Ходзька. — Але ці не занадта вы малады, каб.|@corpus
wavs/003079.wav|Пішучы на беларускай гаворцы, вы насаджаеце сярод мясцовага люду, сярод мужыкоў і нават сярод некаторых дваран, як мы бачым, правінцыялізм.|@corpus
wavs/003080.wav|Нават уначы, у сне, я чую іхнія галасы. Я ад Польшчы, я і ад іх. І нібыта звяў.|@corpus
wavs/003081.wav|Прыходзь падчас імшы і проста так. Я там часта. Музыка, князь, не ведае розніцы вераванняў.|@corpus
wavs/003082.wav|— Што ж, — спытаў Ходзька, — замест Чымарозы смярдзючы мужык? — Я з мужыкоў, — сказаў Каратынскі,|@corpus
wavs/003083.wav|Гарбун паклаў руку на плячо Алесю, паціснуў. — У мяне ёсць дачка, Каміла, — сказаў ён.|@corpus
wavs/003084.wav|— Нам не трэба нічыйго дазволу на тое, каб дыхаць, — перахопленым горлам сказаў Алесь.|@corpus
wavs/003085.wav|"Я з прыемнасцю слухаю вашы ідыліі. Ваша ""Сялянка"" — гэта добра."|@corpus
wavs/003086.wav|У маладога чалавека не столькі ведаў. І ягоныя перакананні. Алесь узняў руку. — Не трэба, пане Кандратовіч, — ён усміхнуўся.|@corpus
wavs/003087.wav|паэт паклаў руку на плячо Алесю: — Я, пэўна, не дажыву.|@corpus
wavs/003088.wav|Ён і Манюшка ішлі ў адну дарогу з Алесем і Усяславам, Лізагуб і Ходзька пайшлі асобна, хоць пэўны час ім было і па дарозе.|@corpus
wavs/003089.wav|Мне добра быць палякам. Але я ніколі не дайду да думкі, што быць палякам — азначае душыць астатніх.|@corpus
wavs/003090.wav|— Не, яна не лапцюжная. Яна недарэчная.|@corpus
wavs/003091.wav|— Гуманізм, які б'юць і справа і злева, — буркнуў Грыма. — Зноў тое самае.|@corpus
wavs/003092.wav|— Панове, — перабіў Кіркор, — панове, уладаю гаспадара забараняю вам гэтую спрэчку.|@corpus
wavs/003093.wav|— Тое, што мне трэба, я ведаю добра. І перакананні ў мяне цвёрдыя і. абгрунтаваныя, у адрозненне ад пана Ходзькі.|@corpus
wavs/003094.wav|Сыракомля маўчаў усю дарогу. Ягонае, маладое яшчэ, тонкае аблічча выглядала на хворае.|@corpus
wavs/003095.wav|— Зразумейце, пане Марцінкевіч, — сказаў Ходзька. — Я не супраць гэтага як рэдкасці, як своеасаблівага рарытэту.|@corpus
wavs/003096.wav|Прычына гэтай галечы тое, што на ўсе старыя ланцугі павесілі яшчэ адзін, новы — горшы. Гэта грошы.|@corpus
wavs/003097.wav|І замкнуўся, нервова перабіраючы брэлокі. Лізагуб, на знак павагі да слоў паэта, схіліў галаву.|@corpus
wavs/003098.wav|Я даю табе слова. Я заўсёды буду добрая. — Лічы, што пачала, — сказаў ён і пагладзіў яе па галаве.|@corpus
wavs/003099.wav|— Праўда, — сурова сказаў ён. — Кінь плакаць. Ужо няма прычыны.|@corpus
wavs/003100.wav|Мне чамусьці вельмі хочацца, каб фаміліі Хаданскіх падалі сёння на вячэру сабачы памёт.|@corpus
wavs/003101.wav|І аб плётцы, і аб тым, як яна ўпэўнілася ў яе хлуслівасці, і як зразумела ля царквы, што будзе пагарджаць сабою, калі яна, такая, стане побач з ім,|@corpus
wavs/003102.wav|Але я не ведаю яшчэ, як нам разарваць сетку гэтых старых, дурных забабонаў. Ну, то што будзем рабіць, пасварыўшы два роды?|@corpus
wavs/003103.wav|Відаць было толькі адну руку і трохі ўскінутае аблічча. — Ты? — спытаў ён.|@corpus
wavs/003104.wav|Не паверу. — Ну, вось і ўсё.|@corpus
wavs/003105.wav|— Можа, ты растлумачыш мне, як гэта здарылася? Яна пачала расказваць.|@corpus
wavs/003106.wav|І пад галінамі яблыні, цёмная зеляніна якой хавала далягляд, юнак вёў за аброць белага каня.|@corpus
wavs/003107.wav|— Ану, кінь раўці. Падумаем, што рабіць, калі ўжо так заблыталіся.|@corpus
wavs/003108.wav|Яна разрыдалася яшчэ больш гаротна і няўцешна. — Ну вось, — сказаў ён.|@corpus
wavs/003109.wav|— Сумна, — сказаў Кірдун. — Сумна. — Кладзі гэтую анучу.|@corpus
wavs/003110.wav|і як вырашыла сама сябе стаптаць за сваю памылку.|@corpus
wavs/003111.wav|Калі я падумаю, як я.. цябе. мне немагчыма.|@corpus
wavs/003112.wav|— Будзеш мяне чакаць? — Нават калі скажуць, што ты мёртвы.|@corpus
wavs/003113.wav|Гелена была мудрэйшая. Яна ведала і бачыла ўсё. — Чаму ты тут? — спытаў ён.|@corpus
wavs/003114.wav|— Ты кахаеш мяне? Яна моўчкі, праз плач, затрэсла галавой. — Пойдзеш са мной?|@corpus
wavs/003115.wav|кінуць цябе, не ведаючы, што ты хоць трошкі зразумеў і трошачкі дараваў мне.|@corpus
wavs/003116.wav|Бо калі ён вернецца, магчыма няхутка, ён будзе ўжо зусім другі, непадобны, а Урга можа састарэць ці нават здохнуць.|@corpus
wavs/003117.wav|Ага, трэба развітацца з самім сабою, маладым.|@corpus
wavs/003118.wav|Спатрэбіцца. Хадзем лепей вып'ем. Алесь усміхнуўся і падумаў, што яму, канечне, трэба зрабіць яшчэ нешта.|@corpus
wavs/003119.wav|Нішто не забыта. Самагіпнозам была нянавісць, дурасцю была пагарда, хлуснёю — абыякавасць.|@corpus
wavs/003120.wav|— Сёння да мяне прыходзіла Гелена. Збіваючыся, захлынаючыся словамі, яна расказала аб іхняй размове,|@corpus
wavs/003121.wav|Ён абмінуў дом, прайшоў пад срэбнымі фантанамі італьянскіх таполяў і папраставаў да карціннага павільёна,|@corpus
wavs/003122.wav|Намаганнем волі ён здолеў стрымацца. Але ў тое самае імгненне ён зразумеў, што Гелена мела рацыю, не згаджаючыся на шлюб з ім.|@corpus
wavs/003123.wav|І як не падумала тады аб ім, і як назнарок рабіла самыя дзікія ўчынкі, каб нават самой не сумнявацца ў сваёй подласці.|@corpus
wavs/003124.wav|Зразумеў раптам усю прорву між апошняй высакароднасцю адной і зажывошчамі другой, ён глядзеў у Майчын твар.|@corpus
wavs/003125.wav|Ён маўчаў. — Я ведаю. ведаю, як я вінавата. З самага пачатку ведала, таму і не ішла.|@corpus
wavs/003126.wav|— Праўда? Праўда? — нават у паўцемры было відаць, якія прамяністыя сталі яе вочы.|@corpus
wavs/003127.wav|Усё было скончана, нават калі б ён вырашыў ахвяраваць здрадлівым каханнем у імя сумлення і высакароднасці, як ён думаў.|@corpus
wavs/003128.wav|Ды і яна сама дабівалася аднаго — яго маўчання. Здарылася. Гэтага ўжо нельга было выправіць.|@corpus
wavs/003129.wav|Ён адчуваў, што кахае яе да немага замілавання, але ён ужо не мог, як раней, зрабіць выгляд, што нічога не было.|@corpus
wavs/003130.wav|што нікога са мною не было б. Што нікога.. ніколі са мной не будзе — вось так я пакараю сябе за твае пакуты.|@corpus
wavs/003131.wav|Нельга было, каб Гелену, маці яго будучага дзіцяці, лічылі хлуслівай.|@corpus
wavs/003132.wav|— Алесь. Алесь. — калацілася яна. — Я кахаю цябе, — сказаў ён. — Я не ведаю за што, але я кахаю цябе.|@corpus
wavs/003133.wav|І раптам яна ўпала перад ім, нібы прысела бокам на сагнутыя ногі, і схавала твар у яго каленях. Ён мякка пагладзіў яе па галаве:|@corpus
wavs/003134.wav|і Алесь зразумеў, што Гелена дабілася свайго, зрабіла немагчымым усякі яго крок да яе.|@corpus
wavs/003135.wav|Нібы сотні залатых сонцаў, ззялі ў лістоце плады. І белы конь, трапяткі і спакойны, бы ў казцы, быў Урга.|@corpus
wavs/003136.wav|Я так кахала цябе. І кахаю. Аднаго. Калі ты даруеш — я ніколі больш не буду рабіць так.|@corpus
wavs/003137.wav|— Што, Анежачка? Трэба ісці, ці што? — Не, — сказала Анежка. — Вось. Ён не заўважыў, як яна знікла.|@corpus
wavs/003138.wav|Калі гэта можа. калі гэта толькі можа цябе супакоіць і прымусіць трошкі дараваць мне — я магу сказаць, што я заўсёды, заўсёды. любіла цябе.|@corpus
wavs/003139.wav|Лёгкі звон, нібы вада лілася ў вузкагорлы збан, напоўніў Алесевы вушы.|@corpus
wavs/003140.wav|Зноў, нібы ў маленстве, яна ззяла сваім святлом.|@corpus
wavs/003141.wav|Цяпер у цемры, на тым месцы, дзе была яна, стаяла другая. Доўгі шаль зліваў яе з цямноццем.|@corpus
wavs/003142.wav|А юнак у круглай шапачцы — ён, Алесь. У павільёне было цёмна.|@corpus
wavs/003143.wav|Нават калі сама ўбачу, што ты мёртвы.|@corpus
wavs/003144.wav|І заблытвалася ўсё больш. больш. Я ведаю, мне нельга дараваць, і мы не можам быць ранейшыя адзін да аднаго. Я прыйшла толькі сказаць і пайсці. Але мне будзе цяжка. цяжка|@corpus
wavs/003145.wav|Распаўнелая і добрая Анежка стаяла перад ім, жонка суровага Карпа. — Паніч, — сказала Анежка. — А божа ж мой. І не даклічашся.|@corpus
wavs/003146.wav|І ўсе крыўды, і ўсё, што было, і чуткі аб Хаданскім, і абраза Франса, і сустрэча ля царквы — усё было лухта.|@corpus
wavs/003147.wav|Новы Шэкспір? Рамэа і Юлія для бедных? — Я ведаю. што. Я. пайду. Толькі ты даруй.|@corpus
wavs/003148.wav|купал якога цямнеў пад шатамі дрэў. .Моўчкі, нібы запамінаючы, ён сядзеў перад карцінай у пацямнелай ад часу раме.|@corpus
wavs/003149.wav|— Многа салонай вады. А ўсё праз тых мярзотнікаў.|@corpus
wavs/003150.wav|Алесь убачыў цемру, а ў ёй, як на карцінах Рэмбранта, аранжавае аблічча і кісці рук.|@corpus
wavs/003151.wav|І спакой, і пакланенне перад Геленай, і глыбокая, да апошняга каменя, удзячнасць ёй нібы збляклі перад простай праявай яе з'яўлення.|@corpus
wavs/003152.wav|Але яна плакала. Толькі слёзы былі іншыя.|@corpus
wavs/003153.wav|Гарэла толькі адна свечка перад карцінай. Ён так задумаўся, што не адразу пачуў, як яго нехта заве.|@corpus
wavs/003154.wav|— Як жа ты змардавала сябе, дурное дзяўчо! Сеў побач на падлогу.|@corpus
wavs/003155.wav|Хліпаючы, яна адмоўна паківала галавой. — Чаму? — Я такая. такая!.. Алесь, Алесь, даруй мне.|@corpus
wavs/003156.wav|Мсцілаў вылепіў балвану і грудзі, але прыйшоў гер Фельдбаўх, няўхвальна паглядзеў на гэтую вольнасць, паківаў галавою і ўласнаручна адрэдагаваў балвана.|@corpus
wavs/003157.wav|Ядвінька Клейна адвярнулася ад усіх і глядзела ў акно.|@corpus
wavs/003158.wav|Не адмаўляйся, усё адно не атрымаецца. А век доўгі. — Гадамі доўгі? — шэптам пытала яна. — Не ведаю.|@corpus
wavs/003159.wav|Гэта нагадвала б калядную карцінку, каб не існавала ў натуры.|@corpus
wavs/003160.wav|Так ён і будзе век хадзіць у балванах. А ты чалавек. Мой чалавек.|@corpus
wavs/003161.wav|Пахла венікамі і прывялай мятай.|@corpus
wavs/003162.wav|Майка ўздыхнула і схіліла галаву яму на плячо.|@corpus
wavs/003163.wav|Тэкля глядзела ў місу з вадой, шаптала нешта. Дзве свечкі адбіваліся ў вадзе і цьмяным люстэрку.|@corpus
wavs/003164.wav|Нібы ў місе ўставалі гарады і дзівосныя звяры.|@corpus
wavs/003165.wav|збіраўся ехаць без вазніцы. Ітут, здалёк, ён убачыў, што ў Ядвінькі і Франса адбылося нешта непрыемнае.|@corpus
wavs/003166.wav|Яна нічога нават не накінула. Так і была ў туфліках, з голымі рукамі і шыяй. — Дурніца, — войкнуў ён. — Застудзішся.|@corpus
wavs/003167.wav|Пасма пушыстых каштанавых валасоў выбілася з-пад шапкі і паспела ўжо заінець, нібы юнак пасівеў.|@corpus
wavs/003168.wav|а ўзняцца да іх і быць такім самым гарачым і белым.|@corpus
wavs/003169.wav|Але на сто жыццяў, ясачка, хопіць. Усё тут, і гора са шчасцейкам поўны мех, і лапцявая пошта ды звады, і ўсё-ўсё.|@corpus
wavs/003170.wav|нагадвалі начных вартаўнікоў.|@corpus
wavs/003171.wav|Калі ён на імгненне адрываў вусны ад яе вуснаў, ён бачыў толькі адно:|@corpus
wavs/003172.wav|— Не, — усміхнулася яна. — Яму ж не халодна.|@corpus
wavs/003173.wav|— Я жартую, — падыходзячы, сказала Майка. — Варажыць рана.|@corpus
wavs/003174.wav|Не ведаючы, што рабіць, ён абняў яе і паспрабаваў прыкрыць яе голыя рукі сваімі.|@corpus
wavs/003175.wav|І тады Алесь, нібы праз сон, успомніў, як адчыніліся дзверы на балюстраду, калі ён і Міхаліна стаялі ля балвана. Стала ясна, хто выходзіў.|@corpus
wavs/003176.wav|І яму раптам нясцерпна, упершыню за ўсё доўгае снегавое жыццё, захочацца не стаяць на месцы,|@corpus
wavs/003177.wav|Майка сядзела пад апонаю, адчуваючы плячом Алесева плячо.|@corpus
wavs/003178.wav|Франс падышоў да яе санак, дзе сядзеў на козлах далёкі госць Усяслаў Грыма, асабліва нязграбны ў ваўчыным футры, і сказаў нешта.|@corpus
wavs/003179.wav|Частка першая.|@corpus
wavs/003180.wav|— Балваны якія сёння. Каб толькі не пайшоў дождж.|@corpus
wavs/003181.wav|Насупраць ганка стаяў вылеплены Мсціславам снегавы балван.|@corpus
wavs/003182.wav|снягі, аранжавыя вокны, яліны і балван. І, вядома, агеньчыкі яліны ў акне залы.|@corpus
wavs/003183.wav|Ён пасадзіў Майку ў чацвёртыя сані, захутаў яе ногі мядзведжай апонай і працягнуў лейцы на вольнае месца побач з ёй:|@corpus
wavs/003184.wav|Яліны стаялі ў сувеях усе цёплыя і густа, амаль без прасветаў засыпаныя мяккім белым снегам:|@corpus
wavs/003185.wav|Яму не было да гэтага клопату.|@corpus
wavs/003186.wav|Алесь глядзеў на яе аблічча, бледнае ў сінім святле зор, і яму нічога не хацелася бачыць, акрамя яго, халоднага ад марозу, але цёплага такой глыбокай|@corpus
wavs/003187.wav|А ўчора Тэкля шаптала такое дзівоснае і, здаецца, нібы забароненае.|@corpus
wavs/003188.wav|— А хто раней памрэ? — Хто? — голас Тэклі трохі сеў. — Гэта ўсё адно.|@corpus
wavs/003189.wav|Ужо і сякера пры корані дрэва ляжыць: кожнае дрэва, што не прыносіць добрага плода, ссякаюць і кідаюць у агонь.|@corpus
wavs/003190.wav|Шэрыя строгія вочы глядзяць на дарогу. Вось павярнуў галаву, глядзіць на яе. Трэба заплюшчыцца яшчэ больш, але не зусім, а толькі каб не бачыць яго.|@corpus
wavs/003191.wav|Напярэдадні падваліла мокрага сняжку, але за ноч падмарозіла, а раніцай нападаў другі снег:|@corpus
wavs/003192.wav|— У дом, — сказаў ён. — Хутчэй у дом. — Пачакай, — сказала яна. — Пачакай.|@corpus
wavs/003193.wav|Засмяялася. І, нібы ў адказ, смех званочкаў, бо коні рванулі.|@corpus
wavs/003194.wav|— Толькі ён такі, той, аб кім думаеш, — шаптала Тэкля. — Толькі з ім.|@corpus
wavs/003195.wav|Усё адно адзін без другога не здолее.|@corpus
wavs/003196.wav|Святло жырандолі трапятала на яе попельных валасах, сабраных у высокую прычоску. Тварык быў сумны.|@corpus
wavs/003197.wav|Не ведаў балван, што часам ледзяное неба стане сіняе і па ім паплывуць другія балваны, вылепленыя невядома кім.|@corpus
wavs/003198.wav|Прайшоў, топчучы снег, да санак у хвасце. І хоць ён трымаўся годна і роўна, як заўсёды, яго матавае аблічча яшчэ больш збялела.|@corpus
wavs/003199.wav|І плаваць і грувасціцца разам з імі. Ён зробіць гэта.|@corpus
wavs/003200.wav|— Хапай хто што можа! — крычаў Маеўскі. Ён кінуўся на козлы проста жыватом, і праз хвіліну рэзкі ўсплёск званочкаў разарваў цішыню.|@corpus
wavs/003201.wav|Алесь абвёў вачыма вясёлую кампанію і раптам заўважыў, што дзве пары вачэй глядзяць на яго вельмі суха.|@corpus
wavs/003202.wav|А з ніцей яго голас: — Ну не прыкідвайся, калі ласка.|@corpus
wavs/003203.wav|Плыла перад напаўзаплюшчанымі вачыма раўніна.|@corpus
wavs/003204.wav|Кніга другая. Сякера пры дрэве.|@corpus
wavs/003205.wav|глыбокі, пульхны і сухі.|@corpus
wavs/003206.wav|Зазвінелі званочкі.|@corpus
wavs/003207.wav|Алесь стаяў ля балвана без футра і шапкі і глядзеў на яго.|@corpus
wavs/003208.wav|Вусны лялечнага наіўнага роціка Ядвіні сціснуліся.|@corpus
wavs/003209.wav|Калі яны зайшлі ў пярэднюю юнакі і дзяўчаты ўжо апраналі футры, шапкі і капары, а тыя з хлопцаў, якія павінны былі ехаць за фурманоў, высокія белыя вайлакі ці унты з ваўчынай шкуры.|@corpus
wavs/003210.wav|А зараз побач сядзіць ён, пра якога яна думала ўчора.|@corpus
wavs/003211.wav|сваё бледнае аблічча і ўзбуджаныя трывожныя вочы.|@corpus
wavs/003212.wav|Балван пазіраў на Алеся з адценнем пагарды, і Алесь засмяяўся такое гэта было шчасце:|@corpus
wavs/003213.wav|унутранай цеплынёй. Ён адчуў гэта, прыпаўшы вуснамі да яе вуснаў.|@corpus
wavs/003214.wav|А потым ад яго застанецца толькі купка бруднага снегу, дубец і два вугалькі, былыя вочы, што, напэўна, прасочаць яшчэ яго палёт угору.|@corpus
wavs/003215.wav|"Раман Уладзіміра Караткевіча ""Каласы пад сярпом тваім""."|@corpus
wavs/003216.wav|Франс не адказаў, нават не зірнуў на іх невідушчымі вачыма.|@corpus
wavs/003217.wav|Ён стаяў так доўга і ўжо трохі змёрз, калі пачуў рып снегу. — Імя? — спытаў голас. — Алесь.|@corpus
wavs/003218.wav|— Баламутнае дзяўчо, — сказаў ён. Трымаў яе далонямі за плечы. А яна сагнула рукі, і цяпер яны былі між ёю і ім. — У дом.|@corpus
wavs/003219.wav|Прыйшлі каляды. Куцця.|@corpus
wavs/003220.wav|Франс рэзка крутнуўся і пайшоў уздоўж ланцуга саней.|@corpus
wavs/003221.wav|— Братка, да нас, — сказаў яму Алесь.|@corpus
wavs/003222.wav|Але нішто не зменіцца, і людзі, падымаючы галовы ад сярпа, будуць казаць:|@corpus
wavs/003223.wav|Аддаляючыся, яны спявалі ўсё больш утрапёна. Першая тройка знікла ў алеі. Алесь не спяшаўся.|@corpus
wavs/003224.wav|Ля дзвярэй у гардэробную стаялі, апранутыя ўжо, Франс Раўбіч і Ілля Хаданскі.|@corpus
wavs/003225.wav|Ён пацягнецца да братоў у небе і адчуе боль і слабасць.|@corpus
wavs/003226.wav|Унь, веі трапечуць. Не смей заплюшчваць вачэй. Глядзі на мяне.|@corpus
wavs/003227.wav|— Нічога не зробіцца, — засмяялася яна|@corpus
wavs/003228.wav|Спявалі бомы.|@corpus
wavs/003229.wav|рэзкую іскру нізка над зямлёй, амаль адразу за яе плячом.|@corpus
wavs/003230.wav|— Ён — снегавы балван. Вясною ён пойдзе да нябесных балваноў. А ўзімку зноў выпадзе снегам, і з яго зноў скачаюць балвана.|@corpus
wavs/003231.wav|Ліўся, застываў у вадзе перакручаны, перавіты воск.|@corpus
wavs/003232.wav|Снег. Яліны. Снежны балван. Агеньчыкі ў вокнах.|@corpus
wavs/003233.wav|Яна адмоўна паківала галавой.|@corpus
wavs/003234.wav|І тое, што Майка тут.|@corpus
wavs/003235.wav|Заплюшчыла вочы. Напярэдадні яна з Тэкляю варажыла ў начной лазні.|@corpus
wavs/003236.wav|Сыпанулі на веранду, а потым уніз, сходамі, да санак, якія стаялі ўжо на крузе гонару доўгім паўколам. Мсціслаў з Анэляй і Янкам напярэймы з іншымі кінуліся да першай тройкі. Беглі як апантаныя.|@corpus
wavs/003237.wav|Паплылі, спляліся ў вачах вясёлкавыя ніці.|@corpus
wavs/003238.wav|Яны будуць такія сляпуча-белыя, аж гарачыя.|@corpus
wavs/003239.wav|Тут хораша. Бліжэй прыціснулася да яго.|@corpus
wavs/003240.wav|Ядвіння, значыцца, злавала на яго. А гэтыя двое таксама. Ілля за Майку, Франс за Ядвіню.|@corpus
wavs/003241.wav|Не бачыў ён ні дома, ні таго, што дзверы на тэрасу адчыніліся і нехта падышоў да парэнчаў, пастаяў так хвіліну, а потым паспешліва вярнуўся ў дом.|@corpus
wavs/003242.wav|Зірнула праз прыплюшчаныя павекі. Сядзіць. Моцна трымае лейцы.|@corpus
wavs/003243.wav|З акон загоршчынскага дома падалі на гурбы аранжавыя плямы святла.|@corpus
wavs/003244.wav|А ў люстэрку, між двух агнёў, яна бачыла бясконца паўтораныя, нібы ў доўгім, загнутым налева калідоры,|@corpus
wavs/003245.wav|Ззяў над гарызонтам ледзяны, ярасна-блакітны Сірыус.|@corpus
wavs/003246.wav|Ён быў вышэйшы за чалавека, і ў яго была самая смешная з усіх балваноў на зямлі пыхатая пыса.|@corpus
wavs/003247.wav|Неахвотна ёй дваццаць год чакаць. — Не зыгуй. Не нясі. Адступіся. — Не. — Паўлюк навесіў Кандрату.|@corpus
wavs/003248.wav|А калі прыйшоў — браты біліся. — Братам. на дарозе. стаў? — выдыхаў Андрэй.|@corpus
wavs/003249.wav|А мы яму, вольныя казакі, чарку, ды другую, ды ў вуха. — Што ж, — сказаў Андрэй. — Да Корчака дык да Корчака.|@corpus
wavs/003250.wav|Задрыжалі бровы: — Браты. Ды вы, як пырнік, з адной сувалкі ўсе. Ану мірыцеся!|@corpus
wavs/003251.wav|Бічы боўталіся, як язык у звоне, і ляскалі і мякка, але адчувальна. Кандрат атрымаў ад кагосьці па галаве, вышэй падковы. Захістаўся.|@corpus
wavs/003252.wav|— Ды што ж зробіш? Другому б бакі намялі. А тут. Брат усё ж.|@corpus
wavs/003253.wav|Даверылася Галінка Кахнова малому брату, Іларыю, паслала да Паўлюка, каб паклікаў.|@corpus
wavs/003254.wav|— Праляпалі мы с табой, браце, — сумна ўсміхнуўся Андрэй. — Адно нам з табою суцяшэнне. Быць нам старымі кавалерамі ды чужых дзяцей глядзець.|@corpus
wavs/003255.wav|— казаў Кандрат, з усёй сілы хочучы развесяліць брата. — Урэште, чорт яго ведае. Можа, мы яшчэ з табою радавацца будзем, скакаць кожны вечар, што яе не ўзялі.|@corpus
wavs/003256.wav|І яшчэ ад яго атрымаў таксама. Натхнёны гэтым, Паўлюк нападдаў і пачаў націскаць на Андрэя, пакуль той, адступаючы, не ўпаў за бервяно і не накрыўся нагамі.|@corpus
wavs/003257.wav|Хлапчук быў, аднак, разумнейшы, чым можна было меркаваць, шмыгнуў ад дарослага боўдзілы ў лёх, у нару пад магазінам, ды там і астаўся.|@corpus
wavs/003258.wav|Добра, што хоць не міне нашай хаты тая нявестка. І дзеці будуць — Кагуты. Ён усміхнуўся, але Кандрат разумеў, як брату дрэнна.|@corpus
wavs/003259.wav|— Скачаце? — з лютым гумарком спытаў Данька. — Танцы? — Ага, — нічога не разумеючы, — сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/003260.wav|Схапіў брата загрудкі, кінуў цераз нагу на салому. — Ты? З ёю? Прыціснуў у кут. — З ёю, — адважна адказаў Паўлюк. —|@corpus
wavs/003261.wav|І Андрэй разгублена ўсміхнуўся: — Дурні мы с табою, дурні. Адразу б спыталі. Вось і дачакаліся.|@corpus
wavs/003262.wav|Частка дзесятая. Таямніца Паўлюка Кагута ўсё ж выплыла наверх. Ды яшчэ і зусім па-дурному.|@corpus
wavs/003263.wav|Кандрат прапаноўваў яму здацца. Абяцаў розныя даброты салодкім, аж самому брыдка было — такі ўжо Цукар Мядовіч! — голасам. Малы толькі соп.|@corpus
wavs/003264.wav|— Не чакаць жа. пакуль вы яе. удвох. сівую. у манастыр паведзяцё, — соп Паўлюк.|@corpus
wavs/003265.wav|Кандрат пацягнуў Андрэя за сабою, разам з цэпам, і спіною прыціснуў Паўлюка ў кут. Не маючы змогі размахнуцца, яны гупалі аднымі бічамі то па сваіх руках, то па чужых спінах.|@corpus
wavs/003266.wav|Рвануўся між братоў і зняў са сцяны цэп: дубовы біч на адпаліраваным рукамі арэхавым цапільне.|@corpus
wavs/003267.wav|Маўчанне было доўгае. Потым Паўлюк цяжка ўздыхнуў. — Я вінаваты, Кандрат.|@corpus
wavs/003268.wav|Паўлюка прыціснулі да сцяны. Разважлівы і спакойны, ён мог часам выбухаць шалёнай ярасцю.|@corpus
wavs/003269.wav|Вось пачакай, трапіць ён у гэтыя жорны ды да нас і скардзіцца прыйдзе.|@corpus
wavs/003270.wav|Кагут са злосці нарваў крапівы і туга запхнуў лаз, а сам, паціраючы далоні, пайшоў у гумно, думаючы, што б гэта ўсё азначала.|@corpus
wavs/003271.wav|Малы прыбег дахаты да Кагутоў, даведаўся, што Паўлюк у гумне мяняе з братамі ніжні вянец бярвенняў, ускочыў туды ды ляпнуў:|@corpus
wavs/003272.wav|— Гэн! — рыкнуў так, што браты адляцелі. — Сунецеся да яе — заб'ю. Саромеўся вас, а вы з кулакамі.|@corpus
wavs/003273.wav|Гадзінай пазней, седзячы на беразе, браты, усё яшчэ моўчкі, мачалі рукі ў ваду і прыкладалі да сінякоў і гузоў.|@corpus
wavs/003274.wav|— цапы стрэліся ў паветры, закруціліся адзін за адзін. Паўлюк вырваў свой. Кандрат непаразумела глядзеў, як браты лезлі адзін на аднаго. Гэта быў ужо не жарт. І тады ён таксама схапіў цэп.|@corpus
wavs/003275.wav|І ў гэты момант уварваўся ў гумно азярышчанскі пастух Данька. Гнаў каровы, хацеў папрасіць крэсіва і ўбачыў.|@corpus
wavs/003276.wav|Заб'ю! І рынуўся на іх. Кандрат быў зарагатаў, але адразу адскочыў. Цэп урэзаўся ў ток ля самых ягоных ног. — Дурыла!|@corpus
wavs/003277.wav|Не чапай бабы. — Я яе зачаплю, — пагрозліва сказаў Данька. — Не ўсё мне па жаўнерках ды ўдовах.|@corpus
wavs/003278.wav|Яшчэ праз імгненне Ілары ўжо ўцякаў, разумеючы, што зрабіў нешта не так, а Кандрат гнаўся за ім, каб распытаць падрабязна.|@corpus
wavs/003279.wav|Будзеш? — Буду. — Вочы твае дзе былі? Два гады яна нам дарагая. — Я спачатку і чакаў. Ды не чакала яна.|@corpus
wavs/003280.wav|Ды яшчэ. Яшчэ. — Аюц, кноразы! Ашкір вам, бараны! Урэшце да ўсіх трох дайшло, дый жыгала пуга, як гарачым жалезам.|@corpus
wavs/003281.wav|— Ну, то я вам апошні зараз сыграю, — усміхнуўся Данька. І шліхтануў, са стрэлам, цыганскай пугаю. Ды па ўсіх трох.|@corpus
wavs/003282.wav|І хоць Кандрату таксама было так, што аж сэрца сціскала, ён пажартаваў: — Ну не.|@corpus
wavs/003283.wav|І цяпер, ведаючы, што яго адольваюць і могуць так налупцаваць, што тыдзень да плота не пойдзеш, ён адчуў у вачах чырвоны туман.|@corpus
wavs/003284.wav|Андрэй махнуў рукою: — А, ды што там. Спаў ты, як сумленне раздавалі. Хадзем, Кандрат!|@corpus
wavs/003285.wav|Падумаю вось, падумаю, ды ў вас, казлы, і ў цябе, пісклюк, так яе смыкну з-пад носа. Гожы Данькаў твар быў рэзкі. Нешта ястрабінае было ў вачах.|@corpus
wavs/003286.wav|Браты адпусцілі адзін аднаго. Кінулі цапы. Няладна было ў гумне. Не глядзелі адзін аднаму ў вочы.|@corpus
wavs/003287.wav|Скокнуў, схапіў Андрэя за рукі. Тым часам Паўлюк зноў схапіў свой, а заадно і Кандратаў цэп.|@corpus
wavs/003288.wav|Ты што?! Але Андрэй з белымі вачыма схапіў ужо другі цэп і бег на Паўлюка. — Гэх!|@corpus
wavs/003289.wav|Андрэй, нібы не разумеючы, наляцеў на іх, падняў цапільна: біч звыкла круціўся ў паветры. Кандрат ведаў: адзін удар — і смерць.|@corpus
wavs/003290.wav|Ды ёсць такая баба, каб вартая была?! Кандрат урэшце апамятаўся. — До ўжо.|@corpus
wavs/003291.wav|Паўлюк ляцеў на Андрэя, і Кандрат падставіў цапільна, ірвануў цэп з рук у брата і адкінуў у кут.|@corpus
wavs/003292.wav|Парушыў маўчанне Андрэй: — Ну? — Вось табе і ну. Праспалі.|@corpus
wavs/003293.wav|У адной хаце я з ёй не змагу. Тут, братка, нам з табою або дзяліцца з бацькам, або па бязмену ў рукі ды да Корчака.|@corpus
wavs/003294.wav|І толькі тады Кандрат зразумеў, што пакрыўдзілі і яго. І зусім не Андрэй.|@corpus
wavs/003295.wav|— З табою яна хоча? — глуха спытаў Андрэй. — Але. Не хацеў, браце.|@corpus
wavs/003296.wav|Паўлюк быў у ярасці: два на аднаго. Дык чорта ж ім дзеўка. Спыталі б, халеры, у яе.|@corpus
wavs/003297.wav|Вінаваты, Андрэйка. — Чорта нам з таго! — сказаў Андрэй. — Я сказаць хацеў — духу не хапіла.|@corpus
wavs/003298.wav|— Вы што ж гэта? — спытаў белы як смерць Данька. — Ах, ёлупы, ах вы, дрэнь навалачная.|@corpus
wavs/003299.wav|Кагуты маўчалі. — Хм, і, пэўна, праз бабу. Я і то бачу: на вёсцы адзін смаляны плот ды тры балваны ля яго.|@corpus
wavs/003300.wav|— Кандрат паліваў вадою гуз. — Як даў, то я аж сем касцёлаў убачыў. Ганьба цяпер! Уй, Божа ж мой!|@corpus
wavs/003301.wav|Кандрат кінуўся разбараняць і атрымаў ад Паўлюка ў вуха, а ад Андрэя ў сківіцу. Раззлаваўся, насунуў Андрэю, бо той даў першы.|@corpus
wavs/003302.wav|Твар у Андрэя быў спакойны. Толькі хадзіў пад скурай адамаў яблык. — Нездарма, брат, Адам яблыкам падавіўся,|@corpus
wavs/003303.wav|І ў гэты час на малодшага наваліўся Андрэй. Біткі біліся моўчкі, сцяўшы зубы. Браты-блізнюкі адчувалі: насмяяліся з самага дарогога, што ў іх было.|@corpus
wavs/003304.wav|І чаму другога за парахню гэтую, за непатрэбшчыну, узвысілі, ступеняў надавалі?|@corpus
wavs/003305.wav|То скажыце мне, князь Загорскі, скажыце мне, чаму за гэтую парахню аднаго ўсё жыццё ганялі, застрэлілі ўрэшце і нават пасля смерці баяцца?!|@corpus
wavs/003306.wav|Корпаецца ў рукапісах, ведае, відаць, усё да дробязі пра Беларусь і Літву, жыве старажытнасцю і пляваць хоча на сучаснасць.|@corpus
wavs/003307.wav|Так пальцы сляпога часам трапечуць над абліччам самага роднага чалавека, не дакранаючыся да скуры, а проста адчуваючы яе цеплыню.|@corpus
wavs/003308.wav|Віктар раптам перарваў сам сябе і задумаўся. Потым хітравата ўсміхнуўся:|@corpus
wavs/003309.wav|Закурыў і закашляўся: — Чаму б гэта? Калі паны лямантуюць, што ўсё гэта лухта. А, ды што там!..|@corpus
wavs/003310.wav|"Не ""цар польскі, вялікі князь фінляндскі"", а цар сусвету. І таму маеш права сам глядзець на ўсё, сам мацаць, сам узважваць."|@corpus
wavs/003311.wav|няздатнасці самім уладкоўваць свой лёс, беднасці мозгам і талентам, слабасці і вечнага глядзення чужымі вачыма.|@corpus
wavs/003312.wav|І раптам Загорскі ўбачыў, што добрае, трохі разгубленае ад ціхага замілавання аблічча нібы падсохла і стала жорсткае. Рахманыя вочы звузіліся, востра звузіліся.|@corpus
wavs/003313.wav|Пашто вам, чадзь русінская, за непраўдзівымі, але фальшывымі ганіці.|@corpus
wavs/003314.wav|"— Не можа быць? — Віктар запісваў. — Але. — Або вось ""лезіва"" — вяроўка, каб лезці на борць."|@corpus
wavs/003315.wav|— А што гаварыць? Варты жалю той, хто не ведае былога дня і таму не можа разабрацца ў сённяшнім і прадбачыць будучы.|@corpus
wavs/003316.wav|— Вы не заўважалі, што найбольш хлусяць у гісторыі? І якраз тыя, што найбольш крычаць аб сённяшнім дні і рэкамендуюць былое як альбом з цікавенькімі малюнкамі.|@corpus
wavs/003317.wav|Мяркую, у Модзінькі, хоць ён і нахапаў чыноў, увесь час аставалася пачуццё ўшчэрбнасці, абдзеленасці, падсвядомае жаданне саперніцтва.|@corpus
wavs/003318.wav|"Маетнасць адну хоцечы собе прыўлашчыці — морд душы атрымаеце""."|@corpus
wavs/003319.wav|Ну, хаця б мой непасрэдны начальнік барон Мадэст Корф,нямецкая каўбаса на імперскай рускай службе.|@corpus
wavs/003320.wav|Чаго таго хочаце, каб слова дзедзіч зберагчы або маетнасць сваю?.. Слова хоцечы зберагчы — мецьмеце вечнасць.|@corpus
wavs/003321.wav|Абыякавы да мінулага не мае аніякай інтэлектуальнай перавагі над жывёлай, і таму ёсць першы кандыдат на маральную, а затым і фізічную смерць.|@corpus
wavs/003322.wav|І таму ў гісторыкаў страляюць часцей, чым, скажам, у членаў сената.|@corpus
wavs/003323.wav|"Або ""клявец"" — востры молат, каб насякаць жорны. Забылі! — Чаму? — сказаў Алесь. — У нас і цяпер клявец. Падчас паўстання мужыкі і імі валяць."|@corpus
wavs/003324.wav|"Архіўны юнак"". — Скажыце, — спытаў ён, — вы сапраўды думаеце, што гэта патрэбна сённяшняму дню? Віктар суха кашлянуў."|@corpus
wavs/003325.wav|"— Каразн — пакаранне смерцю. Тфу!.. Або вось ""пляснівы конь"" — гэта шэры, мышасты. Плесняю пахне слова, прыцемкам, склепам."|@corpus
wavs/003326.wav|"Ну і пісалі. Адзін свае смярдзючыя кніжачкі, абяцадла для бедных, а другі — ""Гісторыю пугачоўскага бунту""."|@corpus
wavs/003327.wav|— Наша хіба мова? — Нягож, — Віктар надзьмуў губы. — Ды яшчэ і якая. Слухайце:|@corpus
wavs/003328.wav|Усё адно хто гэта — чалавек ці народ. Віктар нечакана ўсміхнуўся. Відаць, прыйшлі ў галаву новыя думкі, і ён адразу забыў пра сваё раздражненне.|@corpus
wavs/003329.wav|Ведаеце, з кім Модзінька вучыўся? З Пушкіным. Ворагі былі. Сварыліся. Афрыканец наш яго, здаралася, і пабіваў.|@corpus
wavs/003330.wav|А другі ўсё рабіў, каб паказаць людзям іхнюю сілу, гордую самастойнасць, права на веліч сваёй уласнай думкі, без чаго чалавек не мае права звацца чалавекам.|@corpus
wavs/003331.wav|Нашто ім хлусіць, калі гісторыя — было і быллём парасло? Ён усміхнуўся і прылёг на локаць: — Старонка гісторыі.|@corpus
wavs/003332.wav|"А мы ўзялі дурное ""розыск"". А от глядзі-глядзі: ""талкавіска"" — месца, вытаптанае коньмі падчас бітвы."|@corpus
wavs/003333.wav|Урэшце гордае права на сваю ўласную дарогу, па якой ты ідзеш, не чакаючы ўзнагароды, а проста так, таму што ты чалавек і таму адчуваеш патрэбу і неабходнасць думаць самому і ісці самому.|@corpus
wavs/003334.wav|"— Бач, словы якія?! ""Каразн"" — гэта азначае страта, пакаранне смерцю. Забылі слова! — ён нібы ўзважваў словы на невідочных шалях."|@corpus
wavs/003335.wav|"А вы не думалі,можа, гэта таму, што адзін рабіў усё, каб людзі ад ""былой непатрэбшчыны"" морды адвярнулі, знайшлі там доказы вечнага свайго рабства, бездапаможнасці, залежнасці ад старэйшых,"|@corpus
wavs/003336.wav|І атрымалася так, што перакрыжоўваліся іхнія шляхі. Адзін за кнігу — і другі за кнігу. Адзін гісторыю пісаць — і другі пісаць.|@corpus
wavs/003337.wav|Пульхная ніжняя губа падабралася пад верхнія зубы. Ясна было, адкуль гэта пакусванне ў Кастуся. — Што ж вы маўчыце? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/003338.wav|"Бо табе сорамна рабіць іначай. Бо ты проста не ўяўляеш, як гэта так — ""іначай""? Бо ты не быдла, каб ісці туды, куды вядуць, а цар прыроды."|@corpus
wavs/003339.wav|"Забылі. Усё забылі. Вось так і жывём. Вывуджваем па слоўцу з каламутнага мора. ""Дзівак, — зноў падумаў Алесь. — Бяскрыўдны запылены дзівак."|@corpus
wavs/003340.wav|Вось гак. Паэты, калі яны сапраўдныя паэты, таксама гісторыкі. І не могуць быць іншымі. Гісторыкі думкі, гісторыкі праўды.|@corpus
wavs/003341.wav|Зграбныя доўгія пальцы трапяталі над дакументам. І гэта быў рух такой пяшчоты, што рабілася не па сабе.|@corpus
wavs/003342.wav|Гісторыя — лухта, гісторыя — парахня!|@corpus
wavs/003343.wav|"Алесь глядзеў на аблічча гэтага дзівака і адчуваў, што палюбіць яго. — Або ""плюта"" — гэта нягода. А вось ""сок"", ад слова ""сачыць""."|@corpus
wavs/003344.wav|калі даведаюся, што дачка ўцяжала — атрымаеце на ўсе душы даравальную. Усё. Можаш браць і ехаць.|@corpus
wavs/003345.wav|— Яно і лепей, — сказаў пан. — Гэта вам толькі пашкодзіць. Таму што я смяротнік. — Чаму?|@corpus
wavs/003346.wav|Таму досыць загонавым мой хлеб задарма есці. Хай разам са мною льюць кроў.|@corpus
wavs/003347.wav|Маладую, калі прыехалі дадому, пан загадаў замкнуць у далёкіх пакоях. Маладога — кінуць свойскаму мядзведзю.|@corpus
wavs/003348.wav|Урэшце, калі ўсё абыдзецца толькі, можаш прыехаць. Адзін. — Адзін не прыеду.|@corpus
wavs/003349.wav|Не шукай у царкоўных пацукоў паратунку. Устань. Сядзь.|@corpus
wavs/003350.wav|У Вежу і Загоршчыну ёй — ніколі. Грошы будзеце атрымліваць акуратна.|@corpus
wavs/003351.wav|Можа, я палюбіў бы цябе, каб не бачыліся мы сёння першы і апошні раз.|@corpus
wavs/003352.wav|Таго вызвалілі з мяккіх абдымкаў мядзведзя ўсяго аблізанага, ружовага.|@corpus
wavs/003353.wav|Я не ў Салаўках памру. Я памру тут. На маёй зямлі, у маіх мурах. Ідзі.|@corpus
wavs/003354.wav|І ўзняўшы яго з крэсла, як ляльку, пацалаваў у лоб: — Ідзі. сыне.|@corpus
wavs/003355.wav|Той выпіў. — Як жа гэта вы? І не спыталі.|@corpus
wavs/003356.wav|Пан Даніла сустрэў яго, седзячы за сталом, на якім стаяў дзьмуты зялёны штоф. — Выпі. Палегчае.|@corpus
wavs/003357.wav|— Я вінен, — насмеліўся малады чалавек. — З мяне і спаганяйце. — Твая правіна — у гародзе хрэн.|@corpus
wavs/003358.wav|Пан Даніла піў гарэлку, твар яго быў страшны. — Службу кінеш сёння ж.|@corpus
wavs/003359.wav|Каплуна! Каб помніў, што каплуну служыў. Маўчалі.|@corpus
wavs/003360.wav|да царкоўных пацукоў. А я лепей са змеямі і аспідамі сядзеў бы.|@corpus
wavs/003361.wav|— Не нарадзіўся яшчэ чалавек, які мяне голымі рукамі ўзяў бы. Дый потым.|@corpus
wavs/003362.wav|За смеласць, што не пабаяўся са мною звязацца. Такіх людзей, сыне, мала на свеце.|@corpus
wavs/003363.wav|Яны ў гарматкі гуляюць, яны на світанні прыходзяць па добрых людзей. Чаму зброю не склаў перад сватаўством?|@corpus
wavs/003364.wav|— І я яе люблю. Але за тое, што яна забыла, ад чыіх рук яе маці загінула, — няма ёй даравання. майго.|@corpus
wavs/003365.wav|Як сабак! За ўсё гора! Малады чалавек усхліпнуў. — Ты чый? — Полацкі.|@corpus
wavs/003366.wav|— Пі яшчэ, — памякчэў Даніла. — Праваслаўны? — Праваслаўны.|@corpus
wavs/003367.wav|Пан сеў і думаў гадзіны дзве. Потым загадаў прывесці маладога.|@corpus
wavs/003368.wav|— Атрымаеце дзве тысячы душ. І кіруйцеся ў сваю вёску. З вачэй прэч.|@corpus
wavs/003369.wav|— Ад вайсковых, што жандараў слухаюць, усё злое на зямлі.|@corpus
wavs/003370.wav|— Яна сказала, што ўсё адно за вайсковага не аддасцё. — Правільна, — грозна сказаў Загорскі.|@corpus
wavs/003371.wav|Ці мо не ведаў, што гэта такое? — Ведаў, — шчыра сказаў зяць. — Ну вось.|@corpus
wavs/003372.wav|Пі. Галодны? — Але. — Кандраці, курыцу зяцьку.|@corpus
wavs/003373.wav|— Гонар. — А ты ведаеш, што іхнюю пароду калі-небудзь на парапетах цытадэляў расстрэльваць будуць?|@corpus
wavs/003374.wav|На тое мужыкі і ёсць, каб шкодзіць. А яна павінна была ведаць. Усё я табе дараваў.|@corpus
wavs/003375.wav|А ты пяройдзеш, каб ніколі з тымі не сутыкацца, у каго абароны шукаў. Памаўчаў.|@corpus
wavs/003376.wav|расстраляным быць — гэта яшчэ нічога. Але мяне за блюзнерства могуць у Салаўкі адправіць.|@corpus
wavs/003377.wav|Перадай дачцэ маё блаславенне.|@corpus
wavs/003378.wav|Пяройдзеш ва уніяцтва. — Вы ж праваслаўны. — Я не праваслаўны. Я — ніякі.|@corpus
wavs/003379.wav|— Няўжо вы з ёю развітацца не захочаце? Яна ж вас любіць.|@corpus
wavs/003380.wav|Калі ўбачу, што выканаў мае загады, што не будзеш служыць гэтай троннай б. з тандэтнымі ручкамі ды са сляпучай усмешкай,|@corpus
wavs/003381.wav|Пан адважыў яму тры гучныя поўхі. — Не служы кур'яну. Не сватайся за спіною.|@corpus
wavs/003382.wav|— З Дняпра, — сказаў Алесь. У зморшчынках ля вачэй паэта раптам заззяла невыказная пяшчота. — Тым больш, — сказаў Шаўчэнка. — Чытай, хлопча.|@corpus
wavs/003383.wav|Без цябе, не з табой — не патрэбен мне рай На душы, Ў небясі, На зямлі.|@corpus
wavs/003384.wav|І тут ціхі голас з мяккім акцэнтам сказаў у раптоўнай цішыні: — Што ж гэта ты саромеешся вершаў, хлопча? Алесь крутнуў галавою ў той бок.|@corpus
wavs/003385.wav|І гэтая амаль вясковая інтанацыя ў словах мучанага-перамучанага чалавека раптам прыгадала Алесю белага-белага дзеда Кагута пад дзічкай у цвеце, захад і Дняпро.|@corpus
wavs/003386.wav|і ён пачаў адчуваць сэрцам кожнае слова. Чырвань кінулася ў шчокі.|@corpus
wavs/003387.wav|Бо трымаць патрэбныя ўсім вершы ў сшытку і не чытаць іх. — Змоўкні! — крыкнуў Алесь.|@corpus
wavs/003388.wav|Але нашто ж саромецца кахання? Дадзена яно — значыць, шчаслівы чалавек на зямлі.|@corpus
wavs/003389.wav|"Да гэтых моў музыку пісаць нельга. Адна занадта шыпіць, другая занадта звініць""."|@corpus
wavs/003390.wav|Прапанаваў мне падшукаць яму паэта, каб той напісаў яму словы для харала падзякі гасудару імператару.|@corpus
wavs/003391.wav|"— Ды не, — сказаў Вярыга. — Гэта ""пан бог, цвярдыня мая"". Стары харал. Маеш рацыю, аднастайнасць."|@corpus
wavs/003392.wav|Манюшка, Глінка і. каго ты яшчэ там выбраў?.. Баха? Людзі пырскалі па кутох.|@corpus
wavs/003393.wav|— Што ты мне, чалавеча, звягаеш аб музыцы, — злаваўся Эдмунд Вярыга.|@corpus
wavs/003394.wav|Валеры і Каліноўскія запратэставалі былі, але іх галасы заглушыў агульны крык: — Просім! Просім! — Я не паэт!|@corpus
wavs/003395.wav|"Ты што ж гэта прынёс? Мужыцкія вершы? — Чые вершы? — спытаў змрочны Валеры. — Нашага ""грамадзяніна князюхны"", — пырснуў Малахоўскі."|@corpus
wavs/003396.wav|Той, хто схоча хоць слова тваё разбурыць, Хай раней у апошнім баю Возьме смерцю і полымем тры муры:|@corpus
wavs/003397.wav|Калі ў іх не будзе цябе.|@corpus
wavs/003398.wav|У курыльні стаяла цішыня. Алесь адчуў, як б'ецца сэрца. Вочы глядзелі на яго.|@corpus
wavs/003399.wav|Алесь збялеў. — Ты што. Ты якое меў права? Ды я і вершаў не пішу. — А хто ў Кастуся аднойчы сшытак забыў і толькі на другую раніцу прыбег?|@corpus
wavs/003400.wav|Цела, сэрца, песню маю. Ты мой жытні хлеб і каханы май, Песня продкаў, нашчадкаў палі.|@corpus
wavs/003401.wav|— Ды не пішу я, хлопцы, — Алесь вачыма маліў сяброў, каб падтрымалі. — Маніць ён.|@corpus
wavs/003402.wav|— Ну што, яшчэ будзеш ці, можа, ужо досыць, зробім перадых? — Вярыга так і сказаў. — Думаю, досыць. Нецікава мне нешта з табою спрачацца.|@corpus
wavs/003403.wav|Яго апанент, па ўсім відаць, студэнт-белападшэўнік, сядзеў, незалежна закінуўшы нагу за нагу.|@corpus
wavs/003404.wav|"— Напэўна чуў, што так званы ""падводка"" ёсць толькі ў беларускіх хорах? З усіх славян толькі ў беларусаў ды яшчэ ў данскіх казакаў."|@corpus
wavs/003405.wav|"Ад палеткаў райскіх лёгкай ступой Збочу я да пякельных катлоў, Калі першы ж анёл на мове маёй Мне не скажа: ""Братка, здароў!"""|@corpus
wavs/003406.wav|Ён кампазітар. Свіння, — успыхнуў раптам Малохоўскі. — Я ніколі яму гэтага не дарую. Жарэ наш хлеб ды нас жа і лае.|@corpus
wavs/003407.wav|— Увага! — сказаў Малахоўскі. — Князь Загорскі пры ўсіх кажа, што я — манюка. А я заяўляю, што ён — нізкі эгаіст і сябелюбца.|@corpus
wavs/003408.wav|"А той таксама свой, Антось Іваноўскі, сябра Віктара па працы і ідэях. Некаторых Алесь бачыў на пасяджэннях ""Агула""."|@corpus
wavs/003409.wav|І Алесь раптам адчуў, што яму будзе не сорамна чытаць гэтаму чалавеку нават слабыя радкі, што ён нават хоча чытаць, што падсвядома, яшчэ палову гадзіны назад, марыў аб гэтым.|@corpus
wavs/003410.wav|— То што мне прачытаць, ну, мне прачытаць ці папросім яго?|@corpus
wavs/003411.wav|І няўмольна сальюцца мовы зямлі У адну, няродную нам.|@corpus
wavs/003412.wav|"І тут Алесь зразумеў, што брэлок з ""Сэрцам Айчыны"" — хлусня. — А ты ведаеш аб дыяпазоне мужчынскіх галасоў у беларускіх хорах? — спытаў Вярыга."|@corpus
wavs/003413.wav|Ён пачаў глуха: сэрца перашкаджала. Але плынь радкоў, як заўсёды, супакоіла яго, а тое, аб чым ён хацеў гаварыць,|@corpus
wavs/003414.wav|.З курыльні большасць народу ўжо разышлася. Сядзелі ля агню толькі хлопцы, з якімі ў першы вечар пазнаёміўся Алесь, ды Малахоўскі, Мілевіч і Зыгмунт.|@corpus
wavs/003415.wav|А той — сябра Урублеўскага па лясным інстытуце, цельпукаваты Яневіч, беларус з-пад Мядзеля.|@corpus
wavs/003416.wav|— То ён казаў, што на польскія і беларускія словы нельга пісаць музыку. Маўляў толькі паўнагалосныя мовы даюць добры тэкст для песні.|@corpus
wavs/003417.wav|На парозе стаяў чалавек у сінім сурдуце і спадылба, з пахмурым, няўлоўным смяшком глядзеў на Алеся.|@corpus
wavs/003418.wav|Ёсць паданне вякоў, што разбурыць калісь Вавілонскую вежу Адам.|@corpus
wavs/003419.wav|Гукі загулі бадай што страшна. Голас Эдмунда ўдаваў бас. — Не ведаю. Арганам гучыць. Што, нехта са старых немцаў?|@corpus
wavs/003420.wav|Паэт зразумеў. Заварушыліся вусы. Гарачыя, сінія цяпер, глядзелі на Алеся вочы.|@corpus
wavs/003421.wav|— Гэта яшчэ што? — Прыемна спрачацца са знаўцам музыкі. Гэта самы найвышэйшы, які толькі магчымы, саліруючы мужчынскі голас.|@corpus
wavs/003422.wav|Зыгмунт памкнуўся быў устаць яму насустрач, але пасівелы чалавек зрабіў яму няўлоўны жэст далонню, і той астаўся сядзець, толькі вочы засмяяліся.|@corpus
wavs/003423.wav|"Ён стаў у нязграбнай паставе, нібы перад апаратам дагератыпіста. — ""Мова"", — сказаў ён."|@corpus
wavs/003424.wav|Але затое набралася іншай моладзі. Некаторых Алесь ведаў. Унь тыя таксама землякі, з акадэміі мастацтваў.|@corpus
wavs/003425.wav|"Што ён ""левы"", сведчыў хіба што адзін з брэлокаў: залатое сэрца з рубінавай кропляй крыві."|@corpus
wavs/003426.wav|І мая безвыходна пойдзе ў змрок, У атрутны, як вечнасць, цень,Трапяткая і сіняя, як васілёк, Гарачая, як прамень.|@corpus
wavs/003427.wav|Пыхаты твар, пагардлівыя вусны, залатыя брэлокі на ланцужку гадзінніка. Цадзіў словы, нібы з судзейскага крэсла, цвёрда ведаючы: добра ўсё, аб чым бы ён ні сказаў.|@corpus
wavs/003428.wav|— Калі ласка. І мне цікава, — з вельмі хатняй інтанацыяй сказаў паэт. — Паляк? — Беларус. — Тады тым больш. Вы адкуль?|@corpus
wavs/003429.wav|Сэрца Айчыны. — Кажу, што аднастайная музыка, сумная. Як мова, — адказаў той.|@corpus
wavs/003430.wav|Спявае, а табе здаецца, што на небе б'юць срэбныя званы. Ад іх і да самай нізкай актавы — вось табе і аднастайнасць.|@corpus
wavs/003431.wav|І няхай да мяне не прыйдзе вясна, Шчасце, песня, каханне, спакой, —Ўсё адно не змяняю твой чорны праснак На атруту пшаніцы чужой.|@corpus
wavs/003432.wav|Я цябе прашу. — Не, — у Алеся перасохла ў глотцы. — Я чытаў сёе-тое з вашага, і.|@corpus
wavs/003433.wav|"— Ну, гэта адзін дурань не ведае. Пачатак славутай арыі ""Галькі"". — Гэта, хлопча, песня: ""Стала б ты калінай, абняў бы цябе я."""|@corpus
wavs/003434.wav|Я ні шчасця, ні доўгіх год не жадзён. Хай пятля, хай памерці ў журбе, Хай не будзе ні шчасця, ні будучых дзён,|@corpus
wavs/003435.wav|— Так нельга, — сказаў Шаўчэнка. — Спачатку гэта, праўда, як каханне. Страшна, што нехта даведаецца.|@corpus
wavs/003436.wav|Сірата па з'едлівай волі багоў, Гінучы мой карабель, Хай не будзе світання ў народа майго, Калі досвіткам здрадзіць табе!|@corpus
wavs/003437.wav|Не стаў звязвацца. Але праз месяўц прынёс яму вершы. Гляджу, вылазяць вочы, вылязяць.|@corpus
wavs/003438.wav|"— Я нядаўна сустрэўся з адным ""італьянцам"", — як заўсёды, хаваючы ў шчыліны павек вочы, загаварыў страшны Малахоўскі."|@corpus
wavs/003439.wav|"А гэта? — Арыя Антаніды. — Гэта ""Выйду я на болані гуляць"". Спяваюць яе на Полаччыне, Віцебшчыне. А гэта?"|@corpus
wavs/003440.wav|споўніла душу нязнанай пяшчотай, болем і любоўю. А праз нейкую хвіліну голас ягоны ўзмацнеў,|@corpus
wavs/003441.wav|"Прапанаваў яму верш Дуніна, верш Славацкага ды беларускі верш Сыракомлі. ""Толькі папрасіце каго-небудзь перакласці."|@corpus
wavs/003442.wav|Што, сумна?.. А вось гэта што? Эдмунд праспяваў музычны сказ, мяккі голас пяшчотна закалаціўся ў сцены пакоя, сціх.|@corpus
wavs/003443.wav|— А ты што? — спытаў Кастусь. — Я спачатку хацеў быў. А потым падумаў, што яшчэ да суддзі трапіш.|@corpus
wavs/003444.wav|— Міла, — сказаў Алесь. — Ты не пратэстуеш? — спытаў пан Адам. — Нашто, — паціснуў плячыма Алесь.|@corpus
wavs/003445.wav|— Без лекара, — сказаў жорстка Мсціслаў. — Права першага стрэлу за намі няма. Жэрабя.|@corpus
wavs/003446.wav|Толькі тут Франс зразумеў, што Алесь сапраўды ні ў чым не вінаваты, што ва ўсім вінаватая крайняя датклівасць пана Яраша і яго, Франса, абражаны гонар і дробязная злоснасць.|@corpus
wavs/003447.wav|Усё гэта было б нават трохі смешна, каб не вынікі, з якімі вярнуліся секунданты. На аркушы паперы бездакорным почыркам Франса было выведзена:|@corpus
wavs/003448.wav|Франс стаяў і глядзеў яму ўслед. Мсціслаў, пачуўшы аб усім, толькі ляснуў сябе па шчацэ. — Быдла, — сказаў ён.|@corpus
wavs/003449.wav|— Я ўжо сказаў, я не дазволю ёй заганяць у магілу бацьку. Франс гарачыўся. — Пану Раўбічу лепей.|@corpus
wavs/003450.wav|— Мы нічога не маглі зрабіць, Алесь, — сказаў Маеўскі. — Жэрабя — гэта па-роўнаму. Яны аднолькава патрабуюць смерці як для цябе, так і для сябе.|@corpus
wavs/003451.wav|— Ты — гэта шчасце? — Для яе, — сказаў Алесь. — Прынамсі, яна лічыць так. І я пастараюся, каб яна не расчаравалася ў ім як мага даўжэй.|@corpus
wavs/003452.wav|Франс таргануў галавою. — Так, — глуха сказаў Франс. — І таму я яшчэ раз кажу табе. — у яго цакаталі зубы.|@corpus
wavs/003453.wav|Я нікога не біў першы. Ніколі.|@corpus
wavs/003454.wav|Франс закусіў губу. — Ну вось, — сказаў Алесь. — Дальбог, Франс, падумай ты, урэшце, хоць раз не аб сваім дурным гонары, а аб яе шчасці.|@corpus
wavs/003455.wav|і яшчэ таму, што Глебавічна хапала ўсіх за рукі, вырашылі счакацьдзень-два і паглядзець, чым усё скончыцца.|@corpus
wavs/003456.wav|Але цяпер, калі я разумею, як вы хочаце падманам скарыстацца з маёй дабрыні, я думаю, што я дарэмна пайшоў на гэта.|@corpus
wavs/003457.wav|— Зносіны, няхай і цераз секундантаў, з другім бокам. Пан Адам крэкнуў: — А мне здаецца, што дваістасць тут ягонага стану.|@corpus
wavs/003458.wav|Чорт пацягнуў Алеся за язык: — На жаль, і я за апошні час усё часцей пераконваюся ў гэтым.|@corpus
wavs/003459.wav|Франс глядзеў на гэтае аблічча, на якім адно брыво было вышэй за другое ад нявер'я ў тое, што адбылося, і гатовы быў упасці да ног Алеся.|@corpus
wavs/003460.wav|я для гэтага занадта любіў вас і таму не хацеў крыві. Я прыскакаў на дапамогу пану Ярашу і з удзячнасцю ўзяў бы такую самую дапамогу і ад вас.|@corpus
wavs/003461.wav|Алесь пакасіўся на Міхаліну. Усё было б лепей за гэтае раптоўна перарванае, нібы патаемнае, спатканне. Сустрэліся, і вось на іх выпадкова натрапіў Франс.|@corpus
wavs/003462.wav|Князь, мой настрой носіць адбітак журбы, але неахвотна зробленыя ўступкі — найгоршыя з усіх, якія можна было б зрабіць.|@corpus
wavs/003463.wav|— Гэта ён мне? А кодэкс? — спытаў Загорскі. — Ён перадаў гэта Іллі Хаданскаму, той мне, а я вам.|@corpus
wavs/003464.wav|Я заўсёды пачуваў да вас і да пана Яраша толькі самае добрае, хоць часам мне вельмі хацелася добра надаваць асабіста вам па тым месцы, па якім аднойчы, дзіцем, я надаваў вось ёй.|@corpus
wavs/003465.wav|— Гэта дарэмна, — сказаў Алесь. — Калі ты не хочаш, я знайду другога. — Ды як ты мог?! Калі кожнае жыццё дарагое!.. Калі Беларусь. — Я не магу ваяваць за Беларусь з пабітай мордай, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/003466.wav|Тры чалавекі стаялі ў вільготным пасля лёгкага дажджу бярозавым гаі. — Вось што, — сказаў Франс Раўбіч.|@corpus
wavs/003467.wav|— Майка. — сказаў ён. Вочы дзяўчыны пашырыліся: — Я злітавалася з цябе, я пашкадавала бацьку.|@corpus
wavs/003468.wav|Алесь зрабіў быў крок да яго і спыніўся: — І ты мог крычаць аб гонары? Дурань жа я, што паверыў вам.|@corpus
wavs/003469.wav|Вочы ў яго былі заплюшчаныя. Потым ён непаразумела ўзняў вейкі.|@corpus
wavs/003470.wav|Вярнуліся яны позна, і прымірэння ім дабіцца не ўдалося. Майку сапраўды сілком замкнулі ў пакоі. Раўбіч загадаў нікога не прымаць.|@corpus
wavs/003471.wav|— То ты лічыш, што слова, дадзенае перад богам, — лухта, а перад людзьмі — усё? — Мы жывём не сярод багоў.|@corpus
wavs/003472.wav|Відаць, хацеў яшчэ мацней уразіць, — сказаў Мсціслаў. — Усё адно гэта нікуды не варта, — паціснуў плячыма Алесь.|@corpus
wavs/003473.wav|— Жонка, якая хоча ўбачыць мужа, бессаромніца? — мякка спытаў Алесь. — Не трэба табе гэтага, Раўбіч.|@corpus
wavs/003474.wav|— Мы вырашылі. Я вырашыла. — Майка, — сказаў Алесь, — я сам растлумачу гэта Франсу. Ідзі. Помні, аб чым дамаўляліся.|@corpus
wavs/003475.wav|стары паклікаў Басак-Яроцкага і Раткевіча і вырашыў з імі выклікаць, пасля Алеся, Франса і пана Яраша, каб усё скончыць адным разам.|@corpus
wavs/003476.wav|Я невыпадкова сустрэў вас. Я ўсё ведаў. Аб усім дамоўлена. Яе сёння ж. завязуць. У крайнім выпадку заўтра раніцай! Чуеш? Чуеш, ты?!|@corpus
wavs/003477.wav|"Але рука прывыкла адказваць на слова ""подласць"" толькі адным чынам. .Алесь трымаўся за шчаку."|@corpus
wavs/003478.wav|Яна пайшла ў бок раўбічаўскага парку. Мужчыны стаялі і глядзелі адзін на аднаго. — То што? — сціснуўшы зубы, спытаў Франс.|@corpus
wavs/003479.wav|Алесь узяў яе за плечы і адвёў. Усміхнуўся: — Сапраўды, Франс. Я тады пайшоў вам насустрач.|@corpus
wavs/003480.wav|Таму я не ўдару цябе. Я проста цябе. заб'ю, — і пайшоў.|@corpus
wavs/003481.wav|Але цяпер я шкадую, што я выйшла тады з царквы, паверыла вам.|@corpus
wavs/003482.wav|Таму што і яна — маё шчасце. Мяркую — да канца. — Калі будзе гэты канец? — Ты збіраешся стаць на маёй дарозе?|@corpus
wavs/003483.wav|Ніхто не рашаўся перайсці да ўмоў двабою. Маўчалі. — Ну, — сказаў урэшце Алесь.|@corpus
wavs/003484.wav|Ну, ну што за злоснасць? Гатовыя жэрці адзін аднаго. Злітуйся ты, урэшце, з мяне, з яго, з сябе, нізкі ты чалавек.|@corpus
wavs/003485.wav|— І на цябе спадзяваўся Кастусь? Цябе сур'ёзным лічылі?! Якраз тады, калі вось-вось трэба будзе ліць кроў па-сапраўднаму!|@corpus
wavs/003486.wav|— Мы далі слова, — Франс бялеў. — Яна сама дала слова Хаданскім. — Раней за ўсё яна дала слова мне. — Хто агалосіў яго?|@corpus
wavs/003487.wav|Еўфрасіння божкала і хапалася за галаву. У доме стаяў крык. Вырашылі, што першы будзе страляцца Вежа, за ім Яроцкія, потым Раткевіч.|@corpus
wavs/003488.wav|Алесь цяпер сапраўды мае права пагарджаць ім. — Я ведаю, — працягваў Алесь, — цяпер вы яе не выпусціце да смерці.|@corpus
wavs/003489.wav|Вось вам мае тлумачэнні. Вы не здаволены? Міхаліна ўзяла Алеся за плячо і прыхілілася тварам да ягонай рукі.|@corpus
wavs/003490.wav|— Усё адно. Я даў слова: нават калі з бацькам нешта здарыцца — ты хутчэй будзеш ягонай удавою, чым жонкай. Вось і ўсё. Майка аж калацілася: — Слухай, Франс. Што гэта за глупства?|@corpus
wavs/003491.wav|— Я ўжо сказаў, што мой бацька дрыжыць ад злосці, калі нехта толькі ўспомніць ваша імя, князь. Я не хочу, каб ён памёр, нават калі гэтай бессаромніцы ўсё адно.|@corpus
wavs/003492.wav|І я яшчэ мог нечага чакаць ад цябе, акрамя подласці? Франс ведаў, што Алесь цяпер мае права сказаць яму ўсё, і не здзівіўся.|@corpus
wavs/003493.wav|"Франс звыкла перайшоў на ""вы"". — Вы ўбачыце вынікі і здолееце іх ацаніць."|@corpus
wavs/003494.wav|Тыя пайшлі. Вечар быў вельмі цёплы і ціхі. Загоршчынскі парк драмаў пад светлымі зорамі.|@corpus
wavs/003495.wav|Гэтым жа вечарам Мсціслаў і пан Адам Выбіцкі павезлі да Раўбічаў патрабаванне сатысфакцыі.|@corpus
wavs/003496.wav|— Ну самае большае, што дазваляе наша з табою сваяцтва, гэта напіцца разам да зялёнага змія.|@corpus
wavs/003497.wav|Але Наталя нейкім дзівам збегала да Вежы і расказала яму аб усім. Раздражнёны да апошняга тым, што Раўбічы ўвесь час лезуць на ражон,|@corpus
wavs/003498.wav|Адам з'едліва і сумна ўсміхнуўся: — Вядома, да таго часу, пакуль жэрабя не кінулі. А потым пачынаецца забойства.|@corpus
wavs/003499.wav|Адлегласць паміж бар'ерам — дваццаць крокаў. У выпадку, калі першыя стрэлы вынікаў не дадуць, праціўнікі абменьваюцца другімі і трэцімі — да смерці аднаго.|@corpus
wavs/003500.wav|Алесь уздыхнуў. Такі ляжаў вакол свет! Так ён іскрыўся і палаў ад дажджу! Што яшчэ было тлумачыць?!|@corpus
wavs/003501.wav|— Не спадзявайся атрымаць за ўсё, што ты зрабіў, нічога, акрамя зла. — Ты пагражаеш мне?|@corpus
wavs/003502.wav|— Мы вырашылі, што пачакаем, пакуль пан Яраш не ачуняе канчаткова. — Вы вырашылі? — Ну згадзіся, брат, не табе ж гэта вырашаць, — на Алеся напаў гумар.|@corpus
wavs/003503.wav|І адчуванне правіны, і жаданне не мірыцца. — Хто яго секунданты? — спытаў Алесь. — Ілля Хаданскі і Міхал Якубовіч, — сказаў Выбіцкі.|@corpus
wavs/003504.wav|— Алесь сумна ўсміхаўся. — Дарэмна, я ж не стаяў на тваёй. І ўбачыў, што сказаў страшнае.|@corpus
wavs/003505.wav|І ўсё ж таму, што Вацлаў ледзь не роў, думаючы аб Наталі і аб тым, якую здраду чыняць у адносінах да яе,|@corpus
wavs/003506.wav|"Франса калаціла. — Выслухайце мяне, — сказаў Алесь. — Я ніколі не думаў ""помсціць пагардай"","|@corpus
wavs/003507.wav|Пацягнуўшы ротам паветра, Алесь адштурхнуў Франса. — Я ведаю, што каштуе чалавеку, калі яго б'юць па твары.|@corpus
wavs/003508.wav|— Алесь, — віскнуў спушчаны на подлогу Вацак. — А Наталя харошая. А Наталя казала, што яе не бралі, аж потым Майка ўзяла.|@corpus
wavs/003509.wav|Яна не ведала, адкуль яна, трывога. Здавалася толькі, што губляеш нешта важлівае.|@corpus
wavs/003510.wav|Падвёў, падштурхнуў хлопцаў да Наталі, абняў усіх трох. І тут ягоная рука выпадкова дакранулася да Майчынай рукі.|@corpus
wavs/003511.wav|Яна сто разоў да гэтага сніла яго ў сне. Сніла гэты баль, і музыку, і зарніцы за вокнамі, і нясцерпнае шчасце ад танцаў і ўласнай маладосці.|@corpus
wavs/003512.wav|Майка залілася смехам. Ён гучаў весела і трохі здзекліва, асабліва пасля таго, як яна зірнула на Алеся. — Панове, — сказала Майка, — што ж вы, панове?|@corpus
wavs/003513.wav|У першую хвіліну яна бадай што ўзрадавалася, а потым у радасць пракраўся боль. Яна сама не ведала, што з ёю.|@corpus
wavs/003514.wav|Ён, здавалася, быў вышэйшы за дрэвы, вышэйшы за слупы арэляў, вышэйшы за ўсё на зямлі. Зноў успышка.|@corpus
wavs/003515.wav|Спадзяюся, панна Раўбіч не адмовіцца, калі ў сэрцах зямных дзяўчат засталася іскра шчырасці.|@corpus
wavs/003516.wav|Змяняў жалеза на золата. Залатой шабляй хоча невядомую авечку бараніць.|@corpus
wavs/003517.wav|Ну і няхай. Вэлюм споўз на падлогу. Алесь падышоў да Мнішкавай Анэлі і схіліў галаву.|@corpus
wavs/003518.wav|Франс Раўбіч і ненатуральна ажыўлены Мсціслаў так і сачылі за вуснамі Ядзечкі, калі надыходзіла яе чарга.|@corpus
wavs/003519.wav|Калі Загорскі ўзяў Майчын медальён на далонь, залаты саслізнуў з далоні і захістаўся ў паветры, звісаючы між вялікім і ўказальным пальцамі.|@corpus
wavs/003520.wav|— За сумленнасць. За тое, што нікога не пусцілі ў нашу дзіцячую таямніцу. Убачыў разгубленыя вочы і скінуў з галавы вэлюм.|@corpus
wavs/003521.wav|Стаяў сабе, пакручваў залацісты чуб. Вось заўважыў яе, схіліўся да Мішкі Якубовіча і нешта шапянуў яму на вуха.|@corpus
wavs/003522.wav|Усе, напэўна, глядзелі з непаразуменнем на дзве постаці, што так і не варухнуліся пад флёрам.|@corpus
wavs/003523.wav|Алесь заўважыў насцярожаныя вочы Франса, сумна-ўсмешлівы позірк Мсціслава і яшчэ вусны Міхаліны.|@corpus
wavs/003524.wav|Барані сваю Авечку, якая першаму-лепшаму дорыць трохсотгадовыя фамільныя медальёны. — Міхаліна, — сказаў ён, — калі ты будзеш так.|@corpus
wavs/003525.wav|Мішка Якубовіч сядзеў насупраць, жартаваў, выскаляў белыя зубы. Чорныя вочы нахабна і дзёрзка смяяліся.|@corpus
wavs/003526.wav|— Вось твой медальён. Разам з жалезным ланцужком пацягнуўся і залаты. Ён быў прывязаны да жалезнага ланцужка.|@corpus
wavs/003527.wav|А ў зале пяшчотна звінела музыка, клічучы іх да сяброў. .Яны танцавалі разам вальс, і гэта была пакута.|@corpus
wavs/003528.wav|Так не хацелася гэтай непатрэбнай вячэры, так не хацелася траціць часу.|@corpus
wavs/003529.wav|Зарагатаў: — І жалеза на золата я змяняў, узяўшы на год водпуск. І авечак ад мяне бараніць трэба.|@corpus
wavs/003530.wav|і рашуча выйшаў за ёй. Над цёмным парканам трапяталі недзе далёкія зарніцы. У свежым ад дажджу паветры стаяў вільготны водар бэзу.|@corpus
wavs/003531.wav|Алесь глядзеў проста ў Майчыны вочы. — Я, — сказаў ён. — Тлумачыць не буду, але я.|@corpus
wavs/003532.wav|Ёй чамусьці хацелася яшчэ раз уразіць яго. Яна не магла іначай, так з ім было цяпер няпроста.|@corpus
wavs/003533.wav|Зарніца рассекла цемру, і ў палахліва-яркім святле Майка ўбачыла, як аднекуль, з зарыва, падаў проста на яе|@corpus
wavs/003534.wav|чалавек з распрасцёртымі рукамі, пагрозліва цёмнымі вачніцамі і валасамі, што стаялі дыбарам над галавой. — Глядзіце,|@corpus
wavs/003535.wav|Злёгку храбусцеў пад нагамі жвір. Ад пляцоўкі з арэлямі даляцеў голас Ядзечкі: — Алеська! Дзе гэта ты знік? Хадзі да нас.|@corpus
wavs/003536.wav|У гэты момант успыхнула зарніца, і дзяўчына ўбачыла Алеся, які ўзносіўся галавою проста ва ўспышку.|@corpus
wavs/003537.wav|І тады яна павесялела. Вечар быў кароткі.|@corpus
wavs/003538.wav|На іхнія галовы накінулі вэлюм. Вежа здалёк глядзеў на ўсю гэтую гісторыю аж вельмі няўхвальна. Алесевы вочы глядзелі ў Майчыны вочы.|@corpus
wavs/003539.wav|Некаторыя амаль скончылі гімназію. Гледзячы ёй у вочы, Алесь нядбайна кінуў: — Камень.|@corpus
wavs/003540.wav|Выйшла на тэрасу — нікога. Абложаны хмарамі, нібы ў мяшку, глуха стаяў загоршчынскі парк.|@corpus
wavs/003541.wav|Зарніцы сталі ярчэйшыя. Яны шугалі і шугалі. Гэта, напэўна, ад іх рабілася нясцерпнай трывога. Майка абмінала палац.|@corpus
wavs/003542.wav|А потым непрыкметна, нібы іх і зусім не было, здолелі ўцячы Мсціслаў і Франс.|@corpus
wavs/003543.wav|Урэшце яна не вытрымала і, пад умольным позіркам вачэй маладога Іллі Хаданскага, паднялася з месца і пакінула застолле.|@corpus
wavs/003544.wav|І пачаўся здзек. .Гулялі ў загадкі. Вяла Майка. Той, хто адгадае, меў права пацалаваць тую паненку, якая загадвала.|@corpus
wavs/003545.wav|Алесь прайшоў у самы канец тэрасы, куды не падала святло з акна, і там, ля парэнчаў, убачыў тонкую Майчыну постаць.|@corpus
wavs/003546.wav|— А галоўныя ворагі — слімак і порах, — дадала Міхаліна. Франс і Мсціслаў аж нагамі капалі.|@corpus
wavs/003547.wav|Алесь даўно здагадаўся, але не хацеў перашкаджаць ім.|@corpus
wavs/003548.wav|І раптам Майка адчула, як нараджаецца недзе ў душы трывога.|@corpus
wavs/003549.wav|Проста каб вы ведалі, што я нічога не баюся і ні аб чым не шкадую. — За што дзякуй? — ціха спытала яна.|@corpus
wavs/003550.wav|— Не бойцеся. Я проста скарыстаў апошнюю магчымасць застацца ўдвох. І потым, я ж павінен быў адгадаць.|@corpus
wavs/003551.wav|Мы гайдаемся. — Ну і добра, — сказаў Алесь. — Чаго гэта вы, як маленькія, з балю ды на арэлі?|@corpus
wavs/003552.wav|— Загадка пра чалавека, — сказала Майка. — Задаю я. Загорскі бачыў звужаныя, чымсьці нядобрыя вочы.|@corpus
wavs/003553.wav|што яна цягнецца да яго. А брату дрэнна. І Мсціславу з ягонымі сонечнымі вачыма — дрэнна. Ёй здавалася, што яна пакутуе галоўным чынам за іх.|@corpus
wavs/003554.wav|І немагчыма было больш танцаваць разам. Таму, што ўсе глядзелі і ўсё-ўсё бачылі.|@corpus
wavs/003555.wav|— Вырашылі ўцячы? — амаль шэптам спытала яна. — Годны ўчынак. Спалохаліся маіх досціпаў?|@corpus
wavs/003556.wav|Твой. Першы. Ты помніш вярбу?|@corpus
wavs/003557.wav|Амулет старога дзьмутага золата, цьмяны і зіхоткі. А на ім Коннік з дзіцячым, нібы апухлым, тварам бароніць Авечку ад Льва, Змія і Арла.|@corpus
wavs/003558.wav|За вячэрай ап'яненне прайшло. Яна заўважыла, што Алесь так і не прыйшоў, не сеў за сталы. Да канца вячэры знікла з-за стала Ядзечка.|@corpus
wavs/003559.wav|Яна разумее, што мне без Стася і Наталі сумна. Яна харошая. — Вельмі харошая, — сказаў Алесь. — Гуляйце, хлопцы.|@corpus
wavs/003560.wav|Таму Міхаліна нават узрадавалася, калі перад мазуркай убачыла ля калоны двух сяброў. Яна не любіла Хаданскага, але тут ён здаўся ёй свойскім, дураслівым.|@corpus
wavs/003561.wav|— Хіба? У адказ ён распусціў гальштук і пацягнуў з мускулістай і стройнай шыі ланцужок.|@corpus
wavs/003562.wav|— Усё як раней, — сказаў Алесь. — Высакароднае жалеза, а ў ім пасма тваіх валасоў і надпіс па-беларуску.|@corpus
wavs/003563.wav|Калі Хаданскі перайшоў залу і запрасіў яе на мазурку, яна пайшла танцаваць, нават не зірнуўшы на Алеся.|@corpus
wavs/003564.wav|З неасэнсаванай варожасцю і за сябе, і за брата, і за Маеўскага яна адчувала, што Ядзечка дорага дала б, каб быць на арэлях удваіх з Алесем,|@corpus
wavs/003565.wav|— У цябе яшчэ адзін, — сказала яна. — Чыстае наша жалеза змяняў на золата.|@corpus
wavs/003566.wav|Калі вэлюм з шолахам споўз з іхніх галоў,|@corpus
wavs/003567.wav|Майка разумела, што ім з Мсціславам дрэнна.|@corpus
wavs/003568.wav|І гэтая насцярожанасць можа пашкодзіць ёй як нішто. — Злазь, Франс, — сказала яна. — Саступі мне, калі ласка. — А я куды?|@corpus
wavs/003569.wav|— Сядзіш ты тут, Ядвінька, як квяціна ў крапіве, — сказала Майка. — Гэта хто крапіва? Мы? — з пагрозай спытаў Франс.|@corpus
wavs/003570.wav|І няма ў ім таго, што так яе палохае ў Алесевых вачах. Проста зух у бліскучай форме. Белазубы і дзёрзкі, шчодры п'янчук.|@corpus
wavs/003571.wav|І таму, калі раптам танцы скончыліся, калі запрасілі на вячэру, слёзы з'явіліся на Майчыных вачах.|@corpus
wavs/003572.wav|Усю астачу вечара яны танцавалі паасобку. Але потым яна ўспомніла, што сама дамаглася гэтага,|@corpus
wavs/003573.wav|— Гм, — сказаў Мішка Якубовіч, смеючыся чорнымі вачыма. — Божанькаў лянок — гэта, вядома ж, я.|@corpus
wavs/003574.wav|Сукенку памнеш. — Алесік, даражэнькі, глядзі, якая ноч! Якія зарніцы! Толькі і гайдацца.|@corpus
wavs/003575.wav|Куточак Майчынага рота прыўзняўся вышэй, чым звычайна. Алесь зірнуў у вочы Мсціславу і павольна апусціў павекі на знак таго, што ён усё зразумеў.|@corpus
wavs/003576.wav|І ў снежным паўзмроку Алесь убачыў, як апусціліся веі колішняй лялькі, зразумеў, што ён не абыякавы для яе.|@corpus
wavs/003577.wav|Проста таму, што любіць яго непарушнай братняй любоўю, таму, што ім, пастрыжным братам, ніколі нельга сварыцца. А Франс не даруе ніколі.|@corpus
wavs/003578.wav|Яна не адказала. Крутнулася. Пайшла тэрасай. Усё хутчэй і хутчэй. Ноч і святло з акон, чаргуючыся, беглі на танюткай постаці.|@corpus
wavs/003579.wav|— Не, Міхаліна. — таксама шэптам адказаў ён. — Проста. І, падсадзіўшы яе, пайшоў прэч.|@corpus
wavs/003580.wav|— Што з табой? — Так, — апусціла яна вейкі. — Ты робіш мне балюча. А я помню цябе.|@corpus
wavs/003581.wav|— Я злезу, — сказаў ён. — Гойдаць будзе Франс. Ад скачка пад яго нагамі рыпнуў жвір.|@corpus
wavs/003582.wav|Між імі лёгка мог бы стаць трэці, так далёка стаяў Алесь. — Дзякуй вам, Міхаліна Яраслаўна, — ціха сказаў Алесь.|@corpus
wavs/003583.wav|Камень расце без кораня. Порах разбівае яго звонку, каменны слімак точыць знутры.|@corpus
wavs/003584.wav|— рыпенне ўплялося ў словы Франса: юнак, відаць, налёг на гальму, — Майка тут. Майка прыйшла.|@corpus
wavs/003585.wav|Ядзечка працягнула яму вусны. Маладым людзям накрылі галовы вэлюмам. Зайграла на хорах скрыпка.|@corpus
wavs/003586.wav|Гусар засмяяўся, паказваючы белыя зубы. І відаць, што дурань, але прыемны дурань, таксама свойскі.|@corpus
wavs/003587.wav|І яшчэ раз з Хаданскім. А потым з Якубовічам. А потым яшчэ з Хаданскім. Назнарок не глядзела на Алеся.|@corpus
wavs/003588.wav|Няхай прывабнай, але і страшнай у сваёй безагаворачнасці. Яна танцавала, і ёй хацелася танцаваць, як часам хочацца спаць у сне.|@corpus
wavs/003589.wav|— Перайдзі да. Мсціслава. Чырвоны сполах пракаціўся над пляцоўкай, і яна убачыла, што Алесь глядзіць на яе.|@corpus
wavs/003590.wav|І, нібы ў адказ, з гонарам і павагай схіліў ля сценкі галаву стары Вежа.|@corpus
wavs/003591.wav|Даводзілася трымацца як надалей адзін ад аднаго. І ён стаў чужы. І яны сталі чужыя.|@corpus
wavs/003592.wav|— Не, — сказала яна раптоўна нейкім жорсткім, нібы не сваім, голасам. — Не ўсё, як раней.|@corpus
wavs/003593.wav|Зарыпелі ў цішыні канаты: відаць, Алесь моцна налёг нагамі на дошку арэляў. Майка падышла зусім блізка.|@corpus
wavs/003594.wav|І яшчэ яна ведала, што Мсціслаў даруе Алесю непаўмысную крыўду.|@corpus
wavs/003595.wav|Майка раптам адчула: здарылася нешта нязнанае. Зірнула на Алеся і ўпэўнілася, што ён таксама адчуў,|@corpus
wavs/003596.wav|— Ядвінька пытае, што расце без кораня, а людзі не бачаць. Маўчанне.|@corpus
wavs/003597.wav|затрымаў на яе плячах і руках чужы позірк. Здарылася непапраўнае.|@corpus
wavs/003598.wav|Усяму гэтаму немагчыма было ставіць мяжы. А Загорскі быў такой мяжою.|@corpus
wavs/003599.wav|— Алесь! Алесь! Ну, ты проста як архангел! І галава ў хмарах! — крычаў Ядвічын голас.|@corpus
wavs/003600.wav|успомніла той страх, які адчувала, калі Загорскі быў побач, успомніла, з якой радасцю, як збавенне ад смерці, адчула яна запрашэнне Якубовіча.|@corpus
wavs/003601.wav|Гэта было глупства. Няскладнае, нядобрае. Ніхто, канечне, нічога не зразумеў і не мог адгадаць.|@corpus
wavs/003602.wav|і няшчасны, глыбакасумны твар. Урэшце Алесь заўважыў, як яна непрыкметна выслізнула на тэрасу,|@corpus
wavs/003603.wav|Раз толькі выпадкова сутыкнулася з ім вачыма і ўбачыла суровыя вочы|@corpus
wavs/003604.wav|Майка не павярнулася на крокі, а калі ён пазваў яе, коса ўскінула на яго дзікаватыя і нібы разгневаныя вочы.|@corpus
wavs/003605.wav|— Божанькаў лянок, — сказала Майка, з ходу вяжучы слоўную вязь, — звіў з ланцужком ланцужок.|@corpus
wavs/003606.wav|"— Вядома, — сказала яна, — хто ж будзе трымацца звычайнага жалеза? Каму яно цяпер патрэбна? — Я. — Не трэба мне твайго ""я""."|@corpus
wavs/003607.wav|— Архангел з рожкамі і хвосцікам, — смяшліва сказаў Мсціслаў.|@corpus
wavs/003608.wav|Майка аперлася далонню на ствол ліпы. Сэрца яе падала ад адчування непапраўнасці таго, што сёння здарылася.|@corpus
wavs/003609.wav|І зноў ён высока. Ён адзін, бо Франс за ягонай спіною: відаць, уставаў на ніжняй кропцы плёту, штурхаючы чоўнік.|@corpus
wavs/003610.wav|Праз гадзіну яна стаяла ў тым самым цёмным кутку тэрасы і глядзела ў парк.|@corpus
wavs/003611.wav|Нібы і змагацца нельга. Нібы ўсё даўно вырашана за яе на небе, а яна проста бездапаможнае кацяня, з якім лёс робіць усё, што захоча.|@corpus
wavs/003612.wav|Я не хачу! Не хачу! Божа, як я хачу гэтага!|@corpus
wavs/003613.wav|І раптам шкадаванне і няўтольная, вострая, ніколі ў жыцці яшчэ не адчуваная пяшчота авалодалі ёй.|@corpus
wavs/003614.wav|Нібы ўзрадавалася, што можаш усё рабіць. А душа чалавека не ў чалавечай, яна — у божай руцэ.|@corpus
wavs/003615.wav|і, магчыма, прыніжэння. І так будзе заўсёды. Біся ў кіпцюрах лёсу, як спайманая птушка.|@corpus
wavs/003616.wav|Зоркі за акном вясёлкава расплываліся ў яе вачах. Сярод іх, недзе ля Воўчага Вока, былі іхнія зоркі.|@corpus
wavs/003617.wav|Яна ўжо нічога не баялася, ні аб чым не думала, нічога не збіралася сцвярджаць. Яна проста прайшла лоджыяй і спусцілася сходамі ў парк.|@corpus
wavs/003618.wav|Трымай сябе, як належыць дзяўчыне. Не падабаецца, то і маўчы.|@corpus
wavs/003619.wav|І калі яшчэ ўбачу гэтыя твае гулі — паедзеш на Піншчыну, у Боева, матчыным пасагам упраўляць.|@corpus
wavs/003620.wav|Майка ішла праз залу ў пакоі, сама не ведаючы, куды яна ідзе. Ля самага выхаду ў зімнюю лоджыю насустрач ёй трапіліся бацька і пан Юры.|@corpus
wavs/003621.wav|Дзе яны былі зараз, зорка Майка і зорка Алесь?|@corpus
wavs/003622.wav|Ён стаяў, працягнуўшы рукі ўздоўжз тулава. — Алесь. Алесь.|@corpus
wavs/003623.wav|"Майку чамусьці цягнула да става, дзе стаяла ""крохкая"" вярба. Але яна не паспела дайсці да яе."|@corpus
wavs/003624.wav|— Гэтага не трэба рабіць, дзяўчынка. У гэтым няма праўды. І ты нічога, нічога не зробіш.|@corpus
wavs/003625.wav|Слабыя, зеленаватыя, яны мігцелі ў ёй, амаль пад нагамі. Гэта былі светлякі.|@corpus
wavs/003626.wav|Амаль страціла яго. І за хваляй пагарды пойдзе хваля пакорлівасці,|@corpus
wavs/003627.wav|— Ах, ды што яны ўсе прывязаліся? — вырвалася з грудзей. Вырвалася разам з плачам.|@corpus
wavs/003628.wav|І, калі яно ўзнялося над дрэвамі, ад круглых лістоў вадзяных гарлачыкаў ляглі на дно цені.|@corpus
wavs/003629.wav|— Не ведаю. Але мне нешта так цяжка! Я такая няшчасная!|@corpus
wavs/003630.wav|— і, усміхнуўшыся вінаватай усмешкай, пайшла.|@corpus
wavs/003631.wav|І цені белых вадзяных лілей на дне става былі, як заўсёды, чамусьці не круглыя,|@corpus
wavs/003632.wav|— Ты? — спытаў цень. — Я. Ніколі яшчэ яму не здавалася такім патрэбным быць з ёю.|@corpus
wavs/003633.wav|Потым яна ўзняла гатовую дыядэму і павязала яе вакол галавы.|@corpus
wavs/003634.wav|— Не муч хлопца, — жорстка сказаў пан Яраш. — Не гуляй людзьмі ў гэтым доме.|@corpus
wavs/003635.wav|Пан Юры толькі ўсміхнуўся ёй. — Малітва дзевы, — весела сказаў ён. — Вышэй галаву, панна Міхаліна.|@corpus
wavs/003636.wav|Упершыню ў жыцці яна бачыла бацькаў гнеў. — Больш ты сюды — ні нагой. Досыць мне сораму.|@corpus
wavs/003637.wav|Цалкам неасэнсавана яна брала халодныя агеньчыкі ў руку.|@corpus
wavs/003638.wav|Калі да става асталося ўжо зусім нямнога і адтуль дыхнула вільготным павевам, яна ўбачыла цень, што рухаўся ёй насустрач.|@corpus
wavs/003639.wav|Што яны ведалі аб тым пачуцці ганебнай наканаванасці, якое ўвесь вечар валодала ёю?|@corpus
wavs/003640.wav|Разам са слязьмі нібы знікала нешта. На месца рашучасці прыходзіла безнадзейная пакора.|@corpus
wavs/003641.wav|Зоры ззялі ў валасах. — І ты можаш? — глуха спытала яна.|@corpus
wavs/003642.wav|Ніхто не думае, што яна чалавек. Ні бог, ні дарослыя, ні Алесь, ні.|@corpus
wavs/003643.wav|Што яны ведалі пра яе, пра медальён, і пра хлопца, які ўзносіўся галавою ў зарніцы?|@corpus
wavs/003644.wav|Але, відаць, праўда, што на зямлі няма нічога вечнага. Зоры ззялі над яе галавою.|@corpus
wavs/003645.wav|Дождж злёгку спырснуў траву і кветкі, краем зачапіўшы Загоршчыну.|@corpus
wavs/003646.wav|яна спрытна пляла іх пальцамі. Яна рабіла гэта, не ведаючы, што сотні пакаленняў жанчын рабілі гэта да яе. Рабіла, нібы ў сне.|@corpus
wavs/003647.wav|— Ну што? Што з табой, дзяўчынка? У Майкі перахапіла горла ад нечаканай пяшчоты гэтай жанчыны.|@corpus
wavs/003648.wav|Неба ачысцілася, і за непамерна высокімі вокнамі мігцелі незлічоныя зоркі.|@corpus
wavs/003649.wav|ні яна сама. Але ніколі не скажа гэтага. Ніколі.|@corpus
wavs/003650.wav|а нагадвалі разарваныя пальмавыя лісты.|@corpus
wavs/003651.wav|Зоры ззялі над галавою. Раптам нібы нехта сыпануў іх у траву.|@corpus
wavs/003652.wav|Ён, як яна казала, тройчы тры разы ўратуе мяне. Лухта.|@corpus
wavs/003653.wav|І яна, апершыся на падвоканне, заплакала. Што яны ведалі?|@corpus
wavs/003654.wav|У змроку над яе чалом успыхнуў німб з зеленаватых халодных зорак. .Алея за алеяй.|@corpus
wavs/003655.wav|Яна ведала, што яна і надалей будзе з'едлівай і нядобрай. Проста таму, што нельга,|@corpus
wavs/003656.wav|— Чаму не зраблю? — з ноткай пратэсту спытала яна. — Так. Такі ўжо закон,|@corpus
wavs/003657.wav|Шкада, што яна не дала мне нічога ад дробных жаночых учынкаў. Урэшце, нічога. Спраўлюся сам. І працягнуў ланцужок:м— Вазьмі.|@corpus
wavs/003658.wav|Бацька адстаў ад яго і, дачакаўшыся, пакуль пан Юры аддаліцца, ціха сказаў дачцэ:|@corpus
wavs/003659.wav|Яна раптам зрабіла яшчэ адзін крок. Бязвольна і пакорліва ўпала галавою на ягоныя грудзі.|@corpus
wavs/003660.wav|— Я разумею. Разумею. — і пяшчотна-тонкая рука яе лягла на Майчыну руку.|@corpus
wavs/003661.wav|Пад наглядам Тэклі. Крутнуўся. Пайшоў даганяць пана Юрыя. Міхаліна выйшла ў лоджыю.|@corpus
wavs/003662.wav|Сполахі шугалі цяпер недзе далёка-далёка. Пані Антаніда заўважыла Майку ля парэнчаў і падышла да яе.|@corpus
wavs/003663.wav|— Ах, бацька, што да гэтага мне? — нечакана страсна сказала яна.|@corpus
wavs/003664.wav|Зоры ззялі над галавою. Яна ішла і ішла алеямі, нібы ў сне, не ў змозе даць сабе адказ на пытанне, куды і чаго яна ідзе.|@corpus
wavs/003665.wav|— Нічога, у мяне застанецца яшчэ адзін. Гэта цётчын медальён.|@corpus
wavs/003666.wav|Была ноч і вярба. Быў усход. А потым было сонца.|@corpus
wavs/003667.wav|Урэшце рука заззяла, нібы ў ёй ірдзеў зялёны жар. Вытаргнуўшы з галаўной сеці некалькі срэбных ніцей,|@corpus
wavs/003668.wav|каб наканаванне ламала табе рукі. Але, хай ёй прабачаць усе, яна не хацела губляць юнака, які ляцеў між зарніц.|@corpus
wavs/003669.wav|І ніколі яшчэ ён так не гневаўся. — Вазьмі свой медальён, — сказаў ён. — Я не думаў, што гэта будзе так.|@corpus
wavs/003670.wav|— Мы з ім трохі выпілі ў буфетнай. Яму непрыемна. Хаця ён і не кажа.|@corpus
wavs/003671.wav|Яны заўсёды так спачатку. Адпусцяць нібыта, а потым грабуць ды скубуць. Но, не брыкайся! Адпусцілі ж!|@corpus
wavs/003672.wav|і ўбачылі пад страшным стромым урвішчам Дняпро. Ён спакойна і рэдка зіхацеў дробнымі хвалямі, як сіняе срэбра.|@corpus
wavs/003673.wav|А праз дзесяць год, пасля паўстання, пачалі нас усіх гнаць у аднадворцы.|@corpus
wavs/003674.wav|Каліноўскі ўзняў галаву і доўгім непаразумелым позіркам, нібы не пазнаючы, абвёў цёмнага ад загару юнака.|@corpus
wavs/003675.wav|— Як гэта? Хіба можна быць сёння дваранінім, заўтра купцом, а паслязаўтра зноў у дваране пасунуць?|@corpus
wavs/003676.wav|Дзве свечкі ў кутым жалезным падсвечніку асвятлялі — высока над сталом — сухое аблічча старога Вежы, яго ссутуленыя магутныя плечы,|@corpus
wavs/003677.wav|Потым хлопцы абедалі. І вось сядзелі, мацалі адзін аднаго вачыма. — Дык ты, значыць, і ёсць Кастусь?|@corpus
wavs/003678.wav|І тады Алесь працягнуў яму рукі. — Кастусь!.. Во дык Кастусь. — Алеська! Братка! Алеська!|@corpus
wavs/003679.wav|Роўна праз дзевяноста, у тысяча семсот шэсцьдзесят дзевятым, прадзед прадаў маёнтак.|@corpus
wavs/003680.wav|Ён-то і разумны, відаць, і шчыры, але адкуль у ім такая самаўпэўненасць,|@corpus
wavs/003681.wav|Спачатку было на фабрычцы чатыры варштаты. У год майго нараджэння, у трыццаць восьмым, ужо дзевяць, з семнаццаццю рабочымі.|@corpus
wavs/003682.wav|Хто ведае, колькі яму дадзена жыцця і калі прыйдзе смерць? Коні ішлі ледзь не над самай стромай.|@corpus
wavs/003683.wav|На гожай мускулістай шыі сцягваў каўнер белай кашулі шырокі чырвоны гальштук.|@corpus
wavs/003684.wav|— За такую зямлю ўсё аддаць можна, — ціха сказаў Кастусь. — Усё.|@corpus
wavs/003685.wav|— У семнаццатым стагоддзі мой продак, Амброзій Самойлаў Каліноўскі, купіў маёнтак у Бельскай зямлі.|@corpus
wavs/003686.wav|Мне здаецца, не ў гэтым цяпер наш лёс. Алесь здзівіўся, так пазмрачнеў раптам твар сябра.|@corpus
wavs/003687.wav|"Праз чатыры гады пасля паўстання ён (а яму ішоў ужо сорак адзін год і пазнавата было пачынаць ""справу"", але з голаду здыхаць — таксама рана)"|@corpus
wavs/003688.wav|— Кастусь. Сымонаў сын. Каліноўскі. — Дваранін? — спытаў дзед. — Цяпер зноў дваранін, — сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/003689.wav|Апрануты ён быў у сурдуцік, у бэжавыя нанкавыя панталоны і запыленыя паўбоцікі.|@corpus
wavs/003690.wav|— Проша сядаць. — Я. еду зараз, — яшчэ цішэй сказаў Кастусь. — Во і дыліжанс.|@corpus
wavs/003691.wav|Але ж лёс паэта — самы шчаслівы лёс. — Хто гаспадар у сваім лёсе?|@corpus
wavs/003692.wav|Даўгі прыціснулі, моцныя суседзі памаглі. — Як жа клікалі яго высакароднасць? — Мацеем.|@corpus
wavs/003693.wav|Пацвердзілі яго трыццаць тры гады назад на беластоцкай губернскай зборні.|@corpus
wavs/003694.wav|— Пайшлі яны са сваім дыліжансам! — выгукнуў Загорскі. Кастусь збянтэжана муляўся.|@corpus
wavs/003695.wav|Вежа зручней прымасціўся ў крэсле і праз краёчак кубка кінуў на юнака дапытлівым хітрым вокам.|@corpus
wavs/003696.wav|А ў саракавым годзе, калі Бонда паступіўся сваёй доляй, стала ўжо дванаццаць ваштатаў і дваццаць рабочых.|@corpus
wavs/003697.wav|І туман збягае, а ўсюдых белыя коні. — Ты, Алесь, часам вершаў не пішаш?|@corpus
wavs/003698.wav|— Ты не хочаш, але. — Я не хачу, але гэта вышэй за мяне. — І таму ты не хочаш пісаць вершы?|@corpus
wavs/003699.wav|— Дзівоснай якой прыгажосці коні, — сказаў Каліноўскі. Алесь усміхнуўся.|@corpus
wavs/003700.wav|Пры сустрэчы дзед амаль нічога не сказаў яму, акрамя назначных слоў прывітання.|@corpus
wavs/003701.wav|— Дык як жа гэта выйшла, мо ўжо ты раскажаш мне? — Магу!|@corpus
wavs/003702.wav|Алесь усміхнуўся, заўважыўшы, як адно з крылатых броваў Вежы прыўзнялося ў непрыкметным для старонняга здзіўленні.|@corpus
wavs/003703.wav|— І няблага зрабіў, — сказаў Вежа. — Мы там не прабылі і сотні год.|@corpus
wavs/003704.wav|— І ўсё ж, пакуль тое, цягне цяплейшым ветрам. Вясною.|@corpus
wavs/003705.wav|— Ведаеш, я аднойчы, яшчэ дзіцем, сасніў дзівосны сон. Разумееш, была ноч і туман. І коні.|@corpus
wavs/003706.wav|Тысячы людзей пайшлі ў падатковы стан. Бацька пабіваўся, як той лін аб лёд.|@corpus
wavs/003707.wav|Ён, відаць, усё разумее. — Што ўсё? — А тое. Тое, што раней душылі і хвасталі, а цяпер.|@corpus
wavs/003708.wav|— Дзе там, — уздыхнуў Кастусь. — Каб пісаць добрыя, трэба ўвась час працаваць. А я.|@corpus
wavs/003709.wav|Вочы яго былі ласкавыя і сумныя.|@corpus
wavs/003710.wav|— Спрабую, — чырванеючы, адказаў Алесь. І тут пачуў нешта такое, чаго ніяк не чакаў ад Кастуся.|@corpus
wavs/003711.wav|Дзед у сваім крэсле, юнакі, падкурчыўшы ногі, на канапе. Праз расчыненыя вокны лілося цёплае вячэрняе паветра і ззянне месяца.|@corpus
wavs/003712.wav|Пасевастопальскай вясною, калі ўжо так называць. — Пачакай, дасца яна нам яшчэ ў знакі, тая вясна.|@corpus
wavs/003713.wav|Белыя, дзівоснай прыгажосці. Я ляжаў ля згаслага вогнішча, а коні схілялі галовы і дыхалі цёпла.|@corpus
wavs/003714.wav|Кастусь ехаў на снежным Ургу, той быў спакайнейшы. Алесь — на Тромбе, які нікога не хацеў ведаць, акрамя гаспадара.|@corpus
wavs/003715.wav|Ледзь прыкметна прабіваліся вусы, і хлопцаў рот здаваўся, ад асмужанага ценю над ім, яшчэ больш уладным.|@corpus
wavs/003716.wav|але агульны выраз вачэй, вуснаў, ссунутых броваў зрабіў іх на хвіліну вельмі падобнымі.|@corpus
wavs/003717.wav|Ноч спалі ў котчым вязку, а ля Дошчыцы сустрэлі трэцюю падставу|@corpus
wavs/003718.wav|— Пры такім урадзе, як наш, усё можна, — зрабіў Кастусь першы выпад.|@corpus
wavs/003719.wav|Урга пакасіўся на ездака нервовым вокам. — Новы цар, здаецца мне, дабрэйшы, — сказаў Алесь. — Паглядзім, — сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/003720.wav|А далей пачалі жыць так. Што праўда — у шляхецтве нам не адмаўлялі.|@corpus
wavs/003721.wav|Салодкі, магутны вецер ляцеў з-за Дняпра, нёс з сабою пах стагоў, водар звялай лістоты, якой прыкрылі зверху, пах сырасці і балотных кветак са старыкоў.|@corpus
wavs/003722.wav|"Нібы закансервавалі яго тут. І на табе яшчэ, разглядае""."|@corpus
wavs/003723.wav|Яны ехалі адны, далёка наперадзе ўсіх астатніх. Логвін з падстаўнымі быў відаць ледзь не за вярсту.|@corpus
wavs/003724.wav|і зноў пераселі ў сёдлы, хаця з Кастуся быў і не зусім добры яздок.|@corpus
wavs/003725.wav|Валасы па-ранейшаму падалі назад, паказваючы высокі і чысты лоб, але былі даўжэйшыя.|@corpus
wavs/003726.wav|— непрыкметна адбіраюць. — Так, — Алесь матлянуў галавою.|@corpus
wavs/003727.wav|Хлопец і падабаўся і не падабаўся старому.|@corpus
wavs/003728.wav|А паміж коней стаяла мокрае жарабятка. Снежнае ўсё, а хвост смешны, тоўсты.|@corpus
wavs/003729.wav|цяпер патроху ціснуць. Забяры ў чалавека ў адзін дзень сваякоў, хлеб, волю, мову. Ён жа ўзбунтуецца.|@corpus
wavs/003730.wav|Вежа слухаў гэтую сумную гісторыю пакутнай бітвы за дабрабыт, кавалак хлеба і незалежнасць без усмешкі.|@corpus
wavs/003731.wav|Яны кінуліся адзін да аднаго ў абдымкі. Коннікі няспешным трухам выехалі з дрымотный засені векавой пушчы|@corpus
wavs/003732.wav|— Сёння чалавек — смецце, заўтра — дваранін, паслязаўтра — зноў смецце.|@corpus
wavs/003733.wav|сплеценыя пальцы змаршчкаватых рук. Дзед з прыхаванай цікаўнасцю раз-пораз паглядаў на Кастуся.|@corpus
wavs/003734.wav|Ён зброю возьме. А тут ціснуць патроху, па каліву, па слоўцу, па чалавеку, па песні|@corpus
wavs/003735.wav|— Цябе нешта прыгнятае? — спытаў Загорскі. — Потым, Алесь. — Бачу, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/003736.wav|— Алеська!.. — Кастусь!.. — Панове, — сказаў гарэлачным голасам станцыйны наглядчык.|@corpus
wavs/003737.wav|— І я часам. таксама, — натуральна і проста сказаў сябар. — І. добрыя вершы?|@corpus
wavs/003738.wav|— І вярнуўся да ранейшай думкі: — А наконт таго, што твой дзед так накінуўся на цябе за мой ліст, то тут я зрабіў, як апошні ёлуп.|@corpus
wavs/003739.wav|"пазычыў у фабрыканта з Астраленкі, Ігнацыя Бонды, грошай, ды сам далажыў, ды і адкрыў у Мастаўлянах сваю ""справу""."|@corpus
wavs/003740.wav|— Паглядзім, які ён будзе, як прыпячэ. Яны сядзелі ўтрох у бібліятэцы, за кавай.|@corpus
wavs/003741.wav|Нешта пакутлівае з'явілася ў яго вачах. Ён быў зусім непадобны на Яраша Раўбіча, ягоны сябра,|@corpus
wavs/003742.wav|І вось што, распаліце ядры. Біце імі па дахах! Па дахах!|@corpus
wavs/003743.wav|— Напэўна ўжо звянчалі, — сказаў Кандраці. — Позна. — Позна?!|@corpus
wavs/003744.wav|Гнеў душыў яго, той гнеў, якога ён не мог пазбыцца столькі часу.|@corpus
wavs/003745.wav|Манахі з муроў убачылі паходні, полымя падпаленых стагоў, якое рвалася ў неба, пачулі гігатанне коней. Яны чакалі гневу, але не такога.|@corpus
wavs/003746.wav|Гарматы!!! Кавалькада з шасцісот чалавек рынула на Ліпічы.|@corpus
wavs/003747.wav|— А мяне яны не збаяцца? — крычаў пан.|@corpus
wavs/003748.wav|Падступалі потым, п'яныя, і да манастыра манашак-візітак і гразіліся ўзяць, але пашкадавалі жанчын. Віску многа!|@corpus
wavs/003749.wav|— У грэка-расійскім манастыры ў Ліпічах, — адказаў Кандраці, юнак, малочны брат, адзіны, хто не спалохаўся.|@corpus
wavs/003750.wav|Стралялі гадзіну, не па людзях, а па сцяне. Аконам хапаўся за галаву.|@corpus
wavs/003751.wav|ігумен хацеў быў паклікаць утрапёнага Данілу, але той пайшоў ужо ў крывава-чорны змрок.|@corpus
wavs/003752.wav|Прыступ гневу ў яго быў страшны.|@corpus
wavs/003753.wav|Грукаталі, падскокваючы на камянях, гарматы, вецер ірваў полымя паходняў.|@corpus
wavs/003754.wav|— Адвальвай браму, пёс. — Не апаганьвайце абіцелі, — сказаў ігумен.|@corpus
wavs/003755.wav|Не адвучылася яшчэ брація з тых часоў, калі манастыр быў памежнай крэпасцю.|@corpus
wavs/003756.wav|Спалоханы гэтым спакойным тонам,|@corpus
wavs/003757.wav|— Дачка. — сказаў пан. — Тут, — не схлусіў ігумен.|@corpus
wavs/003758.wav|Ён адчуваў за сабою сілу дзяржавы, сілу муроў, чатырохсот манахаў і дзесяці гармат.|@corpus
wavs/003759.wav|наліваліся крывёю вочы. Манастыр атачылі апоўначы.|@corpus
wavs/003760.wav|— Манастыр не можа адмовіць рабам божым, якія ўмаляюць аб прытулку.|@corpus
wavs/003761.wav|Святкавалі. І з гора таксама. Манахі, узрадаваныя ганьбе канкурэнтаў, самі частавалі ваякаў.|@corpus
wavs/003762.wav|Манахі спачатку стралялі, а потым кінулі. Відаць было, як яны ўздымалі да неба рукі, стоячы на мурах. У барвяным зарыве твар пана стаў жахлівы.|@corpus
wavs/003763.wav|— Не пойдуць — шляхту выганю і няхай здыхае з голаду! Не пойдуць — кожнага дзесятага ў руднікі прадам!|@corpus
wavs/003764.wav|— Добра, — сказаў пан. — Так. Добра вам будзе з нябёс на мяне ў Салаўках глядзець.|@corpus
wavs/003765.wav|Дачку і яе мужа вывалаклі за муры, скруцілі і кінулі ў розныя вазы. Пану было мала.|@corpus
wavs/003766.wav|Па колькі капеек з ложка бераце? — Не зневажай бога, прычакань Салавецкі, — сказаў ігумен.|@corpus
wavs/003767.wav|— Ты, быдла. Дзекала недабітае. — А я вось дам вам анафему. Зводнікі!|@corpus
wavs/003768.wav|— Лізаблюд, — гнеўна сказаў пан. — Халуй пецярбургскі! — Анафему накладуць, — сказаў келар.|@corpus
wavs/003769.wav|Страшная кавалькада рушыла назад.|@corpus
wavs/003770.wav|Мужыкоў узброіць!!! — Не пойдуць, — сказаў Кандраці. — Збаяцца!|@corpus
wavs/003771.wav|Абложнікі ўварваліся ў ахоплены полымем манастыр. Манахі не абараняліся.|@corpus
wavs/003772.wav|Няхай бы білі ў браму, яе і аднавіць лёгка. Не, б'юць у мур.|@corpus
wavs/003773.wav|І ў п'яных людзей, якія скакалі за панам, усё ўзрастаў бязмэтны гнеў,|@corpus
wavs/003774.wav|Дагэтуль спакойны, стрымана-моцны, пан быў у ярасці, быццам адразу хацеў выплюхнуць свой гнеў.|@corpus
wavs/003775.wav|Ясна. Манахі заўсёды рады напаскудзіць яму. Чорныя божыя пацукі!|@corpus
wavs/003776.wav|Ігумен выйшаў на мур і ўбачыў проста перад брамай расхрыстанага пана з ашклянелымі вачыма.|@corpus
wavs/003777.wav|А пан з закамянелым тварам загадваў пушкарам сыпаць падвойны парахавы зарад: — Нічога, не разарве! Сып! Бі.|@corpus
wavs/003778.wav|Палалі шчапяныя дахі. І вось са страшным грукатам абурылася, упала ў хмарах чырвонага дыму кутняя вежа.|@corpus
wavs/003779.wav|— Крык быў такі, што палац замёр ад жаху. — Я ім дам, позна. Людзей! Шляхту!!!|@corpus
wavs/003780.wav|А праз пяць хвілін адтуль зараўлі гарматы. Сорак штук.|@corpus
wavs/003781.wav|— А гарэць твой манастыр можа? — А ў Салаўкі на затачэнне хочаш? — спытаў раптам ігумен.|@corpus
wavs/003782.wav|Перад брамай, на голай зямлі, два мужыкі праяўлялі ініцыятыву, хвасталі айца ігумена, папярэдне зняўшы з яго кукаль.|@corpus
wavs/003783.wav|Яна! З кім?! З афіцэрам! І гэта перапоўніла чашу ягонага гневу. — Дзе?!|@corpus
wavs/003784.wav|Аконам ірваў на сабе валасы. Айца келара, які схаваўся на дражніку, за абразу торкалі носам у конскі гной.|@corpus
wavs/003785.wav|Кандраці, пляшку гарэлкі кожнаму! Мужыкам па тры рублі! Шляхце па пяць! Сем'ям забітых пенсіі! Коней!|@corpus
wavs/003786.wav|Па дарозе ўзялі без бою, толькі выламаўшы браму, каталіцкі кляштар і за суткі выпілі ў ім усе віны і лікёры.|@corpus
wavs/003787.wav|— Гэта хто бог? Ты? Казёл ты! У адказ з муроў рыгнула гармата.|@corpus
wavs/003788.wav|Ой, за лесам, за пралесам Залатая дзяжа. Потым яна ўжо не спявала.|@corpus
wavs/003789.wav|Маці, калі была маладая, часам ціхутка спявала ўначы на прызбе. Месяц, такі поўны, выплываў над садам, і яна спявала:|@corpus
wavs/003790.wav|"Хадзі сюды, сыночак, — казала яна. Ён ведаў і падыходзіў. Рукі маці былі голыя вышэй локцяў. ""Нахіляйся"", — казала маці."|@corpus
wavs/003791.wav|— Кроера сам губернатар, Гамалея, пазваў у Магілёў. Далі, відаць, прачухана, бо вярнуўся злосны як сабака.|@corpus
wavs/003792.wav|Але Паківачу гэтага было мала. Яму трэба было ведаць, ці правільна зрабіў ён, Паківач.|@corpus
wavs/003793.wav|Маці вырывала руку, і ён, малы хлопчык, прыпадаў носам да ямкі ў цесце, а адтуль — толькі на імгненне — шыбала кіслым і рэзкім,|@corpus
wavs/003794.wav|І хто б яшчэ сказаў на месяц: залатая дзяжа? Тыя не маглі. Ваўкі, якія стралялі. А з ваўкамі — па-воўчы.|@corpus
wavs/003795.wav|Скончыў той паручнік з рысінымі вачыма. Корчак быў спакойны. Ён проста разважаў.|@corpus
wavs/003796.wav|— Ну? — змрочна спытаў Грынь. — У нашым завозна, — сказаў Міхал. — Дык мы да цябе.|@corpus
wavs/003797.wav|Раптам цемра пад яго апушчанымі веямі ўспыхнула гарачым залаціста-чырвоным святлом, і ён здагадаўся:|@corpus
wavs/003798.wav|Таму што яго аднаго гналі, таму што адной ягонай крыві хацелі за падзеі ў Півошчах.|@corpus
wavs/003799.wav|— Бачыў? — Не бачыў, — змрочна сказаў Міхал. — І дзеці не бачылі.|@corpus
wavs/003800.wav|Грынь устаў насустрач, ледзь не выпхнуў іх і зачыніў за сабою дзверы.|@corpus
wavs/003801.wav|Не есці ні ў хаце матчынай, ні ў сваёй хаце. Маці памерла, яе ніколі ўжо не ўбачыць. А ў сваёй.|@corpus
wavs/003802.wav|Марта разгортвала белыя анучы на грудзях Корчака. Паранены адчуў, як збалелае цела дробнай дрыготкай адказвае на штуршкі болю: Марта аддзірала палатно ад раны.|@corpus
wavs/003803.wav|І нічога ты не бачыў, і нічога ты не чуў. Еш боршч з грыбамі, а язык трымай за зубамі.|@corpus
wavs/003804.wav|Другі ляжаў з заплюшчанымі вачыма і думаў.|@corpus
wavs/003805.wav|— Лепей, — сказаў млынар. — Але яшчэ не зусім добра.|@corpus
wavs/003806.wav|Страха млына зялёная ад моху. І латок увесь аксамітна-зялёны. І шкельцы зялёныя.|@corpus
wavs/003807.wav|— Калі ёсць божая воля — ачуняеш. Пах рошчыны вярнуў Корчака да ўспамінаў аб хаце, аб жонцы і дзецях.|@corpus
wavs/003808.wav|Праўда, нікога не ўзялі, віцэ-губернатар абараніў. Таго-сяго адхвасталі за мэндлікі, ды і ўсё. — Чаму так. абышлося?|@corpus
wavs/003809.wav|Толькі Міхал глядзеў змрочна, а блізнюкі — здзіўлена.|@corpus
wavs/003810.wav|Я ж кажу, што вы не руя, а чарада. Ты збег, можа, нават забіты, цябе няма — твой і адказ.|@corpus
wavs/003811.wav|— Маўчы, Грынь, — сказала Марта. — Ты што, забыў, што ён ранены, што яго злаваць нельга. — А і ты маўчы. Давай, во, лепей перавязвай.|@corpus
wavs/003812.wav|Таму што гэта быў хлеб, а ён верыў хлебу. У хлеб можна было верыць.|@corpus
wavs/003813.wav|Грукат, значна больш гучны, чым раней, далятаў і ў імшанік і супакоіў Корчака: значыць, не па яго.|@corpus
wavs/003814.wav|Суд дык суд. І ўсім, хто страляў у крыжы, не пайсці жывымі. Ён заступіцца за свайго Хрыста.|@corpus
wavs/003815.wav|Сам крычаў. Маўляў, з самага пачатку трэба было казаць, што згону плаціць не можаце. Злосны прыехаў Кроер.|@corpus
wavs/003816.wav|Корчак маўчаў доўга. — Не, — сказаў ён урэшце. — Я не пайду. Тут мая зямля.|@corpus
wavs/003817.wav|Хто моўча, у таго дума не воўча. М-да.|@corpus
wavs/003818.wav|Калі зямны суд такі хлуслівы, такі няправедны — чаму б не судзіць кожнаму, папраўляючы яго.|@corpus
wavs/003819.wav|Корчак адчуў прыемны халадок. — Падзякуй свайму богу: тры тыдні не пяклі.|@corpus
wavs/003820.wav|А людзі ля млына не глядзелі адзін на аднаго. Ды і што было Кагутам да млынара? Млынар як млынар.|@corpus
wavs/003821.wav|Там збеглых многа. Стараверы не выдадуць, бо лічаць, што ўлада — ад д'ябла. Пераправяць яшчэ далей.|@corpus
wavs/003822.wav|не нанюхаўся б і за ўсё жыццё. Таму што гэта быў — хлеб.|@corpus
wavs/003823.wav|Ды і татары паказалі, што ты вілы кінуў, што з цябе пачалося.|@corpus
wavs/003824.wav|а за яго спіною твары Кандрата і Андрэя. Усе глядзелі проста на распрасцёртую постаць.|@corpus
wavs/003825.wav|Яны толькі глумілі яе, і таму праўды ў іх не было, і яны былі ваўкі. А з ваўкамі — па-воўчы.|@corpus
wavs/003826.wav|А над стаўком таўчэ мак камашня, таксама зусім залатая ад сонца. Вось і глядзі сабе, чалавеча.|@corpus
wavs/003827.wav|Перад дзвярыма спыніўся, думаючы аб тым, што трэба будзе ўсё ж перанесці параненага ў будан ля бортнага ўрочышча. І не таму, што Кагут данясе.|@corpus
wavs/003828.wav|нехта адчыніў дзверы ў імшанік. Ён усведаміў гэта, але не ўзняў павек.|@corpus
wavs/003829.wav|З гэтымі думкамі ён адчыніў дзверы. Марта сядзела над параненым. — Непрытомны, — ціха сказала яна.|@corpus
wavs/003830.wav|Аж на Кержанец. Так жа яно век і цягнуцца людзі: нашы — туды, а іхнія — да нас.|@corpus
wavs/003831.wav|— Дзеці не данясуць, яны простыя душы. А ты? Міхал паглядзеў проста ў вочы Паківачу.|@corpus
wavs/003832.wav|— Не, — сказаў ён. — Не данясу. Калі завознікі паехалі, млынар, трошкі супакоены, пайшоў да імшаніка.|@corpus
wavs/003833.wav|Ды і заядлы: крычаў, каб не ўцякалі. Так, ён ведаў гэта і сам.|@corpus
wavs/003834.wav|У хлеб трэба было верыць. Ад хлеба жыццё і ад хлеба адужанне. Ад хлеба не можа не быць адужання.|@corpus
wavs/003835.wav|Зусім мядзяныя, быццам тысячы велічэзных змеяў-мядзянак сталі на хвасты.|@corpus
wavs/003836.wav|Вось яно, значыцца, так, ці ведаеце вы.|@corpus
wavs/003837.wav|— Можаш і тут, пакуль не дазналіся. Яны маўчалі. Адзін пасмоктваў распаленую люлечку.|@corpus
wavs/003838.wav|— А каб у каго другога ўбачыў?|@corpus
wavs/003839.wav|Дзікаватыя светла-сінія і бурштынавыя, як у коршака, вочы сустрэліся на хвіліну і зноў разышліся.|@corpus
wavs/003840.wav|Ды і бацька мой, а іхні дзед, таксама не абы-што, і ўсім, вядома, можна, калі ўжо так, і сказаць.|@corpus
wavs/003841.wav|— У Півошчах зажывошчы, — сказаў ён. — Зажываюць над мужыкамі.|@corpus
wavs/003842.wav|Пасля ён успомніў хату і нябожчыцу матку. Матка збіралася саджаць у печ хлеб.|@corpus
wavs/003843.wav|Ён нясе чалавека, і чалавек жыве дзеля яго, памагае яму стаць хлебам, а той за гэта дае чалавеку частку самога сябе.|@corpus
wavs/003844.wav|Яго грубыя рукі дасталі аднекуль жменю шараватай з прозеленню вязкай масы і пачалі раскладаць па ране.|@corpus
wavs/003845.wav|Ведаючы дзеда Данілу, гэтага можна было не апасацца. Проста далей ад граху. А раптам нехта налезе.|@corpus
wavs/003846.wav|Так, для яго больш не было роднай хаты і роднай дзяжы.|@corpus
wavs/003847.wav|І гэта за хлеб лілася ў Півошчах мужыцкая кроў.|@corpus
wavs/003848.wav|Розныя бываюць людзі. Прыйдзе, калі цябе няма, і давай шныпарыць.|@corpus
wavs/003849.wav|Корчак не быў непрытомны. Проста яму трэба было застацца са сваімі думкамі, і ён не хацеў адгукацца.|@corpus
wavs/003850.wav|Караць павінны іх, а караюць яго.|@corpus
wavs/003851.wav|А ствалы баравых дрэў зусім мядзяныя, бо сонца схіляецца.|@corpus
wavs/003852.wav|Лета, праснакамі абыходзімся, — сказала Марта. — Гэта плесня, што ў дзежцы на рошчыне вырастае, калі не пякуць хлеба.|@corpus
wavs/003853.wav|— І ўхваляў бы, і не ўхваляў, — з мужыцкай хітрасцю сказаў Кагут. — Я, брат, ніколі нікому нічога ніякага.|@corpus
wavs/003854.wav|— Ды яно ж, тым часам, і ў другіх не бачыў, і ў цябе. Я чалавек рахманы.|@corpus
wavs/003855.wav|— Ведаю, — сказаў Корчак. — Здымеш, а ніжэй добрая. — Ну вось, — сказала Марта.|@corpus
wavs/003856.wav|І ў гэтым хлеб вышэй за чалавека, бо чалавек аддае яму ўсяго сябе.|@corpus
wavs/003857.wav|Ягонаму фурману губернатарскі лёкай казаў за тытунцом, што на пана Канстанціна крычалі.|@corpus
wavs/003858.wav|— А-я-яй, — пацмокаў Паківач. — Дрэнна? — спытаў Корчак, не расплюшчваючы вачэй.|@corpus
wavs/003859.wav|моўчкі цягалі мяхі, моўчкі засыпалі, моўчкі пускалі ваду.|@corpus
wavs/003860.wav|і драмучыя лясныя нетры вакол яго. Як не цікавіцца? Ставок такі цікавы, раўнюткі.|@corpus
wavs/003861.wav|— .Ну, а калі што якое? — Ну, а калі што якое, дык што ж тут такое, яно ўжо. — Ну, а калі што якое? — настойваў Паківач.|@corpus
wavs/003862.wav|А хіба яго трэба судзіць? Хіба гэта ён страляў? Не, пачаў страляць Кроер.|@corpus
wavs/003863.wav|— Хадзем. Увесь час, пакуль цягнуўся памол, завознікі і млынар не абмовіліся і словам,|@corpus
wavs/003864.wav|Чаму не губернатару? Чаму не дзядзькаванаму смаркачу Загорскаму? Чаму не. мне? Чаму сапраўды?|@corpus
wavs/003865.wav|Мой хлеб. Я не павінен пакідаць яго. — Глядзі, — сказаў Грынь.|@corpus
wavs/003866.wav|А значыць, ніколі яму ўжо не давядзецца жыць ля сваёй дзяжы.|@corpus
wavs/003867.wav|— Грынь, — спытаў ён, — што ў Півошчах? Паківачу стала весялей, — хлопец цікавіўся нечым, значыць, будзе жыць.|@corpus
wavs/003868.wav|аж у вочы калола і ў галаве круцілася, неймаверна сытым і добрым духам.|@corpus
wavs/003869.wav|Вось яно, тым часам, і так. — Данясеш? — на чыстату спытаў Паківач.|@corpus
wavs/003870.wav|І толькі калі Міхал ужо адсыпаў Паківачу належныя гарцы, а дзеці адышлі да воза, млынар ціха спытаў у Кагута:|@corpus
wavs/003871.wav|Ён злаваў на сябе: варон лавіў, старая макітра, а пялёхканне млына прыглушыла колы завознікаў.|@corpus
wavs/003872.wav|З прыемнымі дрыжыкамі (гэта адыходзіў боль) Корчак падумаў, што цяпер ён, пэўна, можа і не памерці.|@corpus
wavs/003873.wav|Ён так і памрэ з заплюшчанымі вачыма. .А Грынь павярнуўся і ўбачыў у дзвярах Міхала Кагута,|@corpus
wavs/003874.wav|І гэта быў самы прыемны пах, дамавіты, як печ, як родная хата, і лепшы за кожны водар на зямлі —|@corpus
wavs/003875.wav|І потым яе рука з моцным плясканнем рэзка ўваходзіла ў надзьмутае грыбам цеста.|@corpus
wavs/003876.wav|Усе яны адкажуць перад праўдай. Таму што яны не дапамаглі хлебу расці, не дапамаглі зямлі-маці раджаць.|@corpus
wavs/003877.wav|Ён, неяк адразу і да канца, зразумеў, што цяпер яму ніколі не есці хлеба, які падыходзіў у роднай дзяжы.|@corpus
wavs/003878.wav|а значыць, у іхніх жылах цякла іншая кроў. Дзе крыві ні лыжкі, там праўды ні крышкі.|@corpus
wavs/003879.wav|— Пра цябе. Ды твае справы, брат, дрэнныя. Аднаму табе давядзецца расхлёбваць кашу за ўсіх.|@corpus
wavs/003880.wav|Усё адно ён не можа пакуль што абараніцца, і, калі гэта прыйшлі па яго, ён не будзе глядзець на іх. Хай возьмуць такога.|@corpus
wavs/003881.wav|Ён кідаў вілы, але ён не хацеў папасці. Які ж гэта спрытны мужык не пацэліць, калі захоча?|@corpus
wavs/003882.wav|Значна цікавейшы быў старадаўні млын, вузкая стужка адзінай дарожкі, якая вяла да яго і якой яны прыехалі, невялічкі ставок з лілеямі|@corpus
wavs/003883.wav|— Ты — не таго, — быццам апраўдваючыся, сказаў Грынь Паківач. — Ты не бойся.|@corpus
wavs/003884.wav|Але апраўдвацца няма рацыі. Не павераць. Не захочуць паверыць. Таму што яны ніколі не нюхалі дзяжы,|@corpus
wavs/003885.wav|Ніхто не выдасць. Вылечым. Пажывеш ды і пойдзеш у скіты, на Ветку.|@corpus
wavs/003886.wav|Заспяваеце вы цяпер, півошчынцы. Паківач змоўк. — Што пра мяне. кажуць?|@corpus
wavs/003887.wav|Ён няўлоўна ўсміхнуўся навізне і небяспечнасці гэтых думак. Так ён і зробіць.|@corpus
wavs/003888.wav|— Гэта добра для сытых, а вакол столькі бедных людзей. Ім трэба асвета.|@corpus
wavs/003889.wav|А за іхнімі гэтымі ідэямі — бруд. Мы — нашчадкі іншых людзей, мы нясём радзіме адмаўленне, свежы струмень вады ў яе дрыгву.|@corpus
wavs/003890.wav|— Сядай, Галінка, — сказаў Андрэй, амаль паставіўшы човен на пясок. — Давай руку і сядай спіной да мяне. Вось так.|@corpus
wavs/003891.wav|Не, не ўсе дзяўчаты: у адной на галаве паверх хусткі быў жаночы белы нагалоўнік, што ляжыць цюрбанам і спускаецца на плечы і шыю, пакідаючы вольным толькі аблічча.|@corpus
wavs/003892.wav|— Што ж, так і будзеш стаяць? — Можа, нехта паедзе, — уздыхнула яна. — Шкада, што ў вас душагубкі. Андрэй усміхнуўся.|@corpus
wavs/003893.wav|Гэта было і гэта будзе праз дзесяць і праз пяцьдзесят год. Паўторыцца старая казка аб заходніках і славянафілах.|@corpus
wavs/003894.wav|выкінуў пышны букет жоўтых кветак, сярод якіх віселі сакавітыя румяныя плады.|@corpus
wavs/003895.wav|а іх — з тымі, што жывуць на гэтых берагах даўно-даўно. Таму што пройдуць такія вялікія тысячы год,|@corpus
wavs/003896.wav|"Гожая галава, апушчаная, як кветка ""сну"", трошкі ўбок, прыўзнялася. — А можа. паспрабуем? — Абернемся."|@corpus
wavs/003897.wav|Вада несла іх роўна-роўна, зялёная ля берагоў, бяздонна-блакітная на сярэдзіне. Галінка сядзела нерухома, але Андрэй бачыў: баялася.|@corpus
wavs/003898.wav|Сіла, якая ўратуе гнілы свет. Крыж на Сафіі, гасудар-бацюхна,|@corpus
wavs/003899.wav|— Што я, свіння? — знайшоўся Стафан. — Свіння не свіння, а так, падсвінак, — сказала ўдава.|@corpus
wavs/003900.wav|як самога сябе, бо ўсе былі адно, і над гэтым адным не было ўлады часу. Настаўнік і дзед не разумелі гэтага.|@corpus
wavs/003901.wav|Можа, і разам калі зойдзем. Ён песні любіць. — Пра вас кажуць: добра спяваеце. — Э, лухта!|@corpus
wavs/003902.wav|Таму, відаць, і трэба трымацца за тых, каму не ўсё адно, і любіць іх.|@corpus
wavs/003903.wav|— Ад Копшы яшчэ ніхто не ўцёк, ні каралева, ні святая дзева. — Не, дзеўкі, вы на яго дарэмна, — сказала Уладзька.|@corpus
wavs/003904.wav|Мокрага Кандрата пасадзілі зноў у доўбленку, паплылі далей. Андрэй ехаў апошні і заўважыў, што не ўсе дзеўкі ўзняліся на адхон.|@corpus
wavs/003905.wav|і гэта было толькі першьм здзяйсненнем немагчымага.|@corpus
wavs/003906.wav|Алесь замкнуўся, нікога не пускаючы ў свой свет. Ён слухаў спрэчкі новага настаўніка з Вежам|@corpus
wavs/003907.wav|— Пастараюся не вывернуць. Яна ступіла крок. Надта ўжо не хацелася на паром. — Добра, — уздыхнула яна.|@corpus
wavs/003908.wav|— Укалотны. Памаўчалі. — А песні ў вас там на выселках іграюць? — Іграюць. — Трэба будзе зайсці.|@corpus
wavs/003909.wav|Гэта ж была тая самая рака, што і за тысячу год да іх дзён, тыя ж берагі і тыя ж дубы на іх.|@corpus
wavs/003910.wav|— Ну вось і добра. Ты лепей на свет глядзі. Ён памог ёй вылезці з чоўна. — Дзякуй, — сказала яна.|@corpus
wavs/003911.wav|Добрага вам свята. Алесь здалёку глядзеў, як яны гаманілі і як потым Андрэеў човен даганяў іх па спакойнай вадзе. І ўсё гэта было як працяг ягоных думак.|@corpus
wavs/003912.wav|— душагубка вільнула і стала дагары дном, а Кандрат юкнуў пад яе, проста галавою ў ваду.|@corpus
wavs/003913.wav|Настрой усеабдымнасці зрабіў тое, што Алесь цяпер вельмі часта лётаў у сне, пад самай столлю, потым выплываў з акна і плыў над зямлёй.|@corpus
wavs/003914.wav|Са мною звёў. Добрая пара: ён гол, як біч, ды васцёр, як меч, а ў яе вочы па яблыку, а галава з арэх.|@corpus
wavs/003915.wav|Грушы цвілі для яго залатымі агнямі.|@corpus
wavs/003916.wav|увесь Род гэта ён, а ён — яны.|@corpus
wavs/003917.wav|Настаўнік пачаў выкладаць Алесю родную гісторыю, літаратуру і грамадскае права.|@corpus
wavs/003918.wav|Усе ў стракатых андараках з хвандамі, у рознакаляровых кабатах, якія так ёмка і зусім па-новаму сцягвалі іхнія. тулавы.|@corpus
wavs/003919.wav|Алесь нечакана здзівіўся, такія яны ўсе былі гожыя і чамусьці не такія, як заўсёды.|@corpus
wavs/003920.wav|Сёння ён не мог бы запхнуць камусьці з іх хрушча за каўнер, каб паслухаць, як вішчыць. Ён бачыў іх нейкімі новьмі вачыма.|@corpus
wavs/003921.wav|І ён не здзівіўся, бо ўсё было для яго,|@corpus
wavs/003922.wav|дзед знайшоў настаўніка, сухарлявага і надта разумнага маладога чалавека.|@corpus
wavs/003923.wav|— А гэта не ад вершаў? І прыкусіў язык. Няварта было камусьці гаварыць пра тое, што жыло ў ім.|@corpus
wavs/003924.wav|Ён думаў, што гэта — толькі працяг таго нязмернага шчасця, якое жыццё любоўна дарыла яму, повязі яго, шчаслівага, з усім жывым.|@corpus
wavs/003925.wav|нават да тых, чые курганы стаяць вось ужо колькі стагоддзяў па берагах вялікай ракі. Ягоны курган зблытаюць з іхнімі.|@corpus
wavs/003926.wav|Дзяўчаты ўбачылі, што хлопцы зацяліся. — Кінь ты, Уладзька, няма чаго таму богу кланяцца, які на нас не глядзіць. Ды і пайшлі на ўзгорак.|@corpus
wavs/003927.wav|На Кандрата пасыпаўся град нязлосных здзекаў. — А якія ж усе ўдалыя хлопцы. Бацькавічы. Асабліва гэты, з падковай на лобе.|@corpus
wavs/003928.wav|Ён моўчкі сядзеў у чаўне, гледзячы на яе. — Дык, кажаце, добры гарох. Гэта добра. Ну, бывайце ўжо.|@corpus
wavs/003929.wav|І толькі падставы будуць іншыя, а вонкавыя праявы падобныя і страшэнна смешныя.|@corpus
wavs/003930.wav|Ён блытае сваіх продкаў, а яго далёкія нашчадкі будуць блытаць яго з Андрэем,|@corpus
wavs/003931.wav|Я не бэшчу заходнікаў. Яны былі патрэбны і неабходны.|@corpus
wavs/003932.wav|Ніхто нічога не зразумеў, акрамя старэйшых. Затое Кандрат зарагатаў так, што адкінуўся ўбок. І тут|@corpus
wavs/003933.wav|Няспрытны на язык Стафан толькі галавою пакруціў. — А то перавёз бы, — сказала Уладзька. — Пад дубам пасядзелі б. Жолуд адшукалі.|@corpus
wavs/003934.wav|хаця схільныя ўхваляць і тое і другое. — А вы што ж? — Я лічу, што людзям патрэбна новая вопратка.|@corpus
wavs/003935.wav|— Насвінак, — сунуў свае тры грошы Кандрат. — Ты ўжо маўчы, — адказала Уладзька. — Варушыцца там у сваёй таптусе, як верабейка ў веніках.|@corpus
wavs/003936.wav|Паўлюк, які веславаў з Алесем, сказаў ціха: — Азярышчанская толькі адна. А то вітахмоўскія.|@corpus
wavs/003937.wav|Хлопцы рагаталі цяпер усе. Рагатаў і Кандрат, вынырнуўшы. Рагаталі дзеўкі на адхоне.|@corpus
wavs/003938.wav|"Яшчэ нейкі баярын бубнеў аб ""багамерзскіх немцах з іхняй геаметрыяй"". А другі рэзаў яму бараду."|@corpus
wavs/003939.wav|Адапхнуўся і асцярожна, быццам міску з вадой нёс, пагнаў душагубку на другі бок.|@corpus
wavs/003940.wav|— Утопімся, дзеўкі, — разважліва сказаў Стафан. — Не ўтопіцца, хто вісець маець, — сказала ўдава.|@corpus
wavs/003941.wav|Пройдуць вялікія тысячы год, і людзям будзе ўсё адно.|@corpus
wavs/003942.wav|"Будзе рэзаць ""тупаканечнікаў"" — не спадзявайцеся на мяне. .Нават немагчымае належала Алесю."|@corpus
wavs/003943.wav|"славяне богабаязныя, душа смірэнна мудрая! Свет велічы і праўды — не тое, што бязбожныя заходнія аспіды."""|@corpus
wavs/003944.wav|толькі што не выціраюць масляных рук аб валасы, расчасаныя страхой, і не смаркаюцца ў руку,|@corpus
wavs/003945.wav|— Вершы — глупства, — сказаў настаўнік, папраўляючы доўгія валасы.|@corpus
wavs/003946.wav|Здалёк здавалася, што гэта груша расквітнела казачнымі залатымі агнямі.|@corpus
wavs/003947.wav|Іхнія каляровыя цені гайдаліся ў вадзе ля самых чаўноў. — Дык не перавязеце, мужыкі? — спытала Уладзька.|@corpus
wavs/003948.wav|Дзяўчаты сапраўды махалі рукамі. — Дзядзечкі, перавязіце! Кандрат, які веславаў першы, пачаў аграбацца, прапускаючы наперад Стафана.|@corpus
wavs/003949.wav|— Зайдзіце, калі час будзе. Гэта ж вы дзядзькавыя браты нашага пана? — Эге, вось і ён там у чоўне ехаў.|@corpus
wavs/003950.wav|Але сам неяк дахаджу ў старой. Калі, вядома, не траплю ў вашу разню. — Хто каго будзе рэзаць?|@corpus
wavs/003951.wav|Славянафілы ж, якія былі, такія і засталіся,|@corpus
wavs/003952.wav|"ідэалёгічных лапцей супраць герцагства ""тэорэтычных"" манішак. Абсалют дурасці!"|@corpus
wavs/003953.wav|— Як у вас там гарох сёння? — Сёння ў нас гарох нічога, — сказала яна. — Падсох — аж звініць. — І ў нас сёння нічога, — сказаў ён.|@corpus
wavs/003954.wav|— Глядзіце, які гожанькі. Галоўка, як макаўка. Праўду кажуць, на дурня і бог ласкавы. — Ласкавы бог, ды табе не памог.|@corpus
wavs/003955.wav|— Нічога, — сказаў ён, і таму што шкада было адпусціць яе, не сказаўшы больш ніводнага слова, спытаў:|@corpus
wavs/003956.wav|Яны спрачаліся. — Нашчадкі славянафілаў, — віраваў настаўнік. — Захад для іх распуста, злосць, крамола.|@corpus
wavs/003957.wav|А нашчадкі, узяўшы ад іх усё горшае, ператварыліся ў карыкатуру на іх.|@corpus
wavs/003958.wav|што ўсім будзе ўсё адно. І гэта неяк страшнавата наблізіла яго, Алеся, да ўсіх людзей,|@corpus
wavs/003959.wav|і вершы ім былі непатрэбны. Але ж ён пытаў не аб тых вершах, якія ў кнігах.|@corpus
wavs/003960.wav|— Не. Сама бачыш, — сказаў ужо здалёк Стафан. Уладзька раззлавалася. — Эх вы! Дык спаймаць вам таго язя, што кудысь лазе.|@corpus
wavs/003961.wav|— Не хачу на паром. Там, пэўна, Лапатаў Янук. Янука Лапату Андрэй не любіў. Яршысты, злосны чалавек.|@corpus
wavs/003962.wav|— Ну і сокал ты. Позна яму, гаротнаму. — А дзядзечкі, перавязіце, ну. Ці ж нам пад кручай начаваць?|@corpus
wavs/003963.wav|Ён не здзівіўся б, каб за першым жа ўзгоркам адкрыўся вачам гарадок за частаколам, зусім як у адной дзедавай кніжцы.|@corpus
wavs/003964.wav|і адчуваў сябе ў нечым вышэй за іх. Яны не ведалі яго таямніцы, якая давала змогу яму, Алесю, любіць усіх людзей,|@corpus
wavs/003965.wav|Чаўны плылі пад самым берагам. А на беразе стаялі дзяўчаты.|@corpus
wavs/003966.wav|Відаць, на фэст ідуць у Мілае. А то з імі Уладзька, салдацкая ўдава. Пэўна, да парома не хочуць ісці.|@corpus
wavs/003967.wav|Ён як быццам адчуў усю недарэчнасць часу і вызваліўся ад яго ланцугоў.|@corpus
wavs/003968.wav|Ён пытаў аб тых, якія носяць чалавека над зямлёй і дазваляюць адначасова быць з усімі.|@corpus
wavs/003969.wav|У гэтым новым настроі ён быў як бы ўсеабдымным. У Вежы былі змены:|@corpus
wavs/003970.wav|Канчаткова ён зразумеў бязмернае і бяздоннае шчасце, разлітае для яго,|@corpus
wavs/003971.wav|— Гэта, дзеўкі, каб ведалі, за каго ў цемры б'ецеся, — скаліў зубы Кандрат. — Дужа ты каму патрэбен, Копша.|@corpus
wavs/003972.wav|Адна стаіць на тым самым месцы, велікавокая, сціплая, Кахнова Галіна. — Што ж ты стаіш? — ласкава ўсміхнуўся Андрэй.|@corpus
wavs/003973.wav|Ён сеў на камень, узняў вочы і застыў: груша цвіла вялізнымі залатымі кветкамі.|@corpus
wavs/003974.wav|— Я таксама ледзь не трапіў у Петрапаўлаўку, — казаў дзед. — Што ж я, па-вашаму, чалавек поступу і святла?..|@corpus
wavs/003975.wav|А вось мы — непарушнае адзінства праваслаўнага блажэнненькага народа з праваслаўным белым царом. Носьбіты велічы! Трэці Рым!|@corpus
wavs/003976.wav|Дух займала. Аднойчы ён спытаў аб гэтым у новага настаўніка і атрымаў адказ: — Атавізм.|@corpus
wavs/003977.wav|Дзед велічна ўсміхнуўся. — Я паважаю вашы думкі, — сказаў ён. — Але не вы дый не вашы апосталы першыя сказалі пра гэта.|@corpus
wavs/003978.wav|— Не ведалі дзеўкі, — сказала яна. — Маўчаць трэба было. — Чаго? Ён харошы хлапчына.|@corpus
wavs/003979.wav|Ён быў гаспадаром часу, вякоў, абшараў, бо ўсе людзі вялікай ракі і ўсе Людзі,|@corpus
wavs/003980.wav|Зубы ў вясёлага блізнюка ззялі: прадчуваў жарты. — Нельга, дзеўкі, — сказаў Стафан. — Бачыце, душагубкі.|@corpus
wavs/003981.wav|Салдацкая удава хмыкнула: — А можа, я і хацела б з табою душу загубіць, саколік? — Раней бы. — сказаў Стафан. — Цяпер. позна.|@corpus
wavs/003982.wav|у адзін з вечароў, калі забрыў у заглохлы куток саду, непадалёку ад урвішча кахання.|@corpus
wavs/003983.wav|Настаўнікі. Медыкі. Бедных людзей было сапраўды шмат,|@corpus
wavs/003984.wav|Там расла маленькая яшчэ груша, а вакол было залаціста-асмужанае паветра канца жніўня.|@corpus
wavs/003985.wav|Ён рабіў гэта добра, але хлопчыка як быццам нічога не абыходзіла.|@corpus
wavs/003986.wav|— Адны адных. Вялікая вайна за шкарлупіну выедзенага яйка. Княства, як цяпер мудрагелістыя гегелісты кажуць,|@corpus
wavs/003987.wav|"Клубень ""залатога шара"" невядомым чынам трапіў пад грушу і, дасягнуўшы дакуль мог,"|@corpus
wavs/003988.wav|— Што ж вы, адмаўляеце погляды рыцараў духу? — аж бляднеў настаўнік. — Тых, што ў Петрапаўлаўку ледзь не трапілі?|@corpus
wavs/003989.wav|— Ты толькі птрунькі не спраўляй, Кахнова Галінка, — мякка сказаў ён. — Я. не буду, — сказала яна ціха.|@corpus
wavs/003990.wav|І каб было ў ім свята, і каб гарэлі дымныя вогнішчы, каб былі дзевы, падобныя на тую, і вотракі, падобныя на Андрэя.|@corpus
wavs/003991.wav|Адна рука сціскала павады, другая гладзіла карак каня.|@corpus
wavs/003992.wav|і з туману паступова вырасталі, выходзілі на ўзгорак, як на бераг, дзіўнай прыгажосці белыя коні.|@corpus
wavs/003993.wav|Вакол зноў былі рунь і жаўранкі. А па гэтай руні, здалёку, нехта ехаў на дарашаватым кані.|@corpus
wavs/003994.wav|І хвастануў карбачом каня. Пан Адам глядзеў яму ў спіну.|@corpus
wavs/003995.wav|— А казалі, што вы яго тады. падвалілі. два гады таму. — Я каня ягонага падваліў.|@corpus
wavs/003996.wav|На хвіліну замаўчалі. Звінелі над рунню жаўрукі. — Чаго гэта вы без дарогі? — спытаў пан Адам. — Зараз нам дарогі непатрэбны.|@corpus
wavs/003997.wav|Баяўся, відаць, кратовак і хамячыных нор. Часам амаль з-пад самых капытоў вырываліся спуджаныя жаўранкі, конь стрыг вушамі, але, пакараючыся ўладнай руцэ,|@corpus
wavs/003998.wav|Толькі жарабцоў хвост бачылі. А ўначы Раўбіч паведаміў: Война праехаў праз вёску.|@corpus
wavs/003999.wav|Пошту спаліў. Учора сустрэў на дарозе спраўніка з людзьмі і разрадзіў па іх стрэльбу.|@corpus
wavs/004000.wav|І адкуль ён толькі коней такіх бярэ? Стрыжы, а не коні. — Не ездзілі б вы цяпер адзін, пане паручнік. Гэты не мажа.|@corpus
wavs/004001.wav|Абодва зноў маўчалі. Цёплы ветрык павяваў у твары, кабрыялет мякка пагойдвала.|@corpus
wavs/004002.wav|— І ўсё адзін? — спытаў Выбіцкі. — Усе адзін. З апошняга мяцяжу адзін. Ну, бывай, Выбіцкі.|@corpus
wavs/004003.wav|Пасля амаль бяссоннай ночы Алеся хіліла ў сон, і ўрэшце ён задрамаў.|@corpus
wavs/004004.wav|Рысіныя вочы Мусатава абмацалі каня, кабрыялет, постаць Алеся. — У вальтэр'янцы гуляеце? — спытаў паручнік.|@corpus
wavs/004005.wav|Нічога не бачылі? — Не, — устрывожыўся Выбіцкі. — А што такое? Мусатаў прамаўчаў. Толькі ўчэпістая рука паправіла штуцэр.|@corpus
wavs/004006.wav|— Варваўся аднекуль, як шалёны воўк, — сказаў Мусатаў. — Спяшаецца рэзаць, пакуль пастухі не агойталіся. Два гады не было і раптам, як камень на галаву.|@corpus
wavs/004007.wav|У сне ён адчуў, што нешта змянілася, што кабрыялет стаіць, і прачнуўся ад няяснай трывогі.|@corpus
wavs/004008.wav|Твар быў бы амаль грубы, хаця і прыгожы, каб не вішнёвыя вусны і зусім юны, празрыста-ружовы румянец тугіх шчок.|@corpus
wavs/004009.wav|— Чорны Война зноў у губерні, — сказаў ён пасля паўзы. Пан Адам падаўся наперад.|@corpus
wavs/004010.wav|— Ды што ўрэшце здарылася? — Пазаўчора раніцай абстраляў з пагорка няпоўны ўзвод егераў. У той жа дзень, вечарам, затрымаў фельд'егера ад генерал-ад'ютанта.|@corpus
wavs/004011.wav|— І я не мажу, — сказаў Мусатаў. — Ездзіў вось крыніцы ў ярах паглядзець. А раптам недзе ля вады дрэмле. Чорта з два.|@corpus
wavs/004012.wav|Алесь убачыў перш за ўсё вузкія, зеленаватыя, як у рысі, вочы пад пясочнымі брывамі, храшчаваты нос і маладыя, але ўжо шчэцістыя вусы і бакенбарды.|@corpus
wavs/004013.wav|А малочны туман збягаў з зямлі, як вада, і ўсюды былі белыя. белыя коні.|@corpus
wavs/004014.wav|— Пабойцеся бога! У які лес?! — Выбіцкі быў відавочна пакрыўджаны і за сябе, і за паноў.|@corpus
wavs/004015.wav|а іхнія вочы былі такія глыбокія і такія добрыя, якія бываюць толькі ў чалавечай маці,|@corpus
wavs/004016.wav|Не было ўжо ні руні, ні жаўранкаў над ёю, ні сонца.|@corpus
wavs/004017.wav|— Гэта загоршчынскага пана сын, — быццам просячы прабачэння, сказаў Выбіцкі.|@corpus
wavs/004018.wav|а коні стаялі вакол яго і часта, пяшчотна схілялі да яго галовы і дыхалі цёплым і харошым,|@corpus
wavs/004019.wav|Выбіцкі апусціў вочы. — Я чалавек маленькі. Не мне ведаць намеры старога пана. Але ж зразумейце і вы: чалавек ён старасвецкі, з капрызамі.|@corpus
wavs/004020.wav|Але цікавей за ўсё былі рукі: учэпістыя, вельмі характэрныя і прыхавана-нервовыя, са сплюшчанымі на канцах, як долата, пальцамі.|@corpus
wavs/004021.wav|— Чаго сталі? — спытаў Алесь. — Ды ён вось гукнуў. — А гэта што за важны такі, што дарогі яму няма?|@corpus
wavs/004022.wav|На гэты раз буду разумнейшы. Яго звалю, а на кані яго ездзіць буду.|@corpus
wavs/004023.wav|— А дарэмна. З яра далёка відаць. А на аднаго і не трэба многа. Стрэл — і ўсё. — Многа памагло егерам, што яны не адны былі?|@corpus
wavs/004024.wav|— А чаму ж гэта стары Загорскі-Вежа загадаў малодшага брата вось гэтага хлопца ў касцёле ахрысціць? Скандал быў на ўсю губерню.|@corpus
wavs/004025.wav|як па струнцы, ішоў да дарогі. Урэшце коннік пад'ехаў да самага кабрыялета.|@corpus
wavs/004026.wav|— Што вы, пане Мусатаў. Загорскія з карэнных тутэйшых. Спрадвеку праваслаўныя. — А самі ў каталіцкі лес глядзяць.|@corpus
wavs/004027.wav|калі яна глядзіць на дзіця. Коні стаялі і журботна, ласкава глядзелі на яго,|@corpus
wavs/004028.wav|Упоперак сядла ляжаў доўгі англійскі штуцэр; два пісталеты былі слаба засунутыя ў сядзельныя сумы.|@corpus
wavs/004029.wav|— Глядзіце, звыкне вось так ездзіць, а потым паспрабуе і вас выпхнуць.|@corpus
wavs/004030.wav|Была ноч, і туман, і доўгія конскія шыі над белым возерам.|@corpus
wavs/004031.wav|Гэты чалавек кепска загараў: твар быў таго самага колеру, што і трыкутнік грудзей пад расшпіленым каўняром блакітнага мундзіра.|@corpus
wavs/004032.wav|— Кацярынінскага веку, — іранічна дабавіў Мусатаў. — Яго дзівацтвы на грошах стаяць, — сказаў Выбіцкі.|@corpus
wavs/004033.wav|Маўклівыя белыя коні, якія павольна перабіралі нагамі. Ён адзін ляжаў ля напалову згаслага вогнішча,|@corpus
wavs/004034.wav|Як тады, у начлежнай няпэўнай дрымоце, ён падступаў траха не да ног, гэты туман,|@corpus
wavs/004035.wav|— А гэта жандарскі паручнік Апалон Мусатаў. І чаго гэта з Сухадола яго прынесла, ды яшчэ аднаго? Коннік павольна набліжаўся да руні.|@corpus
wavs/004036.wav|І гэта было такое незразумелае шчасце, што Алесь ледзь не заплакаў.|@corpus
wavs/004037.wav|Удзень ледзь не нарвалася на яго земская паліцыя, але ражна дагналі.|@corpus
wavs/004038.wav|а паміж імі стаяла яшчэ мокрае белае жарабя са смешным тоўстым хвастом.|@corpus
wavs/004039.wav|— Пад кожным яго капрызам — тысяча рублёў. Стане на ўвесь сухадольскі суд. Так што не нам з вамі яго судзіць.|@corpus
wavs/004040.wav|— У Азярышчы быў дзядзькаваны. У вачах Мусатава з'явілася іскра цікаўнасці. — Польскія штучкі, — сказаў ён.|@corpus
wavs/004041.wav|— Дзень добры, Выбіцкі, — сказаў паручнік. — Дзень добры, пане Мусатаў.|@corpus
wavs/004042.wav|і што ёсць там, за апошняй мяжой, пра якую мы не ведаем,|@corpus
wavs/004043.wav|Гэта проста нешта вышэйшае, чаго я не магу дасягнуць.|@corpus
wavs/004044.wav|Магчама, гэта сэрца таго, нязнанага. Мы так мала ведаем!|@corpus
wavs/004045.wav|Дзіды, стрэльбы, бунчукі, страшныя, страсныя, жывыя людзі. І толькі потым рэлігійны рух, рэлігійныя паўстанні.|@corpus
wavs/004046.wav|— Нашто? Ці добра гэта? І нашто ўскладняць і без таго складанае жыццё?|@corpus
wavs/004047.wav|"І потым, гэтыя твае словы, што ""рэлігія — справа дзесятая"". Алесь некаторы час маўчаў, пакусваючы суглоб указальнага пальца."|@corpus
wavs/004048.wav|— То значыць, яны самі робяць сябе трывалымі? Самі?|@corpus
wavs/004049.wav|І ў гэтым вышэйшая мудрасць, але таксама і штосьці прынізлівае. Ён думаў аб гэтым вялікім уніжэнні.|@corpus
wavs/004050.wav|Ты ж мяне паставішУ снезе па вушкі, А сам, молад, пойдзеш К шыкарцы ў падушкі.|@corpus
wavs/004051.wav|Непазбежнасць вайны за іх. — Для мяне гэта не цяжар. — І крайняя незалежнасць думкі, і рэзкасць, і тое, што ты адзін.|@corpus
wavs/004052.wav|і не слуп святла, а ўсё святло, і белы мокры конь, і чырвоная квецень дзічкі, і адначасова — нішто.|@corpus
wavs/004053.wav|Ой, цяжкі мне, цяжкі Частыя дорожкі, Частыя дарожкі, Густыя карчомкі.|@corpus
wavs/004054.wav|З налёту іх возьмем. Каб не апамяталіся. І Алесь убачыў малады, свавольны агеньчык у вачах прафесара. Не, проста ў вачах ціхмянага і добрага, але сумленнага чалавека.|@corpus
wavs/004055.wav|ці не атам ён нейкага арганізма, якому зараз дрэнна і які таксама частка чагосьці большага,|@corpus
wavs/004056.wav|"А можа, гэта ад яго і не залежыць. ""Сусвет-сэрца."""|@corpus
wavs/004057.wav|Ён быў дзівосны, таму што яго нельга было бачыць, і ніхто ў свеце не бачыў яго,|@corpus
wavs/004058.wav|— Хлопча, без бога, няхай нават безнадейнага, чалавек не мае падтрымкі ў сабе.|@corpus
wavs/004059.wav|— паклаў руку на плячук Алеся. — Найлепшы доказ — бог у вашым сэрцы.|@corpus
wavs/004060.wav|Жывая песня ў мёртвых снягах. Маленькае сэрца не звяртае ўвагі, што вялікае вось-вось разарвецца.|@corpus
wavs/004061.wav|Паўза была доўгая і цяжкая. Потым прафесар ціха спытаў: — Ты не верыш у бога, хлопчык?|@corpus
wavs/004062.wav|З глыбінь, куды ляцела, падаючы, душа, нарастоў нізкі, на мяжа слыху, гук, які запаланяў усё. Сусвет крычаў.|@corpus
wavs/004063.wav|Ты ж мяне паставіш Сыру зямлю біці, А сам, молад, пойдзеш Гарэлачку піці.|@corpus
wavs/004064.wav|Але людзі трымаюць бога ў сабе, каб быць моцнымі. І найлепшы доказ — гэта тое, што вы выжылі, што гэта — дзіва, што не можа быць такой велічы без бога ў душы,|@corpus
wavs/004065.wav|"Мяцеж віцебчан, Юр'ева ноч і ""мост на крыві"" ў Воршы."|@corpus
wavs/004066.wav|было разуменне ўсяго на зямлі на адно кароткае імгненне, і жах, што аддалішся і зноў страціш усё.|@corpus
wavs/004067.wav|І ў душы нарастала пагарда да сваёй слабасці, злосць на сваю слепату і тамленне.|@corpus
wavs/004068.wav|Гэта ад слабасці і няведання. Але нават у той час, калі я веру, я ведаю, што гэта не Хрыстос, не Ягова, не Магамет і не Буда.|@corpus
wavs/004069.wav|Алесь страпянуўся. Што гэта, задрамаў?|@corpus
wavs/004070.wav|Сразнеўскі раптам сказаў: — Я не хачу, каб табе было цяжка. — Чаму мне павінна быць цяжка? — Ну вось гэтыя погляды.|@corpus
wavs/004071.wav|Зіма адышла — вечна жывы бог папіхнуў нагою смерць і бязвер'е. Гэта ж дванаццатае стагоддзе, самы пачатак вашай літаратуры.|@corpus
wavs/004072.wav|І склалі гэтыя дзівосныя балады. Магчыма, усё ад яго. Нават ваш богам дадзены талент, які можа натхняць і ратаваць.|@corpus
wavs/004073.wav|і толькі пачуццё таго, што ён побач, давала ўпэўненасцьу тым, што ты бачыш яго. Не было пустаты ў душы,|@corpus
wavs/004074.wav|Ірваны гук званочкаў. Нетры і снег. І ў гэтай безнадзейнасці чалавек ганарыцца сабою,|@corpus
wavs/004075.wav|А вы адсеклі канцы сказаў, і атрымаўся паганскі гімн зямлі і сонцу. Алесь маўчаў.|@corpus
wavs/004076.wav|То бок, не кажу, што зусім пакідаю замест усяго гэтага пустое месца. Я хутчэй уяўляю яго сабе як нешта, з чым трэба весці спрэчку.|@corpus
wavs/004077.wav|Спачатку вайна за волю, мяцеж за яе, страшны бунт Ваўкалакі, Вашчылы, Машэкі, Ляўшуна, Дубіны, Сымона-аршанца.|@corpus
wavs/004078.wav|Таму што бог, лёс — як хочаце яго называйце — любіць моцных і трывалых людзей.|@corpus
wavs/004079.wav|— Гэта — схавай. Маеш рацыю: надрукаваць гэта нідзе не надрукуюць, а людзей насцярожыш. — Я гэтага і хачу.|@corpus
wavs/004080.wav|"Я гэта заўважыў яшчэ па вашай рабоце аб Кірыле Тураўскім. Там, у яго ""слове"", кожны сказ аб прыродзе мае працяг."|@corpus
wavs/004081.wav|Пагойдваючыся, ляцеў пад гукі ўрывістай дзіўнай музыкі некуды ў бездані вялікага сэрца.|@corpus
wavs/004082.wav|Даводзіў жа хтосьці з новых, што сусвет, разам з Млечным Шляхам і іншымі зорнымі астравамі, мае форму вялікага сэрца, якое ўвесь час пульсуе.|@corpus
wavs/004083.wav|А ў снягах бязлітаснай зімы мужна змагалася з марозам малюсенькая жывая крынічка песні:|@corpus
wavs/004084.wav|Калі я гляджу на курчы і пакуты гэтага свету, на тое, як трапеча і задыхаецца кожная жывая плоць,|@corpus
wavs/004085.wav|— Калі я думаю, хто я, нашто, адкуль мы прыйшлі, куды мы ідзём, што такое наш свет,|@corpus
wavs/004086.wav|— Не трэба так. — І, магчыма, ён назнарок робіць такое з людзьмі, каб спадзяваліся толькі на свае сілы.|@corpus
wavs/004087.wav|— Ну, гэта ўсё трызненне на крайняй мяжы пазнання. Я не веру. Сразнеўскі задумаўся: — Вось бачыце.|@corpus
wavs/004088.wav|Малады, відаць, дадумаўся да чагосьці. Упарта сказаў: — Каб ён існаваў — ён не дозволіў бы такога здзеку з нас.|@corpus
wavs/004089.wav|І пад гэтую песню ён непрыкметна задрамаў.|@corpus
wavs/004090.wav|Насустрач таму, што чакала. .Ён сніў сон, у якім бачыў бога.|@corpus
wavs/004091.wav|— А я хачу, каб наступнай зімою, калі датэрмінова здасі экзамены за універсітэцкі курс — гэта стала тваёй дысертацыяй на кандыдата.|@corpus
wavs/004092.wav|— .І, можа, таму, што ён ёсць, вы і вытрымалі дзевяцісотгадовую вайну супраць у тысячу разоў мацнейшых ворагаў?..|@corpus
wavs/004093.wav|Гэта падобна на ерась, ведаю: бог, на якога нельга спадзявацца, якога трэба бараніць.|@corpus
wavs/004094.wav|Не звяртаючы ўвагі на сусвет, на тое, што будзе заўтра, на мяжу пазнання, на зорныя астравы, мудра і мужна льецца песня.|@corpus
wavs/004095.wav|Дый тое ты даводзіш, што біліся не за бога і рэлігійную справядлівасць, а за чалавека і справядлівасць грамадскую.|@corpus
wavs/004096.wav|— я адчуваю патрэбу ў кімсьці большым, хто растлумачыў бы, і веру ў тое, што ён ёсць.|@corpus
wavs/004097.wav|"— мне здаецца, што ў гэтага ""сэрца"" вось-вось будзе разрыў. Усміхнуўся."|@corpus
wavs/004098.wav|Бог быў не чалавек, і не жывёла, і не пульсуючае сэрца зорных астравоў, і не трава, і не каласы на нівах,|@corpus
wavs/004099.wav|маленькая мушка ў снягах. І вось конь, мудры конь песні, адказвае седаку:|@corpus
wavs/004100.wav|— Гэта і ёсць бог. Іначай ты не быў бы чалавекам. Памятаеш, як Іакаў усю ноч змагаўся з кімсьці, у каго не было аблічча?|@corpus
wavs/004101.wav|— Чаму вы так думаеце? — Ну вось гэтыя твае думкі.|@corpus
wavs/004102.wav|— Вы маеце рацыю, — урэшце сказаў ён. — Я не веру. Як сказаў нехта, не адчуваў дагэтуль патрэбы ў такой гіпотэзе.|@corpus
wavs/004103.wav|то ляжаў на возе, высока-высока, і глядзеў на залатыя аблокі. Якія бясконцыя дарогі!|@corpus
wavs/004104.wav|Пасля пупышкі сталі зялёныя, а лясы — цёмныя. Пазней заплакалі перад купаллем травы:|@corpus
wavs/004105.wav|сціснутыя жорсткай тканінай, у якой ляжыць нерухомы цяжар. Спявае ліра пад прыдарожным вязам.|@corpus
wavs/004106.wav|З тысяч і тысяч людзей, па адной толькі форме носа з крутымі ноздрамі, Алесь заўсёды пазнаў бы ў ім мясцовага, тутэйшага.|@corpus
wavs/004107.wav|а гэта азначала, што восенню рунь амаль напэўна паб'юць ранішнікі.|@corpus
wavs/004108.wav|толькі з-за гэтага зброю насіць ды яшчэ і клясціся нячыстай клятвай, што будзе страляць і не будзе пручацца, калі загадаюць.|@corpus
wavs/004109.wav|Стаялі запакаваныя вазы, цюкамі ляжала воўна, жавалі жвачку валы. Цётчын дом быў за нейкія паўвярсты ад канца мястэчка:|@corpus
wavs/004110.wav|Ідуць баркалабаўскія старцы з сінявокімі хлопчыкамі празрыстай іканапіснай прыгажосці.|@corpus
wavs/004111.wav|Пасма валасоў падала на высокі чысты лоб. Ён слухаў.|@corpus
wavs/004112.wav|Так што ты цяпер мой наследнік. Няхай будзе так. Тут паляванне добрае.|@corpus
wavs/004113.wav|і шчодра кінуў людзям непатрэбную цяпер цеплыню.|@corpus
wavs/004114.wav|"Такое ўжо няшчасце! Проста хоць сядай на зямлю ды спявай ""Ой вы, гробы, гробы, сусветныя домы"". Пасур'ёзнела:"|@corpus
wavs/004115.wav|выкінуты з самага дна магілы. Дні і ночы сталі цёплыя толькі ў канцы чэрвеня.|@corpus
wavs/004116.wav|Абнасенімся вашым збожжам, а астатняе можна пусціць на хлеб. Мне што? Ежа — свая, наліўкі — свае. Вопраткі — поўныя скрыні.|@corpus
wavs/004117.wav|Вялікі сад спускаўся ў вільготны, звонкі ад шматлікіх ручаін, цяністы яр. Старасвецкія ўтульныя пакоі з нізкаю столлю.|@corpus
wavs/004118.wav|Памерам з далонь немаўляці, ён таемна і цьмяна ззяў на руцэ ў Алеся.|@corpus
wavs/004119.wav|Потым, перад вялікаднем, пачалі сачыцца празрыстым сокам пні ссечаных бяроз.|@corpus
wavs/004120.wav|Вузкавокі караім, падобны адначасова на дзікага хазара і на вялікага равіна Якава Леві,|@corpus
wavs/004121.wav|Па-першае, людзі з канторы былі ў разгоне, па-другое, хай звыкае да спраў, па-трэцяе, час хлопцу, наогул, паглядзець свет.|@corpus
wavs/004122.wav|Не хачу, каб мне ўначы д'яблы сніліся ды яшчэ, крый божа, язычнікі-салдаты. — Злітуйцеся, цётухна, — засмяяўся Алесь,|@corpus
wavs/004123.wav|Памагае, кажуць. Хто носіць — ніколі не трапіць у рукі ворагу. Тройчы тры разы ўнікне немінучай смерці.|@corpus
wavs/004124.wav|Цэлую зіму вучыцца, цэлую зіму практыкавацца ў мовах, слухаць Фельдбаўха, монс'ёра Жанот і іншых.|@corpus
wavs/004125.wav|"І нічога мне не трэба, хіба што калода карт — адна на тры месяцы: у ""хобаля"" згуляць ды часам пасьянец"|@corpus
wavs/004126.wav|На вокнах акрамя першых рам былі і другія, з каляровымі шкельцамі. Яны замянілі аканіцы. А ў саміх пакоях стаяла даўняя мэбля:|@corpus
wavs/004127.wav|з мацыёлай і залатым царскім бэрлам.|@corpus
wavs/004128.wav|Малпа ў зялёнай сукенцы працягвала далонь, скакала ля гаспадара і глядзела ў вочы людзям гаротна-непаразумелымі дзіцячымі вачыма.|@corpus
wavs/004129.wav|Гэта быў амулет старога дзьмутага золата, відаць, танны матэрыялам, але дарагі сваімі гадамі.|@corpus
wavs/004130.wav|— тысячы ног, — і корчмы робяцца асабліва цёмныя, а паловая шкура коней робіцца гнядой.|@corpus
wavs/004131.wav|Цётка, маленькая, рухавая жанчына ў акулярах, сустрэла Алеся абдымкамі. — Прыехаў, сынок. Ну, вось і добра ўжо, што прыехаў.|@corpus
wavs/004132.wav|І гэтую познюю сяўбу ледзь скончылі на купалле,|@corpus
wavs/004133.wav|У самым глухім кутку саду — каб, крый божа, не наелася хатняя птушка — ляжалі на траве выкінутыя з наліўкі барвяныя вішні.|@corpus
wavs/004134.wav|П'яны-п'яны, такі шчаслівы махаон.|@corpus
wavs/004135.wav|— Хай пан Юры не думае. Насенне на тую восень аддам. Дзеля спакойнага сну.|@corpus
wavs/004136.wav|— А гарлачы-гарлачы-гарлачы! Звіняць, як званы, звіняць, як войтава галава. — Жалеза, жалеза! — гэта басам.|@corpus
wavs/004137.wav|Рысы ў хлопца былі няправільныя, але буйныя і нават у чымсьці прыгожыя.|@corpus
wavs/004138.wav|меліся назаўтра загінуць. А затым прыйшла чарга палегчы каласам. Год не парадаваў.|@corpus
wavs/004139.wav|— Дзякуй, цётухна. — Алесь ведаў: чалавек не павінен манежыцца, калі яму дораць.|@corpus
wavs/004140.wav|На азіміне не вярнулі насення, тым больш што давялося ратавацца: пераворваць палі і засейваць іх пад ярыну.|@corpus
wavs/004141.wav|Цётка Алесю спадабалася. Паказвала гаспадарку: чатырох коней, два з якіх былі пад выезд,|@corpus
wavs/004142.wav|Алесь прывязаў залаты ланцужок медальёна да стальнога Майчынага ланцужка. Сам сабе ён пасмейваўся.|@corpus
wavs/004143.wav|Часам сонца закрые дымна-агатавая завеса мімалётнага дажджу. І тады ногі месяць дарожную гразь,|@corpus
wavs/004144.wav|Мястэчка рыхтавалася да гадавога кірмашу, які меў пачацца паслязаўтра, пятнаццатага жніўня, і таму на пляцы было ўжо даволі густа і людна.|@corpus
wavs/004145.wav|І на ўсё гэта — колькі ўжо год! — глядзіць абведзенымі сінькай вачыма,|@corpus
wavs/004146.wav|Якія заблытаныя раздарожжы за дзесяткамі сцежак, што ўліваюцца ў іх!|@corpus
wavs/004147.wav|— Дык вы так і жывяце адна, цётухна? — Зусім адна. Ды мне ніхто і непатрэбен пасля смерці нябожчыка Яўгена.|@corpus
wavs/004148.wav|А малады Загорскі то ехаў ля абозу на мышастай Касюньцы, то зварочваў з дарогі і скакаў мяккімі прасёлкамі, праязджаючы вёскі і хутары,|@corpus
wavs/004149.wav|Адтуль даносіўся няшчыры дзявочы віск. — Вось наваліся! Вось наваліся! Усё дорага — маё дзешава.|@corpus
wavs/004150.wav|А вечарам сядзелі на тэрасе, пілі каву з масляністымі халоднымі пірожнымі і гаманілі аб сім-тым.|@corpus
wavs/004151.wav|Цяжкаватае падбароддзе, вялікі цвёрды рот. Жарсткаваты няправільны нос.|@corpus
wavs/004152.wav|Выдры гэтай самай — дык раніцай па берагах як гусі хадзілі. Лапы вялікія, з перапонкамі.|@corpus
wavs/004153.wav|стаяў хлопец, можа, на нейкі год старэйшы за Алеся, невысокі, каржакаваты, з цёмна-русымі прыгожымі валасамі.|@corpus
wavs/004154.wav|"(яна так і сказала — ""пасьянец"") раскласці. Мітусілася, збіраючы на стол разам з дзеўкай: — Дзякую пану Юрыю."|@corpus
wavs/004155.wav|— О, — сказала нарэшце, — гэта адзінае, што ад Яўгенавага брата засталося. Мужыкоў у доме няма. Сабе вазьмі.|@corpus
wavs/004156.wav|"Гандляваў тканінамі прыгожы перс з палымянай барадою. Вадзіў ""Міхала"" цыган. — Бацю, падыходзь — пажартуем!"|@corpus
wavs/004157.wav|— А так. Звязаўся з мяцежнікамі, калі тут у нас дваране бунтавалі. А калі яны не бунтуюць?|@corpus
wavs/004158.wav|Гандляры спрытна матлялі на медны аршын вішнёвыя і белыя сукны. Свістаў, па-змяінаму павіваючыся ў паветры, шоўк.|@corpus
wavs/004159.wav|Усё даражэе — маё дзешавее. Дзешавее мыла, дзешавеюць вяроўкі.|@corpus
wavs/004160.wav|увесь у падцёках, пафарбаваны вохрай і мядзянкай распяты Хрыстос.|@corpus
wavs/004161.wav|Голад як быццам падрыхтаваў глебу пад сваё зімняе жніво|@corpus
wavs/004162.wav|Можа, і Багдан уратаваўся б, ды вось, ідучы ў лес, забыў.|@corpus
wavs/004163.wav|"трох галандскіх кароў, пекінскіх качак і курэй-легорнаў. Паказвала кветнік з ""разбітым сэрцам"" і ""пантофелькамі маці божай"","|@corpus
wavs/004164.wav|А на ім Белы коннік з дзіцячым, быццам апухлым, тварам бараніў Авечку ад Льва, Змія і Арла.|@corpus
wavs/004165.wav|Частка дваццаць трэцяя. Спачатку выпусцілі свае коцікі вербы.|@corpus
wavs/004166.wav|Невялікія, сінія з залатымі іскрынкамі, вочы хлопца былі цяпер задумлівыя і мяккія.|@corpus
wavs/004167.wav|— Каса — на аконама, бязмен — на цешчу! Узляталі, як карабель на хвалях, стракатыя арэлі.|@corpus
wavs/004168.wav|Ён шмат абяцаў дружнай добрай вясною і спорнымі, цёплымі і буйнымі дажджамі. А потым нічога не даў.|@corpus
wavs/004169.wav|цёмны правал рота ў срэбнай барадзе. Лірнік быў такі стары, што барада яму была не ў загану.|@corpus
wavs/004170.wav|Так бы яны і стаялі са сваёй клятвай другі раз каля крыжа, як, не раўнуючы, рымскія галаногія бандзюкі.|@corpus
wavs/004171.wav|"Праз дзень пачаўся свіслацкі кірмаш. ""Прачыстая"". Гандлёвыя рады плескануліся далёка за пляцовыя вежы."|@corpus
wavs/004172.wav|Бабы нясуць за спіной паклажу, вузлом закруціўшы на грудзях канцы хустаў.|@corpus
wavs/004173.wav|Сярод будынкаў ці не самым вялікім здаваўся будынак прагімназіі. Але і ён быў запушчаны, як амаль усе астатнія будынкі мястэчка.|@corpus
wavs/004174.wav|Віселі залатыя бароды льну, прыемна пахла рыбай і кісла — шкурамі.|@corpus
wavs/004175.wav|І яшчэ, усе яго будуць любіць, бо ён бароніць Авечку ад Льва, ці бо то ўлады, Змія, ці бо то хітрасці, і Арла, ці бо то драпежнасці.|@corpus
wavs/004176.wav|Зямля, калі засунуць у яе руку, была не цёплая, а сцюдзёная і ліпучая, як глей,|@corpus
wavs/004177.wav|вельмі цёплыя печкі, выкладзеныя галандскімі кафлямі. На белых плітках плылі пад усімі ветразямі сінія караблі.|@corpus
wavs/004178.wav|Свіслач, аб якой Алесь дагэтуль нават не чуў, была маленькім мястэчкам.|@corpus
wavs/004179.wav|Гожы махаон сядзеў на іх і дыхаў апалава-сінімі крыламі. Піў.|@corpus
wavs/004180.wav|Заўсёды грызуцца, як сабакі нейкія. А жонкам — тачы слёзы. Вось і ён пайшоў са зброяй, ды так і знік.|@corpus
wavs/004181.wav|Цягнуцца паўз іх вазы, ідуць вандроўнікі з трохграннымі вострымі кіямі і клункамі за спіною.|@corpus
wavs/004182.wav|Катрыншчык-італьянец спяваў сухотным голасам пра невядомае.|@corpus
wavs/004183.wav|Але той яшчэ, дай бог памяці, васемнаццаць. не, дваццаць год назад знік. — Як знік?|@corpus
wavs/004184.wav|Насенне загадала перамераць і пассыпаць у свірны, але ад грошай адмовілася: — Дзякуй богу, галадаць не давядзецца.|@corpus
wavs/004185.wav|Нічога пасля таго пра яго не чулі. Косці, напэўна, дожджык мочыць, вецер сушыць.|@corpus
wavs/004186.wav|Грувасціліся пірамідамі яблыкі, над шызымі, нібы затуманенымі подыхамі, слівамі спявалі залатыя восы.|@corpus
wavs/004187.wav|І ўсё яшчэ, трэці год, хварэла бульба, і клубні яе былі як гразь: не адрозніш ад зямлі.|@corpus
wavs/004188.wav|Шкуры дзікіх звяроў. Краіна была багатая. Краіну чакаў голад. .|@corpus
wavs/004189.wav|Пан Юры і стары Вежа ў канцы ліпеня напалову спустошылі свірны, даючы пазыкі, разумеючы, што спадзявацца няма на што,|@corpus
wavs/004190.wav|— якія ж салдаты язычнікі? — Язычнікі, — упэўнена сказала Тацяна Галіцкая. — Хто ж гэта, акрамя язычніка, будзе страляць у людзей,|@corpus
wavs/004191.wav|Паўзла шарсцянка, і весела бегала баваўнянка.|@corpus
wavs/004192.wav|А ля яго акрамя дзвюх жанчын, якія плакалі,|@corpus
wavs/004193.wav|Страсна спрачаўся з белавалосым мужыком конскі перакупшчык.|@corpus
wavs/004194.wav|— Толькі як жа яго?.. — Павесь да медальёна, — сказала цётка. — Бачу ж я ланцужок. І насі.|@corpus
wavs/004195.wav|Якія пахілыя драўляныя крыжы, усе шэрыя і ў глыбокіх трэшчынах, стаяць на скрыжаванні шляхоў.|@corpus
wavs/004196.wav|Там, дзе калісь былі пляцоўкі для гульні ў мяч, куртыны і баскетныя агароджы,|@corpus
wavs/004197.wav|Алесь хадзіў сярод гэтага рознагалосага, стракатага мора трошкі ачмурэлы|@corpus
wavs/004198.wav|Усюды ляжала гародніна, бітая птушка, мясныя тушы.|@corpus
wavs/004199.wav|Кірмаш пачнецца, наедуць навакольныя з хлопцамі і дзеўкамі. Будзе і ў нас весела.|@corpus
wavs/004200.wav|Пайшла і прынесла пажаўцелы касцяны куфэрачак. Седзячы ў крэсле, разбірала яго.|@corpus
wavs/004201.wav|— магчыма, нейк і пераб'ецца з людзьмі). Праводзіць абоз павінен быў Алесь.|@corpus
wavs/004202.wav|каб хоць раз на тыдзень карміць гарачым дзяцей, жанчын і слабых (у цёткі было нешта каля васьмідзесяці душ, жыла яна адна, прасіла толькі насення|@corpus
wavs/004203.wav|вялікі, драўляны, пад саламянаю страхою — на галерэях і шчапяным дахам — над жылымі пакоямі.|@corpus
wavs/004204.wav|Зноў не даў. Каторы ўжо раз. Дажджы пайшлі бесперапынна.|@corpus
wavs/004205.wav|адпусцілі мужыкоў на гадавы аброк. Хай ідуць з плытамі, хай адпраўляюцца ў звоз,|@corpus
wavs/004206.wav|Спалілі яны аднойчы вісячы мост, папалілі французскае сена.|@corpus
wavs/004207.wav|пузатыя арэхавыя сакратэры, дубовыя разьблёныя скрыні ля сцен і кутнія — адна на чатыры пакоі —|@corpus
wavs/004208.wav|дзесяць шляхцюкоў ды тры дзесяткі сваіх мужыкоў. Ну і пайшоў.|@corpus
wavs/004209.wav|хай дабіраюцца на будову чыгункі, абы не голад, абы не спустошыць свірнаў да дна. Бо невядома яшчэ, што будзе ў наступным годзе.|@corpus
wavs/004210.wav|Хай едзе, хай паглядзіць свету. І пачалася далёкая дарога. Рыпелі колы вазоў, ішлі каля іх мужыкі.|@corpus
wavs/004211.wav|Потым лавілі ды білі гэтых. як бо іх?.. марадзёраў? Фуражыраў? Ну, усё адно.|@corpus
wavs/004212.wav|Цэлую зіму яшчэ сядзець яму ў Загоршчыне ды ў Вежы, перш чым пойдзе ў гімназію.|@corpus
wavs/004213.wav|Язычнікі і ёсць!.. Ну, а каб Хрыстос другі раз прыйшоў? То ж бо!|@corpus
wavs/004214.wav|цяпер — і на двары і на вуліцы — цягнуліся зарасці пахучых дробных рамонкаў ды трыпутніку, сярод якіх губляліся сцежкі.|@corpus
wavs/004215.wav|Сапяжанкі, ур'янтоўкі, слуцкія бэры пахнулі так, што соладка рабілася ў роце.|@corpus
wavs/004216.wav|Гучна, напэўна, аж пальцы балелі, біў у карычневую, як зямля, далонь, гучна кусаў аброць на знак таго, што не маніць.|@corpus
wavs/004217.wav|І вузкімі, нейкімі асабліва жаноцкімі і пададзенымі наперад здаюцца іхнія плечы,|@corpus
wavs/004218.wav|А з канца красавіка наваліліся халады і ўчэпіста трымалі нівы аж да сярэдзіны чэрвеня.|@corpus
wavs/004219.wav|— Ён хто быў? — Ён у дванаццатым годзе набраў купку людзей:|@corpus
wavs/004220.wav|Парасткі захлыналіся ў глыбокай халоднай гразі, жоўклі і гнілі.|@corpus
wavs/004221.wav|Бацька і той здзіўляўся сынавым поспехам і доўгацярплівасці.|@corpus
wavs/004222.wav|У канцы ліпеня лямант аб дапамозе даляцеў з мястэчка Свіслач, дзе жыла далёкая сваячка пані Антаніды, стрыечная сястра яе маці, Тацяна Галіцкая.|@corpus
wavs/004223.wav|А потым уланы прыйшлі іх лавіць, дык яны і ўланаў пабілі. — І сваякоў другіх не было? Зусім-зусім?|@corpus
wavs/004224.wav|і быццам сонны, але радасна ўзрушаны. Сонныя былі вочы, узрушанае было сэрца.|@corpus
wavs/004225.wav|Каля сляпога старца з лірай амаль не было людзей: не даць — грэх, а даць не было чаго. Стары спяваў:|@corpus
wavs/004226.wav|Пан Юры надумаў накіраваць туды абоз насеннага збожжа: на наступны год. Паслалі яшчэ і трыста рублёў грашыма, каб быў заклад на выпадак сапраўднага голаду,|@corpus
wavs/004227.wav|— Цяпер няма. Толькі твая маці. А яшчэ раней, да смерці мужа, быў у яго стрыечны брат, Багдан.|@corpus
wavs/004228.wav|лаяўся з гарбаносным яўрэем, ля якога шэрагам стаялі гарэлачныя куфлі, кварты, паўкварты і іншае шчасце п'янага.|@corpus
wavs/004229.wav|Ну якая немінучая смерць можа яму пагражаць? Якія такія ў яго могуць быць ворагі?|@corpus
wavs/004230.wav|А побач — рабчыкі, кражныя качкі, дупелі для панскага стала. Кадаўбцы ляснога мёду і жаўтаватыя колы воску.|@corpus
wavs/004231.wav|Паны Някрасавы,Чарнышэўскія і Герцэны, нягледзячы на тое, што яны рускія, думаюць іначай|@corpus
wavs/004232.wav|Так вось мы і ў еўрапейцаў ператвараемся. Жорсткія вусны саноўніка сціснуліся.|@corpus
wavs/004233.wav|Гнуткасці палітычнай няма. Дык ідзі ж у адстаўку. І ўсё ж, нават калі пойдзе ў адстаўку адносін занадта не псаваць.|@corpus
wavs/004234.wav|Паціраючы халодныя вузкія рукі, вельмі зграбныя, хоць і кастлявыя, ён думаў пра карысць Расіі. Ён любіў падумаць пра карысць Расіі.|@corpus
wavs/004235.wav|"Па статуэтках кроплямі сцякала вада. Дырэктар успомніў, што на Беласточчыне ўзнікла дзіўная секта пад назвай ""напалеонаўшчына""."|@corpus
wavs/004236.wav|Мураўёў рабіў глупства. Не ведаў сапраўдных адносін крэатуры.|@corpus
wavs/004237.wav|У што б ні верыць, абы не ў добрыя намеры імператара. Сектантаў Валуеў ненавідзеў.|@corpus
wavs/004238.wav|Узрадаваліся магчымасці стварыць яшчэ асобную, беларускую нацыянальнасць. Мала ім цяганіны з украінафіламі.|@corpus
wavs/004239.wav|Якую такую Расію ён меў на ўвазе, вядома было аднаму толькі богу.|@corpus
wavs/004240.wav|Вось яно! Амаль з прагай ён лавіў гэтыя адзнакі няміласці. Нават для гасудара Мураўёў стаў ці не занадта правы.|@corpus
wavs/004241.wav|і крычаць аб фікцыі братэрства народаў тым горш для іх. Пакуль яны яшчэ не павешаныя, яны думаюць.|@corpus
wavs/004242.wav|"Рускімі ён таксама трохі пагарджаў. І асабліва не любіў славянафілаў, накшталт Пагодзіна, з іхнім ""родным квасам""."|@corpus
wavs/004243.wav|Гэта называецца краіна! Ні Таквіляў, ні Гізо, ні Бокляў нічога.|@corpus
wavs/004244.wav|што неад'емныя правы нацый, іх вольнасць і свабоднае развіццё іхняй культуры і мовы ёсць найлепшы сродак для братэрства.|@corpus
wavs/004245.wav|Някрасава ён трохі ведаў. Досыць непрыемная асоба, але асабіста ён не змоўшчык. У яго ёсць грошы.|@corpus
wavs/004246.wav|Будучы міністр праязджаў паўз нігілістычнае кубло, жарсткавата звузіўшы вочы.|@corpus
wavs/004247.wav|Ён здзівіўся б, калі б яму сказалі, што на самай справе любяць Расію яны.|@corpus
wavs/004248.wav|А калі залежыць, то вінавата ў гэтым не краіна, а людзі.|@corpus
wavs/004249.wav|але для таго, каб Польшча канчаткова ўлілася ў Расію і з ёю зраднілася, неабходна, каб імператар дараваў рускаму народу палітычнае жыццё.|@corpus
wavs/004250.wav|Не любіў Мураўёва, але не падаваў выгляду. Мураўёў пакуль што быў моцны, Мураўёў мог яшчэ дапамагчы Валуеву|@corpus
wavs/004251.wav|і, значыцца, рана ці позна — да паўстання і адкрытай разні. Калі ён двума гадамі пазней пачаў разумець гэта, было позна.|@corpus
wavs/004252.wav|Калі гонар краіны не залежыць ад дзеянняў асобных людзей, то што можа яго знішчыць?|@corpus
wavs/004253.wav|"Народ, палітычныя правы якога абмяжоўваюцца правам плаціць падаткі, правам ставіць у армію рэкрутаў і крычаць ""ура"", яшчэ не мае асіміляцыйных сіл."|@corpus
wavs/004254.wav|што гэта прымушае кожную асобу не шукаць сродкаў для таго, каб узарваць дзяржаву, а, наадварот, прыкладаць усе сілы, каб узмацніць сваю грамаду, сваю айчыну.|@corpus
wavs/004255.wav|"Назву ""рускі"" маглі з поўным правам насіць толькі тыя людзі, што моляцца ў Ісакіі (хаця ён і змрочны, як склеп), у дварцовай і Канюшаннай царквах."|@corpus
wavs/004256.wav|Узвышэнне, на яго думку, заключалася ў тым, каб усе баяліся.|@corpus
wavs/004257.wav|Апошнія дні обер-паліцмайстар сталіцы Паткуль хвастаў дворнікаў|@corpus
wavs/004258.wav|Яму дастаўляла асалоду думаць, што яны з іхнім сацыялізмам не больш як сляпыя шчанюкі,|@corpus
wavs/004259.wav|І амаль з радасцю Валуеў адчуў, што за апошні час зорка Мураўёва цьмянее. Гасудар быў халодны з ім.|@corpus
wavs/004260.wav|Валуеў глядзеў у акно. Ішлі мадысткі, хаваючы кардонкі пад плашчамі.|@corpus
wavs/004261.wav|Не разумеў ён і таго, што максімальная свабода кожнай асобы не развальвае грамадства, а вядзе да яго ўзмацнення,|@corpus
wavs/004262.wav|Коні мясілі брудны снег на Ліцейным. Дворнікі ледзь паспявалі зграбаць яго ў кучы, але на бруку ўсё адно была каша.|@corpus
wavs/004263.wav|"Ён, Валуеў, знішчаў нават некаторыя дакументы, якія ""падлягалі забыццю ў інтарэсах Расіі""."|@corpus
wavs/004264.wav|"Тут розныя Някрасавы і Дабралюбавы, дваране не з лепшых ды семінарысты, практыкуюцца ў нігілізме і ""падкопах пад карэнне""."|@corpus
wavs/004265.wav|Такія часам прыдаюцца ўладам. Калі ўлады пачынаюць забываць аб лібералізме. Тады якраз і патрэбны людзі са стальнымі сківіцамі.|@corpus
wavs/004266.wav|што сутнасць няўхільнага гістарычнага працэсу зразумеў толькі ён, Валуеў. Гэта ўзвышала яго ў сваіх вачах амаль да ўсяведнага бога,|@corpus
wavs/004267.wav|Ва ўсякім разе, яму не хацелася гэтай. Існаванне Польшчы, Літвы, Беларусі азначала, што так ці іначай давядзецца ступіць на шлях рэформ, шлях абрыдлівы, шлях, магчыма, гібельны, але неабходны.|@corpus
wavs/004268.wav|Яму ніколі не прыходзіла ў галаву, што сапраўднае ўзвышэнне любові, што сувязь любові мацнейшая за сувязь ланцуга,|@corpus
wavs/004269.wav|Стаяў мокры, відаць сухотны, італьянец, прадаваў з латка гіпсавых напалеонаў і бісквітных голых жанчын.|@corpus
wavs/004270.wav|і лічыў выхаванага і адданага чалавека, які ўсім, многім,быў яму абавязаны, сваёй крэатурай.|@corpus
wavs/004271.wav|Ён любіў падумаць пра карысць Расіі, ён любіў пагаварыць пра карысць Расіі, асабліва калі слухаюць санавітыя людзі.|@corpus
wavs/004272.wav|Людзі патаемна збіраліся, маліліся перад бюстам Напалеона. Тое самае перакінулася і на Пскоўшчыну. Ідыёцкая краіна!|@corpus
wavs/004273.wav|Праязджалі паўз адзін з самых ненавісных у Пецярбургу дамоў.|@corpus
wavs/004274.wav|Ён, урэшце, быў упэўнены, што ён дбае пра карысць Расіі.|@corpus
wavs/004275.wav|а іх рабіла цацачнай справы людцамі, якім пакуль што дазваляюць чыніць сёе-тое з таго, што яны хочуць.|@corpus
wavs/004276.wav|Ён ніколі не думаў, што боязь, уціск мовы і культуры і вечнае выстаўленне перад усімі свайго аўтарытэту і сілы можа прывесці толькі да нянавісці|@corpus
wavs/004277.wav|Вядома, гэта магільня імператараў, але Валуеў не ўхваляў гэтых чужых па стылю збудаванняў, гэтых галандска-нямецкіх штучак вялікага Пятра.|@corpus
wavs/004278.wav|Якая лухта! Нібы справа тут у самадзяржаўі! Дарослыя людзі займаюцца тым, што гуляюць у цацкі!|@corpus
wavs/004279.wav|Карысць Расіі, на яго думку, была ў тым, каб інародцы не смелі і падумаць, што яны не рускія, каб яны паступова і сапраўды пераставалі думаць пра гэта.|@corpus
wavs/004280.wav|Крэатура лічыла, што чалавеку, якому шэсцьдзесят пяць год, даўно трэба саступіць сваё месца.|@corpus
wavs/004281.wav|Ніякай асаблівай маларасійскай, ніякай беларускай мовы не было, няма і быць не можа. Ён насілу прызнаваў нават права палякаў на мову.|@corpus
wavs/004282.wav|Так, ён пагарджаў ёю, але ж ён узвышаў яе і намерваўся ўзвышаць усю астачу свайго жыцця.|@corpus
wavs/004283.wav|Трохі падазроныя былі нават людзі, што маліліся ў Петрапаўлаўцы.|@corpus
wavs/004284.wav|"Пры нядаўнім дакладзе ён не падаў рукі яму. А ці даўно лісіца Клейнміхель называў Мураўёва ""агульным збавіцелем""?"|@corpus
wavs/004285.wav|Бо, вядома, Расіі трэба толькі існаваць, каб ніколі не было незалежнай Польшчы і іншага такога;|@corpus
wavs/004286.wav|Таксама ён цярпець не мог раскольнікаў. Уся гэтая публіка хай сабе і руская паходжаннем не была рускай.|@corpus
wavs/004287.wav|"і аднаму адваліў шчырай рукою дзвесце пяцьдзесят лозаў за тое, што ён нібыта сказаў, што калі аб'явяць волю, то ён закрычыць ""ура""."|@corpus
wavs/004288.wav|Алесь вырашыў, што ён спазніцца на двабой як толькі будзе магчыма.|@corpus
wavs/004289.wav|перад бясконцым духам бязмежнасці і любові, увасобленым у ім.|@corpus
wavs/004290.wav|І туман, як вада, сплываў з зямлі, і паўсюль былі белыя, белыя коні.|@corpus
wavs/004291.wav|Сёння ўначы яна з'явілася да мяне, быццам жывая, быццам зусім не памерла.|@corpus
wavs/004292.wav|А між іх са смешным тоўстым хвастом, з вільготнымі вачыма стаяла ўчарашняе жарабятка.|@corpus
wavs/004293.wav|— Нашто ты зрабіў гэта? — сказала яна ціха, і голас яе ляцеў нібы з глыбінь сусвету.|@corpus
wavs/004294.wav|Гонар, вядома, ёсць гонар, але з тымі, хто сапраўды хоча прынізіць. Між ім і Франсам было непаразуменне.|@corpus
wavs/004295.wav|І ўжо не яна стаяла перад людзьмі, а сімвал Жанчыны.|@corpus
wavs/004296.wav|Коні схіляліся над ім і дыхалі цёплым.|@corpus
wavs/004297.wav|Увесь свет здаваўся адной суцэльнай птушынай песняй.|@corpus
wavs/004298.wav|— Познімся, — сказаў апошні. — Паглядзі там на мой гадзіннік, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/004299.wav|— Не крумкай, — сказаў Мсціслаў Маеўскі. — Лухта гэта. Вядома, паездзім. .Франс яшчэ здалёк убачыў трох коннікаў, якія вырваліся з лесу.|@corpus
wavs/004300.wav|Ну і страляй, калі дурань. Ты не бачыў, як цэлы сусвет быў меншы за адну тваю сястру.|@corpus
wavs/004301.wav|— Панове, я яшчэ раз запрашаю вас памірыцца, — сказаў Выбіцкі. — Я гатовы, — сказаў Алесь. Франс маўчаў.|@corpus
wavs/004302.wav|Загорскі адчуваў, што любіць у ім усё. І вось грымне стрэл.|@corpus
wavs/004303.wav|Не думай, ён не прыйдзе на месца двабою. Алесь змоўчаў, хоць ведаў, што Франс ужо выехаў.|@corpus
wavs/004304.wav|Туман стаяў над зямлёй. Бачныя былі над ім конскія галовы на доўгіх шыях.|@corpus
wavs/004305.wav|Мне так страшна і так балюча. — І мне таксама, — сказаў я.|@corpus
wavs/004306.wav|Пад ёю было сіняе, як неба, пакрывала. У яе вачах былі зоры, толькі цяпер іншыя.|@corpus
wavs/004307.wav|Ты не ведаеш, але. Ілля перапыніў яго: — Панове, ды што ж гэта? Гэта супраць правіл, самім.|@corpus
wavs/004308.wav|Што, можа, у самага блізкага пасля Майкі чалавека, у брата? Смешачкі! Шэрыя доўгія Алесевы вочы смяяліся, увесь твар смяяўся.|@corpus
wavs/004309.wav|Нахабныя вочы Якубовіча сталі злосныя: — Чорт ведае што. Спазніцца на сорак пяць хвілін.|@corpus
wavs/004310.wav|То што ж, забіваць яго за гэта? Франс не ведаў ягоных думак.|@corpus
wavs/004311.wav|Мокрыя дрэвы з цёмнымі стваламі і дымнай лістотай курэлі, абтрасаліся. Уся зямля пад імі была мокрая.|@corpus
wavs/004312.wav|бо гэта было тое і не тое, гэта было неймавернае шчасце, якога не бывае на зямлі.|@corpus
wavs/004313.wav|Ён даў сабе гэтую апошнюю магчымасць, каб не пакласці між сабою і Франсам, сабою і Майкай непапраўнага.|@corpus
wavs/004314.wav|"Секунданты пачалі мераць убаку крокі. Нізкае сонца асвятляла шэры ад расы поплаў. ""Дурань, дурань, Франс. Нашто гэта табе?"|@corpus
wavs/004315.wav|І іх цяпер пяцёра: Франс, Кастусь, Мсціслаў, Майка і ён. Вясёлкі стаялі ў верхавінах дрэў.|@corpus
wavs/004316.wav|На Мсціслава і пана Адама пацягнуўся з вышыні паток струменьчыкаў, падобных на залацістую каніцель,|@corpus
wavs/004317.wav|Шчыра кажучы, ён баяўся яе слёз пры развітанні і спадзяваўся, вядома, не на яе, а на свой фортэль з гадзіннікамі.|@corpus
wavs/004318.wav|Ён ішоў праз знішчэнне яе маленькага асабістага гонару|@corpus
wavs/004319.wav|І ўсё адно ўвесь гэты абшар быў лухтой перад гэтым чалавекам,|@corpus
wavs/004320.wav|Ён устаў уначы і перавёў стрэлкі на ўсіх гадзінніках у доме на сорак пяць хвілін назад.|@corpus
wavs/004321.wav|— Але, — сказаў Адам. — Што ж рабіць? — Паездзім па палях, — сказаў Алесь. — Бач, раніца якая! .І вось яны ехалі.|@corpus
wavs/004322.wav|Стаяў над ім і плакаў малады белы конь.|@corpus
wavs/004323.wav|І ледзь бачны быў ля скроні маленькі белы шнар, а ля ключыцы — другі. Дзіўна было, што яны зажылі.|@corpus
wavs/004324.wav|— Я ж казаў: пачакаем, — абыякава сказаў Франс. — Магчыма, гадзіннік. Якубовіч засмяяўся: — Па-мойму, яны выгандлёўвалі лішнія хвіліны жыцця.|@corpus
wavs/004325.wav|Ззянне, падобнае на мірыяды далёкіх і блізкіх сонцаў, якія потым сталі чорныя.|@corpus
wavs/004326.wav|Раніцай Майка ляжала, гледзячы ў попельнае неба, і раптам пачала ўставаць. — Чаго ты? — спытаў ён. Яна ўсміхнулася, абуваючы туфелькі:|@corpus
wavs/004327.wav|— Каму справа да яе жывых пакут?|@corpus
wavs/004328.wav|— Браткі, паездзім яшчэ трохі, — узмаліўся ён. — Глядзі, — сказаў пан Адам. — Занадта хочаш жыць.|@corpus
wavs/004329.wav|Ды так яно і было. Яна была ў сваёй мантыльі. Цёмна-блакітныя ў зелень, як марская вада, вочы глядзелі на мяне горка.|@corpus
wavs/004330.wav|"Бо тады я ўсё адно не змагу гасіць па чарзе зорныя светы: адзін за другім""."|@corpus
wavs/004331.wav|Ах, як усё атрымалася! Трэба было пераводзіць стрэлкі на гадзіну.|@corpus
wavs/004332.wav|Яна маўчала, і зоры мігцелі за яе распушчанымі валасамі і ў іх.|@corpus
wavs/004333.wav|Ён ад'ехаў ад іх, пачаў трэсці адно дрэва на сябе. Зноў пацягнулася золата. Ён стаяў, бы пад макаўкай шатра з бліскучых ніцяў.|@corpus
wavs/004334.wav|Хай едзе. Падсаджваючы яе ў сядло і моцна цалуючы, ён сказаў: — Вось і добра. Бывай. — Бывай.|@corpus
wavs/004335.wav|Яна таксама была жывая, і ёй страшна і балюча было бачыць сябе ў статуі.|@corpus
wavs/004336.wav|Мсціслаў і Выбіцкі ехалі наводдаль і ўсё яшчэ аб нечым дамаўляліся. Былі ў чорным, як належыць секундантам.|@corpus
wavs/004337.wav|— Што? — спытаў я, хоць ведаў усё. — Нашто ты выставіў мяне перад усімі?|@corpus
wavs/004338.wav|Прывіталіся. — Так нельга, панове, — сказаў, выскаляючыся, Ілля. Мсціслаў паказаў гадзіннік. — А ваш, пане Загорскі?|@corpus
wavs/004339.wav|— ногі адна на адной, закінутае аблічча і складзеныя ўздоўж тулава рукі, нібы яна ляцела да зор.|@corpus
wavs/004340.wav|Не, ён не будзе чыніць зла гэтаму чалавеку, які не ведае, што робіць. Хай, калі першы стрэл выпадзе яму, забівае.|@corpus
wavs/004341.wav|— Прасплю, — з вясёлым адчаем сказаў ён сам сабе. — Што я, на самай справе буду яго забіваць?|@corpus
wavs/004342.wav|Уся яна была тут, на ўсю даўжыню, і нікога больш не было нават у мінулым,|@corpus
wavs/004343.wav|Ён правёў яе позіркам, а потым пайшоў на паркавы двор, распрануўся і з асалодаю падставіў налітае маладой сілай цела пад струмені каскада.|@corpus
wavs/004344.wav|Франс не ведаў таго, што ведаў Алесь і што рабіла лухтою ўсе словы і ўсе ўмовы на зямлі.|@corpus
wavs/004345.wav|Коні выходзілі да напаўзгаслага вогнішча, ля якога ляжаў ён.|@corpus
wavs/004346.wav|І скульптару было горш за яе, але іначай ён не мог.|@corpus
wavs/004347.wav|Калі абодва бакі баяцца, хай так і скажуць. Тады мы зоймемся чым-небудзь больш вартым. Плесці вяночкі будзем, ці што?|@corpus
wavs/004348.wav|Па звычаю, калі адзін бок пазніўся на палову гадзіны — другі мог ехаць з месца, а таго, хто спазніўся, лічылі за чалавека, які ўхіляецца.|@corpus
wavs/004349.wav|— Не думай ні аб чым. Усё адно яны цяпер будуць у дурнях. Хто возьме збэшчаную нявесту?..|@corpus
wavs/004350.wav|Яны свісталі ў твар, секлі ў грудзі, сплывалі па спіне. Ён толькі пырхаў. Там яго і знайшлі Выбіцкі і Мсціслаў.|@corpus
wavs/004351.wav|бо тое, што аддаюць толькі каханаму, стала цяпер набыткам усіх. Як ты мог?|@corpus
wavs/004352.wav|Калі пашэнціць яму, Алесю, ён стрэліць у паветра і, нягледзячы ні на што, папросіць у яго даравання. Тады ніхто не падумае, што ён спалохаўся.|@corpus
wavs/004353.wav|І каму будзе справа да цябе праз тысячу год, жанчына?|@corpus
wavs/004354.wav|Ты мой брат. Усе людзі — браты. Калі заб'еш — гэта лепей, чым заб'ю я. Бо калі я заб'ю — шчасце ўсё адно скончана.|@corpus
wavs/004355.wav|— Потым, каму да гэтага справа цяпер? — нечакана ўсміхнуўся я.|@corpus
wavs/004356.wav|Увесь сусвет — з зорамі і дрэвамі, з Шляхам і Дняпром — запаўняў яго сэрца.|@corpus
wavs/004357.wav|Мсціслаў здзівіўся і спалохаўся. Ён звяраў час з секундантамі Раўбіча. Спытаў у Адама, але той забыў свой гадзіннік дома.|@corpus
wavs/004358.wav|У яго толькі злёгку дрыжаў краёчак рота. І тады Алесь сам зрабіў спробу прымірэння.|@corpus
wavs/004359.wav|— Урэшце, — сказаў бледны Ілля. Коннік раптам спыніўся, потым усе трое пачалі набліжацца ступою.|@corpus
wavs/004360.wav|Алесь засмяяўся. Наўскач пагнаў каня па мокрай, ільсняна-чорнай лясной дарозе, праскочыў пад дрэвам і з сілаю пусціў у яго карбач.|@corpus
wavs/004361.wav|Але Франс не ведаў і таго, што ён цяпер брат яму, Алесю, брат да смерці. Найлепшы з усіх братоў, таму што брат каханай.|@corpus
wavs/004362.wav|За ёю былі тысячы зор, але яна глядзела на мяне. Варухнуліся горкія вусны.|@corpus
wavs/004363.wav|— Што ты робіш, вар'ят? — крычыць Мсціслаў. — Гэта каб Франс не заўважыў, што ў мяне цыганскі пот ад жаху. Ні ў кога не будзе цыганскага поту. Ні ў кога.|@corpus
wavs/004364.wav|Забіваць? Лухта! Мокрая белая сарочка халодзіць цела. Лес пахне бальзамам. Алень уцякае, бо людзі занадта шумяць.|@corpus
wavs/004365.wav|Туманныя дрэвы волатамі стаялі вакол, і ў кожным зіхацела сонечная вясёлка. Алесь ехаў і думаў, што ён нікога не будзе забіваць, ды яшчэ ў такую цудоўную раніцу.|@corpus
wavs/004366.wav|Маеўскі пайшоў звяраць з хатнімі — тфу ты, д'ябал! — Аддасі ў наладу, — сказаў Алесь, расціраючыся. — Добра, што хоць твой не адстаў.|@corpus
wavs/004367.wav|Сусвет з болем і лікаваннем сціскаўся да памераў сэрца, а сэрца раптам пашырылася да памераў сусвету.|@corpus
wavs/004368.wav|Кацілася ноч. Пашыранымі ў цемры вачыма ён бачыў яе непрыкрытае цела|@corpus
wavs/004369.wav|Алесь ехаў на белым кані, падставіўшы кроплям і ранішняй свежасці непакрытую галаву і грудзі, у расхінутай белай сарочцы.|@corpus
wavs/004370.wav|— да ўслаўлення яе вялікага гонару ў вяках.|@corpus
wavs/004371.wav|— Зараз чатыры гадзіны. Ваша сустрэча ў шэсць. Ён не выедзе раней пяці, а дарогі мне — сорак пяць хвілін.|@corpus
wavs/004372.wav|Ай, ты яшчэ ні ў чыіх вачах не бачыў зор. Я зраблю так, што ты ўбачыш. Бо ў цябе, у брата яе, я страляць не буду.|@corpus
wavs/004373.wav|Заспеты гэтым патопам, заяц даў лататы з усёй моцы сваіх задніх ног.|@corpus
wavs/004374.wav|Дрозд узляцеў з аднаго дрэва, абурыўшы ўніз цэлую залеву залатой вады.|@corpus
wavs/004375.wav|— Ляснуў Франса па плячы: — Ану, куражу, хлопчык. — Правільна, што я цябе падтрымаў наконт чакання, — сказаў Ілля Франсу.|@corpus
wavs/004376.wav|— Але хіба невядомы мне жорсткі мастак не выставіў сваёй каханай у вобліку мілоскай Венеры.|@corpus
wavs/004377.wav|І ён гасіў і гасіў гэтыя сусветы вуснамі, а яны зноў узнікалі, і ён не мог з імі нічога зрабіць, бо яны жылі.|@corpus
wavs/004378.wav|Ён спалохаўся. — Ілля мае рацыю, — сказаў ён. Алесь паківаў галавою. Ах, якая гэта ўсё лухта!|@corpus
wavs/004379.wav|аблытаў іх, зрабіў залацістыя валасы Маеўскага рыжымі, а буланага каня — сплова-вогненным.|@corpus
wavs/004380.wav|А далей бачыў шаты і бясконцыя палі пад урачыстым зорным святлом.|@corpus
wavs/004381.wav|Яго зараз нішто не магло прынізіць. — Франс, — сказаў ён, усміхаючыся, — ты ведаеш, я не баюся. Але нашто ліць кроў?|@corpus
wavs/004382.wav|— Забыў,— паціснуў плячыма Алесь. — Што ж, панове, — сказаў гусар, — вам астаецца толькі папрасіць адзін у аднаго даравання.|@corpus
wavs/004383.wav|І ўзышло ззянне!|@corpus
wavs/004384.wav|Заглыбіўшыся ў адзіную на ўсю ноч хвіліну дрымоты, ён раптам убачыў побач з усім гэтым яшчэ і іншае.|@corpus
wavs/004385.wav|Загадай, каб нейкага каня асядлалі жаночым сядлом. І,сыходзячы ўніз, пацалавала яго:|@corpus
wavs/004386.wav|Ты не ведаеш, мне балюча пазнаваць сябе, бачыць на сабе позіркі людзей,|@corpus
wavs/004387.wav|Франс, бледны, але спакойны, глядзеў убок і маўчаў. Горкая зморшчынка ляжала ў яго між брывамі.|@corpus
wavs/004388.wav|Маўляў, лепей няхай дзядзя палаецца з моцным або хаця дулю яму пакажа, а мы будзем з-за ягонай спіны ў ладкі пляскаць, а то і проста ціха радавацца.|@corpus
wavs/004389.wav|Там ён, між іншым, блізка пасябраваў з тваіму любёным Тарасам, які ўсё яшчэ, бедалага, пакутуе сярод бурбонаў, п'янюг ды Іванаў Няпомнячых.|@corpus
wavs/004390.wav|Віктар знайшоў работу ў Публічнай бібліятэцы. Неяк пражывем.|@corpus
wavs/004391.wav|"Тактыка злодзеяў. Крычаць на іншых: ""Трымай яго!"", каб менш звярталі ўвагі на іхнія брудныя справункі, на тое, што першыя ворагі Айчыны — яны."|@corpus
wavs/004392.wav|выкідваць яе з арганізма, нават рызыкуючы ўласным жыццём. Іначай — гангрэна і смерць.|@corpus
wavs/004393.wav|Спадзяюся, што за гэты час ты не змяніўся.|@corpus
wavs/004394.wav|Ну, а праз яго і я. Адзін з іх — фігура самая дзівосная, якую можна ўявіць. Гэта паляк, нашага поля ягада.|@corpus
wavs/004395.wav|Нехта сказаў, што лепей недаесці, як ястраб, чым пераесці, як свіння. Ніякіх кампрамісаў!|@corpus
wavs/004396.wav|Пастарайся таксама ўспомніць, хто з хлопцаў, якія падчас славутай гімназічнай баталіі сталі на ваш бок, жыве ў Прыдняпроўі непадалёк ад Сухадола.|@corpus
wavs/004397.wav|Белы бландзін. І на абліччы ззяюць сінія, найсвяцейшай чысціні і цвёрдасці вочы. Пазнаёміўся я з ім нядаўна, але ўжо зачараваны і логікай ягонай,|@corpus
wavs/004398.wav|Мой тутэйшы прыяцель, адзін з самых разумных людзей, якога мне даводзілася бачыць, аднойчы сказаў, што мы, беларусы, занадта любім храбрых дзядзяў.|@corpus
wavs/004399.wav|"Пішу табе з тым, каб ты аднавіў сувязь з хлопцамі ""Чартапалоху і шыпшыны"", праверыў, хто з гэтых рамантыкаў не атлусцеў, і збіў з іх ядро, якое потым магло б абрасці новымі людзьмі."|@corpus
wavs/004400.wav|Можаш сказаць найбольш надзейным, што гэта не гульня і не дарэмная рызыка, што нас шмат і колькасць сваіх людзей няўхільна расце.|@corpus
wavs/004401.wav|Дзейнічай, дружа. Дзейнічай, сябра мой. Пастскрыптум. Ад генерала пайшоў. Буду бегаць па грашовых уроках у сумленных людзей.|@corpus
wavs/004402.wav|Таму гэты ліст — па прачытанні — адразу спалі. Спадзяюся на тваё сумленне. Надалей будзем спадзявацца толькі на памяць.|@corpus
wavs/004403.wav|Меў рацыю. Нешта такое ёсць. Але калі мы ненавідзім гэтую рабскую, гнойную частку крыві нашага народа|@corpus
wavs/004404.wav|"Шмат адседзеў і адмаршыраваў у тых краях, дзе замест прыгарадаў усё ""фарштаты"" і дзе над зямлёю лунае нябачны дух Ямелькі Пугача."|@corpus
wavs/004405.wav|бо іхні ўчынак, магчыма, ідзе не ад шырокага дэмакратызму, а толькі ад пачуцця абражанага нацыянальнага гонару, ад афекту, выкліканага ім.|@corpus
wavs/004406.wav|Дзякуючы сваёй рабоце і сувязям ён пазнаёміўся са шмат якімі прыстойнымі людзьмі.|@corpus
wavs/004407.wav|"— мы самі павінны зрабіцца ""храбрымі дзядзямі"", а не ціха радавацца з-за чужой спіны. Кроў — з кропляў."|@corpus
wavs/004408.wav|Я больш не магу сярод іх. Нават хвіліны. Няхай голад. Няхай бурчыць у жываце.|@corpus
wavs/004409.wav|З імі таксама трэба пагаварыць, хоць і больш асцярожна,|@corpus
wavs/004410.wav|"І мне будзе весялей, і табе не так будзе лезці ў галаву твая прыдняпроўская дурасць""."|@corpus
wavs/004411.wav|Калі гэта так — напішы мне звычайны ліст, хаця б пра сваё здароўе, пра Мсціслава і добрую Майку і запячатай яго не радавой, а сваёй пячаткай.|@corpus
wavs/004412.wav|Я буду ведаць, што ты згодзен са мной і пачаў рыхтаваць сяброў.|@corpus
wavs/004413.wav|Ліст быў спалены. Быў пасланы адказ, з асабістай пячаткай.|@corpus
wavs/004414.wav|Дружа! Ліст гэты перадасць табе надзейны чалавек. Правезці, перадаць, знішчыць на выпадак вобыску — гэтага лепей за яго не зробіць ніхто. Таму я і даверыўся.|@corpus
wavs/004415.wav|Вы павінны былі б спадабацца адзін аднаму. Кідай ты хутчэй усё. Едзь сюды.|@corpus
wavs/004416.wav|Прозвішча паляка — Зыгмунт (а па-нашаму Цыкмун) Серакоўскі. Уяві сабе тонкую моцную постаць, разумны твар, стрымана-цвёрдую хаду.|@corpus
wavs/004417.wav|Па-другое, канспірацыя ёсць канспірацыя, а ў нас, здаецца, канчаецца дзіцячая гульня ў цыркі і пачынаецца сур'ёзнае.|@corpus
wavs/004418.wav|І, каб не загніць ад суседства з нячыстымі, здаровыя кроплі павінны рухацца і нападаць на заразу,|@corpus
wavs/004419.wav|і патрыятызмам, і воляй, і мужнасцю, і той вышэйшай душэўнай прыгажосцю, якая заўсёды спадарожнічае сціплай велічы сапраўднага чалавека.|@corpus
wavs/004420.wav|Але гэта будзе апошні такі ліст. Па-першае, восенню мы сустрэнемся.|@corpus
wavs/004421.wav|соплямі замешанае, але ён можа быць і злы. Нічога, што ён, пакуль тое, кроераў у нашым жыцці не заўважыў.|@corpus
wavs/004422.wav|Але яны таксама свае. І ім аніяк нельга выйсці адсюль. Усе ўжо дзесяць год думаюць, што яны за мяжой.|@corpus
wavs/004423.wav|Майчыны шчокі сталі чырвоныя. — Што ты напісаў? — Напісаў, што мне дарагі свет і ты.|@corpus
wavs/004424.wav|Прозвішча рэктара — Плятнёў. Друг Пушкіна, але чалавек, здаецца, досыць старамодны і да асаблівых навін не схільны.|@corpus
wavs/004425.wav|Высакародны, харошы народ. І таксама няшчасны, як мы. Я раней іх ведаў па горшых узорах, па жандарах, што да нас панасылалі.|@corpus
wavs/004426.wav|Сапраўды, нечаканы, як удар маланкі. І таму страшэнна прывабны. — Я цяпер ведаю, — сказаў ён.|@corpus
wavs/004427.wav|Звярнуўся да гасцей: — Спадзяюся, прозвішчаў вы не спытаеце.|@corpus
wavs/004428.wav|Сам ведаеш, добры чалавек на такое не пойдзе, сумленных і шчырых у такім асяроддзі — дарэмна шукаць.|@corpus
wavs/004429.wav|— Стыпендыю з часам атрымае. А не атрымае — зробім, як з платай. Ну і ўрокі. Я палічыў. За нядрэнны пакой — дзесяць рублёў.|@corpus
wavs/004430.wav|"Я люблю яе. Перадай. Залатыя прыножкі, Дзе стаяць яе ножкі, Дзе яна сядзела, Там лаўка залацела""."|@corpus
wavs/004431.wav|Востра шыбнула ў твары саладкаватым серным смуродам.|@corpus
wavs/004432.wav|Пра што, за што свякроў мяне біла асінавым кіем, пра што, за што?|@corpus
wavs/004433.wav|Пачалі падымацца. Потым Раўбіч адчыніў жалезныя дзверы, і гурма выйшла на дзённае святло,|@corpus
wavs/004434.wav|Майка паружавела. Варухнула вуснамі. — Во гэта кавалер! Не тое, што ты.|@corpus
wavs/004435.wav|А вывучуся. Не ведаю, як будзе з платай за навучанне. Пяцьдзесят рублёў срэбрам у год — гэта для мяне зашмат.|@corpus
wavs/004436.wav|Здароўе людзей — гэта, вядома, надзвычай важліва. Але дрэнная тая медыцына, якая пачынае з лекавання хваробы.|@corpus
wavs/004437.wav|"Дуніна-Марцінкевіча, аб якім ты пішаш, не ведаць — сорам. Першы наш сапраўдны паэт. У сорак шостым годзе надрукаваў у Вільні сваю Ідылію"" (здаецца, так),"|@corpus
wavs/004438.wav|Даць людзям людскія ўмовы. Каб жылі сытна, каб апранутыдобра былі, каб жылі багата і ў добрай хаціне, каб не цягаліся па судах і правільна вялі гаспадарку, каб былі вольныя.|@corpus
wavs/004439.wav|"Яна ніколі не ведала, чаго, калі ад яго чакаць. ""Нечаканы, як прадзед Акім"", — казаў Вежа."|@corpus
wavs/004440.wav|"А ў бадзяка, у чартапалоха, пах пярэсты, чмяліны, і ён зусім як басовае ""до""."|@corpus
wavs/004441.wav|Трохі гэта, канечне, занадта дабрэчае і на ружовай вадзіцы з панскімі (прабач, Майка, — сказаў Алесь)|@corpus
wavs/004442.wav|І што калі адасабляцца, то ад яго, а не ад людзей, што самі шукаюць сяброўства з намі.|@corpus
wavs/004443.wav|Суконныя плашчы. Бледныя, нібы фарфоравыя, абліччы людзей, якія рэдка бачаць сонца. Бледныя, як парасткі бульбы ў склепе.|@corpus
wavs/004444.wav|Унь у нас на Гродзеншчыне. Неўраджаі некалькі год, халера лютуе, тыфус косіць людзей, гарачкі іх кладуць. А яны, сабакі, на нас ціснуць.|@corpus
wavs/004445.wav|На ўсю краіну адна навуковая ўстанова: Горацкая акадэмія (гэта калі не лічыць смаргонскай, дзе мядзведзяў вучылі).|@corpus
wavs/004446.wav|Крокі глуха гучалі пад шэрымі, нібы запыленымі, скляпеннямі.|@corpus
wavs/004447.wav|— Ты думаеш, ты дарэмна была барвянай у тым белым пакоі? Не, ты такая і ёсць.|@corpus
wavs/004448.wav|Пятнаццаць чалавек не хацелі абмовіцца і словам. Урэшце пан Яраш сказаў глухім голасам: — Прыступкі, панове.|@corpus
wavs/004449.wav|Жоўтыя бароды жменяў здрыгаліся і бязвольна клаліся пад сярпом.|@corpus
wavs/004450.wav|"а ў мінулым, у Мінску, ""Гапона"" ды ""Вечарніцы"". ""Гапона"" з ""Вечарніцамі"" дасылаю, ""Ідылію"" дастань сам."|@corpus
wavs/004451.wav|Цёмная бутэлька. Віленскі універсітэт закрылі, гімназіі ў Гродна ды Беластоку закрылі.|@corpus
wavs/004452.wav|Пасцель слала: кулачок пад бачок, камень пад галоўку, пасцель слала.|@corpus
wavs/004453.wav|З нашай, Свіслацкай, зрабілі вучылішча на сорак вучняў. А было ж некалі чатырыста! Ну, добра! Вучыцца буду, як вол.|@corpus
wavs/004454.wav|Чатыры чалавекі ўзняліся са сваіх месцаў, калі натоўп уцягнуўся ў сутарэнне.|@corpus
wavs/004455.wav|А ці я ёй пасцелькі не слала, ці не разувала, а ці я ёй?|@corpus
wavs/004456.wav|Яна зірнула на яго з павагай. Урга і Касюнька імчалі па свеце. Снежна-белы і мышастая.|@corpus
wavs/004457.wav|Сіраціна наша з табою першы свой голас падала. А чысты! Звонкі! Золата на хрусталі. Васількі ў жыце!|@corpus
wavs/004458.wav|А свет вакол быў жоўты ад іржышчаў і хрустальна-сіні ад неба. Сям-там на апошніх лапіках поля жанчыны яшчэ ваявалі з каласамі.|@corpus
wavs/004459.wav|Значыць, за ежу і дах у год дзвесце шаснаццаць. А разам з вопраткай і кнігамі — усяго дзвесце пяцьдзесят адзін рубель.|@corpus
wavs/004460.wav|Але мне стала трохі сумна, што ты гэты год не будзеш паступаць ва універсітэт і станеш, дзедавым намаганнем, прывучацца да гаспадаркі.|@corpus
wavs/004461.wav|"Але гэта раней як на другім-трэцім курсе не атрымаецца, так што няма чаго і думаць. Буду даваць урокі""."|@corpus
wavs/004462.wav|"Дык вось, дванаццатага ліпеня Віктар з універсітэта звольніўся, і мы адразу паехалі ""жалезным зміем"" у Пецярбург."|@corpus
wavs/004463.wav|— І валасы ліловыя. Усё ў свеце такое складанае. А мы нічога не ведаем.|@corpus
wavs/004464.wav|— Ты б прапанаваў яму дапамогу, — перапыніла Майка. — Не возьме.|@corpus
wavs/004465.wav|Перапёлка, пераляці поле і сіняе мора, перапёлка.|@corpus
wavs/004466.wav|Я тут не на тое, каб дыгнуць нагою ды сказаць я тут праездам.|@corpus
wavs/004467.wav|Не баліць нічыя бяда, акрамя яе бяды.|@corpus
wavs/004468.wav|На сталах стаялі колбы, рэторты, палаў у саганах агонь. Лёгкі дымок цягнуўся над выцяжным каўпаком.|@corpus
wavs/004469.wav|Памяні маё слова, калі мы не дачакаліся новага свяціла. Ён рускі. Прозвішча — Дабралюбаў.|@corpus
wavs/004470.wav|— Я не думала, што ты і практычны. — Я — усялякі. То слухай далей.|@corpus
wavs/004471.wav|"Так, трошкі. Папера, сам ведаеш"". — Шкада, — сказала Майка. — ""Ты ведаеш, — чытаў Алесь, — я тут палюбіў рускіх людзей."|@corpus
wavs/004472.wav|А тут прыглядзеўся — лухту гэта на іх нашы панкі, накшталт твайго Лізагуба, вярзуць.|@corpus
wavs/004473.wav|Але радзіма мне даражей за ўсё. І калі радзіме маёй дрэнна — мне таксама няміла нічога, акрамя радзімы.|@corpus
wavs/004474.wav|І хапаеш сам сябе за руку. А Марцінкевіч малайчына!|@corpus
wavs/004475.wav|Нясі звесьці ад ліхой свякроўкі ды да роднай маткі, нясі звесьці.|@corpus
wavs/004476.wav|З камералаў выходзяць самыя лепшыя гаспадары іадміністратары. А гэта — галоўнае. Бо нельга дазволіць, каб народ выміраў.|@corpus
wavs/004477.wav|Шмат харошых хлопцаў. І сярод нашых, і сярод палякаў, і сярод рускіх.|@corpus
wavs/004478.wav|— Спакойна, панове, — сказаў ім Раўбіч. — Гэта свае.|@corpus
wavs/004479.wav|Ён глядзеў на яе дзіўнымі, зусім новымі, вялізнымі шэрымі вачыма. І ёй раптоўна стала страшна.|@corpus
wavs/004480.wav|Яна прыстроіла Касюньку да Ургавай рысі і пяшчотна пагладзіла каштанавыя валасы хлопца.|@corpus
wavs/004481.wav|Ён гучыць, як струна віяланчэлі, калі яе кранеш у глухім пакоі.|@corpus
wavs/004482.wav|Можа, вызваляць па беднасці. І яшчэ каб стыпендыю нейкую атрымаць.|@corpus
wavs/004483.wav|І тонка-тонка, высока, далёка дрыжалі, плакалі ў чыстым паветры празрыстыя крынічкі галасоў.|@corpus
wavs/004484.wav|Вядома, так ім лягчэй нас у кіпцюрах трымаць. Што з беларуса возьмеш?|@corpus
wavs/004485.wav|Есці, каб хаця два разы — восем. Кнігі — пятнаццаць. Форма з дзвюма зменамі — дваццаць.|@corpus
wavs/004486.wav|А яны туды не могуць. Нянавісць не дазваляе. І таму свядома ахвяруюць сабой.|@corpus
wavs/004487.wav|Як паедзеш, то цяпер, вядома, у Пецярбург, а не ў Маскву. Будзем разам. А пакуль тое, я табе падрабязна пра свае справы пісаць не буду.|@corpus
wavs/004488.wav|Ды яшчэ і аблае. Ён горды. — То што рабіць? — Папрасіў дзеда, каб Ісленьеў патрос сувязямі. — Хіба можа? — А што?|@corpus
wavs/004489.wav|Цяпер узнялі голас выхаванцы. Вось яно як! Пасля напішу аб усім. Перадавай прывітанне бацькам, дзеду, Мсціславу. І, вядома, Майцы.|@corpus
wavs/004490.wav|Чалавек, па ўсім відаць, страшэнна памяркоўны, страсны і чысты. Нашы хлопцы ганарацца. Вучыцца ён у педагагічным.|@corpus
wavs/004491.wav|Глядзелі, нібы чакаючы, насцярожана і нядобра.|@corpus
wavs/004492.wav|Разувала ў цёмным куточку альхавым пруточкам, разувала. — Бедная мая, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/004493.wav|З турмы гэтай трэба вырывацца, калі хочам жыць. Трэба разумець, што справа ў рондзе,а не ў народзе.|@corpus
wavs/004494.wav|Коні глыталі шырокі, добры і страшны абшар.|@corpus
wavs/004495.wav|Будзе і гэта. Галоўнае, наш чалавек. Таленавіты. Галоўнае — дыхнула наша пісьменства, з часоў агульнай панскай здрады забітае, загнанае.|@corpus
wavs/004496.wav|Перш за ўсё трэба хваробу запабегчы.|@corpus
wavs/004497.wav|Нанялі пакойчык на Васільеўскім востраве. Першага жніўня падаў рэктару прашэнне, каб ласкава дазволіў здаваць прыёмныя экзамены.|@corpus
wavs/004498.wav|Вычварныя чорныя цені кідаліся ва ўсе бакі на кожнай паваротцы. Ішлі ў маўчанні, якое нават прыгнечвала.|@corpus
wavs/004499.wav|што падала праз закратаванае акно ў вялізнае сутарэнне з каменнай падлогай і скляпенчатай столлю.|@corpus
wavs/004500.wav|— Бедная мая зямля! Жаль ахапіў Майчына сэрца.|@corpus
wavs/004501.wav|Натоўп дваран ішоў падземным ходам да Раўбічавай камяніцы. Пан Яраш крочыў паперадзе з кандэлябрам у руцэ.|@corpus
wavs/004502.wav|Я зайздрошчу табе, што ты яго бачыў. З тваёй гімназічнай гісторыі і пасмяяліся ж мы, і задумаліся потым.|@corpus
wavs/004503.wav|Срэбныя кропелькі Каб ты ведаў, Алеська, як хочацца вершы пісаць! Але ведаеш: лёс разгарнуцца не дасць.|@corpus
wavs/004504.wav|"Дзед пад сакрэтам накіраваў грошы за навучанне на ўвесь тэрмін. А там скажуць — ""вызвалілі"". Толькі ты нікому не кажы. — Не скажу."|@corpus
wavs/004505.wav|Гэта дзяржава катаў, абрыдлівая, страшная, гнілая. Турма людзей, турма плямёнаў. Жандары, алілуйшчыкі, прадажная погань!|@corpus
wavs/004506.wav|Ён рускі, пецярбуржац. У кар'еры яму ніякія сувязі не памогуць, а ў такой лухце знойдуцца.|@corpus
wavs/004507.wav|Я тут нарадзіўся і тут спадзяюся памерці. Я, сапраўды, я тут нарадзіўся і тут спадзяюся памерці.|@corpus
wavs/004508.wav|Гэта ў будыніне універсітэта. Пад адным дахам. Памятаеш, у Грыбаедава (па тваім спіску чытаю):|@corpus
wavs/004509.wav|Незразумелыя вочы, здаецца, бачылі яе да самага дна.|@corpus
wavs/004510.wav|— А твае валасы пахнуць дурманам і таму, вядома, ліловыя.|@corpus
wavs/004511.wav|Прасіцца буду на юрыдычны, па разраду камеральных навук. Спачатку думаў быў у медыкі, як Віктар, але раздумаў.|@corpus
wavs/004512.wav|І тое праўда, што няма дрэннага народа. Канечне, гэта не яны нас на часткі шматуюць, у пятлю пхаюць, выбіваючы дух.|@corpus
wavs/004513.wav|У ружы, напрыклад, блакітны вячэрні пах.|@corpus
wavs/004514.wav|"Алесь, нібы не слухаючы, чытаў далей: — ""Яна сапраўдная беларуская дзяўчына. І таму, прабач, браце, я не хацеў бы для цябе небяспекі""."|@corpus
wavs/004515.wav|Андрэй узяў у рукі свае восці. Корчак абвёў натапыраных праціўнікаў вачыма і стрымаўся:|@corpus
wavs/004516.wav|Яны былі ледзь прыкметны, але здагадацца — хто ведаў — можна было. — Ого, — сказаў Корчак. — Ану. Пад світкай, ля ног Паківача, варухнулася руля стрэльбы.|@corpus
wavs/004517.wav|Але ніхто, відаць, нічога не ведаў. — У Раўбіча можна разжыцца на зброю, — сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/004518.wav|Запанавала маўчанне. — Раўбіча, — сказаў раптам Кандрат.|@corpus
wavs/004519.wav|Бацька здзівіўся. Глянуў на сына нават з нейкай павагаю. І словы Аўтуха прымусілі задумацца нават Корчака.|@corpus
wavs/004520.wav|Андрэй сядзеў і толькі маліўся сам сабе, каб ніхто не здагадаўся аб прычыне, аб ганьбе Загорскіх.|@corpus
wavs/004521.wav|— То і памры на сваім сумленні, як страляць пачнуць, — сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/004522.wav|— Вужак ганяць сабраліся, а пра гадзюку ніхто не ўспомніў. Хаданскіх паліць трэба.|@corpus
wavs/004523.wav|— Як толькі тут супакояцца — хай нават праз год, — збіраемся і ідзём.|@corpus
wavs/004524.wav|Хіба што потым, калі воля выйдзе нейкая не такая, якую чакалі. Але яму было няўсцерп чакаць.|@corpus
wavs/004525.wav|— А шкада, нельга. Мужык побач. Падплысці б ды адправіць гэтага гарлачыкі расціць.|@corpus
wavs/004526.wav|Ён, кажуць, волю даць хацеў. — А ты спытаў мужыкоў? — вочы Паківача бліснулі.|@corpus
wavs/004527.wav|— Землі Загорскіх нам не па зубах, — падштурхнуў людзей Корчак. — Гэтыя хоць і ціхмяныя, але адчайныя. Так будуць бараніцца — пыл ад нас паляціць.|@corpus
wavs/004528.wav|Не трэба было выказваць ім сваіх думак. І ён з трохі ненатуральнай рашучасцю сказаў: — Уздымем, не ўздымем.|@corpus
wavs/004529.wav|— З яго, — сказаў Пятрок. — з яго, сабакі. — І тое, — сказаў Корчак. — Я сам казаць не хацеў. Падумалі б: з-за сябе.|@corpus
wavs/004530.wav|— Чаго спрачаемся? — упарта сказаў Корчак. — Я не згодзен. Але я і кажу: не па зубах. То з каго? — З Кроера, — сказаў з дуба Лявон Кахно.|@corpus
wavs/004531.wav|Лагодны Андрэй змяніўся з твару. Пяшчотны глыбінны румянец заліў твар.|@corpus
wavs/004532.wav|Як грабянечнікі ў Падуспенні?! Крывёй харкаюць, а вольныя людзі.|@corpus
wavs/004533.wav|Дабрадушны Пятрок Кахно раптам узлаваўся: — На такіх нападаць — мы табе, Корчак, не сябры, вось што.|@corpus
wavs/004534.wav|— Што, цяляты? — Цяляты не цяляты, а супроць такіх ісці — душу загубіць.|@corpus
wavs/004535.wav|— Можна і ў іншых багатых радоў, але тыя сцерагуцца. — Несумленна, — сказаў Пятрок.|@corpus
wavs/004536.wav|Аблічча Кандрата ззяла гнеўнай радасцю. — Раўбіча, — нібы не мог адарвацца ад гэтага прозвішча, паўтарыў ён.|@corpus
wavs/004537.wav|Гэта тады ясна будзе. Не ўздымем, то пачакаем. Пад намі не гарыць. А паспрабаваць трэба. Быдла ўжо мы, а не людзі — вось да чаго давялі.|@corpus
wavs/004538.wav|Сіняе мора повені ляжала вакол. Скакала па ім залатое рабацінне. З верхавіны дуба пачуўся раптам голас Лявона:|@corpus
wavs/004539.wav|— А праўда, — сказаў Аўтух Лапата. — Я не чуў, каб Раўбіч. нешта такое. Але, пэўна, пад добрай скурай — дрэнь.|@corpus
wavs/004540.wav|Ваўкі. А з ваўкамі — па-воўчы. — І перапыніў самога сябе: — Значыць, вырашылі: Браніборскага. Яшчэ каго?|@corpus
wavs/004541.wav|Ніхто, акрамя Андрэя, не разумеў, чаму Кандрат Кагут аддае грамадзе, будучаму разгрому і агню, суровага звонку, але памяркоўнага пана Яраша.|@corpus
wavs/004542.wav|— Чаму так няроўна? — спытаў Янук. — Вельмі проста, хлопча, — сказаў Корчак. — Ты там не быў, а я меў шчасце.|@corpus
wavs/004543.wav|Кроер рабуе. Мусатаў страляе ў людзей. Абароны цёмнаму чалавеку няма. Прыйдзеш у суд — што давядзеш, калі гаворкі іхняй не разумееш?..|@corpus
wavs/004544.wav|Згода, Кроер. Яшчэ хто? — Браніборскі, — сказаў Юллян Лапата. Аўтух запыхкаў, як вожык. — Нашто?|@corpus
wavs/004545.wav|Размова ўвесь час скакала вакол небяспечнага: Хаданскі — Раўбічы — прапановы дзядзькаванага брата. Вось-вось.|@corpus
wavs/004546.wav|— Ваўка да ваўка цягне, — змрочна сказаў Корчак. — Згода, пускаем агонь.|@corpus
wavs/004547.wav|Маўчаць. Хавацца і перахоўвацца. Магчыма, зноў тры-чатыры-сем год.|@corpus
wavs/004548.wav|Але і чакаць было горш за смерць. А Корчак ведаў усё лепш за іншых. Не ўзняць грамаду. Усе чакаюць. Не ўзняць.|@corpus
wavs/004549.wav|— Не яны яго завялі — Прыгон. — Тфу! Ты ідзі глянь, як у Магілёве лупалаўскія кажамякі жывуць?!|@corpus
wavs/004550.wav|Корчак пачырванеў. І адразу на гэтым загарэлым абліччы выступілі два, крыж-накрыж, шнары: сляды Кроеравага карбача.|@corpus
wavs/004551.wav|Над чаўнамі павісла няёмкая маўчанка.|@corpus
wavs/004552.wav|Кандрат Кагут спрытна, як кошка, не абапіраючыся рукамі, устаў на ногі:|@corpus
wavs/004553.wav|душагубка амаль не загайдалася. — Ты пашкадуеш, калі зачэпіш яго ці кагосьці з Загорскіх.|@corpus
wavs/004554.wav|Аблічча было такое рэзкае і гнеўнае, што Андрэй змоўк. — Раўбіча, — паўтарыў Кандрат. — Нашто? — спытаў нехта.|@corpus
wavs/004555.wav|— Ты што? — паспрабаваў быў спыніць брата Андрэй. Але Кандрат павярнуўся да яго і аднымі вуснамі кінуў: — Маўчы!|@corpus
wavs/004556.wav|Малой крывёй ён не абыдзецца. Так што адны абложаць, каб сарока не праляцела, падмогу не паклікала. А другія справы свае зробяць дый прыйдуць.|@corpus
wavs/004557.wav|— .на Раўбіча, а потым, Браніборскага попелам пусціўшы, на дапамогу тым, што ў Кроераўшчыне.|@corpus
wavs/004558.wav|І тут Андрэй са здіўленнем убачыў, як страшна — ніколі ў жыцці такога не бачыў — змяніўся з аблічча брат.|@corpus
wavs/004559.wav|— Гэта чаму? — спытаў Пятрок. — Куды дачку. аддае? — сказаў сонны Аўтух. — З кім. парадніцца хоча? Андрэй пакутліва пачырванеў.|@corpus
wavs/004560.wav|У яго гэтых сабутэльнікаў, загонавых прапойцаў, сотня, дый чаркесаў ён наўрад ці адпусціць. Ведае.|@corpus
wavs/004561.wav|Яшчэ і яшчэ чакаць. Як сем год ужо чакаў.|@corpus
wavs/004562.wav|— Човен з гэтымі двума. Людзі пачалі збірацца, адвязваць чаўны. Лявон спрытна, як куніца, спускаўся з дрэва. — Пагаварылі, — сказаў Корчак.|@corpus
wavs/004563.wav|Каму ахвота, чакаючы на такое, галаву скручваць? Кожная грамада — як крушня каменная. Не зрушыш. Ляжыць на сваім лапіку поля і маўчыць.|@corpus
wavs/004564.wav|Іван нібы выказаў думку кожнага. Бо ўсе тут баяліся і падсвядома ведалі: вялікай грамады цяпер не ўзняць.|@corpus
wavs/004565.wav|Спачатку дзелімся на дзве гурмы. Адна — на Кроера. Другая — на Хаданскіх, адтуль. — На Раўбіча, — сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/004566.wav|— Час трохі не той, — ён сарамяжліва ўсміхнуўся. — Я не баюся, але проста. чуткі гэтыя, што вось-вось волю дадуць. З зямлёю.|@corpus
wavs/004567.wav|— Тлумач. — Ён мой брат. І гэтага досыць.|@corpus
wavs/004568.wav|— Не хочуць яны такой паганай волі, без зямлі. — Нам, хлопцы, наогул цяжка будзе, — раптам сказаў Іван.|@corpus
wavs/004569.wav|— Хіба толькі паліць? — гэта сказаў усмешлівы Лявон з верхавіны дуба. — Вынішчыць, — гэта ўжо сказаў стары Лапата. — Значыць так, — сказаў Корчак.|@corpus
wavs/004570.wav|— І тое праўда, — сказаў раптам Аўтух. — З добрых пачнем, а як за злых возьмемся — то бараніць іх салдат нагоняць.|@corpus
wavs/004571.wav|"Пайшла далей. Дзед глядзеў на яе і думаў: ""Самая добрая пара будзе для Алеся. Сумленная сям'я. Адна з нямногіх, сапраўдных."|@corpus
wavs/004572.wav|"Цікавае было ўсюдых. То гэта была ""скрыначка Пандоры"", якую яны знайшлі на століку ў кутнім пакоі."|@corpus
wavs/004573.wav|А потым трапілася чырвонае шкельца.|@corpus
wavs/004574.wav|На яго глядзелі са здзіўленнем, дзівуючыся каструбаватым мужыцкім сказам, якія ён вымаўляў з асаблівым смакам.|@corpus
wavs/004575.wav|і валхвы ў дзівосных уборах ішлі да ясляў. .А потым наведалі палац сяляне з казою.|@corpus
wavs/004576.wav|Цікавыя былі старыя партрэты, бо яны не маглі прачытаць лацінскіх і вязевых надпісаў на іх.|@corpus
wavs/004577.wav|Новы прыдняпроўскі дваранін, усыноўлены Ян Клейна. Бач ты які, братка!|@corpus
wavs/004578.wav|Стаяць недзе, як мы, такія самыя хлопчык і таечка, і глядзяць на нас і думаюць: а ці ёсць там хто?|@corpus
wavs/004579.wav|Адчуваючы пад рукою яе плечыка, Алесь сказаў: — Зоры. Настаўнік кажа, што на іх таксама ёсць людзі.|@corpus
wavs/004580.wav|Праз шкельцы вазка былі відаць лагчыны, заснежаныя лясы, птушкі-пасмяцюхі, што прылятаюць з далёкай Лапландыі і зімуюць у нас, бо тут для іх цёпла,|@corpus
wavs/004581.wav|— Нават калі нас не будзе. праз тысячу год. Зорка — Майка і зорка — Алесь.|@corpus
wavs/004582.wav|Цікавы быў калейдаскоп, які яны знайшлі ў пустым пакойчыку. Калейдаскоп ляжаў у скрынцы, разам з рознакаляровымі шкельцамі.|@corpus
wavs/004583.wav|Устаўшы з месца, яна хуценька падышла да канапы, схілілася над ім і, абняўшы яго за шыю, сама,|@corpus
wavs/004584.wav|Але ён не ведаў, як выпрасіць дараванне. Ён проста глядзеў на яе вялікімі ўмольнымі вачыма.|@corpus
wavs/004585.wav|— А мы іх ніколі не ўбачым, — сказала яна. — А што, Алесь, можа там быць, як у нас у Загоршчыне? Ёсць там такія, як мы?|@corpus
wavs/004586.wav|"Аднойчы, на чацвёрты дзень каляд, яны ўцяклі ад усіх і пайшлі ў далёкія, нежылыя пакоі дома ""шукаць цікавага""."|@corpus
wavs/004587.wav|Застрашлівае барвянае неба, цяжкія крывавыя аблокі, такія няўмольныя, павольныя, жахлівыя. — Страшна, — сказала яна. — Вазьмі хутчэй.|@corpus
wavs/004588.wav|Яны сядзелі моўчкі, аглушаныя страшным відовішчам. Майка была такая прыгнечаная. Алесь сам не ведаў, як гэта ў яго выйшла.|@corpus
wavs/004589.wav|— Як. галаву табе адсеклі, — сказала яна. — Як. прывід барвянага чалавечка.|@corpus
wavs/004590.wav|першы вёў за руку дзіцячы карагод.|@corpus
wavs/004591.wav|шакіраваў іх усіх мужыцкай мовай уперамешку з самай вытанчанай французскай, назнарок нападаў на тое, што было дорага субяседніку, — словам, расклеіўся.|@corpus
wavs/004592.wav|— крыкнуў ён такім голасам, што спалохаў яе. — Майка, глядзі на мяне.|@corpus
wavs/004593.wav|"Людзі трымаюць ""душу"" да вясны, а вясной выносяць і асцярожна ""адпускаюць"", кладуць у высакаватыя зялёныя ўсходы."|@corpus
wavs/004594.wav|— Гэта Міцар і Алькор, — сказаў Алесь. — У цябе добры зрок. А вунь тую зорку як ты бачыш?|@corpus
wavs/004595.wav|Яны паглядзелі праз сіняе шкельца — і свет за акном стаў сіні і нежывы. — Я не хачу такой зямлі, — сказала яна.|@corpus
wavs/004596.wav|Забыць было лёгка: стары не з'яўляўся між іх цэлых дзесяць год. А ён накіраваўся да дзяцей.|@corpus
wavs/004597.wav|— У Ракі шмат ворагаў. Дзед нечакана ўздыхнуў і пацалаваў Янку:|@corpus
wavs/004598.wav|Паглядзі, што ты бачыш ля яе? — Ой, — шапнула Майка. — Яшчэ адна зорачка.|@corpus
wavs/004599.wav|Каза была ў шэрым ваўчыным футры з вяхотным хвастом, у сушанай авечай масцы. Замест барады ў яе быў пук каласоў.|@corpus
wavs/004600.wav|Чырвоным святлом гарэла на яе верхавіне віфлеемская зорка. А ў галінах, бы ў зялёнай пячоры, стаялі лялечныя авечкі,|@corpus
wavs/004601.wav|— і ўсё менш і менш застаецца месца, дзе магла б схавацца душа нівы. У адчаі яна хаваецца ў апошнюю жменю каласоў,|@corpus
wavs/004602.wav|Заходняе сонца ляжала на сцяне пакоя. І там жа, на сцяне, Алесь убачыў|@corpus
wavs/004603.wav|бачыла яго ўмольныя і спалоханыя вочы і разумела, што дарэмна пакрыўдавала яго.|@corpus
wavs/004604.wav|— І таксама не ўбачаць ніколі, — уздыхнула яна. Зоры мігцелі над паркам.|@corpus
wavs/004605.wav|Вежа сустрэў дзяцей на верхніх прыступках сходаў, вялізны, з прыгожай сівою грывай валасоў. Браў дзяцей на рукі, глядзеў ім у вочы.|@corpus
wavs/004606.wav|— Прыйдзе час — сам знайду табе жонку і зброю. Алеся хаця любіш? Будзь яму другам.|@corpus
wavs/004607.wav|А Майка нават павек не ўзняла на яго. Тады ён адвёў вочы на сцяну і заўважыў дзіўнае.|@corpus
wavs/004608.wav|Узяў за скроні Мсціслава. — Пусціце мяне, калі ласка, — сур'ёзна сказаў Мсціслаў. — Чаму гэта? — Мы ўжо дарослыя.|@corpus
wavs/004609.wav|— Што ўжо што, а шуму такі будзе. І не кажы, кума, — казаў пан Юры. Ён быў шчаслівы.|@corpus
wavs/004610.wav|"Раніцай раздасі дзецям па адным у каробачцы. Гэта будзе ""грамада разбітай вазы"". Год праз сорак склеіце."|@corpus
wavs/004611.wav|якая бегае на задніх ножках. Такая ўжо істота. Спачатку ёй добра жыць, але потым жніцы жнуць жыта|@corpus
wavs/004612.wav|— Слухай, — сказала яна. — Давай зробім. ведаеш што?|@corpus
wavs/004613.wav|— Гэта чыя ж такая? Твая, пані Надзея? — Мая.|@corpus
wavs/004614.wav|А калі на ёй серп, то часам можна заўважыць, што астатняя яе частка попельная.|@corpus
wavs/004615.wav|Ад нерухомасці ўсім у вазку было трошкі халаднавата. А потым з грады заўважылі далёкія агні ў снягах. Коні пабеглі шпарчэй.|@corpus
wavs/004616.wav|Ніхто не бачыў, што Клейна стаіць у дзвярах і назірае за скокамі. І раптам усе змоўклі. А Клейна сказала:|@corpus
wavs/004617.wav|Каза мэкала і спявала дураслівым голасам. Гэта была ўжо не забава, а важная справа.|@corpus
wavs/004618.wav|А ля Воўчага Вока жылі і свяціліся, нікому невядомыя, зорка — Майка і зорка — Алесь.|@corpus
wavs/004619.wav|— Гожая якая. А гэта? Ого, ну, гэта я сам разумею.|@corpus
wavs/004620.wav|Дзве малюсенькія постаці сталі каля акна і прытуліліся адна да адной, бо стала трошкі жудасна.|@corpus
wavs/004621.wav|— Ведаю, — сказаў ён, нейкім шостым пачуццём адгадаўшы, што яна думае. — Трэба назваць дзве гэтыя зоркі ля Воўчага Вока.|@corpus
wavs/004622.wav|— тады ты зразумееш і станеш харошым, чорцік з дзівоснымі вачыма. Пагладзіў яе лапку.|@corpus
wavs/004623.wav|Іх жа ніхто не бачыць. Дык мы дамо адной тваё імя, а другой — маё. І гэта будзе наша таямніца.|@corpus
wavs/004624.wav|Майка ўсміхалася высокім краёчкам рота. Яе злаваў гэты агляд, яна адчувала ў ім нешта няёмкае,|@corpus
wavs/004625.wav|— Алесь, — спытала яна, — можа нарадзіцца чалавек з такімі вачыма, што ўбачыць іх?|@corpus
wavs/004626.wav|Сам адчыніў ім дзверы ў залу, дзе стаяла нешта цьмянае,|@corpus
wavs/004627.wav|Тут яна радуецца і вырашае зрабіць, каб людзям было добра. І людзі не кідаюць яе.|@corpus
wavs/004628.wav|Тады ніхто не забівае іх сваім ззяннем. Памаўчаў.|@corpus
wavs/004629.wav|і са скрынкі, адразу за адкінутым вечкам,выраслі кавалер і дама з бісквіту.|@corpus
wavs/004630.wav|— А вось пані Антаніда заўважыць ды ёмашнікам вас, лайдакі. За гэтым старым дурнем дый вы ў побрыкі.|@corpus
wavs/004631.wav|Чорны хлопчык у пурпуры. Майка нездарма чытала раманы.|@corpus
wavs/004632.wav|— гэта і ёсць барада казла. Апошнюю жменю зразаюць асцярожна.|@corpus
wavs/004633.wav|Чорную-чорную Майку з фіялетавымі зіхоткімі валасамі. — Майка!|@corpus
wavs/004634.wav|Звонка вішчалі пад палазамі марозныя каляіны. Вецер прынёс далёкае выццё і рэдкі гарматны гул лёду на Дняпры.|@corpus
wavs/004635.wav|Алесь то паціскаў руку Франсу, то схіляўся да Майкі, то цалаваў маленькую Наталку (Майку цалаваць ён саромеўся).|@corpus
wavs/004636.wav|Пакуль што на людзях гэта дазвалялася толькі Клейне. Яны проста забылі, што Вежа і раней вызначаўся гэтым.|@corpus
wavs/004637.wav|Яны павольна круціліся ў нейкім невядомым танцы, а вакол іх, жвава пагойдваючыся, круціўся чорт.|@corpus
wavs/004638.wav|Маеш ад мяне шаблю. — Дзякуй вам, — сур'ёзна сказаў мурын.|@corpus
wavs/004639.wav|і сама сабе вырашыла адыграцца за яго на адзіным чалавеку, якога было чамусьці прыемна дражніць: на Алесю. — Даросласці, — сказаў дзед.|@corpus
wavs/004640.wav|— Не ведаю, — сказаў Алесь. — Вочы ва ўсіх розныя. Бачыш Коўш? — Бачу. — А вунь другая зорка ў ягонай ручцы.|@corpus
wavs/004641.wav|— Правільна, — згадзіўся дзед. — Вы дарослыя. Дык, значыць, ты найлепшы сябар майго ўнука? Урэшце чарга дайшла да Майкі.|@corpus
wavs/004642.wav|Адзін аднаго не губляць. Бацька глядзеў з дзвярэй на скокі вакол разбітай вазы і рагатаў.|@corpus
wavs/004643.wav|там жыта родзіць; Дзе каза хвастом, там жыта кустом; Дзе каза ступою, там жыта капою; Дзе каза рогам, там жыта стогам.|@corpus
wavs/004644.wav|Доўга разглядаў попельныя, з залацістым адценнем валасы, бэзавую сукенку з кароткімі рукавамі, цёмна-блакітныя, удавана наіўныя вочы.|@corpus
wavs/004645.wav|"Але хто ведае, што будзе з дзяўчынкі праз сем год""."|@corpus
wavs/004646.wav|Дзеці селі на канапу і пачалі праз гэтыя шкельцы глядзець у акно, на дрэвы і аблокі.|@corpus
wavs/004647.wav|Яна глядзела на хлопчыка, на яго зялёную куртку,|@corpus
wavs/004648.wav|А потым у дзверы сыпанула сапраўдная дзіцячая калатэча: Мсціслаў, Ядзенька Клейна, Янка, чорны, як чобат, і неўтаймавана вясёлы. Ногі, рукі, усмешкі, віск, смех.|@corpus
wavs/004649.wav|На хвіліну яна была раззлавалася, але потым толькі сышла з канапы і села на маленькае крэселка каля сцяны.|@corpus
wavs/004650.wav|І пасля размовы з дзецьмі Вежа стаў асабліва з'едлівы з гасцямі,|@corpus
wavs/004651.wav|Вазок спыніўся, рэзка завярнуўшыся, ля параднага ганка.|@corpus
wavs/004652.wav|— А цяпер глядзі на сцяну. Яна адвяла вочы і ўбачыла чорны цень Алеся, апрануты ў пурпур.|@corpus
wavs/004653.wav|Чарапкі з сінімі рыбамі разляцеліся ў бакі. Дзед чухаў патыліцу і раптам з лёгкай хады перайшоў на скокі.|@corpus
wavs/004654.wav|"З тварамі, намазанымі сажай, у вывернутых кажухах, у дзівосных ""турэцкіх шапках"" — яны прынеслі з сабой мароз, гукі дуды, цымбал і бубна."|@corpus
wavs/004655.wav|— Жыццё табе дазваляла ўсё, капрызны чорцік. А вось калі яно пачне супраціўляцца, пачне мяць,|@corpus
wavs/004656.wav|Настаўнік здзіўляецца, якія ў мяне вочы. Ён правяраў. Ён бачыць толькі ў трубу тое, што я добра бачу і так. Ведаеш, Вечарніца мае сярпы, як месяц.|@corpus
wavs/004657.wav|— Ты, — сказала яна, — ты. зусім чорны, ты зліваешся з ценем, цябе не відаць. Толькі адзенне барвянае. плавае.|@corpus
wavs/004658.wav|Проста па анфіладзе, з пакоя ў пакой, рухаўся стракаты ланцуг, а наперадзе лёгка пераступаў нагамі сівы чалавек бадай што сажэннага росту і напяваў:|@corpus
wavs/004659.wav|адхоны над белым Дняпром і ліловыя хмызнякі на грывах. Фурман спяваў нешта сумнае і шырокае, пагойдваў у такт спевам галавою.|@corpus
wavs/004660.wav|На каляды ў Загоршчыну нечакана прыехаў стары Вежа.|@corpus
wavs/004661.wav|— Можа, і народзіцца некалі чалавек з такім зрокам, што ўбачыць на зорках людзей.|@corpus
wavs/004662.wav|Выехалі ў зімнім вазку ўпяцёх. Маці, Франс, Майка, малодшая сястра Наталля і Стась, самы малы з усіх.|@corpus
wavs/004663.wav|— Я таксама. На табе жоўтае шкло. Жоўтае было вясёлае і радаснае. Свет ляжаў перад Майкай жоўценькі, і яна смяялася.|@corpus
wavs/004664.wav|Бо ад казы залежаў наступны ўраджай. Усім вядома, што душа нівы, каму пашанцавала яе ўбачыць, падобная на спрытную казу,|@corpus
wavs/004665.wav|— Ану за мной! — крыкнуў ён і павёў дзяцей зноў да ялінкі. Яна ззяла ў паўцемры, вялізная, уся ў таемных ценях, пахучая.|@corpus
wavs/004666.wav|— На адной няма і на другой няма, — сказаў Алесь. — А на тысячнай, можа, і ёсць.|@corpus
wavs/004667.wav|І зноў душа насяляе сваё царства, не даючы загінуць ніводнай расліне, а сама вольна ходзіць на задніх ножках па ўсіх абшарах прыдняпроўскіх ніў.|@corpus
wavs/004668.wav|Сыпанулі насустрач людзі, хутчэй неслі дзяцей у дом, расхутвалі іх, пахучых з марозу, садзілі на доўгую гарачую ляжанку ў гардэробнай, давалі па глытку гарачага віна з карыцай.|@corpus
wavs/004669.wav|Яна ляжыць пад абразамі і выходзіць з хаты толькі на каляды, прывязаная ўжо да галавы казы.|@corpus
wavs/004670.wav|І тут дзед зрабіў ласку сесці на падстаўленае сынам крэселка. — Раўбічава. Ану, дай паглядзець на цябе.|@corpus
wavs/004671.wav|Перарывіста раўла дуда. Спявалі галасы: Дзе каза ходзіць,|@corpus
wavs/004672.wav|— Ніяк, зорка як зорка. — А я ведаю, што яна падвойная. Гэта альфа Вагаў.|@corpus
wavs/004673.wav|Ім было добра і весела разам з усімі, але яшчэ лепш адным.|@corpus
wavs/004674.wav|Доўга-доўга глядзі. Непаразумелая, яна ўсё ж падпарадкавалася. Захад ляжаў на сцяне пакоя.|@corpus
wavs/004675.wav|Я заўважаю нават яшчэ больш. Ля Воўчага Вока ёсць дзве зусім малюсенькія зорачкі. Але я іх бачу толькі ў прыцемку, калі на небе зусім мала зор.|@corpus
wavs/004676.wav|Яны доўга не маглі адчыніць яе, а потым выпадкова націснулі бліскучую пласцінку,|@corpus
wavs/004677.wav|Разгарачаныя скокамі, Алесь і Майка выбеглі з пакояў і спыніліся ў халаднаватай лоджыі. Праз вялікія вокны свяцілі марозныя зоры.|@corpus
wavs/004678.wav|— Чорцік? — спытаў ён. — Чаго табе не хапае дзеля таго, каб стаць харошым і добрым, чорцік?|@corpus
wavs/004679.wav|Як нітка за іголкай. Ты, брат, глядзі. Табе яшчэ давядзецца ўсім жыццём даводзіць.што ты — наш.|@corpus
wavs/004680.wav|Але ён абняў яе зусім бязважкімі рукамі і няўмела пацалаваў у нерухомы раток.|@corpus
wavs/004681.wav|Як быццам тут была вясковая хата, у якой вадзіліся ёмашнікі. — Гэта мы святкуем, — сказаў дзед і крыкнуў: — Касьян, падбяры чарапкі!|@corpus
wavs/004682.wav|— А ты ў аранжава-барвяным. Твае валасы ліловыя. Яны паўтаралі і паўтаралі дослед, спалоханыя да глыбіні душы.|@corpus
wavs/004683.wav|І нашы імёны будуць вечныя, як тыя зоркі. Заўсёды. — Заўсёды-заўсёды, — сказала яна.|@corpus
wavs/004684.wav|Ён пільна глядзеў на яе. І тады яна спахапілася: — Ой, я нешта не тое сказала. Даруй мне, Алесь.|@corpus
wavs/004685.wav|Яна сядзела маўклівая і такая танюткая ў сваёй бэзавай сукенцы, што яму стала шкада яе.|@corpus
wavs/004686.wav|Яны гаварылі і гаварылі. Алесь расказваў ёй аб сустрэчы на поплаве з Чорным Войнам. Яна аж пахаладзела, дачуўшыся, як ён падобны да яе Лазніка.|@corpus
wavs/004687.wav|бязважка і чыста, пацалавала яго ў прыгожы рот.|@corpus
wavs/004688.wav|таямніча распасцершы лапы. Сам загадаў запаліць свечкі, страляў разам з усімі з ляскавак, памагаў разбіраць падарункі,|@corpus
wavs/004689.wav|Але яна нічога не сказала яму аб ім.|@corpus
wavs/004690.wav|чарнатварую Майку з фіялетавымі валасамі і ў сукенцы аранжава-барвянага колеру.|@corpus
wavs/004691.wav|— Будзь добры з. людзьмі, чорцік. Так ці не так? Будзеш? — Паспрабую, — зрабіла яна кніксен.|@corpus
wavs/004692.wav|Антон казу вядзе. Тпру ды ну — каза не йдзе. У блакітнай гасцінай карагод, раздурэўшыся, наляцеў на падстаўку з кітайскай вазай.|@corpus
wavs/004693.wav|Святкі ішлі далей: у танцах, пераапрананнях, варажэннях, у палёце санак, а хутаных вясёлкавым снежным пылам.|@corpus
wavs/004694.wav|і як ездзілі па рыбу перад вяселлем, і як жартавалі з Галінкай Кахно, і як было весела. Не, нічога не магло здарыцца са Стафанам.|@corpus
wavs/004695.wav|"Ну, нічога. ""Сіроцкія слёзы дарма не мінаюць. Пападуць на белы камень — камень прабіваюць""."|@corpus
wavs/004696.wav|"Не, — моўчкі кіўнула яна галавой. ""Так"", — моўчкі схіліў ён галаву."|@corpus
wavs/004697.wav|Нашы курачкі трапятлівыя разграбуць, Нашы жоначкі лепятлівыя разнясуць.|@corpus
wavs/004698.wav|— Няхай вашых курэй каршун дзярэ, Няхай вашых жонак смерць пабярэ.|@corpus
wavs/004699.wav|Успершыся на плячо Кандрату, ён устаў. — Ну вось, блаславі вас усіх.|@corpus
wavs/004700.wav|Янька раптоўна ўсхліпнула і села ў траву, нібыта ў яе падсекліся ногі.|@corpus
wavs/004701.wav|Сядзіць, відаць, нейкі закаханы бедалага ды плачацца на горкі лёс, ашчаперыўшы рукамі калматую галаву.|@corpus
wavs/004702.wav|Мсціслаў зноў задумаўся ад гэтай песні. Пойдзе ў бунт, магчыма, галаву складзе, або схопяць ды расстраляюць, ці інвалідам зробяць.|@corpus
wavs/004703.wav|— Не, — сказаў Стафан. — Я ведаю. Ты не забыў? — Не. — Споўні.|@corpus
wavs/004704.wav|І Кроера таксама. Мне праява была — ён. — А калі не?|@corpus
wavs/004705.wav|— Споўню. — Правядзі мяне, братка, да ракі. Бачыш, чырвоная.|@corpus
wavs/004706.wav|З прыдарожнай карчмы, за якую сядала сонца, ляцела жаласная песня: І чарка мала, і гарэлкі няма,|@corpus
wavs/004707.wav|Няхай яна на шуметнічку пасыпе, Няхай яна і ножкамі прытопча, Няхай яна і слёзкамі прымоча.|@corpus
wavs/004708.wav|Яны ішлі берагам. Яня ішла побач, апусціўшы вочы, абшморгвала маладую галінку вярбы.|@corpus
wavs/004709.wav|— Забі за сорак дзён, пакуль душа тут. Таркайлу.|@corpus
wavs/004710.wav|Ён папраставаў па задворках да курганнай магільні за Азярышчам. Янька была ўжо там. Мсціслаў саскочыў з каня. — Вечар добры!|@corpus
wavs/004711.wav|— Праўда? Янька з даверам зірнула на яго, глыбока ўздыхнула і завяла ціхенькім дрыготкім галаском:|@corpus
wavs/004712.wav|Ён сеў ля яе, нясмела пагладзіў па залатых валасах. — Ну што ты, што?|@corpus
wavs/004713.wav|Як зрэжуць яго — гэта ўжо ўсё. Мсціслаў разгубіўся. — Нічога. Абыдзецца ўсё.|@corpus
wavs/004714.wav|— Мне маладой лістоты шкада. Глядзі, якая зялёная. — І праўда. Я не буду больш.|@corpus
wavs/004715.wav|Ён узяў яе за плечы і сілком адвёў далоні ад вачэй. У вачах былі слёзы.|@corpus
wavs/004716.wav|Стафан памацаў рукою ржавае мяккае пер'е і скрывіў вусны ўсмешкаю.|@corpus
wavs/004717.wav|— Яна ў вадзе аджыве, выплыве недзе ў бераг ды ўкараніцца. Вярба жывучая.|@corpus
wavs/004718.wav|— Вядома, укараніцца. І раптам Янька хліпнула. — Вярбе можна. Чалавеку вось нельга.|@corpus
wavs/004719.wav|Прыданачкі — няўданачкі Шапчыце, Вы яе паціхенечку Наўчыце. Мсціслаў ішоў і ўспамінаў радасць тых дзён:|@corpus
wavs/004720.wav|Няхай яна ранюсенька ўстаець, Няхай яна хатку, сенькі падмяцець, Няхай яна на вулку шумку не нясець,|@corpus
wavs/004721.wav|Што тады рабіць дзеўцы? Ах, божа ты, божа. Як бы добра, каб усё ўжо мінулася, каб перамога. А тут ворагаў — гурт.|@corpus
wavs/004722.wav|Міла, міла не цячэ, каля сэрца пячэ.|@corpus
wavs/004723.wav|Гнеў знік з вачэй хворага. І нават усмешка была ранейшая, як да хваробы.|@corpus
wavs/004724.wav|— Шкада. — Табе сёння зварым. Нічога. Ежа, браце, панская.|@corpus
wavs/004725.wav|Брэшуць на сумленных людзей. Ды не дадуць так адразу цераз кроў пераскочыць.|@corpus
wavs/004726.wav|Вось і сам дзічынаю зрабіўся. І зноў Кандрата, другі ўжо раз, уразіў гнеўны выраз у вачах Стафана.|@corpus
wavs/004727.wav|Падышоў Кандрат, але старэйшы яго нібы не заўважыў. Твар жоўты і ў плямах, позірк адсутны.|@corpus
wavs/004728.wav|Сонца ўжо ледзь круцілася, пералівалася сваім краёчкам над вадой.|@corpus
wavs/004729.wav|— Не трэба, — глуха сказаў ён. — Калі нават нешта і здарыцца — я цябе не кіну.|@corpus
wavs/004730.wav|Мсціслаў адчуў — апусцілася некуды сэрца. — Як жа гэта нехта мог, — праз слёзы сказала яна.|@corpus
wavs/004731.wav|Падышла да ўрвішча, кінула галінку ў плынь. — Ты не думай, — Яньчыны вочы глядзелі трохі нават спалохана.|@corpus
wavs/004732.wav|Яны ішлі насустрач барвянаму вялізнаму сонцу, што напалову села ў затоку Дняпра. Мякка ступаў за імі стомлены конь.|@corpus
wavs/004733.wav|— Усё адно шкада. Кандрат прысеў да старэйшага. — Дай стрэльбу, — сказаў Стафан.|@corpus
wavs/004734.wav|— Заспявай тую, што тады для Марты спявала, — папрасіў ён. — Заспявай. Вось убачыш, я веру, адразу яму лягчэй стане.|@corpus
wavs/004735.wav|Стафан сядзеў на прызбе, зябка хутаўся ў чугу і праваленымі вачыма глядзеў на заліты барваю сад і на сонца, што сядала за ім.|@corpus
wavs/004736.wav|Каб супакоілася. А з тым не спяшайся. Усё добра зрабі.|@corpus
wavs/004737.wav|А можа, і я з таго свету прыйду, скажу, ён ці не. Каб жывую душу ўратаваць ад дарэмшчыны — адпусцяць.|@corpus
wavs/004738.wav|— Кандратка, я сёння памру. Брат зрабіў рух пратэсту.|@corpus
wavs/004739.wav|Узяў дубальтоўку сухімі, як курыныя лапы, пальцамі. — Цяжка. Пры жыцці і страляць не любіў.|@corpus
wavs/004740.wav|Кандрат асцярожна паклаў яму на тую руку, што ляжала на каленях (другая сціскала на грудзях адвароты чугі), двух забітых дупеляў.|@corpus
wavs/004741.wav|— Ну вось. Каб вышэй. Трошачкі вышэй. Пацягнуўся, нібы хацеў яшчэ раз убачыць раку.|@corpus
wavs/004742.wav|— Стафану кепска, — свежы тварык Янькі зморшчыўся, задрыжалі гаротна бровы.|@corpus
wavs/004743.wav|Мсціслаў паставіў яе на ногі. Павагаўся хвіліну і раптам асцярожна пацалаваў у распухлы, салёны ад слёз раток.|@corpus
wavs/004744.wav|— Калі нават не, то гэткую дрэнь сцерці трэба з зямлі. — Споўню.|@corpus
wavs/004745.wav|— Не. Не, не ўжо, відаць. Не скардзіцца Стафан, не. Памятаеш, як на вяселлі ягоным добра было?|@corpus
wavs/004746.wav|— Як узнялася рука на такога. Ціхі ж, рахманы. Дзіця астанецца.|@corpus
wavs/004747.wav|і ўсё ж усе спадзяваліся, рабілі для яго ўсё, назнарок пакідалі з ім кагосьці з братоў ці Марту з Рагнедай, каб не быў самотны.|@corpus
wavs/004748.wav|Бацькам буду. Братам буду. Мужам, калі хочаш, буду.|@corpus
wavs/004749.wav|— Пасядзім трохі, дый я пайду да яго, — сказаў Мсціслаў. — Сядзець не трэба. Паходзім.|@corpus
wavs/004750.wav|Мне. Нібы страціў думку.|@corpus
wavs/004751.wav|А потым стаў падаць так раптоўна, што Кандрат ледзь паспеў падтрымаць яго.|@corpus
wavs/004752.wav|Стафану сапраўды не памагалі ні лекары, ні лекі. І зразумела рабілася, што тут хіба ўжо натура возьме сваё,|@corpus
wavs/004753.wav|Сабіна аднойчы злавіла на сабе яго позірк.|@corpus
wavs/004754.wav|Наступала бязлітасная зялёная немач, хлароз. Другія, мацнейшыя, сціскалі душу ў далонь, каб выжыць.|@corpus
wavs/004755.wav|Гэтыя шмат ведалі пра Алеся, чулі трохі пра Віктара з Кастусём. Але ці не найбольш звяртаў на сябе ўвагу аднакласнік Вацлава, невялічкі расточкам, трохі цельпукаваты шляхцюк.|@corpus
wavs/004756.wav|І Вацлаў пакрысе прымірыўся з смерцю маці.|@corpus
wavs/004757.wav|Імператар — душка, мы бачылі яго на акце. Я выпраўлю сваё вымаўленне, дзякуй вам.|@corpus
wavs/004758.wav|Адзінаццацігадовы Вацлаў успрымаў усё як належны знак павагі і любові асабіста да яго.|@corpus
wavs/004759.wav|Успамінаючы дабрадушныя вочы юнака, Сабіна кожны раз уздрыгвала.|@corpus
wavs/004760.wav|і Франц разумеў, што ён павінен трымацца таго фарпосту чалавечнасці, які хаця і па-юначаму, але змагаўся з гэтым, і перш за ўсё Вацлава.|@corpus
wavs/004761.wav|Я не магу, я хачу на Дняпро. у Ліпецк, у Кіеў, на манастырскае падвор'е, дзе заўсёды спыняецца маці і дзе грэцкія арэхі падаюць з дрэў!..|@corpus
wavs/004762.wav|Такія выходзілі з інстытута здаровыя і ўсмешлівыя і дабіваліся поспеху, таму што ненавідзелі свет, і людзей, і адна адну.|@corpus
wavs/004763.wav|Жанчыны здзіўлена глядзелі на яго на вуліцы, думаючы, які ж ён будзе, як вырасце. Вацак сапраўды быў прыгожы.|@corpus
wavs/004764.wav|Ён вельмі разумны, але хваравіты і бедны і часта думае там, дзе думаць забаронена: у касцёле, у класе.|@corpus
wavs/004765.wav|"Чаму я не магу дазволіць сабе маленькі водгук ""з"", амаль нячутны, у слове ""дзень""?"|@corpus
wavs/004766.wav|Там чалавек канчаў вучобу не са ступенню магістра або бакалаўра, а са ступенню доктара. З гэтай ступенню ахвотна прымала для падрыхоўкі Англія.|@corpus
wavs/004767.wav|Яна не жыла. Яшчэ з інстытуцкіх часоў.|@corpus
wavs/004768.wav|і вярнуцца ў імперыю адным з майстроў сваёй справы, пасля чаго ўсё жыццё ён будзе чалавекам.|@corpus
wavs/004769.wav|Гэтым пакуль што не мог пахваліцца ніхто. І толькі яна сама ведала, хто яна.|@corpus
wavs/004770.wav|гэты хлопец наіўна цікаваў на свет вузкімі, як шчылінкі, глядзелкамі, якія нібыта толькі што прарэзаліся.|@corpus
wavs/004771.wav|Гімназія рабіла з рамантычна-ўзнёслых, летуценных і справядлівых падлеткаў будучых тайных саветнікаў, пшутаў, снобаў і барычаў,|@corpus
wavs/004772.wav|Трохі смешны, лабасты, але худы ў шчоках і востры ў падбароддзі,|@corpus
wavs/004773.wav|Валасы хвалямі, як у Алеся, вочы шэрыя, але ў блакіт, рот з прыемнай, трохі хітраватай складкай, толькі і грызці яму арэхі і жарты.|@corpus
wavs/004774.wav|Паколькі яму належала толькі палова капіталу — Вежа вырашыў хутчэй вывучыць яго, а потым паслаць вучыцца ў Германію на інжынера-дарожніка.|@corpus
wavs/004775.wav|Яму ёсць аб чым думаць. А яго падловяць і злуюцца. І смяюцца часам. Я над ім апякуюся. І заўсёды яго выстаўляю з лепшага боку.|@corpus
wavs/004776.wav|Можна было зберагчы нешта адно: цела або душу. Пазбягалі гэтага адзінкі. Адных яна забівала фізічна.|@corpus
wavs/004777.wav|У Вільні яна кідалася-кідалася, а потым адшкукала Вацлава Загорскага і наведвала яго ледзь не кожны тыдзень.|@corpus
wavs/004778.wav|Смешнае, сімпатычнае барсучаня. Звалі яго Франц Багушэвіч.|@corpus
wavs/004779.wav|Ведала, што яе іранічнасць і яе розум — толькі сродак для таго, каб прыкрыць просты факт уласнай абыякавасці да жыцця.|@corpus
wavs/004780.wav|Сабіна разумела: гэтыя хлопцы — частка Вацлава. Вацлаў — частка Алеся. І таму яна пастаралася пасябраваць з імі і дабіцца іхняй прыхільнасці.|@corpus
wavs/004781.wav|Другі з дзяцінства ведаў, у чым непрыдатная для ўмоў Беларусі аграномія Лібіха і як менавіта развівалася красамоўства з часоў Цыцэрона і да нашых дзён.|@corpus
wavs/004782.wav|Не было ніякага дзіва, што малодшы цягнуўся да старэйшага, які валодаў адным несумненным веданнем, якога не набудзеш з кнігі:|@corpus
wavs/004783.wav|Адзін не ведаў добра моваў, акрамя сваёй, ды яшчэ, як гэта часта бывала ў беларускіх фальварках, падпсутых рускай і польскай.|@corpus
wavs/004784.wav|Вакол Вацлава сабралася акрамя іншых ядро чалавек у сем. Тры сямікласнікі, тры хлопцы з шостага класа, адзін пяцікласнік.|@corpus
wavs/004785.wav|Вясёлы, рухавы, як жывое срэбра, дзіўна дасціпны для такога ўзросту, заўсёды гатовы нацягнуць нос начальству|@corpus
wavs/004786.wav|А душа ў яго была, была, і не абы-якая.|@corpus
wavs/004787.wav|Мужчыны — гэта брутальна. Толькі тут я зразумела сапраўдную вартасць добрых манер.|@corpus
wavs/004788.wav|Прыносіла яму цукеркі і садавіну, пытала, як жыве, як вучыцца, што піша брат.|@corpus
wavs/004789.wav|Грэбень залацістых валасоў, вільготныя, як зялёныя каменьчыкі ў расе, вочы, уся|@corpus
wavs/004790.wav|Адзін чуў размовы аб выгодным у гэтым годзе ячмені (бровары павялічылі закупкі) і аб горшых, чым у папярэдняга, казанях новага ксяндза.|@corpus
wavs/004791.wav|І хлопцы пачалі паважаць. А я з ім яшчэ гімнастыкай займаюся — і ён стаў зграбнейшы.|@corpus
wavs/004792.wav|Акрамя таго, Сабіна бачыла яшчэ адно. Франц дазваляў апекавацца над сабою, пакуль у яго самога яшчэ няма гэтага беспамылковага інстынкту адрозніваць ману і праўду,|@corpus
wavs/004793.wav|Малодшы Загорскі паехаў у Вільню па пратэкцыі, у шэсць год.|@corpus
wavs/004794.wav|Божа, якія жахлівыя ледзяныя калоны, які холад у дартуарах!..|@corpus
wavs/004795.wav|чужое і патрэбнае, смецце і золата, тыранства, прыкрытае прыгожымі словамі, і яснае разуменне таго, што такое свет і якое месца займаеш у ім ты.|@corpus
wavs/004796.wav|і пры гэтым сяброў выгарадзіць і самому не папасціся —ён быў агульны ўлюбёнец.|@corpus
wavs/004797.wav|Такія плакалі па начах, пачыналі кашляць або прагна лавіць пах каменнавугальнага дыму і нафты.|@corpus
wavs/004798.wav|Калі Сабіна ішла з хлапчукамі па вуліцы з ганарыста закінутай галавой — не было, напэўна, ніводнага чалавека, які не звярнуў бы ўвагі на гэтую кампанію.|@corpus
wavs/004799.wav|І яны былі аднакласнікі. Не было ніякага дзіва ў тым, што адзін, які цягнуўся да ведаў, прывязаўся да таго, хто ведаў больш, хай сабе ён і быў малодшы.|@corpus
wavs/004800.wav|— няўлоўная яшчарка, струменчык вадкага малахіту, якога не бывае на зямлі.|@corpus
wavs/004801.wav|Сямікласнікаў звалі Алесь Міладоўскі, Юллян Чарноўскі і Цітус Далеўскі. Апошні быў з небяспечнай сям'і, але ледзь не самы сціплы і добры з усіх.|@corpus
wavs/004802.wav|"Гэта не нахабства ў маіх вачах, мадам, гэта пачцівасць, не злуйцеся."""|@corpus
wavs/004803.wav|Быў, праўда, танейшы за равеснікаў, але такі спрытны і моцны, што ў крыўду не даваўся. А чытаў так шмат і меў, галоўнае, столькі кніг, што з ім сябравалі і сямікласнікі.|@corpus
wavs/004804.wav|"Быў ён значна старэйшы за Вацлава, але Сабіна не сумнявалася, што словы аб ""апякунстве"" не хлусня."|@corpus
wavs/004805.wav|Бровы ганарыстыя і добрыя. Увесь ён быў ад Загорскіх і адначасова ўвесь свой.|@corpus
wavs/004806.wav|Хлапец глядзеў сваімі вузкімі вочкамі, і былі ў гэтым позірку цяжкаватая дапытлівасць, розум і адвечная — амаль не ад чалавека — прага праўды.|@corpus
wavs/004807.wav|Яна толькі пачынала развівацца, але ў глыбінях сваіх даўно ўсё разумела і абяцала далёка пакінуць за сабою многія і многія душы.|@corpus
wavs/004808.wav|Выходзілі са знявечанай, зламанай душой, з разважліва-халодным сэрцам, з той абрыдлівай бабскай подласцю, якая ў сто разоў горшая за подласць мужчынскую.|@corpus
wavs/004809.wav|Ёй здавалася, што гэты чалавечак раптам спасціг усю яе.|@corpus
wavs/004810.wav|І таму ён і яго кампанія сустракалі маладую вясёлую цётку радасна, загадвалі дзядзьку ставіць самавар, даставаць прыпасы. А потым ішлі разам з ёю гуляць на гару ці ў парк.|@corpus
wavs/004811.wav|як менавіта даводзіцца на кожным кроку змагацца за сям'ю, за фальварак, за зямлю, за сваю годнасць і як выкручвацца з лап мацнейшага.|@corpus
wavs/004812.wav|Я хачу на мелавыя данскія горы, дзе вясною жар цюльпанаў. Як холадна!.. Чаму я не магу гаварыць, як гаварыла?..|@corpus
wavs/004813.wav|Глядзеў на Сабіну з адданасцю, танюткі, гарачы, як агеньчык, юнак, вельмі падобны на Вацлава.|@corpus
wavs/004814.wav|Аб ім па сакрэту Вацлаў сказаў Сабіне: — Ведаеце, ён у пятым быў другі год.|@corpus
wavs/004815.wav|Яго, шчасліўца, сапраўды любілі ўсе. Так было ў Загоршчыне, так было і ў Вільні.|@corpus
wavs/004816.wav|Дзед спяшаўся. Яму трэба было ўзняць і гэтага. Цяпер Вацлаў быў у шостым класе, але не здаваўся замаладым для яго.|@corpus
wavs/004817.wav|Сабіна Марыч шукала сустрэчы з Алесем. Пецярбург, а потым Вільня не памаглі ёй.|@corpus
wavs/004818.wav|Другі, як помніў сябе, аднолькава валодаў шасцю.|@corpus
wavs/004819.wav|Вацлаў павінен быў скончыць падрыхтоўчы курс у кагосьці з кембрыджскіх прафесароў, прайсці практыку на англійскіх чыгунках|@corpus
wavs/004820.wav|Гэтыя калоны — мармур? Дзякуй, мадам, спаць у холадзе здаравей.|@corpus
wavs/004821.wav|Веданне Франца было таксама безумоўнае і вартае: веданне жыцця і бяды знізу.|@corpus
wavs/004822.wav|"Я не магу іначай, мой рот не так створаны, і я ж не буду актрысай, каб вымаўляць чыста."""|@corpus
wavs/004823.wav|Пенсіённая сістэма забівала дваяка і не магла, дзякуючы сваёй пачварнай і ветліва-халоднай бесчалавечнасці, не забіваць.|@corpus
wavs/004824.wav|Яго, як і Алеся, заўсёды абкружалі сябры, якія рыхтавалі ў яго ўрокі, разам з ім сваволілі і падхарчоўваліся.|@corpus
wavs/004825.wav|І Сабіна дадала сваёй дабрыні ў чалавечаю пяшчоту, якая ледзь не з нараджэння абмывала малодшага Загорскага.|@corpus
wavs/004826.wav|— Будзе больш. Раён прыдатны. Доўгі Мох, балоты ля Трылесіны. На поўдні іхняй зоны Свержанскія лясы.|@corpus
wavs/004827.wav|Акрэслены чырвоным алоўкам, шырэйшы зверху і вузейшы знізу, ляжаў на мапе кавалак зямлі:|@corpus
wavs/004828.wav|Яноўскі, які нервова і горача абводзіў усіх густа-сінімі вачыма, ледзь не ўскочыў з месца, пачуўшы сваё прозвішча. Ён быў самы малады з усіх.|@corpus
wavs/004829.wav|— Лезь туды. Захутайся. Накрыйся сенам. Тут прадзімае. Падсадзіў яе. Кінуў коням па бярэмю сена і прывязаў, каб не зглумілі шмат. Потым палез сам.|@corpus
wavs/004830.wav|— Пан Вітахмовіч, вы трымаеце ўчастак Чачэрск — Карма — Гайшын — Прапойск.|@corpus
wavs/004831.wav|А рушыць на поўдзень — яны сустрэнуць яго першыя і не дадуць падаць дапамогу Сухадолу. А потым — усе на Магілёў.|@corpus
wavs/004832.wav|Ён вылаяў сябе. Яна ж была дзяўчына. Магла застыць. Алесь выкапаў у цёплым сене доўгую ямку. — Кладзіся.|@corpus
wavs/004833.wav|Людзі маўчалі, засцяроджана пускаючы дым. — Мы прыдбаем стрэльбы самі. Скажам, малёўскія склады зброі нам не па зубах.|@corpus
wavs/004834.wav|Сапраўды, трохі прадзімала: праз шчыліны веяў вільготны, дрыготкі павеў.|@corpus
wavs/004835.wav|Астаюцца два арсеналы, узяўшы якія мы ўзброім сябе і абяззброім ворага. На самай поўначы і на поўдні. Горкі і Сухадол.|@corpus
wavs/004836.wav|Я патрабую ў рады аднаго: строгага пакарання за ўсобіцы. Мы не павінны наследаваць імперыі.|@corpus
wavs/004837.wav|Мне здаецца, гэта зямля павінна стаць зямлёй справядлівасці для ўсіх. Вось што я хацеў сказаць.|@corpus
wavs/004838.wav|Усе моўчкі глядзелі на з'езджаны, па сто разоў бачаны, але цяпер такі незвычайны кавалак зямлі.|@corpus
wavs/004839.wav|Раўбіч уздыхнуў. — Ну вось. У дэталях потым.|@corpus
wavs/004840.wav|Па Дняпры ўжо створаны ядры будучых атрадаў, групы Турскага, Севярына Юдэніча, Вітахмовіча-Драгавінскага і Ракутовіча.|@corpus
wavs/004841.wav|Ім і палохаць дзядзьку губернатара. На Горкі ён, маючы іх у тыле,не пойдзе.|@corpus
wavs/004842.wav|Яму было дваццаць год. — Ведаю, — заспяшаўся ён. — Гэта лягчэй. Высокі край плато. І цяжэй.|@corpus
wavs/004843.wav|Так густа і глуха, што ў пушчы стала цёпла, як пад коўдрай. Сіняя маланка палахнула зусім нізка над дрэвамі.|@corpus
wavs/004844.wav|— Каго вы хочаце высунуць на гэта? — прабасіў Сіпайла. — Хто павінен дзейнічаць з захаду ад вас, Раткевіч? — спытаў Яраш.|@corpus
wavs/004845.wav|— Папярэднім летам, у засуш, пусцім пал. Паны глядзелі на мапу і пачыналі разумець Раўбічавы меркаванні.|@corpus
wavs/004846.wav|Усе людзі, колькі іх ні ёсць, дзеці Адама.|@corpus
wavs/004847.wav|— Ці не занадта якабінцы. Спяць і бачаць разню. — Нічога. Рэзаццца на Дняпры давядзецца найбольш.|@corpus
wavs/004848.wav|на Улукаўе — Карму над Харапуццю, на Вузу — Караблішча і на Баршчоўку Рэчыцу — Перасвятае.|@corpus
wavs/004849.wav|Пан Яноўскі з-пад Радугі.|@corpus
wavs/004850.wav|У сініх стужках рэк, у зялёных плямах пушчаў, у кропках вёсак і гарадоў. Родны край.|@corpus
wavs/004851.wav|Майка сядзела на мышастай кабылцы стомленая, амаль безуважная. Ёй хацелася спаць.|@corpus
wavs/004852.wav|Па зорах зведаць дарогу было нельга. Неба густа аблажыла чорнымі хмарамі.|@corpus
wavs/004853.wav|Пан Мнішак — гэта сувязь і ўзаемаадносіны між атрадамі, — Раўбіч усміхнуўся.|@corpus
wavs/004854.wav|— Колецца. — Тады стань на ногі на хвілінку. Калі яна ўстала, ён усю яе абвіў плашчом з ног да галавы і, узняўшы на рукі, асцярожна палажыў у ямку.|@corpus
wavs/004855.wav|Скрыжаванне шляхоў на сцюдзёную Гуту — Ярылавічы — Чарнігаў,|@corpus
wavs/004856.wav|— Браты стрыечныя, Грынкевічы. Усяслаў і Тумаш. — Як мысліце іх?|@corpus
wavs/004857.wav|Потым пачаў закідваць яе сенам. Спачатку на ногі. Потым на грудзі, на плечы.|@corpus
wavs/004858.wav|На Сухадол нападу я і загоны Турскага і Вітахмовіча-Драгавінскага. Івіцкі-Лаўр разам з Севярынам Юдэнічам наваляцца на Горкі.|@corpus
wavs/004859.wav|Таму я прапаную сёння ж дамовіцца аб тым, каб ні ў якім разе не дапусціць несправядлівасці.|@corpus
wavs/004860.wav|Людзі маўчалі. Прыдняпроўе ляжала перад імі на стале, а над ім плыў густы дым.|@corpus
wavs/004861.wav|Памятайце толькі: на той тэрыторыі, што мы збіраемся падняць, жыве нешта каля дзевяцісот тысяч чалавек.|@corpus
wavs/004862.wav|Алесь сам не разумеў, як яны маглі заблудзіцца.|@corpus
wavs/004863.wav|— Табе холадна, — сказала яна. — Кладзіся таксама сюды. Ён лёг і адчуў яе побач.|@corpus
wavs/004864.wav|Ён паспрабаваў, спешыўшыся, мацаць стаўбуры дрэў. Паўночны бок знаходзіў, але што гэта магло даць, калі нельга было ўбачыць пальцаў рукі.|@corpus
wavs/004865.wav|Свет штохвілінна фарбаваўся ў сіняе і чорнае, палосамі. І Майчына постаць таксама рабілася паласатая. — Халодна табе? — Трохі.|@corpus
wavs/004866.wav|Ён зручны вышынямі, але нязручны лясамі. — Спалім, — спакойна сказаў Вітахмовіч.|@corpus
wavs/004867.wav|Ён так бы і зрабіў, але наступная магутная маланка нібы агнём высекла з цемры маленькую галявіну, а на ёй|@corpus
wavs/004868.wav|Раўбіч называў і называў участкі і прозвішчы, і ўрэшце пятля замкнулася.|@corpus
wavs/004869.wav|Вось яны і будуць рабіць той выпад. Колькі ў іх зараз людзей? — Згадзілася падтрымаць нешта каля пяцісот чалавек.|@corpus
wavs/004870.wav|Ніводзін з гэтых людзей не павінен зазнаць крыўды.|@corpus
wavs/004871.wav|— Майка! Хутчэй! Прыстанак! Ён пагнаў каня да адрыны. Скочыў з Ургі, узяў на рукі лёгенькае цела Майкі. — Бяжы туды.|@corpus
wavs/004872.wav|Але ноч ужо даўно спусцілася на пушчу, а яны ўсё яшчэ кружлялі патаемнымі сцежкамі сярод вялікіх, здавалася, да самага неба, дрэў.|@corpus
wavs/004873.wav|Цяжкая, ахопленая жалезным бранзалетам, Раўбічава рука лягла на Сухадол і наваколле. — Тут — цэнтр. Тут пачатак.|@corpus
wavs/004874.wav|Збіралася навальніца. Урга і Касюнька мякка ступалі па гліцы.|@corpus
wavs/004875.wav|І густа заліўся чырванню. Пашкадаваў, што кінуў апошнія словы.|@corpus
wavs/004876.wav|— А магілёўскія палкі? — спытаў разважлівы Эсьмон. — Не думаю, каб яны рызыкнулі кінуць горад.|@corpus
wavs/004877.wav|Дождж насунуўся такой сцяною, што, пакуль ён заводзіў коней у адрыну, плечы ў яго прамоклі наскрозь.|@corpus
wavs/004878.wav|Маланкі рвалі неба ўсё часцей, але ў іхнім святле вочы бачылі адно і тое ж: чарна-сінія ствалы дрэў, блакітны тор сцежкі, цяжкія шаты над галавой.|@corpus
wavs/004879.wav|— На апошнім шляху вам паможа Вірскі. На Сцюдзёнагуцкім — Ваневіч, на Караблішчанскім шляху — толькі мінімум перасцярогі.|@corpus
wavs/004880.wav|няроўны крамянёвы нож, накіраваны вастрыём на поўдзень.|@corpus
wavs/004881.wav|— нізкую прыземістую будыніну з грыбам страхі, ссунутай ледзь не да зямлі, з шырока разяўленай зяпай цёмных дзвярэй. Па ўсім відаць, лясную адрыну.|@corpus
wavs/004882.wav|— Заблудзіліся, — сказаў Алесь. — Канчаткова? — Да раніцы. — Дзе прыстроімся?|@corpus
wavs/004883.wav|Калі мешчанін пачне зводзіць рахункі з ваенным, раскольнік — з католікам, а паляк — з пратэстантам, — скончыцца ўсё гэта загібеллю.|@corpus
wavs/004884.wav|"Алесь убачыў коней, дыван з бярозавых галін, якія кладуць ""пад ногі сену"", самое сена, што займала палову будыніны, а ля яго — постаць Майкі."|@corpus
wavs/004885.wav|"Праедзеш крокаў дзесяць і зноў пачнеш кружляць. Дый каня ў пушчы ""проста на поўнач"" ці ""проста на поўдзень"" не пагоніш. Гэта табе не поле. Нетры вакол."|@corpus
wavs/004886.wav|Яны ехалі так каля гадзіны. Трэба было некуды хавацца. Пад якую-небудзь разложыстую старую яліну.|@corpus
wavs/004887.wav|Таму, выбраўшыся на першую-лепшую сцежку, ён даў Ургу волю.|@corpus
wavs/004888.wav|Ён будзе ляжаць цалкам у нашай зоне. Але вам і без таго будзе цяжка. — Ведаю, — сказаў Яноўскі. — Памром, а не адступім.|@corpus
wavs/004889.wav|— Галава кур'ераў, дымавой сувязі і агнявых віцаў.|@corpus
wavs/004890.wav|Пажар успыхне ў розных месцах. Адначасова з нападам на арсеналы нашы людзі зробяць падманны выпад у бок Магілёва.|@corpus
wavs/004891.wav|Урэшце асталася на паверхні толькі галава. Валасы і вузкае, блакітнае ў святле маланак аблічча, і бліскучыя вочы, што ўважліва і патаемна глядзелі на яго.|@corpus
wavs/004892.wav|Чарговая маланка пафарбавала свет у сінія і чорныя вертыкальныя палосы: сцены адрыны былі з даволі рэдкіх жэрдак. Па небе сцёбнула нібы вялізнай агнявой пугай.|@corpus
wavs/004893.wav|— Пусцім коней на волю. У пушчу яны не пойдуць. Будуць выбірацца на нейкія галявіны.|@corpus
wavs/004894.wav|Гэтая акалічнасць не зрабіла, відаць, ніякага дрэннага ўплыву на псіхічны склад гарбуна.|@corpus
wavs/004895.wav|Трэ было б схадзіць. — А з гімназіі паляцець хочаш? За хаджэнне на каталіцкія набажэнствы?|@corpus
wavs/004896.wav|— Абодва на гаворцы пішуць. На літоўска-мужыцкай. Алесь звёў бровы: — Па-беларуску, значыць? Ходзька нахмурыўся.|@corpus
wavs/004897.wav|І жонак можна аж сем мець. Ягонае кругленькае цела калыхалася ад дабрадушнага смеху.|@corpus
wavs/004898.wav|Памятаючы гэта, вы не можаце ўпікнуць мяне ў чужой крыві, у нелюбові да зямлі, на якой я нарадзіўся,|@corpus
wavs/004899.wav|— Або вы яе скампраметавалі, — буркнуў Грыма.|@corpus
wavs/004900.wav|Я пакуль што не татарын. Хаця? — І ён засмяяўся. — Татарынам тутэйшым быць, дальбог, нядрэнна.|@corpus
wavs/004901.wav|але праставатыя блакітныя вочы, светла-русыя валасы, у якіх цяжка было заўважыць сівізну, румяны ўсмешлівы рот надавалі ягонаму абліччу добры, наіўны,|@corpus
wavs/004902.wav|Любяць. Знаёмцеся. — Каратынскі, — зноў жа з выклікам працягнуў Алесю руку мужыкаваты.|@corpus
wavs/004903.wav|Ходзька холадна сказаў: — Я — паляк беларускага паходжання.|@corpus
wavs/004904.wav|Эге, — падумаў Алесь. — Не такі ты, відаць, прасцячок, не такая божая душа. Ты, брат, дзе трэба, і характар можаш паказаць.|@corpus
wavs/004905.wav|"у нечым дзяціны выраз. Зірнуўшы на яго, нельга было не сказаць: ""Ах, які добры чалавек!"""|@corpus
wavs/004906.wav|— Я не чытаў твораў пана Марцінкевіча, — сказаў Алесь. — Але існаванне беларускай мовы не залежыць ад нашых з вамі жаданняў, пане Ходзька.|@corpus
wavs/004907.wav|— Можа, вы не будзеце мяне перабіваць? — сказаў Ходзька. — Калі ласка, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/004908.wav|— І не буду. І зусім не буду, — калыхаўся гарбун. — У жартах граху няма.|@corpus
wavs/004909.wav|І што ж, што татарын. Усякае дыханне хваліць пана бога.|@corpus
wavs/004910.wav|Горб у яго быў невялічкі і нагадваў бы лёгкую сутуласць, калі б толькі правае плячо не было вышэй за левае.|@corpus
wavs/004911.wav|І Алесь падумаў, што гэты падкрэслены выклік — ад неабходнасці сцвярджаць сваю годнасць. Відаць, худародны.|@corpus
wavs/004912.wav|Адзін, мужыкаваты, дзіклівы, яшчэ малады, глядзеў на хлопцаў з некаторым выклікам,|@corpus
wavs/004913.wav|"— Разважаеце вы, шаноўны пане, з багатай магнацкай званіцы. Гэтыя словы аб ""гаворцы"" нам у зубах навязлі."|@corpus
wavs/004914.wav|З'явіўся ўжо беларус, ды яшчэ і князь. Глядзіце, каб хутка не з'явілася яшчэ, замест мужыцкай гаворкі, нейкая беларуская мова.|@corpus
wavs/004915.wav|"Мова — адна. ""Кітаб"" нічым не горшы за блажэннага Аўгустына."|@corpus
wavs/004916.wav|Як яе ні называй, яна проста — існуе. Непачцівы Грыма, як заўсёды, рэзнуў проста ў Ходзькавы вочы:|@corpus
wavs/004917.wav|Выйдзе нешта накшталт непрыемнасці з вавілонскай вежай.|@corpus
wavs/004918.wav|Зусім непрыкметна для іншых. І адразу супакоіўся, заўважыўшы, што ніхто не звярнуў увагі, што ўсе свае, што ўсе з цікавасцю чакаюць працягу спрэчкі.|@corpus
wavs/004919.wav|І супакоіўся, што знайшоў зразумелага і блізкага чалавека. — Бачыце, — сказаў Ходзька. — Вось ён, першы плён вашай працы.|@corpus
wavs/004920.wav|Абодва добрыя мужы. — Ну, проста хоць ікону з мяне пішы, — буркнуў мужыкаваты. — Абодва добрыя патрыёты. Любяць радзіму.|@corpus
wavs/004921.wav|нібы менавіта ад яго залежала, прыняць навічкоў у размову ці не. Але галоўным у размове быў, відавочна, не ён.|@corpus
wavs/004922.wav|На круглым мяккім абліччы блукала ўседаравальная, расчуленая ўсмешка. Гарбуну было год сорак пяць,|@corpus
wavs/004923.wav|— Я проста ўдакладніў некаторыя не зусім. пэўныя пастулаты пана. — Дык вось, — сказаў Ходзька. — Ідэя скампраметавала сябе.|@corpus
wavs/004924.wav|Кіркору, відаць, было замала рэкамендацый, хаця для Алеся абодва паэты, як людзі, было ўжо зразумелыя.|@corpus
wavs/004925.wav|Але, я лічу, гэтая гаворка зжыла сябе, як зжыла сябе яшчэ некалькі стагоддзяў назад беларуская ідэя.|@corpus
wavs/004926.wav|А гаспадар тым часам ужо каціўся да іх. — Нелюдні! Нелюдні! Сугнеі!|@corpus
wavs/004927.wav|— А ото нашы два Вінцукі, — знаёміў гаспадар. — Абодва паэты. Абодва добрыя грамадзяне.|@corpus
wavs/004928.wav|у няведанні гаворкі, на якой гавораць яе мужыкі. Я павінен яе ведаць, бо як тады іначай весці гаспадарку.|@corpus
wavs/004929.wav|А вочы Марцінкевіча раптам, на адно імгненне, перасталі быць усмешлівыя, зірнулі на хлопца добразычліва, цвёрда.|@corpus
wavs/004930.wav|— Знаёмцеся. Пан Грыма, князь Загорскі. У сярэдзіне колца сядзелі на канапе два чалавекі.|@corpus
wavs/004931.wav|Нічога не зрабілі, акрамя войнаў і звад. — Толькі Біблію адны з першых надрукавалі, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/004932.wav|На краёчку канапы, у кутку, сядзеў, зручна ўціснуўшыся ўмяккую падушку, нібы патануўшы ў ёй круглаватай фігуркай, маленькі дабрадушны гарбун.|@corpus
wavs/004933.wav|Не могуць самі пайсці туды, дзе ім цікава. То хадзем. Падвёў іх да купкі людзей.|@corpus
wavs/004934.wav|Вы тутэйшы, але, прабачце, чым тады гэтыя вашы разважанні адрозніваюцца ад разважанняў нябожчыка імператара? Кіркор азірнуўся.|@corpus
wavs/004935.wav|Можа, нават з сялян. — Дунін-Марцінкевіч, — падаючы пульхную руку, мяккім голасам сказаў гарбун.|@corpus
wavs/004936.wav|— Першыя сярод усходніх славян. У вачах Марцінкевіча Алесь заўважыў пільную цікавасць.|@corpus
wavs/004937.wav|— Ды ён яшчэ і вальтэр'янец, — заўважыў з карэктным гумарам Ходзька. — Будзеце адказваць на тым свеце, пане Вінцук.|@corpus
wavs/004938.wav|— Прашу не блытаць з Марцінкевічамі-Асановічамі і Марцінкевічамі-Мустафамі.|@corpus
wavs/004939.wav|— Разышоўся, — буркнуў Грыма. — А можа, і сапраўды ў Святога Яна грае сам бог.|@corpus
wavs/004940.wav|Статыстыка і палітэканомія былі надзвычай цікавай штукай. Але хто дазволіць сумленна падлічваць галодных і раздзетых?|@corpus
wavs/004941.wav|Як нам патрэбны адукаваныя людзі! Куды ні зірні — усюды дзірка. А па гісторыі ў нас тут зусім нядрэнныя сілы.|@corpus
wavs/004942.wav|Нічога, што самы крывавы час. Затое не такі свінскі, як наш. Дый Міхал Мацвеевіч ліберал. Беларуссю цікавіцца, бо паходжанне абавязвае.|@corpus
wavs/004943.wav|Ды вы разумееце, якую карысць вы можаце прынесці для нашай мовы? — Я і сам думаў, — сказаў Алесь. — У нас няма ні слоўніка, ні мовазнаўчых прац,|@corpus
wavs/004944.wav|Жаб няхай іншыя прэпаруюць. Твая справа — пачаць змаганне за слова. Слоўнік. Пісьменства. Мова. Для ўсіх гэтых, што кінулі.|@corpus
wavs/004945.wav|І для ўсіх, што ў хатах без святла. Пры лучніку. — Страшнавата. — Нічога не страшнавата.|@corpus
wavs/004946.wav|Значыць, мова, прыгожае пісьменства, паэзія, музыка, усё такое, гэта не дрындушкі, а сродак сувязі між душамі людзей. Вышэйшы сродак сувязі.|@corpus
wavs/004947.wav|Кавелін будзе гаварыць пра грамадзянскае права ў той час, калі ў дзяржаве няма грамадзян, а ёсць абываталі.|@corpus
wavs/004948.wav|Бадай, так і трэба будзе зрабіць. Ён думаў аб сваёй будучыні шмат. Юрыдычны факультэт яго не вабіў: якому праву могуць навучыць у краіне бяспраўя?|@corpus
wavs/004949.wav|І праўда. А здужаеш? — Здужаю. Трэба. — Ой, братка, як трэба!|@corpus
wavs/004950.wav|здаўся яму юнаком, якому толькі дурэць і сваволіць. — Ідуць, — сказаў Віктар. — Хавайся. Алесь стаў ля дзвярэй, каб, адчыненыя, яны засланілі яго.|@corpus
wavs/004951.wav|"Ну, хто скарбы збярэ? Літаратура ім, бачыце, лухта! Паэзія ім, бачыце, дрындушкі! — Маеш рацыю, Віктар, — таксама перайшоў на ""ты"" Алесь."|@corpus
wavs/004952.wav|"— І ўсё ж пачынаць трэба. Паміраць збірайся, а жыта сей. — І раптам перайшоў на ""ты"", нібы адзначыў: ""Свой"". — Я табе свой слоўнік архаізмаў аддам."|@corpus
wavs/004953.wav|Благавешчанскі — па Рыму. Паўлаў — па агульнай гісторыі. Кажуць, па рускай гісторыі будзе Кастамараў. Стасюлевіч — па гісторыі сярэдніх вякоў.|@corpus
wavs/004954.wav|— Дзе вы? — спытаў Віктар. — Думаю аб сваёй дарозе. Разумееце, люблю пісьменства, люблю філалогію.|@corpus
wavs/004955.wav|Дык ён замест адказу выкарыстаў апошні ў палеміцы доказ: плюнуў мне ў галаву вішнёвымі костачкамі дый дзвярыма ляснуў.|@corpus
wavs/004956.wav|Скажам, на філалагічны і, калі так ужо хочаш, на нейкае натуралісцкае аддзяленне. А потым займіся, ну хоць бы. — Я думаю, лепей будзе так, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/004957.wav|— Вечна ты так з людзьмі, — сказаў Кастусь. — Што, праўда — плюнуў? — Каб мне бацькаўшчыны не ўбачыць!|@corpus
wavs/004958.wav|На сходах загучалі крокі. Твар гісторыка расплыўся ў хітраватай усмешцы. І гэтая ўсмешка была такая дзіцячая, што чалавек, відавочна год на пяць старэйшы за Алеся,|@corpus
wavs/004959.wav|англійскую значна горш. І яшчэ італьянскую,каб чытаць. — Ён яшчэ думае. Жаб ён будзе трыбушыць з такім багажом. Дурны смех!|@corpus
wavs/004960.wav|А то хто наша слова ад пляўкоў адмые, хто давядзе, што яно павінна жыць, што, хто слоўнікам нехлуслівым фарпосты яго замацуе, каб не забылі ўнукі?|@corpus
wavs/004961.wav|— Так, — сказаў Кастусь. — Дастаў, што праўда, пяцьдзесят капеек, дык вось хлопцы галодныя.|@corpus
wavs/004962.wav|Шмат, думаеш, адукаваных людзей, што так па-беларуску шпараць? Адзінкі. А ты унь проста як салавей на ёй спяваеш, натуральна.|@corpus
wavs/004963.wav|— Два-тры гады я займуся больш сумежнымі прадметамі. Скажам, філалогіяй і гісторыяй. А потым можна заняцца і прыродазнаўствам. — А што?|@corpus
wavs/004964.wav|— Сэрцам мяне і, скажам, іспанца можа яднаць толькі пісьменства.|@corpus
wavs/004965.wav|— Чорт. Ну ты хоць прозвішча запомніў? — Ды гэты. Як яго?.. Ну. Заборскі?.. Заморскі?.. А, Загорскі, вось як!|@corpus
wavs/004966.wav|Усё, што выпісаў з грамат. Дзевяць тысяч слоў ужо ёсць. Універсітэт табе дасць — благую ўжо ці добрую, не ведаю — сістэму.|@corpus
wavs/004967.wav|Сказаў, што нагі больш ягонай тут не будзе. Кастусь сеў на кніжны стаўбунок. — Віктар.|@corpus
wavs/004968.wav|— Ды ідзі ты да д'ябла! — выбухнуў Кастусь. — Зараз, — сказаў Загорскі. Кастусь павярнуўся і лыпнуў вачыма. Хлопцы зарагаталі.|@corpus
wavs/004969.wav|"Уцін будзе параўноўваць заканадаўства імперыі з заканадаўствам іншых краін, у той час, калі ўсім вядома, што законаў ""ад Пермі да Таўрыды"" няма, а ёсць замест іх паліцэйскае самавольства."|@corpus
wavs/004970.wav|— Гісторыя. Мне здаецца, супраць яе больш за ўсё лямантуюць тыя, каму нявыгадна, каб людзі разабраліся ў сённяшнім дні.|@corpus
wavs/004971.wav|— Ясна, — Віктар пачухаў патыліцу. — Добра, зараз падумаем, што на ўсё гэта зрабіць. І раптам нібы ўспомніў: — Дарэчы, Кастусь. Тут да цябе нейкі чалавек заходзіў.|@corpus
wavs/004972.wav|Даліктун такі — фу-ты ну-ты! Чакаў. Паспрачаліся мы тут з ім.|@corpus
wavs/004973.wav|ні нататак аб старажытнай і сучаснай літаратуры. Але ў мяне, відаць, не будзе часу, каб скончыць усё гэта. — Ва ўсіх не будзе часу, — сказаў Віктар.|@corpus
wavs/004974.wav|Вы якія мовы ведаеце? — Беларускую, рускую, польскую (апошнія дзве не так добра). Ну і яшчэ французскую, амаль як сваю, нямецкую, амаль як сваю,|@corpus
wavs/004975.wav|З ахвотаю пайшоў бы туды. Але ж я таксама сучасны чалавек. Ведаю, людзям зараз патрэбна фізіялогія, батаніка, хімія, медыцына.|@corpus
wavs/004976.wav|— І вось яшчэ што, — сказаў Віктар. — Ты чалавек начытаны, ведаеш шмат. Табе лёгка будзе. Ты паспрабуй запісацца адразу на два факультэты і за два гады іх скончыць.|@corpus
wavs/004977.wav|Добра, на факультэце выкладаюць такія велічыні, як Уцін, будуць выкладаць, з гэтага года, людзі, пра якіх шмат гавораць за апошні час, — Кавелін і Спасовіч.|@corpus
wavs/004978.wav|Патрэбна практычная дзейнасць. — Лухта, — сказаў Віктар. — Добры філолаг лепшы за дрэннага медыка. Нашто ж вам перці супраць схільнасці?|@corpus
wavs/004979.wav|Аж зайздрасць бярэ. Ну, а Ізмаіл Іванавіч наконт новых ведаў проста цмок. Ускінуўся: — Адразу ж і сядай. Вялікую справу зробіш.|@corpus
wavs/004980.wav|Чалавек павінен сваёй справай займацца з асалодай. — Але карысць. — А што карысць? Што, можа, у нас ёсць філолагі лішнія?|@corpus
wavs/004981.wav|Ты што ж гэта нарабіў, Віктар? — А што? — сказаў Віктар. — Падумаеш! Алесь выйшаў з-за дзвярэй і стаў сярод неўразумелых хлопцаў.|@corpus
wavs/004982.wav|Справядлівасць чалавек павінен адчуваць сэрцам, а не законамі.|@corpus
wavs/004983.wav|Загарэўся: — Ты чалавек не бедны. Ездзіць можаш. Гэта табе не ў часы Радзішчава. Дарогі да Масквы — лухта. Можаш ездзіць туды Салаўёва слухаць.|@corpus
wavs/004984.wav|Абаяльнасць гэтага чалавека была такая вялікая, што Алесь раптам падумаў, ці не варта яму ва універсітэце акрамя філалогіі заняцца яшчэ і гісторыяй.|@corpus
wavs/004985.wav|Пастарайся стаць бліжэй да Ізмаіла Сразнеўскага, прафесара. Выключны філолаг, вер мне. Ды ён і сам ад цябе не адчэпіцца.|@corpus
wavs/004986.wav|Каго яны хваляць — той, значыць, і ёсць самае дзярмо. І раптам устаў: — Значыць, вырашылі.|@corpus
wavs/004987.wav|Тупат набліжаўся. Алесь бачыў удавана абыякавы твар Віктара. Потым дзверы закрылі яго. Зайшло некалькі чалавек. Высунуўшы галаву з-за дзвярэй, Алесь убачыў Кастусёву патыліцу.|@corpus
wavs/004988.wav|Прыціскаючы яе да сябе, адчуваючы ротам выгіб шыі, плячом — дрыготкія ад подыхаў грудзі, адною рукою — стан, а другой — ногі пад складкамі клятчастай сукенкі,|@corpus
wavs/004989.wav|Гэта сапраўды было ўсё.|@corpus
wavs/004990.wav|"Палову ўсёй рухомай і нерухомай маёмасці — панам Маеўскаму і Каліноўскаму ""на заснаванне той прамыслова-гандлёвай кампаніі, аб якой яны ўтрох марылі""."|@corpus
wavs/004991.wav|падпарадкоўваючыся волі адзінкі ці некалькіх адзінак, або, што яшчэ горш, знішчаць свае ж нулі, каб самому стаць большым нулём за кошт іншых.|@corpus
wavs/004992.wav|— Алесь. Алесь. Алесь. Гэта было ўсюды і ва ўсім.|@corpus
wavs/004993.wav|Вось і ўсё. Душапрыказчыкі — Вежа, Маеўскі і Раткевіч.|@corpus
wavs/004994.wav|і іхняя справа заступалася за іх. А ён, Загорскі, сярэдні чалавек, якіх на Беларусі тысячы.|@corpus
wavs/004995.wav|Толькі сэрца калацілася пасярэдзіне гэтага бясконцага і спакойнага абшару.|@corpus
wavs/004996.wav|Яна варухнула рукой і пацягнула аднекуль з-за карсажа ланцужок. На канцы яго быў збаночак з каменя.|@corpus
wavs/004997.wav|Што ж, бывае і так. Ён сеў і напісаў караценькі ліст дзеду, што помніць яго|@corpus
wavs/004998.wav|Замежны капітал, тую частку, што належыць асабіста яму, — на дапамогу паэтам, што пішуць на мясцовай мове,|@corpus
wavs/004999.wav|Пад гэтымі зорамі сэрца раптам не вытрымала. Яно пачало стукаць мацней і мацней.|@corpus
wavs/005000.wav|Памерам з ракавінку слімака-балацяніка. — Здурэла? — спытаў ён. — Не. Я і тады, калі пасварыліся. Вырашыла: пайду.|@corpus
wavs/005001.wav|Галуа ледзь не паспеў на кавалку паперы. ледзь-ледзь паспеў, у апошнюю ноч запісаць асноўныя прынцыпы сваёй тэорыі.|@corpus
wavs/005002.wav|Усё астатняе не мае ні значэння, ні цаны.|@corpus
wavs/005003.wav|Вайна, у якой няма чаго шкадаваць свайго жыцця. Можна было з'ездзіць да Вежы. Але стары не паказвае і ніколі не пакажа сваіх пачуццяў.|@corpus
wavs/005004.wav|І ён раптам адчуў, што гэта сэрца стала вялікае, як тое, бязмежнае сэрца, і разумее ўсё. Усё на зямлі.|@corpus
wavs/005005.wav|І вось яе вочы, і валасы, і рукі, і гнуткія плечы пад ягонымі рукамі.|@corpus
wavs/005006.wav|І тады ён абарваў збаночак і закінуў яго ў парк. Прыпаўшы вуснамі да яе вуснаў, ён маўчаў.|@corpus
wavs/005007.wav|"Лавілі, бо яны былі дзецьмі свайго часу і свайго асяроддзя. Галуа, якога так любіў ""матэматычны Грыма""."|@corpus
wavs/005008.wav|Белыя аркады спускаліся ў парк. Неба высыпала, нечакана для пачатку лета, тысячы зор.|@corpus
wavs/005009.wav|стварэнне музея, куды перадае ўсе свае калекцыі, і заахвочванне лінгвістычных, гістарычных, археалагічных і этнаграфічных прац, што датычацца Беларусі.|@corpus
wavs/005010.wav|І хіба гэта малая плата: купіць такой цаной усё на зямлі?|@corpus
wavs/005011.wav|Магчыма, і сапраўды Шлях — толькі адбітак у нечых вачах. І няхай. Бо яны — роўныя. Яна заплакала.|@corpus
wavs/005012.wav|І вось тады асабісты гонар будзе стаяць так высока, што ніхто не асмеліцца абразіць яго словам або дзеяй. Таму што грамадства не можа быць быдлячай чарадой.|@corpus
wavs/005013.wav|Тады яму, Алесю, было адзінаццаць. Цяпер — дваццаць адзін. Дзіўна, ён ні аб чым не шкадаваў.|@corpus
wavs/005014.wav|Цяпер гэта будзе немагчыма. Але яна не магла больш. І хіба ён сам не хацеў гэтага?|@corpus
wavs/005015.wav|З глыбінь вялікага сэрца — сусвету ляцеў, усё нарастаючы, пяшчотны і ўсёабдымны кліч-звон:|@corpus
wavs/005016.wav|І многія яшчэ будуць так гінуць, не менш годныя, чым Лермантаў. Ёсць, аднак, у гэтым забабоне і другі бок, схаваны пакуль што для ўсіх.|@corpus
wavs/005017.wav|Напалову мужык па выхаванню, ён міжвольна паўстаў супраць усяго гэтага, супраць стогадовых прымхаў і забабонаў, і гэта яны цяпер забіваюць яго.|@corpus
wavs/005018.wav|А далей — туманныя струмені Шляху Продкаў. Кажуць, яны, продкі, спусціліся адтуль і туды ж ідуць пасля смерці.|@corpus
wavs/005019.wav|Калі жэрабя дасць першы стрэл Франсу — ён, Алесь, засне надоўга.|@corpus
wavs/005020.wav|Астатняе — Кагутам, Кірдуну і іншым слугам, каб была кампенсацыя за страту службы і забеспячэнне на астатнія гады жыцця.|@corpus
wavs/005021.wav|Сам Франс патрабаваў смерці аднаго, і, хоць шчасця не будзе, у Алеся астанецца нейкая вайна за справядлівасць. Да канца.|@corpus
wavs/005022.wav|і не можа канчаткова паступіцца дваранінам у сабе: адмовіцца ад дуэлі, выклікаць да сябе агульную пагарду, каб жыць і рабіць далей сваю справу.|@corpus
wavs/005023.wav|Трагедыя? Магчыма. Але колькі ўжо разоў людзей лавілі на тым жа, каб расправіцца.|@corpus
wavs/005024.wav|Ложак астанецца непамяты. Ён стаў і глядзеў на свет.|@corpus
wavs/005025.wav|"Тады вярба, цяпер плюшч. Тады я, цяпер ты. Абняў яе. ""Што ты нарабіла?"" — хацеў сказаць ён, але змоўчаў."|@corpus
wavs/005026.wav|Алесь уздыхнуў. Не можа быць, каб Каліноўскі не зразумеў гэтага. Тым больш што і Пушкін і Галуа былі вялікія людзі,|@corpus
wavs/005027.wav|Сусвет сціскаўся. .Нібы сніў з расплюшчанымі вачыма.|@corpus
wavs/005028.wav|Прыйдзе час, і не будзе тады ўжо кодэкса гонару, не будзе дваран і мужыкоў, не будуць даносіць і кідаць у турмы за вальнадумства, любства і светлыя думкі.|@corpus
wavs/005029.wav|Цяпер ён не мог паводзіцца, як раней. Заўтра ён не будзе страляць, не зможа.|@corpus
wavs/005030.wav|Калі не адаб'е, хоць у царкве, — я тады ля аналоя вып'ю. — Дурнічка. Дурнічка. Не смей.|@corpus
wavs/005031.wav|Алесь разумеў, гэта не Франс Раўбіч ударыў яго, а падвышанае, хваравітае пачуццё гонару.|@corpus
wavs/005032.wav|(перашкаджаць дуэлянтам забаранялася, і дзед, відаць, хаця і пакутаваў, вымушаны быў сядзець дома), дзякуе за ўсё. Другі ліст быў запавет.|@corpus
wavs/005033.wav|"Не будзе нават слова""воля"", не будзе нават слова ""праўда"", таму што і тое і другое зробіцца звыклым і іншага проста не будзе."|@corpus
wavs/005034.wav|Таму ён яшчэ ўдзень загадаў, каб ягоны ложак вынеслі на гэты вялізны, як зала без сцен і столі, балкон.|@corpus
wavs/005035.wav|Не можа яно быць і зборышчам нулёў пры некалькіх адзінках, іначай будзе тое, што цяпер: народы будуць сапці і з налітымі крывёй вачыма лезці адзін на аднаго, каб стаптаць,|@corpus
wavs/005036.wav|Ён узняў яе нечакана лёгка і трымаў на руках, баючыся адпусціць, бо ў яе пагрозліва-блізкіх вачах былі два маленькія адбіткі Шляху Продкаў.|@corpus
wavs/005037.wav|Дзень і вечар былі нязвыкла гарачыя, ноч таксама дыхала сухасцю.|@corpus
wavs/005038.wav|ён, баючыся, што страціць прытомнасць, бо ў яго падгіналіся ногі, зрабіў некалькі крокаў і ўпаў.|@corpus
wavs/005039.wav|Калі жэрабя дасць стрэл яму — Алесь паспее выспацца. Ён не будзе літаваць Франса.|@corpus
wavs/005040.wav|Майка. Майка. Майка, — утраплёна клікала яно. Было ціха і цёпла.|@corpus
wavs/005041.wav|Але нуль — хай ён будзе з яблык, кола ці нават з цэлую планету — усё ж нуль.|@corpus
wavs/005042.wav|Будзе сухавата-прыязная размова. Алесь падышоў да краю тэрасы.|@corpus
wavs/005043.wav|Ці зразумее Кастусь, як ён, Алесь, заеўся з усім наваколлем, як, не робячы асабістага зла, усё ж стаў ворагам для ўсіх, бо ягоная ідэя была для многіх варожай.|@corpus
wavs/005044.wav|Задыхаючыся, яна сказала: — Вылезла праз акно і спусцілася на.. па плюшчы. Яны не ведаюць. Я ўжо. я ўжо больш не магла.|@corpus
wavs/005045.wav|Хто яшчэ? Ну, вядома, Пушкін. Чалавек дваццаць першага стагоддзя — і ўсё ж не палічыў за магчымае адмовіцца.|@corpus
wavs/005046.wav|Палову астачы — на стыпендыі студэнтам з Загорскага наваколля, далейшае ўтрыманне школы і багадзельні ў Загоршчыне і дапамогу бедным.|@corpus
wavs/005047.wav|Кастусю не напісаў. Не зразумее і не ўхваліць. Кастусю нельга было ўсяго тлумачыць.|@corpus
wavs/005048.wav|Ён устаў ад папер. Усё было зробленым. Заставалася чакаць. Можна было зрабіць многае ў гэтыя часы. Заснуць — але нашто?|@corpus
wavs/005049.wav|Заўтра будуць страляцца. На поплаве. Недалёка ад таго месца, дзе сустрэлі на начлезе Войну.|@corpus
wavs/005050.wav|— Дальбог, я не магла. Я ўсё разумею, але я не магу, каб ты забіў, і не магу, каб цябе забілі.|@corpus
wavs/005051.wav|Ён прыпаў вуснамі да гэтай драпіны і правёў імі на ўсю даўжыню: — Бачыш, прыйшоў і мой час.|@corpus
wavs/005052.wav|Адну шостую ўсяго — брату Вацлаву Загорскаму.|@corpus
wavs/005053.wav|Нібы два крылы — а можа, два срэбныя сувеі Шляху Продкаў — леглі на плечы. — Алесь. Ён страпянуўся.|@corpus
wavs/005054.wav|Рукі былі на ягоных плячах. За ім, абдымаючы яго, стаяла Майка. — Ты? Як ты.|@corpus
wavs/005055.wav|Другую шостую — Юрыю і Антанідзе Раткевічам, прыпісаным да малодшага роду праз маці, з тым, каб яны карысталіся гэтым роўна і без крыўды.|@corpus
wavs/005056.wav|Сямікаляровы агеньчык Капэлы. Лебедзь, распластаўшыся, ляціць у вышыні. Вунь Міцар і Алькор.|@corpus
wavs/005057.wav|І калі ён, сярэдні чалавек, не абароніць свайго гонару, хто тады зробіць гэта за яго?|@corpus
wavs/005058.wav|А ён хоць і мужык, але таксама і князь, і сам аддаваў даніну традыцыям|@corpus
wavs/005059.wav|Дрэвы замерлі. Блішчэла шырокае ўлонне Дняпра. Срэбныя выбухі італьянскіх таполяў пераліваліся.|@corpus
wavs/005060.wav|Загорскі ўбачыў драпіну на яе запясці. — Плюшч не вытрымаў, — сказала яна.|@corpus
wavs/005061.wav|Ніхто не лаяў яго, але ён даў сабе слова заўсёды быць гаспадаром самому сабе.|@corpus
wavs/005062.wav|Як вышэйшая непрыстойнасць, быў забаронены вальс. Палкі маршыравалі з разводу прамым ходам у Сібір.|@corpus
wavs/005063.wav|Гады за чатыры да скону пан Акім кінуўся быў разбірацца ў тым, што робіцца,|@corpus
wavs/005064.wav|Гэта пачалося так. У тысяча семсот дзевяноста чацвёртым годзе новаспечаная прыдняпроўская памешчыца Праскоўя Зубава|@corpus
wavs/005065.wav|Але яна не паспела пакахаць мужа яшчэ і таму, што лічыла ўсё падобнае за грэх.|@corpus
wavs/005066.wav|А потым на загоршчынскае падвор'е васьмёрка коней прывезла акутую жалезам павозку.|@corpus
wavs/005067.wav|І таму малахіт паставілі на капец, які насыпалі звонку. З таго боку маўзалея, з якога — унутры — ляжаў ён.|@corpus
wavs/005068.wav|І вось таму ў галаве маладога Загорскага была мяшанка: рыцарскі кодэкс і кніга, купленая бацькам,|@corpus
wavs/005069.wav|На глыбе былі толькі чатыры словы: Бывай, пачатак канца майго!|@corpus
wavs/005070.wav|Пагарджаў іх паяздамі: карэтамі для дзяцей, карэтамі для дурняў, карэтамі для хворых сабак,|@corpus
wavs/005071.wav|Праз некалькі месяцаў імператрыца памерла. Але яшчэ да гэтага, у год смерці бацькі, малады пан ажаніўся.|@corpus
wavs/005072.wav|Назаўтра ён на месцы паклаў Дзмітрыева і Суканевіча стрэламі з пісталета, а Іванову пракалоў шпагай грудзі.|@corpus
wavs/005073.wav|Ён пагарджаў суседзямі. Раздураныя бабы! Халуі! Пагарджаў іхнім цярпеннем, рабалепствам і поўзаннем перад моцнымі.|@corpus
wavs/005074.wav|Імператар нюхаў падазроных, на Украіне секлі галовы, жанчынам рэзалі раброны, сустракаючы на вуліцы.|@corpus
wavs/005075.wav|кнігі Мантэня, Дыдэрота, Бекана, Русо ў дзікім спалучэнні з куртуазнымі раманамі.|@corpus
wavs/005076.wav|І пры гэтым некаторая пагарда да кніг наогул, бо ён любіў абшары,|@corpus
wavs/005077.wav|Бацька нічога не сказаў, пачуўшы аб тым, што ўчора тры чалавекі далі сваю апошнюю сатысфакцыю яго сыну.|@corpus
wavs/005078.wav|На ёй была суцэльная глыба малахіту вышэй за два чалавечыя росты.|@corpus
wavs/005079.wav|— Чаму павінна ўдвая ісці ў салдаты тых, хто яшчэ дваццаць два гады таму зусім не ведаў рэкруцтва?|@corpus
wavs/005080.wav|Кнігу гэтую пан Акім купіў за сто рублёў срэбрам і прачытаў, і не тое каб застаўся ў захапленні ад прапаноў аўтара, а проста так:|@corpus
wavs/005081.wav|папрасіла ў імператрыцы дазволу здаваць сваіх магілёўскіх сялян у рэкруты замест сялян з яе разанскіх вотчын,|@corpus
wavs/005082.wav|Маладая была прыўкрасная, як Куцеянская маці божая. Доўгія вочы, бровы да скроняў, журботны маленькі рот.|@corpus
wavs/005083.wav|Жэняцца дзеля дзяцей і каб не жыць век аднаму. А жадаць абдымкаў мужчыны, самой ісці насустрач ім — гэта немагчыма.|@corpus
wavs/005084.wav|спадабаўся яму чалавек. Смелы. Прыемна было б бачыць яго побач.|@corpus
wavs/005085.wav|Даніла не сцярпеў. Ён скарыстаў губернскі баль і выклікаў усіх трох.|@corpus
wavs/005086.wav|Нейкага дзіўнага дымна-зялёнага малахіту, у шызых разводах, — як палын.|@corpus
wavs/005087.wav|у якіх маёнткі былі ў Прыдняпроўі і за яго межамі, — Дзмітрыеў, Іваноў і Суканевіч. І тады пачалося незвычайнае.|@corpus
wavs/005088.wav|бег каня, дзіду, што ўпіваецца на скаку ў шыю япрука — паміж чэрапам і першым пазванком.|@corpus
wavs/005089.wav|Што ж, выходзіць, мы не роўныя дзеці? Прыклад Зубавай здаўся зманлівым.|@corpus
wavs/005090.wav|абагаўленне царыцы і нянавісць да Пецярбурга, раман аб гожай пастушцы і вершы Війёна,|@corpus
wavs/005091.wav|І тут на прастол уступіў Павел, якога Загорскі не паважаў і на шэлег, насуперак усяму ўпэўнены, што ён не родны сын Той.|@corpus
wavs/005092.wav|дык не змовай, не шыпеннем у занорках, а мяцяжом — вось яно як!|@corpus
wavs/005093.wav|трапіў у маёнтак небагатага двараніна Багданоўскага, убачыў яго дачку, Ксені, і|@corpus
wavs/005094.wav|Новы звычай вывеўся адразу. Нават Зубава вымушана была адступіць.|@corpus
wavs/005095.wav|абцягнулі сцены чорным аксамітам, адабралі ад свету ўсе фарбы.|@corpus
wavs/005096.wav|Магілёўскія сяляне былі дзёрзкія. Пазбавіцца ад некаторых было проста дабротай. І вось, адразу пасля Зубавай, аб тым самым папрасілі яшчэ тры паны,|@corpus
wavs/005097.wav|Акім Пятровіч быў пахаваны ў магільні Загорскіх умоўна. Там ляжаў толькі ларэц з ягонай зямлёй.|@corpus
wavs/005098.wav|Два з іх былі ваенныя і ўмелі бараніцца. Сын рызыкаваў, як і яны. Даніла любіў бацьку.|@corpus
wavs/005099.wav|Бацька разумеў яго, як ніхто. І вось цяпер маўзалей і малахітавая глыба ля яго.|@corpus
wavs/005100.wav|Фармазоны здаліся яму аж да немагчымасці нуднымі, — сядзяць сабе ў падполе, як шчуры, са сваімі цыркулямі ды малаткамі,|@corpus
wavs/005101.wav|Даніла пасмейваўся, але потым махнуў рукою. Праз год, якраз калі памерла імператрыца, нарадзілася дачка.|@corpus
wavs/005102.wav|— Яна баба, чаго вы хочаце? Калі будзе такое рабіць — ёй самі мужыкі чырвонага пеўня пусцяць.|@corpus
wavs/005103.wav|З усёй гэтай кампаніі яму падабаўся адзін. Той, што напісаў кнігу такой страшнай моваю і якога за гэтую кнігу загналі ў Ілім.|@corpus
wavs/005104.wav|Ён нічога не сказаў у той час бацьку. І вось цяпер напісаў. Месяцы два нічога не было чуваць.|@corpus
wavs/005105.wav|А сам ён знайшоў спакой у маўзалеі — у помніку жонкі, куды глыбу ўцягнуць было нельга.|@corpus
wavs/005106.wav|Яшчэ тады, падчас падарожжа, развітваючыся з ім, яна прасіла аб усіх зменах у жыцці пісаць непасрэдна ёй і дала сваю пячатку.|@corpus
wavs/005107.wav|Змоваю гэта папахвае, вось што. А калі ўжо сварыцца з тымі, хто мае ўладу,|@corpus
wavs/005108.wav|Дагэтуль бацька запаўняў усё яго жыццё, і, страціўшы яго, Даніла адчуў страшэнную самоту ў халодным пустым доме.|@corpus
wavs/005109.wav|чытаць філасофскія кнігі навейшага часу і ледзь не стаў марціністам, але потым кінуў гэты занятак.|@corpus
wavs/005110.wav|таго, які прымушае чалавека свядома выбраць сабе шлях і потым усё жыццё трымацца яго.|@corpus
wavs/005111.wav|— былы летуценнік, які чакаў каралевы і таму ставіўся да іншых жанчын з лёгкай пагардай,|@corpus
wavs/005112.wav|Загорскі ўжо адзінаццаць месяцаў служыў ганаровым губернскім суддзёй і намерваўся нават падавацца ў вярхі:|@corpus
wavs/005113.wav|"З кулінарных кніг выкрэсліваліся словы аб смажаных парасятах, якіх трэба, ""не таміўшы, ставіць на вольны дух""."|@corpus
wavs/005114.wav|Аб сконе бацькі сын паведаміў у Пецярбург.|@corpus
wavs/005115.wav|А над усім гэтым — вольны дух першых год царавання Екацярыны:|@corpus
wavs/005116.wav|Яго недахопы — недахопы стагоддзя. І ўсё, што ён ні рабіў, сведчыла аб гэтым. Ужо за год да смерці бацькі яго паважалі і баяліся як агню.|@corpus
wavs/005117.wav|— закахаўся ў яе з першай сустрэчы і праз тыдзень ажаніўся.|@corpus
wavs/005118.wav|Ды і матуля іх не ўхваляла, апошняя яго жанчына, а пакуль яна жыла — ён не мог франдзіраваць.|@corpus
wavs/005119.wav|ён ведаў, што працавітасці і здольнасцей у яго хопіць.|@corpus
wavs/005120.wav|песні, пачутыя на паляваннях, і галантныя раманы, вольныя разважанні і прыхаваная, не вельмі пачцівая вера.|@corpus
wavs/005121.wav|карэтамі для прыгоннага гарэма, фурай для музыкаў, фурай для буфета і кухараў. Тфу ты! Раней гэтага не было!|@corpus
wavs/005122.wav|Гэта быў адначасова чалавек вельмі харошы і вельмі дрэнны. Яго добрыя якасці былі прыродныя.|@corpus
wavs/005123.wav|— Падменыш, — пры ўсіх казаў ён. — Зязюліна яйка. Пачалася вакханалія.|@corpus
wavs/005124.wav|І як не разумеюць, што сядло ў галавах зручней?.. Псяры!!! Ён не піў віна.|@corpus
wavs/005125.wav|Бацька, шкадуючы да пары сына, не прышчапіў яму сур'ёзнага напрамку думак,|@corpus
wavs/005126.wav|Яны паспрабавалі апраўдвацца — і тады Загорскі даў Суканевічу поўху, а Іванову кінуў у твар пальчатку.|@corpus
wavs/005127.wav|Сябры ўрэзоньвалі яго, але ён цадзіў праз зубы: — Справядлівасць дык справядлівасць. Што гэта? — А Зубава?|@corpus
wavs/005128.wav|Хоць бы хто побач! Праз тры месяцы ён заблудзіў на паляванні,|@corpus
wavs/005129.wav|Яшчэ калі ён быў дзіцем, настаўнік аднойчы замкнуў яго ў камору за нейкае свавольства. Там ён налізаўся налівак.|@corpus
wavs/005130.wav|— Несправядліва, — сказаў Даніла, пачуўшы пра гэта.|@corpus
wavs/005131.wav|— Почырк, брат, у цябе харошы, — сказаў бацька, перакульваючы пустую шкляначку. — Ну вось, цяпер да семнаццаці год — ані.|@corpus
wavs/005132.wav|Алесь напружана глядзеў на выхад з адрожка — круглы лаз у ажынніку і дубняку. Доўгі час нічога не было чуваць,|@corpus
wavs/005133.wav|— Гам-гам! Гам-гам! — з перападамі і таксама далёка гудзела, разлягалася на дне яра.|@corpus
wavs/005134.wav|не раўнуючы, як ваяводская карова на заплоце. Алесь пачырванеў, гэта была пахвала за тое, за што хацелася, каб хвалілі.|@corpus
wavs/005135.wav|І звер зноў рынуў у свой адвечны ганарлівы бег, са звярыным імпэтам ратуючы гэты сіні дзень, павуцінкі, якія ён ірваў грудзьмі,|@corpus
wavs/005136.wav|Логвіна са зброяй і хартамі пакінулі пад стогам, агледзелі карбачы з уплеценым на канцах свінцом.|@corpus
wavs/005137.wav|злівалася ў дзікаватую, далёкую, непаўторную музыку. Воўк выскачыў нечакана, і не з лаза,|@corpus
wavs/005138.wav|Стаіш у сядле як уліты, не тое што нейкі прыхадзень лёзны, што трухаецца седзячы, ды яшчэ і падскоквае, лапы звесіўшы,|@corpus
wavs/005139.wav|калі раскінуць ім палатняныя кармушкі. Пан узяў вялізную, на цэлую кварту, пляшку, наліў з яе ў срэбную дарожную шкляначку, на донца,|@corpus
wavs/005140.wav|Рог заспяваў так нечакана,|@corpus
wavs/005141.wav|Імгненне ён сядзеў так, адкінуўшы палена і натапырыўшы хіб, а потым — ад Алеся да яго было не больш трох сажняў|@corpus
wavs/005142.wav|А яму тонка, нібы прабачэння прасіла, адказала Змейка. І вось ужо залілася, пераклікаючыся, уся зграя.|@corpus
wavs/005143.wav|— Узнялі, — сказаў бацька. — Дух пачулі, — змрочна сказаў Карп. Брэх, усё яшчэ няроўны, памацнеў.|@corpus
wavs/005144.wav|Некалькі хвілін яны саплі і варочалі адзін перад адным вачыма. Першы апамятаўся бацька. — Добра, — сказаў ён і ніякавата агледзеўся.|@corpus
wavs/005145.wav|І нечакана з усёй сілы аперазаў Карпа карбачом па спіне. .А той, падумаўшы, бацьку! А той яго!|@corpus
wavs/005146.wav|А вочы ваўка цьмяна і мудра адбівалі ржышчы, неба і срэбную пражу маці божай|@corpus
wavs/005147.wav|і падаў сыну. — З полем, сынок, з першым тваім ваўком.|@corpus
wavs/005148.wav|доўгі, ненатуральна выцягнуты, з сівізной, што пракінулася ў шчэці карка,|@corpus
wavs/005149.wav|іржышчы і срэбнае павуцінне, што там-сям трапятала на іх.|@corpus
wavs/005150.wav|Чалавечая постаць схілілася. Воўк упаў.|@corpus
wavs/005151.wav|Коні амаль сутыкнуліся, і ў гэты момант здарылася нечаканае: звер адсеў.|@corpus
wavs/005152.wav|Статут палявання патрабаваў, каб людзі былі сытыя, а сабакі галодныя, аж да самага позняга вечара,|@corpus
wavs/005153.wav|Яны гналіся толькі за тым, адным. — А-я-яй! А-я-яй! — аддаляючыся, звінела за спіной.|@corpus
wavs/005154.wav|Потым людзі з сабакамі накіраваліся да бліжэйшага спуску ў яр (там адна зграя павінна была рухацца дном, а другая — броўкай), а бацька, Карп, Алесь і Крэбс|@corpus
wavs/005155.wav|А яны ляцелі шалёна, і белы конь усё даганяў і не мог дагнаць вогненнага і дэраша. Адлегласць паміж імі скарачалася,|@corpus
wavs/005156.wav|Першая зграя выгнала з яра другога ваўка, за ім пагнаўся Крэбс і два псяры.|@corpus
wavs/005157.wav|і апошнія лямцы, якія ён сёння меўся аддзерці ў ціхім гушчары, на лежцы. Урга ляцеў так, што ветрам забівала рот. І звер набліжаўся|@corpus
wavs/005158.wav|— Адной рукой за луку, схіляешся і, калі нагоніш, удар, каб пацэліць па кончыку носа.|@corpus
wavs/005159.wav|Роўна, корпус да корпуса, глыталі абшар Дуб і Урга. Потым Алесь пачаў наддаваць, абганяючы бацьку.|@corpus
wavs/005160.wav|Кабялю на хвост плюхні — неадменна ён ашалее. А перцу сослепу столькі насыпаў, што пляменнічак глынуў, і|@corpus
wavs/005161.wav|Удар прыйшоўся не па скураной цюпцы, а па галаве. Звер капануў рэпу, але, ускінуўшыся, скокнуў убок.|@corpus
wavs/005162.wav|Хто саступаў, хто не заступіў адрожка, хто затрымаў карбач? — Ах, — прастагнаў бацька.|@corpus
wavs/005163.wav|— Алесь адчуў гэта з шалёнай радасцю. Бліжэй, бліжэй, вось, вось амаль ля самых капытоў. І ён адкінуў сваё палягчэлае цела і са свістам апусціў карбач.|@corpus
wavs/005164.wav|Бацька крутануў свайго Дуба і рынуўся з месца так шалёна, што ў бакі фырнуў верас, перабіты капытамі каня.|@corpus
wavs/005165.wav|І гэта было б у песні аб Ваўкалаку, які забіў белага ваўка верасовых пустак.|@corpus
wavs/005166.wav|І, удаючы старога Данілу Кагута, — проста не адрозніш! — разважліва замармытаў:|@corpus
wavs/005167.wav|Урга ляцеў проста ў сіні дзень.|@corpus
wavs/005168.wav|Ніхто не бачыў, акрамя сына, і пан раптам наліўся чырванню: — Да другога адрожка!.. Карп, ходу!..|@corpus
wavs/005169.wav|Ён проста нечакана ўзрыў усімі чатырма лапамі зямлю і паваліўся на зад і трошкі на бок.|@corpus
wavs/005170.wav|Такі ўдар забівае адразу. Каня старайся весці лёгка, не сільнічаць, бо воўк, калі яго прыперці, можа кінуцца і выпусціць жывёле трыбух.|@corpus
wavs/005171.wav|— Без твайго ўдару я б не паспеў. Ён бы спакойна пайшоў у хмызы. — Я ж не пацэліў. — Нічога.|@corpus
wavs/005172.wav|Сёння — цябе, Заўтра — мяне. А воўк таксама ляжаў спакойна і нібы слухаў,|@corpus
wavs/005173.wav|Наступны раз не будзеш гарачыцца. Усё адно без твайго ўдару ён бы пайшоў у хмызы. І ўскінуўся ў сядло. — Паехалі.|@corpus
wavs/005174.wav|Кожны міжвольна перапусціў другога: пан Юры таму, што Карпу біць было няёмка з левай рукі, Карп таму, што ён быў слуга.|@corpus
wavs/005175.wav|з рассечанымі ў баях маладосці вушамі і ганарліва сашчэпленай зяпай.|@corpus
wavs/005176.wav|Алесь, за мной!.. Не шкадуй галавы. Гэта ўжо было не да месца. Алесь пусціў ужо Ургу наўскач.|@corpus
wavs/005177.wav|але вось далёка цяўкнуў, быццам выпрабоўваючы голас, сабака. За ім гамнуў другі, ужо больш упэўнена.|@corpus
wavs/005178.wav|— мільгануў у адрожак яра, маленькі, зусім непрыкметны, які Карп бачыў, але лічыў, што павінен не дапусціць туды ваўка бацька,|@corpus
wavs/005179.wav|І пан Юры ўзняў рог і прыклаў яго да вуснаў, прыкрыўшы павекамі вочы.|@corpus
wavs/005180.wav|Алесь траха не рваў на сабе валасы. А коннікі з ходу праляцелі над зверам, што адсеў, і іхнія цяжкія карбачы скрыжаваліся там, дзе павінен быў быць воўк.|@corpus
wavs/005181.wav|а з высокай сухой травы сажнях у трох ад яго. Ніхто не чакаў яго адтуль, і таму ў першыя дзве-тры хвіліны не заўважылі. А ён ішоў машыстым трушком,|@corpus
wavs/005182.wav|Пан Юры ўзняў звера і з напругаю перакінуў яго праз высокую луку Алесевага сядла.|@corpus
wavs/005183.wav|Але Карпу, бацьку і Алесю не было да гэтага аніякай справы. Нават калі б зараз выскачыла з ажынніку цэлая зграя ваўкоў, яны не звярнулі б на яе ўвагі.|@corpus
wavs/005184.wav|На хаду сказаў: — А ездзіш добра. Лепей, чым я ў твае гады.|@corpus
wavs/005185.wav|Даставалі з сакваў і елі барвяную ад салетры хатнюю вяндліну, шэры наздраваты хлеб і вэнджаныя каўбаскі.|@corpus
wavs/005186.wav|так, што ўзлятала на ляжках злямцаваная поўсць. — .пай! — першы крыкнуў Карп і прыпусціўся за ім.|@corpus
wavs/005187.wav|Яны няўхільна набліжаліся, і карбачы луналі ў іхніх узнятых руках цяжка і грозна.|@corpus
wavs/005188.wav|— Гэта ж мы, ці ведаеце вы, з дзядзькаваным пляменнічкам юшку варылі, ці ведаеце вы ўжо.|@corpus
wavs/005189.wav|Я не бярог сваёй галавы, Я не заспеў цябе ў лежным сне. Досыць неба і досыць травы.|@corpus
wavs/005190.wav|Алесь спахапіўся позна, коннікі былі ўжо далёка. Урга слаўся над зямлёю. Вецер свістаў у вушах. — А-я-яй! А-я-яй! — звінелі за спіной сабакі.|@corpus
wavs/005191.wav|Ён ляжаў у нейкіх двух сажнях ад хмызоў, і вочы ягоныя цьмяна адбівалі неба,|@corpus
wavs/005192.wav|"Праз вадаёміны, ямы, калоды. ""Не, не тут. Не, не тут. Усё яшчэ наперадзе."""|@corpus
wavs/005193.wav|— да трох злічыць не паспелі — а ён ад Турэйкі ўжо ў Радзькаве быў. І там ужо. выў. Усе смяяліся.|@corpus
wavs/005194.wav|— Вось цяпер узнялі, — сказаў Карп. — Наперадзе Змейка, брэша з перасцярогаю. — А-я-яй! А-я-яй! Я-яй!|@corpus
wavs/005195.wav|А са слабымі павадамі яна ўратуецца сама. Коннікі спыніліся, каб не спалохаць звера, і сталі чакаць.|@corpus
wavs/005196.wav|Два целы, вялікае шэрае і доўгае вогненнае, наўкасы набліжаліся. Зліліся.|@corpus
wavs/005197.wav|Над байракамі Алесь толькі прыўставаў яшчэ вышэй на страмёнах, быццам зусім адрываючыся, калі конь пралятаў над канавай.|@corpus
wavs/005198.wav|І тут паўз Алеся на апошніх Дубавых жылах вырваўся бацька. Ён мільгануў напярэймы маруднаму цяпер ваўку.|@corpus
wavs/005199.wav|Два ваўкі ляжалі на зжаўцелай траве, і сабакі сядзелі вакол нерухома, як статуі, і пільна глядзелі на іх.|@corpus
wavs/005200.wav|Хлопчыкава рука, уся пагрузіўшыся ў шэрае, яшчэ цёплае футра, прытрымлівала на луцэ цяжкае цела.|@corpus
wavs/005201.wav|Зграя варыла варам. І ўсё гэта, у сінім паветры, у жоўтых хмызах, у срэбным павуцінні,|@corpus
wavs/005202.wav|— усё тое, што ён сёння не збярог. .Закусвалі пад стогам.|@corpus
wavs/005203.wav|Дрэвы скончыліся. Зноў бясконцая броўка яра, зноў адрожкі і сівы малады палын між сухімі сцяблінамі старога.|@corpus
wavs/005204.wav|так лікуюча-сумна, што нават чырвоныя і жоўтыя хмызы сіняй зямлі пакінулі шоргаць лістотай.|@corpus
wavs/005205.wav|паехалі да суседняга адрожка, якім мог выскачыць звер. — Біць ведаеш як, — на хаду навучаў ён Алеся.|@corpus
wavs/005206.wav|Бацька зноў прыклаў рог да вуснаў, і гукі, срэбныя і тонкія, паліліся ў халодным паветры.|@corpus
wavs/005207.wav|Плямкнуў ротам і па-старэчаму пахітаў галавой. — Юшка ружовая, добрая.|@corpus
wavs/005208.wav|Ільсняная скура Ургі задрыжала. Пан пагладзіў каня. — Твой, — сказаў ён.|@corpus
wavs/005209.wav|Гэта быў мудры стары ваўчына. Ён нават адзін раз, на няўлоўнае імгненне, стаў і павярнуўся ўсім тулавам да коннікаў, каб паглядзець, ці варта бегчы.|@corpus
wavs/005210.wav|Скрыжаваліся, звіліся, таргануліся і пачалі раскручвацца. Нарэшце коннікі агледзеліся. Ваўка не было. На абліччах іхніх былі адчай і ярасць.|@corpus
wavs/005211.wav|і тым жа трушком, здавалася б, няспешным, пачаў жэрці адлегласць да вялікага вострава хмызоў.|@corpus
wavs/005212.wav|але Алесь з адчаем бачыў, што яны дагоняць ваўка раней, чым ён, Алесь, даскача да іх. Бацька скакаў лявей, Карп — правей.|@corpus
wavs/005213.wav|Алесь глынуў і так і асеў з адкрытым ротам. Усе зарагаталі.|@corpus
wavs/005214.wav|Воўк выскачыў з яра далёка наперадзе, той самы, сумнення быць не магло,|@corpus
wavs/005215.wav|Бегчы было варта: яны набліжаліся, асабліва той, на белым.|@corpus
wavs/005216.wav|бо ён скакаў з таго боку, а бацька лічыў, што не пусціць павінен быў даязджачы.|@corpus
wavs/005217.wav|Ты ж не пашкадаваў бы падставіць яе пад кулю на адным з незлічоных рэдутаў. Значыць, справа не ў маёй галаве.|@corpus
wavs/005218.wav|але ты не можаш утаймаваць мора. Ты баішся, што яно разбушуецца. І гэта доказ таго, што ты вялікі палкаводзец,|@corpus
wavs/005219.wav|Тваю Вандомскую калону абавязкова нехта скіне рана ці позна.|@corpus
wavs/005220.wav|Але я паспрабую таксама паторгаць за нітачкі, калі да мяне прыйдуць з хітрасцю.|@corpus
wavs/005221.wav|Ну вось, ведаеш, а пнешся. А дарэмна ты не паспрабаваў раскілзаць мора!..|@corpus
wavs/005222.wav|рыхтуючы яшчэ адну хітрасць і п'ючы, бы ў пустыні.|@corpus
wavs/005223.wav|Павінен быў ведаць гісторыю маленькага Наварца. Прыйшоў з поўдня, прамяняў Парыж на імшу, памёр,|@corpus
wavs/005224.wav|і толькі не вядома, што пераважае, дый наогул, ці варта гэтым займацца, тым болей што ўся твая справа даўно патанула ў цемры вякоў і,|@corpus
wavs/005225.wav|імя гразёю абліваць, узвялічваць, зноў абліваць, пакуль не прыйдуць да вываду, што было дадатнае, а было і адмоўнае,|@corpus
wavs/005226.wav|Ты даў мне толькі адну добрую параду. Буду адбівацца, калі па мяне прыйдуць.|@corpus
wavs/005227.wav|Віват Генрых Чацвёрты. Ды і работы чалавечай шкада.|@corpus
wavs/005228.wav|"Ён вымавіў гэта так, што ў слове выразна прагучала спалучэнне ""бруд""."|@corpus
wavs/005229.wav|Ты занадта добра помніш, як кошыкі пад гільяцінай рабіліся слізкія ад крыві.|@corpus
wavs/005230.wav|чым ад Кур'яна з мізэрным задам, зацягнутым у ласіны. Янка-Рабесп'ер, дык гэта хаця цікава.|@corpus
wavs/005231.wav|каб расследаваць справу пра манастыр, генерал-ад'ютант Баранаў.|@corpus
wavs/005232.wav|Эге, сілаю браць не будуць, — падумаў пан. — Справа за часам прыахалола і здаецца ўжо не такой важнай. Трэба рызыкнуць.|@corpus
wavs/005233.wav|забальзаміравалі італьянскім спосабам, на вякі. Паклалі ў нейкае там абацтва. Сен-Дэні, ці што? А тут Рабесп'ер.|@corpus
wavs/005234.wav|Табе так дорага каштавала закілзаць гэта мора там, у сябе.|@corpus
wavs/005235.wav|Твой прах, які, ты мяркуеш, пакладуць у дом інвалідаў, — нехта выкіне.|@corpus
wavs/005236.wav|Паторгаю проста з цікавасці, каб паглядзець, як яшчэ нізка можа ўпасці чалавек. Я ведаю, што Кур'ян душыцель, але я не ведаю, ці падлюга ён.|@corpus
wavs/005237.wav|але не вялікі чалавек. Вялікі не спалохаўся б мора. А ты спалохаўся.|@corpus
wavs/005238.wav|Я выпрабую гэта на яго халуях. Які гаспадар, такія і слугі.|@corpus
wavs/005239.wav|Зрабі, каб яго не было і тут, і ў Расіі. Як адразу загрыміць Кур'ян! Ды не, куды табе.|@corpus
wavs/005240.wav|У цябе ёсць сілы, — і тое не заўжды, — каб сутыкнуць ілбамі людзей з рознымі славалюбствамі і рознымі страсцямі,|@corpus
wavs/005241.wav|Такім думкам аддаваўся Даніла Загорскі, усё яшчэ ўмацоўваючы камяніцу,|@corpus
wavs/005242.wav|Проста ты лялечнік, што тузае ніткі марыянетак, як кожны тыран, у якім заўсёды ёсць і будзе нешта ад халуя.|@corpus
wavs/005243.wav|Чаму ж ты тады не збіў з дрэва і нас? Гэта ж так лёгка. У Францыі няма прыгону.|@corpus
wavs/005244.wav|А потым, далей ад граху, у агонь, разам з Людовікам Адзінаццатым, Акаянным. Так і табе будзе.|@corpus
wavs/005245.wav|А ты не пажадаў. І вось за гэта накладуць табе аж па самае.|@corpus
wavs/005246.wav|І ён рызыкнуў: запрасіў генерал-ад'ютанта ў Вежу. А там на вячэру. А там — у камяніцу.|@corpus
wavs/005247.wav|А дарэмна ты не паспрабаваў раскілзаць мора, карсіканскі дурасліўчык.|@corpus
wavs/005248.wav|Ах, маленькі капрал, спрытнюга, маленькі абабівач грушак чужымі рукамі!|@corpus
wavs/005249.wav|Ты баішся таго ж і ў нас. А чаму? Нашто табе шкадаваць маю галаву?|@corpus
wavs/005250.wav|Санкюлоты падумалі-падумалі. Добры, здаецца, быў кароль, песенькі пра яго спяваюць.|@corpus
wavs/005251.wav|А потым, калі Карсіканец сапраўды загрымеў, з Пецярбурга прыехаў рэвізор,|@corpus
wavs/005252.wav|Дальбог, цікавей загінуць ад рукі мясцовага Рабесп'ера, крывавага і з віламі (на гільяціну ён выдаткавацца не будзе, трымай кішэнь),|@corpus
wavs/005253.wav|за непатрэбнасцю, занесена на антрэсолі архіва матухны-гісторыі. Косткам і тое спакою не будзе.|@corpus
wavs/005254.wav|І паляціш ты рылам у свой жа гной. І пачнуць жа цябе па замках цягаць,|@corpus
wavs/005255.wav|Лялечнік, а не Ладымер з казкі, той самы, што ўзараў нарогам мора. Ну і чорт з табою!|@corpus
wavs/005256.wav|Частка дваран усё ж пайшла, узброіўшы сваіх мужыкоў і шляхту. Пачуўшы аб гэтым, ён паціснуў плячыма: — Найміты.|@corpus
wavs/005257.wav|І дабрадушна глядзела на іх толькі што прарэзанымі вачыма барсучаня, што прагнула праўды: Франц Багушэвіч.|@corpus
wavs/005258.wav|А скончылася ўсё нечакана проста, і тон іхняй апошняй размовы не пакідаў ніякіх надзей на тое, што для Сабіны можа нешта змяніццца ў лепшы бок.|@corpus
wavs/005259.wav|Загорскі зразумеў: пакуль што нічога не зробіш. Пакуль за Міхалінай і ўсімі, хто верны ёй, сочаць|@corpus
wavs/005260.wav|І тады Алесь, нібы раптам зрабіўшыся відушчым, сказаў: — Не трэба гэтага, Сабіна.|@corpus
wavs/005261.wav|А хто казаў, што Алесь наогул не даехаў. Але ніхто нічога не ведаў.|@corpus
wavs/005262.wav|Наваколле не ведала, чаму пасля нападу Корчака на маёнтак Раўбіч асабліва змяніў свае адносіны да маладога князя.|@corpus
wavs/005263.wav|Хай перадасць адно слова — дзе можна сустрэцца. Хлапчук чухаў адной босай нагой другую: — Яна, дзядзька князь, казала, што есці ёй і так хопіць.|@corpus
wavs/005264.wav|Прычым чамусьці сярод тых, што загінулі, не было сялян, а ўсё больш шляхта (да сотні душ), гаспадары дзвюх-трох будаў ці гут і іншыя такія самыя людзі.|@corpus
wavs/005265.wav|Яна здагадвалася і раней, чаму яму непрыемна варожасць з Раўбічамі, а цяпер даведалася пра ўсё.|@corpus
wavs/005266.wav|Апошнія дні яна таксама сустракалася з імі, але ў душы адчувала — хутчэй адсюль.|@corpus
wavs/005267.wav|— Так, — сказаў ён. — Гэта сапраўды было б непрыемна. Асабліва для мяне.|@corpus
wavs/005268.wav|Майка паведаміла, што паспрабавала растлумачыць бацьку ўсё. Размовы, аднак, не атрымалася.|@corpus
wavs/005269.wav|Ледзь прыехаўшы, пачала пытаць у дзядзькоў пра Алеся. Іван хваліў маладога князя за гаспадарлівасць.|@corpus
wavs/005270.wav|Складалася самая абрыдлівая за ўсю гісторыю Беларусі грамада, якая каштавала жыцця ледзь не дзвюм сотням чалавек.|@corpus
wavs/005271.wav|Былі гэта найбольш тыя людзі са шляхты, якія вялі гандаль і шалёна супраціўляліся дзейнасці пана Юрыя, а потым старога Вежы.|@corpus
wavs/005272.wav|І яна, Тэкля, абяцае: калі гнеў пана пройдзе — паведаміць Алесю. Загорскі задыхаўся. — Хлопчык, мілы, скажы ёй: калі ёй дадуць вольную — я яе да сябе вазьму.|@corpus
wavs/005273.wav|То гаварылі аб тым, што Загорскі ледзь не сапсаваў справы, яшчэ здалёк распачаўшы страляніну, бо трохі баяўся, што было цалкам натуральна.|@corpus
wavs/005274.wav|Сярод гэтых узлаваных, даведзеных да крайнасці людзей з'явіўся раптам багаты Кроер. Гэтаму не было прычыны хвалявацца: жыў бы і без прыгону.|@corpus
wavs/005275.wav|Алесь, дачуўшыся аб гэтым, паскакаў да Раўбічаў і дзень гойсаў па гаях вакол маёнтка, пакуль Тэклін пляменнік не адшукаў яго там і не папярэдзіў, што з'яўляцца тут небяспечна,|@corpus
wavs/005276.wav|То казалі, што Загорскі спазніўся і бандыты ўжо зніклі, падпаліўшы дворныя пабудовы і не забіўшы пана, бо не хацелі залішніх ахвяр і вялікай аблавы.|@corpus
wavs/005277.wav|Івіцкіх-Лаўраў, з боку адроддзя магутнага старога дрэва — Ракутовічаў,|@corpus
wavs/005278.wav|Алесь ведаў — яна не паспела далёка зайсці, і радаваўся, што адсек адным ударам усе размовы.|@corpus
wavs/005279.wav|"Супраць ""Ку-гі"" выступілі ""воўчыя братэрствы"", аб якіх даволі многа і даволі негрунтоўна пісаў Доўнар-Запольскі."|@corpus
wavs/005280.wav|Паехала яна і да Хаданскіх, не ведаючы, што яны ў сварцы з Загоршчынай. Але і з гэтай паездкі не атрымала нічога.|@corpus
wavs/005281.wav|Зямлю так ці іначай не зберажэш, а грошай не будзе і на тое, каб наняць былых прыгонных. А тут яшчэ багатыры канкурыруюць.|@corpus
wavs/005282.wav|Сабіна Марыч не звяртала ўвагі на гэта. Яна шукала Алеся.|@corpus
wavs/005283.wav|Начальства заплюшчвала вочы і на дзейнасць грамады, і на яе знішчэнне. А вынішчалі грунтоўна, не падкапаешся.|@corpus
wavs/005284.wav|— Выдумаў сабе цацку дый важдаецца з ёю. Торкае сваёй беларускасцю, торкае ўсім у вочы. Гаворыць, бы гнойнымі граблямі нешта растрасае.|@corpus
wavs/005285.wav|Ваш вораг — наш вораг. Ваш сябра — наш сябра. Вось і ўсё. Яна бласлаўляла бога, што не паспела далёка зайсці, што не дайшла да апошняга прыніжэння.|@corpus
wavs/005286.wav|Пан Яраш, каторы ўжо раз, спыніў яе і заявіў, што, калі яна кіне яшчэ хоць слова пра Загорскіх, ён — хоць ніколі не сказаў ёй нават грубага слова —|@corpus
wavs/005287.wav|Жыла яна ў сваім доме пры бровары, а да дзядзькоў заязджала рэдка, ды прытым была паглыблена толькі ў свае думкі і не заўважыла і другога:|@corpus
wavs/005288.wav|частых наездаў гасцей да Івана і Тодара. Ці то яна бачыла іх, але не звяртала ўвагі.|@corpus
wavs/005289.wav|— Не звяртай увагі, — сказаў Іван. Сабіна шукала сустрэчы. Паехала да Мсціслава, мяркуючы, што, можа, сустрэне яго там.|@corpus
wavs/005290.wav|і іхніх заможных шасцісотгадовых збраяносцаў, усіх гэтых Раткевічаў, Кальчуг, Юдэнічаў, з боку Турскіх,|@corpus
wavs/005291.wav|Цёмнымі вачыма глядзеў на яе Цітус Далеўскі, трымалі паядынак Юллян і Алесь.|@corpus
wavs/005292.wav|І той, хто пацікавіцца гэтым пытаннем, павінен будзе толькі прагледзець статыстычныя лічбы.|@corpus
wavs/005293.wav|Мсціслаў ні аб чым не здагадаўся, сказаў ёй, што Алеся ў яго другі тыдзень не было,|@corpus
wavs/005294.wav|А госці былі даволі падазроныя. Прыязджалі хаваючыся. Ад'язджалі ўначы. Вялі доўгія патаемныя размовы з гаспадарамі.|@corpus
wavs/005295.wav|"аб тым, што яны зжыліся і цяпер больш беларусы, чым ""гнілыя заходнікі і сацыялісты"" Загорскія;"|@corpus
wavs/005296.wav|"Складалася ""Ку-га"", прыдняпроўская мафія."|@corpus
wavs/005297.wav|"з боку ўсяго гэтага пераплеценага сваяцтвам, традыцыямі і паданнямі клана, які зараз ""чырванеў"" на вачах, і яшчэ з боку мужычча,"|@corpus
wavs/005298.wav|Раней — і ў марах — як без каханага. Цяпер — як без недасяжнай і адзіна патрэбнай істоты. У недалёкім будучым — як без ворага.|@corpus
wavs/005299.wav|Яны сустрэліся і шмат гаварылі, і яна сказала яму, што свет робіцца лепшы, калі ў ім сустракаеш такіх людзей, як ён.|@corpus
wavs/005300.wav|і як кожную хвіліну адхіляюцца, пачынаючы абгаворваць паненак, што праходзяць пад вокнамі.|@corpus
wavs/005301.wav|Бедныя душы! Свет быў варожы і халодны, але ўсё ж яна, як кожная жывая істота, не хацела ледзянець і шукала паратунку.|@corpus
wavs/005302.wav|Падрастала другая змена паўстання. Яна сама не ведала, што з ёю.|@corpus
wavs/005303.wav|"Наадварот, людзі, падобныя да апошніх пяці, галасней за беларусаў лямантавалі аб ""беларускім паходжанні"","|@corpus
wavs/005304.wav|Але Тодар раптам накінуўся на Загорскага за залішняе патуранне мужыкам і ўвогуле за мужыкалюбства.|@corpus
wavs/005305.wav|На вачах складалася арганізацыя, якая сваёй падступнасцю за нейкія тры гады запаскудзіла ўсю гісторыю Прыдняпроўя|@corpus
wavs/005306.wav|"І таму ўсе яны былі кранальна аднадушныя ў патрэбе ""ўзняць меч""."|@corpus
wavs/005307.wav|Выходзілі, гатовыя ісці цераз трупы.|@corpus
wavs/005308.wav|А яны жартавалі пры ёй, спаборнічалі ў дасціпнасці і рыцарстве, смяяліся, кідаліся думкамі.|@corpus
wavs/005309.wav|Панафідзін і Іваноў — рускія, Аўгуст Дзержак — паляк, а Сабаньскія-Юнашы і Стахоўскія-Агеньчыкі лічаць сябе палякамі.|@corpus
wavs/005310.wav|А тут яшчэ чырвоныя Загорскія рвуць зямлю з-пад ног, падлы, журботнікі над малодшым братам. Ім лёгка тужыць, а паспрабуй патужы ты.|@corpus
wavs/005311.wav|І таму трэба было бараніцца аж да зубоў. І тут ужо нікому не было клопату, што Кроер і Таркайлы — беларусы,|@corpus
wavs/005312.wav|І паратунак з'явіўся. А гэта быў ягоны брат. Яна вырашыла ехаць. Хлопцы раптоўна сталі ёй чужыя.|@corpus
wavs/005313.wav|ні з чым не палічыцца і завязе яе ў манастыр, да цёткі-ігуменні, на дадатковае выхаванне. Гады на чатыры.|@corpus
wavs/005314.wav|Для вас я сусед і друг, як Раткевіч, як іншыя добрыя людзі. Зробіцца дрэнна — паможам.|@corpus
wavs/005315.wav|Яна пісала, што гэта цяпер было больш чым цяжка.|@corpus
wavs/005316.wav|Святло пацьмянела. Ёй нельга было жыць без яго.|@corpus
wavs/005317.wav|якое адчула сваю сілу і значнасць. З двух бакоў чакала смерць, пагібель, галеча.|@corpus
wavs/005318.wav|Але ён таксама ведаў, што ў думках яна зайшла далёка і цяпер нізавошта гэтага яму не даруе.|@corpus
wavs/005319.wav|Акрамя таго, ён баяўся. Баяўся Войны і Корчака, якія гойсалі па пушчах і з якімі нічога не мог зрабіць Мусатаў,|@corpus
wavs/005320.wav|бо пан Яраш перахапіў запіску паненкі Міхаліны, падазрае, што перадавала іх Тэкля.|@corpus
wavs/005321.wav|І Тэкля просіць, каб паніч не з'яўляўся, бо яго могуць падпільнаваць, бо Міхаліна амаль у турме, і Алесь можа толькі папсаваць усё і паненцы і ёй, Тэклі.|@corpus
wavs/005322.wav|"баяўся нападу, баяўся таго, што хлопы сталі ""нахабныя"", што яны ўсё больш і больш адчуваюць свой гонар. Гэтага баяліся і іншыя."|@corpus
wavs/005323.wav|Вацлаў перадражніваў Гедыміна, ідыёта Салаўёва і ханжу Баршчэўскага, як яны гавораць вясною аб выніках іспытаў і неабходнасці трымаць гімназістаў у ёжавых рукавіцах|@corpus
wavs/005324.wav|Гаварылі і аб нейкай вялізнай страшнай спрэчцы (выводзілі яе лагічнымі збудаваннямі), у якой нібыта абодва бакі асыпалі адзін аднаго ўзаемнымі абразамі.|@corpus
wavs/005325.wav|Міхаліна праз няньку Тэклю паведаміла Алесю, што яна зноў, трэці раз за гэтыя месяцы, выбіраючы час найлепшага яго настрою, зрабіла спробу пагаварыць з бацькам аб варожасці да Загорскіх.|@corpus
wavs/005326.wav|— трэба не насцярожваць Яраша і Франса. І ён паехаў да дзеда.|@corpus
wavs/005327.wav|Алесь нікому нічога не расказваў. Раўбіч таксама маўчаў. Ведалі, што Алесь з табуном прыскакаў яму на дапамогу, а наконт далейшага хадзілі розныя чуткі.|@corpus
wavs/005328.wav|Ку-га існавала вельмі нядоўга і паспела забраць параўнаўча мала ахвяр толькі дзякуючы агідзе мясцовых жыхароў да забойства ў спіну.|@corpus
wavs/005329.wav|З двух бакоў насоўвалася страшная небяспека: з боку багатых Клейнаў, Загорскіх, Раўбічаў|@corpus
wavs/005330.wav|і калі яна сустрэне яго, хай кіне яму ў вочы вось гэтую пальчатку, што ён тут забыў, маўляў, калі не заедзе днямі, то дуэль.|@corpus
wavs/005331.wav|— Чаму ягоную пальчатку, а не вашу? — А чаго я сваімі пальчаткамі раскідацца буду? Пальчатку гэтую Алесь Загорскі не атрымаў.|@corpus
wavs/005332.wav|— Вось і добра. — І мне хацелася б ніколі не зрабіцца для вас тым, што Хаданскія і Раўбічы. Ён разумеў, што гэта ўдар, магчыма, нават лёгкая пагроза.|@corpus
wavs/005333.wav|Грошы, дзякуй богу, ёсць. Яна казала, што паненку кінуць не можа, бо той адной зусім дрэнна будзе. Едзьце вы, казала, калі ласка.|@corpus
wavs/005334.wav|Якой мераю дасі, такой і аддадуць.|@corpus
wavs/005335.wav|Ім надыходзіла зараз апошняе разарэнне: выкупу не хопіць і на пашырэнне маленькіх гут і пільняў, душ у кожнага пяцьдзесят — шэсцьдзесят.|@corpus
wavs/005336.wav|і нават потым мела два кароткія рэцыдывы: пасля забойства Аляксандра і ў тысяча дзевяцьсот чацвёртым годзе.|@corpus
wavs/005337.wav|"За два гады на тэрыторыі Магілёўшчыны загінула ""ад ваўкоў"" больш людзей, чым за мінулыя трыста год."|@corpus
wavs/005338.wav|— Я гэта і мела на ўвазе, князь. Я стаўлюся да вас, як да пана Юлляна.|@corpus
wavs/005339.wav|Але ён ненавідзеў самую думку аб волі і аб тым, што ён не будзе мець фізічнай улады над людзьмі.|@corpus
wavs/005340.wav|Хіба толькі зрабіла ўражанне на Іллю, які ўжо быў у роспачы, чакаючы канца сваёй раўбічаўскай эпапеі.|@corpus
wavs/005341.wav|"лямантавалі аб традыцыях і патрэбе ""скуць мячы на абарону правоў спрадвеку чыстага шляхецтва, якое надае высакароднасці і ім""."|@corpus
wavs/005342.wav|Жывёла, а стаіш. За гэта з цябе — усе грахі ды на святасць вялікую. Месяц імчаўся між непарушных хмар.|@corpus
wavs/005343.wav|што змагаюцца за каласы — іначай нівы заглушыла б пустазелле.|@corpus
wavs/005344.wav|— З часам, — горка сказаў Алесь. — Затое назаўсёды. І стане добра.|@corpus
wavs/005345.wav|За акном месяц шалёна імчаўся над нерухомымі гмахамі аблокаў. — Лягчэй за ўсё скончыць так.|@corpus
wavs/005346.wav|Крывава-чырвоная гліна. І на строме, карэннямі ўгору і свежымі шатамі ўніз — сосны.|@corpus
wavs/005347.wav|Доўга яшчэ стаяць. Крывава. А ты стой. Нават пры сваёй пранізлівай жывёльнасці — стой.|@corpus
wavs/005348.wav|Дзед не заўважыў, што супярэчыць сам сабе. Ён проста казаў простыя думкі, як усе людзі. Можа, якая і суцешыць.|@corpus
wavs/005349.wav|— Але. — Дык гэта мы. Слабая абарвецца. Усякая іншая абарвалася б. акрамя нас.|@corpus
wavs/005350.wav|Найвялікшая даброта, якая дадзена кожнаму, негледзячы на ўвесь боль.|@corpus
wavs/005351.wav|Перавітыя, непрыступныя, самотныя. Няскораныя ў сваім жаданні жыць там, дзе не здолеў і не захацеў жыць ніхто.|@corpus
wavs/005352.wav|Што зробіш, трава лепей адрастае, калі яе косяць. Дзед зноў наліў і задумаўся.|@corpus
wavs/005353.wav|Так вось, за некалькі тыдняў. Але ты — чалавек. Стой. Зачапіся і стой.|@corpus
wavs/005354.wav|Дый мяне, старога эгаціста, пашкадуй. Я, Алесь, сапраўды стары.|@corpus
wavs/005355.wav|Але ўсё адно — як я мог дапусціць? — Не памагло б, — наліваў дзед яму віна, а сабе кмяноўкі.|@corpus
wavs/005356.wav|Алесь трохі адышоў, так і не выплакаўшыся; дзед, ва ўсякім разе, больш не баяўся за яго.|@corpus
wavs/005357.wav|Значыць, ёсць жа нешта ў святле. То няўжо мы дурней за цыбуліну?|@corpus
wavs/005358.wav|І ўсё. Да апошняга каменя запомні.|@corpus
wavs/005359.wav|Што ён мог сказаць? Ён картаваў думкі. Нейкае зусім цёмнае, нібы асенняе, было неба па-над паркам.|@corpus
wavs/005360.wav|Ты мяне пашкадуй. — Я не буду, дзеду. Але не дарую я сабе.|@corpus
wavs/005361.wav|Прэс круцілі рукамі. А, лухта!.. Думка дзеда кідалася ў прыцемках:|@corpus
wavs/005362.wav|Але людзям трэба ісці. Каб жыць. Жыццё — даброта.|@corpus
wavs/005363.wav|А паміж імі стаяла пляшка кмяноўкі ды запыленая, бы ў фуфайцы, бутэлька віна. — Ведаю, і для цябе занадта.|@corpus
wavs/005364.wav|— А ты, чалавек, стой. Стой, не падай. За ўсіх стой. Спачатку за людзей, потым за ўсіх, хто дыхае і шуміць.|@corpus
wavs/005365.wav|А пакладзі цыбуліну без зямлі, без вады на акно. Парасткі стануць зялёныя, з'явіцца аднекуль горыч.|@corpus
wavs/005366.wav|— Выпі, сыне. Я доўга жыў. Мяне назвалі б вар'ятам, калі б я сказаў, ну хоць бы пра катлы на цукроўні.|@corpus
wavs/005367.wav|Адзін астаўся, дый той. Адзін ты ў мяне. Сохну я, як дрэва, абсечанае ды абгарэлае.|@corpus
wavs/005368.wav|— Каб жыць. Асабліва тым, што самі і кідаюць зерне, што даюць яму расці,|@corpus
wavs/005369.wav|А я, як старая таполя, што выпусціла парасткі, а іх пасціналі. А на новыя — сілы няма.|@corpus
wavs/005370.wav|Так яны і сядзелі пад адным агульным горам, вельмі стары ды малады.|@corpus
wavs/005371.wav|Доўгае, з вярсту, і высокае, сажняў у пяцьдзесят, урвішча.|@corpus
wavs/005372.wav|Каласіцеся сабе, зелянейце. Вочы Вежы мякка свяціліся з-пад суровых павек.|@corpus
wavs/005373.wav|Перад табой будучыня, свае дзеці. А перад мной — магіла. І дзяцей маіх няма.|@corpus
wavs/005374.wav|І сапраўды навучымся з часам рабіць хлеб з сонца. І людзі стануць жывіцца святлом.|@corpus
wavs/005375.wav|— Вось парастак бульбы ў склепе. Жоўты, бледны. Ці цыбуля, таксама жоўты, без смаку.|@corpus
wavs/005376.wav|— Яна ўсё адно зрабіла б гэта. Параненае сумленне, сыне. Дзед маўчаў.|@corpus
wavs/005377.wav|Як мог так паглыбіцца ў сваё, не заўважыць!.. Кожную вясну і восень, заўсёды гэта так было, што яна зачынялася, ніхто не мог бачыць.|@corpus
wavs/005378.wav|Адны, самотныя, у вялікім доме. — Ты яшчэ пусціш карэнні.|@corpus
wavs/005379.wav|Вісяць. Бітыя, страшна скарлючаныя.|@corpus
wavs/005380.wav|Яны сядзелі ўдвух у пакоі дзеда. Ён заўсёды спыняўся ў ім, калі прыязджаў у Загоршчыну.|@corpus
wavs/005381.wav|Спачатку людзям. Потым жывёлам. Потым раслінам. Хадзіце сабе, смейцеся. Бегайце сабе, скачыце, лётайце, слаўце жыццё.|@corpus
wavs/005382.wav|— Сосны на Доўгай Кручы бачыў? — спытаў дзед. Алесь успомніў. .Імклівы, дрыготкі, як страла ў палёце, Дняпро.|@corpus
wavs/005383.wav|Калі Павал і Алесь вярнуліся да прызбы, дзед сядзеў ужо з пацьмянелай, залапанай лірай на каленях.|@corpus
wavs/005384.wav|з такім тоўстым пластом смарагдавага вільготнага моху, што можна было засунуць руку амаль па локаць.|@corpus
wavs/005385.wav|Павольна, быццам спрабуючы, пакручваў ручку, слухаў чмялінае гудзенне струн. Курта глядзела на яго і цяжка дыхала.|@corpus
wavs/005386.wav|Цішыня была асабліва поўная ад буркатання галубоў. .Урэшце вярнуўся Юрась і сеў поруч з дзедам.|@corpus
wavs/005387.wav|Па абодва бакі ляжала нядаўна ўзараная чорная зямля, і надта белымі і танюткімі здаваліся ствалы яблынь і вішань, пабеленыя вапнай.|@corpus
wavs/005388.wav|— Каб ведалі, як даецца зямля, — сказаў дзед, — каб не збэсціліся на сабаку.|@corpus
wavs/005389.wav|Потым парсюкам бульбу пасекчы трэба. Марыля спарыла. Хлопцы моўчкі пайшлі за хату.|@corpus
wavs/005390.wav|Доўга, чорт на яго, дажджу няма: пасвіцца, пасвіцца, а бруха пустое.|@corpus
wavs/005391.wav|А цяпер усе радзей і радзей. — А нашто гэга? — спытаў Юрась.|@corpus
wavs/005392.wav|Дзед уважліва глядзеў на яго, быццам усё яшчэ вагаючыся. — Глядзі, сыне. Песня таемная.|@corpus
wavs/005393.wav|Аддавалі, бывала, як толькі чатыры гады дзіцяці. Хто на тры, а хто і на пяць год. І зусім не дапамагалі хлопскай сям'і.|@corpus
wavs/005394.wav|Дзед гаварыў з ім, як з дарослым, і малому гэта, відаць, падабалася, бо слухаў, вушы развесіўшы.|@corpus
wavs/005395.wav|Жонка-нябожчыца падзерла старую сарочку, закруціла мне шыю.|@corpus
wavs/005396.wav|Гэта што? І чаму гэта толькі ў нас ды ў Маеўшчыне пакормнікі ёсць?|@corpus
wavs/005397.wav|Сцены хаты, сухія, з глыбокімі расколінамі, амаль напалову закрывала насунутая грыбам страха|@corpus
wavs/005398.wav|і дзядзькавое, бо ўсе мы як быццам дзядзькі малому, выхоўвалі яго, розуму вучылі.|@corpus
wavs/005399.wav|— Пойдзе ад нас Алесь, — па-даросламу ўздыхнуў Юрка. — Які яшчэ ён потым будзе?|@corpus
wavs/005400.wav|А потым, калі возьмуць хлопца зноў у двор — даюць мужыку пакормнае, за тое, што хлопец з'еў,|@corpus
wavs/005401.wav|Яня лашчылася да старога галоўкай. Юрась сядзеў натапыраны, як галчаня, і суровы: відаць, абдумваў нешта.|@corpus
wavs/005402.wav|Я помню, да французаў яшчэ, мала хто з паноў, праваслаўных асабліва, не рабіў гэтага.|@corpus
wavs/005403.wav|Калісь па ўсім Прыдняпроўі і далей гэта як звыклае было.|@corpus
wavs/005404.wav|быццам імкнуліся схаваць ад вачэй людскіх яго пачварнасць.|@corpus
wavs/005405.wav|Над дрэвамі ўжо ўзляталі бронзавыя хрушчы. Сонца хілілася на захад, і ў вячэрнім паветры гучна ляскаў дзюбай бусел на страсе адрыны.|@corpus
wavs/005406.wav|Бо, крый божа, калі будзе, як суседскі Кроер. — Калі яго забяруць? — спытаў Юрась.|@corpus
wavs/005407.wav|Нагавіцы ягоныя былі амаль да каленяў мокрыя, між пальцамі босых ног — чорныя земляныя рагі.|@corpus
wavs/005408.wav|— Хто першы? — Алесь. — Тады добра. Тады нічога. — Чаму гэта нічога? — А ты забыў, чаму вас, дзяцей, вучылі?|@corpus
wavs/005409.wav|Дзед з малодшымі сядзеў на прызбе, доўгі, снежна-белы ў сваёй кужэльнай вопратцы. Сад садзіў ён.|@corpus
wavs/005410.wav|Яня ўзлезла яму на калені. — Дзеда, а баяць калі будзеш? — Вось хлопцы вернуцца.|@corpus
wavs/005411.wav|"з надворнымі пабудовамі, размешчанымі літарай ""П""."|@corpus
wavs/005412.wav|Можа, і яблычка па яблыні. Можа, і не забудзе вас і мяне.|@corpus
wavs/005413.wav|— Заўтра. Заўтра яго забяруць, — сказаў дзед. — Толькі маўчыце, дзеткі. А зараз бяжы, Юрка, прынясі ліру.|@corpus
wavs/005414.wav|З бацькам і дзедам яго нам, можна сказаць, пашанцавала. Акім, прадзед ягоны, таксама нічагоўскі быў.|@corpus
wavs/005415.wav|Бязважкі салатавы пух ахутваў дрэвы,|@corpus
wavs/005416.wav|Паслухайце, пакуль нашы не вернуцца. Песня пра жарабя святога Міколы.|@corpus
wavs/005417.wav|У той час нават у багатым на сады Прыдняпроўі пры кожнай сялянскай хаце было не больш як тры-чатыры дрэвы.|@corpus
wavs/005418.wav|Я ўжо чалавек стары. Выслухай маю апошнюю навуку.|@corpus
wavs/005419.wav|Дзед сядзеў, бязвольна склаўшы карычневыя рукі, а над яго галавою нездаволена басілі хрушчы.|@corpus
wavs/005420.wav|З хляўца даносілася частае чахканне секача. — Сёння Павал з Алесем пабіліся, — сказаў Юрась.|@corpus
wavs/005421.wav|Юрась адказаў бойка: — Пакормнага панскага сына не біць і першым з ім біцца не лезці. — Правільна, — сказаў дзед.|@corpus
wavs/005422.wav|— Дзеткі, Юрась зараз агуркі палье, а вы схадзіце скіньце з вышак карове сена.|@corpus
wavs/005423.wav|Я не горш за вас, калі трэба, маўчаць умею. Перад кім мне там языкацца?|@corpus
wavs/005424.wav|Дзед сядзеў нерухома і слухаў, як буркочаць у кошыку пад вільчыкам галубы.|@corpus
wavs/005425.wav|Ад грушы вяла да хаты вузкая сцежка.|@corpus
wavs/005426.wav|Быў у мяне сабака, ніколі на сворку не ішоў. А тут у мяне скула на шыі села.|@corpus
wavs/005427.wav|Думаў: у гаспадара нашыйнік. Уздыхнуў: — Ну то добра, сядайце.|@corpus
wavs/005428.wav|Арабіны і вінаград — так завуць у Прыдняпроўі карычку — буянымі хвалямі перахлёствалі цераз мёртвы каравы пляцень,|@corpus
wavs/005429.wav|"Потым сказаў: — Я нешта не чуў, дзеда, каб яго нам за грошы аддалі, сёння Павал казаў пра нейкае ""пакормнае"" і ""дзядзькавое""."|@corpus
wavs/005430.wav|Непадалёку ад яго ляжала на ўскапанай курамі зямлі Курта.|@corpus
wavs/005431.wav|Сумна ўсміхнуўся: — Зводзіцца стары звычай, Юрак.|@corpus
wavs/005432.wav|Толькі вось што, Алесь, калі ты ў Загоршчыне пачнеш расказваць, якія тут песні спяваюць.|@corpus
wavs/005433.wav|Дзед перабіраў шурпатымі пальцамі валосікі ўнучкі, аж чуваць было, як яны чапляліся за далоні.|@corpus
wavs/005434.wav|— Пэўна, усё ж лепшы за іншых, — сказаў дзед. — Чуў, як саха зямлю скрабе. Каб не забыў толькі.|@corpus
wavs/005435.wav|Быў, праўда, загад прыдняпроўскай шляхецкай рады, каб кожны садзіў сады, але паслухаўся яго далёка не кожны.|@corpus
wavs/005436.wav|Сёння я не толькі табе з Юрасём, сёння я і хлопцам баяць буду. Дзед і ўнучка маўчалі.|@corpus
wavs/005437.wav|Алесь пачырванеў: — Доўга вы тут мяне крыўдзіць будзеце? То адзін, то другі.|@corpus
wavs/005438.wav|Не пры ўсіх нават сваіх можна. Але ўсё адно.|@corpus
wavs/005439.wav|Дзед разбіў буркатліва-ласкавым голасам цішыню:|@corpus
wavs/005440.wav|Пэўна, нават не пабачу, якія ў яе будуць шчанюкі, — падумаў Алесь.|@corpus
wavs/005441.wav|Дык сабака пабачыў, завіскатаў, кінуўся скакаць, за горла хапае.|@corpus
wavs/005442.wav|Ляжала на баку, цяжка адваліўшы страшныя льсняныя саскі, пакутліва глядзела на людзей.|@corpus
wavs/005443.wav|і асабліва шэрай і безжыццёвай выглядала ў гэтай зялёнай хмары старая хата Кагутоў|@corpus
wavs/005444.wav|— Вось, — сказаў бацька. — Гэта ўсё яны. Гэта ніша Акіма Загорскага. А тут яшчэ дзве пустыя.|@corpus
wavs/005445.wav|— У мяне няма нічога акрамя вас, — ужо больш цвёрдым голасам паўтараў малады.|@corpus
wavs/005446.wav|На сценах віселі старыя чаканы, двухручныя мячы, кальчугі.|@corpus
wavs/005447.wav|— У мяне няма нічога, акрамя магіл, бо я ваш сын. — У мяне няма нічога, акрамя магіл, бо я ваш сын.|@corpus
wavs/005448.wav|"сутычкі і сечы, змовы і паядынкі. Чалавек той быў мой бацька""."|@corpus
wavs/005449.wav|Я сам бачыў чалавека, у якога на кожным дробным кольцы кальчугі была выбіта назва месца, дзе яны рабіліся:|@corpus
wavs/005450.wav|Глыбокае і вузкае памяшканне было паточана на сценах нішамі, падобнымі да пячных чалеснікаў.|@corpus
wavs/005451.wav|Ён выцягнуў з-за пояса жалезную скрыначку, тую самую, у якую клалі сёння сажу. — Ідзі, — сказаў ён.|@corpus
wavs/005452.wav|Алесь падышоў да цёмнай нішы і засунуў у яе куфэрачак. — А цяпер ідзі сюды.|@corpus
wavs/005453.wav|Частка іх, не больш трэці, была закрыта — гэта былі месцы пахавання.|@corpus
wavs/005454.wav|"— Бачыш, гэта пра яе сказаў Сімяон Вежа: ""Бог сведка, тады было гора."|@corpus
wavs/005455.wav|Паміж імі стаялі срэбныя каўчэгі для асабліва важных манускрыптаў. Бацька зняў з цвіка доўгую гнуткую кальчугу.|@corpus
wavs/005456.wav|У верхнім памяшканні было ціха, праз вузкія вокны лілося пыльнае святло.|@corpus
wavs/005457.wav|— Я клянуся. далёка ад вас. — Бо я ўсё адно буду тут, з вамі. Ба мяне нельга аддзяліць ад вас.|@corpus
wavs/005458.wav|— У мяне няма нічога, акрамя вас.|@corpus
wavs/005459.wav|Толькі гэта давала Алесю змогу не адчуваць гідоты і пратэсту супраць усяго, што тут рабілася, супраць самай думкі пра трэцюю нішу.|@corpus
wavs/005460.wav|Працягнуў Алесю руку.|@corpus
wavs/005461.wav|— Паўтарай за мной, хлопчык, — сказаў бацька. — Добра, — шэптам сказаў Алесь.|@corpus
wavs/005462.wav|Налой з евангеллем, свяча і нішы — больш нічога.|@corpus
wavs/005463.wav|Полымя свячы рабіла ягоны твар суровым, бадай велічным.|@corpus
wavs/005464.wav|архангел з мячом у адной руцэ і царквою на далоні ў другой.|@corpus
wavs/005465.wav|Яны стаялі ля свечніка. Бацька апусціў руку на плячо сына.|@corpus
wavs/005466.wav|Бацька выпрастаўся, як ад нейкага натхнення. — Я клянуся любіць вас.|@corpus
wavs/005467.wav|Старога Вежы і мая. Яму было цяжка гаварыць. — У наступную. палажы гэта.|@corpus
wavs/005468.wav|— Праз сто год гэта пакладуць табе пад галаву.|@corpus
wavs/005469.wav|Пашча ямы адкрылася перад імі. Прыступкі вялі ўніз. Пан Юры першы спусціўся туды.|@corpus
wavs/005470.wav|— Бо я. з вамі. Бо мяне нельга аддзяліць ад вас. — Пакуль не скончыцца жывот людскі на зямлі.|@corpus
wavs/005471.wav|— Я клянуся любіць вас. — Я клянуся абараняць вашы магілы мячом і зубамі, нават калі мая магіла будзе далёка ад вас.|@corpus
wavs/005472.wav|У нішах, пад замком, ляжалі скруткі нейкіх дакументаў, кнігі ў драўляных вокладках.|@corpus
wavs/005473.wav|Па каменных плітах падлогі пан Юры прагрукаў да адной пліты, у якой было кольца.|@corpus
wavs/005474.wav|— Я прыйшоў да вас, — шэптам сказаў бацька. — Я прыйшоў да вас.|@corpus
wavs/005475.wav|Потым унізе пыхнула губа, а за ёю кнот тоўстай і высокай, у рост хлопца, чырвонай свячы ў нізкім свечніку.|@corpus
wavs/005476.wav|— Пакуль не скончыцца жывот людскі на зямлі. — Аман. — Аман.|@corpus
wavs/005477.wav|Ды яшчэ на столі старая чырвоная фрэска:|@corpus
wavs/005478.wav|Моўчкі, быццам усё было сказана, яны пайшлі да магільні. Бацька адчыніў дзверы.|@corpus
wavs/005479.wav|Кальчуга пералівалася ў руках бацькі. — Бачыш, на грудзях і жываце ніводнага вольнага кольца.|@corpus
wavs/005480.wav|— Ну? — сказаў чалавек. І тады Алесь узняў руку. — Туды. Проста туды, цераз паплавы.|@corpus
wavs/005481.wav|— А ніхто не ведаў, — сказаў Андрэй. — Дарогай ля Недабыліхі ўначы пайсці, гэта трэба каменнае сэрца мець.|@corpus
wavs/005482.wav|Алесь бадай што перапалохана глядзеў на яго.|@corpus
wavs/005483.wav|а ўзяў і ноччу пайшоў на раздарожжа, каб якраз у поўнач патрапіць.|@corpus
wavs/005484.wav|І, здавалася, нічога прыгажэйшага за гэтую песню не раджала глухая ноч і ціхая плынь Дняпра.|@corpus
wavs/005485.wav|Так, ва ўсякім разе, здавалася. Коннік гэты ўзнік, як здань,|@corpus
wavs/005486.wav|Што ж, буду кіравацца туды. А ты спявай, хлопчык. Спяваць добра. Спявай, пакуль даюць.|@corpus
wavs/005487.wav|А там голуб галубачку З слязамі шукае.|@corpus
wavs/005488.wav|А голас лёгка пераліваўся, плакаў і маліў кагось:|@corpus
wavs/005489.wav|рассечаная амаль наскрозь глыбокімі выразамі —праз кожную чвэрць дзюйма — і ўмацаваная па баках, спіне і жываце жыламі на ўсю даўжыню, яна нават пафарбаваная была.|@corpus
wavs/005490.wav|"апошнія дні лётае душа. І нізка лётае, аж шолах крылаў чуваць. Пятрок спалохаўся, аж перахрысціўся ды і кажа: ""Васіль! Васіль будзе тваё імя""."|@corpus
wavs/005491.wav|Больш страшнага твару яму яшчэ ніколі не даводзілася бачыць.|@corpus
wavs/005492.wav|— Эй, — няголасна сказаў ён, — гэта вам. І, дастаўшы з сакваў, кінуў да ног Алеся. змяю.|@corpus
wavs/005493.wav|Хлопцы маўчалі, цесна прыціснуўшыся адзін да аднаго. Маўчаў і чалавек.|@corpus
wavs/005494.wav|— Добра спяваеш, хлопчык, — паўтарыў чалавек. Алесь устаў.|@corpus
wavs/005495.wav|адгукаюцца яму і паплавы з шолахам дубоў, і Дняпро, што пялёскаўся ля берага.|@corpus
wavs/005496.wav|І апынуўся на скрыжаванні якраз тады, калі на Раўбічавай званіцы звон пачаў біць дванаццаць.|@corpus
wavs/005497.wav|Магутны, мяккі, як гэта ноч, тэнар пачаў з нейкіх асабліва патаемных, глыбокіх таноў.|@corpus
wavs/005498.wav|І таму нікога не здзівіла, калі ў свеце нарадзілася пакуль што яшчэ ціхая песня.|@corpus
wavs/005499.wav|— Нават джала ёсць, — сказаў Кандрат. — І вочы. Во, поскудзь!|@corpus
wavs/005500.wav|І толькі тут Кандрат здзіўлена цмокнуў языком. Змяя была вырабам.|@corpus
wavs/005501.wav|Потым чорны адвярнуўся і шэнкелямі крануў каня з месца. Праз якую хвіліну і каня і конніка паглынула цемра.|@corpus
wavs/005502.wav|Доўгі чорны плашч. Як абвіслыя вялізныя крылы.|@corpus
wavs/005503.wav|Ноч ляжала над вогнішчам, над спакойным недалёкім Дняпром.|@corpus
wavs/005504.wav|З тых вырабаў, што майструюць людзі, якім вельмі доўга і люта няма чаго рабіць. З доўгай цэльнай палкі,|@corpus
wavs/005505.wav|І на твары яго Алесь пабачыў няўмелую і нават вартую жалю ўсмешку.|@corpus
wavs/005506.wav|Пі, матуля, тую ваду, што я насіла. Шануй, маці, таго зяця, што я палюбіла.|@corpus
wavs/005507.wav|Хлопец варухнуў рукою, і змяя начала выгінацца, зусім як жывая. Падабенства было такое поўнае, што Павал грэбліва сыкнуў.|@corpus
wavs/005508.wav|Проста працягнуў руку і кончыкам нагайкі прыўзняў падбароддзе хлопца.|@corpus
wavs/005509.wav|А дзе ж тая галубачка, Што з намі лятала? Аддаў бы я свае жыцце, Каб мяне кахала.|@corpus
wavs/005510.wav|А ўжо човен вады повен, з чаўна вада свішча.|@corpus
wavs/005511.wav|— Хто вы? — спытаў ён ціха. Чалавек не адказаў.|@corpus
wavs/005512.wav|Як хворае дзіця. Дзед нават павеў крылаў адчуў на твары.|@corpus
wavs/005513.wav|Няма вёслаў, вецер човен ад берага ўносіць.|@corpus
wavs/005514.wav|Алесь убачыў насцярожаныя, утаропленыя ў змрок за вогнішчам Андрэевы вочы. Хлопец павярнуўся і глянуў туды.|@corpus
wavs/005515.wav|Ён рушыў каня і пачаў агінаць вогнішча, але раптам спыніўся.|@corpus
wavs/005516.wav|— Разводдзі, дарогу там-сям заліло. Блытаў паплавамі. Дзеці вагаліся.|@corpus
wavs/005517.wav|І радасна стала ўсім, калі хлопец выйшаў на бераг і абое пайшлі дахаты, а дзяўчына сказала:|@corpus
wavs/005518.wav|Панесла імя да госпада. — Трэба будзе старому рыбы налавіць і прынесці, — грубавата сказаў Павал.|@corpus
wavs/005519.wav|Скажы, што цябе хутка ў падлеткі стрыгчы будуць і ты грахі павінен акупляць.|@corpus
wavs/005520.wav|— Няхай душою пацешыцца. Ён стары, яму бруха напіхаць абы-чым нельга.|@corpus
wavs/005521.wav|Ізноў мякка сарваўся, заплакаў голас: Не я цябе, сэрца, суджу, Судзяць нас людзі,|@corpus
wavs/005522.wav|Як заплача тут душа, ды яшчэ больш жаласна, як паляціць кудысць. Не ўгадаў Пятрок сказаць імя.|@corpus
wavs/005523.wav|І гэта было зразумела і добра, як шолах лазы, як песня жаб, што гулі ў пустыя бутэлькі па ўсім абшары затокі.|@corpus
wavs/005524.wav|— Хто скажа, як праехаць на Раўбічы? — сказаў ён нарэшце.|@corpus
wavs/005525.wav|якія толькі нейкім дзівам не закранулі носа і вачэй.|@corpus
wavs/005526.wav|— Укусіць, — з жахам сказаў Павёлка. — Не бяры яе. Алесь адмахнуўся і падняў змяю, трымаючы каля галавы. Падышоў да вогнішча.|@corpus
wavs/005527.wav|Андрэй мякка ўсміхнуўся: — А грушу ягоную хто латашыў? Усе засмяяліся.|@corpus
wavs/005528.wav|— Што ж гэта ён так спяшаўся? — спытаў Алесь. — А ён зразумеў, што гэта душа павінна лётаць апошнюю ноч.|@corpus
wavs/005529.wav|Ужо каму іншаму, а яму не выпадае цяпер хаваць вочы толькі таму, што другі сядзіць на панскім кані.|@corpus
wavs/005530.wav|Што з нашага каханейка Нічога не будзе. Песня раптам абарвалася.|@corpus
wavs/005531.wav|— Загорскі, — адказаў замест Алеся Андрэй,|@corpus
wavs/005532.wav|Цуглі адцягвалі маленькую галаву трохі ўбок, і дзіка бялеў у цемры бялок вока, падобны на аблупленае яйка.|@corpus
wavs/005533.wav|не звярнулі ўвагі і палічылі ступу варанога за тупат сваіх коней. Конь быў вараны.|@corpus
wavs/005534.wav|— Якія гэта ў мяне перад ім грахі? — буркнуў Павал.|@corpus
wavs/005535.wav|Шырокі і загарэлы ледзь не да гарчычнага адцення, ён увесь быў папаласаваны і зрэзаны страшнымі шнарамі,|@corpus
wavs/005536.wav|"І тады дзед перахрысціўся ды і кажа: ""Ніна. Ніна будзе тваё імя."|@corpus
wavs/005537.wav|— Гм, — усміхнуўся чалавек, — не вывеўся, значыць, яшчэ звычай.|@corpus
wavs/005538.wav|Так і сказаў? — з павагаю запытаў Кандрат. — Ну, я цяперака з Петруся ніколі жартаваць не буду. — Так і сказаў.|@corpus
wavs/005539.wav|І так яна жаласна крычала, што Пятрок прыпусціўся дахаты. Прыбег і ўсё дзеду расказаў. Дзед Кахно не спалохаўся,|@corpus
wavs/005540.wav|Выйдзі, ясачка, на бераг, кінь любаму косу. Лілася, лілася песня, і гэта было падобна на дзіва.|@corpus
wavs/005541.wav|А коннік сядзеў на кані, і дарожны плашч, таксама чорны, падаў з яго плячэй на крыж каня ледзь не па самую рэпіцу хваста.|@corpus
wavs/005542.wav|Менавіта ўзвышаўся, бо конь быў ледзь не ў два разы вышэйшы за гэтых коней, якіх пасвілі хлопцы.|@corpus
wavs/005543.wav|Алесь пасунуўся бліжэй да агню. Сказаў: — Чаго ж тады ніхто не пайшоў на Недабыліху? Гэта ўжо свінства, не памагчы.|@corpus
wavs/005544.wav|— У зрэб'і, — сказаў ён. — Але гэта не тое. Памаўчаў і ўладна спытаў: — Чый?|@corpus
wavs/005545.wav|— Бачыце, іскра, — дадаў Андрэй, — дык гэта якраз акно ў Раўбічавым доме.|@corpus
wavs/005546.wav|Дзеці яшчэ нейкую хвіліну стаялі аслупянелыя і глядзелі ў цемрыва. Потым Алесь нагнуўся.|@corpus
wavs/005547.wav|І вось зусім ужо нядаўна Пятрок Кахно затрымаўся ў дзяўчыны і ідзе недабыліцкім раздарожжам акурат у поўнач.|@corpus
wavs/005548.wav|Змяя варухнулася пару разоў і замерла. Алесь не адскочыў.|@corpus
wavs/005549.wav|Вусы былі таксама чорныя і доўгія, але нават яны не маглі схаваць ганарыстых, напышліва падціснутых вуснаў.|@corpus
wavs/005550.wav|Яму ўпершыню вось так падымалі нагайкай галаву. З хвіліну ён і коннік глядзелі адзін аднаму ў вочы.|@corpus
wavs/005551.wav|— Добра спяваеш, хлопчык, — сказаў чалавек, усміхнуўшыся.|@corpus
wavs/005552.wav|— Акно ў Раўбічавым доме, — паківаў галавою чалавек. — Важна.|@corpus
wavs/005553.wav|І, жорстка ўсміхнуўшыся, дадаў: — Не думаў, што ў некаторых хрыбціна ёсць.|@corpus
wavs/005554.wav|Голас замоўк, але ўсім здавалася, што ўсё яшчэ адказваюць,|@corpus
wavs/005555.wav|Тоўстага гарбатага носа і бязлітасных блакітных вачэй пад чорнымі брывамі.|@corpus
wavs/005556.wav|"А потым душа ўздыхнула. І паляцела далей, і толькі далёка ўжо стала паўтараць: ""Нііна, Ніна""."|@corpus
wavs/005557.wav|Ой, там хлопец дзеўку кліча, не голасам — свішча.|@corpus
wavs/005558.wav|А Андрэй, не даючы ім апамятацца, заспяваў зноў: Ад усходу да ўсходу Вятры павяваюць,|@corpus
wavs/005559.wav|Што ж, Загорскія, пазней трапіце да д'ябла ў лапы.|@corpus
wavs/005560.wav|"А ты памяні жонку-нябожчыцу, Ніну. Скажы, што і я ўжо хутка."" Тут нехта застагнаў, быццам з палёгкаю."|@corpus
wavs/005561.wav|Спіна і бакі стракатыя, жывот жоўты. Сям-там бакі і разяўленая пашча былі крануты густым кармінам.|@corpus
wavs/005562.wav|Вышываныя саквы, якія носяць аўчары, былі перакінуты спераду цераз збялелую ад часу скуру сядла.|@corpus
wavs/005563.wav|быццам сама цемра спарадзіла яго якраз на тым самым месцы, дзе ён стаяў цяпер. Магчыма, мяккая трава прыглушыла конскую ступу, магчыма, хлопцы, заслухаўшыся, проста|@corpus
wavs/005564.wav|Пад ільснянай скурай пераліваўся кожны мускул.|@corpus
wavs/005565.wav|З адной саквы, ля самай рукі, што сціскала павады, тырчала дзяржальна пісталета, відаць, вельмі дарагога, панскага.|@corpus
wavs/005566.wav|— Дай, — кінуў Алесю Андрэй. Яны зноў паселі вакол вогнішча і пачалі разглядаць пачвару.|@corpus
wavs/005567.wav|Іначай чаго б ёй ледзь не ў твар Петрусю кідацца і так страшна галасіць.|@corpus
wavs/005568.wav|Павуцінне ляжала цэлымі жмутамі, чаргуючыся з чорнымі пасмамі, і падала на плечы конніка, на каўнер карычневага паляўнічага адзення, калісьці багатага, а цяпер пацёртага і там-сям нават запэцканага.|@corpus
wavs/005569.wav|Быццам іх ніколі і не было. Быццам змрок нарадзіў іх і змрок адразу ж забраў.|@corpus
wavs/005570.wav|А вось чорныя кудлы на галаве нехта густа перавіў сівым павуціннем.|@corpus
wavs/005571.wav|Толькі стаў на скрыжванні — як заплача нешта над галавою. Ды так заплакала — адразу зразумець можна,|@corpus
wavs/005572.wav|І вось ледзь ён пачуў удары — як застогне, як заскуголіць нешта над ім.|@corpus
wavs/005573.wav|Амаль за яго спіною, кронак у пяцёх ад вогнішча, узвышаўся чалавек на вараным кані.|@corpus
wavs/005574.wav|Мяккая цеплыня гэтай ночы зрабіла Андрэя гаваркім, а хлопцаў маўклівымі.|@corpus
wavs/005575.wav|— Добра зробіш, — сказаў Андрэй. — Толькі ты яму не напамінай. Не любіць.|@corpus
wavs/005576.wav|Быццам усё простае адбілася ў іх: смяротны позірк запаляванага воўка, шырыня рэк, дым начных вогнішчаў|@corpus
wavs/005577.wav|"І перамог. А перамогшы, ажаніўся і пасяліўся ў Загоршчыне, дзе пабудаваў сабе і жонцы ""італьянскі дом"","|@corpus
wavs/005578.wav|Шмат хто радаваўся, многія лаяліся, сёй-той спрабаваў пратэставаць. Але Акіму Загорскаму да ўсяго гэтага не было клопату.|@corpus
wavs/005579.wav|Ад суровага жыцця вочы ў яго сталі наіўныя, як свет, і простыя, як шырокае неба над галавою.|@corpus
wavs/005580.wav|Фу ты! Быццам ваду ў ступе таўчы.|@corpus
wavs/005581.wav|Кароткае было шчасце, вырванае ў бога. .Трэба было неяк жыць. Дзеля сына.|@corpus
wavs/005582.wav|Асабіста яму было не так ужо і дрэнна пры вольнасці: занадта быў багаты і моцны.|@corpus
wavs/005583.wav|Толькі ягоны позірк не выказваў ні чакання, ні іроніі, ні пакут, а быў просты, ветліва адданы позірк.|@corpus
wavs/005584.wav|Дый як яшчэ мог бы з ім змагацца нават кароль? Не прывабнасцю ж, не сілай.|@corpus
wavs/005585.wav|і васільковае неба з першай зоркай. Жанчыны былі цяпер не патрэбны яму.|@corpus
wavs/005586.wav|Паляваў, начаваў на лугах, прапах дымам вогнішчаў і верасам. Сына вазіў з сабой, каб рос здаровы,|@corpus
wavs/005587.wav|Не ён, дык яго брат. Дык гары яны гарам, дзяржавы, прападай яны пропадам!|@corpus
wavs/005588.wav|З Варшавы яго выслалі за замах на каралеўскі гонар — казалі, не беспаспяховы.|@corpus
wavs/005589.wav|Так сутыкнуліся ў святочным Полацку некалькі чалавек, звязаных з адной.|@corpus
wavs/005590.wav|Екацярына ехала ў Магілёў з новым сваім фаварытам Ланскім. Што б там пра яго ні казалі, але ён па-сапраўднаму,|@corpus
wavs/005591.wav|Алесеў прадзед Акім Загорскі, той самы, пры якім адбылася гісторыя з лазняй Кагутоў,|@corpus
wavs/005592.wav|Усё гэта робіць зразумелым тое, што адбылося далей. .Самы старажытны горад усходніх славян лунаў сцягамі,|@corpus
wavs/005593.wav|І, напэўна, стаў бы Загорскі другім дэ Маранья, калі б не напаткаў дзяўчыну, якая пакахала яго больш за ўсіх,|@corpus
wavs/005594.wav|часам заязджаючы ў Вежу, дзе пачаў будаваць палац у гонар жонкі, задумаўшы зрабіць яго лепшым за ўсё, што калі-небудзь бачыла Прыдняпроўе і абедзве сталіцы.|@corpus
wavs/005595.wav|зіхацеў золатам, грымеў музыкай, пераліваўся ўсімі фарбамі адзення.|@corpus
wavs/005596.wav|небяспечнага для кожнай райскай птушкі, якую адзначыць сваім вокам.|@corpus
wavs/005597.wav|кінуў Крым і паскакаў у Полацак, першы пункт, дзе павінна была спыніцца самадзержыца. Адсюль збіраліся ў Полацк дваране.|@corpus
wavs/005598.wav|Але героем гэтых дзён не быў ніводзін з іх.|@corpus
wavs/005599.wav|Пан Акім пражыў з жонкай толькі сем год. Яна захварэла і памерла, пакінуўшы ўдаўцу двухгадовага сына.|@corpus
wavs/005600.wav|і на хвіліну яе ахапіла такое жаданне пры ўсіх схіліць да яго галаву, што яна толькі вялікім намаганнем волі стрымала сябе.|@corpus
wavs/005601.wav|Спадчыннік. Нарадзіўся Даніла, сын Акіма і ўнук Пятра, а праўнук Севярына і пранашчадак Глеба.|@corpus
wavs/005602.wav|У яго быў сын ад самай каханай жанчыны.|@corpus
wavs/005603.wav|Ён і шаблю прыагаліў не з павагі да царыцы, бо ніколі не думаў, добры ці дрэнны яна ўладар, а з павагі да жанчыны.|@corpus
wavs/005604.wav|Вясною семдзесят пятага года імператрыца Екацярына вырашыла наведаць свае новыя землі.|@corpus
wavs/005605.wav|і іншых вёсках пана не зараўлі, разрываючыся, гарматы. Нарадзіўся сын.|@corpus
wavs/005606.wav|Загорскі павёў няроўную барацьбу супраць веры людзей і веры самой дзяўчыны, супраць законаў, звычаяў і ўлад.|@corpus
wavs/005607.wav|Ён цвёрда, не чуючы ў гэтым ахвяры, вырашыў, што іх не будзе ў яго ўжо ніколі. І тут пачалася сямейная легенда.|@corpus
wavs/005608.wav|Ад магілёўскага дваранства для сустрэчыімператрыцы быў накіраваны ў Полацак князь Загорскі.|@corpus
wavs/005609.wav|Засмучала толькі тое, што ў жонкі не было дзяцей. Толькі гэта было хмарай на светлым небасхіле. Так цягнулася доўга.|@corpus
wavs/005610.wav|Просты, як вольнае неба над гэтай ракой. І ўладарка заўважыла гэты позірк.|@corpus
wavs/005611.wav|Яна была проста жанчына, а ён паважаў сапраўдных жанчын, усё адно, добрыя ці дрэнныя яны былі.|@corpus
wavs/005612.wav|Ад усяго гэтага ў яго балела галава, а ад злосці на людское быдла бывалі прыступы антрапафобіі.|@corpus
wavs/005613.wav|Героем быў чалавек трыццаці шасці год у простай з выгляду, шырокай мясцовай вопратцы, якая каштавала, калі браць разам з шабляй, больш за вопратку ўсіх.|@corpus
wavs/005614.wav|Заўважыла яшчэ тады, калі ён проста і натуральна падаў ёй руку, каб узвесці на кілім, што вёў да сабора. Білі званы. Цвілі дрэвы.|@corpus
wavs/005615.wav|бо гэта было апошняе, што ў яго аставалася, і ён хацеў, каб гэтае апошняе жыло бясконца.|@corpus
wavs/005616.wav|Пацёмкін, якому ўказам ад першага студзеня былі даручаны губерні Новарасійская і Азоўская з умацаваннямі Дняпроўскай лініі,|@corpus
wavs/005617.wav|Два зіхоткія шэсці цяклі па горадзе. Імператрыца ішла ў праваслаўны, Пацёмкін — ва уніяцкі сабор.|@corpus
wavs/005618.wav|не з-за пашаны і выгады, кахаў яе. .Ён — баяўся.|@corpus
wavs/005619.wav|І на хвіліну ёй здалося, што вось ён — той, што вызваліць яе ад безнадзейнага кахання аднаго і ад іроніі другога.|@corpus
wavs/005620.wav|"нарадзіўся ў тысяча семсот трыццаць дзевятым годзе і да Хрыстовых год пражыў ""пры каралях"","|@corpus
wavs/005621.wav|Ішоў тысяча семсот семдзесят другі год. Як доўбня на галаву, упаў на дваран першы падзел Польшчы. Расія далучыла Прыдняпроўе.|@corpus
wavs/005622.wav|Чым ён мог утрымаць яе? У яго было толькі каханне, кранальнае ў сваёй непасрэднасці і глыбіні.|@corpus
wavs/005623.wav|І князь замкнуўся ў Загоршчыне, аддаючы сваю ўвагу толькі яму.|@corpus
wavs/005624.wav|"Ён не адмовіўся, сход аказаў яму гонар, і рушыў на чале дзвюх соцень ""сваіх"" шабель."|@corpus
wavs/005625.wav|Мог бы, здаецца, жыць і жыць, умешвацца ў палітыку, а з часам, магчыма, і ўплываць на яе. Але рабіць гэта яму было брыдка.|@corpus
wavs/005626.wav|Узброеныя магнаты ехалі са сваімі сцягамі, ведучы пад імі атрады свае загонавай шляхты.|@corpus
wavs/005627.wav|І яна адчувала гэты асаблівы, проста-велічны склад душы невядомага ёй князя,|@corpus
wavs/005628.wav|Дзяржавы праходзяць, і царствы праходзяць, вечнае толькі каханне, і чалавек не можа памерці, не пакінуўшы следу на твары зямным.|@corpus
wavs/005629.wav|у чорную бездань, якой уяўляўся яму свет без яе. У гэтым была страшная горыч, бо душой ён ведаў:|@corpus
wavs/005630.wav|глядзець, як потныя і ачмурэлыя людзі вырашаюць палітычныя пытанні бойкай і шалёна сякуцца на шаблях, ехаць на сейм.|@corpus
wavs/005631.wav|Падпойваць шляхту, гарлаць на сейміках,|@corpus
wavs/005632.wav|Такога і кароль не зачэпіць, і суседзі пабаяцца не тое каб пакрыўдзіць, але і зірнуць коса.|@corpus
wavs/005633.wav|Пяць год, аж пакуль у Загоршчыне, Вітахмо, Азярышчы, Татарскай Грэблі, Вежы, Святым, Драгавічах, Мілым|@corpus
wavs/005634.wav|Яна ехала туды для сустрэчы з імператарам аўстрыйскім Іосіфам, які павінен быў прыбыць у Магілёў інкогніта, пад імем графа Фалькенштэйна.|@corpus
wavs/005635.wav|А ён ішоў убаку і ні аб чым не думаў.|@corpus
wavs/005636.wav|"спаўна зведаўшы і анархію апошніх год ""кароны"", і шляхецкую ""вольнасць""."|@corpus
wavs/005637.wav|"У яго быў сын, сын, якому ён пры нараджэнні падарыў Вежу і радавы дыямент ""Набоб"" з двума пудамі золата."|@corpus
wavs/005638.wav|Ён ведаў, што ён безабаронны, што ад яго, як і ад іншых, нічога не залежыць, што ў кожную хвіліну яго, разам з яго каханнем, могуць кінуць|@corpus
wavs/005639.wav|Віна ён не любіў, тытуню цярпець не мог. Аставаліся дамы, якімі ён і займаўся, бо быў надзвычай прыгожы.|@corpus
wavs/005640.wav|І пры гэтым выгляд меў аніяк не спешчанага прыдворнага, а хутчэй война і сакалятніка,|@corpus
wavs/005641.wav|калі яго кінуць, то кінуць па заслугах. У яго не было ні мужнай сілы і розуму Пацёмкіна, ні прыгажосці Зорыча.|@corpus
wavs/005642.wav|Берагі Палаты і Дзвіны захлыналіся ў бела-ружовай квецені яблынь і вішні. .Зямля дрыжала ад гуду званоў.|@corpus
wavs/005643.wav|Ён не ведаў, ці падабаюцца яму гэтыя лёгкія і злёгку напудраныя залацістай пудрай валасы, ярка-сінія вочы, ямачкі на шчоках і прыемная паўната.|@corpus
wavs/005644.wav|"Былы ""шаматон і ферлакур важнецкі"" жыў цяпер ледзь не суровым мніхам."|@corpus
wavs/005645.wav|але не пайшла насустрач яму, бо з дзяцінства была абяцаная манастыру.|@corpus
wavs/005646.wav|— .Нараджэнне панславісцкай ідэі наспела, — кідаў палымяныя словы падслепаваты Рунін. — Дальнабачнасць гэтай ідэі і пашырэнне яе|@corpus
wavs/005647.wav|Хіба не дурасць, сапраўды, што труна бога знаходзіцца ў руках язычнікаў?! Манастыры, з мудрымі Нестарамі і Піменамі, замест капішчаў.|@corpus
wavs/005648.wav|Рагатуну, відаць, заціснулі рот. — .пагоня за моднымі плынямі чужой філасофіі, пагоня за сацыялістычнымі трызненнямі.|@corpus
wavs/005649.wav|На святой Сафіі зноў пастануць крыжы, на браме заззяе Алегаў шчыт.|@corpus
wavs/005650.wav|і спрытна паднеслі іх да вачэй. Нехта ў апошніх радах зарагатаў,|@corpus
wavs/005651.wav|Славяне лупілі яйкі і запівалі іх квасам, які пакідаў пад носам чырвоныя вусы.|@corpus
wavs/005652.wav|На лекцыю Руніна. на лекцыю Руніна. Ля дзвярэй у маленькі пакой, што вышэй лавак, на антрэсолях стаяў студэнт, прыкрываючы дзверы спіной.|@corpus
wavs/005653.wav|"Славяне дасталі з кашоў ""скруткі пергаменту"", склееныя, відаць, з папяровых аркушаў, скураныя чарніліцы і птушыныя пер'і, узвялі вочы ўгору"|@corpus
wavs/005654.wav|"Няма!.. ""Не бойсь, праваслаўныя. Маці божая ідзе на дапамогу!""."|@corpus
wavs/005655.wav|хіба ёсць яшчэ нешта, здатнае супрацьстаяць брудным патопам, што разліваюцца па зямлі?..|@corpus
wavs/005656.wav|Усіх іх аб'яднала забыццё прынцыпаў народнай маралі і забыццё народных традыцый, гнілое заходніцтва, якое завялі ў нас Бялінскі, Гэрцэн і Кампанія,|@corpus
wavs/005657.wav|— Так яны і сказалі, келар Арсен, скарбнік Снетагорскага манастыра Іона і ігумен Марцірый.|@corpus
wavs/005658.wav|Аўдыторыя зноў ухвальна зашумела і выбухнула смехам. Рунін зразумеў гэта так, што знайшоў ключ да душы большасці студэнтаў.|@corpus
wavs/005659.wav|і на іхніх нагах пераможна рыпелі пахучыя і навенечкія лубяныя лапці.|@corpus
wavs/005660.wav|— .разальецца, замест усяго гэтага, паток нашай традыцыйнасці, стойкага манархізму|@corpus
wavs/005661.wav|яны спускаліся сходамі на сярэдзіну амфітэатра да пяці вольных месцаў, якія чамусьці ніхто не заняў,|@corpus
wavs/005662.wav|Хіба вы не бачыце ў гэтым кранальнай прастадушнасці, нязломнай веры і баганоснасці, якой вызначаюцца славяне?|@corpus
wavs/005663.wav|Частка восьмая. Вялікая аўдыторыя універсітэта выбухнула смехам.|@corpus
wavs/005664.wav|Студэнты — хто з лаянкай, а хто і смеючыся — прапаноўвалі самыя розныя планы помсты: пачаставаць англійскай соллю перад лекцыямі;|@corpus
wavs/005665.wav|Прафесар глядзеў на бясконцы амфітэатр і бачыў, як праз вэлюм, ружовыя плямы абліччаў. .Рогат каціўся пакуль што яшчэ нясмелымі хвалямі.|@corpus
wavs/005666.wav|Усе рады амфітэатра глядзелі ў бок дзвярэй. Уражана разяўленыя раты, круглыя вочы.|@corpus
wavs/005667.wav|Туркі, сардынцы, французы, англічане. Але не толькі яны. Супраць ідэй перш за ўсё паўстала здрада!|@corpus
wavs/005668.wav|і гэта прагучала ў поўнай цішыні, дзе толькі душыліся ад прытоенага смеху людзі, дзіка, як смех фальклорнага героя на хаўтурах.|@corpus
wavs/005669.wav|нават такіх, здавалася, дробязей, як кухня і побыт, — вось па чым пазнаюць славяніна.|@corpus
wavs/005670.wav|"Ворагі здольваюць, лезуць, а яны: ""Не бойсь, праваслаўныя. Маці божая ідзе на дапамогу!""."|@corpus
wavs/005671.wav|Трохі падслепаваты, яшчэ ў вельмі сярэднім веку, Платон Рунін палічыў, што гэта вынік яго чарговага жарту, і з асалодай паўтарыў яго:|@corpus
wavs/005672.wav|Чацвёрка нешта задумала і здолела, відаць, захаваць таямніцу, бо наглядчыкі нават не заходзілі ў нязвыкла набітую аўдыторыю.|@corpus
wavs/005673.wav|Здрада, якую патаемна неслі ў сэрцы найбольш утрапёныя элементы грамадства.|@corpus
wavs/005674.wav|Славянскі кансерватызм ёсць самая высакародная, замілавальная і прыемная з'ява на зямлі.|@corpus
wavs/005675.wav|— І што ж? — тэатральна ўзняў рукі прафесар. — На шляху высакароднай ідэі, адчуваючы яе небяспечнасць, сталі ворагі.|@corpus
wavs/005676.wav|Аўдыторыя ашаломлена сціхла. Рунін вырашыў, што яе ўразіла навіна гэтай даўно спарахнелай ідэі. — Дык вось.|@corpus
wavs/005677.wav|"Такога маўчання, якое запанавала пасля гэтых слоў, напэўна не бывала ў будынку ""дванаццаці калегій"" з самага дня яго пабудовы."|@corpus
wavs/005678.wav|У вышываных зрэбных кашулях, падпяразаных паясамі, у шарачковых портачках і новых бялюткіх анучках, светлыя тварам і валасамі,|@corpus
wavs/005679.wav|Студэнты ўрэшце пачыналі разумець, чаму сёння па бясконцых калідорах універсітэта хадзілі тры хлопцы з падазрона спакойнымі тварамі і шапталі:|@corpus
wavs/005680.wav|З кашоў з'явіліся патрэсканыя і тугія, як гума, калёныя яйкі, скрылёчкі сала, дзве бутэлькі з журавінавым квасам і, нарэшце, гаршчочак з кашай.|@corpus
wavs/005681.wav|— Глядзі, — шапнуў нехта.|@corpus
wavs/005682.wav|працэсу ўтварэння аднаго панславянскага народа. Відаць, кансерватыўныя славяне вырашылі падсілкавацца.|@corpus
wavs/005683.wav|Помста такі прыйшла. Нечаканая, парадыйная, злая. Дык вось што яны задумалі! Малайцы! Не вытрымала, значыць, у людзей сэрца.|@corpus
wavs/005684.wav|Ёсць сапраўдныя хлопцы, што не дадуць нават малой подласці сысці без пакарання.|@corpus
wavs/005685.wav|— Традыцыйнасць і высакародны кансерватызм вераванняў, звычаяў, вопраткі, псіхікі, спосабаў весці гаспадарку.|@corpus
wavs/005686.wav|Здраднікі выступілі супраць неабарачальнага і заканамернага вышэйшай заканамернасцю гістарычнага працэсу:|@corpus
wavs/005687.wav|З цікаўнасці прыйшлі людзі і з другіх факультэтаў. Чакалі — і не памыліліся ў сваім чаканні.|@corpus
wavs/005688.wav|Хартыі з ціхім шолахам спаўзалі на падлогу. Людзі, нарэшце, пачалі разумець, што тут адбываецца.|@corpus
wavs/005689.wav|пагоня за няпэўнымі і падазронымі навінкамі. Два кансерватыўныя славяніны дасталі надмерана вялікія маноклі|@corpus
wavs/005690.wav|і праваслаўнай веры. Аб'яднаныя славяне возьмуць у свае рукі спадчыну дзядоў, Малую Азію, Цараград і пралівы.|@corpus
wavs/005691.wav|У Алеся было ў руцэ лебядзінае пяро, выкрадзенае ў заалагічным музеі універсіта. Грыма пісаў даўжэзным павіным пяром, здабытым, відаць, у нейкага фурмана.|@corpus
wavs/005692.wav|Сям-там у радах пачалі пырскаць. Меўся адбыцца грандыёзны скандал, і толькі адчуванне гэтага стрымлівала пакуль што аўдыторыю ад гамерычнага рогату.|@corpus
wavs/005693.wav|Патрыярхі Антыёхіі і. іншых гарадоў павядуць далей справу хрысціянства ў сваіх землях, Палестына ўрэшце атрымае законнага гаспадара.|@corpus
wavs/005694.wav|прымусова на працягу трох тыдняўкарміць абедамі са студэнцкай кухмісцерскай; наставіць яму рогі з маладзенькай і дурной жонкай.|@corpus
wavs/005695.wav|Скажыце, хіба ёсць на свеце яшчэ нешта, акрамя гэтай душы,|@corpus
wavs/005696.wav|Адзіная душа ў свеце асталася неразбэшчанай ідэямі гнілой дэмакратыі і пачварнымі поглядамі на аднолькавасць людзей|@corpus
wavs/005697.wav|"Елі сала, выціраючы рукі аб падстрыжаныя ""страхою"", на купецкі манер, валасы. Цяпер смяяліся, заціскаючы раты, дзесяткі людзей."|@corpus
wavs/005698.wav|"З дзвярэй з'явіліся ""кансерватыўныя славяне"". Іх было два, і кансерватыўныя яны былі да замілавання і глыбокай прыемнасці."|@corpus
wavs/005699.wav|Пасмяяліся і забылі. Выключаных не вернеш. І каму ахвота звязвацца на сваю галаву?|@corpus
wavs/005700.wav|"Алесь і Грыма, як па камандзе, адчынілі вечкі кашоў, збіраючыся, відаць, ""усмоктваць мудрасць""."|@corpus
wavs/005701.wav|Нядаўна праз Руніна з воўчым білетам выгналі з універсітэта трох студэнтаў: рускага і двух палякаў.|@corpus
wavs/005702.wav|сведчаць аб тым, што славянам даўно час заняць першае сярод усіх месца, належнае месца.|@corpus
wavs/005703.wav|— не перад богам, не, а тут, на зямлі! Гэта душа славяніна!|@corpus
wavs/005704.wav|І таму славяне ад Лабы да Чарнагорыі, ад Баўцэна да Камчаткі павінны зліцца ў адзін народ пад уладай сіяцельнага дому Раманавых.|@corpus
wavs/005705.wav|"Славяне ўрэшце занялі ""належнае месца"", шырока рассеўшыся на вольнай лаве. Усе вакол сядзелі, як аглушаныя, не ведаючы, што рабіць."|@corpus
wavs/005706.wav|Выгналі за глупства, за звычайнае і нават не вельмі разумнае свавольства. Павярнулі справу так, нібы хлопцы блюзнерылі.|@corpus
wavs/005707.wav|і, памармытаўшы, пачалі пакрываць паперу вычварнай вяззю, не забываючы чырвонай фарбы для загалоўных літар.|@corpus
wavs/005708.wav|Каламутным хвалям мусульманскага, гальскага, аўстрыяцкага, польскага, жыдоўскага мора?!|@corpus
wavs/005709.wav|На лакцявых сугібах віселі зялёныя вярбовыя кашы з накрыўкамі, на паясах — грабянцы, крэсівы і дошчачкі, якія ўжываюць у глухіх мазурскіх вёсках, калі чэшуць галаву.|@corpus
wavs/005710.wav|Звычайна напаўпустая аўдыторыя сёння не мела ніводнага вольнага месца.|@corpus
wavs/005711.wav|Шэравокія, светлавалосыя, іканапісныя, з вішнёвымі вуснамі і ненатуральна ружовымі шчокамі, яны вельмі нагадвалі аперэтачных пастушкоў.|@corpus
wavs/005712.wav|Ён трымаў гэтае, цёплае, праз тканіну, а жанчына падтрымлівала. І ён баяўся, што заламае гэта ці возьме неяк не так.|@corpus
wavs/005713.wav|— Не трэба землеўласніцтва, — сказаў Алесь. — Трэба пакінуць сабе маёнткавую зямлю, сады, паркі ды запаветныя ўрочышчы.|@corpus
wavs/005714.wav|— Хай фермерствуюць, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/005715.wav|Калі толькі ўсё будзе добра — трэба ўсё аддаць, — успомніў Алесь і стаў гаварыць.|@corpus
wavs/005716.wav|Ну яшчэ, можа, тую зямлю, якую. якая забяспечвае конныя заводы ды слуг. Усё астатняе аддаць ім.|@corpus
wavs/005717.wav|— Па-мойму, вы на паўдарозе. І дзед, і ты, бацька. — Пойдзем, сыне, — сказаў дзед. — Потым. — Не. Хай скажа, — вочы пана Юрыя шукалі вачэй сына. — Як?|@corpus
wavs/005718.wav|Спляснула рукамі, пабегла некуды. Дзве сядзелкі пабеглі назад у пакой. Пачалася мітусня. Ніхто не звяртаў на яго ўвагі, і ён сеў на нізкае падвоканне.|@corpus
wavs/005719.wav|Хоць на хвіліну адцягнуць думкі. — Як думаеш Гелену забяспечыць? — Хіба ўсё будзе добра? Стала цішыня.|@corpus
wavs/005720.wav|У верхняй частцы кожнага скрутка было нібы акенца. У кожным акенцы было нешта чырвонае і непрыгожае.|@corpus
wavs/005721.wav|А галовы ў нас дзеці, а, Юрась? — Галовы, — наіўныя і хітрыя вочы пана Юрыя смяяліся.|@corpus
wavs/005722.wav|Жанчына недаверліва глянула на яго: — Ідзі-ідзі. Не хлусі.|@corpus
wavs/005723.wav|Зноў заплакала: — Такая ўжо мне радасць! Не было ж у мяне дзетачак. Ні ад мужа-нябожчыка, ні потым.|@corpus
wavs/005724.wav|З усмешкай праз слёзы зірнула на Алеся і раптам шырока расплюшчыла вочы: — Паніч! — і пацалавала ў лоб.|@corpus
wavs/005725.wav|— Вы не разумееце таго, што ў іх капіталы не тыя. Пакуль яны самі здолеюць завесці цукраварні, буды, гуты, плавільні, палатняныя заводы і іншае|@corpus
wavs/005726.wav|Ці, можа, гэта так здавалася? Шэрыя і доўгія. Ягоныя. — Глебавічна, мне здаецца, я іх люблю.|@corpus
wavs/005727.wav|Схіліўся да Алеся: — Хадзем, вып'ем з табою.|@corpus
wavs/005728.wav|Тады вялікія сем'і вымушаны будуць частку людзей пасылаць на цукроўні. па вольным найме. Можа, так. А можа, і гэтага не трэба. Расце патрэба ў грашах.|@corpus
wavs/005729.wav|— мы паспеем на прыдбанні іхніх прадуктаў зрабіцца заводчыкамі, якім сялянская канкурэнцыя нястрашная.|@corpus
wavs/005730.wav|Кожнае непрыгожае муляла нечым, зусім непадобным на рот. — Патрымайце, гэта трэба.|@corpus
wavs/005731.wav|"Потым, як заўсёды, ад гэтага засталася адна абалонка. Ніхто амаль не ўмеў ""браць на сябе"", але ў пушчу ўсё адно ішлі."|@corpus
wavs/005732.wav|— А божа ж мой! Вырастуць дзеткі! Прывядзе яна іх пад грушку.|@corpus
wavs/005733.wav|Гадзінай пазней Алесь зноў хадзіў туды і сюды па калідоры. Вакол была тая самая нясцерпная цішыня. Здалося?|@corpus
wavs/005734.wav|— Пачакай ты тут. Не пакутуй — не паможаш. Сам прыдумаў? — Сам. Я пайду. Дзед зразумеў: трэба супакоіць.|@corpus
wavs/005735.wav|Ён торгаў хвалісты вус, прыкрываючы ўсмешку. Пайшоў. Дзед і ўнук сядзелі моўчкі.|@corpus
wavs/005736.wav|— Прыехаў? — хутчэй загадаўся, чым пачуў, ён.|@corpus
wavs/005737.wav|— Буды. гуты. У купцоў ператварыцца? — У купцоў — не ў старцоў. Толькі надзел не падушны, а пасямейны.|@corpus
wavs/005738.wav|Выцірала кулакамі вочы. Так, як ніколі не рабіла пры пану Данілу. Два скруткі ў руках Глебавічны.|@corpus
wavs/005739.wav|Будзе для іх сапяжаначкі рваць. А тыя будуць есці ды смяяцца на сонейка.|@corpus
wavs/005740.wav|Ён проста стаў на калені і асцярожна прынік галавою да яе рукі:|@corpus
wavs/005741.wav|стогны. Ці гэта ў вушах? Вітахмоўцы, кажуць, калісьці былі чарадзеі.|@corpus
wavs/005742.wav|Не ведаючы, куды схавацца, Алесь адчыніў дзверы. Нявялікая, амаль пустая камора. Акенца ў дзве далоні. Ён стаў між пустых бляшанак і торб з мукою і гарохам, чакаў. Стог. Стогны.|@corpus
wavs/005743.wav|— І, паглядзеўшы на ўнука, злітаваўся, сказаў пану Юрыю: — Ідзі адпачывай. Вось яму пару слоў скажу і таксама паганю спаць.|@corpus
wavs/005744.wav|І раптам пралунаў калідорам крык. Слабенькі, але на ўсесь палац, на ўвесь свет — крык.|@corpus
wavs/005745.wav|— Мнямля, — сказаў дзед. — Першынцу!.. Зямлю тых двух маёнткаў, што за Сухадолам.|@corpus
wavs/005746.wav|— У старцы нашчадкаў? — ускінуўся пан Юры. — З розуму выжыў, студэнт. — Чакай, — насцярожана сказаў дзед. — Хай даводзіць.|@corpus
wavs/005747.wav|І раптам гэтыя, як па камандзе, расплюшчылі вачы. Вочы былі шэрыя і ўжо доўгія.|@corpus
wavs/005748.wav|Ён абдумваў гэта сто разоў, і толькі дзякуючы гэтаму ягоныя словы мелі сэнс, хоць ён кідаў іх амаль машынальна.|@corpus
wavs/005749.wav|Перад сабою, на высокіх падушках, ён бачыў пацямнелае маленькае аблічча за пакусанымі вуснамі.|@corpus
wavs/005750.wav|— Не адразу аддаваць. Як узбагачвацца будуць. З умовай вечнай, каб на трэці зямлі цукровы бурак і іншае, якое не прадаюць нікому, акрамя нас.|@corpus
wavs/005751.wav|З дзвярэй выйшла павітуха, прыкрываючы ручніком балейку. Голас у пакоі нібы дзіўна перабіваўся, распадаўся і зноў злучаўся.|@corpus
wavs/005752.wav|Пан Юры ліхаманкава падлічваў. — Па столькі валок! — сказаў ён. — Па. У Вітахмо, скажам, па семдзесят дзесяцін на сям'ю. А дзе і болей. Запусцяць!|@corpus
wavs/005753.wav|— Я б на тваім месцы падумаў, — сказаў сына Вежа. — Нешта ва ўсім гэтым ёсць.|@corpus
wavs/005754.wav|Была цішыня, і ён зразумеў, што стогны яму толькі здаваліся і, магчыма, даўно ўжо адбылося горшае. Адчыніліся дзеры.|@corpus
wavs/005755.wav|Не, не здалося. У цішыні раптам прагучаў балесны стогн. Яшчэ стогн. Яшчэ. Стогны былі ціхія, стрыманыя, але кожны працінаў сэрца.|@corpus
wavs/005756.wav|— У старцы нашчадкаў пусціць? — зноў гнеўна спытаў пан Юры. — У старцы, бацька, пойдзем, калі так не зробім.|@corpus
wavs/005757.wav|Хіба табе найміт будзе так працаваць, як мужык для сябе на сваёй зямлі? Маёнткам усё адно галеча з такой сістэмай, і пытанне толькі, колькі часу на гэта спатрэбіцца.|@corpus
wavs/005758.wav|Густа сцямнела за акном, як заўсёды перад золкам. .Зноў Глебавічна. Аж захлынаецца:|@corpus
wavs/005759.wav|І жонкі раджалі лягчэй, а мужчыны, кажуць, нават адчувалі боль, яны нібыта бралі частку пакут на сябе.|@corpus
wavs/005760.wav|Гэта звалася кувада. Няўяўнай старадаўнасці звычай. Ён не ведаў, як пакінуў камору, як апынуўся зноў ля дзвярэй.|@corpus
wavs/005761.wav|"Дом у Ведрычах. Алесь ускінуў вочы: — Дзядуля. — Што ""дзядуля""? Дам, нічога не зробіш."|@corpus
wavs/005762.wav|"А сам думаў: ""Лухта! Якая лухта! Перад гэтым, што насоўваецца, такая лухта. Бурак, каноплі, торба мукі""."|@corpus
wavs/005763.wav|Не заўважыўшы яго, выскачыла і пабегла некуды сядзелка. Праз шчыліну ён на імгненне ўбачыў лекара. Лекар стаяў і трымаў у руках нешта чырвонае.|@corpus
wavs/005764.wav|Еўфрасіння выкацілася з дзвярэй. У яе трэсліся вусны. — Двайняты! Князюхна, мілы! Хлопчык і дзяўчынка.|@corpus
wavs/005765.wav|Узрасце цесната на надзелах. Ды яшчэ — машыны. Тады трэба ўвесці заахвочвальныя цэны на бурак, лён, каноплі, бульбу. Фабрыкі будуць расці, а багацце будзе ва ўсіх.|@corpus
wavs/005766.wav|Перад родамі муж доўга глядзеў жонцы ў вочы, а потым знікаў з хаты, ішоў у пушчу і там крычаў і біўся аб дрэвы.|@corpus
wavs/005767.wav|Праводзячы іх стрэламі з гармат, зноў бурчаў на Фельдбаўха Кірдун. І зноў Алесю даводзілася стаяць на тэрасе, аддаваць развітальныя паклоны.|@corpus
wavs/005768.wav|помні: ёсць дзядзька Яроцкі, які ўмее трымаць пісталет. — Дзякуй вам.|@corpus
wavs/005769.wav|— Бывай, свет ясны, — з нечаканай цеплынёй кажа ён. — Бывайце, любая Майка. — Бывайце, любы Алесь.|@corpus
wavs/005770.wav|Дасць — лужына застанецца. Тодар кіславата ўсміхаецца. А Іван басіць далей: — Наш. Наш. Прыязджай, брат, да мяне — ажаню.|@corpus
wavs/005771.wav|Вось ужо і Раўбічы выходзяць з дзвярэй. Раўбічы! А за імі паедзе Мсціслаў. Жоўчна-прыгожы твар Раўбіча сур'ёзны.|@corpus
wavs/005772.wav|І яму здаецца, што знікаюць назаўсёды. І Майка з Мсціславам сёння таксама знікнуць.|@corpus
wavs/005773.wav|І гэта не здзівіла яго, бо гэтага не рабіў ніхто, бо словы былі спробай напісаць. па-мужыцку.|@corpus
wavs/005774.wav|Віцэ-губернатар падыходзіць да яго, зусім не такі румяны і свежы, як учора, хаця стараецца трымаць гонар.|@corpus
wavs/005775.wav|Ён ніколі не наважыўся б на такое ўніжэнне, каб не жаданне зрабіць старому прыемнае.|@corpus
wavs/005776.wav|Мне вельмі хацелася б. Мы паедзем глядзець руіны старога замка. Я запрашаю Мсціслава і. вас.|@corpus
wavs/005777.wav|Майка паводзіць галавою без асаблівага энтузіязму. І гэта такое нечаканае гора, што нават сэрца падае кудысць.|@corpus
wavs/005778.wav|"А вось накіроўваецца да сходаў лічба ""дваццаць"", браты Таркайлы. — Бывай, князь, — басам кажа Іван. — Глядзі, Тодар, які хлопец расце."|@corpus
wavs/005779.wav|Пан Мнішак збіраецца ў дарогу. Глядзіць на Алеся разумнымі вачыма.|@corpus
wavs/005780.wav|— Міхаліна, — сурова кажа Раўбіч. — Падзякуй гаспадару. І пацалуйцеся, як добрыя дзеці. — Дзякуй вам, Алесь, — кажа яна. — Бывайце.|@corpus
wavs/005781.wav|Халодныя, з пашыранымі зрэнкамі, страшныя і ўсё ж нечым прыцягальныя вочы зноў ловяць позірк хлопца, выпрабоўваюць, забіраюцца павольна на самае дно душы.|@corpus
wavs/005782.wav|— Дзякуй вам, мілы Алесік. Усё было добра, — сумна, без дакору, кажа Ядзечка.|@corpus
wavs/005783.wav|— Вы толькі не забывайцеся. нас: мяне, і маму. і Янку. — Бывайце, Ядзечка.|@corpus
wavs/005784.wav|Усё знікла, і на дарозе больш нічога не было. Тады ён успомніў пра рэч, якую трымаў у руцэ, і разняў кулак.|@corpus
wavs/005785.wav|Маленькі медальён са стылізаванай шыпшынай і коннікам.|@corpus
wavs/005786.wav|Усё. Алесь ідзе ў дом, спакойна — бо на вачах усіх — перасякае залу, а потым.|@corpus
wavs/005787.wav|— Бывайце, князь! Старайцеся быць вартым сынам Расіі. Многа вам дадзена — многа з вас і чакаецца.|@corpus
wavs/005788.wav|якія безнадзейна мёртвыя пустэчы за кожным спакойным дарослым тварам, які адчай за кожнай паспяховай кар'ерай.|@corpus
wavs/005789.wav|Мы такога героя нейкім сушаным рыбам і панюхаць не дамо. Ах, выбірайцеся ж вы хутчэй з вашым лыцарствам.|@corpus
wavs/005790.wav|— Ці. задаволены вы? — Самы цудоўны баль, які я калі-небудзь бачыў,— адказвае за яе важны, як прыдворны, Франс.|@corpus
wavs/005791.wav|і не ведае, што ўсё гэта — ніці таго кіліма, які яму давядзецца ткаць усё жыццё, доўгім ці кароткім яно будзе.|@corpus
wavs/005792.wav|Ён яшчэ раз хоча ўбачыць павозку, якая вязе яе. .Брычка аддалялася.|@corpus
wavs/005793.wav|— Ты глядзі ў мяне. Ранавата пачынаеш банвінавіць ды ферлакурыць.|@corpus
wavs/005794.wav|Бо Майка і Мсціслаў таксама паедуць. Бацька вядзе да карэты старую Клейну, а за ёю ідуць Ядзечка і Янка. — Бывай, бэйбас, — кажа старая.|@corpus
wavs/005795.wav|Частка дзесятая. Раніцай назаўтра госці раз'язджаліся.|@corpus
wavs/005796.wav|І ў гэты момант ён адчувае ў далоні нешта. Ён няспрытна сціскае далонь і глядзіць на Майку. Пайшлі.|@corpus
wavs/005797.wav|На далоні ляжаў дзіцячы жалезны медальён, зроблены амаль у той жа манеры, што і бранзалет старога Раўбіча.|@corpus
wavs/005798.wav|Потым шалёна бяжыць па сходах на хоры, а адтуль, вінтавымі сходамі, на антрэсолі другога паверха, а потым, прыстаўной лесвіцай, на адкрытую вежку.|@corpus
wavs/005799.wav|А яна не адказала, толькі кіўнула галавой. — Майка. Праз некалькі дзён я запрашу Кагутоў.|@corpus
wavs/005800.wav|Яна набліжае да яго тварык, дакранаецца нерухомымі вуснамі да яго шчакі і падае яму руку.|@corpus
wavs/005801.wav|Сапраўдны прыдняпроўскі лыцар. Як вырасце — лепей з ім не звязвайцеся, розныя там англічане ды туркі.|@corpus
wavs/005802.wav|Рабізна сонечных плям скакала па ёй, па конях, па людзях, якіх нельга ўжо было адрозніць адзін ад аднаго.|@corpus
wavs/005803.wav|Трымайся проста, будзь ласкавы, будзь велічны, стары ваяка, але гэта ты гаварыў у далоні незразумелыя і страшныя словы, і я цяпер|@corpus
wavs/005804.wav|Паблажлівая ўсмешка старога графа, занадта ласкавая, каб ёй можна было шчыра верыць. І Ілля нічога сабе звярок. Так і не сышліся бліжэй.|@corpus
wavs/005805.wav|невыразна адчуваю, якія прорвы,|@corpus
wavs/005806.wav|Некаторая прамільгне чырвонай адзінай нітачкай, але праз усё жыццё. Людзі прыйшлі — людзі і знікаюць.|@corpus
wavs/005807.wav|Хлопчык праводзіць вачыма кожную сям'ю, быццам яна знікае навекі,|@corpus
wavs/005808.wav|Вось спыніўся перад ім Басак-Яроцкі. Спакойна глядзіць у вочы пастрыжнога сына наіўна-сінімі вачыма:|@corpus
wavs/005809.wav|На паперцы было некалькі слоў з лацінскіх і французскіх літар. Некалькі нязграбных, відаць з вялікімі разважаннямі, напісаных слоў.|@corpus
wavs/005810.wav|"І ён з удзячнасцю, з нейкай раптоўнай надзеяй разабраў: ""Каб не забываў. Прыязджай""."|@corpus
wavs/005811.wav|Некаторая ніта будзе ісці амаль суцэльным фонам, шэра-зялёным, як дажджлівы панядзелак. Некаторая сустрэнецца палоскай, вузкай, на дзень працы.|@corpus
wavs/005812.wav|"Але я не пакажу табе гэтага. У мяне таксама няма нічога, акрамя магіл. Так мяне вучылі"". Едуць Хаданскія."|@corpus
wavs/005813.wav|— Бывай, сынок. Будзе сумна — заязджай лісіц пастраляць. І дадае шэптам: — А калі будзе цяжка, ды яшчэ, крый божа, знойдзецца вораг —|@corpus
wavs/005814.wav|Ён раскрыў яго і ўбачыў пасмачку попельных, з залацінай, валасоў і згорнутую паперку.|@corpus
wavs/005815.wav|Пан Яраш сустрэў іх ветліва і цёпла, але дзіўна.|@corpus
wavs/005816.wav|аніяк не пакутуе з той прычыны, што дом поўны моладзі, што паўсюль гучаць галасы, песні, смех,|@corpus
wavs/005817.wav|што нельга сесці ва ўлюбёнае крэсла,не сеўшы пры гэтым на партабак Франса,|@corpus
wavs/005818.wav|Плюнуў. Скончылася гэта зусім нечакана. Рытуал патрабаваў, каб закаханы наведаў тыя месцы, дзе ён бываў шчаслівы.|@corpus
wavs/005819.wav|Гэта яшчэ няхай! З сябрам, тым больш пастрыжным братам, біцца не палезеш. Але пастрыжны брат адступіўся.|@corpus
wavs/005820.wav|Алесю адразу здалося, што Раўбіч быў бы куды больш узрадаваны, каб яны прыехалі праз дзень або паслязаўтра.|@corpus
wavs/005821.wav|у крэсле за сталом сядзеў чалавек, якога яму менш за ўсё хацелася бачыць і якога ён менш за ўсё спадзяваўся сустрэць тут.|@corpus
wavs/005822.wav|А ён з таго часу пакінуў гуляць у расчараванага каханка. У жніўні Алеся і Вацлава запрасілі ў Раўбічы.|@corpus
wavs/005823.wav|— Паніч прыйшоў Ой, ды які ж харошанькі!|@corpus
wavs/005824.wav|мірыцца з новым становішчам і ставіцца да Франса памяркоўна і мякка, бо ён харошы хлопец і ёй добра з ім.|@corpus
wavs/005825.wav|Вузкія, зеленаватыя, як у рысі, вочы пільна і весела глядзелі на княжыча.|@corpus
wavs/005826.wav|Таму што пан Яраш зусім няўлоўна для старонняга вока, але ўзрадаваўся.|@corpus
wavs/005827.wav|Наадварот, нават падабалася. Пакутаваў спачатку адзін Мсціслаў.|@corpus
wavs/005828.wav|Думаю, у яго можна быць. можа быць цікава, тым болей што ні Міхаліна, ні ты там яшчэ не былі.|@corpus
wavs/005829.wav|Яму на хвіліну стала страшна ад недзіцячай пранікласці хлопца.|@corpus
wavs/005830.wav|У тыя часы на Прыдняпроўі ў багатых дзедзіцаў заўсёды існавалі пры стайні, манежы, праварыне і бегавых дарожках|@corpus
wavs/005831.wav|У пакоі, куды Раўбіч прывёў Алеся, стаяла вялізная турэцкая сафа, стол з бутэлькамі і закускай і некалькі крэслаў.|@corpus
wavs/005832.wav|Да таго ўсё было добра, што нават Майчына нянька, старая Тэкля, палюбіла Алеся і, калі чула, што ён павінен прыехаць, буркатала:|@corpus
wavs/005833.wav|Але толькі ў тым выпадку, калі вам сапраўды захочацца там астацца. — Добра, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/005834.wav|Раскідваў і валяў іх, як коз. Падстаўляў ножку, скідаў са стога і не даваўся, каб зноў схапілі.|@corpus
wavs/005835.wav|— Мы астанемся, толькі калі заедзем туды. Пан Яраш першы адвёў вочы.|@corpus
wavs/005836.wav|— словам, пры ўсім, што складала конскі завод — некалькі пакояў, штосьці накшталт мужчынскага клуба.|@corpus
wavs/005837.wav|А ў Раўбічах асабліва. Таму што Вацлаў і Стась пасябравалі, выкідвалі, разам з Наталяй, розныя дурыкі.|@corpus
wavs/005838.wav|Майка часта бывала ў Загоршчыне і была такая ласкавая, такая добрая з ім, як добрае лета, што стаяла вакол. Бываў ён у Раўбічах.|@corpus
wavs/005839.wav|Слаба загарэлы, з празрыста-ружовым румянцам на тугіх шчоках, пан Мусатаў сядзеў за сталом і папіваў ледзяную ваду з лімонным сокам.|@corpus
wavs/005840.wav|Вежа не перашкаджаў нічым. Хіба што трохі іранізаваў над маладымі людзьмі. І здзіўляўся сам сабе.|@corpus
wavs/005841.wav|"Жартам называў ""нявестай"". — А што? На восем год маладзейшая. Скончу вось універсітэт — ажанюся."|@corpus
wavs/005842.wav|Уздыханняў было шмат, рыфмаў — трохі меней, складу і мілагучнасці — зусім мала.|@corpus
wavs/005843.wav|І там таксама ўсе любілі яго. Нават Франс супакоіўся. Асабліва пасля таго, як упэўніўся, што Алесь ні ў чым яму не пагражае, а Ядзечка, хаця і сумуе, усё ж|@corpus
wavs/005844.wav|А хто такому дачку аддасць — таму бог дасць удвая. Бывалі і ў дзеда, і там было лягчэй за ўсё.|@corpus
wavs/005845.wav|Я дваранін, з невялікіх, яна — вольная сялянка. Рамантыка! Карамзін! Рабіў выгляд, што падыходзіць да хаціны.|@corpus
wavs/005846.wav|Прыйшоў туды і ўбачыў там дзевак, што якраз тапталі сена. Дзеўкі заўважылі хлопца і ўзрадаваліся магчымасці падурэць.|@corpus
wavs/005847.wav|Паспрабаваў нават пісаць вершы, поўныя тугі і сардэчных уздыханняў.|@corpus
wavs/005848.wav|Частка трыццаць другая. Лета было летам шчасця.|@corpus
wavs/005849.wav|Мсціслаў месяца паўтара жыў у Алеся. Таму ўсім было весела.|@corpus
wavs/005850.wav|Урэшце зразумеў, што ўсё адно спаймаюць, і разам з Янькай уцёк дамоў.|@corpus
wavs/005851.wav|Мсціслаў меў такіх месцаў няшмат, асабліва ў Азярышчы, куды сябры прыехалі наведаць Кагутоў.|@corpus
wavs/005852.wav|Маеўскі пайшоў да вялізнай адрыны, дзе калісьці ён і Алесь лазілі па сене, точачы ў ім хады між стогам і латамі страхі.|@corpus
wavs/005853.wav|— Магчыма, мы заедзем да Басак-Яроцкага, — не адводзячы вачэй, сказаў Алесь. — Тады ён, вядома, не адпусціць нас.|@corpus
wavs/005854.wav|— Не, сынок, — сказаў пан Яраш, — гэтага не трэба. Вядома, калі вы захочаце астацца ў пана Яроцкага, тады справа іншая.|@corpus
wavs/005855.wav|— Во і сонейка маё прыедзе. Бог дасць таму, хто яго палюбіць.|@corpus
wavs/005856.wav|Учэпістыя, прыхавана-нервовыя рукі сціскалі сплюшчанымі на канцах, як долата, пальцамі вузкую шклянку, усю запацелую,|@corpus
wavs/005857.wav|І ён упэўніўся ў тым, што яму сапраўды лепей знікнуць адсюль да самай ночы. І Майцы — таксама.|@corpus
wavs/005858.wav|Дык што б вы думалі? Знайшла другога сябра. Каго хочаце, абы не яго.|@corpus
wavs/005859.wav|Ганьба была страшэнная. Дзеўкі!.. Мужчыну!.. Калі яны пусцілі яго, Мсціслаў выглядаў так, нібы яго надзьмулі.|@corpus
wavs/005860.wav|Дзеўкі спаймалі яго, пакацілі па сене і скончылі тым, што напхалі яму мурагу між целам і вопраткай.|@corpus
wavs/005861.wav|Блукаў там, поўны меланхоліі, вёў размовы з сабакам, чытаў сентыментальныя раманы, якія яму зусім не падабаліся.|@corpus
wavs/005862.wav|Да вечара. Ён казаў гэта, не зводзячы позірку з вачэй пана Яраша.|@corpus
wavs/005863.wav|Алесь зайшоў і адразу страшэнна здзівіўся:|@corpus
wavs/005864.wav|Гэтаму, нават пры ягонай легкаважнасці, даводзілася дрэнна. Падабаецца табе дзяўчына, а ёй падабаецца твой лепшы сябра.|@corpus
wavs/005865.wav|"З таго часу хадзіў з ёю і на рыбу, і па маліны, і ""глядзець ласёў""."|@corpus
wavs/005866.wav|Ездзілі ўсім хаўрусам і да Кагутоў, і да Клейнаў, і да Мнішкаў. Паўсюль было весела.|@corpus
wavs/005867.wav|Чаго гэта ён, стары сугней, якому пакутай было бачыць людзей,|@corpus
wavs/005868.wav|— Добра, — сказаў ён, — я дам Майцы загад збірацца. Пачакаем, пакуль тое, на стайні.|@corpus
wavs/005869.wav|нельга зайсці ў галерэю, каб не перашкодзіць юнакам, якія наладзілі там танцы. Дзіўна, гэта аніяк яму не перашкаджала.|@corpus
wavs/005870.wav|Бараніла яго толькі дзевяцігадовая Янька Кагут. Крычала на дзевак, штурхала іх як магла і цягнула за ногі. Гаравала, што напалі на аднаго.|@corpus
wavs/005871.wav|Таму Загорскі адразу папрасіў дазволу пакінуць Вацака з Наталяй і Стасем, а самому ўзяць Майку і паехаць з ёй вярхі.|@corpus
wavs/005872.wav|Таму хлопец крута змяніў сваё жыццё. Замест весялосці і танцаў браў сабаку і ішоў з ім у палі.|@corpus
wavs/005873.wav|запацела-дымную, у пацерачках кропель.|@corpus
wavs/005874.wav|Не разумеючы яшчэ да канца, што такое каханне, Алесь ведаў, што яго кахаюць і ён сам кахае.|@corpus
wavs/005875.wav|Ён быў лёгкі чалавек, але такой ганьбы нават для яго было занадта.|@corpus
wavs/005876.wav|Мсціслаў вызваліўся як мог ад сена, а потым стаў нападаць на дзевак па адной.|@corpus
wavs/005877.wav|Там заўсёды былі канапы, каб госці маглі адпачыць. Госці ацэньвалі коней, спрачаліся, мянялі і куплялі, заключалі пагадненні, пілі каву, закусвалі.|@corpus
wavs/005878.wav|Нешта такое было ў ягонай усмешцы, у залішняй гасціннасці, у тым, што ён, здаецца, не ведаў, куды яму падзець вочы.|@corpus
wavs/005879.wav|— Хто такія? — спытаў Крэбс. — Раўбіч, — адказаў Карп.|@corpus
wavs/005880.wav|— Дзякуем, — сказаў Карп і крактануў, таксама даволі вінавата. Урэшце першым кінуў слова пан Юры:|@corpus
wavs/005881.wav|"— Менавіта сораму, — сказаў пан Юры. — Спадзявацца на людзей, за якіх сорамна, якіх ненавідзяць за лупцоўку і рабунак уласныя мужыкі, ""гаротны народ""."|@corpus
wavs/005882.wav|І Алесь зноў з цікаўнасцю ўбачыў чорныя як смоль валасы, пагардлівы рот і цёмныя, як правалы, вочы пад густымі вейкамі.|@corpus
wavs/005883.wav|Гадзіны ў чатыры папаўдні заўважылі на ўзгорку двух коннікаў, якія павольна ехалі насустрач.|@corpus
wavs/005884.wav|А чаму не прыязджаеш? Алесь адчуў, што жалезны медальён на ягоных грудзях стаў гарачы.|@corpus
wavs/005885.wav|І зноў мякка ступалі па ржышчы коні. А вакол ляжала блякла-жоўтая зямля.|@corpus
wavs/005886.wav|Але зацікавіліся блакітныя. Паручнік. прабач, які там вышэйшы чын, не памятаю.|@corpus
wavs/005887.wav|— І што зрабіў маршалак Загорскі? — з усмешкай спытаў Раўбіч.|@corpus
wavs/005888.wav|— Няўдалага вам палявання, — сказаў Раўбіч. — Ваўкі — у ляскі. — Дзякуй, — адказаў пан Юры. І зноў Алесь сустрэў позірк пана.|@corpus
wavs/005889.wav|Раўбіч узняў руку з жалезным бранзалетам. Плашч расхінуўся, і ўсе ўбачылі за поясам пана два вялікія пісталеты, аздобленыя цьмяным срэбрам.|@corpus
wavs/005890.wav|І мускулістая безвалосая рука Раўбіча, упрыгожаная жалезным бранзалетам, павольна паказала на яго.|@corpus
wavs/005891.wav|Вось і ўсё. Бацька разглядаў плецены карбач. — Вядома, я ж кажу, што табе няма чаго палохацца.|@corpus
wavs/005892.wav|— Хіба пачуцці нашых дваран яшчэ можа нешта абразіць? — Так. Псам няма чаго рабіць у нашых дамах.|@corpus
wavs/005893.wav|што франдзёрства і распушчаны язык скончацца толькі драганадамі шалёных псоў і горам для няшчаснага краю.|@corpus
wavs/005894.wav|— Хай абыходзяцца, — больш цёпла сказаў Раўбіч. — Мне няма чаго баяцца.|@corpus
wavs/005895.wav|— Будзь на губернскім з'ездзе дваранства, — нечакана сказаў Раўбіч. — Абавязкова будзь.|@corpus
wavs/005896.wav|— Трэба быць высакародным і памятаць, што імя нашаму вылюдку — Мікалай, што адна гверылья скончылася гулам гармат,|@corpus
wavs/005897.wav|— Раўбіч і яшчэ нехта. Глядзіце вы, чаго гэта той, другі, марудзіць. О, назад скача.|@corpus
wavs/005898.wav|— Не гэтага, значыць. Ніхто нічога так і не зразумеў. Зразумелі толькі, што Карп нечым правініўся.|@corpus
wavs/005899.wav|Мусатаў прасіў дваранскага маршалка Загорскага, каб той не падымаў залішняга шуму, калі сутарэннямі пана Раўбіча зацікавіцца жандармерыя.|@corpus
wavs/005900.wav|— Яраш, — сказаў бацька, — ану ад'едзем на хвілінку. — Давай, — сказаў Раўбіч.|@corpus
wavs/005901.wav|— Маршалак Загорскі не абяцаў яму задаволіць просьбу, бо гэта абразіць пачуцці дваран.|@corpus
wavs/005902.wav|Бацька выпіў чарку і падаў пляшку даязджачаму.|@corpus
wavs/005903.wav|Вочы без райка глядзелі ў вочы хлопцу, быццам выпрабоўваючы. І зноў Алесь не апусціў вачэй, хаця яму было амаль фізічна цяжка.|@corpus
wavs/005904.wav|Я не разумею, аб чым ты гаворыш. Але дыхаць, дыхаць цяжка ад ганьбы і сораму за людзей.|@corpus
wavs/005905.wav|Яны ад'ехалі сажняў на пяцьдзесят, да падножжа высокага кургана. — Ну? — сказаў Раўбіч. Бацька марудзіў.|@corpus
wavs/005906.wav|— Буду, — сказаў пан Юры. — І толькі яшчэ раз прашу: не займайся сваім. чарадзействам, не крычы.|@corpus
wavs/005907.wav|Іхняе месца на псярні, ля начовак з аўсянкай. Але ты сцеражыся,|@corpus
wavs/005908.wav|Пан Юры зацікаўлена глянуў на яго. — Што-небудзь будзе? — Будзе, — сказаў Раўбіч. — Вы? — Не, не мы, але нам на руку.|@corpus
wavs/005909.wav|шызы ад палыну, ліловы ад верасу, сівы ад павуціння, спакойна-ганарлівы і высокі ў ззянні вольнага сіняга дня.|@corpus
wavs/005910.wav|Сказаў з гонарам, праз які праглядалася вінаватасць і сорам перад сынам за тое, што адбылося: — Пі.|@corpus
wavs/005911.wav|бо на маршалка таксама могуць не звярнуць увагі і абысціся без яго.|@corpus
wavs/005912.wav|— Ён варыць смальту, выпрабоўвае саставы, падганяе іх па колеры пад тыя кавалкі, што не асыпаліся яшчэ.|@corpus
wavs/005913.wav|— Не сапсуўся твой сынок, — сказаў Раўбіч. — Што ж, дзеля добрага, дзеля вольнага жыцця жыве.|@corpus
wavs/005914.wav|— Ты, брат, таго. не вельмі. — Дый я, пане. не таго, — апусціў галаву Карп.|@corpus
wavs/005915.wav|— Ты ж ведаеш, я выпісаў аж са сталіцы чалавека, каб аднавіць мазаікі ў маёй царкве, — у вачах Раўбіча нічога нельга было пазнаць.|@corpus
wavs/005916.wav|Твар Раўбіча задрыжаў усімі мускуламі. — Няшчаснага краю.|@corpus
wavs/005917.wav|— Няма за што, — адказаў Загорскі. — Бо сказаў табе аб гэтым не маршалак, а грамадзянін. Абодва маўчалі.|@corpus
wavs/005918.wav|Не насі сэрца на далоні — ведай сабе цану. Нядаўна з Пецярбурга выслалі чалавека толькі за фразу, кінутую ў тэатры.|@corpus
wavs/005919.wav|Дзякуй табе, малады князь, за Міхаліну. Толькі пра цябе і размова, як ты ўсё добра зрабіў для гасцей.|@corpus
wavs/005920.wav|Але за высакароднасць, ва ўсякім разе, дзякуй маршалку Загорскаму. Двараніну Загорскаму.|@corpus
wavs/005921.wav|Другі коннік на вараным кані сапраўды знік. А Раўбіч павольна ехаў да іх. — Яго мне і трэба, — сказаў бацька. Коннік наблізіўся.|@corpus
wavs/005922.wav|— Ты прабач, не мая гэта справа, — сказаў ён нарэшце. — Але наваколле распусціла языкі, што цыганскія пугі. Усё пра. Раўбічава чарадзейства.|@corpus
wavs/005923.wav|Курган над іхнімі галовамі залаціўся ад нізкага сонца. — І той жа грамадзянін Загорскі просіць цябе, грамадзянін Раўбіч,|@corpus
wavs/005924.wav|каб ты быў асцярожны, каб ты яшчэ раз падумаў. — Не разумею, пра што ты гэта?|@corpus
wavs/005925.wav|— Дваранскі закалат — страшная штука, — проста ў чорныя зрэнкі Раўбіча зірнулі сінія вочы пана Юрыя.|@corpus
wavs/005926.wav|— Малайчына, — сказаў Раўбіч. Вялікасны маўклівы курган узвышаўся над імі,|@corpus
wavs/005927.wav|Вольны капец над вольнай смерцю.|@corpus
wavs/005928.wav|— Гэтаму лягчэй, — сказаў Раўбіч. — Шчаслівец!|@corpus
wavs/005929.wav|"Жыхароў перабілі, курэй злавілі і з'елі, саклі спалілі, мячэць загадзілі"";"|@corpus
wavs/005930.wav|Агонь палаў у цемры. Яна ідзе.|@corpus
wavs/005931.wav|Дый гонар. То яго на стайні дзёрлі або, скажам, да скарбніка на абед не запрашалі, а тут перам ім зямля гарыць.|@corpus
wavs/005932.wav|Кроплі падаюць у цемры, і точаць, і набліжаюць. Кап. Кап. Кап.|@corpus
wavs/005933.wav|"Курэй пералавілі і з'елі, мячэць загадзілі, саклі спалілі"". Паўсюль, як бачыш, аднолькава."|@corpus
wavs/005934.wav|"— ""Чаго табе трэба?"" — ""Адчыняй! Прапаў зусім, калі не адчыніш!"" Зноў засмяяўся. — ""Ды што ж тут табе конча трэба?"" — пытаю."|@corpus
wavs/005935.wav|Як бы ні хлусілі, якіх бы катаў і хлусаў ні куплялі і ні ставілі на сваю абарону.|@corpus
wavs/005936.wav|"Ідзі, — кажу. — Толькі астатнія хай ад'едуць, а ты зброю пакладзі. Рыжы кажа: ""Кінжал адзін пакінь, Іван""."|@corpus
wavs/005937.wav|Як падыхаў. О!.. Дзядзька ішоў спаць.|@corpus
wavs/005938.wav|— Агульго яшчэ раней узялі, — каторы раз успамінаў дзядзька каўказскія прыгоды. — Шаміль тады ў Даргу ўцёк.|@corpus
wavs/005939.wav|"Скакаў у цемры агонь. І, гледзячы на яго, Алесь думаў: ""Бунт ідзе. Ідзе паўстанне."|@corpus
wavs/005940.wav|Дзядзька. Лермантаў. Чаркесы. Шаўчэнка. Кастусь. Малахоўскі.|@corpus
wavs/005941.wav|Часаў ён сошкі З маіх белых плеч, Віў ён вяроўкі З маіх русых кос, Пускаў ручаінкі З маіх дробных слёз.|@corpus
wavs/005942.wav|Жыхары ўцякаюць, быдла крычыць. Словам, калі прыходзіць набег у аул — пуста там.|@corpus
wavs/005943.wav|А гэта ў яго, значыць, грошай не было, то ён сабе дзеўку, жонку, узяў ды ўкраў. Добра. Пусціў я яго. Ён дзякаваў.|@corpus
wavs/005944.wav|Вал ды заплот, ды сям-там глінабітны мур. Ну, аднак, у мяне салдаты ды некалькі гармат. Вось аднойчы стаю на муры, аж бачу — пыл на дарозе.|@corpus
wavs/005945.wav|"— Аб чым гаварылі хаця? — Помню я, думаеш, пра што з кожным афіцэрам гаварыў? ""Эх, дзядзька-дзядзька, — падумаў сам сабе Алесь. — Пашанцавала табе, а ты."""|@corpus
wavs/005946.wav|Выключна мы з ім чай умелі рабіць. Сакрэты былі розныя. Ён свой у аднаго сябра выпытаў — забілі яго потым пад грознай крэпасцю. Па-дурному зусім.|@corpus
wavs/005947.wav|"І двух кубкаў не выпіў — кліча салдат: ""Ідзіце на муры, ваша высакароддзе"". Іду. Бачу, перад брамай чалавек пяцьдзесят на конях."|@corpus
wavs/005948.wav|— Помню толькі, што незвычайнай храбрасці быў чалавек. На што ўжо тыя басурманы, а ён і іх перабасурманіў.|@corpus
wavs/005949.wav|Набліжаецца час. Капае вада з рукамыйніка.|@corpus
wavs/005950.wav|Пан Юры. Маці. Раўбіч. Чаму такія няшчасныя людзі?!|@corpus
wavs/005951.wav|Афіцэр быў неблагі. Толькі свавольны і непаслухмяны. Не хацеў у экспедыцыі ваяваць. Сэрца, значыцца, яму не дазваляла, каб загадвалі.|@corpus
wavs/005952.wav|"Толькі сляпыя не бачаць, толькі глухія не чуюць. ""Крывадушныя! Аблічча неба распазнаць умееце, а знаменняў часу не можаце?"""|@corpus
wavs/005953.wav|Набраў сабе добраахвотнікаў — такія ж адарві-галовы, як ён, — дый пайшоў гуляць. Сам у чырвонай сарочцы, у бешмеце, конь пад ім белы.|@corpus
wavs/005954.wav|А праз некалькі дзён памірыліся. Такая гулянка перад крэпасцю была — любата! І мяне частавалі, як пасаджонага бацьку.|@corpus
wavs/005955.wav|"Даў яму з дзеўкай пустую халупу. Думаю: ""Паспрабуйце знайсці. А калі і знойдзе — позна будзе"". Сам пайшоў чай піць."|@corpus
wavs/005956.wav|"Засмяяўся: — Мы з ім і ў крэпасцях на лініі стаялі. Гэта толькі кажуць, што ""вайна, у, вайна!"", а на самай справе вайна — гэта нудота."|@corpus
wavs/005957.wav|"Некалькі чалавек засмяяліся. Потым рыжы кажа: ""Пусці мяне аднаго"". ""Ну, адзін, — падумаў я, — нічога не зробіць. Дый позна""."|@corpus
wavs/005958.wav|Ледзь не плюнуў з прыкрасці, але потым падумаў, што віны Басак-Яроцкага тут няма. Звёў лёс са звычайным армейскім афіцэрам, якіх Пятро, сапраўды, бачыў сотні.|@corpus
wavs/005959.wav|Што ты думаеш, на такое паглядзеўшы, ды жыццём не рызыкаваць|@corpus
wavs/005960.wav|Але рэдка сапраўдная справа была. Аднойчы пайшлі лес сячы, і раптам — напад. Дзень біліся.|@corpus
wavs/005961.wav|І пачалася вось такая вайна. Цяпер ёй толькі канец надыходзіць. Кажуць, акружылі нібыта імама ў Гунібе.|@corpus
wavs/005962.wav|Печка. Водсветы агню. І ўвогуле, каму было добра жыць на гэтай зямлі?|@corpus
wavs/005963.wav|Нос бы ў ястраба, барада рыжая, як, ты скажы, ён яе назнарок пафарбаваў, ну. Вочы бандыцкія. І папаха белым абкружана.|@corpus
wavs/005964.wav|— Ваявалі, — казаў дзядзька. — І вайна ж тады падлючая была.|@corpus
wavs/005965.wav|Ідзе рэвалюцыя, выбух шалёнага гневу і ярасці. Няўмольны пажар ад Гродні да Дняпра.|@corpus
wavs/005966.wav|Прасекі вядзём, заложнікаў бяром. Цягнулася салома ў агонь. Сухое цела колішніх каласоў.|@corpus
wavs/005967.wav|"— ""То што, — кажу, — ніводны з тваіх гасцей па баранту за Церак не хадзіў?"""|@corpus
wavs/005968.wav|Свеце найпадлейшай хлусні, бізуна, турмаў, уціску малых народаў, забароны мовы, заціскання рота. Але галоўнае — у свеце хлусні.|@corpus
wavs/005969.wav|— гэта нельга. Вельмі проста і з розуму з'ехаць або запіць да апошняга салдацкага крыжа ды забыцца, хто ты ёсць, чалавек.|@corpus
wavs/005970.wav|Вайна, вядома! Назавем для прыкладу тры аулы: Вялікі, Малы, Сярэдні Хунзах. Гэта я назвы зараз прыдумаў, для прыкладу.|@corpus
wavs/005971.wav|Віктар. Чорны Война. Чаму такая няшчасная зямля?!|@corpus
wavs/005972.wav|"Узялі аул Сярэдні Хунзах. Мячэць запаскудзілі, саклі спалілі, пералавілі і з'елі курэй; ""Узялі аул Вялікі Хунзах."|@corpus
wavs/005973.wav|— Чаму ж не гаварыць, калі трапіцца. Што ён, турак? Мы з ім і паляваць хадзілі. І чаёк з ім ганялі. Я там ад кавы нашай адвык. Усё чаёк ды чаёк.|@corpus
wavs/005974.wav|І вакол няшчаная, і асабліва тут няшчасная.|@corpus
wavs/005975.wav|Памаўчаў: — Гэта прыемна ўспомніць. А астатняе — хлусня.|@corpus
wavs/005976.wav|А Алесь ляжаў без святла і глядзеў, як у калідоры кідаецца ў печцы агонь.|@corpus
wavs/005977.wav|Народ, галоўнае, харошы. Нельга мне было таго джыгіта не пусціць. Ну што, ну зарэзалі б. Мала зарэзалі людзей?|@corpus
wavs/005978.wav|— Глядзі, правільна. Адкуль ведаеш? — Вершы такія ёсць. Лермантаў напісаў.|@corpus
wavs/005979.wav|Асабліва ў крэпасці. Рэдка вясёлае здарыцца. Быў я некаторы час камендантам крэпасці Шатой. Адна назва, што крэпасць.|@corpus
wavs/005980.wav|Усе са стрэльбамі. Ну, думаю, купіў сабе клопату з-за чужога вяселля. Наперадзе коннікаў чачэн.|@corpus
wavs/005981.wav|Кожная кропля — гэта на кроплю бліжэй да вашай пагібелі, як бы вы ні вішчалі і як бы вы ні трымаліся за жыццё.|@corpus
wavs/005982.wav|— Раскажыце, дзядзька, які ён быў? — Які. Звычайны. Вочы ды нос, ды дзве рукі. Несамавіты такі.|@corpus
wavs/005983.wav|— Ах, чорт, — дзядзька нібы адразу вырас у вачах Загорскага: трэба ж думаць, каго бачыў! — І гаварылі вы з ім?|@corpus
wavs/005984.wav|Усё чыста, акрамя ажыны. А потым, у суш, прыйдзем ды спалім.|@corpus
wavs/005985.wav|Ну вось, не стаў я Рыжага абражаць. Пусціў. Ідзе той, вачыма толькі па баках зыркае. І як яго хто вядзе, ну проста да той мазанкі.|@corpus
wavs/005986.wav|Ну, думаю, пачнецца зараз. Вочы Яроцкага смяяліся: — Узяў кінжал ды як кінуў у дзверы, зубы ашчэрыўшы, — аж той дзюймы на чатыры ўпяўся.|@corpus
wavs/005987.wav|"Дзядзька на хвіліну адарваўся ад сваёй ""пражы"", каб паскрэбці падбародззе. Агеньчык, нібы толькі таго чакаючы, папоўз з печы да стажка."|@corpus
wavs/005988.wav|І дзеўка кланяецца. А зброю я ў яго ўсё ж забраў. Ведаю, чым гэта канчаецца.|@corpus
wavs/005989.wav|Ногі крываватыя, нібы дзіцём на рахіт хварэў. Звычайны армейскі афіцэр. Толькі што багаты.|@corpus
wavs/005990.wav|"Старыя салдаты і афіцэры гэтым грэбавалі. Ну, а шчанюкам, вядома, прывабна. ""Начальства загадвае. Ягоны адказ. Крушы, хлопцы!"""|@corpus
wavs/005991.wav|А мне мой сакрэт дарам дастаўся: хочаш, каб кава або чай добрыя былі — кладзі як мага больш і таго і другога.|@corpus
wavs/005992.wav|— Куды? — дзядзька, спаймаўшы яго, запхнуў назад. — Ану, хадзі да сваіх!.. Ведаў аднаго. І якраз у гэты час.|@corpus
wavs/005993.wav|Усё, здавалася, ёсць, а баліць душа. Твары плылі перад ім.|@corpus
wavs/005994.wav|"Ды яшчэ нібы сказаў гэтым ударам: ""Узяў ты маю дачку, то на і кінжал, падавіся."""|@corpus
wavs/005995.wav|— Можа, гэта не той. Міхал? — Міхал Юр'евіч, правільна.|@corpus
wavs/005996.wav|"То вайна прыблізна такая будзе, па данясеннях: ""Узялі аул Малы Хунзах."|@corpus
wavs/005997.wav|На Валерцы і пры экспедыцыі. — То гэта ж вялікі чалавек, дзядзька. Паэт. — Ці паэт — не ведаю. А што паручнік — добра помню.|@corpus
wavs/005998.wav|"Яго не можа не быць, такое зрабілі з людзьмі. Ідзе воля да майго народа і ўсіх народаў."""|@corpus
wavs/005999.wav|Дзікі ўцякаюць. Фазаны, бедныя, лятуць, ды, глядзіш, нейкі гарыць на ляту. Так, спалім на гэты раз і з ажынай.|@corpus
wavs/006000.wav|Яна немінуча будзе ў тым паганым, паскудным свеце, які вы пабудавалі.|@corpus
wavs/006001.wav|"Той як узаўецца. Вочы бандыцкія, жаласныя, у горле аж клякоча: ""Адчыні, шайтан. Марушка карапчыў""."|@corpus
wavs/006002.wav|А калі аул блізка і там у кагосьці з казакаў кунак ёсць — казакі салдат трымаюць.|@corpus
wavs/006003.wav|"Толькі і сказаў: ""Гых."" Зразумеў, што позна, але злосць сарваў."|@corpus
wavs/006004.wav|"Бо вы не проста забіваеце людзей і народы — вы хлусіце, што вы іхнія дабрадзеі, і прымушаеце таго, каго забіваеце, каб ён крычаў: ""Дзякуй!"""|@corpus
wavs/006005.wav|Рэчка там такая ёсць. ай, назвы не нашы, то забыў. Ва. Ва. Валерка?.. Валетка? — Валерык.|@corpus
wavs/006006.wav|"А я яму: ""Ты ў сваім доме дасі кагосьці рэзаць? О. А тут — мой дом"". — ""Я ў сваім доме зладзеяў не прымаю""."|@corpus
wavs/006007.wav|Усёй розніцы, што спачатку, а што потым. Ды яшчэ Малому Хунзаху разам з жыхарамі дасталася, бо ніжэй па гары ляжаў.|@corpus
wavs/006008.wav|Выходзім палком, адрэжам кавалак лесу, расставім пасты, каб не стралялі па воінах, дый выпляжым увесь лес.|@corpus
wavs/006009.wav|Домік у садзе. Простыя людзі. Простыя словы і ўспаміны. Простыя спевы жанчын у людской.|@corpus
wavs/006010.wav|З той прычыны, што вайна не вайна была — звярэлі людзі, і ўжо як дойдзе да кінжалаў і куль, то трымай іх толькі.|@corpus
wavs/006011.wav|І ён яшчэ больш разумеў пасля гэтых дзён: усё ў прастаце, усё ў блізкасці да гэтых. Ім цяжка, трэба быць з імі.|@corpus
wavs/006012.wav|"Хаджа! ""Іван, адчыняй, злодзей у цябе. Карапчыў маю дачку. Мы яго зараз рэзаць будзем""."|@corpus
wavs/006013.wav|"Ляціць коннік. Абадраны такі джыгіт. Буркаю нешта прыкрыў. Падлятае пад браму: ""Іван! Адчыняй!"""|@corpus
wavs/006014.wav|А тады і канца гэтаму не прадбачылася. Пайшлі мы з галафееўскай экспедыцыяй на Чачню.|@corpus
wavs/006015.wav|Адны старыя ды куры. А то і старых няма, адны куры. Тут ужо казакаў за рукі трымай.|@corpus
wavs/006016.wav|Верныя слугі імперыі цяпер у Парыжы грошыкі прафукваюць. Як княгіня Баграціён.|@corpus
wavs/006017.wav|Яшчэ нехта стаў побач з ім. Яшчэ. Яшчэ нечыя рукі схапілі камень.|@corpus
wavs/006018.wav|Ён давёў гэта. І пазней, вядома, не здрадніцкая палітыка і высокія словы Веляпольскага|@corpus
wavs/006019.wav|У яго шэрагах амаль не было змоўшчыкаў-прафесіяналаў.|@corpus
wavs/006020.wav|Натоўп разбегся. Аставаліся купкі загнаных у падваротні, прыціснутых да зачыненых пад'ездаў людзей. Казакі, чаркесы і ўланы вярталіся.|@corpus
wavs/006021.wav|уся яшчэ слізкая ад свайго ходу пад зямлёй. І раптам узняла цяжкія, бы ў Вія, павекі|@corpus
wavs/006022.wav|— Як жа яно там было? — задумліва сказаў Валуеў. У Варшаве між тым было страшна.|@corpus
wavs/006023.wav|"Шэф цярпець не мог правіл і парушаў іх як мог, ён увогуле выкрасліў слова ""шокінг"" са свайго лексікону."|@corpus
wavs/006024.wav|Адзінымі кіраўнікамі былі крыўда, абражаная нацыянальная годнасць і гнеў.|@corpus
wavs/006025.wav|Нас, прабачце, у непрыгляднай галізне па свету пусцілі.|@corpus
wavs/006026.wav|Генерал Забалоцкі, які камандаваў войскам, бачыў гэта, бачыў тлум і ўцёкі людзей на Кракаўскім Прадмесці. Нават ён мог бы зразумець, што гэты залп рэч непатрэбная.|@corpus
wavs/006027.wav|— Апошнія дні дажываем, — сказаў Мураўёў. — Вось-вось адмена. А што там?|@corpus
wavs/006028.wav|Цяпер яны кідалі камяні. У іх не было зброі. І яны адбілі атаку коннікаў. І тыя кінуліся ўцякаць.|@corpus
wavs/006029.wav|"Хто такі? спытаюць. ""Цс, бацька губернатара, былы міністр, былы губернатар, муж Пелагеі Шарамецевай. А цяпер саджае капусту ды шампіньёны разводзіць""."|@corpus
wavs/006030.wav|— Чуў, — не палічыў за магчымае хавацца падначалены. — Вось яно як, Пётр Аляксандравіч.|@corpus
wavs/006031.wav|Плебс лямантаваў аб вясковых справах і хацеў падаць цару адрас аб патрэбах краю — шляхта адмовілася падаць яго.|@corpus
wavs/006032.wav|У гэтым сэнсе лютаўская дэманстрацыя была самым дэмакратычным, але і самым дрэнна арганізаваным рухам ледзь не за ўсю гісторыю паўстання.|@corpus
wavs/006033.wav|І тым больш дзіўны быў пасля гэтага голас шэфа, голас ветлівага гаспадара, хлебасола, трохі правінцыяльнага аматара пасядзець ля агню з піпкай ды чарачкай кменнай|@corpus
wavs/006034.wav|і зірнула, нечакана да жаху, неверагодна чалавечымі вачыма.|@corpus
wavs/006035.wav|і рабыя муры дамоў, разбітыя вокны, шкло на мёрзлым бруку|@corpus
wavs/006036.wav|І раптам Валуева ўразіў дзіўны гук. Міністр смяяўся:|@corpus
wavs/006037.wav|— Вы разумееце, што мне больш выгадна пайсці раней. Лепей пайсці перад бойкай.|@corpus
wavs/006038.wav|Яны маўчалі. Ні ў кога Валуеў не бачыў такіх разумных, непрыемна разумных вачэй.|@corpus
wavs/006039.wav|Даскакаліся, мілы Пётр Аляксандравіч. Каменні ў войска кідалі. Войска дало залп. Ёсць параненыя і шасцёра забітых.|@corpus
wavs/006040.wav|І блікі агню скакалі па ім. Як сякерай высечаны, тлусты і па-старэчы ўжо друзлы, шырокі, з цяжкім падбароддзем, тупым носам і грубым вялікім ротам твар.|@corpus
wavs/006041.wav|Вось жа! Нічога. Зазнаеце гэта і вы, і вам прыйдзе час ехаць да вашага Нікса,|@corpus
wavs/006042.wav|"Малады чалавек, вы што, пераказваеце нам гогалеўскі ""Шынель""? Нам гэтых варшаўскіх варыяцый на пецярбургскія тэмы не трэба."|@corpus
wavs/006043.wav|Ды не, гэта быў не бульдог. Гэта было страшней. — Чулі? — дабрадушна спытаў шэф.|@corpus
wavs/006044.wav|Зброі сапраўды не было. Людзі прадмесцяў хапаліся за доўбні і білы ад ложкаў, кухонныя нажы і сякеры,|@corpus
wavs/006045.wav|"Голас быў такі незвычайны, нібы нават трыумфуючы; так гарэлі вочы, што Валуеў падумаў: ""Гэты чалавек ведае нешта такое, чаго не ведаем мы""."|@corpus
wavs/006046.wav|Апусціліся і потым ускінуліся цяжкія павекі. Рот, падобны на трэшчыну, заварушыўся:|@corpus
wavs/006047.wav|Мы цяпер прыгнятальнікі народаў, як скінуты сіцылійскі Бурбон, як аўстрыйскі кароль, што здзекуецца з венграў.|@corpus
wavs/006048.wav|"Вось і ўсё. Не, не ўсё. Жыў сабе быў у горадзе Варшаве маленькі, як блыха, зацёрты чыноўнічак з ""саплівых""."|@corpus
wavs/006049.wav|І на гэтай абрыдлівай масцы свяціліся пранізліва-разумныя вочкі, адзіна чалавечае, што на ёй было.|@corpus
wavs/006050.wav|Але ён ад гэтай думкі адмахнуўся і забыў. Раз і назаўсёды. Узыходзячая зорка сціпла апусціла веі перад няшчасцем заходзячай.|@corpus
wavs/006051.wav|А можа, гэта здавалася па кантрасту з абліччам міністра.|@corpus
wavs/006052.wav|Ён патрабаваў свабоды урад дазваляў вярнуцца сасланым у Сібір. Ён жадаў незалежнасці сваёй радзімы давалі амністыю для эмігрантаў.|@corpus
wavs/006053.wav|Што, сапраўды, меў да народа да ўсіх гэтых рамеснікаў, дробных гандляроў, рабочых правадыр шляхты Андрэй Замойскі?|@corpus
wavs/006054.wav|— Людзі хацелі ўпарадкавання мясцовага заканадаўства, новых цэхавых уставаў, прасілі аб роўнасці яўрэяў у правах у адказ на гэта ўсіх іх зрабілі рэвалюцыянерамі.|@corpus
wavs/006055.wav|Дэманстрацыя дваццаць сёмага лютага тысяча восемсот шэсцьдзесят першага года была стыхійная. Кіраўнікоў у яе не было і не магло быць.|@corpus
wavs/006056.wav|Даўно прыдушаны народ не мог больш цярпець палітыкі нязначных ільгот.|@corpus
wavs/006057.wav|І, аднак, ён аддаў загад. За гэта яго двума гадамі пазней прызначылі мінскім губернатарам.|@corpus
wavs/006058.wav|— Палячышкі хацелі адслужыць, а мо і адслужылі, трызну па забітых у Грахоўскай бітве. Вось так. Вымушаны былі страляць.|@corpus
wavs/006059.wav|Твар гэты здаваўся яшчэ больш страшны, бо выступаў, як на карцінах Рэмбранта, жаўтавата-аранжавай плямай з цемрыва.|@corpus
wavs/006060.wav|Калі на партрэце Мураўёва захінуць мундзір, атрымаецца бульдог.|@corpus
wavs/006061.wav|"На хвіліну ў душы Валуева варухнулася думка: ""А сапраўды, ці варта рабіць кар'еру, калі непазбежны такі канец?"""|@corpus
wavs/006062.wav|І тады ў сэрцы Шыманоўскага ўспыхнула раптам шалёнае каханне да самай гожай дамы, той, якая так рэдка з'яўляецца ў гарадах і вёсках зямлі.|@corpus
wavs/006063.wav|Прыходзіць час, калі кожныя верныя рукі на вагу золата. А гэтыя асабліва. Што яны могуць ніхто не можа.|@corpus
wavs/006064.wav|"У самую гожую, у адзіна верную даму на зямлі. І гэты варшаўскі ""Шынель"" меў зусім іншы канец."|@corpus
wavs/006065.wav|Між тым страляць не было патрэбы, гэта маглі зразумець нават чыгунныя мазгі ваенных, таму што люд ужо ўцякаў, рассеяны казацкай лавай.|@corpus
wavs/006066.wav|— Лухта ўсё, лухта. Без пары гэта яны са мной задумалі.|@corpus
wavs/006067.wav|Дык гэта жанчына! А мужчыны? — На вашым месцы я пачакаў бы адкрыцця новага камітэта вясковых абываталяў.|@corpus
wavs/006068.wav|Усеўладны генерал-губернатар фінлядскай сатрапіі вастрасловіў з міністра, пацяшаўся з яго аблічча, з гэтай круглай галавы, з вялых, як вялізныя пельмені, вушэй:|@corpus
wavs/006069.wav|(брук якраз падмошчвалі), галёшы, кінутыя кантычкі, сям-там плямы крыві і распырсканыя мазгі.|@corpus
wavs/006070.wav|Шараватае, аранжавае ад агню і друзлае аблічча ўсміхалася. Вочы глядзелі паўз субяседніка, некуды ўдалячынь.|@corpus
wavs/006071.wav|Рыцары гэтай дамы насілі калісьці меч Мюнцара, цэп Вашчылы і аркебуз гёзаў.|@corpus
wavs/006072.wav|Партыі, якія ўсплывалі над закалатам, былі выштурхнуты на паверхню неўтаймаванай плынню.|@corpus
wavs/006073.wav|І хоць піць з раніцы было дрэнным тонам, Валуеў не палічыў за магчымае адмовіцца.|@corpus
wavs/006074.wav|Цар адказаў плебсу на мове свінцу і агню.|@corpus
wavs/006075.wav|Усім у сталіцы абрыдла тактыка чакання, насцярожанасці, уступак і высочвання ў адносінах да Варшавы. Гнайнік прасцей было рассекчы ўдарам ланцэта.|@corpus
wavs/006076.wav|як я вось зараз паеду да свайго сына Мікалая ў Разань.|@corpus
wavs/006077.wav|Не вар'ят жа Арлоў, не сонны ж Блудаў, не лібералішка Мілюцін? Лухта ўсё!|@corpus
wavs/006078.wav|Ад замка рухаўся яшчэ адзін атрад. Сумятня і жах павіслі над горадам.|@corpus
wavs/006079.wav|Валуеў успомніў, як характарызаваў міністра Фёдар Берг, які Мураўёва цярпець не мог.|@corpus
wavs/006080.wav|Ён шчыра казаў усяму свету, што ў яго няма іншых сродкаў на тое, каб яго пачулі,|@corpus
wavs/006081.wav|І паўставаў, і кіраваў, і гінуў адзін і той самы тытан — варшаўскі плебс.|@corpus
wavs/006082.wav|— Даскакаліся. Даліберальнічаліся. — Вы нешта ведаеце, Міхаіл Мікалаевіч? — А вы не чулі?|@corpus
wavs/006083.wav|— Кожнаму сваё, панове. Калі на партрэце Ярмолава захінуць мундзір, пакінуўшы адну галаву, атрымаецца леў.|@corpus
wavs/006084.wav|Жорсткія бачкі, металічна-шэрая скура, нізкі лоб з жорсткімі, як конскае грэбла, валасамі над ім.|@corpus
wavs/006085.wav|Яе трэба было бараніць. І Шыманоўскі кінуўся да нагрувашчаных у кучы камянёў і сыпануў на коннікаў каменны град.|@corpus
wavs/006086.wav|"(""Каньяк ну яго! Заморская штучка!""), у расшпіленым мундзіры: — Сядайце, Пётр Аляксандравіч. Вып'еце па надвор'ю?"|@corpus
wavs/006087.wav|Ён скончыўся не так, як пецярбургскі.|@corpus
wavs/006088.wav|Пасля залпа Кракаўскае Прадмесце і Замкавы Пляц уяўлялі жахлівае відовішча. Паплямаваная кулямі калона сярод плошчы|@corpus
wavs/006089.wav|Невядома, чаму Забалоцкі гэта зрабіў. Магчыма, адчуваў глухі пецярбургскі настрой.|@corpus
wavs/006090.wav|Вы лепей раскажыце пра яго нешта цікавае. Ці не закахаўся ён часам?.. Я ківаю галавой: — Вядома, закахаўся. Раптам закахаўся.|@corpus
wavs/006091.wav|Страляць па дэманстрантах пачаў батальён пяхоты, што абараняў палац намесніка і быў аддзелены ад натоўпу кратамі агарожы. Годная смеласць!|@corpus
wavs/006092.wav|Кароткапалая рука шэфа рыўцом працягнулася, сціснула, нібы злавіла, руку падначаленага.|@corpus
wavs/006093.wav|Ходзячы дадому, відаць, баяўся, што абрабуюць, асабліва калі затрымлівала праца ў неслужбовы час.|@corpus
wavs/006094.wav|акрамя жывых ахвяр, і што ён будзе прыносіць гэтыя ахвяры адну за адной, сотню за сотняй, тысячу за тысячай пакуль яго не пачуюць.|@corpus
wavs/006095.wav|І страляюць дагэтуль. Мы цяпер не лібералы. Пляваць Еўропе на тое, што мы мужычкоў вызваляем.|@corpus
wavs/006096.wav|Ён хацеў зямлі яму давалі дазвол на арганізацыю Зямельнага таварыства (займайцеся, панове, аграноміяй!).|@corpus
wavs/006097.wav|Галава не адваліцца. Дні страшныя ідуць, Пётр Аляксандравіч. Ух, якая ідзе навальніца!..|@corpus
wavs/006098.wav|І падначалены падумаў, што той гаворыць пра сябе, а не аб прыгоне.|@corpus
wavs/006099.wav|Гэта было нібы выпаўзла з зямлі, з апраметнай, абрыдлівая і страшная пачвара,|@corpus
wavs/006100.wav|Зноў заварушыўся ва ўсмешцы рот. Як трэшчына ў шэрай скале. — Пачалі, галубочкі. Ці не занадта толькі рана.|@corpus
wavs/006101.wav|пісталеты, непрыдатныя нават на тое, каб забіць з іх курыцу ў клетцы, за пожагі і разакі, за таўкачы.|@corpus
wavs/006102.wav|А за спіною ў плебса ўжо вязалі выкруты і адрасы, плялі, урэшце, пятлю на ягоную шыю.|@corpus
wavs/006103.wav|Варожая калона адрэзала яе падчас аўстэрліцкай баталіі, і з тых часоў яна не здолела вырвацца адтуль. Чулі, што Пален сказаў?|@corpus
wavs/006104.wav|і не шавінізм белага жонду штурхнуў у паўстанне шматтысячныя беларускія масы,|@corpus
wavs/006105.wav|Звалі яго Ксаверы Шыманоўскі. Не меў ён грошай жыць дзе-небудзь, акрамя поўнай зладзеямі Крухмальнай ці Рыбакоў.|@corpus
wavs/006106.wav|а гераізм простых людзей на варшаўскім бруку, агульная з імі доля, аднолькавы прыгнёт, і яшчэ такія людзі, што разумелі ўсё гэта, такія, як Каліноўскі.|@corpus
wavs/006107.wav|І ніхто не думаў, што гэты гнайнік шматтысячны горад з палацамі і халупамі, мяшчанамі і панамі, студэнтамі і рамеснікамі.|@corpus
wavs/006108.wav|— Я на вашым месцы не спяшаўся б ісці. — Нашто? Няхай паклічуць.|@corpus
wavs/006109.wav|Знялі з плеч не капот, знялі веру ў сэрца чалавечае, у права, у шчасце.|@corpus
wavs/006110.wav|Беспарадкі ў Варшаве, — вусны Мураўёва склаліся ў сарданічную ўсмешку.|@corpus
wavs/006111.wav|Вось і падзяка. Воля гасудара адмяняць законы, але, пакуль не адмяніў, павінен ён ім падпарадкоўвацца?|@corpus
wavs/006112.wav|Цяжка, як у сабакі, звісалі ніжэй сківіцы брылы шчок.|@corpus
wavs/006113.wav|— Жыць! Жыць! Ваяваць за волю! Знішчаць прыгон! Ваяваць за права, за шчасце, за бацькаўшчыну! Мсціслаў Маеўскі ехаў верхам у Азярышча.|@corpus
wavs/006114.wav|Гэта ж вы ім рай аддаяцё! Гэта ж вы божа мой!.. Ды яны пры іхняй языкатасці туды з сапраўднага раю ўсіх перавабяць!|@corpus
wavs/006115.wav|У канцы красавіка Гарыбальдзі з тысячай адчайных і смелых людзей высадзіўся ў Сіцыліі, бо там зырка шугала паўстанне супраць неапалітанскіх Бурбонаў.|@corpus
wavs/006116.wav|Ванька цікнуў быў на іх, пачуўшы незнаёмую мову, і зноў звяў, нібы заснуў на козлах. — А Валеры? — Інспектар егерскага вучылішча ў Саколцы.|@corpus
wavs/006117.wav|І тым самым страцілі права на чалавечыя да сябе адносіны. І калі яны самі аддаюць народ ва ўладу катаў, не могуць быць гаспадарамі|@corpus
wavs/006118.wav|— Ну, брат, суцешыў! — Даўно гэта пачалося? — шэптам спытаў Сашка. — Даўно. Цяпер мяркуюць аб метадах.|@corpus
wavs/006119.wav|Я прапаную: паноў, якія рабавалі, высяляць з краіны, пазбаўляючы маёмасці, а цмокаў — расстрэльваць.|@corpus
wavs/006120.wav|Алесь не адразу зразумеў, што гэта да яго. Устаў. — Становішча дрэннае. Па губерні дзвесце восемдзесят сем тысяч сялян у закладзе.|@corpus
wavs/006121.wav|Добра, — кажа, — зямля будзе — рай.|@corpus
wavs/006122.wav|— Метады звычайныя, — сказаў Сашка. — Узяць гэтых старых тупіц за гардзёлку ды аб брук галавой. Дакіраваліся.|@corpus
wavs/006123.wav|Дазвольце запытаць астатніх. — Пытай, — сказаў Кастусь. Яны трымаліся, як незнаёмыя. — Вы, здаецца, віцябчанін? — спытаў Алесь у высокага бялявага хлопца.|@corpus
wavs/006124.wav|Цяпер ад гэтых аматараў пагаварыць змазвалі пяткі аўстрыйцы і Бурбоны. Таму што аматары гаварылі цяпер моваю зброі і так, як належыць мужчынам.|@corpus
wavs/006125.wav|"А яшчэ ў паўночнай частцы губерні павінен быў дзейнічаць Людвік Звяждоўскі (""белыя"" прабілі на пасаду свайго, не ведаючы, што гэты свой за апошні час вельмі моцна ""пачырванеў"")."|@corpus
wavs/006126.wav|Паручнікі паўстанню таксама спатрэбяцца. А кім, цікава, будзе Алесь?|@corpus
wavs/006127.wav|Падзеленая яшчэ з Юстыніянавых часоў, расшматаваная на часці, залітая крывёю Італія ўставала адзінай, падымаючыся на ўвесь свой вялізны рост.|@corpus
wavs/006128.wav|Горшыя ўладары, чым паўсюль на свеце. Паскудзяць рускае імя. Алесь ціха засмяяўся: — Э, брат, наконт нас з вамі ў майго дзеда добрая прыказка-байка.|@corpus
wavs/006129.wav|"Яны ж языком менцяць — дай бог нам за вамі"". Бог падумаў, крэкнуў, але назад адбіраць не будзеш."|@corpus
wavs/006130.wav|Свежы вецер лунаў над светам. У Амерыцы паўночныя фермеры са стрэльбамі ішлі на рабаўласнікаў, і хоць даводзілася ім цяжка, людзі спадзяваліся на іх і верылі іхняй мужнасці.|@corpus
wavs/006131.wav|— нічога не дапамагала. — Ну і чорт з вамі. Ну і злуйцеся. А я ўсё адно буду там бываць. Мне прыемна.|@corpus
wavs/006132.wav|Праз акно былі відаць голыя дрэвы, рэдкія домікі далёкай ускраіны, люстра двух невялікіх авальных ставоў. За сталамі сядзелі хлопцы з маскоўскага зямляцтва. Чацвёра.|@corpus
wavs/006133.wav|Вельмі хоча ўбачыцца з табою. — Хай бярэ ў мяне грошы і едзе, — злосна адказаў Алесь. — Ну, ну ці на Мадэйру, ці ў Італію.|@corpus
wavs/006134.wav|"Словам, баяцца тут не было чаго. Хіба што здрады. Але і яна дзякуючы сістэме ""дзесятак"" не магла зачапіць шырока."|@corpus
wavs/006135.wav|Жанчыны ў вас будуць прыгожыя, дзеці — дужыя, сады — багатыя, грыбоў ды ягад — заваліся. Людзі вы будзеце таленавітыя, на музыку, песні, вершы — здатныя.|@corpus
wavs/006136.wav|Чарнявы, падобны да іспанца малады чалавек рэзка бліснуў вугальнымі зрэнкамі. — Я з Гародні. У нас сто дзевяноста сем тысяч душ у закладзе.|@corpus
wavs/006137.wav|Алесь абвёў вачыма ўсіх. — Вільняніна ў нас няма, але і там не лепей. І вы яшчэ пытаеце, што нам рабіць?|@corpus
wavs/006138.wav|Сапраўды, ёсць ужо яна, зямля. Лані бягуць — лес варушыцца. Рыба чаўны з вады выціскае. Дрэвы — да сонца.|@corpus
wavs/006139.wav|Нешта і ў Кастуся не ладзіцца. Дысертацыі яшчэ не падаў, у кандыдаты, значыцца, залічаны ўмоўна. Са штаба ўстаноў адказу няма.|@corpus
wavs/006140.wav|"Гэты год быў светлы год. Здавалася, што пачынаецца зноў ""вясна народаў""."|@corpus
wavs/006141.wav|Калі яны, урэшце, выйшлі на вуліцу, рэзала ў вачах. Расціраючы здранцвелыя мускулы шыі, Кастусь зарагатаў.|@corpus
wavs/006142.wav|Не ўжо, досыць. Чорт ведае што з такіх людзей можа атрымацца пры разбэшчанасці цяперашняй моладзі. Магчыма, якабінскія міністры.|@corpus
wavs/006143.wav|Аб ходзе паўстання. Потым мы звядзем іх у адно з думкамі іншых зямляцтваў і арганізацый. Людзі думалі.|@corpus
wavs/006144.wav|— У Вільні. Распачаў работу там. — Трэба яму звязацца з маім Вацлавам. У яго шмат сяброў сярод моладзі.|@corpus
wavs/006145.wav|У тым жа самым годзе змагар вызваліў каралеўства абедзвюх Сіцылій. Чакаў паход на Рым.|@corpus
wavs/006146.wav|— Я з Міншчыны, — сказаў хударлявы белавалосы юнак. — У нас закладзеных дзвесце восемдзесят восем тысяч.|@corpus
wavs/006147.wav|А яшчэ звяры і дзічына ў пушчах чародамі, рыбы ў рэках касякамі, пчолы ў борцэх мільёнамі. А травы — як чай. Не будзе голаду.|@corpus
wavs/006148.wav|— Як, ты скажы, з шыбеніцы знялі. Вось, пэўна, боўдзілы атрымаюцца? Жах! Вочы спыніліся, твары ненатуральныя.|@corpus
wavs/006149.wav|— Стаіць адно пытанне, — сказаў Кастусь. — Што будзем рабіць далей? Колькі можна чакаць! Вось вы, з Магілёўшчыны, якое ў вас становішча з сялянскай справай?|@corpus
wavs/006150.wav|— Мяркуючы па гаворцы. — Віцябчанін. — Колькі закладзеных на Віцебшчыне? — У нас дзвесце дзесяць тысяч.|@corpus
wavs/006151.wav|Яны гаварылі шэптам, баяліся перашкодзіць іншым. — Бог дзяліў між народамі землі. Адным тое, другім — тое. Прыйшлі беларусы.|@corpus
wavs/006152.wav|Мсціслаў засмяяўся. Кастусю не шанцавала, а яму, Мсціславу, і пагатоў. Генералаў з іх не выйдзе.|@corpus
wavs/006153.wav|— Бадай, твая праўда. — Грошы заўтра ж пашлем. Алесь засмуціўся і не хацеў, каб гэта заўважылі. Перавёў размову на другое. — Людвік Звяждоўскі дзе?|@corpus
wavs/006154.wav|Пасля звароту на Прыдняпроўе Алесь усутыч узяўся за вярбоўку людзей. Справа пайшла нечакана лёгка. Дрэнна паддаваліся агітацыі, бадай, адны сяляне.|@corpus
wavs/006155.wav|А каб не занадта вы перад маім раем ганарыліся — дам я вам найгоршае ўва ўсім свеце начальства.|@corpus
wavs/006156.wav|Трэба было ўбачыць Кагутоў, пагаварыць аб сім-тым, а галоўным чынам, сустрэцца з Яняй.|@corpus
wavs/006157.wav|Дый сярод іх, з дапамогаю Кагутоў, удалося навербаваць нешта каля трох соцень людзей цвёрдай згоды. Маладыя дваране з небагатых лёгка і ахвотна ішлі на агітацыю.|@corpus
wavs/006158.wav|— Сеў. — Правільна, — сказаў Кастусь. — Хай прадстаўнікі маскоўскага зямляцтва выкажуць свае меркаванні аб тэрмінах і метадах паўстання.|@corpus
wavs/006159.wav|Вось яно як! Сашка Волгін нявесела засмяяўся: — Горш за ўсё, што гэта праўда, Алесь.|@corpus
wavs/006160.wav|Наадварот, у голад шмат багацейшыя людзі будуць да вас прыходзіць. Не ўродзіць хлеб, то ўродзіць бульба.|@corpus
wavs/006161.wav|Досыць моцны зарад аптымізму для ўсіх, хто не хоча і не ўмее чакаць. Досыць вялікая школа вытрымкі.|@corpus
wavs/006162.wav|Не ведаў, што рабіць. Збіраўся быў разам з Кастусём паступаць у нейкую ваенную ўстанову. Скарыстаць ільготы для студэнтаў, што скончылі універсітэт, і дваран.|@corpus
wavs/006163.wav|Найболей афіцэры. Ёсць і студэнты. — Многа? — Пакуль што нямнога. Пяцьдзесят два чалавекі. Будзе больш.|@corpus
wavs/006164.wav|Ні з кім з іх Каліноўскі Алеся не пазнаёміў, і па адным гэтым было відаць, якая сур'ёзная пачыналася справа.|@corpus
wavs/006165.wav|Гаспадары самі паднялі рукі, самі ўзялі ад дзяржавы грошы за гэтых людзей. Цаною іхняй крыві і іхніх пакут прыдбалі сабе магчымасць раскашавацца.|@corpus
wavs/006166.wav|Спёкі ў вас ніколі не будзе, але і холаду — пагатоў. Зажэрціся на багатай зямлі не дам, каб былі вы ўвішныя, кемлівыя, працавітыя, але і голаду ў вас ніколі не будзе.|@corpus
wavs/006167.wav|— Гэта, брат, яшчэ большая радасць. Гэта ўжо не мы адны, а саюз. Сапраўды, суцешыў, брат. Гэта ж хаўрусам і ў пекле добра.|@corpus
wavs/006168.wav|Ужо цяпер, калі б трэба было паўставаць неадкладна, Прыдняпроўе, у зоне дзеяння Алеся, магло б выставіць каля трохсот кос і шасці соцень багнетаў.|@corpus
wavs/006169.wav|Хлопец сам здзіўляўся, чаму яго так цягне да гэтай дзяўчынкі, а калі зразумеў, было позна. Паспрабаваў сам сябе ўгаварыць, што гэта — звычайная рамантычная гісторыя ў духу|@corpus
wavs/006170.wav|Што ж, адзін будзе ўладкоўваць агульную сістэму мяцяжу, а другі зробіцца неблагім паручнікам.|@corpus
wavs/006171.wav|пажары, прыгон, тыранія царквы, рабунак кандацьераў, інквізіцыя або ўлада гандляроў.|@corpus
wavs/006172.wav|"Памяць. Клікнулі рамізніка. ""Ванька"" паспрачаўся за цану і павёз. — Як Віктар? — спытаў Алесь. — Зноў пагоршала."|@corpus
wavs/006173.wav|Ласкутная, пашматаваная краіна, вечныя захопнікі — ад візантыйцаў і іспанцаў да аўстрыйцаў. І так на працягу тысячы трохсот год.|@corpus
wavs/006174.wav|а тут чалавек, які ведае права, фінансы, статыстыку, палітычную эканоміку, гаспадарку вясковую, тэхналогію і іншае, хоча яшчэ набыць і ваенныя веды.|@corpus
wavs/006175.wav|"На дойлідства — таксама. І будзеце вы жыць ды пажываць, ну як."" Тут яго Мікола ў бок штурхае: ""Пане божа, да вы падумайце."|@corpus
wavs/006176.wav|— мы павінны адабраць у іх гэтае права. — Вочы Алеся былі змрочныя і рашучыя. — Я прапаную: народы вызваляць і сялянам даваць зямлю.|@corpus
wavs/006177.wav|"Яно вам таго раю трохі збавіць дый пыхі трохі-трохі вам саб'е. Гэта вам для раўнавагі""."|@corpus
wavs/006178.wav|І калі ўсім здавалася, што ўжо ўсё — волат устаў, даводзячы гэтым, што ніколі не позна. Ніколі, калі справа ідзе аб свабодзе, аб святле заўтрашняга дня.|@corpus
wavs/006179.wav|З шостага стагоддзя, са дня злашчаснай пагібелі Цейі, караля остготаў, была рэстаўрацыя Юстыніянам рабства,|@corpus
wavs/006180.wav|Абрастаючы людзьмі, бесперапынна перамагаючы, тысяча рухалася, рабілася многімі тысячамі, выкідала ворагаў з гарадоў і вёсак.|@corpus
wavs/006181.wav|Нехта сціснуў далонямі Алесевы скроні, не даючы павярнуць галавы. Загорскі ўсё ж выкруціўся:|@corpus
wavs/006182.wav|— Вось так і жывём. — Нічога, брат, нядоўга. — Ты што робіш? — У мяне, браце, рускі сектар.|@corpus
wavs/006183.wav|У юнакоў гарэлі вочы, калі яны глядзелі на захад. У іх трапяталі ноздры, што лавілі вецер свабоды.|@corpus
wavs/006184.wav|Кастусь ухвальна схіліў галаву. — Каля мільёна сялян здраджана сваімі так званымі гаспадарамі, якія павінны клапаціцца аб іх.|@corpus
wavs/006185.wav|Да чэрвеня перавод сялян у вольны стан быў амаль скончаны. Тысячы былых яго мужыкоў былі вольныя: дадатковы парахавы зарад.|@corpus
wavs/006186.wav|Цёплыя вочы хлопца аглядалі з-пад белай чупрыны Дняпро, маладую зеляніну на яго берагах, само Азярышча, якое прыгожа раскінулася над ракой.|@corpus
wavs/006187.wav|За гэты час можна было шмат чаго зрабіць. А калі рэформа расчаруе людзей — тыя, якім ён даў зямлю ўжо цяпер, таксама возьмуцца за косы.|@corpus
wavs/006188.wav|Алесь ведаў: да прызначанага імі тэрміну паўстання аставалася яшчэ тры гады. Лета шэсцьдзесят трэцяга.|@corpus
wavs/006189.wav|— Сашка, Сашка, дружа! Сашка Волгін стаяў за ягоным крэслам і ўсміхаўся на поўны рот.|@corpus
wavs/006190.wav|— Гэта што, назнарок Гродзеншчына? — Трэба і там камусьці быць. — Дамброўскі як? — Па-ранейшаму, у Акадэміі. Ён жа малодшы.|@corpus
wavs/006191.wav|Дый сапраўды. Недавер да мясцовых людзей вялікі,|@corpus
wavs/006192.wav|"Вельмі ж пану богу спадабаліся. Ён і пачаў нас надзяляць: ""Рэкі вам даю поўныя, пушчы — нямераныя, азёры — нялічаныя."|@corpus
wavs/006193.wav|Напалеон казаў калісьці, што італьянцы любяць балбатаць аб волі радзімы. у ложках у сваіх палюбоўніц.|@corpus
wavs/006194.wav|"— Нічога, ""для ўнукаў"" сойдзе. Мяркую, аднак, нічога не атрымаецца. Бачыў я дагератыпы. Даволі натуральна. Вядома, не партрэт, але нам будзе нічога."|@corpus
wavs/006195.wav|— Тры гідраўлічныя прэсы, — казаў Алесь. — Тры, што патрабавалі рамонту. Механік! Механік быў падобны на корч: тупы з выгляду, страшны мужык.|@corpus
wavs/006196.wav|"і, заліты чырвоным ззяннем, заплюшчыўшы вочы і пяшчотна пагойдваючыся, спяваў: ""Не для мяне яна, вясна, не для мяне Дняпрова повень""."|@corpus
wavs/006197.wav|"Вядома, грошы былі ""агідным металам"", ""нікчэмным металам"", але пакуль што ўсім даводзілася жыць у свеце, дзе без іх не абыдзешся."|@corpus
wavs/006198.wav|Алесь лазіў па сходах, мастках і кацельных памяшканняў укроўні. У гэты час — пачатак красавіка — яна амаль не працавала. Толькі ў адным з цэхаў ішла апрацоўка яшчэ з восені нарыхтаванага паўфабрыкату.|@corpus
wavs/006199.wav|Пяцьдзесят чалавек атрымліваюць свае грошы на пачатку красавіка, як быццам гэта дзесятае кастрычніка, пачатак поўнай загрузкі цукроўні.|@corpus
wavs/006200.wav|— Колькі людзей працуе падчас таркавання буракоў?|@corpus
wavs/006201.wav|— У дзвюх зменах мужчын-чорнарабочых — дваццаць пяць, жанчын — каля двухсот, — адказаў чырвоны, як памідор, сівавусы цукравар — механік з Гамбурга.|@corpus
wavs/006202.wav|і з таго боку магільнай пліты ўплываць на справы асірацелай без яго зямлі.|@corpus
wavs/006203.wav|"Але ""старой шлюсе"" не было аніякай справы да таго, што аб ім думаюць."|@corpus
wavs/006204.wav|— Загадзя скажу, што будзе. Мяккацелыя пачнуць дабівацца неадкладнага выкупу, няцяжкага для іх, суда і публічнасці,|@corpus
wavs/006205.wav|— Ну вось, а цяпер пяцьдзесят, — сказаў Алесь. — Амаль на чвэрць знішчана сезоннасць, пан Ліхтман. А вы пратэставалі супроць паўфабрыкатаў.|@corpus
wavs/006206.wav|Яму аставалася жыць, калі пачаліся пасяджэнні рэдакцыйных камісій, дзесяць месяцаў і дваццаць сем дзён,|@corpus
wavs/006207.wav|Па сумяшчальніцтву з містыкай гэты чалавек займаўся яшчэ выхаваннем юнацтва ў духу адданасці радзіме і прастолу, таму што займаў пасаду начальніка штаба ваенна-навучальных устаноў, і такім чынам,|@corpus
wavs/006208.wav|Адразу пасля таго, як Растоўцаў накіраваўся ў сваё, такое неспакойнае для ўсіх, замагільнае падарожжа, на яго месцы сеў міністр юстыцыі граф Панін, таксама спірыт,|@corpus
wavs/006209.wav|— З падступным князем Канстанцінам. — Які канец? — Уседзяржыцель! Магіла!|@corpus
wavs/006210.wav|у той час міністру дзяржаўных маёмасцяў, а той — графу Адлербергу, міністру імператарскага двара і ўдзелаў,|@corpus
wavs/006211.wav|але ён гроб і дзёр, вельмі нагадваючы таго чалавека, з якога смяяўся пераапрануты анёл казкі,|@corpus
wavs/006212.wav|У пакоях былой кватэры Растоўцава жыў генерал-ад'ютант Пуцята,|@corpus
wavs/006213.wav|"і падтрымаў крайніх ""правых"". Нормы зямельных надзелаў былі зменшаны, павіннасці — узраслі."|@corpus
wavs/006214.wav|Героі не ведалі, колькі каштуюць боты, цялячая нага або фунт вось гэтага цукру. А гэта ж было цікава, бадай як паэзія, хоць і далёка не высакародна.|@corpus
wavs/006215.wav|Гаспадарка — калі ласка, палітыка, мастацтва, трасца, халера,хоць зараз. А як грошы — стоп!|@corpus
wavs/006216.wav|бо той выбіраў сабе на рынку як наймацнейшыя, прынамсі на год, пантофлі, не ведаючы, што заўтра раніцай яго абуюць у іх, кладучы ў труну.|@corpus
wavs/006217.wav|На гэтым, уласна кажучы, ён мог бы і скончыць, як усе людзі на гэтай зямлі,|@corpus
wavs/006218.wav|Вырашана было зямлі даць больш, а павіннасці зменшыць, хоць і не настолькі, як аб гэтым лямантавалі Магілёўская, Цвярская і яшчэ адна-дзве губерні.|@corpus
wavs/006219.wav|Дэпутаты ад губернскіх камітэтаў паехалі ў сталіцу рабіць змены ў праекце. — Я туды не паеду, — сказаў дзед.|@corpus
wavs/006220.wav|Памёр ён шостага лютага тысяча восемсот шасцідзесятага года, нарабіўшы перад гэтым колькі мог злога.|@corpus
wavs/006221.wav|а за гэта служэнне Пуцята атрымліваў цалкам матэрыяльную пенсію і сімвалічныя чыны і ордэны.|@corpus
wavs/006222.wav|Так усе і лічылі. Але Загорскі аднойчы бачыў, як ён, правяраючы каласнікі, адзін у кацельнай, стаяў, абапершыся на шуфель,|@corpus
wavs/006223.wav|Але да скону Растоўцава яшчэ аставаўся час, а рэдакцыйныя камісіі не згаджаліся з ім да канца.|@corpus
wavs/006224.wav|Нагамі па ім ходзяць, гніе ён, у малясе павышаны працэнт цукру. І потым. няхай горшая якасць.|@corpus
wavs/006225.wav|Выбіцкі, немец і майстры ледзь паспявалі за ім. Майстроў на гэтай цукроўні было пяць, усе беларусы: майстра — механік, каваль, слесар, меднік і сталяр.|@corpus
wavs/006226.wav|Пашырэнне другой цукроўні, устаноўка на ёй машын і посуду, купленых у Англіі і Берліне. Пабудова асобнага будынка яшчэ на два паравыя катлы.|@corpus
wavs/006227.wav|таксама спірыт, чалавек, які выклікаў д'ябла і пагражаў яму, што ў выпадку ідэйных рознагалоссяў ён паскардзіцца на яго обер-пракурору сінода і камітэту міністраў.|@corpus
wavs/006228.wav|Спяваў прыгожым душэўным тэнарам. — Маленькі, з шасцідзюймовым пістонам, адрамантавалі, — сказаў механік. — Два вялікія, дванаццацідзюймовыя, — вось-вось.|@corpus
wavs/006229.wav|І не маглі ў гэтым свеце існаваць ні гаспадарка, ні палітыка, ні мастацтва — не пацершыся аб той метал, без якога — нічога .|@corpus
wavs/006230.wav|"Без зямлі вызваляць было нельга, бо ""мужык"" — гэта не толькі яго ўласнае, нікому не патрэбнае жыццё, не толькі яго ""побыт"", але яшчэ і плацёж дзяржаўных павіннасцяў."|@corpus
wavs/006231.wav|Маніфеста аб вызваленні яшчэ не было, і, зразумела, нябожчык яшчэ блукаў па сваёй кватэры, занепакоены, як жа гэта ўсё абыдзецца без яго.|@corpus
wavs/006232.wav|Замест вотчыннай улады было дэмакратычна прапанавана сялянскае ўпраўленне. пад наглядам паліцэйскіх органаў.|@corpus
wavs/006233.wav|— пачуўся трохкратны стук у дзверы, і па пакоях павеяла магільным холадам. Потым магічны аловак даў на зададзеныя пытанні наступныя адказы:|@corpus
wavs/006234.wav|У кацельных свістала пара, дробна дрыжалі льсняныя ад масла цыліндры. Працавала паравая машына высокага ціску на дзесяць конскіх сіл, што прыводзіла ў рух цэнтрыфугі.|@corpus
wavs/006235.wav|ваенная моц імперыі часткова залежала ад прывідаў, а здані, што насялялі пакоі генерала, — ад яго служэння ваеннай магутнасці дзяржавы,|@corpus
wavs/006236.wav|А між тым усе маўчалі аб ім, робячы выгляд, як бы яго і не было. Героі кніг жылі, нібы ў іх быў неабмежаваны крэдыт.|@corpus
wavs/006237.wav|Ён амаль бегаў пыльнымі пераходамі, шмыгаў у люкі, спускаўся ў кацельную, дзе чырвоныя, як гномы, качагары махалі шуфлямі.|@corpus
wavs/006238.wav|Таму раздумалі. А паколькі сігналы былі трывожныя — усе чацвёра ўпалі ў паніку і доўгі час знаходзіліся ў разгубленасці, што ж цяпер рабіць?|@corpus
wavs/006239.wav|тым больш што ён быў не абы-якім знаўцам тагасветнага, яшчэ з часоў справы Сялецкага, жыцця.|@corpus
wavs/006240.wav|Гэтая не зусім звычайная і пад корань падсякаючая злашкодны матэрыялізм гісторыя адбылася нешта на пачатку студзеня тысяча восемсот шэсцьдзесят першага года.|@corpus
wavs/006241.wav|Такім чынам Пуцята на практыцы вырашыў адзінства матэрыяльнага і ідэальнага ў прыродзе.|@corpus
wavs/006242.wav|а гасудар, у невымоўнай сваёй літасці і ўвазе да тых, хто любіць прастол, пакажа ім хвігу. Як у ваду глядзеў.|@corpus
wavs/006243.wav|пасля чаго яны ўтрох падзяліліся гэтай астральнай размовай, вядома ж, з шэфам жандараў і начальнікам трэцяга аддзялення Далгарукавым,|@corpus
wavs/006244.wav|Спачатку думалі даць ход справе, але Растоўцаў быў мёртвы, а флюіды — рэч ірэальная, і пасадзіць іх нікуды нельга.|@corpus
wavs/006245.wav|— Што табе патрэбна тут? — Агонь, — адказаў аптымістычна настроены мярцвяк. — Для чаго?|@corpus
wavs/006246.wav|Схільны да рашучых дзеянняў, ваяўнічы нябожчык адказаў: — Ваяваць!!! — Каму ваяваць? — Міністрам.|@corpus
wavs/006247.wav|"У Пецярбург ляцелі заўвагі ад тамбоўскіх, тульскіх, маскоўскіх паноў. Цара заклікалі не даваць веры ""лібералішкам""."|@corpus
wavs/006248.wav|Алесь здзіўляўся, чаму гэта большасць людзей нібы саромеецца гаварыць пра грошы і свае да іх адносіны.|@corpus
wavs/006249.wav|Ён спяшаўся хапаць. Хапаць як мага, колькі стане сілы. Хапаць, нават пакідаючы пасля сябе голую зямлю.|@corpus
wavs/006250.wav|"Камісіі працавалі пяць месяцаў і скончылі чарнавы праект, але адразу пасля гэтага пачалася валтузня і віск ""пакрыўджаных""."|@corpus
wavs/006251.wav|Вы маеце пенсію круглы год, і вам трэба хоць раз падумаць, што адчувае сезоннік.|@corpus
wavs/006252.wav|— Я і цяпер пратэстую. Цукар горшай якасці. — А колькі бурака гіне падчас завальнай працы?|@corpus
wavs/006253.wav|"На пачатку студзеня ў пакоях Пуцяты чутны былі дзівосныя гукі. На пытанне: ""Ці не Якаў Іванавіч?"""|@corpus
wavs/006254.wav|Устрывожаны і ўражаны да глыбіні душы, Пуцята зрабіў даклад аб гэтым Мураўёву-вешальніку,|@corpus
wavs/006255.wav|Усё, здаецца, ладзілася. Скончаць адбелку — трэба пачынаць рамонт гэтай цукроўні. Вялікі рамонт: мураваны будынак на тры паверхі, два будынкі драўляныя.|@corpus
wavs/006256.wav|Заўвагі камісіі — нават гэтыя заўвагі! — палічылі занадта левымі і выправілі. Але на практыцы не было дадзена і гэтага.|@corpus
wavs/006257.wav|Пэўна, здань даведалася ў нематэрыяльным свеце аб нечым ганебным для яе гонару, чаго яна не ведала на зямлі. — З кім?|@corpus
wavs/006258.wav|Нельга было дапусціць, каб беззямельны замнога аддаў былому пану, — скарбніца дзяржавы была спустошана.|@corpus
wavs/006259.wav|Акрамя таго, улічвалі, што вольнаму бездамоўніку не трэба шукаць сякеры ў сенцах, а касы — на другім канцы сваёй сенажаці, дзе ўчора забыўся на яе.|@corpus
wavs/006260.wav|Зрабілі запас, каб не было вялікіх прастояў. Ішла крышталізацыя і прабелка цукру. Алесь ішоў уздоўж рада, аглядаючы бляшаныя і гліняныя прабелачныя формы.|@corpus
wavs/006261.wav|І тое і другое заўсёды было пры ім.|@corpus
wavs/006262.wav|І нос навісаў на рот; калісьці просты, а цяпер абвіслы і таўставаты на канцы нос. Словам, твар паважнага бюракрата.|@corpus
wavs/006263.wav|Не ўзяў у спадчыну ягонай цвёрдасці і ягонага розуму. Што ў яго самога ёсць розум, чалавек ані хвіліны не сумняваўся.|@corpus
wavs/006264.wav|"Былы нястойкі ліберал, былы ўлюбёнец Мікалая Першага, а цяперашні ""асвечаны кансерватар"""|@corpus
wavs/006265.wav|Частка трынаццатая. Пецярбург прачынаўся.|@corpus
wavs/006266.wav|Дзіўны часам звязваецца ланцуг! Ён, Валуеў, тады быў франдзёр, як цяперашні шэф калісь.|@corpus
wavs/006267.wav|Ды так яно, бадай, і было. Чалавеку было сорак пяць год, але ён здаваўся трохі старэйшым ад даўно звыклай карэктнасці і стрыманасці.|@corpus
wavs/006268.wav|Фурман Варфаламей падвёў вараных і карэту да самага ганка, і ўсё ж той, што выйшаў, ледзь не чарпануў слаты вышэй галёшаў.|@corpus
wavs/006269.wav|Абрыдліва, увесь у слаце і мокрым снезе, уставаў над зямлёй світанак.|@corpus
wavs/006270.wav|І ён глыбінямі душы здагадваўся, што таму губернатары і помсцяць паэтам: адчуваюць сваю мізэрнасць і непаўнацэннасць.|@corpus
wavs/006271.wav|Твар звужаўся да падбароддзя, але яно было цяжкае. Відаць, чалавек ведаў, чаго ён хоча.|@corpus
wavs/006272.wav|Ён вырашыў служыць, але славалюбна, аддана, уедліва.|@corpus
wavs/006273.wav|Трэба было замацаваць прыхільнасць. А Вяземскі быў адзін з найбольшых улюбёнцаў цара.|@corpus
wavs/006274.wav|"Уваходзіў у ""гурток шаснаццаці"", дзе былі той самы Жэрве, ""Монга"" Сталыпін, нябожчык Лермантаў, цяперашні эмігрант князь Браніцкі."|@corpus
wavs/006275.wav|— Да міністра дзяржаўных маёмасцяў. Карэта звярнула на Мойку. За ствол голай таполі кінуўся нейкі фацэт: каб не ўквэцала брудным снегам.|@corpus
wavs/006276.wav|правая рука міністра Мураўёва, былога магілёўскага губернатара, у будучым ката Беларусі і Літвы.|@corpus
wavs/006277.wav|Адзінае суцяшэнне на шляху. .Заплюшчыць вочы, праязджаючы паўз дом, дзе памёр Пушкін. Пушкін чамусьці меў да яго сімпатыю.|@corpus
wavs/006278.wav|Каму трэба ведаць, хто быў у Курляндыі грамадзянскі губернатар у час Гогаля?|@corpus
wavs/006279.wav|Аблічча таго, што ехаў, скрывілася.|@corpus
wavs/006280.wav|"Потым ля гэтага пад'езда плыў натоўп. Пушкін любіў яго, Валуева, узяў прататыпам для Грынёва з ""Капітанскай дачкі""."|@corpus
wavs/006281.wav|Цяпер гэта было Валуеву непрыемна, хоць трохі і казытала недзе, калі трэба было апраўдацца перад сабой.|@corpus
wavs/006282.wav|Людзей, якія робяць палітыку краіны, таксама часам памятаюць.|@corpus
wavs/006283.wav|Ён быў чыноўнікам асобых даручэнняў пры курляндскім генерал-губернатары, курляндскім грамадзянскім губернатарам, і.|@corpus
wavs/006284.wav|Варфаламей успомніў, што забыў спытаць, куды ехаць. З касцяной трубкі пачуўся пачцівы голас: — Куды везці, вашамосць?|@corpus
wavs/006285.wav|Мішэль Лермантаў плакаў, калі таго забілі. Цяпер абодва мёртвыя.|@corpus
wavs/006286.wav|Трэцяга аддзялення і ягоных падвалаў быццам не было. Лермантаў крычаў аб тым, што ўладарам трэба разбіць галовы кайданамі, як раіў ілімскі вязень.|@corpus
wavs/006287.wav|Ён не мог не думаць, што зрабіў добры выбар.|@corpus
wavs/006288.wav|Высокі лоб, плоска прылізаныя над ім валасы, у дзіўным спалучэнні з імі кучаравыя бакенбарды, мясістыя вялікія вушы.|@corpus
wavs/006289.wav|Карэта рушыла. Сядок усміхнуўся, прыкрыў ногі запонай і адхінуў фіранку са слюдзянога акенца.|@corpus
wavs/006290.wav|Фурманава рука падтрымлівала апушчаную падножку. — Добрай раніцы, Варфаламей, — з завучанай абыякавай ветлівасцю сказаў чалавек.|@corpus
wavs/006291.wav|і дырэктар двух (а ўсяго было чатыры) дэпартаментаў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў,|@corpus
wavs/006292.wav|"Маўляў, нажыліся, нашкодзілі, лізалі пяты, а ён у гэты час ""Мёртвыя душы"" пісаў."|@corpus
wavs/006293.wav|Бедалага Лермантаў! Вось і з гэтым, пасля Пушкіна, звязаў лёс.|@corpus
wavs/006294.wav|А пасля дэпартамента вечар у вялікай княгіні Гелены Паўлаўны, адзінае больш-менш прыемнае здарэнне за ўвесь дзень.|@corpus
wavs/006295.wav|Бровы навісалі над вачыма, высока ля пераносся, нізка ля скроняў.|@corpus
wavs/006296.wav|З усёй маскоўскай моладзі Мікалай найбольш любіў яго, Валуева, і Скараціна, загадаў нават паступіць у першае аддзяленне ўласнай канцылярыі.|@corpus
wavs/006297.wav|Трывожылі толькі вочы. Іронія, сум, стома, розум, чэрствасць і няўлоўная весялосць арганічна спалучаліся ў іх.|@corpus
wavs/006298.wav|без дзевяці месяцаў міністр і роўна без дзевятнаццаці год граф.|@corpus
wavs/006299.wav|Зноў цэлы дзень трэба ездзіць. Спачатку да міністра дзяржаўных маёмасцяў, якому ён абавязаны кар'ерай і ў якім, відаць, вось-вось перастане мець патрэбу.|@corpus
wavs/006300.wav|Але яму трэба было выбіраць: ці паміраць з голаду на пісьменніцкім хлебе ў прадчуванні славы, ці бясслаўна служыць.|@corpus
wavs/006301.wav|Аблупленыя будынкі, шэрыя ад вільгаці палацы, цьмяныя агні ў вокнах, мокры, але моцны яшчэ лёд на Няве.|@corpus
wavs/006302.wav|Валуеў, як заўсёды, расплюшчыў вочы зарана. Якраз ля яго была арка пад'езда, у які прывезлі паэта.|@corpus
wavs/006303.wav|Добра толькі тое, што знік з дому. У жонкі мігрэнь. Сын зноў капрызіць. Ён добры, але няўстойлівы і бязвольны, Нікс.|@corpus
wavs/006304.wav|Гэта былі адначасова вочы вернападданага і вочы знаўцы свету пісьменніка. І самае дзіўнае, што так яно ўсё і было.|@corpus
wavs/006305.wav|Шаснаццаць збіраліся пасля балю, вячэралі, курылі і размаўлялі, размаўлялі, размаўлялі.|@corpus
wavs/006306.wav|— Раніцы добрай, Пётра Аляксандравіч, свет вы наш. Ножкі прыкрыйце. Дзьме. Ніякая не добрая тая раніца. Здароўечка каштоўнае страціце.|@corpus
wavs/006307.wav|Невядома за што, бо ў доме князя бывалі Сталыпін і Жэрве, і ледзь не самы блізкі друг гаспадара быў Пушкін.|@corpus
wavs/006308.wav|Гэта маглі быць вочы іроніка, стомленага бюракрата, дзяржаўнага мужа.|@corpus
wavs/006309.wav|Не паспелі своечасова адысці ад памылковых поглядаў маладосці. А ён жыве.|@corpus
wavs/006310.wav|Чалавек, што ехаў у карэце, быў Пётр Аляксандравіч Валуеў, без двух месяцаў упраўляючы міністэрствам унутраных спраў,|@corpus
wavs/006311.wav|Пад'язджалі да дома, які саноўнік не любіў, хоць бываў у ім у гады маладосці, з нявестай, будучай першай жонкай, дачкой паэта князя Вяземскага.|@corpus
wavs/006312.wav|Мужчына, які выйшаў з глухога, як труна, пад'езда, паглядзеў вакол і сцепануўся, хутаючыся ў футра: так непамысна было вакол.|@corpus
wavs/006313.wav|"У глыбіні душы ён ведаў, што вартасць ягонага ""служэння айчыне"" нічога не варта перад ""служэннем"" забітых, хоць яны пратэставалі і разбуралі."|@corpus
wavs/006314.wav|Потым, з ім, на пасяджэнне Дзяржаўнага савета. Праўдзівей ён пакуль што не член савета, чакаць у пакоях камісіі, пакуль не спатрэбіцца.|@corpus
wavs/006315.wav|Вуліцай ляцеў ці то жоўты дым, ці туман. Даносіла пахам золі, снегу і гною.|@corpus
wavs/006316.wav|Потым справы ў трэцім дэпартаменце міністэрства. Перад гэтым ён ледзь паспее паабедаць.|@corpus
wavs/006317.wav|Шкодзіла гэтаму ўражанню толькі іронія ў складцы рота і стомлены сум у вачах.|@corpus
wavs/006318.wav|Раўбіч выняў з-пад плашча кошык і паставіў на стол. — Падсілкуйся.|@corpus
wavs/006319.wav|Прылазнік, асветлены спакойнымі язычкамі свечак, быў някепскай дэкарацыяй:|@corpus
wavs/006320.wav|Я гляджу здалёк на твайго Стася. Гляджу на тваю Наталлю. На Франса. На Майку. Я люблю дзяцей.|@corpus
wavs/006321.wav|А потым пачалося. Перш за ўсё здрадзіла гэтая сволач, Хлапіцкі.|@corpus
wavs/006322.wav|Я не магу чакаць. — Добра, — сказаў Раўбіч. — Я пайду, бо ты зусім засынаеш. Спі спакойна, кум.|@corpus
wavs/006323.wav|Война еў, скоса паглядаючы на субяседніка насцярожанымі і бязлітаснымі вачыма. Яго чорныя бровы былі пахмурныя.|@corpus
wavs/006324.wav|Хто выхадзіў? Каму ж можа больш верыць Чорны Война. — А ты не ганарыся, Багдане, — жорстка сказаў Раўбіч.|@corpus
wavs/006325.wav|І, галоўнае, дарэмна. Увесь час спаць адным вокам. Увесь час недаядаць.|@corpus
wavs/006326.wav|Веру я ў гэта цяпер або не — мая справа. Золата самы брудны метал,|@corpus
wavs/006327.wav|Начальнікі здрадзілі. Сябры дрыжалі. Народ пакорліва цягнуў ярмо.|@corpus
wavs/006328.wav|Павінна ж быць праўда! Цяпер у яго словах гучала наіўная, але цвёрдая гордасць.|@corpus
wavs/006329.wav|Пачакай трошкі. Час надыходзіць. А ты можаш не дажыць. Ты будзеш патрэбен жывы, а не мёртвы. Перасядзі год-два.|@corpus
wavs/006330.wav|І я зразумеў: яны спыніліся ў нянавісці. Што мне было рабіць?|@corpus
wavs/006331.wav|Спаласаваны і зрэзаны страшнымі шнарамі твар усміхаўся.|@corpus
wavs/006332.wav|А сябры прададуць. Чалавек — быдла.|@corpus
wavs/006333.wav|— Баішся? — іранічна спытаў Раўбіч, скідаючы на лаву плашч. — Сцерагуся, — сказаў Война.|@corpus
wavs/006334.wav|У атрадзе з трох — адзін здраднік. І, потым, мне няма часу.|@corpus
wavs/006335.wav|— Ты памятаеш бунт у трыццатым годзе? — Але. Толькі тады я быў іншы і не разумеў яго. — А я разумеў.|@corpus
wavs/006336.wav|але з яго робяць бялюткую мантыю, і яе гаспадар чамусьці атрымлівае правы шматаваць свой народ і процьму другіх.|@corpus
wavs/006337.wav|але з яго робяць шапку, і яе гаспадар з мазгамі каптэнармуса атрымлівае права сядзець на чалавечай пірамідзе,|@corpus
wavs/006338.wav|— Ведаеш класіку, — сказаў Война. Яны сядзелі за адным сталом.|@corpus
wavs/006339.wav|Часам думаеш, што супраціўленне ні да чаго не вядзе. Можна кінуць усё і жыць.|@corpus
wavs/006340.wav|— Урэшце, хто мяне выручыў, параненага, — сказаў Война, канчаючы есці, — хто падабраў у яры?|@corpus
wavs/006341.wav|— Я тады не ведаў, што ты Чорны Война. Проста бачыў тваю перастрэлку з земскай паліцыяй. А ў мяне, кумок, з гэтай публікай свае рахункі.|@corpus
wavs/006342.wav|Які яшчэ мяцеж трымаўся б так доўга?!|@corpus
wavs/006343.wav|— Чаму ж не спаць? Буду спаць. Інсургент спіць, а інсурэкцыя ідзе.|@corpus
wavs/006344.wav|пад мяккімі чырвонымі налаўнікамі, стол, на стале ежа і паліваны збан з чорным півам, а ля стала два насцярожаныя чалавекі.|@corpus
wavs/006345.wav|Рука, упрыгожаная на запясці жалезным узорным бранзалетам, паднесла сярнічку да васковай тоўстай свечкі.|@corpus
wavs/006346.wav|А Раўбіч сядзеў насупраць, і яго твар ажыўляла іранічная ўсмешка.|@corpus
wavs/006347.wav|Напэўна, таму, што я любіў сваё Прыдняпроўе і верыў, што мае сябры жадаюць яму дабра.|@corpus
wavs/006348.wav|але потым мне зноў цяжка звыкаць да насцярожаных вачэй, да дажджу, да свайго берлагу. як дваццаць год таму.|@corpus
wavs/006349.wav|Ён усміхнуўся. — Я быў малады і гарачы.|@corpus
wavs/006350.wav|— Ты нядрэнны чалавек. Але я кажу — не. Таму, што ты шукаеш сяброў.|@corpus
wavs/006351.wav|І ўбачыў, што адзін разводзіць капусту, а другі служыць столаначальнікам.|@corpus
wavs/006352.wav|Ён апусціў павекі. — Сёння я раскажу табе нешта, — не вельмі ахвотна сказаў ён.|@corpus
wavs/006353.wav|— Згаладаўся ты, браток. Вычварна зламаныя, пагардлівыя бровы Раўбіча дрыжалі.|@corpus
wavs/006354.wav|Потым да другой. Да трэцяй. І тады другая рука, загарэлая аж да гарчычнага адцення,|@corpus
wavs/006355.wav|Праз год я прыйшоў да некаторых сяброў і сказаў, што час пачынаць спачатку.|@corpus
wavs/006356.wav|Усё, у што я верыў, было, значыцца, як байка для дурных дзяцей, а мая мара — паламаная цацка.|@corpus
wavs/006357.wav|Я падаю табе знак і прыходжу сюды, калі ўжо зусім немагчыма. Я сплю тут як чалавек,|@corpus
wavs/006358.wav|вышараваныя да жаўцізны бярвенні сцен, пучкі мяты пад столлю, шырокія лавы|@corpus
wavs/006359.wav|Вялікія, зусім без райка, цёмныя вочы спакойна назіралі, як пальцы Войны ламалі курыную нагу.|@corpus
wavs/006360.wav|Дый, потым. калі шасцёх нападаюць на аднаго — праўда не на іх баку. — Лыцар, — сказаў Война.|@corpus
wavs/006361.wav|Што здзіўляцца, што нас разбілі, што мужыкі нам не паверылі. Але я верыў.|@corpus
wavs/006362.wav|— Намёк? — спытаў Раўбіч. — Ты што? — сказаў Война. — Не, кум, цябе гэта не тычыцца.|@corpus
wavs/006363.wav|Ва ўсякім разе, адзін палец у мяне здаровы. Той, што кладзецца на курок. — Война, — сказаў Раўбіч. — Не рызыкуй сабой, Война.|@corpus
wavs/006364.wav|"— Ты ж глядзі, лыцар, не забудзь папярэдзіць ""блакітных"", што мяне бачылі ў наваколлі. — Папярэджу, — спакойна сказаў Раўбіч."|@corpus
wavs/006365.wav|Старыя салдаты жывуць, пакуль ідуць. Калі я прысяду — я не ўстану, такая стома ў маіх касцях.|@corpus
wavs/006366.wav|Гэта не пра цябе. Гэта пра тых, што зажэрліся, што забылі. Яны глядзелі адзін на аднаго.|@corpus
wavs/006367.wav|мучыць людзей, якіх ён мазаля не варты. Гарнастай — подлы і хцівы звер,|@corpus
wavs/006368.wav|Мне нельга спыняцца. Іначай атрымаецца, што я дарэмна жыў. Уздыхнуў. — Часам мне цяжка.|@corpus
wavs/006369.wav|Таму я і сплю адным вокам, таму сцерагуся. Яно павінна жыць доўга. аж пакуль не падстрэляць мяне.|@corpus
wavs/006370.wav|зняла са стала ўпрыгожаны срэбнымі насечкамі пісталет. Схавала пад стол.|@corpus
wavs/006371.wav|Месца я табе знайду. Адпачні. А потым я паклічу. Цень Войнавай галавы адмоўна хіснуўся на сцяне.|@corpus
wavs/006372.wav|— І вось яно жыве. Яны думаюць, што задушылі яго, а яно жыве, дваццаць год гучаць яго стрэлы.|@corpus
wavs/006373.wav|— У мяне таксама ёсць тое, чаго нельга ставіць на карту. Война скручваў з грубага тытуню цыгарку.|@corpus
wavs/006374.wav|— Лепей недаесці, як ястраб, чым пераесці, як свіння.|@corpus
wavs/006375.wav|— І так дваццаць год, — сказаў ён. — Божа мой, колькі пакут!|@corpus
wavs/006376.wav|Але потым я ўспамінаю, як мітусяцца яны ўсе, пачынаючы з Мусатава.|@corpus
wavs/006377.wav|Дыктатар паўстання. Напалеончык. Потым і іншыя. Разгул подласці і жывёльнага жаху.|@corpus
wavs/006378.wav|Мне тады было дзевятнаццаць, і я верыў у людзей. Верыў у бунт, у наша паўстанне, у тое, што людзі яму не здрадзяць.|@corpus
wavs/006379.wav|Знявечаныя пальцы рухаліся няспрытна. — Дай я, — сказаў Раўбіч. — Не трэба.|@corpus
wavs/006380.wav|Я ўспамінаю, што кожны мой стрэл — гэта поўха тым, з пустымі вачыма. І вось таму мне з табой не па дарозе.|@corpus
wavs/006381.wav|Убачыў пустыя ад жаху вочы. А яны ж былі зусім як я.|@corpus
wavs/006382.wav|Адзін дык адзін. І я вырашыў: паўстанне будзе жыць, пакуль буду жыць я.|@corpus
wavs/006383.wav|Война паклаў на стол цяжкую далонь. — Я верыў, што астатнія думаюць, як я.|@corpus
wavs/006384.wav|Але яна не ведала аб гэтым. Яна цвіла ў віраванні пчол, і пялёсткі падалі на быстрыню ракі.|@corpus
wavs/006385.wav|І менавіта так аддаць д'яблу душу. Там і павінен быў Раман зводзіць з д'яблам апошнюю рахубу.|@corpus
wavs/006386.wav|Стары залез у падпечча і доўгі час гаварыў нешта. Мо ўспамінаў жыццё, а мо трызніў.|@corpus
wavs/006387.wav|Прыходзіць такі час, і вядзьмак павінен залезці у падпечча, лепей за ўсё ў лазні.|@corpus
wavs/006388.wav|— Мая правіна, — сказаў Марка. — Мая рука зрабіла, мне і адказваць.|@corpus
wavs/006389.wav|Ён пайшоў на прыгуменне і прынёс вілы.|@corpus
wavs/006390.wav|Быццам так і трэба было. Акім Загорскі ведаў сілу абставін. І ведаў:|@corpus
wavs/006391.wav|— Дык што ж ты тады святым прыкідваешся?! — ускіпеў пан.|@corpus
wavs/006392.wav|а ўбачыў чалавека, які нават не хавае вачэй.|@corpus
wavs/006393.wav|Царква крычыць ім аб апраметнай, паданні пагражаюць д'яблам і ведзьмакамі.|@corpus
wavs/006394.wav|І, галоўнае, здзіўляла Загорскага тое, што ніхто з аднавяскоўцаў і словам, і міргам нават не асудзіў Марку.|@corpus
wavs/006395.wav|Марка з Сібіры не вярнуўся. Даніла, і той даўно стаў дзедам.|@corpus
wavs/006396.wav|Чарговая з мільёнаў паводак якія бачыў Дняпро, спадала.|@corpus
wavs/006397.wav|Чаго ж тады чакаць ад чалавека, калі ён на забойства бацькі ідзе? Што ж гэта робіцца?|@corpus
wavs/006398.wav|Але гэта не ратавала, гэта толькі абяцала пекла яшчэ і яму, Марку, не сёння, дык праз колькі год.|@corpus
wavs/006399.wav|Вось і суду толькі цяпер будзе справа да Маркі.|@corpus
wavs/006400.wav|А Марка сядзеў над ім і плакаў ад жалю.|@corpus
wavs/006401.wav|Загорскі так нічога і не дабіўся, пайшоў.|@corpus
wavs/006402.wav|Марка ведаў: ён не можа гэтага. Супраць гэтага было жыццё і словы, якія ён кожную нядзелю чуў у царкве.|@corpus
wavs/006403.wav|Што ж, ён зробіць гэта. І няхай будзе кепска яму.|@corpus
wavs/006404.wav|І побач з ім абавязкова мусіў быць сын. Яны і пайшлі ў лазню ўдвух, калі стары адчуў набліжэнне смерці.|@corpus
wavs/006405.wav|Амаль забылася і здарэнне з лазняй, а потым і лазню злізаў Дняпро.|@corpus
wavs/006406.wav|І ён не ўзяў рукі, хоць і ведаў, калі не возьме, бацька будзе пакутаваць у падпеччы асабліва доўга: ноч, дзве, магчыма, нават тры.|@corpus
wavs/006407.wav|Перад світаннем ён устаў. Ен вырашыў. Вядома, тое, што ён хацеў зрабіць,|@corpus
wavs/006408.wav|Але што агульнага паміж Маркам і ім, які ганарыцца тым, што наведаў у Фернэ Вальтэра?|@corpus
wavs/006409.wav|Усе ведалі, што пакутніцкая смерць, ды яшчэ ад рукі блізкага, адразу нішчыць уладу цёмнай сілы.|@corpus
wavs/006410.wav|Ды і як было не верыць, калі Раман лячыў травамі скурапею і скулы, упраўляў звіхі,|@corpus
wavs/006411.wav|Акім Загорскі, стары азярышчанскі пан, пачуўшы, за галаву схапіўся.|@corpus
wavs/006412.wav|А такія справы без нячыстай сілы, вядома, не робяцца.|@corpus
wavs/006413.wav|Наступная павінна была кінуць дрэва ў хвалі, разам з квеценню.|@corpus
wavs/006414.wav|Не забіваў, не рабаваў, бо не меў у гэтым патрэбы.|@corpus
wavs/006415.wav|— У сабакі вочы пазычыў?! — Вы не крычыце на мяне, — зусім не па-мужыцку, з гонарам, адказаў закуты.|@corpus
wavs/006416.wav|У Акіма валасы ўсталі дыбарам. Нездарма нябожчыка Рамана лічылі за ведзьмака.|@corpus
wavs/006417.wav|Каб жа гэта яшчэ ратавала ад пекла душу старога.|@corpus
wavs/006418.wav|Потым апрытомнеў і працягнуў руку, каб сын дапамог яму выбрацца. І вось тут настала самая страшная хвіліна.|@corpus
wavs/006419.wav|Памерла імператрыца, і сын, і адзін з унукаў яе. Памёр і Акім Загорскі.|@corpus
wavs/006420.wav|Даведаўшыся, Загорскі пачаў судзіць сябе і забойцу.|@corpus
wavs/006421.wav|Схапілі Марку — добра? У ланцугах ён — добра! Хутчэй яго, вылюдка, у Сухадол, на судовую сесію.|@corpus
wavs/006422.wav|За ёю стаялі замшэлыя замкі, чорныя хаты і старажытныя белыя званіцы. А груша цвіла апошні год.|@corpus
wavs/006423.wav|Сам Акім Загорскі такому глупству, вядома, не верыў, але яны, яны ж усе верылі.|@corpus
wavs/006424.wav|Дзяржава, якой ёсць да іх справа толькі ў часы мяцяжу? Уладары над душамі, якім ёсць да іх справа толькі пасля жніва?|@corpus
wavs/006425.wav|Марку застанецца радасць, што бацьку добра, і гордасць, што ён зрабіў правільна.|@corpus
wavs/006426.wav|— Нада мною зямнога суда няма. Мяне апраметная чакае.|@corpus
wavs/006427.wav|Я душу сваю навек загубіў, і мне ўжо з агню ніколі не выйсці.|@corpus
wavs/006428.wav|рабіла бацькаву душу вольнай ад кіпцюроў нячыстага.|@corpus
wavs/006429.wav|— Можа, не твая правіна? — сумеўся Загорскі. — Можа, нехта другі?..|@corpus
wavs/006430.wav|Не на тое людзі суды выдумалі. Суд — гэта расправа.|@corpus
wavs/006431.wav|Так, гэтаму варварству і дзікунству няма апраўдання. Але ж хто вінен у тым, што гэтыя людзі дзікуны?|@corpus
wavs/006432.wav|У адну з цёмных лістападаўскіх начэй Марка забіў бацьку ў лазні. Запароў старога віламі.|@corpus
wavs/006433.wav|як магло здарыцца, якая выгада была пайсці на такое любаму,|@corpus
wavs/006434.wav|І гаспадары кожнага суда хочуць толькі, каб расправа была хуткая і не вельмі дарагая.|@corpus
wavs/006435.wav|Адкуль ім ведаць асновы свету, што вакол іх?|@corpus
wavs/006436.wav|І хутка ад усіх разважанняў у яго сэрцы засталося толькі разуменне таго, што суд зробіць кепска|@corpus
wavs/006437.wav|І кожнаму нават самаму разумнаму варажбіту, нават таму, хто не ўжываў сваёй сілы на злое, даводзіцца пасля смерці расплачвацца.|@corpus
wavs/006438.wav|А як ён дваццаць год нязменна хадзіў у ганаровых суддзях, і да раздзелу і пасля, у губернскім земскім судзе, то намерыўся ўпячы злачынцу,|@corpus
wavs/006439.wav|ад смерці бацькам уратаванаму, сыну, адзінаму спадкаемцу?|@corpus
wavs/006440.wav|пагражала яму, Марку, апраметнай і вечнымі пакутамі, але ж за адну хвіліну|@corpus
wavs/006441.wav|Думаў Акім Загорскі, што пабачыць слімака, раздушанага цяжарам уласнай віны,|@corpus
wavs/006442.wav|адкуль і крумкач костак не прыносіў, балазе цяпер абшары былі нямераныя і нават Сібір сваёю была.|@corpus
wavs/006443.wav|Усім вядома, калі сын возьме бацькаву руку — уся вядзьмарская сіла пяройдзе да яго. А з сілаю — смерць у падпеччы і тое, што пасля яе.|@corpus
wavs/006444.wav|Гаспадар і мужыкі — жыхары розных светаў.|@corpus
wavs/006445.wav|Няпісаны закон загадвае яму даканаць бацьку, каб той не пакутаваў тут і не пакутаваў там.|@corpus
wavs/006446.wav|Быццам і не было ні людзей, ні закуранай нізкай будыніны на беразе. Толькі груша.|@corpus
wavs/006447.wav|Таму Загорскі ўсім сваім уплывам ціснуў на судовых, і прысуд быў мяккі: дзесяць год катаргі.|@corpus
wavs/006448.wav|Ён сядзеў над старым амаль да раніцы. І той увесь час стагнаў і ўсё часцей і часцей пачынаў нема крычаць.|@corpus
wavs/006449.wav|і ён, Загорскі, не здолее нічым перашкодзіць. Сляпыя судзілі сляпога.|@corpus
wavs/006450.wav|І чым дапамог гэтым сваім людзям ён, Акім Загорскі?|@corpus
wavs/006451.wav|Ці біблейскія часы вяртаюцца, ці апошнія надыходзяць?|@corpus
wavs/006452.wav|За ёю ляжалі прыдняпроўскія адхоны, вёскі, пушчы і мястэчкі.|@corpus
wavs/006453.wav|І пачаў распытваць у другіх, пераважна ў сваіх жа азярышчанскіх сялян. Доўга нічога не мог даведацца, пакуль адна старая не расказала.|@corpus
wavs/006454.wav|Замак быў двухпавярховы, з сутарэннямі. У вежах новая ўлада размясціла правіянцкія склады, а сутарэнні так і заеталіся вязніцай.|@corpus
wavs/006455.wav|выводзіў цяменнік, браў на рукі дзяцей з пярэпалахам і глядзеў ім у вочы, і дзецям адразу рабілася лягчэй.|@corpus
wavs/006456.wav|А потым узяў Акіма роздум. І не тое каб пан цяпер апраўдаў забойцу. Ён задумваўся:|@corpus
wavs/006457.wav|да самай глыбіні чалавечай душы і таго, што прымусіла яе зрабіць тое ці іншае, не дакапаецца ніколі ніводзін суд.|@corpus
wavs/006458.wav|А хто ж бліжэй Раману, як не ён?|@corpus
wavs/006459.wav|І таму ён аднойчы ноччу з'явіўся у вязніцу скасаванага за непатрэбнасцю замка.|@corpus
wavs/006460.wav|Дняпро падбіраўся да яе спакваля, як разбойнік. Гэты апошні год яна стаяла толькі сілай сваіх карэнняў, умацаваўшы імі сабе паўкруглы фарпост.|@corpus
wavs/006461.wav|такую халодную, што яна абручом сціскала лоб. А вакол быў зялёны і чорны паўзмрок,|@corpus
wavs/006462.wav|Над люстранай паверхняй вады стракозы ганяліся за сваім ценем. Заміралі ў паветры, каб падмануць цень, а потым кідаліся.|@corpus
wavs/006463.wav|гэтага трошкі няўклюднага хлопчыка, які ехаў наперадзе ўсіх на арабе, і тое, што побач з ёю сядзела гэтая,|@corpus
wavs/006464.wav|Але яны змоўчалі. Яны, наогул, нічога не расказалі Алесю аб начных сваіх прыгодах, калі ўбачылі, што раніцай прыехала Раўбічава дачка.|@corpus
wavs/006465.wav|Затым сонца адарвалася ад зямлі, і белая вясёлка знікла,|@corpus
wavs/006466.wav|І цягнуў рукі да Янькі. Дзяўчаткі віскаталі, хаця Ваўкалака быў мілы і зусім не страшны і нават падабаўся Майцы.|@corpus
wavs/006467.wav|Распраглі коней, а самі разлегліся ў густой траве. Над ставам ззяла сонца.|@corpus
wavs/006468.wav|А далей была Папараць, лугі, лясы, свет. — Гэты замак аднойчы ўзялі мужыкі, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/006469.wav|— Ты атрымаў? — спытала яна. — Атрымаў. — Хораша тут?|@corpus
wavs/006470.wav|"Раззлаваны за ""цівуна Пацука"", Андрэй палез уніз. А яны сталі ўдваіх і глядзелі на зямлю."|@corpus
wavs/006471.wav|А знізу маленькі Кандрат крычаў брату: — Злазь ужо, галата! Злазь!|@corpus
wavs/006472.wav|Лазілі па каменнях. Майка, Алесь і Андрэй узлезлі нават на адну з веж. Кандрат і Мсціслаў з Янькай асталіся ўнізе. Майка, Алесь і Андрэй стаялі ў вышыні|@corpus
wavs/006473.wav|— Давайце дукаты ў худую суму, давайце княгіню — з сабою вазьму.|@corpus
wavs/006474.wav|зусім не непрыемная, сялянская дзяўчынка з дзікаватымі сінімі вачыма.|@corpus
wavs/006475.wav|"Вечна жывыя пясчынкі рухаліся, расцякаліся па дне ад сярэдзіны жарала, скакалі. А побач другі малы ""гейзер"","|@corpus
wavs/006476.wav|— Траюрадны пляменнік нашага Кроера. Гэтага б. Паківач спалохаўся. — Ты што?|@corpus
wavs/006477.wav|А ніжэй за іх слізгалі па паверхні вадамеркі. Іхнія лапкі апіраліся на ваду і прагіналі яе,|@corpus
wavs/006478.wav|Майка міжвольна зірнула на Андрэя. — А што ж, — сказаў Андрэй. — Што мы, зломкі?|@corpus
wavs/006479.wav|глядзелі, як маленькія фігуркі прабіраюцца ўсё вышэй і вышэй па цёмным дне.|@corpus
wavs/006480.wav|Натрапілі на ручаіну, што бегла, такая чыстая, сярод свежых імхоў, і пайшлі ёй насустрач. Вада бегла па дне вільготнага яра.|@corpus
wavs/006481.wav|— Што ж гэта яна? — жаласна спытала Майка. — Нашто знікла? — Чакай, — сказаў Андрэй, — зараз будзе табе ўзнагарода. І ўзнагарода з'явілася.|@corpus
wavs/006482.wav|Выцягнутая, яна ляжала проста на траве, ззяла ўсімі вясёлкамі, уцякала ў бясконцасць ад іхніх ног.|@corpus
wavs/006483.wav|і толькі адзін прамень падаў між іхніх галоў на нябачную ваду, мякка залоцячы дно.|@corpus
wavs/006484.wav|— Піце. Будзеце жыць сто год. Яны ляглі на жываты і доўга, часам адрываючыся, пілі ваду,|@corpus
wavs/006485.wav|— Ты адкуль ведаў? — спытала Майка з павагаю. — Ведаў, — проста адказаў Андрэй. Майка з павагаю ўздыхнула.|@corpus
wavs/006486.wav|— Хто такі? — спытаў Мсціслаў. — Ваўкалака, — ашчэрыўшы зубы, сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/006487.wav|На шчоках у Корчака хадзілі жаўлакі: — Іх усіх — пад корань. панянят, княжат. — Ну і дурань, — сказаў Грынь.|@corpus
wavs/006488.wav|і ўсім было шкада старога бацькі, але так і карцела самім пайсці ў лес, на волю, пад воўчае сонца.|@corpus
wavs/006489.wav|— На ўсё жыццё? — На ўсё жыццё.|@corpus
wavs/006490.wav|— З імі сялянская дзяўчынка. Ды і самі яны чым вінаватыя, дзеці? Ты залішнюю злосць з сябе выпусці, задушыць.|@corpus
wavs/006491.wav|На павуцінках, на росным верасе раптам з'явілася другая радуга.|@corpus
wavs/006492.wav|тры вежы і рэшткі муроў. Уброд перайшлі Папараць.|@corpus
wavs/006493.wav|А на адным з валуноў, ледзь не над іхняй галавою, стаялі Корчак і Грынь Паківач,|@corpus
wavs/006494.wav|і верас лёг перад вачыма, упрыгожаны мільёнамі павуцінак, якія ззялі ў кроплях расы.|@corpus
wavs/006495.wav|Прыедзе каралевіч, дык яны яго яшчэ і ад злога бацькі ўратуюць, вядома, калі закахаюцца.|@corpus
wavs/006496.wav|Калі выехалі з парку — усход ужо моцна чырванеў. Хлопцы пачалі дурэць, ганяцца адзін за адным.|@corpus
wavs/006497.wav|Мсціслаў сядзеў на месцы фурмана, і таму Алесь і Майка не абмовіліся і словам пра медальён.|@corpus
wavs/006498.wav|Песня ляцела над морам разнатраўя,|@corpus
wavs/006499.wav|Спалохаўшыся, яны ішлі далей, цяпер ужо не аглядаючыся на бакі.|@corpus
wavs/006500.wav|Алесь і Майка, прыхапіўшы з сабою Яню, пайшлі вакол стаўка, каб паглядзець, адкуль ён бярэ ваду.|@corpus
wavs/006501.wav|амаль на паверхні, таксама тужыўся нарадзіць ваду, але ў яго не хапала сілы, і ён толькі часам выпускаў з сябе сытыя бурбалкі.|@corpus
wavs/006502.wav|Потым апусціўся на пярэднія ногі і затанцаваў, косячы на брычку і дзяўчатак залатым і трошкі крывавым па бялку вокам. Рушылі.|@corpus
wavs/006503.wav|Цяпер трэба ехаць. І ён лёгка занёс нагу ў стрэмя. — У сёдлы, хлопцы. Урга злёгку, пужаючы, даў свечку.|@corpus
wavs/006504.wav|з'явілася на збегу Папараці і другой рачулкі, на высокай гары паміж імі, вялікая руіна:|@corpus
wavs/006505.wav|Гулка, як з гарматы, вырваўся з дрыгвяністай лежкі дзік. Кінуўся ў нетры.|@corpus
wavs/006506.wav|— Вельмі. І. ведаеш што, давай будзем, як брат і сястра. — Давай, — уздыхнула яна.|@corpus
wavs/006507.wav|А дзеці тым часам знайшлі ў самай глыбіні яра, у растапыраных шатах арэшніку, праз які падаў у лонца вады адзіны прамень, крынічку.|@corpus
wavs/006508.wav|Крынічка, спакойная на паверхні, выкідала з глыбіні сваёй пясчаныя фантанчыкі.|@corpus
wavs/006509.wav|Паабапал алеі стаялі туманна-блакітныя дрэвы. Яны павольна адплывалі назад. А Майцы ўсё гэта было нова.|@corpus
wavs/006510.wav|І Майка чамусьці была ўдзячная ёй за добрыя словы. — Алесь, — сказала яна.|@corpus
wavs/006511.wav|Пасля таго як пад'елі ў ценю адной з веж, Андрэй прапанаваў падацца яшчэ далей у лес, бо там, на гэтай самай Папараці, жыве млынар, вядзьмар Грынь Паківач.|@corpus
wavs/006512.wav|Што то за конік — ступою, ступою?Злыя татарнікі пад капытамі,Воўчае сонейка над галавою.|@corpus
wavs/006513.wav|і не вярнуўся ў дом і як груган на сухім дубе казаў яму, што робіць у двары Ваўкалакаў бацька.|@corpus
wavs/006514.wav|Не варта. Тым больш што яна ніштаватая.|@corpus
wavs/006515.wav|Блізнюкі пераглянуліся, заўважыўшы манеўр Алеся. Бадай што, гэта было непатрэбна яму: аставацца з дачкой чалавека, у парку якога яны пазаўчора былі.|@corpus
wavs/006516.wav|Пацягнуліся мяккія гарбы, зарослыя верасам. Сонца ўзыходзіла за спіною, калі яны ўз'ехалі на адзін такі горб, а па другі бок яшчэ ляжалі цень і туман.|@corpus
wavs/006517.wav|Кандрат на хаду зрэзаў полае сцябло дудніку і зрабіў з яго пісталет, а потым, нечакана наляцеўшы на брычку, наставіў яго на Мсціслава.|@corpus
wavs/006518.wav|і глядзелі на неабсяжны свет, які ўвесь, здавалася, належаў ім.|@corpus
wavs/006519.wav|Сонца ўздымалася ўсё вышэй. Ярасны шар, калматы шар над зямлёй.|@corpus
wavs/006520.wav|А потым другую, як малады Ваўкалака пайшоў адбіваць у гайдукоў бацькавых валоў|@corpus
wavs/006521.wav|На гарызонце лягла ўжо белая смуга, над якой плавалі ў паветры, ні на што не апіраючыся, верхавіны дрэў і вежы загорскай камяніцы.|@corpus
wavs/006522.wav|— Жывая вада, — сказала Яна. І яна апусцілася на калені і зламала пальчыкамі крыштальную паверхню.|@corpus
wavs/006523.wav|Алесь прытрымаў Ургу, паехаў побач. — Ты малайчына, што зрабіў так. — Як? — Ну. што мы без дарослых.|@corpus
wavs/006524.wav|— Залішняй злосці не бывае, — сказаў Корчак. — Хадзем адсюль. Густыя зарасці ляшчыны і воўчага лыку прагнулі іх.|@corpus
wavs/006525.wav|Што то за сцежка — без краю, без краю?|@corpus
wavs/006526.wav|Потым паехалі паплавамі ўздоўж Папараці. Тут травы ніхто не касіў — занадта далёка было, — і коні хаваліся ў ёй вышэй жывата.|@corpus
wavs/006527.wav|А бацька ламаў рукі і прыгаворваў: Я, жывучы, валоў нажыву,А цябе, сыночак, увек не знайду.|@corpus
wavs/006528.wav|Хутка Паўлюк заўважыў лясны ставок, маленькі, схаваны між дрэў. І тут усе зразумелі, што ніякі млынар ім не патрэбен.|@corpus
wavs/006529.wav|А потым, як працяг гэтай феерыі, над верасам, над гарбамі, зарослымі лесам,|@corpus
wavs/006530.wav|Ад'язджалі так далёка, што рабіліся лялечнымі, а потым намётам, з дзікімі выгукамі, ляцелі проста на брычку.|@corpus
wavs/006531.wav|Застаялыя коні пайшлі лёгкай ступой. Коннікі, абкружыўшы брычку, ехалі моўчкі. Абы з дарослых вачэй.|@corpus
wavs/006532.wav|Лес сустрэў холадам, звонам ручаін, сонечнымі зайцамі на салатавых плоскіх крыжыках заечай капусты.|@corpus
wavs/006533.wav|Бываюць жа і ў чараўнікоў добрыя дочкі — гэта ўсе ведаюць, хаця б па дзедавых казках.|@corpus
wavs/006534.wav|— Бацька вады, — шэптам сказала Майка. — Бацька вод, — паправіў Алесь. — Вось так і Дняпро пачынаецца недзе.|@corpus
wavs/006535.wav|— Прывязка, — сказаў Андрэй. — Злазь! — крычаў Мсціслаў. — Злазь, цівун Пацук! Тут цябе Ваўкалака з беларускім Ладымерам чакаюць.|@corpus
wavs/006536.wav|— І смелы. Ён ад мяне бычка-гадавіка адцягнуў. Я з таго часу баюся кароў.|@corpus
wavs/006537.wav|— Ён жыў у вас, — шапнула яна. — Які ён? — Гожы, — сказала Янька.|@corpus
wavs/006538.wav|Калі яны зніклі ў засені ляшчыны, бледны Корчак перавёў дыханне, сціскаючы ў руках Паківачову дубальтоўку. — Аднаго ведаю, — шэптам сказаў ён.|@corpus
wavs/006539.wav|Зубцы вежы сівелі палыном, рудыя ад іржы кавуны ядраў былі сям-там бы ўмураваныя ў кладку.|@corpus
wavs/006540.wav|і таму па дне стаўка ад кожнага малога канькабежца бегла па шэсць маленькіх плямак ценю з арэолам вакол кожнай плямкі.|@corpus
wavs/006541.wav|І тут перад вачыма дзяцей успыхнула ў тумане белая шырокая вясёлка, слаба-аранжавая звонку, шыза-блакітная знутры.|@corpus
wavs/006542.wav|Буяна цвіў малінавы скрыпень, жоўтыя конусы магутнага царскага бэрла хісталіся, як сягала вока.|@corpus
wavs/006543.wav|Успамінаючы цяпер гэтую размову, Алесь не мог не думаць, што зрабіў правільна. Усё добра.|@corpus
wavs/006544.wav|Тут і дрэвы былі магутныя: сонца амаль не магло прабіць іхняй шыракалістай засені. Часам вада ўтварала зялёныя калёжкі.|@corpus
wavs/006545.wav|Было весела. А потым Андрэй спяваў песню пра Ваўкалаку, і яму падцягваў нечакана прыемным голасам Мсціслаў:|@corpus
wavs/006546.wav|І тое, што хлопчыкі эскартавалі іх, і тое, што ўсе маўкліва прызнавалі правадыром|@corpus
wavs/006547.wav|Таму ён проста загадаў асвяціць галоўны камень вобразам пастыра, але тых камянёў з падмурка не выняў.|@corpus
wavs/006548.wav|Відаць, таму, што тут быў такі спакой і нельга было не палюбіць гэта месца.|@corpus
wavs/006549.wav|Змрачнаватая, значна большая ў вышыню, чым у даўжыню і шырыню, будыніна думала аб чымсьці,|@corpus
wavs/006550.wav|А яшчэ вышэй, амаль да верхавін пяцісотгадовых замшэлых дубоў,|@corpus
wavs/006551.wav|Яленец суцэльным магутным дываном укрываў палянкі, нечапаная папараць клубілася над зрынутымі дрэвамі.|@corpus
wavs/006552.wav|Курганы на беразе Дняпра, капцы на сялянскіх могілках, твая і мая магільня, сыне. Вось яна.|@corpus
wavs/006553.wav|Таму што ніхто не пазбегне.|@corpus
wavs/006554.wav|Гэты маладзік — гэта серп, а гэтыя калматыя трысцінкі — каласы.|@corpus
wavs/006555.wav|Зараз, браток, пачнем абрад, на якім нікому не дазволена прысутнічаць, акрамя нас. Добра запомні.|@corpus
wavs/006556.wav|Неўсвядомлена пранікаючыся нечым страшнаватым, Алесь сеў. — Глядзі, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/006557.wav|Перад ёю, у высокай траве, ляжалі на крузе сем абчасаных камянёў,|@corpus
wavs/006558.wav|А цяпер паглядзі: на другой грані яшчэ больш старыя рысы.|@corpus
wavs/006559.wav|На баку цэнтральнага каменя быў выбіты няўмела парушаны ва ўсіх прапорцыях вобраз добрага пастыра,|@corpus
wavs/006560.wav|У нас — толькі магілы. Толькі адны магілы, раскіданыя па гэтай зямлі.|@corpus
wavs/006561.wav|— Сядай на зямлю, — сказаў пан Юры. — І слухай.|@corpus
wavs/006562.wav|які нясе на плячах агнца.|@corpus
wavs/006563.wav|а ў цэнтры круга ляжаў восьмы, з правільна круглым заглыбленнем наверсе.|@corpus
wavs/006564.wav|— Стаміўся? — спытаў бацька, з паблажлівай ласкавасцю заглядаючы ў вочы сына. — Не. — Гэта добра.|@corpus
wavs/006565.wav|Кожны павінен будзе несці на рамёнах слабага, ягоны боль і ягоную крыўду.|@corpus
wavs/006566.wav|Сорак. А ты сорак першы. Яны маўчалі, схіліўшы галовы.|@corpus
wavs/006567.wav|— А цяпер уяві, што сорак доўгіх чалавечых жыццяў ляжыць паміж табою і гэтым пастырам.|@corpus
wavs/006568.wav|Пад вяршынямі дрэў быў такі спакой — лісток не шалахнецца. — Сорак.|@corpus
wavs/006569.wav|Пасядзі хвіліну, сыне, падумай або проста памаўчы. Алесь маўчаў і так.|@corpus
wavs/006570.wav|— Што гэта? — спытаў Алесь. — Гэта магільня Загорскіх, сыне.|@corpus
wavs/006571.wav|Яны мінулі палац і пайшлі па незнаёмай алеі ў тую частку ірэгулярнага парку, куды бацька дагэтуль ніколі не вадзіў Алеся.|@corpus
wavs/006572.wav|Такой яна была на вышыню аднаго паверха. Вышэй камень быў абчэсаны, былі нават там-сям раманскія арачкі.|@corpus
wavs/006573.wav|— Калісьці мы, напэўна, маглі быць вялікія, але не здолелі. Наша палітычнае быццё скончылася.|@corpus
wavs/006574.wav|І кожнаму наступнаму цяжэй, бо ён нясе большы цяжар.|@corpus
wavs/006575.wav|Бо давядзецца перадаваць сыну. Твар ягоны быў стомлены, відаць было, што яму абрыдзела ўсё гэта,|@corpus
wavs/006576.wav|ды змрачнаватыя векавыя дубы.|@corpus
wavs/006577.wav|але нават ён знаходзіцца зараз пад страшным цяжарам нечага абавязковага, наканаванага і непахіснага.|@corpus
wavs/006578.wav|Тут яны збіраліся, а гэты камень і чаша на ім былі, відаць, ахвярнікам.|@corpus
wavs/006579.wav|Ты іх можаш убачыць. Спачатку пабудавалі першую частку будыніны, самы ніз.|@corpus
wavs/006580.wav|Але хто звяртаў увагу на тое, чаго хоча і чаго не хоча мурашнік? Не звяртаў і Глеб. Капішча шукалі доўга. І знайшлі.|@corpus
wavs/006581.wav|Тут, відаць, і наогул мала хадзілі: травы, што прарасла праз жвір, вельмі даўно не палоў садоўнік.|@corpus
wavs/006582.wav|Бацька павольна адхінуў траву ад вобраза пастыра.|@corpus
wavs/006583.wav|Хто будзе жаць — аб гэтым маўчаць гады і маўчаць стагоддзі.|@corpus
wavs/006584.wav|узносіліся дзве карункава-змрочныя гатычныя вежкі.|@corpus
wavs/006585.wav|За ўсімі гэтымі цырымоніямі не заўважылі, як стамілася пані Антаніда. У яе забалела галава, і пан Юры нават з некаторай радасцю адпусціў яе.|@corpus
wavs/006586.wav|і тады гэтыя людзі ўбачылі кроў. Не варта было, калі не хацелі крыжа? Вядома.|@corpus
wavs/006587.wav|Гэта тыя, што былі да нас, і мы, і тыя, што яшчэ будуць.|@corpus
wavs/006588.wav|Парк быў ужо сапраўдным лесам. І тут бліснуў у непралазным гушчары празрысты, відаць, ад магутных крыніц, стаў,|@corpus
wavs/006589.wav|Хто гэты слабейшы — кожны выбірае сам.|@corpus
wavs/006590.wav|І вось усё гэта стаіць: камяні на беразе става, дубы, што ў тры разы маладзейшыя за іх, і камяніца.|@corpus
wavs/006591.wav|а над ім, на цьмянай ад ценю паляне паўстала дзіўная будыніна, вузкая і высокая, змураваная з шэрага і ружовага каменя-дзікуна.|@corpus
wavs/006592.wav|Колькі год так было — невядома. А потым з Полацка прыйшоў Дняпром бліжні дружыннік Глеб,|@corpus
wavs/006593.wav|Будуць і тыя, каму зробіцца нясцерпна цяжка, і я малюся богу, каб гэта не быў ты.|@corpus
wavs/006594.wav|Яго краналі не словы, а проста мёртвы сон камянёў, дрэў, будыніны, якую абкружалі, сціскалі дубы.|@corpus
wavs/006595.wav|— Тут было паганскае капішча, — сказаў нарэшце бацька. — Якому богу яны маліліся — ніхто не ведае.|@corpus
wavs/006596.wav|Вежкі надбудавалі яшчэ праз дзвесце год.|@corpus
wavs/006597.wav|Друг, вера, жанчына або яшчэ нешта, пакуль невядомае.|@corpus
wavs/006598.wav|І вось пад гэтымі камянямі загінулі ўсе яго абаронцы. Да аднаго. Бацька памаўчаў.|@corpus
wavs/006599.wav|Бо з іх не ўцалеў ніхто. Яны пакінулі гэтыя камяні, гэты серп маладзіка і зніклі, як аблокі.|@corpus
wavs/006600.wav|— Тут было раней два рады камянёў. Вонкавы ўзялі і залажылі ў падмурак будынка. Але потым Глеб раздумаў.|@corpus
wavs/006601.wav|што не датычылася двох чалавек, якія зараз ішлі праз заценены луг да яе дзвярэй, і гэты яе спакой быў спакоем канца.|@corpus
wavs/006602.wav|Ніхто яшчэ не дадумаўся, бо той, хто іх выбіў, памёр і не скажа.|@corpus
wavs/006603.wav|Замест светлых ліп, ясакараў і італьянскіх таполяў паабапал алеі ўсё часцей трапляліся чорныя і нейкія зімнія яліны|@corpus
wavs/006604.wav|Другую трэць надбудавалі праз трыста год, калі ўжо і косці Глеба згнілі ў Куцеянскіх пячорах.|@corpus
wavs/006605.wav|"Дапамаглі яны мне дастаць для вас першае выданне Бакачча. Ведаеце, гэтае ў белай скуры, вялікае. — Дзякуй. Асабліва за ""белага Бакачча""."|@corpus
wavs/006606.wav|Глебавічна выйшла з пакоя, спляснула рукамі. — Як жа гэта вы надумаліся? — Так, — сказаў ён. — Што там?|@corpus
wavs/006607.wav|Ідзе — сляпыя за ёй галовы паварочваюць, так ззяе. Са смяротнага ложа чалавек устае, каб хоць крок за такой зрабіць.|@corpus
wavs/006608.wav|— Сыне, мілы, — сказаў бацька. — Сядай вось. Што, прыехаў аб праекце гаварыць? Давай. Вежа непрыктетна паціснуў плячыма.|@corpus
wavs/006609.wav|Нібы нічога не было. Нібы з Загоршчыны прыехаў. — А казаў. некалькі год. — Абставіны змяніліся. Буду ездзіць часта.|@corpus
wavs/006610.wav|Як сем год назад, ён ішоў пакоямі, а потым галерэяй, над аркай. Як сем год назад, падыходзіў да дзвярэй. І|@corpus
wavs/006611.wav|Там жыла, там і раджаць буду. Дзед глядзеў у агонь і не бачыў вачэй унука.|@corpus
wavs/006612.wav|Так з учарашняга дня расчыненыя і стаяць. Шкада страшэнна. Як нябожчыцу маю святую. Ксені.|@corpus
wavs/006613.wav|Твар Дзеда стаў смугла-аліўкавы. Нешта нібы варухнулася і ссунулася ў вачах.|@corpus
wavs/006614.wav|— Не гневайцеся, дзеду. Гэта, на жаль, так. Яна проста помніла аб тым вечары, калі я прынёс ёй волю. — Расказвай, — кінуў дзед.|@corpus
wavs/006615.wav|Ён адкінуў вільчуру, выскачыў на снег і цераз тры прыступкі пабег да ўвахода, поўны трывогі і чакання.|@corpus
wavs/006616.wav|І, відаць, вырашыўшы, што непрыстойна выявіў пачуцці, раптам сказаў:|@corpus
wavs/006617.wav|— Чаго гэта ўзімку? Такая завіруха. Суму не хапае? І падставіў для пацалунка пергаментна-смуглую голеную шчаку.|@corpus
wavs/006618.wav|Алесь сумеўся. — То што хоць прывёз? — Вам пару карцін. Вось паглядзіцё. Я там добрае знаёмства з букіністамі ды антыкварамі завёў.|@corpus
wavs/006619.wav|Будуць толькі на прыступку ніжэй, чым мы. Нічога я для яе, бабы гэткай кепскай, не пашкадую.|@corpus
wavs/006620.wav|— А што Гелена? — Тут, сыне, справы больш складаныя.|@corpus
wavs/006621.wav|— Згода на дзве трэці надзелу без выкупу, а трэць — на выкуп? Алесь нешта адказваў, сам не чуючы сваіх слоў.|@corpus
wavs/006622.wav|А роды цяжкія. Еўфрасіння людзей пагнала, каб у Мілым ды ў Загоршчыне па царквах царскія брамы расчынілі. І я. змоўчаў.|@corpus
wavs/006623.wav|Не згодзіцца — праз шлюб кагосьці за нашчадкаў — звязаць яе з Ракутовічамі ці з патомнымі Юлляна і Тумаша са Зверына.|@corpus
wavs/006624.wav|— мяжа. Нельга далей. Ён то сядзеў на падвоканні і глядзеў на яе дзверы, то хадзіў узад і ўперад.|@corpus
wavs/006625.wav|— Глупства, — разгублена сказаў дзед. — І не трэба было зусім. Вялікі горад. А маладосць гэта тое самае, што мантацтва.|@corpus
wavs/006626.wav|Раджае яна. Першыя схваткі былі ўчора. Мы яе перавялі былі праз арку, непасрэдна ў будынак. Адмовілася.|@corpus
wavs/006627.wav|Дзякуй, сынок. Ну, давай абдымемся. Алесь не ведаў, як спытаць пра тое, што яго цікавіла. Моўчкі сядзеў ля агню.|@corpus
wavs/006628.wav|Дзед схіліўся да агню і качаргою пачаў варушыць жар. І, можа, ад жару шчокі пана Данілы трохі паружавелі.|@corpus
wavs/006629.wav|Калі Алесь прачнуўся, кібітка стаяла ля сходаў вежынскага палаца.|@corpus
wavs/006630.wav|— Ты што — лічыш, мы тут сякерай голімся? — І забурчаў: — У наш час жанчыны — гэта ж царыцы былі, каралевы.|@corpus
wavs/006631.wav|Алесь стаяў у пераходзе над аркай і, прыціснуўшы лоб да сцюдзёнага шкла, глядзеў на безуважныя паркавыя шаты ўнізе.|@corpus
wavs/006632.wav|"Але з ім ніколі не буду""."|@corpus
wavs/006633.wav|— Вось так. Нашкодзяць, а потым ламай галаву. — Дзеду, — пачырванеў Алесь. — Няма нічыёй віны.|@corpus
wavs/006634.wav|Дзед сядзеў ля каміна. На століку, як заўсёды, бутэлька віна і келіх. На каленях папка з гравюрамі. Узняў на ўнука вочы.|@corpus
wavs/006635.wav|"Вочы дзеда былі журботныя. — Глебавічна паспрабавала пагаварыць, хто такі. Не кажа. ""Кахаю, — кажа, — ні аб чым не шкадую."|@corpus
wavs/006636.wav|Алесь зразумеў, што памылкай было ісці сюды. Усё нутро, уся істота яго цягнулася туды, наверх. — То як? — спытаў бацька.|@corpus
wavs/006637.wav|Лепей бы ўзяў Кастуся да дзяўчат. гэтых вашых. Ну, як іх?.. Новае слова. Вусны дзеда іранічна крывіліся. — Ага. нігілістак.|@corpus
wavs/006638.wav|Мужчына селі ў крэслы. Цёмны твар пана Юрыя быў стомлены.|@corpus
wavs/006639.wav|Дзед з сілай кінуў канцом у агонь качаргу. Абодва маўчалі, гледзячы, як у пырсках жоўтага полымя наліваецца чырванню, нібы крывёй набракае, метал.|@corpus
wavs/006640.wav|"— Як гэта — ""не хоча""? — раззлаваўся дзед. Ён сказаў гэта такім рэзкім голасам, што брынкнула, адгукнулася рэхам струна ў гітары на сцяне."|@corpus
wavs/006641.wav|— Я гэта толькі вам. Нават не бацьку. Гэта маё дзіця, дзеду.|@corpus
wavs/006642.wav|Праз сорак сем год маўчання з'явілася ў пакой, да гэтага агню і гэтых кніг, ціха паварушыла полымем і застыла ў цішыні здань,|@corpus
wavs/006643.wav|А цяпер!.. Нігілісткі, трыбушысткі, матэрыялісткі. Жывёльны магнетызм, рэфлексы, палавое пытанне.|@corpus
wavs/006644.wav|І, нібы абдумваючы нешта, спытаў: — Калі? — Дзеду, — сказаў Алесь. — Вам яшчэ трэба пагаварыць аб гэтым з ёю. Яна не хоча.|@corpus
wavs/006645.wav|— Так. Віншую. Жаніцца трэба.|@corpus
wavs/006646.wav|якой адзін быў абавязаны жыццём, а другі — усім болем жыцця. — Дзеду, — ціха сказаў Алесь.|@corpus
wavs/006647.wav|— Я ж і казаў. Леціцё з гнязда, як навекі. А ў свеце — вецер. — Загадайце дастаць з кібіткі. Я там падарункі прывёз.|@corpus
wavs/006648.wav|— Здарожыўся, — сказаў Вежа. — Ану, патрымайся трохі, Алесь. Але ён мог бы не казаць гэтага.|@corpus
wavs/006649.wav|— А Глебавічна? — Бегае ўсё. — Што з Раўбічамі? — Яраш у гордай самоце. Не вітаемся.|@corpus
wavs/006650.wav|Маўчыць. Толькі калі зусім нясцерпна, то стогне. Мо сказаць, што вы наведаць прыйшлі? Ёй лягчэй будзе. — Не ведаю. Жанчына знікла.|@corpus
wavs/006651.wav|Сінія, трохі пабляклыя. І. не здзівіўся, убачыўшы румяныя шчокі, усмешку, кропелькі вады ў валасах.|@corpus
wavs/006652.wav|Стой пад дзвярыма. Баб не пушчаць у алтар, мужыкоў — да парадзіхі. Квіты!..|@corpus
wavs/006653.wav|"— Цяжка, князюхна, — сказала яна. — Баюся. І дохтур баіцца. Ды яна яшчэ і не крычыць. Я яе ўгаворваю, лягчэй будзе. ""Дурніца. Радасць у свет нясеш""."|@corpus
wavs/006654.wav|Віна жыцця. — Віна? — вочы старога Вежы ззялі. — Дурань! Гэта слава жыцця!.. Бяжы туды!..|@corpus
wavs/006655.wav|Упершыню за ўвесь час, што Алесь помніў дзеда, той вымавіў імя бабкі.|@corpus
wavs/006656.wav|Рэдкая штука. У мяне не было. Гэта кніга чыстая, чалавечая. Пляваць яна хацела на ўсе абмежаванні, на ўсякую скутасць.|@corpus
wavs/006657.wav|— Што гэта ты, нібы з таго свету прыйшоў? — спытаў бацька.|@corpus
wavs/006658.wav|Калі ўнук скончыў, пан Даніла глядзеў у агонь бліскучымі вачыма. — І Майку назнарок памірыла?|@corpus
wavs/006659.wav|Трэба пайсці адсюль. Хоць на хвіліну. Прайшоў пераходам, спусціўся сходамі ў яшмавы пакой і ўбачыў, што насустрач ідуць Вежа і пан Юры.|@corpus
wavs/006660.wav|Толькі трохі здрыгануліся чорныя бровы. — Ты? — сказаў Вежа.|@corpus
wavs/006661.wav|Алесь нахіліў галаву. — Мне няма чаго гаварыць з ёю, — урэшце сказаў дзед. — Гэта трэба зрабіць табе.|@corpus
wavs/006662.wav|Жалеза стала вішнёвым. Потым пляснуў рукамі па каленях: — Але ты пагавары, унуча. Згодзіцца — добра.|@corpus
wavs/006663.wav|— Як тут у вас? Як бацькі? — нарэшце спытаў ён. — Б'ёмся памалу. Бацька павінен зараз прыехаць.|@corpus
wavs/006664.wav|Стрыжаных ды ў акулярах, крый нас ад такой бяды, божа. — І што? — І паехаў бы з імі да Барэля. — Дзядунь, вы адкуль ведаеце?|@corpus
wavs/006665.wav|— голас стаў раптам цвёрды. — Не, я пайду адсюль не так. Перамагчы.|@corpus
wavs/006666.wav|Ведаю, не маем права — шкада. Можа, гэтымі днямі я выкуплю права на вас,|@corpus
wavs/006667.wav|Няма выйсця. — Мама. Яна трымала яго руку, але нагою ён непрыкметна націскаў на пласцінку начной санеткі ля яе ложка. Націскаў. Націскаў. Націскаў.|@corpus
wavs/006668.wav|чаму яна тады павесялела і стала роўная да ўсіх і ўсяго. — Мама!.. — кінуўся ён да дзвярэй.|@corpus
wavs/006669.wav|Ён кіўнуў галавой. І тады яна, нібы вычарпаўшы ўсе сілы, апусціла плечы. Толькі тады. Апусціліся і веі, цяпер спакойныя.|@corpus
wavs/006670.wav|Ніякай пахвалы, толькі вечнае разнявольванне людзей. І няхай на гэтым шляху нават шыбеніца. Іншага выйсця няма.|@corpus
wavs/006671.wav|Аблічча было жывое толькі пры ружовым святле свечкі.|@corpus
wavs/006672.wav|Ох, як ён не даруе калісь! Забіваць сябе будзеце, толькі каб не глядзець у вочы апошняму.|@corpus
wavs/006673.wav|Ён націскаў і націскаў пласцінку. Ды што яны, аглухлі там усе, ці што! — Нашто ты так? Нашто!|@corpus
wavs/006674.wav|— Не маем права. І мне страшэнна шкада вас: бацькі, Вацака і асабліва цябе. Ты ўразлівы, тонкі.|@corpus
wavs/006675.wav|Яна сказала гэтыя словы, нібы ўзважваючы. І раптам зноў пачала адганяць нешта.|@corpus
wavs/006676.wav|і вы атрымаеце за агульную неяк жыць на зямлі. Не несці адказнасць за агульную віну.|@corpus
wavs/006677.wav|Зноў паўза. — Свет, у якім нікому не было б страшна жыць.|@corpus
wavs/006678.wav|А вось той, хто забіў. У-у. Заплюшчыла вочы:|@corpus
wavs/006679.wav|Трэба было давесці, што мы не забойцы, што мы ад адчаю жывём жыццём другіх.|@corpus
wavs/006680.wav|Якое кола безвыходнае. Клічам да дабрыні.|@corpus
wavs/006681.wav|Дзіўная, спакойная агонія, падобная на згасанне лампады, у якой усё выгарала датла.|@corpus
wavs/006682.wav|Ён ціснуў пласцінку санеткі. Ціснуў. Ціснуў. Ніхто не ішоў. І ў адчаі ад гэтага ён спытаў: — Нашто, нашто ты гэта зрабіла?|@corpus
wavs/006683.wav|І любіць іх за тое, што забіваюць. У, дрэнь!.. Хіба вінаваты людзі?|@corpus
wavs/006684.wav|— Я была прыдатная толькі на гэта. Узбунтавацца. Пакараць сябе за ўсіх,|@corpus
wavs/006685.wav|— вочы яе лавілі ягоныя вочы. — Можа, хоць па кроплі маёй крыві бог пакладзе на астатніх і даруе ім,|@corpus
wavs/006686.wav|не ведаюць бо, што робяць. Голас раптам стаў амаль пагрозлівы: — І ён. таксама.|@corpus
wavs/006687.wav|Акрамя вачэй ды дзвюх ліхаманкавых плям на шчоках — жывога ў ім не было нічога.|@corpus
wavs/006688.wav|Дай бог, каб цябе. так. Дрыжучы, ён схіліўся да яе. Яна дакранулася вуснамі да яго вачэй: — Ты панясеш мае вочы далей.|@corpus
wavs/006689.wav|— Ох, які жорсткі, жорсткі чалавек. Крывёю, плоццю, дыханнем іншых. Забіваць, каб жыць, якая лухта!|@corpus
wavs/006690.wav|На павеках ляжаў блакітны цень.|@corpus
wavs/006691.wav|Хоць некаму ўзбунтавацца. Каб ведалі, што гэта нам крайняя пакута, што людзі думаюць. думаюць. над гэтым.|@corpus
wavs/006692.wav|Шырокія шэрыя вочы ліхаманкава гарэлі: — Нават не дзеля тых, каго забіваем.|@corpus
wavs/006693.wav|Нічога, бог даруе. Маўчанне. — А не даруе бог!|@corpus
wavs/006694.wav|І за яго, беднага, і за сябе.|@corpus
wavs/006695.wav|Халадзеючы, ён раптам зразумеў, чаму шторы. чаму свечка.|@corpus
wavs/006696.wav|— Ты даруеш мне. Ты астанешся моцны, бо ў цябе вялікая, высакародная мэта. А я заўсёды была непрыдатная.|@corpus
wavs/006697.wav|Цень — і ўсё. Алесь фізічна адчуваў, як павінен калаціцца званок у пакоі Анежкі. Божа, толькі б хутчэй прыйшлі! — Нашто? Нашто?|@corpus
wavs/006698.wav|Дарогі, каб вырвацца, чалавеку не дадзена. Або знікай, або забівай. Вар'яцкая прыдумка. І таму мы асуджаныя.|@corpus
wavs/006699.wav|— Але гэта смерць! Мама! — Так. Гэта зачараванае кола.|@corpus
wavs/006700.wav|— Сэрца амаль не білася. Я ляжала без рухаў, каб даўжэй думаць. Доўга думала. І вось.|@corpus
wavs/006701.wav|Нешта такое мяцежнае было ў голасе маці, што ён раптам кінуўся да шторы і са звонам рассунуў яе.|@corpus
wavs/006702.wav|Калі ў помыслах сваіх ім бы жывіцца святлом!.. І ўсё ж я выпрасіла. дараванне.|@corpus
wavs/006703.wav|Праз пяць хвілін пойдзеш. Ну. Хадзі сюды. Дзеля памяці бацькі. Ён сеў ля яе. Яна ўзяла яго за руку. — Слухай, няхай нават позна.|@corpus
wavs/006704.wav|Варухнулася: — Трэба было давесці. І за тое, што я — сваячка Кроера. І за ўсіх чыста людзей.|@corpus
wavs/006705.wav|Як ён мог! Жэрці, як жывёлы, адкідаць, як жывёлы, раджаць дзяцей, як жывёлы.|@corpus
wavs/006706.wav|Як можам вырасці да сонца, калі прыкутыя забойствам да зямлі?|@corpus
wavs/006707.wav|Зноў напружыліся плечы. — Так. Так. А потым вайна, турмы, шыбеніцы, забойствы.|@corpus
wavs/006708.wav|Дзеля сябе. Бо не можа быць чалавекам той, хто забіў. Таму, каго забілі, лёгка.|@corpus
wavs/006709.wav|Радзімка-мушка над верхняй губой матулі варухнулася ад слабой усмешкі.|@corpus
wavs/006710.wav|— Стой, — ціха сказала яна. — Дзеля мяне пачакай, ну! — Вочы былі такія пагрозлівыя, што ён спыніўся. — Я павінна сказаць.|@corpus
wavs/006711.wav|Прыкуць такі дух да быдлячай абалонкі!|@corpus
wavs/006712.wav|Але яшчэ раней, чым прыбеглі людзі і лекар, у пані Антаніды пачалася агонія.|@corpus
wavs/006713.wav|Не памятаючы сябе, ён кінуўся ўніз: — Людзі! Лекара! Людзі! Людзі!|@corpus
wavs/006714.wav|Слабы малодшы народ. Нямы слабейшы сусед. Вінаваты таму, што слабы. І таму — забівай!|@corpus
wavs/006715.wav|Здаецца, пачыналася трызненне. Вочы гляделі вышэй яго. — Я яго страшна кахала, страшэнна.|@corpus
wavs/006716.wav|З вялікім, з апошнім высілкам дакранулася да яго рукі: — Абяцай мне. Абяцай, што ніколі без крайняй, без смяротнай патрэбы не адбярэш жыцця ў жывога.|@corpus
wavs/006717.wav|— А потым прыходзіць расплата і для нас. Прыходзіць і вяжа па руках, кідае на спіну,|@corpus
wavs/006718.wav|Ведаеш, як я пакінула есці — мне стала лёгка. Упершыню ў жыцці. Я нікому не вінная.|@corpus
wavs/006719.wav|— Што?! — амаль крыкнуў ён. — Нічога. Проста я пятнаццаць дзён нічога не ела.|@corpus
wavs/006720.wav|"— І яшчэ, — хлусіў ён. — Цяпер пойдуць дні рэпетыцый. Трэба праглядзець увесь рэпертуар гэтага года. Заўтра ідзе ""Федра""."|@corpus
wavs/006721.wav|Калі ж я за гэта вазьмуся? — суха запытаў Алесь. Князь моўчкі ішоў побач з унукам.|@corpus
wavs/006722.wav|Калі табе пільна трэба ў Загоршчыну, я не буду цябе трымаць. Заўтра ж загадаю асядлаць тваю кабылку — і едзь.|@corpus
wavs/006723.wav|— Што ты, бацюхна! — узняла яна рукі. — Грэх такі! Дый страшна.|@corpus
wavs/006724.wav|У Алеся моцна закалацілася сэрца. Аб тэатры яму расказвалі. Бацька і маці бачылі тэатр шмат разоў, у вялікіх гарадах: у Магілёве, Вільні, Пецярбургу.|@corpus
wavs/006725.wav|Мой. Горды, крыўды не даруе. Не сынаў, не Кроеравай крыві. Мой.|@corpus
wavs/006726.wav|Частка шаснаццатая. Яны ішлі рука да рукі. Нічога не змянілася.|@corpus
wavs/006727.wav|— Бачыш на тым баку белы камень? — Ну. — Пацэль.|@corpus
wavs/006728.wav|Алесева сэрца разрывалася паміж гонарам і магчымасцю паглядзець усё, чаго ён яшчэ не бачыў.|@corpus
wavs/006729.wav|— Дарэчы, — сказаў князь суха, — я не супраць пакаштаваць качыны.|@corpus
wavs/006730.wav|— І вы, князюхна, ешце без сумнення. Князь выпіў зялёную чарку — яна загайдалася на стале круглым донцам, зусім як Іванька-ўстанька,|@corpus
wavs/006731.wav|Князь абмахнуўся хустачкай, непрыкметна прыціскаючы яе да вуснаў, яму не хапала цярплівасці.|@corpus
wavs/006732.wav|— Куды вы? — спытаў Алесь. Замест адказу стары націснуў курок.|@corpus
wavs/006733.wav|Толькі падумалася, як гэта добра, што яна такая простая. — Пад'ешце, бацюхна, удосталь, — нараспеў сказала яна замест малітвы.|@corpus
wavs/006734.wav|Ах, чорт, — думаў князь, — ах, які стрыгунок горды!..|@corpus
wavs/006735.wav|— Храм сонца, — сказаў дзед. — Ён даўжэй за ўсё наваколле бачыць сонца.|@corpus
wavs/006736.wav|— Але справа перш за ўсё. Заўтра трэба яшчэ пакоі агледзець, карцінны павільён. І самае галоўнае — сакратар мой на тыдзень з'ехаў жаніцца;|@corpus
wavs/006737.wav|— Гэта цікава, — ветліва сказаў Алесь. — Ну вось. Я думаў, ты здолеў бы мяне выручыць. дні на — гм! — чатыры.|@corpus
wavs/006738.wav|Натрапілі на азярцо, абкружанае высокімі штучнымі скаламі, і таму ціхае і змрочнае, як возера мёртвых. Дзед узяў з грота дзве стрэльбы.|@corpus
wavs/006739.wav|Цярпець не магу людзей з гожым почыркам. Ды ўрэшце, што я. Ты ж мне памагчы не можаш. — У чым?|@corpus
wavs/006740.wav|"відаць, тая самая, якую даязджачы Карп, не заўважыўшы Алеся, назваў калісь ""апошняй метрэскай"" пана."|@corpus
wavs/006741.wav|За сталом акрамя іх сядзела яшчэ жанчына год пад сорак,|@corpus
wavs/006742.wav|Так і ёсць, ніжэй, бо пырснула вада. Але адначасова — Алесь аж здзівіўся — ад каменя паляцелі аскепкі.|@corpus
wavs/006743.wav|Ён любіў з дзічыны толькі кулікоў, ды і тое пад мясцовай поліўкай. Усё было па-ранейшаму.|@corpus
wavs/006744.wav|І тады стары павярнуўся. — Каня — у стайню, — суха кінуў ён, — падвойную долю аўса і фунт цукру штодзённа.|@corpus
wavs/006745.wav|— Я думаю. я здолею застацца на столькі. Трэба ж памагчы.|@corpus
wavs/006746.wav|Клікні, а потым страляй. У невялікі разрыў лістоты Алесь убачыў над паркам — і вышэй за ўсё вакол — узгорак з голай верхавінай,|@corpus
wavs/006747.wav|І тут Алесь заўважыў, што руля дзедавай стрэльбы няўхільна і цвёрда апускаецца|@corpus
wavs/006748.wav|— і закусіў рыжыкамі свежага засолу. — Але, — сказаў ён. — Хрыстос па душы басанож прайшоў.|@corpus
wavs/006749.wav|Але туды мы не пойдзем. Там магіла майго лепшага каня. Звалі яго — Эол. Ды толькі ўсе яго дзеці і ўнукі не тое.|@corpus
wavs/006750.wav|Ішлі тым самым запушчаным паркам, дзе толькі рэдкія статуі часам нагадвалі, што гэта парк.|@corpus
wavs/006751.wav|Загадай, каб засмажылі ў іспанскай падліве, з гваздзікай.|@corpus
wavs/006752.wav|Другі стрэл. Трэці. Чацвёрты. Тое самае. — Табе трэба навучыцца, — сказаў дзед.|@corpus
wavs/006753.wav|"Алесь адразу і думаць аб гэтым забыў, як толькі ўбачыў ""метрэску"" на свае вочы."|@corpus
wavs/006754.wav|І пачаў цэліцца. Мёртва ляжала роўнядзь глыбокай, спакойнай і празрыстай вады.|@corpus
wavs/006755.wav|а на ім нешта ружова-аранжавае, узнесенае проста ў неба сваімі каланадамі.|@corpus
wavs/006756.wav|І хлопец уздыхнуў: — Я думаю. Бацькі даруюць мне, калі даведаюцца, што я астаўся.|@corpus
wavs/006757.wav|Але вернецца сакратар — будзе лягчэй. І абяцаю табе пасля двух тыдняў — рабі што хочаш. А хочаш — і раней.|@corpus
wavs/006758.wav|"Князь зрабіў выгляд, што лічыць па пальцах. — Сёння. ""Федра"". ""Флейта"". так. Ого, чатырнаццаць дзён!"|@corpus
wavs/006759.wav|Нават мова была тая самая, французская, толькі цяпер князь часцей ужываў мужыцкія словы, ужываў, не націскаючы на акцэнт, не агрубляючы іх, спакойна і натуральна.|@corpus
wavs/006760.wav|Толькі нянавісць хлопца знікла, даўшы месца насцярожанасці. Ён не разумеў гэтага чалавека.|@corpus
wavs/006761.wav|Князь назнарок прыбавіў да назвы славутай трагедыі доўгую тыраду, каб было цікавей. Потым дадаў: — Урэшце, як хочаш.|@corpus
wavs/006762.wav|— Трэба толькі хутчэй. бо. заўтра ж мне рана ехаць. — Ты заўтра не паедзеш, — сказаў стары.|@corpus
wavs/006763.wav|Толькі хлопчык увесь час пытаў, а стары ўвесь час адказваў тым самым стрыманым тонам.|@corpus
wavs/006764.wav|і цяпер глядзіць проста ў ваду, у якой нерухома стаяць адбіткі чорных скал і белы кружок каменя-мішэні.|@corpus
wavs/006765.wav|— Чаму гэта? — Алесю адразу ўспомніўся звычай князя замыкаць коней. — Мне трэба. — Калі трэба, то добра, — абыякава адказаў князь.|@corpus
wavs/006766.wav|— То і добра, — з усмешкай сказала яна. — Тады я ўжо загадаю, каб вам святочны ўбор падрыхтавалі.|@corpus
wavs/006767.wav|Такі спакой быў у яе рухах, такой прыгажосцю свяціўся гэты добры, бяздумны твар.|@corpus
wavs/006768.wav|"— Ды я, ці ведаеш, так бы мовіць. складаю ""Запіску аб уладах. зямных і нябесных."|@corpus
wavs/006769.wav|Быццам ён усю смеласць за адзін свой век пражыў. — Можа, не ведалі, як за Тромба ўзяцца?|@corpus
wavs/006770.wav|Пэўна, ты столькі не вытрываеш. Ды і мне. Вось няўдача якая, а!|@corpus
wavs/006771.wav|Там, бліжэй да дому, таксама над рачулкай, мой тэатр. Ну, а зараз пойдзем вячэраць, потым будзем глядзець трагедыю. Ты ніколі не бачыў тэатра?|@corpus
wavs/006772.wav|"На наступны вечар павінен ісці ""Дубіна, палескі разбойнік, або Дзівосы закінутага млына"", потым ""Сід"", ""Рычард Трэці"","|@corpus
wavs/006773.wav|Усе здзівіліся: князь цярпець не мог ні качынага мяса, ні гваздзікі.|@corpus
wavs/006774.wav|Алесь пацэліў дзвюма кулямі з трох — відаць было, як паляцелі каменныя пырскі. — Нядрэнна, — сказаў дзед. — Ану я.|@corpus
wavs/006775.wav|— А на тое, што той дрэнны стралок, хто добра страляе толькі ўдзень.|@corpus
wavs/006776.wav|Я ведаю, табе будзе сумна са мною. Але справа ёсць справа. Тры гадзіны на дзень — ёй. Астатні час — што хочаш.|@corpus
wavs/006777.wav|А ўголас сказаў абыякава: — Ну глядзі, як хочаш. Там, за Жараліцай, бярозавы гай.|@corpus
wavs/006778.wav|Людзі нажамі рэжуцца. Пярун грыміць. А я навальніцы баюся. Князь паціснуў плячыма.|@corpus
wavs/006779.wav|Гонар, урэшце, не так і мучыў цяпер, бо тон князя змяніўся і з сухавата-здзеклівага стаў амаль міралюбным.|@corpus
wavs/006780.wav|Вусны яго былі спакойныя, твар, як заўсёды, абыякавы.|@corpus
wavs/006781.wav|"Ну, я ўжо цябе закілзаю, калі спатрэбіцца. Гэта ж падумаць, колькі ён мяне прымушае вакол сябе скакаць!.."""|@corpus
wavs/006782.wav|Конюхі, калі стары і малады адыходзілі ад стайні, збянтэжыліся: не было ніякага загаду аб Тромбе.|@corpus
wavs/006783.wav|"Вопыт. разважання нявернападданага. аб вернападданых""."|@corpus
wavs/006784.wav|Дзяўчаты любяць, калі кавалеры добра апранутыя. — Пойдзем, можа, разам, Еўфрасіння Глебавічна?|@corpus
wavs/006785.wav|— Я цэлюся ў адбітак на вадзе, а куля трапляе ў сапраўдную цэль, рыкашэтам, адскочыўшы ад паверхні. — Нашто гэта? — здзівіўся Алесь.|@corpus
wavs/006786.wav|Чуеш, Еўфрасіння Глебавічна? Мы сёння ў тэатр ідзём. да дзяўчат. Скоса глядзеў хітрым вокам.|@corpus
wavs/006787.wav|— Можа, і так. Хочаш — сабе вазьмі. І. да стрэлаў усё ж прывучы. — Не ведаю.|@corpus
wavs/006788.wav|А Тромб, быццам баючыся астацца адзін, пайшоў асцярожна за хлопцам,касавурачыся вачыма на людзей.|@corpus
wavs/006789.wav|чужым мае справы давяраць нельга, і я думаў, ты здолееш мне памагчы. Почырк у цябе добры? — Дрэнны. — Тым лепш.|@corpus
wavs/006790.wav|Што, бацька ўсё са сваёй вінакурняй? .. Ага. хваліў, кажаш, сваю гаспадарку? Дарэмна. Пагібель гэтыя бровары, вось што.|@corpus
wavs/006791.wav|"У слове ""метрэска"" было нешта таемна-нядобрае, але — дзіва! —"|@corpus
wavs/006792.wav|Вучыся страляць і ўначы. У сутонні ты часта не бачыш ворага, які ідзе другім берагам, а адбітак добра бачыш.|@corpus
wavs/006793.wav|А князь ішоў і, не заўважаючы хлопцавага настрою, гаварыў: — Любіш коней? Гэта добра.|@corpus
wavs/006794.wav|Ніхто на свеце не мог бы заўважыць, што князь дурэе, такі сухі быў яго тон.|@corpus
wavs/006795.wav|І ніхто не ведаў, не мог бы ўбачыць, што ад самага здарэння з Тромбам у душы князя спявала радасць.|@corpus
wavs/006796.wav|"Паслязаўтра опера — ""Чароўная флейта"" і яшчэ нешта накшталт дадатка да яе, ""Мятлушкі весняй ночы"", гэта балет."|@corpus
wavs/006797.wav|Алесь убачыў маленькі ставок, грэблю і аксамітную страху млынка. Зусім недалёка. Сажняў за пяцьдзесят.|@corpus
wavs/006798.wav|І паказала рукою ў нетры. — Бывай і прабач. Справа пільная.|@corpus
wavs/006799.wav|І ён ляжаў, не адчуваючы нічога, акрамя бязмернай пяшчоты і дабрыні, якія аж не змяшчаліся ў сэрцы.|@corpus
wavs/006800.wav|"Доўгія вусны падалі ніжэй барады. ""Дзе гэта мы? — падумаў Алесь. — Няйначай, гэта Паківачоў млын""."|@corpus
wavs/006801.wav|Канец першай кнігі|@corpus
wavs/006802.wav|З таго месца ўцёк, дзе людзі шышкі ядуць, а ў бочцы плаваюць. Ну, ідзі. Жанчына тройчы пацалавалася з жабраком.|@corpus
wavs/006803.wav|Злуешся на мяне? — Не. — То чаму? Алесь лёг у ямінку побач з ёю.|@corpus
wavs/006804.wav|А Лапатам скажы: на пэўнай хароміне хутка чырвоны Будзімір заскача,|@corpus
wavs/006805.wav|Чырвоны, плоскі, схаваны ў чорнай расколіне, ён нагадваў вадаспад, які бяжыць з падножжа на вяршыню скалы.|@corpus
wavs/006806.wav|не такім, як пры сонцы, а прапанова спалохала так, што яшчэ некалькі хвілін ледзяныя хвалі страху падымаліся аднекуль ад ног, заліваючы сэрца.|@corpus
wavs/006807.wav|не, згасала. не згасала ў пакутным болю.|@corpus
wavs/006808.wav|Але яе шэпт здаваўся яму іншым,|@corpus
wavs/006809.wav|Калі ён прысунуўся бліжэй, яна нешта муркатнула ў сне і даверліва прыціснулася да яго.|@corpus
wavs/006810.wav|што падмануў і растаптаў бы самае лепшае, што было дадзена кімсьці яму і ёй.|@corpus
wavs/006811.wav|Там дзве кладкі нізкія. Іх заліло. Ды тут нават бліжэй. Праз гадзіну выйдзеш да Дняпра.|@corpus
wavs/006812.wav|Вядома, не будзе. Вецер веяў і веяў у шчыліну. Свежы і халодны, ён прабіраў наскрозь.|@corpus
wavs/006813.wav|— Але ж. — Баркалабаўскім, калі будзеш там, перадай:|@corpus
wavs/006814.wav|Гэта было толькі як наканаванне, за якім ішла цемра і ўсё самае жахлівае, што магло быць на зямлі.|@corpus
wavs/006815.wav|што ў гэтым лесе і гэтым млыне пануе, жыве і крадзецца да адрыны нешта нядобрае і пагрозлівае. І ён баяўся за яе, бо адчуваў:|@corpus
wavs/006816.wav|І тут ён зразумеў, што не можа, не павінен аддацца ва ўплыў гэтаму невядомаму, за якім канец усяму.|@corpus
wavs/006817.wav|— Зусім ты нядобры, — сказала яна. — І самому халодна, і мне.|@corpus
wavs/006818.wav|А то давай я раскручуся і дам табе частку плашча. — Не, — сказаў ён. Яна нічога не разумела.|@corpus
wavs/006819.wav|Наступная сіняя бліскавіца вырвала з цемры тое, чаго яны не бачылі з-за адрыны, калі пад'язджалі да яе. Бо адрына стаяла ў самым вузкім месцы галявіны, закрываючы ўсё астатняе.|@corpus
wavs/006820.wav|— Ну вось, цяпер добра. Я засну цяпер, — сказала яна.|@corpus
wavs/006821.wav|Але ехаць адразу таксама было нельга.|@corpus
wavs/006822.wav|Налева цурчала Папараць, а перад імі, далёка, трапяталі бліскавіцы ў чорных глыбінях Дняпра.|@corpus
wavs/006823.wav|Дождж, здаецца, суняўся. Алесь разбудзіў Майку і, захутаную, падсадзіў яе на Касюньку.|@corpus
wavs/006824.wav|Вада залівала ўсё між стваламі, і калі наступная маланка секанула цемру, усё між дрэў і на паплаўцы ўспыхнула.|@corpus
wavs/006825.wav|А калі расплюшчылі вочы — убачылі, што пярун кінуў свой распалены молат проста ў вялізны сухі дуб,|@corpus
wavs/006826.wav|Ён прыціснуўся да яе бокам, адчуваючы пах яе скуры і пах піжмы, канюшыны і нібыта медуніцы.|@corpus
wavs/006827.wav|Дый ці будзе яно яшчэ, тое заўтра, пасля такога найвялікшага ў свеце блюзнерства.|@corpus
wavs/006828.wav|А знадворку раскалваўся, трапятаў ва ўспышках, узнікаў і зноў паміраў у цемры, бурыўся свет.|@corpus
wavs/006829.wav|Раўло і цягнула да хмар. Плыла ў неба распаленая вогненная рака.|@corpus
wavs/006830.wav|І тут, калі яны ўжо лічылі, што ўратаваліся, неймавернай сілы ўдар раскалоў неба над іхняй галавой.|@corpus
wavs/006831.wav|Сухадрэвіна раскалолася ад верхавіны і амаль да кораня, расшчапілася трохі і асталася стаяць.|@corpus
wavs/006832.wav|Значыць, шум млынавога кола заглушыла сцяна дажджу. Сцежка, па якой яны выехалі да адрыны, мела працяг на другі бок.|@corpus
wavs/006833.wav|І ён тужыў за ім, але што, што было рабіць.|@corpus
wavs/006834.wav|Вызвалі мяне. Вызвалі. Насланнё згасла.|@corpus
wavs/006835.wav|Некуды зніклі і жах, і насланнё. Ён проста адчуваў яе побач з сабою, слухаў яе ціхія ўздыхі і баяўся за яе,|@corpus
wavs/006836.wav|Яна проста забыла пра ўсё ў хвіліну сумеснай непрыемнасці. Сябру было дрэнна, і яна прапанавала.|@corpus
wavs/006837.wav|І невядома было, што тады рабіць, як гаварыць, як заўтра паглядзець у вочы?!|@corpus
wavs/006838.wav|— Пойдзеш гэтай сцежкай, — сказала жанчына ўладна. — Берагам Папараці зараз нельга.|@corpus
wavs/006839.wav|Высокая жанчына ў чорнай хусціне і стары ў белым, па ўсім відаць — жабрак.|@corpus
wavs/006840.wav|Яны нагоняць жабрака на лясной сцежцы, спудзяць яго і гэтых людзей, якія рыхтавалі нейкую сваю цёмную справу.|@corpus
wavs/006841.wav|Прамуркатала і заціхла. Пакінула яго аднаго.|@corpus
wavs/006842.wav|І на скрыжаванні. ён заўважыў гэта пры другім усплёску маланкі. стаялі два чалавекі.|@corpus
wavs/006843.wav|Аглушаныя, залітыя сляпучым святлом, яны не разумелі, дзе яны і што з імі.|@corpus
wavs/006844.wav|бо адчуваў, што вакол пануе небяспека,|@corpus
wavs/006845.wav|Тут адно рзгалінаванне яе ішло да млына, а другое знікала ў лесе.|@corpus
wavs/006846.wav|Нібы зямлю залілі расплаўленым срэбрам. Стары стаяў, прыкрыўшы крысом світкі ліру.|@corpus
wavs/006847.wav|Гэта было немагчыма: легчы з ёю побач, пад адным плашчом. Гэта было, як мяжа.|@corpus
wavs/006848.wav|"За шчылястымі сценкамі зноў узнік незразумелы шум, а разам з ім — галасы. ""Адкуль? """|@corpus
wavs/006849.wav|А полымя заліло дрэва, нібы лаваю, і па расколіне паліўся ўгору паток агню.|@corpus
wavs/006850.wav|Наступны ўсплёск азарыў белую постаць, што ўваходзіла ў лес, і чорную вялікую постаць жанчыны, якая прамавала да млына.|@corpus
wavs/006851.wav|Алесь вярнуўся на сваё месца і, прытуліўшыся да Майкі, пачаў думаць.|@corpus
wavs/006852.wav|І адначасова страшна. — Ты накідай на сябе сена.|@corpus
wavs/006853.wav|Ён асцярожна падпоўз да сценкі.|@corpus
wavs/006854.wav|хадзіць пакуль не трэба. Скажы: воўчыя красы ў жніўні.|@corpus
wavs/006855.wav|Але ад гэтага гора яго не было меншае. — Божа, вызвалі мяне. Вызвалі мяне.|@corpus
wavs/006856.wav|Подых з яе вуснаў часам нібы гладзіў яму шчаку, а побач, зусім блізка, блішчалі ў змроку яе вочы. Гэта было прыемна.|@corpus
wavs/006857.wav|А за сценамі дождж. Хочаш не хочаш, а трэба было ляжаць.|@corpus
wavs/006858.wav|Ён адчуваў яе цеплыню і цеплыню сена, а вецер цяпер толькі зрэдку гладзіў ягоны твар.|@corpus
wavs/006859.wav|Ён адчуваў, што назаўсёды перастаў бы паважаць сябе,|@corpus
wavs/006860.wav|Але кожнай дарозе бывае канец, і ўрэшце лес скончыўся.|@corpus
wavs/006861.wav|яна па-новаму бязмерна дарагая яму. Стала такой пасля гэтай ночы жаху і наслання.|@corpus
wavs/006862.wav|— Добра. — Таму што, перадай, хто трэба, уцёк.|@corpus
wavs/006863.wav|Лапаты цябе і сагрэюць, і накормяць, і адплацяць за ўсё. Ды я не забуду. Не першы раз, дзякуй богу, памагаем.|@corpus
wavs/006864.wav|— Бачыш, так цяплей.|@corpus
wavs/006865.wav|шэранькага Варгана да кучаравых божых авечак пусціць.|@corpus
wavs/006866.wav|Скіраваў коней на сцежку, на якой знік баркалабаўскі старац. Яны ехалі доўга, бо Алесь увесь час стрымліваў коней.|@corpus
wavs/006867.wav|які стаяў ля дарогі, за нейкія дваццаць крокаў ад іх.|@corpus
wavs/006868.wav|— Што ж, — сказаў Мсціслаў, — як сабе хочаш. Проста яшчэ і гэтыя чуткі дайшлі да Раўбічаў.|@corpus
wavs/006869.wav|— Ты пачакай, — глухім голасам сказаў ён. — Ты спачатку дачакайся Майчынага вяселля.|@corpus
wavs/006870.wav|Удар быў разлічаны і страшны. Ён ускочыў з месца. — Я ж нічога!.. Яна заўтра. І асекся.|@corpus
wavs/006871.wav|Таму ён не ведаў, чаму халодныя Сабініны вочы цяплеюць, калі яна глядзіць на яго, і ў такія хвіліны адчуваў сябе няёмка.|@corpus
wavs/006872.wav|Медальён вярнуць? — Не, — здзівіўся Мсціслаў. — І добра. Я ўсё адно не аддаў бы.|@corpus
wavs/006873.wav|Загорскі назіраў за выкананнем усіх правіл, прадугледжаных у кантракце, пікіраваўся з дасціпным чэхам-механікам, а яна з сядла слухала іх.|@corpus
wavs/006874.wav|Цяпер нават тыя, што верылі наконт таго, што ты з Геленаю невінаватыя, — маўчаць. У Загорскага перахапіла дыханне.|@corpus
wavs/006875.wav|Алесь не ведаў, як абвастраецца знаходлівасць, калі два мужчыны вастрасловяць не на жывот, а на смерць у прысутнасці дзяўчыны.|@corpus
wavs/006876.wav|— А ты ведаеш, што пра іх кажуць? Ты ведаеш, хто яны? Гэта старасветчыкі, гэтыя святыя ды божыя старазаветныя шляхцюкі|@corpus
wavs/006877.wav|Простай, добрай. Мсціслаў сядзеў сур'ёзны: паверыў Алесю.|@corpus
wavs/006878.wav|Частка трэцяя. Апошняй зімовай дарогай Таркайлы завезлі на арандаваную зямлю дрэва, цэглу і дзікі камень.|@corpus
wavs/006879.wav|І ўсё адно ў такія імгненні ён, нават праводзячы Сабіну да дома Таркайлаў, раптам змаўкаў і глядеў на бязмежныя наздраватыя снягі — і праз іх — невідушчым шырокім позіркам.|@corpus
wavs/006880.wav|Чуткі дайшлі да Міхаліны. Усё, відаць, з той самай крыніцы ведаюць. — Што?|@corpus
wavs/006881.wav|Усё было скончана, і ён дзёўб сам сабе, што не хоча ранейшага, што яно непатрэбна яму, што ён больш не кахае.|@corpus
wavs/006882.wav|"Ёй хацелася спытаць: ""Дзе ты?"""|@corpus
wavs/006883.wav|Плёткам пра мяне паверыла. Не хачу я такіх. Не хачу!.. Не было ў мяне нічога з Сабінаю.|@corpus
wavs/006884.wav|Алесь убачыў, як пастрыжны брат шаруе адной рукой па кісці другой, нібы сцягваючы пальчатку.|@corpus
wavs/006885.wav|— яны горла за свае грошы перарваць гатовы. У іх замест сэрца — каліта, замест мозгу — каліта.|@corpus
wavs/006886.wav|Хлусіў сам сабе, але прымушаў сябе забыць.|@corpus
wavs/006887.wav|Пачалі будаваць сховішчы, а насупраць, на былых клінах Браніборскага — бровар, баракі і домікі для вінакура і механіка.|@corpus
wavs/006888.wav|Алесь цяпер часта ездзіў туды: спачатку санна, потым, калі сапсавалася дарога, — верхам. Амаль кожны дзень прыязджала туды і Сабіна.|@corpus
wavs/006889.wav|У Пецярбург. Тыя вымушаны былі дазволіць. І Сабіна на некаторы час знікла з Алесевых вачэй. Нечакана, так, як з'явілася.|@corpus
wavs/006890.wav|Раўбіч таксама адышоў трохі. Зразумеў, што ўсё гэта не больш як брыдкія плёткі. — Адкуль гэта ён раптам такі разумны стаў?|@corpus
wavs/006891.wav|"І тут яны — заб'юць учарашняга сябра. — Калі ""звязаўся"" азначае ""адзін раз пабыў у доме"", я сапраўды ""звязаўся""."|@corpus
wavs/006892.wav|— То што? — Што. хочаш. Каго хочаш. Заўтра ж. Але яе. не смей! Заб'ю!|@corpus
wavs/006893.wav|Усё адно нічога нельга было растлумачыць людзям, якія не верылі яму, а верылі абрыдліваму паклёпу. — Няхай, — цяпер гнеў біў і яго. — Чорт з ёю, калі так.|@corpus
wavs/006894.wav|За дзень да ад'езду Сабіны з'явіўся ў Загоршчыну Мсціслаў Маеўскі, знерваваны да апошняга:|@corpus
wavs/006895.wav|Але ўжо калі яны так — я з самай беднай дзяўчынай ва ўсім Прыдняпроўі ажанюся.|@corpus
wavs/006896.wav|І нібыта з панам Юрыем даўно дамоўлена і ягоная згода ёсць, бо ён слова не сказаў наконт арэнднай платы, прапанаванай табе.|@corpus
wavs/006897.wav|— Дала згоду. Праз месяц заручыны. Алесь глядзеў у кут.|@corpus
wavs/006898.wav|— .што ты нібыта аддаў пустку па такой таннай цане, бо спадзяешся ў хуткім часе парадніцца з Таркайламі.|@corpus
wavs/006899.wav|— Ну і што? Хіба там яшчэ нехта цікавіцца мною? — Я думаю, да гэтага вас яшчэ можна было памірыць.|@corpus
wavs/006900.wav|І тады, думаючы, што разлука лепш за ўсё паможа, яна адпрасілася ў дзядзькоў — пакуль не скончаць у новым пасёлку дом для яе — паехаць адсюль.|@corpus
wavs/006901.wav|— З ім Біскуповіч гаварыў. Сур'ёзна. Пасля твае прамовы. А тут ты з Сабінаю. Трымаў ты сябе проста як хлапчынка.|@corpus
wavs/006902.wav|Алесь ляснуў зубамі і сеў. — З кім? — З Іллём Хаданскім. — Як з Хаданскім? — Так, — Мсціслаў казаў гэта, нібы яго душыў нейкі клубок.|@corpus
wavs/006903.wav|"Алесь збялеў: — Як? — ""На вечныя часы"", — сказаў Мсціслаў. — ""З умовай пабудовы сховішчаў."""|@corpus
wavs/006904.wav|Ён толькі пачаў рабіцца мужчынам, і гэта быў першы ягоны прадвесень.|@corpus
wavs/006905.wav|Потым барва кінулася яму ў твар. Ён адчуў млосную гарачыню ва ўсім целе.|@corpus
wavs/006906.wav|Абое не думалі, што жыццё сутыкне іх, ды і як яшчэ сутыкне.|@corpus
wavs/006907.wav|— але яна толькі ўнутрана згіналася, з болем разумеючы, што ён побач і не побач, і побач ніколі не будзе.|@corpus
wavs/006908.wav|— Пасля весткі аб гэтай пустцы. яна як драўляная хадзіла з тыдзень. Пазаўчора гэты. з'явіўся. Прызнаўся ў каханні. — І што?|@corpus
wavs/006909.wav|дайшлі чуткі аб Алесевых прагулянках. Пастрыжныя браты сядзелі на доўгай тахце.|@corpus
wavs/006910.wav|Чорт палову свету аббегаў, пакуль вас не знайшоў ды адзін да адного не штурхнуў. Алесь усміхнуўся: — Трэба ж і чорта ўважыць, калі яму столькі бегаць давялося.|@corpus
wavs/006911.wav|Белавалосы Мсціслаў з ледзь прыхаванай грымасай страшэннай агіды курыў бацькаву цыгару. Голас, звычайна такі прыемны, загучаў груба, калі ён урэшце кінуў першае слова:|@corpus
wavs/006912.wav|На хвіліну здалося, што ён вар'яцее. — Ну, — сказаў ён. — Ну. ну. ну гэтага я і чакаў.|@corpus
wavs/006913.wav|Яны з тых страшненькіх, што добрыя-добрыя да чалавека, проста хоць ты іхда скулы кладзі. аж да таго часу, пакуль справа не дойдзе да іхніх інтарэсаў.|@corpus
wavs/006914.wav|— Угу, — сказаў Мсціслаў, — і кожны раз вас конных бачаць. Удвух. Ад Браніборскіх былых кліноў да Таркайлавай павароткі.|@corpus
wavs/006915.wav|— Суцешыўся? — Чаму не, — халодна адказаў Алесь. — Віншую, — сказаў Мсціслаў. — Памяць каціная.|@corpus
wavs/006916.wav|Але зрабіць нічога было нельга. — Звязаўся з Таркайламі, — сказаў Мсціслаў.|@corpus
wavs/006917.wav|Несправядлівасці. Самай абрыдлівай. У іх гэта заўсёды так. — Не смей яе!..|@corpus
wavs/006918.wav|Калі ты і з сябрамі так. — З сябрамі не так. Алесева сэрца падала ад жалю.|@corpus
wavs/006919.wav|— Ён з гневам і ўдарыўшы па стале сказаў, што не дазволіць міністрам процідзейнічаць выкананню зацверджаных ім пастаноў па сялянскай справе|@corpus
wavs/006920.wav|І гэта корань Раманавых. Вы ж не перастаеце быць Зеляным, хоць вашы продкі з пакалення ў пакаленне жаніліся на жанчынах іншых прозвішчаў.|@corpus
wavs/006921.wav|каб спаўна пераканацца, што выяўлены гасударам настрой розуму не быў хвіліннай успышкай, якую выклікалі нагаворы.|@corpus
wavs/006922.wav|Вольнасць у людзей, так звязаных адзін з адным, у людзей, небяспечных адзін для аднаго,узмацняе давер:|@corpus
wavs/006923.wav|Нават калі з пакалення ў пакаленне яны жаніліся б на камчадалках усё адно, корань жа аднекуль ідзе?|@corpus
wavs/006924.wav|(яму гэтая маска пасавала, як Валуеву маска крытыкана і ліберала, рупліўца аб Расіі, і ён трымаўся за яе так, што яна прырасла да аблічча):|@corpus
wavs/006925.wav|Той хадою, калі здаецца, што на нагах цывільнага ўздрыгваюць, пазвоньваюць нябачныя шпоры. І тут яму стала зноў непрыемна.|@corpus
wavs/006926.wav|— Я чуў, — з прыемнай з'едлівасцю ўсміхнуўся Валуеў. — Ва ўсіх баявыя патроны, і артылерыю трымаюць напагатове.|@corpus
wavs/006927.wav|Бюракратычныя, дробна пікіраваныя скураныя крэслы і дзверы, строгі стол з абцягнутай зялёным сукном верхняй дошкай,|@corpus
wavs/006928.wav|— Добрай раніцы, мілейшы Аляксандр Аляксеевіч, — завучаная ўсмешка блукала на вуснах Валуева. У душы ён пасылаў Зелянога ў апраметную.|@corpus
wavs/006929.wav|— Што зробіш. Нават калі лічыць, што Павел быў сын Салтыкова, і то ў жылах гасудара адна восьмая рускай крыві.|@corpus
wavs/006930.wav|З цеплынёй заглядаючы адзін аднаму ў вочы, яны горача патрэслі рукі і разышліся, увогуле задаволеныя сабой.|@corpus
wavs/006931.wav|Усё было вельмі звычайна і так, як мае быць.|@corpus
wavs/006932.wav|Без года міністр дзяржаўных маёмасцяў зірнуў на без дзевяці месяцаў міністра ўнутраных спраў|@corpus
wavs/006933.wav|Ён занадта добра ведаў, што за гэтымі ўсмешкамі, даверам, агульным сваяцтвам, балямі і запэўненнямі ў сяброўстве|@corpus
wavs/006934.wav|— Хоць, вядома, я дорага даў бы, каб усё гэта мела выгляд большай смеласці. Што міністр?|@corpus
wavs/006935.wav|Ён сказаў, што воля яго вялікасці будзе свята спаўняцца і што, калі ён, міністр, знойдзе, што прыняцце нейкіх там мер пярэчыць яго сумленню і перакананням,|@corpus
wavs/006936.wav|— Відаць, вялікі князь Канстанцін абудзіў у гасудару гэтую думку аб процідзеянні міністра дзяржаўных маёмасцяў і яго падначаленых, задумліва сказаў Валуеў.|@corpus
wavs/006937.wav|Людзі валуеўскага складу не любяць падобных на іх, як адзін еўнух не любіць другога, успомніў Валуеў словы кагосьці з гуртка Замятніна.|@corpus
wavs/006938.wav|і што ўпраўляючыя палатамі дзяржаўных маёмасцей павінны дапамагаць, а не працівіцца выкананню гэтых пастаноў.|@corpus
wavs/006939.wav|Сказана было ўдала. Зеляной прыжмурыўся ад асалоды. З Валуевым можна было мець справу: вастраслоў, дасціпнік.|@corpus
wavs/006940.wav|і ўбачыў, што Валуеў разумее яго і не здзіўляецца. — Вось як? — сказаў Валуеў.|@corpus
wavs/006941.wav|— Ведаеце, пры апошнім дакладзе гасудар амаль сказаў Мураўёву, што не жадае мець яго міністрам, сумна сказаў Зеляной.|@corpus
wavs/006942.wav|"Толькі ""бывайце"". — Што Мураўёў? — спытаў Валуеў.— Ён дома напісаў ліст да гасудара з просьбаю аб звальненні."|@corpus
wavs/006943.wav|і гэта, забаўляючы, трохі мірыла яго з таварышам міністра. І ўсё ж, стаяць на сходах у такое надвор'е, гаварыць на вачах ва ўсіх!|@corpus
wavs/006944.wav|Насцярожанасць супраць Зелянога трывала яшчэ і таму, што той часам кідаў з вока на вока надта ліберальныя думкі, нібы запісваў да сябе ў аўгуры:|@corpus
wavs/006945.wav|і тым больш ветліва, з перабольшанай прыхільнасцю ўсміхнуўся яму Валуеў.|@corpus
wavs/006946.wav|"Спадобіліся! Зноў пачыналася ""размова аўгураў"". Яна была непрыемная Валуеву, але мусіў цярпець."|@corpus
wavs/006947.wav|Людзей нямецкай крыві. Гэта ўсім было вядома, але Валуеў сказаў з іранічнай усмешкай, якая не пратэставала, а нібы згаджалася: — Злітуйцеся. Раманавы?|@corpus
wavs/006948.wav|Карэта спынілася ля пад'езда міністра дзяржаўных маёмасцяў. На прыступках ганка чыста.|@corpus
wavs/006949.wav|увесь час другім фонам ідзе патаемная вайна: самае сапраўднае капанне траншэй, падводка мін, папяровыя стрэлы з-за вугла.|@corpus
wavs/006950.wav|І яшчэ міністрэса была кар'ерысткай, больш нават, чым муж.|@corpus
wavs/006951.wav|Таго сяброўства царадворцаў, калі людзі вельмі добра ведаюць, чаго чакаць адзін ад аднаго.|@corpus
wavs/006952.wav|ён будзе прасіць звольніць яго ад абавязку выконваць такія загады. Гасудар на гэта не сказаў нічога.|@corpus
wavs/006953.wav|Зеляной не выпрабоўваў, ён не шэф жандараў, ён проста зневажальнік, патаемны брыдкаслоў і аматар адвесці душу.|@corpus
wavs/006954.wav|Размова была на вышэйшым узроўні, тая размова, вытанчаная і з соллю, у якой словы не азначаюць нічога|@corpus
wavs/006955.wav|"Вочы іхнія адначасова сказалі: ""Мы-то з вамі не зрабілі б гэтага. Стары выжыў з розуму."|@corpus
wavs/006956.wav|цяжкія кандэлябры, падобны на стаячую труну англійскі гадзіннік у куце. Шэф устаў з крэсла.|@corpus
wavs/006957.wav|Даносу і плётак не будзе. Па-першае, дваране і людзі свайго саноўнага кола, па-другое, удваіх.|@corpus
wavs/006958.wav|— Ён мне не падабаецца, — сказаў Зеляной. — Скажу вам па сакрэту, яго песенька спета.|@corpus
wavs/006959.wav|І, кажуць, трымалі гатовых коней для імператара. — Як думаеце, чаму?|@corpus
wavs/006960.wav|— Даволі дзіўныя меры, — канфідэнцыяльна сказаў Зеляной.|@corpus
wavs/006961.wav|— Добрай раніцы, Пётр Аляксандравіч, — Зеляной ветла патрос вельмі гарачай рукою руку Валуева.|@corpus
wavs/006962.wav|Вокны кабінета былі завешаны лілаватымі шторамі. Скупа палаў камін.|@corpus
wavs/006963.wav|"Толькі адзін ён ведаў, якую маленькую помсту ён дазваляе сабе, калі ўпарта піша ў сваіў дзённіках яго прозвішча проста ""Зялёны"","|@corpus
wavs/006964.wav|Яны зірнулі адзін аднаму ў вочы і лішні раз упэўніліся, што ўсё разумеюць і што можна гаварыць далей.|@corpus
wavs/006965.wav|"Яму здаецца часам, што гэта ён цар, а з імператарам, няхай і бязвольным, але капрызным, так не жартуюць""."|@corpus
wavs/006966.wav|Мураўёў сябе трымае з большай годнасцю і спакоем, чым звычайна. — О, ён дзівосны!|@corpus
wavs/006967.wav|Няхай сабе іншыя гавораць што хочуць: мы занадта добра ведаем сапраўдную вартасць гэтых слоў.|@corpus
wavs/006968.wav|І Валуеў, як заўсёды, спалохаўся, як бы не выдаць яму непрыемнага пачуцця, чымсьці падобнага на жах.|@corpus
wavs/006969.wav|Ён ведаў, адчуваў, што Зеляной непрыкметна падкопваецца пад шэфа, і не зазнаваў з гэтай прычыны ні абурэння, ні ўхвалення.|@corpus
wavs/006970.wav|Ішоў яго двайнік па становішчу, таварыш міністра, генерал-ад'ютант Зеляной. Спускаўся па сходах, відаць, з ранняга прыёму.|@corpus
wavs/006971.wav|Абодва ведалі: калі іх што і зваліць, то чарговы падкоп сяброў, але думаць аб самастойнасці абодвум было прыемна.|@corpus
wavs/006972.wav|— Я заўсёды ведаў, што вы чалавек зычлівы, сказаў Валуеў. — А вы — справядлівы, — пранікнёна сказаў Зеляной. — І добра думаеце аб людзях.|@corpus
wavs/006973.wav|Ён падымаўся па сходах той асаблівай, выхаванай хадою царадворца і саноўніка, злёгку спружынячы на кожным кроку.|@corpus
wavs/006974.wav|У начным святле гэтага каміна, у ліловых водсветах штор шэф быў страшны,|@corpus
wavs/006975.wav|— Бедны Міхаіл Мікалаевіч, спачувальна сказаў Валуеў. Вось і май пасля гэтага ўласную думку.|@corpus
wavs/006976.wav|Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў нібыта можа абысціся без яго.|@corpus
wavs/006977.wav|— Усе мы абавязаны яму, — з прыстойнай журбой сказаў Валуеў. — Усім шкада.|@corpus
wavs/006978.wav|Зеляной рагатнуў: — Прыслуга кажа, ён не начаваў у сваіх апартаментах, а перайшоў на палову вялікай княгіні Вольгі Мікалаеўны.|@corpus
wavs/006979.wav|Пратэставаць Валуеву не выпадала. Зеляной быў пакуль што занадта моцны, і таму іх звязвала падабенства сяброўства.|@corpus
wavs/006980.wav|Валуеў быў амаль упэўнены, што гэта шматгадовае жыццё з ёю сапсавала міністру характар, які і без таго быў не цукар.|@corpus
wavs/006981.wav|Валуеў вырашыў усё ж і сам сказаць вольнасць. Няма чаго занадта стрымлівацца.|@corpus
wavs/006982.wav|Добра, што не прамочыць ногі. І яшчэ лепей было б, каб не давялося сустрэць міністрэсу, Пелагею Васільеўну.|@corpus
wavs/006983.wav|Зеляной уздыхнуў і са скрухай развёў рукамі: Мне яго шкада. Я даў яму параду не пасылаць ліста да наступнага даклада,|@corpus
wavs/006984.wav|І ён пакуль што моцны. Твар Зелянога быў рэзкі: — Я вам скажу чаму. Ва ўсіх іх — дынастычны недавер да рускіх людзей.|@corpus
wavs/006985.wav|— Так, — сказаў Зеляной.|@corpus
wavs/006986.wav|— І нас з вамі тое самае чакае, Пётр Аляксандравіч. Самастойныя мы занадта, на павадку хадзіць не любім.|@corpus
wavs/006987.wav|А іначай ані кроплі. — Мы з вамі ведаем, кроў лічыцца не працэнтамі, як у іншых. Радавы дух, вось што галоўнае.|@corpus
wavs/006988.wav|Уголас Зеляной сказаў з выглядам душы-хлопца, які ўсім рэжа праўду-матку|@corpus
wavs/006989.wav|Замятнін мог бы сказаць тое самае і пра сябе, але ўнутрана Валуеў не мог не згадзіцца са справядлівасцю ягоных слоў.|@corpus
wavs/006990.wav|і ўсё азначае падспуднае веданне намераў і сіл субяседніка.|@corpus
wavs/006991.wav|Рэдка даводзіцца сустракаць больш з'едлівых і злосных жанчын.|@corpus
wavs/006992.wav|— Гм, барацьба за вызваленне ў Расіі небяспечная на вынікі. Самі ведаеце, удзячны народ.|@corpus
wavs/006993.wav|Хоць, паверце, мне шкада. Мне вельмі шкада. Вы ведаеце, я столькім абавязаны Міхаілу Мікалаевічу.|@corpus
wavs/006994.wav|"Яна проста ўбачыла пад рахункам подпіс Алеся і раптам успомніла, як нядаўна заўважыла ў галерэі Вежы адсутнасць адной карціны, ""Хаты"" Адама Шэмеша,"|@corpus
wavs/006995.wav|Майка не ведала, як дбаюць пра Гелену стары Вежа і Алесь, не ведала, як яны лічаць за патрэбнае, каб у актрысы былі, як у сталічных актрыс, свае ўборы і каштоўнасці.|@corpus
wavs/006996.wav|як спытала ў Алеся, дзе яна, і як той быццам сумеўся, а пасля адказаў: — Падарыў. Гелене. А што, яна і табе падабаецца?|@corpus
wavs/006997.wav|І тады з боку палаца Хаданскіх папаўзло падмацаванне. — А думаеце, чаму стары Вежа ёй волю даў?|@corpus
wavs/006998.wav|— Звязаўся з гэтай іхняй актрысай, і ў іх там ледзь не кожную ноч пір і усё, што да гэтага.|@corpus
wavs/006999.wav|Заўважыла, што Майчыны бровы здрыгануліся. — Толькі для вас я дастала ў купца гэты рахунак.|@corpus
wavs/007000.wav|І, можа, так бы яно ўсё і абышлося, каб аднойчы ля царквы не пачула яна за спіною шэпт: — Заручоная таго. Распусніка.|@corpus
wavs/007001.wav|Ты пачакай, доню, можа, мана? — Гэта праўда, — адрэзала тая. — Я прашу цябе, татка, ніколі. нагі яго тут.|@corpus
wavs/007002.wav|Сапсавала жыццё тром маладзёнам, ды і сама нічога не дабілася, брыдкае дзяўчо. Вось яно да чаго зажывошчы ды капрызы вядуць.|@corpus
wavs/007003.wav|І невядома, чым бы ўсё гэта скончылася, але, дачуўшыся аб дуэлі, шматлікія крэдыторы падалі да неадкладнага спагнання свае вексалі на суму нешта каля пяцідзесяці тысяч.|@corpus
wavs/007004.wav|— Дык і да цябе дайшло? Міхаліна зразумела гэта так, што старая ўсё ведае і ва ўсё верыць.|@corpus
wavs/007005.wav|"І таму, калі нехта завёў у яе прысутнасці размову аб брыдкім здарэнні і зноў ужыў словы ""ўзяць сілай"", старая не вытрымала."|@corpus
wavs/007006.wav|У добрай Клейны сэрца балела і за дачку, і за Майку, і за Алеся.|@corpus
wavs/007007.wav|То ж бо. Дарэмна не зробяць. Чутка гэтая дайшла да сям'і Раўбічаў, паслужліва паднесеная пані Эвеліне.|@corpus
wavs/007008.wav|— Вы павінны глядзець, мілая. У наш час пайшлі зусім іншыя маладыя людзі.|@corpus
wavs/007009.wav|Вежа лічыў, што ў адкладзеным, у нязбытым двабоі ёсць нешта падазронае для гонару.|@corpus
wavs/007010.wav|— Дык божа мой. Яна. Гэта ж ажаніцца трэба. Хіба пэцкаюць жаночую цноту?|@corpus
wavs/007011.wav|Пан Яраш не паверыў і шкадаваў толькі, што жонка не казала, ад каго чула: трымала слова.|@corpus
wavs/007012.wav|Як бы не давялося ведаць, што ў вашых дзяцей будуць браты. Абарвала яе. Сказала, што не хоча чуць.|@corpus
wavs/007013.wav|"Магчыма, яна і не звярнула б увагі, каб вечарам таго самага дня старая Хаданская ""выключна з-за любові да яе"" не паўтарыла Міхаліне таго самага:"|@corpus
wavs/007014.wav|Клейна маўчала, копячы міжвольнае раздражненне супраць дурасці маладых.|@corpus
wavs/007015.wav|А акторка тая цяжарная.|@corpus
wavs/007016.wav|Асабліва пасля прапановы. Нібыта ўсё сышло з рук. Але бяда, быццам толькі на хвіліну стаіўшыся, потым як з ланцуга сарвалася.|@corpus
wavs/007017.wav|— Малады, а такі ўжо распусны, — шапацела чутка.|@corpus
wavs/007018.wav|Ніхто не ведаў пра сцэну ў альтанцы. Але назнарок пушчанай плётцы многія паверылі, хаця б таму, што плёткі ўвогуле былі рэдкасцю.|@corpus
wavs/007019.wav|Злосць Хаданскіх прымусіла іх пайсці на ўчынак, які не мог не парушыць адносін між Майкай і Алесем.|@corpus
wavs/007020.wav|"Заўважылі, як тая, Карыцкая, на яго глядзіць? Майка змоўкла. Яна ""заўважыла"" гэта пару разоў за кулісамі тэатра ў Вежы."|@corpus
wavs/007021.wav|"— Але ж я яго таксама. — Што ""таксама""? Што? Відаць, ужо зусім сіл не ставала, калі на такое рашыўся."|@corpus
wavs/007022.wav|— Ну, бабы, — гарачыўся Яраш. — Каб мужыка, дык да бар'ера. Ад Майкі гэта вырашылі хаваць.|@corpus
wavs/007023.wav|— Дагулялася, — сказала Клейна. — Хлопец цябе, па ўсім відаць, кахаў, а ты, гульвіса, зажывала над ім, нібы ў яго не сэрца, а каменьчык.|@corpus
wavs/007024.wav|Алесь са згоды старога Вежы прапанаваў Мішку заплаціць па ягоных вексалях, каб дуэль усё ж адбылася.|@corpus
wavs/007025.wav|Алесь нічога не мог зразумець. Што здарылася? Ён паспрабаваў пагаварыць з Майкай, але сустрэў амаль варожы позірк.|@corpus
wavs/007026.wav|Веткінскі мяняла Скітаў і магілёўскія банкіры-яўрэі зрабілі тое, што Якубовіч вымушан быў пайсці на міравую.|@corpus
wavs/007027.wav|— Я не разумею вас, мілая. Я ж не са злосці. Наш святы доўг папярэджваць нявопытных.|@corpus
wavs/007028.wav|І сапраўды, прасцей з'ездзіць адзін аднаму па мардасах ды потым стаць да бар'ера, чым пускаць такое.|@corpus
wavs/007029.wav|Пагражалі яшчэ да дуэлі пусціць маёнтак Якубовіча з малатка.|@corpus
wavs/007030.wav|— Ну і ўзяў бы, — іранічна сказала яна. — Падумаеш, бяда вялікая. Майка пасля сустрэчы з Клейнай паверыла ва ўсё да канца.|@corpus
wavs/007031.wav|намерваецца ўзяць Міхаліну Раўбіч сілаю. І ўжо нібыта пахваляўся аб гэтым у рэстарацыі п'янай кампаніі.|@corpus
wavs/007032.wav|"Бачыце? ""Даставіць пані. Ну і вось. Карункі, аксаміт, шоўк. кулон. завушніцы""."|@corpus
wavs/007033.wav|Плётка зводзілася да таго, што Алесь Загорскі нібыта ўпэўніўся ў поўнай недалёкасці Міхаліны Раўбіч і таму заняўся прыгодамі ў другіх месцах.|@corpus
wavs/007034.wav|Нібыта малады Загорскі, не дабіўшыся ўзаемнасці (а Майка, нібы ў пацвярджэнне гэтага, трымала сябе з ім разлічана-халодна і суха),|@corpus
wavs/007035.wav|— І яна за яго не лепшая. Шлюб пад плотам, а вяселле потым. Знаходзіліся людзі, якія не верылі.|@corpus
wavs/007036.wav|Мішка падзякаваў і адмовіўся, нават выглядаў прысаромленым і сказаў, што шкадуе аб здарэнні.|@corpus
wavs/007037.wav|Наступнага дня яна папрасіла бацьку, каб Загорскім адмовілі ад дому. Пан Яраш аслупянеў і сказаў ніякава: — І ты чула?|@corpus
wavs/007038.wav|— Паверце, мілая, з дзяўчатамі аб такім не гавораць, але яна вось ужо чатыры месяцы не іграе і нікуды не ездзіць.|@corpus
wavs/007039.wav|— Гэта глупства, пані, — спакойна сказала яна. І ўсё ж яна паверыла.|@corpus
wavs/007040.wav|Яраш шанаваў дачку, ведаў, што яна — Чалавек і яе нельга мучыць допытамі. Калі яна гаворыць — яна, пэўна, ведае і ўсё абдумала. — Як хочаш, — сказаў ён.|@corpus
wavs/007041.wav|"Так яе і заспела старая Клейна, якая таксама ""чула пра ўсё"". — Што такое? — Ён. Не ведаю, нашто яму."|@corpus
wavs/007042.wav|А потым папаўзла па людзях зусім ужо гнюсь.|@corpus
wavs/007043.wav|У тым жа выпадку, калі не будзе рызыкаваць жыццём, будуць чакаць, колькі трэба, да атрымання Міхалам спадчыны ад бяздзетнай цёткі. І нават надалей даваць крэдыт.|@corpus
wavs/007044.wav|Сам, відаць, да нейкага часу. А чаму цяпер ёй увесь час пенсію павялічваюць, мовам вучаць, уборы робяць.|@corpus
wavs/007045.wav|— Вы зробіце мне вялікую ласку, калі не падыдзеце да мяне больш, — сказала яна. — Ніколі! І пайшла.|@corpus
wavs/007046.wav|А Клейна між тым, ведаючы натуру чалавечую, верыла толькі ў тое, што Алесь, можа, і ляпнуў нешта такое, бачачы, як зажывае над ім нарачоная.|@corpus
wavs/007047.wav|А ў прыбіральні збораў разрыдалася перад люстрам ад гаротнага непаразумення і крыўды.|@corpus
wavs/007048.wav|— Ты ж мяне перавыхаваў, — засмяяўся Людвік. — Ды ўжо, — буркнуў нехлямяжы Грыма, — ты, Людвік, раскажы, што чуў у палацы.|@corpus
wavs/007049.wav|І вялікадзяржаўных бюракратаў да д'ябла. — Не ведаю, — змрочна сказаў Грыма.|@corpus
wavs/007050.wav|Быў я ў вялікай княгіні Гелены Паўлаўны.|@corpus
wavs/007051.wav|Кола вузкае. Статс-сакратар Карніцкі, што прыехаў з Варшавы, міністр унутраных спраў Ланской, Валуеў, яшчэ некалькі чалавек. Уражанне: трохі спалоханыя людзі.|@corpus
wavs/007052.wav|Разагналі, арыштавалі. А праз гэта правалілася арганізацыя Віленскай гімназіі. Першы правал. Пяць месяцаў мінула, а ўспомню сэрца баліць.|@corpus
wavs/007053.wav|— І ўсё ж шкада, што не пачалі раней рыхтавацца, — сказаў Алесь. — Зручны момант. І ў Варшаве закалат.|@corpus
wavs/007054.wav|Яны ішлі. У прыцемку асабліва пяшчотныя і прыгожыя былі абліччы жанчын, асабліва гордыя — твары мужчын.|@corpus
wavs/007055.wav|і што трэба або зрабіць уступкі, або правіць царствам з дня ў дзень багнетамі і карцеччу.|@corpus
wavs/007056.wav|Але яны не паспелі нават скінуць паліто. Пачуўся грукат ног па сходах, і ў пакой уварваўся распатланы і страшны Віктар. — Хлопцы! — крыкнуў ён. — Хлопцы, Шаўчэнка памёр!|@corpus
wavs/007057.wav|"Кастусь засмяяўся. Звяждоўскі ўсміхнуўся яму ў адказ: — Тады нехта невядомы мне кажа: ""Падаюць толькі ў той бок, куды нахіляюцца."|@corpus
wavs/007058.wav|Вось яно, хлопчыкі, якая справа. А паколькі вызваленне, як кажуць, на носе, то нам трэба быць на месцах.|@corpus
wavs/007059.wav|Алесь кінуўся па ваду. Калі Віктара адпусціла і ён адняў хустку ад рота на хустцы была кроў. Хворы вінавата зірнуў на Алеся.|@corpus
wavs/007060.wav|Бядуе страшэнна. Ёсць і ў іх нелегальная арганізацыя, узначальваюць яе ён ды Гейштар Якуб, то Францішак кажа: як асірацелі яны без маладых.|@corpus
wavs/007061.wav|— Змялі яны варшаўскі закалат, — сказаў Ямант, — падманулі. Ну што ж, паедзем. Кіну універсітэт. Спашлюся на хворыя вочы.|@corpus
wavs/007062.wav|— .то ніхто не астанецца працаваць у Польшчы, бо струну нацягнулі да немагчымага, і яна парвалася.|@corpus
wavs/007063.wav|Алесь задумаўся. — Ты аб чым? — Я вось думаю, якімі вачыма глядзелі егіпцяне на першыя крокі грэкаў?|@corpus
wavs/007064.wav|— Стрымлівай, не давай, каб перадчасна расплюхалі гнеў. Маўчалі. І раптам Калінаўскі спытаў: — Ты не чуў, што Ясюкевіч вершы піша?|@corpus
wavs/007065.wav|Але яны не думалі цяпер аб жанчынах. Ім было не да таго. — Едзь, — сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/007066.wav|Зямля, воля, паўстанне ўсюдых, братэрства ўсім народам. — сказаў Ямант, — і маскалям?|@corpus
wavs/007067.wav|"А той: ""Але чаму?"". Карніцкі прывёз ад намесніка ліст аб тым, што бараніць далей такі рэжым немагчыма"|@corpus
wavs/007068.wav|Можа, таму ён і задыхаўся. Нічога. Дачакаецца перамогі. А там вылечым. Ты не хацеў бы схадзіць да Шаўчэнкі?|@corpus
wavs/007069.wav|Хто там астаўся, Алесь? — Мала. Далеўскі Цітус, Багушэвіч Францішак, яшчэ некалькі чалавек ды мой брат.|@corpus
wavs/007070.wav|"Далгарукаў кажа Валуеву: ""У нас занадта лёгка глядзяць на гэтую справу”."|@corpus
wavs/007071.wav|Яны падняліся па сходах у Кастусёў пакой. Каліноўскі запаліў свечку.|@corpus
wavs/007072.wav|— Я ведаю, — сказаў Кастусь. — Каб людзі жылі, працавалі і елі хлеб усё гэтае наша богам праклятае саслоўе на шыбеніцу.|@corpus
wavs/007073.wav|— Ну вось, — сказаў Кастусь, — кінулі жэрабя. Ты не пакрыўдзіўся, што кіраваць сіламі Магілёўшчыны будзе Людвік? — Звяждоўскі варты чалавек, — проста сказаў Алесь.|@corpus
wavs/007074.wav|Мойка пад парывамі ветру рабацінілася і моршчылася ля таго берага, адкуль ён прылятаў, і была спакойная ля другога.|@corpus
wavs/007075.wav|Не час для крыві. Дый потым, якая з іх карысць, з разрозненых?|@corpus
wavs/007076.wav|— І ўсё ж пацерпім, хлопцы, — сказаў Кастусь. — А то атрымаецца няшчасце, як у бедных хлопцаў з гуртка Віткоўскага.|@corpus
wavs/007077.wav|"— Віктара я разарваць гатоў, — сказаў Кастусь. — Ты ведаеш, як ён ""лекаваўся"" ў Італіі?"|@corpus
wavs/007078.wav|Вось калі ўжо зальюць мужыкам сала за шкуру, як пачуюць на сваёй спіне, што яно такое, царская воля, тады будзем біць у набат.|@corpus
wavs/007079.wav|Далучыўся да гарыбальдзійцаў. А вярнуўся яму горш і горш. — Што ж, пэўна, яму якраз было патрэбна паветра свабоды.|@corpus
wavs/007080.wav|Гэта ж тое самае, што патрабаваць, заклікаць сцерці з зямлі суседні народ. Я так не магу.|@corpus
wavs/007081.wav|Дый сапраўды, як не спалохацца. Не кажучы аб Польшчы, уся Літва і Беларусь служаць паніхіды па забітых. А ва ўладароў ніякага пачуцця маральнай сілы.|@corpus
wavs/007082.wav|"Ён кажа: ""Змяніць сістэму, васпані”. Тая сумна ўсміхаецца, паказвае на Ланскога:"|@corpus
wavs/007083.wav|— Не, — прызнаўся Кастусь. — І я не веру. — І потым, ты ездзіш па справах — табе лягчэй арганізаваць людзей.|@corpus
wavs/007084.wav|— Гуляюць намі, — сказаў велікавокі Ясюкевіч. — Ах, лухта ўсё. Сваю рэвалюцыю нам трэба, чырвоную, вось што.|@corpus
wavs/007085.wav|— Толькі агульная просьба звярнуць увагу на злашчасны стан Польшы. — Не перапыняй, — буркнуў Грыма.|@corpus
wavs/007086.wav|— Ты што? — збялеў Кастусь. — Такі малады яшчэ? — Памёр, хлопцы, памёр, — ашалела паўтарыў Віктар.|@corpus
wavs/007087.wav|— Цікава, — сказаў Кастусь. — Але. Карніцкі кажа, што калі патрабаванні не будуць выкананы. — Патрабаванні. — сказаў Біскуповіч.|@corpus
wavs/007088.wav|І грэкам, сапраўды, яшчэ пяцьсот год трэба было ісці, каб зарабіць права на Фідыя і Эсхіла.|@corpus
wavs/007089.wav|"Калі мы ўпадзем у Польшчы, дык толькі ад паліцэйскіх мер, якімі замянілі ідэі ўрада"". Словам, нават яны бачаць: без уступак не абыдзешся."|@corpus
wavs/007090.wav|— Правільна, нечакана сказаў Звяждоўскі. — Но-но, — сказаў Мсціслаў, — сам ці даўно белы быў.|@corpus
wavs/007091.wav|“Я таксама гэтак думаю, але вось міністр унутраных спраў вельмі палкі і кажа аб строгіх мерах”.|@corpus
wavs/007092.wav|Кастусь устаў: — Што ж, паны новапрызначаныя камісары будучага паўстання і камандзіры атрадаў, час разыходзіцца?|@corpus
wavs/007093.wav|Частка чатырнаццатая. — Так, — сказаў Кастусь. — Розныя плёткі ходзяць аб гэтым падзенні.|@corpus
wavs/007094.wav|"Валуеў паціскае плячыма: “Але мы на працягу трыццаці год былі строгія, васпані, а да чаго мы прыйшлі?""."|@corpus
wavs/007095.wav|І я пайду на бітву, каб ніколі, ніколі такога не было. Каб усе браты, і кожны вольны як птушка.|@corpus
wavs/007096.wav|— Час, — сказаў Біскуповіч. — Тады — па адным. .Каліноўскі і Загорскі ішлі берагам Мойкі.|@corpus
wavs/007097.wav|— З усіх сіл стрымліваць сялянскія выступленні, калі яны будуць, — змрочна сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/007098.wav|— Калі адзін чалавек не вычарпае ўсёй глыбіні натуры другога, які б ён ні быў геніяльны, калі ён не здолее замяніць яго,|@corpus
wavs/007099.wav|"І ў сваім куце. — Я гэта таму, што цябе мала ведаюць у цэнтры, і ты застрахаваны ад правалу. — Не верыш ""белым""?"|@corpus
wavs/007100.wav|І потым, камісар атрадаў ніжняга Прыдняпроўя таксама мне работы хопіць.|@corpus
wavs/007101.wav|— Што ж, — Звяждоўскі думаў. — Прыемнага мала. Пойдуць на некаторыя ўступкі палякам і замажуць ім рот.|@corpus
wavs/007102.wav|"Кіраваць — гэта прадбачыць. Потым Валуеў гаварыў з вялікай княгіняй. Яна запытала ў яго: ""Што трэба зрабіць у Польшчы?"""|@corpus
wavs/007103.wav|Урад у іх толькі дрэнны, вось што. Зменім усё будзе хораша.|@corpus
wavs/007104.wav|Твар ягоны быў белы. І раптам старэйшы Каліноўскі зайшоўся ў нясцерпным кашлі.|@corpus
wavs/007105.wav|Сілабіка польская або тоніка? Або гекзаметр, які можа быць і тым і іншым? — Нешта асобнае.|@corpus
wavs/007106.wav|— Не дачакаўся, — разгублена сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/007107.wav|У глыбокае падполле пайшлі хлопцы. Бачыў я старэйшага Цітусавага брата, Францішка.|@corpus
wavs/007108.wav|Усім, акрамя мяне. Хлопцы, чалавек пятнаццаць, і сярод іх Алесь, Мсціслаў, Ямант, Звяждоўскі, сядзелі ў пакойчыку непрытульнай пецярбургскай кватэры.|@corpus
wavs/007109.wav|— І ён вайсковы. Ды яшчэ з таленавітых. Я рэвалюцыянер, Кастусь. Хай будзе так, як лепей для справы.|@corpus
wavs/007110.wav|— Кажуць, вось-вось накіруюцца па Маскоўскім гасцінцы да сарака генералаў світы і флігель-ад'ютантаў, — спакойна сказаў Звяждоўскі.|@corpus
wavs/007111.wav|Я. не магу быць таму сябрам ні такім людзям, як Валуеў, ні табе, Ямант.|@corpus
wavs/007112.wav|Таксама з пагардай.|@corpus
wavs/007113.wav|Валуеў сказаў Карніцкаму, што тут адно войска не паможа.|@corpus
wavs/007114.wav|Для назірання за ходам сялянскай справы. Буткоў надзяліў кожнага афіцыйным чамаданам з афіцыйным ключом і за пячацямі.|@corpus
wavs/007115.wav|— Што ж зробіш? Малады народ, ірвецца наперад. — Як думаеш, які шлях нашага верша?|@corpus
wavs/007116.wav|Звяждоўскі выглядаў у бліскучым штабным мундзіры вельмі эфектна. — Што мы павінны рабіць? — спытаў Мсціслаў.|@corpus
wavs/007117.wav|— Не. — Піша, але хавае. Як кожны другі. Як ты і я. Усміхнуўся: — Як пошасць сярод нашых гэтыя вершы.|@corpus
wavs/007118.wav|— Сорамна неяк. — А ўсё ж сходзім. Заўтра, якраз перад ад'ездам. — Давай.|@corpus
wavs/007119.wav|то і адзін народ не можа замяніць сабою другога, няхай нават больш слабага. Нашто ж тады кожнай нацыі крычаць аб сваёй перавазе?|@corpus
wavs/007120.wav|— Многія не дачакаюцца, — сказаў Віктар. — Многія не дачакаюцца волі.|@corpus
wavs/007121.wav|У чамаданах павязуць новыя сялянскія палажэнні і здадуць губернатарам.|@corpus
wavs/007122.wav|За вокнамі была цёплая зіма, ішоў дождж са снегам.|@corpus
wavs/007123.wav|што ён загадаў пакінуць парк у спакоі. І вось цяпер парк буяў, і ў ім было надзіва хораша.|@corpus
wavs/007124.wav|— З паўднёвага фасада ёсць каскад, — сурова сказаў князь. — Сотня статуй. Некаторыя з механізмамі.|@corpus
wavs/007125.wav|і вось вачам адкрыўся бакавы двор палаца, прагна, быццам клюшнямі краба, ахоплены двайной каланадай.|@corpus
wavs/007126.wav|"Ён не ведаў, што з самага ""вялікага сядзення ў камяніцы"" за паркам перасталі сачыць."|@corpus
wavs/007127.wav|Ён быў, бадай што, трошкі менш сажнёвага росту, магутны, але здаваўся маленькім і самотным сярод гэтага мёртвага двара.|@corpus
wavs/007128.wav|Касюнька асталася сярод двара, і толькі Алма пабегла за дзедам, зрэдку азіраючыся на ўнука,|@corpus
wavs/007129.wav|трапляліся вельмі рэдка, толькі каб паказаць, што гэта не лес, што гэта назнарок,|@corpus
wavs/007130.wav|"Будзе як сынок: ні цёплы, ні халодны. Ды яшчэ, крый божа, у царкву пацягнецца. Да пацукоў, да Кур'яновага пляменнічка-капрала."""|@corpus
wavs/007131.wav|яна была з крывава-чырвонай гліны, цвёрдай, як камень, непрыступнай ні для нягоды, ні для вады.|@corpus
wavs/007132.wav|Чалавек ацэньваў. У чалавека была сівая грыва валасоў, якая, насуперак звычаям веку, не ведала парыка.|@corpus
wavs/007133.wav|Значыць, дрэнь унук, бо гэта жанчыне добра, а мужчыну, ды яшчэ Загорскаму — не.|@corpus
wavs/007134.wav|вялізны, трохпавярховы, з круглым бельведэрам, што быў укрыты золатам.|@corpus
wavs/007135.wav|— Дзень добры! Потым, трымаючы качак у руцэ, павярнуўся на голас.|@corpus
wavs/007136.wav|— Мой арсенал, — сказаў Вежа. — Зброя, як кажуць, з часоў Гастамысла і да нашых дзён. Тут яе чысцяць, берагуць.|@corpus
wavs/007137.wav|ды яшчэ якой-небудзь святой Матруне Мокрападоліцы. — Пастаўлю, — суха сказаў Алесь. — Чаму не зрабіць паслугі таму, хто веруе.|@corpus
wavs/007138.wav|малады коннік паціснуў плячыма і рушыў каня ў змрок алеі. Сонца было яшчэ даволі высока.|@corpus
wavs/007139.wav|які распланаваў і да гэтага часу выхоўваў дрэвы, і свавольства прыроды, якая вызваліла іх ад прыгнёту нажніц,|@corpus
wavs/007140.wav|то два-тры дзікія камяні над уваходам у пячору, то зялёны амур, увесь у штучна ўзрошчаным на ім моху.|@corpus
wavs/007141.wav|Толькі недзе далёка, у шатах, мякка гучалі нейкія струны, як Эолава арфа.|@corpus
wavs/007142.wav|І,нібы адразу страціўшы ўсякую цікавасць да Алеся, чалавек сказаў: — Так таму і быць. Хадзем, князь.|@corpus
wavs/007143.wav|Пясок двара роўны, і на ім ніводнага следу. Быццам ён так і ляжыць сто год.|@corpus
wavs/007144.wav|А там, дзе да яе падыходзіла дарога, была брама, шырока расчыненая ў зялёны змрок алеі. Людзей не было.|@corpus
wavs/007145.wav|Затым алея павярнула ў шырокі яр, дзе буяла разнатраўе.|@corpus
wavs/007146.wav|Пастаяўшы перад брамай, пагладзіўшы Алму, якая прыўстала на луцэ, топчучы лапамі хвасты дзвюх качак,|@corpus
wavs/007147.wav|Тут вучаць — у тым двары за мурам — коней, каб не баяліся стрэлаў. Усё гэта нікому не патрэбна. Як усё на зямлі.|@corpus
wavs/007148.wav|Такія вось у Акіма, у бацькі, былі. І не спешчаны. Сакалятнік, як прадзед. Манеры толькі горшыя: велічы мала.|@corpus
wavs/007149.wav|Князь, падціснуўшы вусны, паглядзеў на яго, але нічога не сказаў.|@corpus
wavs/007150.wav|"Нерухомы чалавек усё глядзеў на Алеся і ацэньваў: ""Да чаго падобны на прадзеда, на Акіма."|@corpus
wavs/007151.wav|За кручай і вышэй яе Дняпро шырэў, разліваючыся. Круча стрымлівала яго, не давала прарвацца ўніз і змыць усё на сваім шляху.|@corpus
wavs/007152.wav|Не будзеш даглядаць, загубіш — шэлег табе цана. Алесь маўчаў. Яму не хацелася гаварыць з гэтым чалавекам.|@corpus
wavs/007153.wav|— Дома весялей. — Магчыма. Але забаўляць цябе мне, летнаму чалавеку, не да твару.|@corpus
wavs/007154.wav|Алея забірала, па нябачнай дузе, усё лявей і лявей,|@corpus
wavs/007155.wav|Калі ж сядзенне скончылася, дзеду так спадабалася чароўнае спалучэнне працы садоўніка,|@corpus
wavs/007156.wav|А князь, здавалася, не заўважаў. Чацвёртая балюстрада абрывалася над адхонам.|@corpus
wavs/007157.wav|Гэта ўжо ад праклятага веку. Усё Акімава. Не, не ўсё.|@corpus
wavs/007158.wav|скарлючаныя, перавітыя, як вязка змей, няскораныя ў сваім жаданні жыць там, дзе не здолеў і не захацеў жыць ніхто.|@corpus
wavs/007159.wav|Ён ужо шкадаваў, што вырашыў пазнаёміць гэтага чужога чалавека з яго будучымі ўладаннямі. Гэта было ўтомна.|@corpus
wavs/007160.wav|Адхон, зарослы векавымі дрэвамі, цягнуўся з левага боку.|@corpus
wavs/007161.wav|І на гэтай строме, карэннямі ўгору, там-сям віселі сосны з залацістымі стваламі і свежай гліцай, віселі паміж небам і зямлёй,|@corpus
wavs/007162.wav|Строгі будынак з вузкімі вокнамі стаяў у парку, прымыкаючы да пляцоўкі, абкружанай мурам.|@corpus
wavs/007163.wav|Нават жэсты. Нават манеры. Нават голас. Валасы, праўда, і ў нявесткі каштанавыя, але гэта не ад яе.|@corpus
wavs/007164.wav|"Гэтае ""князь"" прагучала роўна, спакойна. Вежа кінуў качак на гарматны ствол і пайшоў паперадзе, выціраючы далоні."|@corpus
wavs/007165.wav|У таго былі сінія вочы, а ў гэтага шэрыя, матчыны.|@corpus
wavs/007166.wav|Выйшлі з тунеля, і тут вачам адкрыўся партэрны фасад палаца,|@corpus
wavs/007167.wav|Алесь працягнуў чалавеку качак. — Гэта вам. — Спадзяешся, што за дзень больш не з'ясі? — холадна спытаў той. — Спадзяюся.|@corpus
wavs/007168.wav|Чалавек стаяў і глядзеў на яго з вышыні спакойна, трошкі іранічна і дапытліва.|@corpus
wavs/007169.wav|Ён не здрыгануўся, ён увесь час чакаў гэтага і, усё яшчэ стоячы спіной да голасу і адвязваючы качак, адказаў:|@corpus
wavs/007170.wav|Уніз вялі сходы, паўз якія праязджаў Алесь. А далей алея, бераг Дняпра, далячынь. Без канца. .Князь спяшаўся.|@corpus
wavs/007171.wav|У адным месцы на яго ўзбягалі звілістым серпанцінам мармуровыя сходы з шырокімі прыступкамі. Але гэта відавочна было не для каня.|@corpus
wavs/007172.wav|— Табе, вядома, там цікавей. Прыедзеш — пастаў там за мяне свечкі Кур'яновым святым, Кукшы, ды Сергію,|@corpus
wavs/007173.wav|Дняпро ў гэтым месцы быў просты, як страла, і як страла імчаўся паміж берагамі — высокім і нізкім.|@corpus
wavs/007174.wav|Даўжынёю з вярсту і вышынёю сажняў на пяцьдзесят, роўная, нібы па лінейцы праведзеная ў даўжыню і ў вышыню,|@corpus
wavs/007175.wav|На верхняй прыступцы нізкага ганка стаяў, невядома як і адкуль з'явіўшыся, чалавек.|@corpus
wavs/007176.wav|дык, можа, сабака зробіць хоць трохі разнастайным наша баўленне часу? — Маеш рацыю, — сказаў стары князь.|@corpus
wavs/007177.wav|Касюнька ступала стомлена, але ўсё яшчэ гулліва.|@corpus
wavs/007178.wav|Алесь не ведаў, што за ім сочаць і што цяпер на яго непрыкметна глядзяць дзве пары вачэй.|@corpus
wavs/007179.wav|— Сабачая нізасць не так рэжа вока. Яна — прыроджаная. Даволі мілы сабачка.|@corpus
wavs/007180.wav|нібы звітую са сцяблін і траў, простую і прыгожую. Агароджа ішла і ўправа і ўлева, губляючыся ў зеляніне.|@corpus
wavs/007181.wav|Частка пятнаццатая. На тым беразе цягнулася і цягнулася Доўгая Круча.|@corpus
wavs/007182.wav|У тым месцы, дзе яна расступалася, залацілася расчыненая агароджа вялізнай брамы. І зноў мёртвая цішыня.|@corpus
wavs/007183.wav|Сярод буйнога лесу, ледзь ачышчанага ад ветрабою і пустазелля ды ад куставога смецця,|@corpus
wavs/007184.wav|А ў парку, на грэбені высокай грады, зіхацела нешта блакітнае і залатое.|@corpus
wavs/007185.wav|Пасярэдзіне двара моўчкі стаіць мармуровая, у натуральную велічыню, копія з фларэнтыйскага Давіда.|@corpus
wavs/007186.wav|А круча на тым беразе была самым дзіўным, што калі-небудзь ён свавольна ўтвараў.|@corpus
wavs/007187.wav|Пайшоў, не цікавячыся, ідзе за ім нехта ці не.|@corpus
wavs/007188.wav|У мае часы дваране твайго ўзросту валілі дзікоў. У вас замест гэтага, здаецца, царква?.. Ёсць яна? — Ёсць.|@corpus
wavs/007189.wav|За мостам дарога зварочвала і вяла ўздоўж Дняпра. Сажняў праз пяцьдзесят ён заўважыў пазалочаную паркавую агароджу,|@corpus
wavs/007190.wav|І вось за Кручай, за невялікім разлівам, перад Алесевымі вачыма паказаліся ўзгоркі, на якіх, як вока сягала, густа зелянеў неаглядны парк.|@corpus
wavs/007191.wav|— Ніхто, — сказаў Алесь, гледзячы проста яму ў вочы. — Я падумаў, што калі вы не хочаце бачыць людзей,|@corpus
wavs/007192.wav|"Амур глядзеў на конніка, прыклаўшы палец да вуснаў, а ля яго ног было высечана на камені: ""Цс!!"""|@corpus
wavs/007193.wav|— Надумаешся прыехаць. па неадкладнай справе — адразу ж едзь, — суха сказаў князь. — Наўрад ці надумаюся прыехаць. — Чаму гэта?|@corpus
wavs/007194.wav|Удар быў несправядлівы, пад самае сэрца, але хлопец не ведаў гэтага.|@corpus
wavs/007195.wav|быццам не разумеючы, што звязвае яго са старым і што наогул трэба з ім рабіць: кусаць за лыткі ці падціскаць хвост. — Сабака?.. Хто дазволіў?|@corpus
wavs/007196.wav|Алесь злез з каня і пачаў адвязваць качак, спіною адчуваючы бязлюддзе і мёртвую цішыню.|@corpus
wavs/007197.wav|Белае, блакітнае і залатое ў пералівах вясёлкавых вадзяных струменяў.|@corpus
wavs/007198.wav|Гумар быў змрочны. Сапраўды, гумар шыбеніка. Але самі хлопцы былі вясёлыя, хоць і вечна галодныя.|@corpus
wavs/007199.wav|Дагаварыўся, урэшце, да таго, што толькі пад эгідай моцнага славянін адчувае раскошу і замілаванне, што духу славянскіх народаў не ўласцівыя ўсе формы парламентарызму і дэмакратыі,|@corpus
wavs/007200.wav|не даслухаўшы курса навук па пісьменству і гісторыі, здаў, аднак, пры добрых паводзінах,|@corpus
wavs/007201.wav|Чырвонае полымя трапятала на твары дзеда.|@corpus
wavs/007202.wav|Не магла ўжо. І раптам мне стала лягчэй.|@corpus
wavs/007203.wav|Большасць, праз адсутносць паліто, у зацяганых пледах, зробленых з самай таннай шатландкі ці нават даматканых, у шашачкі, посцілак.|@corpus
wavs/007204.wav|"Гэтая аўдыторыя сустракала кожнае ""небяспчнае"" месца ўхвальным гулам."|@corpus
wavs/007205.wav|Вашчыла! Сразнеўскі ўрэшце быў вымушаны спыніць іх. А Рунін бубніў далей.|@corpus
wavs/007206.wav|Зямлёй і людзьмі рухае дух змагання.|@corpus
wavs/007207.wav|Алесь крычаў на яго, што ён ёлуп, што ніхто яму не прапануе дарагой Італіі, што паездка звычайным парусным суднам у Егіпет або на Мадэйру каштуе, як усякі водны шлях, не дорага і гэта можна сабе дазволіць.|@corpus
wavs/007208.wav|Адкуль прасачыліся да іх чуткі аб дысертацыі — невядома.|@corpus
wavs/007209.wav|"Баяцца — таму і бог. Помніш словы з радавой клятвы. ""няма нічога, акрамя магіл""."|@corpus
wavs/007210.wav|быў заслужана зацверджаны ў гэтай ступені панамі прафесарамі і папячыцелем Санкт-Пецярбургскай вучэбнай акругі.|@corpus
wavs/007211.wav|— Алесь сеў да каміна і наліў сабе віна. Было маўчанне. Ад віна, ці, можа, яшчэ ад чагосьці, нібы матляла.|@corpus
wavs/007212.wav|Той адмовіўся, спаслаўшыся на тэрміновую работу для віленскай археаграфічнай камісіі (ён сапраўды працаваў для Кіркора і Маліноўскага і не лічыў магчымым кінуць без дапамогі, і нібы без вачэй, сляпога гісторыка).|@corpus
wavs/007213.wav|Студэнты распачалі абструкцыю.|@corpus
wavs/007214.wav|усе належныя іспыты па гэтых дысцыплінах і, падаўшы ўстаноўленыя дысертацыі на ступень кандыдата,|@corpus
wavs/007215.wav|— Я ведаў, — сказаў дзед. — Хто? — Двайняты. — Што? — Вежа выпрастаўся. — Хлопчык і дзяўчынка,|@corpus
wavs/007216.wav|А потым, калі дысертацыю прынялі,|@corpus
wavs/007217.wav|"Апаненты, магчыма, пабойваючыся непрыемнасцей, спрабавалі былі аспрэчваць занадта ""левыя"" палажэнні працы."|@corpus
wavs/007218.wav|"Усе, найбольш, дрэнна апранутыя, у чаравіках, што прасілі кашы, у сурдутах, ледзь толькі не перашытых з хатніх чугаў і світак. Некаторыя ў акулярах з ""аконнымі"" шкельцамі."|@corpus
wavs/007219.wav|Часам, у бойцы, шалёныя прыступы ярасці ў нашых людзей. Калі сілы нібы ў дзесяць разоў узрастаюць.|@corpus
wavs/007220.wav|Браць жа ў сябра, не спадзеючыся аддаць, ён не можа сабе дазволіць.|@corpus
wavs/007221.wav|— ён паспрабуе скарыстаць Алесеву прапанову.|@corpus
wavs/007222.wav|Ад злосці на легкаважнасць Віктара ледзь не паліліся з вачэй слёзы.|@corpus
wavs/007223.wav|— Але ўсё гэта. — Першае, што сведчыць супраць рэлігіі, гэта тое, што ў людзей розныя багі.|@corpus
wavs/007224.wav|гэтая гальванізацыя трупа неўтаймаванай і д'ябальскай ідэі свабоды, што даўно скампраметавала сябе.|@corpus
wavs/007225.wav|"У нарвегаў — ""берсеркерства"", у нашых — ""пана"". Бачыш, нават словы асобныя ёсць. Рознасць нерваў ці яшчэ нешта?"|@corpus
wavs/007226.wav|"неўтаймаванай вольніцай, бязбожнікамі, якія прагнуць вечнага бунту. Параўноўваў работу Алеся з ""Песнямі шатландскай мяжы"" Вальтэра Скота"|@corpus
wavs/007227.wav|Па-другое,Віктара нядаўна прымусілі кінуць курыць. Ён ужо ведаў аб сваёй хваробе.|@corpus
wavs/007228.wav|"Аборона гістарычнай дысертацыі (""Сялянская вайна семнаццатага стагоддзя на тэрыторыі беларускага Прыдняпроўя. Па матэрыялах радавых архіваў тамтэйшых дваран і прыдняпроўскіх ""Кронік""),"|@corpus
wavs/007229.wav|і нагадваў усім аб шматлікіх непрыемнасцях і абвастрэннях, якія нарадзіў гэты безадказны эксперымент,|@corpus
wavs/007230.wav|— Так часам у нас бывае. Разумееш, як ад нечага забытага кліч.|@corpus
wavs/007231.wav|Другія вераць у доктара Гільятэна і над яго магілай ляскаюць ягоным вынаходніцтвам.|@corpus
wavs/007232.wav|Алесь з тым самым велічэзным сорамам за сваё багацце прапанаваў Віктару грошы, каб той паехаў куды-небудзь лячыцца.|@corpus
wavs/007233.wav|"Крычаў нешта аб ""славянскай душы"", якой чужы мяцеж і ўласцівая, з самых першых часоў, рахманасць і пошукі бога ў сваёй душы і душы таго, хто кіруе."|@corpus
wavs/007234.wav|— З рызаў пакуль што не дазваляюць. — Чаго гэта ў цябе ручнік замест гальштука? — Добра, што пакуль не вяроўка.|@corpus
wavs/007235.wav|Усё з тых людзей, што апладзіравалі Чарнышэўскаму і аб якіх хадзіў жарт: — Што гэта ты, хлопча, з хадніка сабе плед зрабіў?|@corpus
wavs/007236.wav|А ўсе людзі торкаюцца туды сюды, туды, не разумеючы, што прыкутыя да жыцця, у якім усё сказана.|@corpus
wavs/007237.wav|— Не тое, дзед, не тое. Не аб верах. Аб тым, што ўва мне, аб маёй мэце, аб тым, уто ўратавала нас усіх.|@corpus
wavs/007238.wav|"Затое на абароне ""Прыдняпроўскіх песень, паданняў і легенд"" ледзь не было скандалу. Сабралася зашмат народу, з ""Агула"" і проста так землякоў."|@corpus
wavs/007239.wav|Алесь сказаў, што Віктар падарве-такі свае сілы. Віктар адказаў, што гэтая работа дасць яму грошы, каб паехаць, а не, дык проста каб жыць.|@corpus
wavs/007240.wav|— Я цярпела. Суткі. А потым не вытрымала і застагнала.|@corpus
wavs/007241.wav|Гэта твая трывога, жаданне, еднасць душ на адну хвіліну.|@corpus
wavs/007242.wav|А студэнцтва гуло: — Веча! Разін! Копныя суды!|@corpus
wavs/007243.wav|Вучэнні, усе вучэнні — лухта. Ёсць адно вучэнне,пакуль над чалавекам праўда думак, пачуццяў, любві.|@corpus
wavs/007244.wav|Студэнт, аднак, не пакарыстаўся ніводным з правоў і прывілеяў, дадзеных імператарам ступені кандыдата, а застаўся пры прафесары Сразнеўскім для ўдасканалення ў навуках,|@corpus
wavs/007245.wav|Наступнай восенню студэнт імператарскага Санкт-Пецярбургскага універсітэта Аляксандр, Георгіеў сын, Загорскі,|@corpus
wavs/007246.wav|прыдуманай бязбожнымі французамі, што заўсёды яны будуць адчуваць духоўную патрэбу ў манархіі.|@corpus
wavs/007247.wav|Або, кажуць, індусы могуць часам болю не адчуваць. Або наш інстынкт да дрыгвы.|@corpus
wavs/007248.wav|"расцалаваў ""падвойнага кандыдата"" і згадзіўся пайсці разам з сябрамі, якіх набралася чалавек пяцьдзесят, адсвяткаваць у Барэля нараджэнне новага ""мужа навукі""."|@corpus
wavs/007249.wav|адначасова запісаўшыся на слуханне лекцый па медыцыне і філасофіі з правам наведваць, як раней, лекцыі славеснасці, гісторыі і прыгожых мастацтваў.|@corpus
wavs/007250.wav|Але увесь час клікаў яго да сябе, знайшоў братам кватэру ў Пецярбургскай часці, у доме нумар шаснаццаць па Вялікай Пасадскай (два цёплыя і сухія пакоі),|@corpus
wavs/007251.wav|— Даруй мне. Ён не чуў яе слоў. Толькі бачыў няўлоўныя рухі вуснаў:|@corpus
wavs/007252.wav|Адны вераць у магілу Хрыста і дзеля яе здзекуюцца з жывых. Бо мярцвяк кажа, і яны не могуць адмовіцца, паляць на агні.|@corpus
wavs/007253.wav|Аднойчы праз гэта сябры пасварыліся і нават месяц не размаўлялі ні аб чым, акрамя справы.|@corpus
wavs/007254.wav|За вокнамі курыльні хвастаў чорны лістападаўскі дождж. У доме Сашальскіх на Ліцейным праспекце, чакаючы, пакуль сыдуцца госці, сядзелі людзі, што сабраліся раней, каб паспець пагутарыць.|@corpus
wavs/007255.wav|Я зразумела: з'явіўся ты. І чамусьці мне стала зусім лёгка.|@corpus
wavs/007256.wav|І не зменіцца. У бібліятэцы гарэла святло. Дзед не спаў. Яму забылі паведаміць. І ён чакаў.|@corpus
wavs/007257.wav|Восем з дзесяці дзяцей, нават упершыню трапіўшы, не праваляцца. Як, ты скажы, вядзе іх нехта. Ці нешта. І што ўжо там бог?|@corpus
wavs/007258.wav|Я не ведаю, ці ёсць у гэтага змагання нейкая надзея. Але з веку ў век людзі змагаюцца. І таму яны — людзі, а не быдла.|@corpus
wavs/007259.wav|Не як свіння, вядома, п'яны. І нечакана трохі ўскіпеў: — Сон! Забабоны гэта. Не чакаў ад цябе. Ракавіна забабонаў: схавайся і сядзі.|@corpus
wavs/007260.wav|Алесь расказаў пра дарогу, пра размову з прафесарам, пра тое, як гучала песня ў снягах, пра пагрозлівы сон.|@corpus
wavs/007261.wav|Алесь, успамінаючы свае нядаўнія разважанні, чырванеў ад слоў Руніна, нібы яго білі па шчоках.|@corpus
wavs/007262.wav|Ці не дурасць, калі трэба верыць у жывых, у тое, што сёння здарылася?|@corpus
wavs/007263.wav|— Але сон. — У матулю ты пайшоў, — няўхвальна сказаў Вежа і наліў келіхі. — Пі. Хто п'яны — з тым бог.|@corpus
wavs/007264.wav|дзеля якой ён усё лета прасядзеў у архівах Вежы, Сухадольскага замка, Раткевічаўшчыны, Кісцянёў і фондаў былога Забораўскага кастальянства, прайшла без перашкод.|@corpus
wavs/007265.wav|Ён глядзеў на яе з нямым пытаннем. І атрымаў нямы адказ: нічога не змянілася.|@corpus
wavs/007266.wav|Ускінуў падбароддзе насустрач унуку. І той зразумеў, на што дзед перш за ўсё чакае адказу. — Адмовілася.|@corpus
wavs/007267.wav|і маліў, каб браў грошы, бо тут, пры сур'ёзнасці справы, зусім ужо не да гонару.|@corpus
wavs/007268.wav|— Сёння — праўда, заўтра — хлусня. Сёння — Брут, заўтра — ён жа, Нерон. Сёння бог — заўтра плесня, а потым другі бог.|@corpus
wavs/007269.wav|— Бацька будзе кумам, — сказаў дзед. — Клейна — кумою. Каб не было падазрэння на імёны. — Якія імёны? — Юры і Антаніда.|@corpus
wavs/007270.wav|"Іх усеагульным плебісцытам пагналі да агню, каб адцягвала дым. Кастусь дамогся. Па-першае, ""спявак"" Эдмунд Вярыга цярпець не мог шкоднага дыму."|@corpus
wavs/007271.wav|Асабліва стараўся прафесар Платон Рунін, найбольш заядлы са славянафілаў універсітэта.|@corpus
wavs/007272.wav|Якія ж яшчэ? — Дзядуля, — сказаў Алесь. — Я думаю, ёсць бог на свеце.|@corpus
wavs/007273.wav|Калі-небудзь я пастараюся расказаць табе пра другія патаемныя нашы веды, выпадкі, дзівы.|@corpus
wavs/007274.wav|У кутку, ля чэзлага — адна назва, што агонь! — пецярбургскага каміна сядзелі Зыгмунт Серакоўскі, Ямант, Валеры Урублеўскі і Хвэлька Зянковіч, усе курцы.|@corpus
wavs/007275.wav|Віктар згадзіўся і часам браў дапамогу. Затое Кастусь з самай гэтай хвіліны не згаджаўся браць ані капейкі.|@corpus
wavs/007276.wav|— Самі мы сябе ўратавалі, — сказаў стары. — А калі загінем — дык таксама самі. Ніхто ў гэтым не будзе вінаваты, акрамя нас саміх.|@corpus
wavs/007277.wav|Магчыма, праз Кастуся, бо Алесь, слухаючыся парады Сразнеўскага, пра змест яе, пакуль тое, памоўчваў.|@corpus
wavs/007278.wav|Мы самі багі. Сёння вось — багі. Бываем свінні, а сёння — багі.|@corpus
wavs/007279.wav|Віктар паглядзеў на Алеся, раптам пасур'ёзнеў і сказаў, што калі бліжэйшыя некалькі месяцаў не прынясуць палёгкі|@corpus
wavs/007280.wav|Усё нешта аб тым, што абаронца, тэндэнцыйна падбіраючы песні, выстоўляе самы баганосны і рахманы са славянскіх народаў бандай мяцежнікаў, рабаўнікоў і гуляк,|@corpus
wavs/007281.wav|Гэтага ніхто не разумее, але гэта ёсць. Пры чым жа тут бог?|@corpus
wavs/007282.wav|Ізмаіл Іванавіч заклікаў да парадку і Руніна і студэнтаў і пачаў навальвацца на ўсе доказы апанентаў, крышыць і ламаць іх, аж пакульне раскідаў усяго, не пакінуўшы каменя на камені.|@corpus
wavs/007283.wav|— Гай-гай! — крычыць нехта, нібы спявае, і яго падтрымлівае хор.|@corpus
wavs/007284.wav|У галаве стала сядзеў, паклаўшы перад сабою шастапёр, стары Вежа.|@corpus
wavs/007285.wav|Зноў не адчуў нічога, акрамя абыякавасці. Добра ведаў, што ён у спальні.|@corpus
wavs/007286.wav|Замак палаў перад ім зыркім шалёным агнём. Ляцелі іскры.|@corpus
wavs/007287.wav|А ён, Алесь, — а можа, і не ён, а нехта іншы, — драмаў, стоячы на нагах,|@corpus
wavs/007288.wav|— ён ляжаў і сніў|@corpus
wavs/007289.wav|Галава працуе ясна і разлічана. Удар знізу, злева, справа. Зваліць канём таго. Стралу ў бабку беламу каню — хай падае. Гаспадар не ўстане.|@corpus
wavs/007290.wav|"Пахмура піпчыў люльку Янка Камар, брат павятовага маршалка ў тым самым дванаццатым годзе і сябра Вежы па славутаму ""сядзенню ў камяніцы над порахам"","|@corpus
wavs/007291.wav|На адзін дзень прызначыць усе тры двабоі. Добра, калі Ілля загіне, а Франс зваліць яго.|@corpus
wavs/007292.wav|чырвань плашчоў аж гарыць, жаўцізна шчытоў — як золата і сонца.|@corpus
wavs/007293.wav|стодваццацігадовы чалавек тысяча семсот трыццаць дзевятага года нараджэння.|@corpus
wavs/007294.wav|Які ён цьмяны, гэты сон, што я сасніў! Нейкая Загоршчына, якой не павінна яшчэ быць,|@corpus
wavs/007295.wav|Невядомая жанчына, якую ён ніколі не бачыў, але якую кахае, белая, з залацістымі валасамі, кажа: — Пакуль яны ходзяць па гэтай зямлі|@corpus
wavs/007296.wav|Даю слова: ніколі не буду нічыёй жонкай, акрамя як яго.|@corpus
wavs/007297.wav|Алесь і ўсе, хто побач з ім, бачылі вілы, доўбні і баявыя цапы натоўпу, што абкружаў іх.|@corpus
wavs/007298.wav|Яны часам сустракаліся ў тым самым бярозавым гаі. Беды, крыўда і гнеў, несправядлівасць лёсу літаральна шматавалі яго.|@corpus
wavs/007299.wav|— я сплю з адным каханым. У той дзень, калі разаб'еш ты — з табою. У той дзень, калі яны — з крыгай лёду.|@corpus
wavs/007300.wav|дзе на частаколах, як на лазні ў кагосьці, каго ён непрыемна сасніў, стырчалі конскія чарапы,|@corpus
wavs/007301.wav|сядзела за вялізным дубовым сталом групка людзей.|@corpus
wavs/007302.wav|нейкі чалавек супраць мядзведзя, нейкая дзяўчына! І вось яшчэ нехта схіляецца ў сне нада мною,|@corpus
wavs/007303.wav|— Мроя, — кажа нехта. — Ява.|@corpus
wavs/007304.wav|Тады Майка атрымае вызваленне, а крыўды ў яе на Алеся не будзе.|@corpus
wavs/007305.wav|— Убачым, — ціха сказаў ён. — Сілком пад вянец павяду.|@corpus
wavs/007306.wav|За рэчанькай за быстраю ў цымбалы б'юць, А там маю каханую за ручкі вядуць,|@corpus
wavs/007307.wav|Усё аддам за яго. Ніколі не буду з ім жорсткая. Хай пакора, хай нават рабства, абы пакарацца яму. І ўсё.|@corpus
wavs/007308.wav|адзін з тых нямногіх, што асталіся. Далей крэсліў нешта на паперы, трос белай галавою прадзед маладога Яноўскага з-пад Радугі,|@corpus
wavs/007309.wav|Ля вогнішчаў — там, відаць, начавалі жнеі —гучаў ціхі смех. Потым даляцела ціхая сумная песня.|@corpus
wavs/007310.wav|Але і я з сабою магу зрабіць усё. Я ведаю, поп згодзіцца вянчаць, нават калі вы прывядзеце мяне ў ланцугах.|@corpus
wavs/007311.wav|Ён толькі на золку заснуў на якую гадзіну цяжкім кашмарным сном. Потым прачнуўся, успомніў учарашнія думкі, хацеў устаць і адчуў, што не можа.|@corpus
wavs/007312.wav|А за ім са згэлкам, лямантам, рыканнем ляціць конная лава. Чырвоны туман у вачах.|@corpus
wavs/007313.wav|Разгневаны Раўбіч паклікаў дачку. Міхаліна сказала, што хоча вярнуць Хаданскаму слова. — Не будзе гэтага, — сказаў пан Яраш. — Ніколі. Нізашто.|@corpus
wavs/007314.wav|Ля яго змрочна маўчалі стогадовыя Стах Барысевіч-Кальчуга і Лук'ян Сіпайла.|@corpus
wavs/007315.wav|Нават прыемна, калі кроў свішча са шматлікіх ран на целе: робіцца прыемна і прахалодна, як у дождж.|@corpus
wavs/007316.wav|І на гэтым маё апошняе слова. Кароткая шыя пана Яраша набрыняла крывёю.|@corpus
wavs/007317.wav|Не ў змозе паварушыць рукою ці нагою, не ў змозе не аддавацца гэтым снам, дзе, як жывыя, хадзілі крыжакі|@corpus
wavs/007318.wav|Ён ляжаў, нічога не разумеючы, акрамя жывых сноў.|@corpus
wavs/007319.wav|І, урэшце, як апошняе — новае здарэнне ў Раўбічах: папрок Іллі Хаданскага, што пан Яраш не трымае слова.|@corpus
wavs/007320.wav|За некалькі месяцаў бацька, маці, сварка з Ярашам, ліст ад Кастуся, што ў Віктара рэзка пагоршылася здароўе,|@corpus
wavs/007321.wav|І, урэшце, між ім і Вежам сядзеў самы малады член зборні,|@corpus
wavs/007322.wav|і хацеў толькі аднаго: заснуць так, каб не бачыць гэтых акон і заслоны і старэчага аблічча, што схілялася часам над ім.|@corpus
wavs/007323.wav|Няшчасці пачалі сыпацца як з мяха.|@corpus
wavs/007324.wav|супраць усіх правіл і па намаганню Вежы ўзяты ў гэта кола сакратаром і архівістам Юллян Раткевіч. Вежа патрабаваў і дабіўся свайго.|@corpus
wavs/007325.wav|"дзейнасць ""Ку-гі"", смерць Юлляна Лапаты, зверскае збіццё Стафана."|@corpus
wavs/007326.wav|"— Смерць-смерць-смерць! — роў натоўп. ""Ды гэта ж Юр'ева ноч, — падумаў ён."|@corpus
wavs/007327.wav|Да таго часу ён просіць графа Хаданскага не з'яўляцца. Пан Яраш усё ж шкадаваў дачку, хоць яна сама была вінавата, даўшы слова.|@corpus
wavs/007328.wav|Так было і так будзе. Таму што на ягоных людзях раменныя шаломы, а на тых — сталь, за якую нельга нават учапіцца.|@corpus
wavs/007329.wav|Вечар быў цёплы. Вогнішчы гарэлі за ракою, а ў рацэ адбівалася вячэрняя заранка, куды больш яркая і барвяная, чым на небе.|@corpus
wavs/007330.wav|Потым у зборні трэба дачакацца, пакуль пан Яраш і Франс будуць паасобку, і зрабіць тое самае з імі.|@corpus
wavs/007331.wav|Паспрабаваў уявіць гуллівыя, нібы ў кацяняці, вочы і рудаватыя валасы Іллі і адчуў: і гэта — усё роўна.|@corpus
wavs/007332.wav|і вялізныя мядзведзі з кордамі-зубамі, дзе людзі жылі ў сырых васьмігранных пакоях з вялікімі равучымі камінамі і ржавымі пожагамі,|@corpus
wavs/007333.wav|— Я кахаю Загорскага, — сказала Майка. — Ён вораг. — Вам — магчыма.|@corpus
wavs/007334.wav|І гэта будзе апошняя падзяка за тое, што вы мяне нарадзілі і з гэтай прычыны цяпер забіваеце.|@corpus
wavs/007335.wav|Адразу пасля размовы ён загадаў прыставіць да пакояў Міхаліны верных людзей і сказаў Іллі Хаданскаму,|@corpus
wavs/007336.wav|Шугаў агонь. Фарбы былі такія яркія, якія яны ніколі не бываюць у жыцці:|@corpus
wavs/007337.wav|"Які яшчэ ўнуча, калі ён мой прапраўнук?! Якое права мае на мяне гэты стары?!"""|@corpus
wavs/007338.wav|Зблытаныя валасы, магутныя, нецяперашнія сківіцы,|@corpus
wavs/007339.wav|А сведкі, якія будуць бажыцца, што я ішла па сваёй ахвоце, таксама знойдуцца. Голас яе зазвінеў: — Я не буду ганьбіць вас і крычаць у храме.|@corpus
wavs/007340.wav|Насупраць драмаў сівы Вінцук Рамінскі, старэйшы брат таго Рамінскага, што пры Напалеоне кіраваў народнай вартай.|@corpus
wavs/007341.wav|Гэтаму, і таму, і яшчэ вунь таму. Але чаму ў варожых вачах пад забралам — жах?|@corpus
wavs/007342.wav|бо чатыры дні ён і ўсе гэтыя людзі не спалі і чатырох хвілін. Яму было бадай што ўсё адно, што з ім і іншымі зробіць натоўп.|@corpus
wavs/007343.wav|Дый новы член сям'і раздражняў Раўбіча сваёй самаўпэўненай мордай. .Запіску аб усім гэтым перадаў Алесю пляменнік нянькі Тэклі.|@corpus
wavs/007344.wav|які, на пасяджэнні ў Раўбічах, хацеў памерці, баронячы скрыжаванне шляхоў на Гуту, Чарнігаў і Рэчыцу.|@corpus
wavs/007345.wav|"Ён ""не зрабіў граху"", а вы ""не паддаліся, не паступіліся гонарам"". І таму ён абвянчае."|@corpus
wavs/007346.wav|І ўначы над шчапянымі стрэхамі вісіць ірваная камета.|@corpus
wavs/007347.wav|— ой, страшэнна баліць галава! — высокі, стары, з хваляй карункаў на грудзях. — Унуча. Любы, што з табою?|@corpus
wavs/007348.wav|Удзерліся ў строй. Сэрца захлынаецца ад халоднай ярасці. Сячы.|@corpus
wavs/007349.wav|Хто ў латах, кранутых іржою ад шматдзённай крыві, хто ў кальчугах, ад якіх тапырылася шырокая, тканая кветкамі і лістамі чартапалоху вопратка.|@corpus
wavs/007350.wav|Невялікі строй людзей, сярод якіх ён. Клінам стаяць перад імі людзі ў беласнежных плашчах з крыжамі. Іх многа.|@corpus
wavs/007351.wav|— Як я там апынуўся? Чаму ўспамінаю нейкую невядомую мне дзяўчыну?|@corpus
wavs/007352.wav|Раніцай, аднак, здарылася незразумелае і неверагоднае.|@corpus
wavs/007353.wav|Другі з табой вянчаецца ў царкве залатой, А мне адно вянчанейка — з сырою зямлёй.|@corpus
wavs/007354.wav|Думаў, ашчаперыўшы галаву пальцамі, стары Вітахмовіч, самы стары з усіх прысутных,|@corpus
wavs/007355.wav|Патрэбен быў малодшы, бо ў большасці не хапала ўжо фізічных сіл, а Раткевіч быў бадай што адзін з найлепшых знаўцаў традыцый.|@corpus
wavs/007356.wav|А потым заб'ю сябе. — Як хочаш, — сказаў пан Яраш.|@corpus
wavs/007357.wav|што вяселле будзе праз два месяцы, у канцы кастрычніка, каб асталося тыдні тры да піліпаўкі.|@corpus
wavs/007358.wav|Праз два месяцы ў гэтым сне павінна было здарыцца нешта нясцерпна цяжкае.|@corpus
wavs/007359.wav|жоўтыя, як мёд, і белыя, значна святлейшыя, чым цяпер, валасы, люты агонь у сініх вачах.|@corpus
wavs/007360.wav|І гэтая заранка, і безназдейная глыбіня ракі, і, галоўнае, словы песні раптоўна ўразілі яго вострай адпаведнасцю з тым, што рабілася ў ягоным сэрцы.|@corpus
wavs/007361.wav|Алесь ведаў, што яму цяпер рабіць. Дарэмна ён дараваў. Заўтра ж ён пойдзе да Хаданскага і дасць яму поўху.|@corpus
wavs/007362.wav|Адзін вядзе за ручачку, другі за рукаў, Трэці стаіць — сэрца баліць: кахаў ды не ўзяў.|@corpus
wavs/007363.wav|На хвіліну ён успамінае сябе, а потым наплывае змрок, млоснасць і адчай.|@corpus
wavs/007364.wav|"Бацька, маці, Віктар, Стафан, людзі ""Ку-гі"". ""Які подлы свет!"|@corpus
wavs/007365.wav|Твар Майкі ўсплыў перад вачыма. Краёчак вуснаў, ясныя, як марская вада, вочы.|@corpus
wavs/007366.wav|Успомніў Раўбіча і падумаў: усё роўна. Франса: усё роўна.|@corpus
wavs/007367.wav|Ды і тое не вам, а дурному гонару. Ён сябра вам, каханы — мне, брат — Франсу.|@corpus
wavs/007368.wav|"Я не хачу рабіць на яго. Я не хачу нават жыць для яго. Не хачу. Не хачу"". — Алесь! Алесь! Хлопчык!"|@corpus
wavs/007369.wav|Трохі меней, чым людзей на ягоным баку, але на самай справе куды болей. Адзін з крыжастых варты пяці на ягоным баку.|@corpus
wavs/007370.wav|— Пана! Пана! — лямантуе клін. Яны варочаюць коней. Яны ўцякаюць. — Алесь, хлопчык! Ну што? Што?|@corpus
wavs/007371.wav|Ён спадзяваўся, што за два месяцы яе возьме одум, і разумеў, што прысутнасць Іллі прымусіць Міхаліну ўпарціцца.|@corpus
wavs/007372.wav|"Ён усім абавязаны вам. Усім, і нават тым, што дваццаць год не служыць па новаму абраду, прыкрываючыся словам ""хвароба""."|@corpus
wavs/007373.wav|Зноў яркія колеры. Больш жыццёвыя, чым жыццё.|@corpus
wavs/007374.wav|Алесь хацеў заснуць да таго часу так, каб ужо ніколі не ведаць, не даведацца, што гэта будзе.|@corpus
wavs/007375.wav|І, магчыма, Раўбіч пашкадуе. Нашто ж мы кахаліся, нашто сады цвілі, Нашто ж нашы пуціначкі травой зараслі?|@corpus
wavs/007376.wav|Ён бачыў чалавека з разбітай галавой. Чалавек ляжаў наперадзе, сажні за чатыры перад імі.|@corpus
wavs/007377.wav|У дзікай зале, дзе на сценах бязгучна шалахцелі крылы і рукі ўздымаліся ў жэстах бласлаўлення і пагрозы,|@corpus
wavs/007378.wav|Ён ніколі не думаў шкодзіць вам, нягледзячы на незлічоныя абразы. Бо ён чалавек, а вы. вы. вы — дваране, і не больш.|@corpus
wavs/007379.wav|Гэта не была баязлівасць. Гэта было горшае: абыякавасць.|@corpus
wavs/007380.wav|Ён стаяў між узброеных людзей.|@corpus
wavs/007381.wav|Апошняя. Таму што адразу пасля вяселля я заб'ю гэтага вылюдка. Сына вылюдка і шалёнай сцервы.|@corpus
wavs/007382.wav|Гэта і маё апошняе слова. — Вы можаце, вядома, зрабіць са мною ўсё.|@corpus
wavs/007383.wav|Ён ведае, каму ён павінен дзякаваць за тое, што за ім сто разоў не прыйшлі і ён не здох у Салаўках на саломе.|@corpus
wavs/007384.wav|Бачыў нават калоны і завесу, што калыхалася ад ветрыку. Але здавалася, што ён зноў бачыць гэта ў сне, дрэмлючы на нагах.|@corpus
wavs/007385.wav|І вось ён, невядомы сабе, але больш блізкі, чым ён сам, ляціць на кані насустрач кліну.|@corpus
wavs/007386.wav|— Патрусіце іхнія нівы сваім ячменем! — крычаў нехта.|@corpus
wavs/007387.wav|Воіны з ягонага боку спяваюць, і ён заўважае, як святлеюць іхнія вочы і дрыжаць ноздры.|@corpus
wavs/007388.wav|Інквізітары! І такая поскудзь лае маладых хлопцаў, што ідуць за Чарнышэўскім.|@corpus
wavs/007389.wav|Не апраўдваюся. Закруціўся я тут. Ды і ты, відаць, бо адказаў на адной старонцы. Што ў цябе? Паненка Міхаліна?.. І, напэўна, ўжо і вяселле скора?|@corpus
wavs/007390.wav|Маральнасць імператара, які перабірае пепіньерак са Смольнага, а потым дае ім пасаг ды спіхае замуж за сваіх халуёў?|@corpus
wavs/007391.wav|Ім амаль немагчыма дыхаць. Нядаўна ў сувязі з агульным ажыўленнем надзей, у сувязі з чуткамі пра вызваленне (не вельмі яснымі) і чуткамі пра судовую рэформу|@corpus
wavs/007392.wav|"Дае толькі такім, як мой генерал, тым, што ""ўвайшлі ў розум"", то бо жаруць, п'юць, спяць з законнай жонкай ці з рабынямі, калі жонка не ведае,"|@corpus
wavs/007393.wav|Няхай нават так. Я ведаю, што і продкі Міцкевіча былі праваслаўныя, але ва ўсіх гэтых разважаннях столькі сытага свінства,|@corpus
wavs/007394.wav|У кастрычніку я стаў студэнт імператарскага Санкт-Пецярбургскага універсітэта, а праз адзінаццаць дзён мяне вызвалілі ад платы за навучанне.|@corpus
wavs/007395.wav|Ліст абяцаў трывогу і працу вышэй сіл.|@corpus
wavs/007396.wav|Сцярплю, калі будуць пляваць на мяне і яго. Кожны падлец калі-небудзь рабіў першы крок да подласці.|@corpus
wavs/007397.wav|Гэта як ведаеш што? Памятаеш, калі я быў у вас, Кагуты недзе знайшлі позняе ваўчаня і прынеслі табе.|@corpus
wavs/007398.wav|Нічога, дапячэ, па почырку відаць. Не быў ворагам, дык будзе. Зробяць.|@corpus
wavs/007399.wav|Ажыўленне літаратуры ім ненавіснае. Яны б увесь век пісьменнікаў у рэкрэацыйнай трымалі ды частавалі за даносы цукеркамі.|@corpus
wavs/007400.wav|Я не хачу яго рабіць. Я не саступлю і цалі. Мяне не на тое нарадзілі.|@corpus
wavs/007401.wav|то галоўны іх довад у спрэчцы з сапраўднымі пісьменнікамі ёсць той, што іхняя творчасць ганьбіць радзіму (нібы мы не абавязаны радзіме перш за ўсё ісцінай),|@corpus
wavs/007402.wav|"Гэтым, і толькі гэтым, даюць жыць. Сядзіць, павіч, і лае сучасную літаратуру: ""Якое гэта прыгожае пісьменства?"|@corpus
wavs/007403.wav|Бо тых гоняць, а за гэтым — тупая сіла, якая спрачаецца толькі для добрай работы страўніка, а ўвогуле ўважае за лепшае душыць.|@corpus
wavs/007404.wav|Уяві сабе істоту накшталт вашага пана Мусатава, толькі забагацелага і з сякімі-такімі тытуламі.|@corpus
wavs/007405.wav|яны выклікаюць такую гідоту, што я ў сектанты пайшоў бы, шамана слухаў бы — толькі не яго.|@corpus
wavs/007406.wav|І сына, нядрэннага хлопчыка, паспеў сапсаваць і разбэсціць.|@corpus
wavs/007407.wav|Бачаць чысціню, празрыстасць, сумленне, дабрыню да людзей — значыць, гатова. Патэнцыяльны вораг.|@corpus
wavs/007408.wav|"Дзе ж тут вытанчанасць? Чаму гэта ўсё вучыць народ?"" Словам, можаш красці і забіваць, абы толькі прапаведаваў пры гэтым высокую мараль."|@corpus
wavs/007409.wav|Гэтага досыць. Можна было б жыць. І ўсё ж я, відаць, аддам перавагу голаду, бо не хачу бываць у гэтым доме.|@corpus
wavs/007410.wav|І потым, мы і так занадта церпім, і так ідзём на кампрамісы, да яшчэ кожны з іх тлумачым необходнасцю. Я не хачу.|@corpus
wavs/007411.wav|І такая поскудзь кіруе намі ды яшчэ і крычыць усюды, што будучыня за праваслаўем|@corpus
wavs/007412.wav|(братняя любоў з пугаю ў руцэ), народнасцю (права смаркацца ў руку, лаяць іншаверцаў і атрымліваць поўхі) і самадзяржаўем (роўнасць усіх сумленных і чыстых перад плахай).|@corpus
wavs/007413.wav|Або захапляцца высокай адукацыяй грамадства, якое ўсё яшчэ не можа расхлябаць спадчыны Мікалая-душыцеля ды Сергія-зацямніцеля прозвішчам Уварава?|@corpus
wavs/007414.wav|Ніхто не хоча праўды. Ніхто нават не падумае, што ўсё гэта — калос на гліняных нагах, які вось-вось зваліцца.|@corpus
wavs/007415.wav|І мы вырашылі, каб сучка яго выгадавала разам са шчанюкамі. Сучку замкнулі, а ваўчаня паклалі між смактуноў, каб прапахнула іхнім пахам.|@corpus
wavs/007416.wav|А што ім маляваць?.. Высакароднасць даносчыка Фадзея Булгарына? Фадзеяў хапае і не ў кнігах.|@corpus
wavs/007417.wav|Сапраўдным людзям улада жыць не дае.|@corpus
wavs/007418.wav|Малады Талстой, якога ты, напэўна, чытаў, — і той ім не даспадобы. А ён, пакуль тое, нічым асаблівым ім не дапёк.|@corpus
wavs/007419.wav|што яны падрываюць устоі радзімы, што яны не любяць яе, бо, пішучы свае сатыры і пакутныя элегіі, дыскрэдытуюць бацькаўшчыну ў вачах іншаземцаў.|@corpus
wavs/007420.wav|Але гэта не лухта. Я не магу саступаць нават у дробязях.|@corpus
wavs/007421.wav|Ранні Тургенеў — скандал, дыскрэдытацыя панства ў вачах народа! Някрасаў — жах, небяспечнасць, парахавы зарад пад магутныя бастыёны дзяржавы.|@corpus
wavs/007422.wav|Лепей — ніякай велічы, чым веліч на касцях народаў. Але ім цяжка.|@corpus
wavs/007423.wav|і не думаюць ні аб чым, акрамя прасоўвання па службе да ўласнай кішэні.|@corpus
wavs/007424.wav|Сапраўды маральна: мог бы потым проста выгнаць на вуліцу.|@corpus
wavs/007425.wav|Памятаеш, як яны? Сляпыя, дурныя, як клёцкі, а як пачалі яны вішчаць ды падскакваць.|@corpus
wavs/007426.wav|Можаш кожны дзень хадзіць да Фрын на Лігаўку, абы прапаведаваў законную любоў да бога, імператара і жонкі.|@corpus
wavs/007427.wav|І, галоўнае, па ўласнай дурасці яны не могуць нават давесці, чым для іх варожы той ці іншы.|@corpus
wavs/007428.wav|Іхнія стрыжаныя дзеўкі трыбушаць мерцвякоў замест таго, каб сумленна гандляваць сабою ў шлюбным ложку.|@corpus
wavs/007429.wav|"Скажуць: ""Дзяцініцца, дурань. Ну, паслухай якую гадзіну. Затое астатні час жыві як хочаш""."|@corpus
wavs/007430.wav|Яны нібыта заходнікі, сацыялісты, распусныя зеляпаны, валасатыя бамбісты. У іх не шлюб, а палавая распуста.|@corpus
wavs/007431.wav|"Кастусь пісаў: ""Усё ў свеце плыве хутка. Мне здавалася, нядаўна пісаў табе. А мінула амаль сем месяцаў."|@corpus
wavs/007432.wav|"Гэта страшна — чалавек без перакананняў, ці то з тымі ""перакананнямі"", якіх сёння трымаецца Дзяржаўны савет."|@corpus
wavs/007433.wav|І хочацца адказаць ім словамі Гогаля:|@corpus
wavs/007434.wav|Так і гэтыя. Нічога не разумеюць, а чуюць. А паколькі ўсе яны накшталт майго генерала і думаюць гатовымі катэгорыямі,|@corpus
wavs/007435.wav|"Бачыў ты? Дзівосы! Ва ўсякім разе, дзякуй ім. Магу жыць. Я наогул ""шчасця балавень бязродны"". Атрымаў урок, які дае каля трохсот рублёў ў год."|@corpus
wavs/007436.wav|Іхняя літаратура, замест таго каб паказваць сумленных дваран ды клопаты імператара аб народным дабрабыце, малюе рызманы ды галоту перакатную, ды такіх самых якабінцаў, як яны.|@corpus
wavs/007437.wav|"Жыццё было спакойнае, але нічога не абяцала. І таму Алесь амаль узрадаваўся, атрымаўшы ""з вернай аказіяй"" ліст ад Кастуся."|@corpus
wavs/007438.wav|Не, тыя хлопцы чыстыя. Яны ведаюць сэрцам, што лепей хай не будзе ніякай дзяржавы, чым такая імперыя.|@corpus
wavs/007439.wav|Мне здаецца, калі я сцярплю, калі я зраблю выгляд, што не чую, — я сцярплю і большае, не пачую, калі народ пачне крычаць ад болю.|@corpus
wavs/007440.wav|Часам гаспадар прыходзіць, сядае ў рэкрэацыйнай і гадзінамі даводзіць, што наш край — праваслаўны і што я, напрыклад, каталік памылкова.|@corpus
wavs/007441.wav|Татаршчына! Алесь, я ведаю, гэта глупства — адмаўляцца ад магчымасці не жыць у нэндзы.|@corpus
wavs/007442.wav|— Ты, маршалак, павінен быў са шкуры вылезці, а даведацца аб прапанове Раткевіча.|@corpus
wavs/007443.wav|у якой ёсць галасы, але няма мужыкоў, няма нават грошай, каб паехаць у губерню, дзе, урэшце, ім, пакрыўджаным, няма чаго рабіць.|@corpus
wavs/007444.wav|Суровыя бровы старога разышліся: — Згаленне? Магчыма.|@corpus
wavs/007445.wav|Яроцкі дарэмна біў у гонг. І тады Вежа, зрабіўшы яму знак спыніцца, падаўся наперад. — Ну, — амаль шапнуў ён.|@corpus
wavs/007446.wav|Ён абводзіў рады вачыма, і выгляд у старога быў такі, што тыя, па кім прабягаў яго позірк, адразу змаўкалі. Запанавала цішыня.|@corpus
wavs/007447.wav|— Ясна, — сказаў Яроцкі. — Пані Клейна. — Не ведаю, бацюхна, — сказала старая. — Па-старому мне зручней.|@corpus
wavs/007448.wav|Павінен быў сказаць мне. — Чым бы ты памог? — Грашыма. Я прывёз бы ў зборню ўсю дробную шляхту,|@corpus
wavs/007449.wav|Памарудзіў і, схіліўшы сівую галаву, апусціў яго ў белую палову урны. Шар гучна ўдарыўся аб чыстае дно.|@corpus
wavs/007450.wav|Каб запіска аб адмаўленні прайшла — трэба было не менш за дзвесце шэсцьдзесят два галасы.|@corpus
wavs/007451.wav|Пан Юры ўспёрся на падваконне побач з ім. — Гэтыя шары грукалі страшна, — сказаў Вежа.|@corpus
wavs/007452.wav|І Загорскі, асцерагаючы яго, адмоўна паківаў галавою. — Я адкажу балаціроўкай, — глуха сказаў Раўбіч. Загорскі кіўнуў.|@corpus
wavs/007453.wav|— Ён схіліў галаву. — Я заклікаю ўсіх дваран, якія хочуць араць зямлю, хочуць, каб у крэслах гэтай зборні сядзелі Зохары і Яўхімы,|@corpus
wavs/007454.wav|— Прадайце прадметы раскошы, — сказаў Вежа. — Заплаціце закладныя.|@corpus
wavs/007455.wav|Вежа з удаваным непаразуменнем паціснуў плячыма. — Карбанарый! Кінжальшчык! Лувель! Якабінец!|@corpus
wavs/007456.wav|— Нашто табе гэта рабіць? Вежа ўсміхнуўся. — Так проста.|@corpus
wavs/007457.wav|І рэзка кінуў: — Воля! Сядзеў, адразу страціўшы ўсялякую цікавасць да таго, што адбываецца ў зале.|@corpus
wavs/007458.wav|І сеў. Частка залы ўхвальна зашумела.|@corpus
wavs/007459.wav|Што ж, цяпер асталося толькі апусціць свой белы шар і ехаць дадому, да ўнука. Добра, што хлопчык не сярод гэтых пачвар,|@corpus
wavs/007460.wav|Стары свідраваў сына вачыма. — Раўбіч ведаў? — Аднекуль ведаў. Раткевіч да яго даволі блізкі. — Ну вось. Ты павінен быў ведаць.|@corpus
wavs/007461.wav|— Хіба я сказаў нешта нечаканае, нешта такое, аб чым вы не думалі? — Лухта! — крыкнуў Іван Таркайла.|@corpus
wavs/007462.wav|і дзе заплочаны працэнты па закладных. Словы ўпалі ў насцярожаную цішыню залы, як карцеч. Тыя, у якіх трапіла, зашумелі.|@corpus
wavs/007463.wav|— Цяпер, пасля таго як я нагадаў вам гэта, мы можам пачаць балаціроўку, панове. Прашу браць шары. Вежа ўзяў шар першы.|@corpus
wavs/007464.wav|— я заступіўся б за пана Раткевіча, але нашто мне заступацца за мужыка, які не адчувае аніякай патрэбы ў змене свайго становішча?|@corpus
wavs/007465.wav|Ён разлічыў правільна, ён зразумеў іх і таму здолеў сутыкнуць ілбамі. Адна сволач!|@corpus
wavs/007466.wav|Потым Яроцкі ўздыхнуў: — Пане Раўбіч. Раўбіч глядзеў на Загорскага.|@corpus
wavs/007467.wav|Клейне прыемна сядзець побач з Зохарам, мне — сутыкнуць гэтую сволач, прымусіць іх біцца.|@corpus
wavs/007468.wav|Пэўна, не адны гэтыя восем чалавек ведалі? — Не адны.|@corpus
wavs/007469.wav|— Пахавалі мы гэтымі шарамі запіску Раткевіча. Усё. — А што, хіба пахавалі?|@corpus
wavs/007470.wav|— Вось так лепей, — сказаў Вежа і дадаў: — А для сябе. для сябе я стаю за белы шар.|@corpus
wavs/007471.wav|— Як камяні па труне. — Сапраўды, бацька, — адказаў пан Юры.|@corpus
wavs/007472.wav|Але ж вы жылі з іхняй працы на вашай зямлі. Дык вось, калі вы ўсе будзеце чыстыя — вызваліце іх.|@corpus
wavs/007473.wav|Маршалак Юры падышоў да бацькі. Стары Вежа чакаў, стоячы ля акна і гледзячы на цьмяную ў цемры стужку Дняпра.|@corpus
wavs/007474.wav|— Я даю мужыкам пазыкі, я адказваю за нядоімкі, за неплацеж падаткаў, што ляжаць на мужыках. Яны не вартыя таго самі, вось што.|@corpus
wavs/007475.wav|Вежа рушыў быў да выхаду, але потым спыніўся. Твар ягоны быў жорсткі, калі ён сказаў сыну:|@corpus
wavs/007476.wav|— Пахавалі, бацька. У зборні было чатырыста дваццаць восем дваран.|@corpus
wavs/007477.wav|— Дурань, — ціха сказаў Вежа. — Заўсёды думаў, што Хаданскі дурань. І злосны. Чалавека хоча зганьбіць. — Дык вось, — сказаў далей Хаданскі,|@corpus
wavs/007478.wav|Падлічылі шары позна ўвечары, калі за вокнамі ўжо даўно гарэлі гарадскія агні.|@corpus
wavs/007479.wav|— Я ж, здаецца, не за адмену стаю? Я ж прапаную пакінуць на год усё, як яно ёсць.|@corpus
wavs/007480.wav|— Ваша справа, — сказаў Яроцкі. — Пане маршалак. — Волю, — сказаў пан Юры. — Я з Раткевічам.|@corpus
wavs/007481.wav|а на месца маршалка — крывавы кат. я заклікаю ўсіх гэтых дваран класці белы шар за мужыцкую волю.|@corpus
wavs/007482.wav|Прыблізна трэцяя частка залы, у тым баку, дзе сядзеў Браніборскі. — Чаму вы крычыцё, панове? — звузіўшы вочы, спытаў Вежа.|@corpus
wavs/007483.wav|як тое зараз паабяцаў Хаданскі, дык мне аж адразу весялей робіцца. Махнула рукой: — Белы шар. Усе маўчалі.|@corpus
wavs/007484.wav|Аддайце ім палову зямлі, і, вольныя, яны пойдуць і на вашу зямлю таксама. За грошы.|@corpus
wavs/007485.wav|Заплаціце нядоімкі: разам нажывалі іх, разам і адказвайце. А там, чыстыя, будзеце думаць.|@corpus
wavs/007486.wav|— Сядзьце, хрысціянін Таркайла, — грэбліва сказаў Вежа. — Што б вы прапанавалі? — вонкава спакойна спытаў Браніборскі.|@corpus
wavs/007487.wav|— Пане Ваневіч. — Волю. — І, нарэшце, самы ўплывовы з дваран губерні — князь Загорскі-Вежа.|@corpus
wavs/007488.wav|І вось. — Колькі? — За адмену дзвесце шэсць, супраць — сто восемдзесят сем.|@corpus
wavs/007489.wav|А потым шары пачалі падаць часцей і часцей, і ўдары рабіліся ўсё больш і больш глухія.|@corpus
wavs/007490.wav|І гэтая палова вашай зямлі дасць вам утрая больш, чым цяпер уся. Было ціха.|@corpus
wavs/007491.wav|Але я падумаю, што на зборах замест буяна Кроера будзе сядзець мой дзед Зохар,|@corpus
wavs/007492.wav|Урэшце, мне проста забаўна было б паглядзець, а што з гэтага будзе. І я не люблю Кроера.|@corpus
wavs/007493.wav|Потым нехта з асяроддзя Кроера паспрабаваў свіснуць. — Чаму ж вы так? — спытаў Вежа.|@corpus
wavs/007494.wav|А яны б галасавалі, як ты, як я. Я прывёз бы толькі сто чалавек — і Кроер паляцеў бы рылам.|@corpus
wavs/007495.wav|Ён яшчэ не дарос да волі. Яму яшчэ трыста год будзе патрэбен сатрап з бізуном.|@corpus
wavs/007496.wav|Загорскі ўстаў. — Волю, — сказаў ён. — Волю ў тых маёнтках, на якіх няма нядоімак|@corpus
wavs/007497.wav|Калі пакінем яго мы, культурныя, ён знойдзе на сябе іншага жорава. Горшага.|@corpus
wavs/007498.wav|І тут край Браніборскага і Кроера выбухнуў выгукамі: — Сацыяліста! Гверыльера!|@corpus
wavs/007499.wav|З нешматлікімі сябрамі ён замкнуўся ў маёнтку, стварыўшы нешта накшталт братэрства,|@corpus
wavs/007500.wav|І ён пусціўся ў разгул так, што самому страшна рабілася. Загоршчыну запісаў на сына.|@corpus
wavs/007501.wav|Скакалі коні, захлынаючыся бомамі, стралялі гарматы, лілося віно, купляліся статуі і карціны.|@corpus
wavs/007502.wav|Загорскі перамог. Але гэта не прынесла радасці. Брыдка! Нізкі свет!|@corpus
wavs/007503.wav|Ажаніўся сын, нарадзіўся Алесь. Нішто не змяніла дзедавай велікапышнай самоты.|@corpus
wavs/007504.wav|напалову ў швейцарскі і напалову ў англійскі банк. Нашчадкам няма чаго дакараць яго за разгул. Ён нікога не збяднее.|@corpus
wavs/007505.wav|філосафам якога быў Эпікур, а рэлігіяй — Вальтэр. Музыканты. Спектаклі прыгоннай оперы.|@corpus
wavs/007506.wav|Кожны месяц нехта абпіваўся да святых дароў. .Пакрысе гэта абрыдла яму.|@corpus
wavs/007507.wav|Да гэтага чалавека цяпер ехаў Алесь.|@corpus
wavs/007508.wav|Толькі ад сына ён аддаліўся, — нявестка зноў завяла ў Загоршчыне папа.|@corpus
wavs/007509.wav|І толькі ён са сваім жалезным здароўем жыў, усё глыбей пагразаючы ў меланхоліі і мізантропіі.|@corpus
wavs/007510.wav|Яму было пяцьдзесят чатыры, калі ён канчаткова страціў веру ў сумленне і гонар улад,|@corpus
wavs/007511.wav|Ён ведаў людзей. Ён ведаў свет.|@corpus
wavs/007512.wav|І што ж зрабілі з імі? Вешаць дваран! І хто?! Фельдфебель!..|@corpus
wavs/007513.wav|дзівоснай скульптурай і музыкай. Яму нічога не было патрэбна.|@corpus
wavs/007514.wav|Пышны і магутны абломак старасвеччыны, ён згасаў, абкружаны мастацтвам, паркамі,|@corpus
wavs/007515.wav|Усё, што можа даць мастацтва і вытанчанасць, прырода і каханне. І пустата.|@corpus
wavs/007516.wav|Мільён яшчэ да вайны быў пераведзены за мяжу і пакладзены роўнымі долямі, пад тры складаныя працэнты гадавых,|@corpus
wavs/007517.wav|у карыснасць дзяржаў, у тое, што свет ідзе да лепшага. У гэты год цар страляў у людзей з гармат.|@corpus
wavs/007518.wav|І кожны лічыць, што мае рацыю, калі гыркае. Дык няхай хаця два браты будуць іншай веры.|@corpus
wavs/007519.wav|Ён прапівае паўдзённыя землі. Піце, людзі! Піце! Гуляйце ўсе!|@corpus
wavs/007520.wav|Памерла дачка — і да ўсяго гэтага (з узростам ён стаў мякчэйшы) дадаліся туга, мукі сумлення.|@corpus
wavs/007521.wav|Бацькоўскай уладай ён загадаў, каб унука хрысцілі ў касцёле. — Народ раздзялілі гэтай верай. Сварацца, як быццам не адной маці дзеці.|@corpus
wavs/007522.wav|Паступова адыходзілі верныя сябры.|@corpus
wavs/007523.wav|Ён бачыў іх рэдка, раз у год-два. Калі нарадзіўся другі ўнук — ён ажывіўся. Яму здалася забаўнай новая ідэя.|@corpus
wavs/007524.wav|Тыя людзі былі храбрыя, браты па духу, бескарыслівыя, сумленныя. Не кур'яны, не баранавы — цвет зямлі!|@corpus
wavs/007525.wav|Вымушаны былі зрабіць па яго і ўнуку далі імя Вацлаў. Але нічога не змянілася.|@corpus
wavs/007526.wav|Два завешаныя ўскінулі Стафана на аглабіцу воза. Шалёныя вочы паўзверх павязкі глядзелі весела. Шалёны ўскінуў шаблю разам з похвамі і — плазам — ударыў.|@corpus
wavs/007527.wav|— Што вы, — сказаў Стафан. — Я і зразумець не паспеў, што здарылася.|@corpus
wavs/007528.wav|Госць усміхаўся, выпіваў, цалаваў пані дому ў шчаку і засынаў з думкай, што дом трымаецца звычаю, што гэта харошы дом.|@corpus
wavs/007529.wav|— Два? — спытаў Стафан, марудзячы. — Але. — Конна? — Я вось табе як жыгну, — сказаў другі, з шалёнымі вачыма, уздымаючы карбач.|@corpus
wavs/007530.wav|Цяпер нехта павінен быў паднесці чарку і яму. Стафан адчуваў набліжэнне гэтай пані.|@corpus
wavs/007531.wav|І так у яго ворагаў многа. — Я ўсё зраблю, браце, — сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/007532.wav|Коні ляцелі як на злом галавы. Потым, стаміўшыся, пайшлі ступою. Крыві нідзе, акрамя саломы, не было відаць,|@corpus
wavs/007533.wav|— Я чуў. Але вы памыляецеся, калі лічыце, што я раблю розніцу між князем і мужыком. Я — лекар.|@corpus
wavs/007534.wav|Кагутоў воз імчаўся, хеўра коннікаў рабілася ўсё меншая і меншая. Лапата пашкадаваў, што з ім няма стрэльбы.|@corpus
wavs/007535.wav|"і толькі раз, на імгненне расплюшчыўшы асавелыя вочы, сказаў не сваім голасам: — ""Ку-га"". Лекар аглядаў збітага."|@corpus
wavs/007536.wav|— крычаў шалёны. — Ану на аглабіцу яго, ды па нырках. Па нырках.|@corpus
wavs/007537.wav|Былі ў маці тры сыны на раду, Загадалі ўсім тром на вайну.|@corpus
wavs/007538.wav|— А цяпер забудзь, — Стафан заплюшчыў вочы.|@corpus
wavs/007539.wav|Лявей ад іх было канаплянае поле, а за ім схіл, зарослы меднымі соснамі. Правей — хмызы, за якімі ляжаў нізкі, на вільготным месцы, лес.|@corpus
wavs/007540.wav|Там, на ўзлессі, як волат, стаяла магутная сухая сасна. Коннікі, відаць, наважыліся: паскакалі левым шляхам, сцежкаю праз каноплі.|@corpus
wavs/007541.wav|Стафан Кагут, старэйшы і пакуль адзіны жанаты з братоў, Юллян Лапата ехалі на адным возе з Сухадола.|@corpus
wavs/007542.wav|Дык вось, калі памру— забі. — Хто? — спакойна спытаў Кандрат.|@corpus
wavs/007543.wav|Па белых світках ясна было: мужыкі. Не асцерагаючыся нават таго, што конь можа трапіць нагою ў хамячыну, гналі каней, як ад смерці.|@corpus
wavs/007544.wav|Гэта было так нечакана, што Алесь зразумеў: Стафан ні на хвіліну не сумняваецца ў тым, што яго чакае. Алесь не ведаў толькі аднаго.|@corpus
wavs/007545.wav|а— А не туды? — шалёна паказаў карбачом на схіл з мядзянымі соснамі. — Кінь, — сказаў сіні. — Што ім на схіле, ну?|@corpus
wavs/007546.wav|— Ты бачыў? — спытаў Лапата. — Нічога я не бачыў, не бачу і не буду бачыць, — злосна сказаў Стафан. Шырокае аблічча Юлляна было бледнае. Ён махнуў рукой: — Гані.|@corpus
wavs/007547.wav|і кожнаму, хто сустракаўся з возам, здавалася, што гэта едуць з кірмаша смяротна п'яныя. Пад колы капала гарэлка з прабітай пляшкі.|@corpus
wavs/007548.wav|Самы бяскрыўдны з усіх Кагутоў, вады не замуціць, ён быў добры муж і добры бацька.|@corpus
wavs/007549.wav|Зламалі тры рабрыны, прабілі галаву. Лёгкае зрушэнне мазгоў. Некалькі кровазліццяў унутр.|@corpus
wavs/007550.wav|Надта ўжо добрыя былі поршні, як крамныя: ніз суцэльны, вяршок, як андарак, клятчасты, з жоўтых і сіненькіх скураных лычак, а раменьчык, якім зашморгваюць, чырвоны, як мак-відук.|@corpus
wavs/007551.wav|Усе прыезджыя ва ўсіх кнігах хвалілі тутэйшых людзей за тое, што добрыя бацькі і мужы. Але тыя кніг не чыталі, дый здзівіліся б, прачытаўшы:|@corpus
wavs/007552.wav|Алесь сядзеў у двары, на бярвеннях, і слухаў галошанне Марты. — Закурыць у цябе няма? — сказаў ён.|@corpus
wavs/007553.wav|— .ла, — дакончыў ён. Ён быў забіты напавал.|@corpus
wavs/007554.wav|На хвіліну Юллян адчуў на каленях знаёмы цяжар, адчуў, як левая рука ляжыць на гранчастым ствале, а правая абмацвае звыклы пудовы прыклад, абплецены ўрэзаным у драўніну і расплясканым — для прыгажосці — медным дротам.|@corpus
wavs/007555.wav|Але завешаных было многа, а звычай казаў: бачыш, што шмат людзей гоняцца за адным — не памагай.|@corpus
wavs/007556.wav|Другі памёр бы, не даехаўшы і да дому. Алесь прывёз з губерні яшчэ двух лекараў. Зроблена было ўсё, але ніхто не абяцаў вылячэння.|@corpus
wavs/007557.wav|З ляснога вострава, злева ад дарогі, вылецелі на апошніх конскіх жылах два чалавекі.|@corpus
wavs/007558.wav|Юллян прамаўчаў. Коннікі перасеклі біты шлях сажняў за пяцьдзесят перад возам. Стафан глядзеў на іх з цікавасцю. Людзі замарузділі, відаць раздумваючы, куды кінуцца.|@corpus
wavs/007559.wav|"Нагалосішся, наплачашся, З сіротамі накугачашся"". — Чакай, сказаў Юллян Лапата. — Гэта што?"|@corpus
wavs/007560.wav|Маленькі атрад, відаць, спрачаўся. Людзі махалі карбачамі ў розныя бакі.|@corpus
wavs/007561.wav|як падумала была, што муж і Юллян напіліся, як з месца кінулася лаяць і як толькі потым убачыла кроў.|@corpus
wavs/007562.wav|Юллян пазнаў у адным з коннікаў Корчака. Другі быў невядомы. — Як на скрут галавы, — сказаў Стафан. — Хто б гэта?|@corpus
wavs/007563.wav|Той самай, надзейнай, крамянёвай, якая ляжала ў яго на каленях, калі яны раіліся ў чаўнах, а вакол была повень. Таму што коннікі пачалі павялічвацца. Вельмі хутка.|@corpus
wavs/007564.wav|— Дарма! — тонка крычаў той, што пад'ехаў. — Кажу, часовыя кладкі цераз яр за сабою пабурылі. Скулля вам цяпер, разявакі!|@corpus
wavs/007565.wav|Калі воз пад'язджаў да месца, дзе яны перабеглі дарогу, Стафан убачыў, што коні, асядаючы, часам знясілена ссоўваючыся ўніз, ужо нясуць людзей па стромым схіле, што зарос хвоямі.|@corpus
wavs/007566.wav|Зніклі. На шляху ляжалі два хлапякі пены. — Ну, — сказаў Стафан. — Загоняць коней. — Змоўч, — сказаў Лапата. — Не твая справа.|@corpus
wavs/007567.wav|Але не гэта самае галоўнае. Баюся, што яму адбілі адну нырку. Так што гэта пытанне часу. — Ён мне брат, пане лекар.|@corpus
wavs/007568.wav|Той, што прыскакаў пазней, спыніў Стафанавых коней, некалькі чалавек саскочылі на зямлю і выцягнулі Стафана з воза.|@corpus
wavs/007569.wav|З вострава, адкуль выскачылі коннікі, пачуўся пошчак капытоў. — Вось чаму, — сказаў Стафан, убачыўшы дзесятак верхавых.|@corpus
wavs/007570.wav|— Здаецца, Кроер Канстанцін. — Чаму Алесю не сказаў? — Кінь, браце.|@corpus
wavs/007571.wav|Марту трэба было неяк адарваць ад гэтага страшнага ляманту, і ён, некурашчы, не знайшоў нічога лепшага.|@corpus
wavs/007572.wav|Ён вагаўся. — Бачылі, — сказаў Стафан. Лапата аж сціснуўся. Коннікі пад'ехалі бліжэй. Вочы змрочна блішчалі пад павязкамі. — Куды памчалі? — спытаў коннік у сінім.|@corpus
wavs/007573.wav|— Выпі, госцейка, апошнюю дый спі! Пакрыўдзь сябе, каб дому не крыўдзіць.|@corpus
wavs/007574.wav|Юллян скалануў галавою. Вельмі шырокі, але прыгожы рот сціснуўся. Чаго было шкадаваць, калі стрэльбы няма.|@corpus
wavs/007575.wav|"— Давай, хлопцы, давай, — крычаў шалёны. — Яшчэ пакуль ""гуп"". Канчай, калі ""чвяк"" будзе! Юлляна трымалі два чалавекі. Ён пачаў круціцца на возе. — Як б'яце?"|@corpus
wavs/007576.wav|— Кроў, — сказаў Алесь. — Кроў яны прынеслі сюды. Ніколі ў нас так, завешаныя, не забівалі.|@corpus
wavs/007577.wav|"— Голас быў падобны. І Юллян сказаў: ""Тарка.ла"". А потым стрэлы."|@corpus
wavs/007578.wav|Моцныя сківіцы Юлляна хадзілі. Ён спачатку думаў, што абыдзецца двума-трыма штурхялямі, але хвіліны ішлі, і ён раптам зразумеў, што Стафана забіваюць.|@corpus
wavs/007579.wav|Пакуль Марта пайшла па тытунь, пакуль нацерла яго, пакуль прынесла і пачысціла забытую, на другі дзень пасля вяселля кінутую бацькам Кагутом люльку, яна сапраўды супакоілася.|@corpus
wavs/007580.wav|— Абяцай, што ёй заўсёды будуць і поршні і чаравікі. Што іншым дзецям, тое і ёй.|@corpus
wavs/007581.wav|Бадай, не варта было хлусіць: невядома ж, што то былі за людзі, дый звязвацца з гэтымі страшна.|@corpus
wavs/007582.wav|Пыл стаяў над дарогай. Хэкалі, таўклі, цалялі выспяткамі ў галаву, якую Стафан закрыў рукамі, у грудзі, у жывот, да якога ён падцягваў і не мог падцягнуць калені.|@corpus
wavs/007583.wav|Юллян рыўцом напалову аддзёр з лёстак аглабіцу. Вочы Юлляна і сіняга сустрэліся.|@corpus
wavs/007584.wav|— Чакай, — сказаў сіні. — Гэна. як яно. — сказаў Стафан. — Коннікі, значыць, два? — От варона, — засмяяўся сіні.|@corpus
wavs/007585.wav|— Два коннікі прабягалі вярхом, — сказаў Стафан. — Унечкі туды. Ды не, не туды, а унь туды, бачыце дзе мокры лес.|@corpus
wavs/007586.wav|Не кусай вусы, мой татка, пры мне, Не плач, мая родная матка, пры мне, Не плач, не плач, мая матухна, пры мне. Наплачашся, мая мамка, без мяне.|@corpus
wavs/007587.wav|Коннікі дагналі воз. — Ты што ж гэта, хлоп? — люта спытаў шалёны.|@corpus
wavs/007588.wav|Апошняя куля трапіла ў бутлю, прызначаную для людзей, якія заўтра павінны былі пачаць біць студню на Кагутовай сядзібе.|@corpus
wavs/007589.wav|Звычайна да госця, які пасля вячэры ўжо засынаў, прыходзіла спачатку Марта, а потым Яня і прыносілі апошнюю чарку крупніку:|@corpus
wavs/007590.wav|І яны забілі мяне, хоць я нікуды не лез і ведаў, што мы людзі маленькія і павінны араць зямлю, і ў нас дзеці.|@corpus
wavs/007591.wav|Стафан купіў яшчэ поршнікі для малой.|@corpus
wavs/007592.wav|Праўды пільна захацелася. Стафана пачалі збіваць. Спачатку кулакамі і карбачамі. Потым, зваліўшы, ботамі.|@corpus
wavs/007593.wav|Той заскавытаў, заенчыў. Шалёная радасць заліла сэрца Лапаты. Ён ударыў нагою другога. У пахвіну. Ляснуўся на дарогу і той. На крык сіні ўскінуў медзведзяватыя вочы.|@corpus
wavs/007594.wav|Алесь пакутліва думаў, як жа адшукаць, як адпомсціць. І раптам пачуў дзіўнае:|@corpus
wavs/007595.wav|гэта канец. Тодар дастаў з-за пояса пісталеты. — Тарка. — сказаў Юллян. Два стрэлы амаль зліліся ў адзін.|@corpus
wavs/007596.wav|— Таркайла Тодар, — сказаў Стафан. — Скуль ведаеш?|@corpus
wavs/007597.wav|— Кроў, — сказаў Алесь. — Авой-ой, што той крывішчы было! Ой-ой-вой!|@corpus
wavs/007598.wav|Правільна кажа мужык. Там мокры лес, там, відаць, яр. Яны рванулі ў правы бок, але амаль адразу трапілі ў балаціну і сталі яе аб'язджаць.|@corpus
wavs/007599.wav|Сплёўваючы абрыдлівую сліну, Алесь слухаў, як яна, Марта, убачыла коней, што самі спыніліся ля брамы,|@corpus
wavs/007600.wav|І Стафан здзівіўся, такое незнаёмае аблічча стала ў Лапаты. Шчокі абцягнуліся, рот нібы праваліўся, моцныя сківіцы дрыжалі.|@corpus
wavs/007601.wav|— Ты не турбуйся, браце, — сказаў Стафан. — Што ўжо табе. Кінь. Усе хрысціяне.|@corpus
wavs/007602.wav|Загорскі, калі Стафан апрытомнеў, пытаў у яго, ці не пазнаў ён каго-небудзь з тых, хто напалі.|@corpus
wavs/007603.wav|Якраз калі ён ездзіў у Магілёў, па лекара, Стафан глядзеў на Рагнеду, якая тупала па падлозе ўсё ў тых самых поршніках. І раптам паклікаў Кандрата.|@corpus
wavs/007604.wav|Алесь прывёз лекара, калі Стафан быў яшчэ непрытомны (апрытомнеў ён толькі на трэці дзень),|@corpus
wavs/007605.wav|Абліччы былі завешаны белым. — Гэй! — сказаў адзін. — Не бачылі людзей? Стафан глядзеў на яго і думаў, казаць ці не.|@corpus
wavs/007606.wav|Юллян Лапата, стоячы на возе, пахіснуўся і, дзіўна заграбаючы паветра рукамі, нібы ішоў купацца па няроўным дне, упаў на Стафана.|@corpus
wavs/007607.wav|Стафан увесь час даставаў і разглядаў іх, усміхаючыся ў маладыя, густаватыя ўжо вусы, прыемна-залацістыя, як у бацькі.|@corpus
wavs/007608.wav|Коні памчаліся дарогай. Шалёны наўздагон стрэліў у Стафана. Потым коннікі паскакалі полем у бок ляснога вострава.|@corpus
wavs/007609.wav|Ехалі дадому трохі вясёлыя. У Стафана таксама быў голас, хоць і горшы, чым Андрэеў. Ён спяваў, а Юллян падцягваў яму густым басам:|@corpus
wavs/007610.wav|Ці стане сілы ў адказ на яе пацалунак усміхнуцца? Трэба, каб хапіла. — Што ты, браце? — спытаў Кандрат.|@corpus
wavs/007611.wav|Пабажыся, што ўсё забудзеш, калі ачуняю. — У імя бога, — неахвотна сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/007612.wav|Але гэта проста каб ведаў і сцярогся. Абяцай, што не будзеш забіваць, пакуль не ўпэўнішся. — У імя бога. Хто?|@corpus
wavs/007613.wav|Мы — хрысціяне. Малая тупала па падлозе. Поршні на ножках былі як вясёлка.|@corpus
wavs/007614.wav|І атрымалася так, што для мяне адзін звычай, а для іх — другі.|@corpus
wavs/007615.wav|На свежых, амаль не змораных конях коннікі глыталі дарогу ўдвая хутчэй, чым папярэднія, і хутка вылецелі на шлях. Сталі, азіраючыся.|@corpus
wavs/007616.wav|І ў гэты момант ветрык адхіліў з аблічча сіняга муслінавае пакрывала. Юллян на нейкае імгненне ўбачыў жорсткія вусны Тодара Таркайлы і зразумеў:|@corpus
wavs/007617.wav|— Зачыні дзверы, — сказаў ён. Стафан ляжаў у чыстым пакоі, на тым ложку, дзе слалі гасцям.|@corpus
wavs/007618.wav|У гэты момант з пушчы, якраз між сухой хвояй і тым схілам, дзе зніклі Корчак з сябрам, вылецеў коннік. Намётам пагнаў да пагоні, махнуў рукою ў бок мядзянага бору.|@corpus
wavs/007619.wav|— Добра, — буркнуў Кандрат. — Зраблю. Яшчэ хто? — Мне здалося, што я пазнаў вочы другога.|@corpus
wavs/007620.wav|А як іначай? Малады — дурэй колькі хочаш, хоць у лазу з чаканам ідзі, а ажаніўся — тут ужо не!|@corpus
wavs/007621.wav|Ён сам распляскаў яго малатком калісьці на прыгуменні. Быў, помніцца, ясны травеньскі вечар.|@corpus
wavs/007622.wav|— Нашто казаў? — спытаў сіні. — Закон, пане, — проста сказаў Стафан. — А я вось табе пакажу закон. Законнікі.|@corpus
wavs/007623.wav|— Якія-небудзь добрыя лекі? — Адцягнуць час. А ўрэшце — хто ведае? Можа і ачуняць. Ён здаровы.|@corpus
wavs/007624.wav|Я нікога не зачапіў. Я ніколі не шчаміўся ў іхнія справы, трымаўся звычаю, а звычай забараняе забіваць упяцёх аднаго.|@corpus
wavs/007625.wav|Ну што ж, будуць мець кроў. Калі выйшаў лекар, Алесь адвёў яго ўбок. — Баюся, ён не жылец, княжа.|@corpus
wavs/007626.wav|Стафан не крычаў. Рахманы твар, калі ўдарам перакідвалі з боку на спіну, глядзеў праз струмені крыві непаразумелымі, але годнымі вачыма.|@corpus
wavs/007627.wav|Малая Рагнеда, на якую ніхто не звяртаў увагі, самавольна абула іх і цяпер тупала перад Алесем, чакаючы, відаць, што заўважыць і пахваліць.|@corpus
wavs/007628.wav|у Кагутовых пачыналі капаць студню два майстры, то хоць пры пачатку і не належыць, а напаіць трэба, няхай не кажуць, што Кагут скупірака.|@corpus
wavs/007629.wav|Вазілі сёе-тое прадаць. Прадаўшы, купілі чвэрць гарэлкі, узялі з яе па чарцы, пад хатняе сала, ды па другой, астатняе закаркавалі і паклалі пад посцілку:|@corpus
wavs/007630.wav|Юллян вырваўся. Навярнуў аднаму пад ніжнюю сківіцу, і той як юкнуў з воза. Спалоханыя коні рванулі, і задняе кола з храбусценнем пераехала скінутаму руку.|@corpus
wavs/007631.wav|Рахманыя вочы Стафана сталі раптам такія, што Кандрат спалохаўся. — Таму што дзе ж праўда?|@corpus
wavs/007632.wav|— Поршнікі купіў, — пабівалася Марта. — А што гожанькія, што ладненькія!|@corpus
wavs/007633.wav|— Крыўдзіш, Стафан, — сказаў Кандрат. — На тым стаім. Ды ты кінь. Ачуняеш. — То ты, Кандратка, слухай.|@corpus
wavs/007634.wav|— Калі ачуняю — я дарую ім, — сказаў Стафан. — Бацька ў яе будзе, а гэта галоўнае.|@corpus
wavs/007635.wav|Алесь ішоў берагам Дняпра. Імкнулася, бегла некуды шырокая плынь.|@corpus
wavs/007636.wav|Алесь зайшоў да пана Юрыя, нагадаў, каб той Паўлюка і Юрася ўладкаваў у Горацкую акадэмію. Абодва любілі зямлю і мелі добрыя галовы.|@corpus
wavs/007637.wav|— на вачах Кірдуна выступіла вільгаць. — Мне, думаеш, лёгка? Буду там чорт ведае з кім тую гарэлку хлябтаць.|@corpus
wavs/007638.wav|На двары, ля ўпакаваных павозак, Халімон Кірдун лаяўся з Фельдбаўхам.|@corpus
wavs/007639.wav|Яна раптам сцёбнула коней і нечакана моцным рыўцом лейцаў звярнула направа. — Но! Но! — голас яе зрываўся.|@corpus
wavs/007640.wav|Было ціха. Быў мір.|@corpus
wavs/007641.wav|На свеце яшчэ магло быць шчасце. Гай быў белы-белы.|@corpus
wavs/007642.wav|Да нас з панічом, магчыма, кабеты хадзіць будуць. Зірне якая на гэткую посцілу ды яшчэ, крый божа, пасівее.|@corpus
wavs/007643.wav|І на курганах, і тут, але радзей і радзей, магутна і сакавіта тапырыў свае дзіды баец-чартапалох.|@corpus
wavs/007644.wav|Матавыя ствалы бяроз былі ўкрыты чорнай вяззю. Мядовы свіст невядомай птушкі — для гівала было позна — ляцеў аднекуль з сонечнай лістоты.|@corpus
wavs/007645.wav|Вочы пана Юрыя былі сумныя і зараз зусім не нагадвалі вачэй маладога чорта. Ён нявесела ўсміхаўся і падтакваў сыну: — Але. Вядома.|@corpus
wavs/007646.wav|Мала мы з табою, ты, нежанаты, ды я, пры жонцы халасты, той гарэлкі папілі ды ў дурня пагулялі?|@corpus
wavs/007647.wav|Сто год так дражнілі самаўпэўненых боўдураў, што вучацца невядома нашто, не маючы і напарстка мазгоў.|@corpus
wavs/007648.wav|І Алесь ведаў, што ўсё гэта, навакольнае, ён ніколі не здолее забыць.|@corpus
wavs/007649.wav|Яна ледзь не калацілася ад супярэчлівых пачуццяў: крыўды на гэтую жанчыну і захаплення ёю.|@corpus
wavs/007650.wav|Сінія пагрозлівыя хмары стаялі, не рухаліся, за вялікай ракой. Кроплямі пралітай крыві чырванелі татарнікі.|@corpus
wavs/007651.wav|Усё было скончана і ў Загоршчыне, і ў Вежы. Чакала дарога. Чакаў Пецярбург, Кастусь, універсітэт.|@corpus
wavs/007652.wav|З хвіліну яны торгалі адзін аднаго. Усё больш і больш павольна. І ўрэшце кінулі.|@corpus
wavs/007653.wav|— Так. Загадай, каб запрэглі коней. Калі Тэкля вярнулася, Майка сядзела ля балюстрады і сціская пальцамі галаву.|@corpus
wavs/007654.wav|Сціснула горла. Не хацелася кідаць усяго гэтага.|@corpus
wavs/007655.wav|Зялёная трава, зялёныя шаты, а ўсё астатняе, як кінуць вокам, белае як мармур, як цукар, як снег.|@corpus
wavs/007656.wav|Мне здаецца, да такой ступені жаночае каханне не даходзіць. Майка не глядзела на яе.|@corpus
wavs/007657.wav|Ні заўтра, ні паслязаўтра. .Коні, запрэжаныя ў лёгкую брычку, імчалі да гасцінца.|@corpus
wavs/007658.wav|Уявіў сабе, як заўтра раніцай маці будзе трымацца з усіх сіл, бацька — нявесела жартаваць, а дзед з заўсёднай іранічнай усмешкай скажа, перадражніваючы семінарскі лаціна-рускі жаргон:|@corpus
wavs/007659.wav|Ён мінуў курганы — іх было тут дзесяткі тры, розных — відаць, нейкі старажытны племянны могільнік, — і пайшоў угору па спадзістым адхоне.|@corpus
wavs/007660.wav|— Прычоску папсуеш, — паддала жару Тэкля. — Едзь ужо. — Добра. — А Ілля? — Скажы яму, што я не прыму яго сёння.|@corpus
wavs/007661.wav|— Панюхай ты, ведаеш што. — злаваўся Халімон. — Гэтай анучай набожчыкаў укрываць.|@corpus
wavs/007662.wav|Кірдун раптам з сілаю ляснуў шапкай аб зямлю. — Ды што ты да мяне прывязаўся, перачніца нямецкая?!|@corpus
wavs/007663.wav|Майка глядзела, як госця спускаецца са сходаў на круг гонару, і невядомая трывога расла ў яе душы.|@corpus
wavs/007664.wav|І каб ужо ні аб чым не думаць, ні на што не звяртаць увагі, забыцца, яна пагнала коней па гасцінцы. Прэч ад Загоршчыны! Далей! Далей!|@corpus
wavs/007665.wav|І потым, заўтра рана ён едзе ў Пецярбург. Магчыма, на некалькі год. Што яму тут? Схіліла галаву. — Бывайце.|@corpus
wavs/007666.wav|На ростанях яна памарудзіла трохі. Боль рос, але расло і пачуццё ўніжэння. І, аднак, трэба ехаць.|@corpus
wavs/007667.wav|Карыцкая зразумела: дзяўчо заганарылася.|@corpus
wavs/007668.wav|Схапіў немца за плечы і патрос. А той яго.|@corpus
wavs/007669.wav|— Халімон смела валіў цераз пень-калоду, бо ведаў, што немец дрэнна разумее хуткую гаворку. — А яму трэба яркі, вясёлы.|@corpus
wavs/007670.wav|Кірдун з жонкай павінны былі ехаць разам з Алесем. І таму Халява быў поўны самым невыносным для ўсіх гонарам.|@corpus
wavs/007671.wav|Як ідзе. Якая прыгожая. У сто разоў прыгажэйшая за мяне. Яна не ведала, што рабіць. — Чаго яна прыходзіла? — спытала Тэкля.|@corpus
wavs/007672.wav|Апошні вечар, уласна кажучы, Алесю не было чаго рабіць. Хіба што развітацца з наваколлем.|@corpus
wavs/007673.wav|Налева — будзе Загоршчына. І заўтра ён едзе. На гады. Яна сядзела, трохі падаўшыся наперад. Тонкі твар быў трохі бледны.|@corpus
wavs/007674.wav|До ўжо тваёй улады над хлопцам! — Хам-Халімон, — сумна сказаў Фельдбаўх.|@corpus
wavs/007675.wav|І ўсё ж абшар, і велічная плынь, і бярозавы гай, у які ён зайшоў, дзіўна супакоілі яго.|@corpus
wavs/007676.wav|Майка глядзела на яе, і, нібы адказваючы на яе думкі, жанчына сказала: — Адкуль я ведаю? Можа здарыцца ўсё.|@corpus
wavs/007677.wav|Ён ішоў дадому, а над ім, у вышыні, плылі зялёныя, пурпурна-чырвоныя і сінія аблокі, якія свяціліся сваім святлом.|@corpus
wavs/007678.wav|— Я ўсё ж не да канца разумею вас. Мне здаецца, жанчына здольна на высакародныя ўчынкі толькі ў імя асабістай прыхільнасці.|@corpus
wavs/007679.wav|І яшчэ яна падумала аб тым, што яна патрэбна яму і добрая, і благая, усякая. Інач бы гэта не было каханне.|@corpus
wavs/007680.wav|Не збяднеем. Затое агаворым, каб вярнуліся сюды. Два свае аграномы. Адзін у Вежы, другі — да нас. І суседзям памогуць. Я ведаю. Агрыкультура!|@corpus
wavs/007681.wav|Трэба было адразу ж пасадзіць яе ў лужыну. — Вы лічыце, што ў імя асабістай прыхільнасці жанчына можа пайсці і на такі высакародны ўчынак?|@corpus
wavs/007682.wav|Гелена ўстала і апусціла на твар цёмны з мушкамі вэлюм:|@corpus
wavs/007683.wav|Сонца схілялася і мякка заглядала пад лістоту. Нібы хацела праверыць, што там магло здарыцца за дзень.|@corpus
wavs/007684.wav|— Вось і ўсё, што я хацела сказаць. Ва ўсякім разе, раю паспяшацца, калі вы не хочаце назаўсёды страціць яго.|@corpus
wavs/007685.wav|Пан Даніла, які прыехаў разам з унукам у Загоршчыну, увесь дзень хадзіў злосны, чапляўся да ўсіх і ледзь не лаяўся, а потым раззлаваўся на Алеся за спачувальныя вочы і прагнаў прэч.|@corpus
wavs/007686.wav|І іншыя, лікам сорак вёсак — ворагі. Кандрат крыва ўсміхнуўся. — Хапаць ды выдаваць мы не будзем, — сказаў ён, — крый божа.|@corpus
wavs/007687.wav|Кандрат, нібы толькі тут заўважыў сома, паспешліва сказаў: — Праўда твая, Алесь, — атаман.|@corpus
wavs/007688.wav|— Зірнуў на Янука і на хаду сарваў злосць: — Праз твой язык, лайнік ты, звяга, справу маглі б зваліць.|@corpus
wavs/007689.wav|На панскія грошы Паўлюк з Юрасём школку скончылі. Ён змоўк. Шырокі, белы ад вастрыні трызубец восцяў вісеў на ўзроўні яго вачэй.|@corpus
wavs/007690.wav|Трымаў з напругай, бо галава рыбіны была на ўзроўні грудзей хлопца, а хвост згінаўся на дне чаўна. — Атаман, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/007691.wav|Замест адказу Андрэй моцна павярнуў човен. Кандрат пахіснуўся, але спрамогся сесці: — Здурэў, сяло дурное! Чаго ты?!|@corpus
wavs/007692.wav|— Гэта не лухта. — Добра. Ты супакойся. Веры ва мне няма.|@corpus
wavs/007693.wav|— Кандратка, — ціха сказаў Андрэй, — навошта ты гэта зрабіў. з Раўбічамі?|@corpus
wavs/007694.wav|— Мы, Янучок, не лізунчыкі, а дурні, калі з такой навалаччу, як ты, разам галовы складаць збіраемся.|@corpus
wavs/007695.wav|— А ты чаму не сказаў, што гэта Алесь карбач з Кроеравых рук выдраў? — Пашкодзіла б. Корчак ганарысты.|@corpus
wavs/007696.wav|Больш ты мне языка не высалоплівай. — І зноў да Кандрата: — Кінь. З-за лухты мала не перасабачыліся, як гайня.|@corpus
wavs/007697.wav|Дагэтуль усім кажа, што смяротны Кроераў бой вытрымаў адзінай толькі сваёй жывучасцю. І раптам — на табе, панская ласка.|@corpus
wavs/007698.wav|— Ага. І ў портках калашыны рознакаляровыя. Еду аднойчы, а ён вялізную шчупачыху спаймаў.|@corpus
wavs/007699.wav|Кірдун з добрай мяккай усмешкай паціснуў плячыма. — Ды што. Тут жывеш, як вольны казак.|@corpus
wavs/007700.wav|Плывеш сабе, сонца вакол. А дома. Бабы гэтыя. Шкада ж іх біць, слабыя.|@corpus
wavs/007701.wav|— Мне таксама. здавалася. — Ён дараваў. Кандрат успыхнуў: — Ну, ведаеш!..|@corpus
wavs/007702.wav|Каб табе ягоную сілу — мы б праз тыдзень усплакаліся б. Крывёю сплылі. Павярнуўся да Корчака. — Гінуць з табою згодны.|@corpus
wavs/007703.wav|— Задыхнуўся. — А той — просты. З намі, з усімі світачнікамі, як роўны.|@corpus
wavs/007704.wav|— Тванню будзе пахнуць, — сказаў Андрэй. — Вымачым, — сказаў Алесь. — Во атаман дык атаман.|@corpus
wavs/007705.wav|Андрэй таксама ўстаў. — Святое — вораг, — сказаў ён, нібы прабачэння прасіў. — І Ведрычы — вораг.|@corpus
wavs/007706.wav|Тры чаўны пачалі паспешліва аддаляцца. Спачатку іх закрылі бліжэйшыя рэдкія хмызы, потым дальнія.|@corpus
wavs/007707.wav|Кандрат зясмяяўся: — І так слова выдралі. Паплывем насустрач, ці што?|@corpus
wavs/007708.wav|Човен павольна плыў між рэдкіх дубоў. Сляпучае сонца з вышыні глядзела ў ваду. Браты маўчалі.|@corpus
wavs/007709.wav|— Проста хацеў паглядзець, як ты, такі доўгі, як конскі шчавук, пляснешся. — Сам такі, — сказаў Кандрат. — І тое праўда.|@corpus
wavs/007710.wav|Нават у цёмным лесе. Нават калі на наш табар з лесу вылезуць. Ну? Цяпер згода? — Згода, — астыў Кандрат.|@corpus
wavs/007711.wav|"Заўтра яўрэям цябе прадам"". Аж тая раптам — боўць! І пайшла."|@corpus
wavs/007712.wav|— Ты ля царквы на Галінку глядзеў, — падкусіў Кандрат, — і Алесевага твару потым, у карчме, не бачыў.|@corpus
wavs/007713.wav|— Яно і відаць, што панскія лізунчыкі, — сказаў Янук. — Панскую зямлю панскімі коньмі араце.|@corpus
wavs/007714.wav|Але гэтаму роду калі будзе нешта — Азярышча табе будзе вораг, Вітахмо — вораг, Загоршчына — вораг, Татарская Грэбля — вораг, Сцюдзёны Яр — вораг.|@corpus
wavs/007715.wav|І на каго па гэтай прычыне суседзі зубы гостраць. Размахнуўся восцямі. Андрэй, ведаючы брата, толькі ўздыхнуў: пранесла.|@corpus
wavs/007716.wav|Ненавіджу я гэтае подлае племя, што яны з ім зрабілі. Не мае права ніхто такое рабіць ды на літасць спадзявацца.|@corpus
wavs/007717.wav|— Нешта ты, Кірдун, увесь час з хаты ўцякаеш, — прычапіўся да першай тэмы Кандрат. — Што, жонка не грэе?|@corpus
wavs/007718.wav|Але, шануючы цябе, спрачацца не буду. Што б ні было — гэтыя людзі, і, вядома, твой брат, астануцца жывыя.|@corpus
wavs/007719.wav|Часцей і часцей. Праз некалькі хвілін усе яны зніклі за шапкай вялікага дуба.|@corpus
wavs/007720.wav|Таму што імі, простымі, трымаецца кожны лясны брат. Імі, Корчак. Корчак узняў руку: — Хопіць, Кандрат.|@corpus
wavs/007721.wav|Ты сам бы толькі ўсё, што вакол, пад зад згроб дый сядзеў бы, пакуль. аж да сэрца не згніў бы. Шэры князь, морда твая паскудная.|@corpus
wavs/007722.wav|— Ды табе гэтага, губа нясытная, мала. Ты не аб усіх дбаеш.|@corpus
wavs/007723.wav|Аплявалі, а потым. тая. на вялікдзень. — Яна мне здавалася добрай дзеўкай.|@corpus
wavs/007724.wav|Не варта было б. А ты ж, пэўна, чуў, чыёй воляй тая дзеўка Хаданскіх зямлю ды свабоду атрымала?|@corpus
wavs/007725.wav|Кагуты засталіся адны. — Ты, брат, бачу я, гарачы, — сказаў Андрэй. — Бывае.|@corpus
wavs/007726.wav|"І нанізвае, хоча пад лазу прывязаць, каб жыла. І так пяшчотненька кажа: ""Рабушка мая, рабуша."|@corpus
wavs/007727.wav|— Гэй! — гукнуў Алесь. — Бачыце? І прыўзняў з чаўна вялікага лілаватага сома.|@corpus
wavs/007728.wav|Лаяцца — сабе даражэй. Дый хваліць няма за што. І па дурасці ляпнуў: — Жанчыны гэтыя — ну іх да д'ябла!|@corpus
wavs/007729.wav|Проста не будзе табе ні хлеба, ні страхі. Праз тыдзень сам да Мусатава прыпаўзеш, калі не возьмуць.|@corpus
wavs/007730.wav|— Лізунчыкі. — сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/007731.wav|— З рыбамі гэтымі бяда, — заліваўся Кандрат. — З вялікімі. Дзеда Бельскага ведаеш, Алесь? — Ну. Заіка?|@corpus
wavs/007732.wav|"То Бельскі як завёўся: ""А туды тваю."". І так да самага Сухадола. Чаўны выплылі на сіні абшар."|@corpus
wavs/007733.wav|Не тваёй. І чыёй воляй паншчыны на гэтым лапіку амаль няма, таксама чуў. І што сам ты ні гвалту, ні згону не ведаеш.|@corpus
wavs/007734.wav|Вось і паніч Алесь са мной згодзен. Андрэй лыпнуў вачыма.|@corpus
wavs/007735.wav|Роўны на многія вёрсты, імклівы і спакойны, ён імчаў да далёкага мора і ўвесь зіхацеў пад залатым сонцам.|@corpus
wavs/007736.wav|— Сябры? — Сябры. — То тады бывайце. Пакінем іх, хлопцы, дый самі развітаемся. Зацурчала пад вёсламі вада.|@corpus
wavs/007737.wav|Маўчыць пан бог, ды не маўчаць людзі. — Цс-с, — сказаў Андрэй. Наводдаль паказаўся човен з Алесем і Кірдуном.|@corpus
wavs/007738.wav|Колькі яму год можа быць? — А чорт яго ведае. Многа. Чаўны ляцелі зусім побач па плыні, між зялёных дрэў.|@corpus
wavs/007739.wav|Не блізнюкі. Проста абодва мелі звычай па два гады сядзець у кожным класе.|@corpus
wavs/007740.wav|Усё гэта была лухта.|@corpus
wavs/007741.wav|сыпанулі на сонечны двор, дзе на сугрэве, каля мура, было ўжо зусім цёпла, брук нагрэўся,|@corpus
wavs/007742.wav|якога баяліся, як чумы, і не падпускалі да гімназічных муроў. Алесю было смешна.|@corpus
wavs/007743.wav|Няўжо настаўнік думае, што яны — дзеці і чытаюць толькі тое, што прадугледжана праграмай.|@corpus
wavs/007744.wav|І адразу — ад злосці на тое, што яго так спрытна ашукалі, і ад непаразумення|@corpus
wavs/007745.wav|Сапраўды, вакол была ноч краіны. Сапраўды, усе яны нарадзіліся занадта позна. І ўсё ж.|@corpus
wavs/007746.wav|Пачалася вялікая рэкрэацыя. Гімназісты, карыстаючыся трыццаццю хвілінамі перапынку,|@corpus
wavs/007747.wav|Аднаму супраць сямёх. Не ўпасці, не даць ім рабіць з сабою ўсё, што яны захочуць.|@corpus
wavs/007748.wav|Частка трыццатая. Ужо самай раніцай наступнага дня, падымаючыся па сходах на другі паверх,|@corpus
wavs/007749.wav|Як на грэх — нікога не было вакол. Ні сяброў, ні проста прыязных людзей, якія маглі б папярэдзіць.|@corpus
wavs/007750.wav|ён прасядзеў другі ўрок, урок геаграфіі. Мсціслаў збоку паглядаў на яго. І ў вачах была іскра насмешкі і іроніі.|@corpus
wavs/007751.wav|Алесь вырашыў пайсці, а калі затрымаюць — прабіцца, адкінуўшы кагосьці з дарогі. Тут не магло быць і размовы аб тым, што ўцякаць — ганебна.|@corpus
wavs/007752.wav|— Пачакайце, князь, — сказаў Лізагуб. Алесь спыніўся. Лізагуб мякка, амаль па-сяброўску, так, што смешна было вырывацца,|@corpus
wavs/007753.wav|насуперак звычаю, адарваўся ад ежы і, калі Алесь праходзіў паўз яго, акінуў каламутным, нібы нежывым, позіркам.|@corpus
wavs/007754.wav|— Я нікому не хачу іх даваць, сказаў Алесь. — Што сказана, тое сказана. — Прабачце, не тлумачэнні, а працяг спрэчкі|@corpus
wavs/007755.wav|І тут адчыніліся дзверы прыбіральні, і з яе з'явіліся, нібы чэрці з табакеркі, яшчэ трое. Першыя крочылі Язэп і Гальяш Цялкоўскія. Браты.|@corpus
wavs/007756.wav|Арыстакраты з лёкайскай трымаліся заўсёды купкаю|@corpus
wavs/007757.wav|У Алеся нарадзілася раптам брыдкае і халоднае пачуццё бездапаможнасці і агіды.|@corpus
wavs/007758.wav|Як не заўважаў і таго, што Цыпрыян Дэмбавецкі, крадком жуючы нешта, раз ці два азірнуўся на яго.|@corpus
wavs/007759.wav|І гэтыя, такія розныя, імёны сучаснікаў, і такое разнастайнае гучанне іхніх радкоў, падобнае то на мёд,|@corpus
wavs/007760.wav|Ну што ж, тады трэба біцца.|@corpus
wavs/007761.wav|І, аднак, нешта нібы вісела ў паветры. Але першым урокам была якраз літаратура.|@corpus
wavs/007762.wav|то на ярасную пену прыбою, то на атруту, прымусіла Алеся забыцца на тое, падсвядомае, што папярэджвала.|@corpus
wavs/007763.wav|Яго ніколі не білі вось так.|@corpus
wavs/007764.wav|Збянтэжанасць — таксама. Учора я сказаў тое, што хацеў.|@corpus
wavs/007765.wav|— нібы пазнаць блізкага сябра пад маскай. Дзіўна было, што Алесь яшчэ не нарадзіўся,|@corpus
wavs/007766.wav|Настаўнік чытаў іх трохі нараспеў, як ніколі не чытаў Дзяржавіна.|@corpus
wavs/007767.wav|Алесь адчуў штосьці нядобрае. Можа, гэта было ў тым, што здаровая доўбня, Цыпрыян Дэмбавецкі, аднакласнік Алесеў,|@corpus
wavs/007768.wav|і толькі тут Алесь вызваліў локаць. — Ваша неўразуменне мяне мала датычыць.|@corpus
wavs/007769.wav|і вельмі крыва глядзелі на Алеся і Мсціслава за тое, што яны староняцца іх і водзяць сяброўства з Грымам і Ясюкевічам.|@corpus
wavs/007770.wav|І гэта было добра. Бо ён гаварыў, між іншым, і пра ўлюбёнага Цютчава. Ну, Пушкін — гэта, вядома, Элада паэзіі.|@corpus
wavs/007771.wav|— страх некуды знік, а ў сэрцы нарадзіўся гнеў. Яны не мелі права нападаць на аднаго.|@corpus
wavs/007772.wav|Нібы ўся гармонія будучых стагоддзяў увасобілася ў адным. І ён любіў яго.|@corpus
wavs/007773.wav|Павяло, — падумаў Мсціслаў. А Алесь не заўважаў.|@corpus
wavs/007774.wav|А за імі стаяў Дэмбавецкі. Яшчэ адзін член іхняга гуртка, Альгерд Корвід, стаяў ля сценкі і глядзеў убок.|@corpus
wavs/007775.wav|А можа, няладнае было ў тым, што другі аднакласнік, Альберт Фан дэр Фліт, ледзь адказаў на паклон.|@corpus
wavs/007776.wav|Прыгожае, жорсткае аблічча Альгерда было абыякавае. І, убачыўшы яго, Алесь зразумеў, што справы — дрэнь.|@corpus
wavs/007777.wav|Альгерд Корвід вызначаўся тым, што мог адным непрыкметным ударам пад дыхала або яшчэ некуды кінуць чалавека ў непрытомнасць і вывесці з бойкі на доўгі час.|@corpus
wavs/007778.wav|Але трэба мець і нешта патаемнае, што любіш ты адзін. І ён любіў Цютчава.|@corpus
wavs/007779.wav|Яны стаялі купкай і цяпер. Прылізаны і карэктны Ігнацы Лізагуб.|@corpus
wavs/007780.wav|Здараліся, вядома, сяброўскія або варожыя бойкі недзе ў прыбіральні ці на вілійскім лёдзе, але гэта былі сумленныя бойкі:|@corpus
wavs/007781.wav|Побач з ім Альберт Фан дэр Фліт з халоднымі вачыма, якія, нягледзячы на светлы колер, былі цьмяныя, як сутонне.|@corpus
wavs/007782.wav|Гэта было дзіўна, бо Алесь, колькі быў у гімназіі, заўсёды помніў Цыпрыяна з бутэрбродам у руцэ.|@corpus
wavs/007783.wav|а апошні чорны снег ляжаў толькі ў вечным ценю процілеглай аркады двара. Алесь выйшаў павольна, апошні,|@corpus
wavs/007784.wav|адзін на адзін ці сцяна на сцяну. Тое, што бойкі не мінуць, ён зразумеў адразу. Іначай на якога д'ябла ім быў бы патрэбен Корвід?|@corpus
wavs/007785.wav|"І ""Вясеннюю навальніцу"" ў ""Галацеі"", і ""Цэцэрона"" з ""Апошнім катаклізмам"" у альманаху ""Дзянніца""."|@corpus
wavs/007786.wav|Гальяш аднойчы зрабіў подзвіг: не астаўся. І такім чынам дагнаў брата.|@corpus
wavs/007787.wav|Прайшло, відаць, хвілін дзесяць вялікай рэкрэацыі. Трэба яшчэ хаця б столькі ж заняць размовай аб усім тым, што стаіць паміж імі, а потым яшчэ десяць хвілін пратрымацца.|@corpus
wavs/007788.wav|"Гэты нумар часопіса члены ""Братэрства шыпшыны і чартапалоху"" зачыталі да дзірак два гады назад."|@corpus
wavs/007789.wav|Выкладчык прыгожага пісьменства, перад тым як скончыць гімназічны курс, рабіў агляд сучаснай літаратуры, той, што не ўваходзіла ў праграму.|@corpus
wavs/007790.wav|У тым сумным, суровым і пяшчотным настроі, які заўсёды авалодваў ім пасля добрых вершаў,|@corpus
wavs/007791.wav|а паэт ужо адказаў на тыя пытанні, што пачынаюць мучыць яго, Загорскага, толькі цяпер.|@corpus
wavs/007792.wav|Яны стаялі побач. Здаравенныя, з фальварковымі атлусцелымі мордамі. Напаўідыёты.|@corpus
wavs/007793.wav|"і адразу ўбачыў, што на паваротцы да сходаў стаіць група ""арыстакратаў з лёкайскай"", як аднойчы ахрысціў іх Сашка Волгін."|@corpus
wavs/007794.wav|Гэта было нязнанае, неймавернае на зямлі шчасце.|@corpus
wavs/007795.wav|Убачыўшы гэтых трох, Алесь зразумеў: прарвацца не ўдасца.|@corpus
wavs/007796.wav|— Калі ласка, — сказаў ён, стаўшы спіною да цёплай грубкі і адчуваючы патыліцай медны люфт. — Што вы маеце мне сказаць, граф Лізагуб?|@corpus
wavs/007797.wav|Часам ён пазнаваў аблічча паэта і ў вершах, змешчанных пад ініцыяламі, і гэта было|@corpus
wavs/007798.wav|Ён трымаў для сябе імя Цютчава, доўга трымаў.|@corpus
wavs/007799.wav|— Я хачу спытаць, з якога такога права вы ўчора ганьбілі Польшчу, князь Загорскі?|@corpus
wavs/007800.wav|І Цыпрыяну не вечна ж чамкаць, і Фан дэр Фліт, чалавек халодны і паглыблены ў свае думкі, заўсёды глядзіць нібы праз субяседніка.|@corpus
wavs/007801.wav|узяў Алеся пад руку і адвёў ад сходаў. — Мне хацелася б атрымаць ад вас некаторыя тлумачэнні наконт вашых учарашніх слоў.|@corpus
wavs/007802.wav|Вы ж ведаеце, гэта вельмі высакародна — лаяць тое, што ў гэты момант лае ўрад.|@corpus
wavs/007803.wav|За імі выслізнуў Воранаў, маленькі, бескаляровы, як белая мыш, сын буйнага акцызнага чыноўніка.|@corpus
wavs/007804.wav|і, магчыма, некаторае неўразуменне і збянтэжанасць, што датычыцца вашых паводзін. Лізагуб паспеў давесці яго да самага акна ў тупіку калідора,|@corpus
wavs/007805.wav|У старых дзедавых часопісах адшукаў калісьці і адзначыў у памяці гэтыя незвычайныя радкі.|@corpus
wavs/007806.wav|Сказаў, што паны пагаворваюць: маўляў, досыць. Маўляў, цяжка Міхалу Кагуту без нашай дапамогі, і час браць Алеся.|@corpus
wavs/007807.wav|Сапраўды, у адхоне, на свежай адколіне, відаць была толькі неглыбокая чорная ямка.|@corpus
wavs/007808.wav|— Гэх, брат, — тонам дарослага сказаў Павал. — Тут ужо нічога не зробіш. Возьмуць у двор — і канцы.|@corpus
wavs/007809.wav|Залацістыя зблытаныя валасы, дзікаватыя светла-сінія вочы і, нягледзячы на дзіцячую рэзкасць, нейкая асаблівая, няспешная ладнасць у рухах.|@corpus
wavs/007810.wav|І ўсё ж Дняпро, амаль зусім адступіўшы ў летняе рэчышча, не можа супакоіцца і ляніва точыць нізы берага.|@corpus
wavs/007811.wav|Царква — убаку, таксама на востраве, і на вялікдзень папу з прычтам часам даводзіцца не абыходзіць яе, а аб'язджаць на чаўнах.|@corpus
wavs/007812.wav|Толькі два старэйшыя — кожнаму год па адзінаццаць — сядзелі, абкруціўшы клубы кужэльнымі сарочкамі. Трэці,|@corpus
wavs/007813.wav|сур'ёзны мужычок год васьмі, і дзяўчынка, яшчэ гады на два маладзейшая за яго, былі зусім голыя, але ніколькі, відаць, не саромеліся з гэтай прычыны.|@corpus
wavs/007814.wav|— То добра. Вылазьце. Я пайду. Хлопцы моўчкі дамыліся. Юрась і круглая Янька падняліся ўжо на адхон і зніклі за грушай.|@corpus
wavs/007815.wav|— Дзеці, — прагучаў голас з адхону, — досыць вам боўтацца: вярба са сракі вырасце.|@corpus
wavs/007816.wav|што спяць, засыпаныя жвірам і заплеценыя травой, спяць, пакуль не прыйдзе час вялікай бяды і пакуль іх не пакліча народ.|@corpus
wavs/007817.wav|І пайшоў да дзяўчынкі: — Хадзем, Янечка, хадзем, золатка. Гэта ж яны жартуюць. Гэта ж Алесь пажартаваў.|@corpus
wavs/007818.wav|Абое глядзелі адзін на аднаго і на Юрася. А той, пасля паўзы, павольна сказаў: — Э-к, важна.|@corpus
wavs/007819.wav|Так яны і стаялі адзін супраць аднаго і напалову ў вадзе.|@corpus
wavs/007820.wav|Кожны, паглядзеўшы на іх, сказаў бы: — Кагутова племя. Чацвёрты быў зусім непадобны на іх.|@corpus
wavs/007821.wav|— Праз тыдзень цябе, магчыма, тут не будзе, — глуха сказаў Павал. — Во, дурына. Куды ж гэта я падзенуся?|@corpus
wavs/007822.wav|— Ідзі ты, Янька, — з прыкрасцю сказаў Павал. — Што ты ведаеш? — Куды яго забяруць? Ён жа наш, — у голасе дзяўчынкі было неўразуменне.|@corpus
wavs/007823.wav|Вёску Азярышча, што прыткнулася над Дняпром, на белапясчаным адхоне, вясной залівае вада, і яна стаіць на востраве.|@corpus
wavs/007824.wav|Больш тонкі. Цёмны скурай. З простым носам, як астатнія тры, але з крутымі ноздрамі.|@corpus
wavs/007825.wav|— Сёння раніцай — ты якраз апошні воз гною на Нізок вазіў — прыязджаў Карп з маёнтка.|@corpus
wavs/007826.wav|На той частцы, што яшчэ заставалася над вадою, спяшаліся дацвісці гусіныя лапкі і жоўты падбел.|@corpus
wavs/007827.wav|Алесь паставіў нагу на вялізную камлыгу зямлі, што коса ссунулася ў ваду і напалову затанула ў ёй.|@corpus
wavs/007828.wav|Са спакойным, не па-дзіцячаму цвёрдым ротам. Ён і сядзеў неяк больш вольна і лёгка.|@corpus
wavs/007829.wav|і таму гэты занятак хутка абрыдзеў шэравокаму. Ён лёг на спіну і звярнуўся да суседа: — Пойдзем яшчэ ў ваду, Павёлка?|@corpus
wavs/007830.wav|З гэтых чатырох два галышы і адзін трохі адзеты былі вельмі падобныя.|@corpus
wavs/007831.wav|Скаціўшыся на самае ўзбярэжжа затокі, чырвоныя, пыльныя, яны малацілі адзін аднаго і раўлі.|@corpus
wavs/007832.wav|— Памятаеш, як шэсць год таму роў, калі цябе да нас прывезлі? І страшна ў нас, і чорна. Прывык жа.|@corpus
wavs/007833.wav|— Здурэў, Алесь? — салідна сказаў Павал. — Пачакай, усю ж ваду скаламуцілі.|@corpus
wavs/007834.wav|— Наш, ды не зусім. І тут Алесь ускінуўся на калені. — Як гэта не ваш?|@corpus
wavs/007835.wav|Яны чорныя, як косць, гэтыя мораныя дубы. Як абгарэлая чорная косць.|@corpus
wavs/007836.wav|вымываючы з-пад адхонаў пясок, адкрываючы часам для вачэй чалавечых тое, што сам жа раней схаваў ад іх:|@corpus
wavs/007837.wav|— Паўлюк, — ціха спытаў Алесь, — няўжо возьмуць? — Не ведаю, — няшчыра сказаў той.|@corpus
wavs/007838.wav|А іхнія браты, пад вадою, таксама яшчэ цвілі, але былі бескаляровыя, быццам іх пакінула жыццё.|@corpus
wavs/007839.wav|— Дурні, — сказаў ён, — напалохалі дзяўчо. І ты дурань. Дурань ты, вось хто.|@corpus
wavs/007840.wav|Вада ў Дняпры была яшчэ халаднаватая, і таму сябры выбралі для купання невялічкую затоку, добра прагрэтую сонцам.|@corpus
wavs/007841.wav|Стаяў, абапіраючыся на кантовы чорны кій з вострым канцом.|@corpus
wavs/007842.wav|Ён не стрымаўся і адважыў дружбаку гучнага ляпаса.|@corpus
wavs/007843.wav|І калі бачыш на водмелі напаўзанесенае пяском мокрае бервяно — адразу становіцца зразумела, адкуль узяў народ паданне аб волатах,|@corpus
wavs/007844.wav|— Вось і печку, у якой летась бульбу пяклі, абурыў Дняпро, — хаваючы вочы, сказаў Алесь.|@corpus
wavs/007845.wav|У Алеся балюча сціснула горла. — Хадзем, — ціха сказаў яму Павал.|@corpus
wavs/007846.wav|Прайшоў вялікдзень, моцна апала вада. На ўзвышшах ужо адараліся і адсеяліся.|@corpus
wavs/007847.wav|А яшчэ праз хвіліну яны, адзін цераз другога, каціліся ўніз, да ракі, узнімаючы хмары пяску. За кулакамі — свету відаць не было.|@corpus
wavs/007848.wav|Яны ўсё яшчэ марудзілі, быццам бачылі Дняпро апошні раз.|@corpus
wavs/007849.wav|— Вылазьце, ці што? Яны, дзядуля, зараз, — віскнула Янька. Позірк дзеда адразу памякчэў, як толькі ён глянуў на дзяўчынку.|@corpus
wavs/007850.wav|Нічога не было на гэтай плыні, ні ветразя, ні чарады качак,|@corpus
wavs/007851.wav|якой канчаўся цяпер Кагутоў надзел, сядзела чародка дзяцей — тры хлапчукі і дзяўчынка.|@corpus
wavs/007852.wav|І адразу ж знікла, саступіўшы месца рашучасці. — А я не пайду. Хто мяне прымусіць, калі мне і тут добра?|@corpus
wavs/007853.wav|— Ты што маўчыш, Павёлка? — сказаў Алесь. І, ужо ўстрывожаны, убачыў, што ў сябра дрыжаць вусны. — Ты чаго, Паўлюк?|@corpus
wavs/007854.wav|Купаліся, відаць, зусім нядаўна, бо валасы ў іх былі мокрыя. — Горача, халера на яго, — уздыхнуў Алесь і апусціў чорныя вейкі.|@corpus
wavs/007855.wav|У той майскі дзень на пясчаным адхоне, пад самай грушай, той самай,|@corpus
wavs/007856.wav|Ціша. Спакой. Дурны крык пеўня над дымным гноем.|@corpus
wavs/007857.wav|Над урвішчам, ля грушы, стаяў белы стары, белы ад галавы да нагавіц.|@corpus
wavs/007858.wav|Яня, захлынаючыся ад крыку, пабегла да іх, густа ссоўваючы нагамі пясок. — Не трэба. Але. Па.!!!|@corpus
wavs/007859.wav|Калі я не ваш, дык я і пайду. Не вельмі трэба. Толькі ў Загоршчыну я не хачу.|@corpus
wavs/007860.wav|— Давай памагу. Ты. даруй. Алесь выпрастаўся.|@corpus
wavs/007861.wav|Знайду на гасцінцы магілёўскіх або мірскіх старцоў з лірамі — з імі рушу. І заставайцеся вы тут са сваей Равекай і з халернымі вашымі акунямі.|@corpus
wavs/007862.wav|Але плыве і плыве вялікая рака.|@corpus
wavs/007863.wav|Каштанавыя, вельмі іскрыстыя пад сонцам валасы гэтага хлопца ляжалі буйнымі хвалямі. Цёмна-шэрыя шырокія вочы спакойна глядзелі на імклівую плынь Дняпра.|@corpus
wavs/007864.wav|Ён зайшоў па пояс у ваду і пачаў змываць з галавы шызы глей. І раптам адчуў, што Паўлава рука лягла яму на валасы. — Чакай, — сказаў Павал.|@corpus
wavs/007865.wav|Бач, запырскалася ўся. Хлопцы глядзелі, як Юрась павёў Яньку ў затоку. Потым у Алесевых вачах з'явіліся слёзы.|@corpus
wavs/007866.wav|— Куды гэта Алеся забяруць? — спытала дзяўчынка. Стаяла перад імі, голенькая, круглая. Трымала ў роце палец.|@corpus
wavs/007867.wav|Як гэта? А чый жа я? Буслаў?! Арышкі-дурнічкі?! На вачах яго накіпалі ўжо злыя слёзы.|@corpus
wavs/007868.wav|"Гэта каб за цябе бацька ""пакормнае"" і ""дзядзькавое"" атрымаў. У вачах у Алеся з'явілася трывога."|@corpus
wavs/007869.wav|Можа, сапраўды скамянелі, як тыя дубы? Хто ведае?|@corpus
wavs/007870.wav|А калі нас не будзе, яна ўсё яшчэ будзе бегчы далей і далей, да апошняга, далёкага мора.|@corpus
wavs/007871.wav|— Можа, абыдзецца. Давай лепш мыцца. Вечарэць скора пачне. Яны мыліся моўчкі.|@corpus
wavs/007872.wav|Бяда прыходзіла шмат разоў, а яны не ўваскрасалі.|@corpus
wavs/007873.wav|Частка другая. Дняпро цячэ між высокіх берагоў спакойна і ўпэўнена,|@corpus
wavs/007874.wav|Яны цяклі і ад вачэй, і нельга было зразумець, вада гэта ці слёзы.|@corpus
wavs/007875.wav|Вёска дрэмле ў лянівых праменнях майскага сонца, пустая, разамлелая.|@corpus
wavs/007876.wav|На галаве ў Павёлкі была густая ляпёшка; з валасоў Алеся сплывалі на твар і грудзі шызыя струменьчыкі.|@corpus
wavs/007877.wav|Дзяўчынка крычала ўжо зусім без голасу і часта тупала нагамі, не заўважаючы, што зайшла ў ваду. І тады васьмігадовы Юрась, паглядзеўшы на яе, нагнуўся,|@corpus
wavs/007878.wav|На тое яны паны. На тое мы мужыкі. Яны аддалі цябе, так і возьмуць.|@corpus
wavs/007879.wav|Нас не было, а яна ўжо несла свае хвалі міма заток, пушчаў і буславых гнёздаў.|@corpus
wavs/007880.wav|— Пойдзем праз тыдзень на Равеку. Стафан там надоечы во якога акуня выхапіў. Павал маўчаў.|@corpus
wavs/007881.wav|наздраватыя вапнякі, чырвоныя з ліловым адценнем пліткі жалезняку і векавечныя, варажскіх часоў, дубы.|@corpus
wavs/007882.wav|— А я ўцяку. Я не іхні. Я — ваш. — Прывыкнеш, — працягнуў Павал.|@corpus
wavs/007883.wav|Яня і салідны Юрась сядзелі ля самага берага, і Юрась браў вялізнай чарапашкай ваду і паліваў Янін жывот.|@corpus
wavs/007884.wav|бо пры ім пасаромеюцца катаваць і не пакінуць усяго без судовага разбору.|@corpus
wavs/007885.wav|Маніфеста ў царквах няма. Можаш паверыць мне. Таму я і вызваліў сваіх не так, як ён.|@corpus
wavs/007886.wav|Але Мусатаў усё адно адчуваў дзіўную слабасць. .Натоўп тым часам усё яшчэ стаяў у нерашучасці.|@corpus
wavs/007887.wav|Часам у натоўпе выбухаў крык: — Пусціце іх! — Сыраядцы! Супраць царовай волі! Вось ён вам.|@corpus
wavs/007888.wav|На крутаяры, на верхнім ягоным зрэзе, на жоўтым фоне заранкі рухаўся сілуэт. — Коннік! Коннік! Коннік!|@corpus
wavs/007889.wav|Глядзі, — ягоная рука павяла па ляжачых. — Унь. унь. унь.|@corpus
wavs/007890.wav|Але Корчак стрымаўся. Ён успомніў словы Кандрата Кагута аб ворагах.|@corpus
wavs/007891.wav|— Хлопцы, перахавалі яны яе. Не можа быць, каб цар. Усе маўчалі.|@corpus
wavs/007892.wav|Разяўленыя крыкам раты, вусы, расхінутыя на грудзях сарочкі, белыя світкі, бляск сталі, агонь паходняў, крык|@corpus
wavs/007893.wav|І кожны, нават той, хто не верыў у казкі, з радасцю падумаў: вось яно. Вось яна, тая адзіная прычына, якая можа прагнаць здранцвенне.|@corpus
wavs/007894.wav|— Нічога не будзе. Кліч людзей. Якая тут самая чыстая хата? — Не ведаю, — схітрыў дзед. — Баішся? — сумна сказаў Алесь. — Нічога. Ану, хадзіце сюды.|@corpus
wavs/007895.wav|Крык п'яніў. Узняліся ўгору доўбні і вілы, косы і доўгія сякеры вязыніцкіх. Поршні пачалі таптаць снег.|@corpus
wavs/007896.wav|— Хадзіце сюды, — уладна сказаў ён. Божкаючы, наблізіўся стары: — Божа! Божа! Што гэта цяпер будзе?|@corpus
wavs/007897.wav|— Хлопцы, дабіце, хлопцы, дабіце мяне, — амаль плакаў з перапуду і болю малады бялявы салдацік у куце.|@corpus
wavs/007898.wav|Ідзі ты пашукай у царкве сваю паперку ды потым знікай адсюль. Нарабіў свайго — досыць. Ды яшчэ я б табе раіў усіх сваіх забітых ды параненых з сабою ўзяць:|@corpus
wavs/007899.wav|Паківач хіснуўся і, нібы пераламаўшыся, упаў дагары ў снег. Упаў яшчэ нехта, яшчэ, яшчэ.|@corpus
wavs/007900.wav|Конь нібы рассцілаўся ў паветры, з усходу набліжаючыся да вёскі.|@corpus
wavs/007901.wav|І, наліваючыся крывёй, Корчак крыкнуў: — Ён з намі, хлопцы! Хлопцы, ён з'явіуся! Рушай!|@corpus
wavs/007902.wav|Яно паступова, дарожкамі, сплывала па шчоках. — Волю нашу.|@corpus
wavs/007903.wav|Той жаласна стагнаў, і яму з усіх кутоў адказвалі па-дзіцячы слабыя ці басавітыя стогны.|@corpus
wavs/007904.wav|Але было позна. Раты, доўбні, вострыя джалы кос, рэдкія хлапякі мужычых стрэлаў, світкі, сталь, хадакі, жоўтыя, як мёд і лён, распатланыя валасы —|@corpus
wavs/007905.wav|Ён так нічога і не прыдумаў за дарогу. Спадзяваўся, што на месцы ўсё вырашыцца. Вырашылася, на жаль, без яго.|@corpus
wavs/007906.wav|І раптам над натоўпам, над салдатамі прагучаў шалёны, дрыготкі ад захаплення крык Марты.|@corpus
wavs/007907.wav|Брона глядзеў-глядзеў на гэта, ды і плюнуў: — Мужыкі. Корчак спрабаваў узняць сваіх — дарэмна.|@corpus
wavs/007908.wav|І салдаты стаялі перад ім таксама нерухома. І на тварах салдат, якія трымалі Брону, Марту і Паківача, была нерашучасць.|@corpus
wavs/007909.wav|Ён ведаў, што недзе тут Кагуты, што зараз ён, Алесь, астаецца адзінай абаронай гэтых людзей ад раз'юшанай салдатні,|@corpus
wavs/007910.wav|Сумна, калі заб'юць і цябе, але хто дапаможа параненым. А ён усё ж слухаў лекцыі і на медыцынскім факультэце.|@corpus
wavs/007911.wav|Меншаў і меншаў натоўп. Белагаловы чалавек сядзеў на ганку, і валасы звісалі на схілены твар.|@corpus
wavs/007912.wav|— Прынамсі, цяпер ведаеш, як порах пахне. Ён адчуў на сабе нечы позірк, узняў галаву і сустрэўся з дрымучымі вачыма Корчака.|@corpus
wavs/007913.wav|Загорскі з закасанымі рукавамі і акрываўленымі вышэй запясцяў рукамі накладаў гіпакратаву шапку на галаву аднаго з гарыпяціцкіх.|@corpus
wavs/007914.wav|Натоўп радзеў. Засталіся толькі Корчакавы людзі і ўзброеныя мужыкі з вёсак Хаданскага, ды яшчэ гарыпяціцкія, якім не было куды ўцякаць.|@corpus
wavs/007915.wav|Корчак, сцяўшы сківіцы, бег да царквы, ля якой мужыкі цяжкім бервяном канчалі выбіваць дзверы. Урэшце дзверы абваліліся.|@corpus
wavs/007916.wav|— Не трэба яму нічога больш. — Мой чалавек. — Нават тваім людзям, нават табе з часам нічога не трэба будзе.|@corpus
wavs/007917.wav|Каб адшукалі — паклалі б косткі, а так. Корчак сеў на ганак.|@corpus
wavs/007918.wav|Алесь стаяў на апусцелым полі бою. Ён азіраўся: а. унь чалавечы твар у дзвярах. і яшчэ. і яшчэ адзін.|@corpus
wavs/007919.wav|Лава набліжалася да схопленых і салдат з неверагоднай імклівай хуткасцю. Якраз у гэты момант ірвануў паветра бязладны рэдкі залп.|@corpus
wavs/007920.wav|Толькі дапамажыце мне. Падбярыце ўсіх параненых: і салдат на могілках, і мужыкоў на вуліцах. Нясіце іх у тую хату.|@corpus
wavs/007921.wav|У вялізнай пяцісценнай хаце параненыя ляжалі на лавах, на стале, проста на доле.|@corpus
wavs/007922.wav|Крык Марты нібы разбіў маўчанне. Жанчына вырвалася з салдацкіх рук, зрабіла некалькі крокаў і павалілася на калені ў снег, цягнучы рукі да светлай праявы.|@corpus
wavs/007923.wav|— Паперкі захацелася? — жорстка сказаў Алесь. — Ведаеш, дзе б ты апынуўся са сваёй папяровай воляй?|@corpus
wavs/007924.wav|— усё злілося ў адно, у лаву, якая кацілася на салдат.|@corpus
wavs/007925.wav|І яшчэ: параненыя стагналі вакол на снезе, і гэта было жахліва, і тут ніхто, акрамя знахарак, не мог ім дапамагчы.|@corpus
wavs/007926.wav|Дзень, які вось-вось павінен быў разгарэцца над вёскай, нібы распране іх, пакажа салдатам звычайных змерзлых людзей, вельмі стомленых і галодных.|@corpus
wavs/007927.wav|— Апускаліся багнеты, і нібы разам з імі на натоўп апускалася цішыня.|@corpus
wavs/007928.wav|Корчакавы вочы сачылі за Алесем пільна і гнеўна. — З часам ты гэта зразумееш, Корчак, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/007929.wav|Разумней за ўсё было б яму кінуць гэтую вёску і непазнаным паехаць назад. Людзі не затрымаюцца тут, ён ведаў. Але Загорскі напісаў Ісленьеву.|@corpus
wavs/007930.wav|— Ану, адступіся! — рыкнуў Алесь. Корчак міжвольна адступіў, а калі потым спахапіўся, было позна.|@corpus
wavs/007931.wav|Гулка тупалі па плітах боты, мякка пляскалі поршні. Корчак нагою адчыніў царскую браму. Рука ягоная слізганула пад аксаміт, што ўкрываў прастол.|@corpus
wavs/007932.wav|— Нават апошнія забойцы не забіваюць папа з дарамі і лекара.|@corpus
wavs/007933.wav|Коннік ужо знікаў, правальваючыся ў яр, але цяпер мужыкам у ім не было патрэбы.|@corpus
wavs/007934.wav|І трэба скарыстаць яе, іначай дзень — і яшчэ дзве роты, якія ідуць недзе дарогаю, і расправа, катарга.|@corpus
wavs/007935.wav|Мужыкі ведалі: пакуль на іхнім баку ноч і паходні, іхні табар робіць уражанне больш страшнага і вялікага, чым на самай справе.|@corpus
wavs/007936.wav|— Толькі за сапраўдную. Не за папяровую. Цяжка дыхаючы, Корчак спытаў: — Ты што ж гэта яго, Паківача, не збярог, а?|@corpus
wavs/007937.wav|скакаць цераз агарожу, бегчы цвінтаром, хаваючыся за царкоўныя муры, адчуваць спіною гарачае дыханне натоўпу і храбусценне кос, калі яны улазілі ў жывую плоць,|@corpus
wavs/007938.wav|А там трое параненых з яго лясных хлопцаў. — Дзе Паківач? — спытаў Корчак. — Шукай. Корчак пайшоў, схіляючыся над тымі, што ляжалі.|@corpus
wavs/007939.wav|Толькі нехта ўзняў на яго вочы. — Няхай так. Але цяперака што ўжо?|@corpus
wavs/007940.wav|Грубасць зрабіла сваё. Салдацік перастаў маліць і толькі калаціўся. — А ты цярпі, цярпі, — казаў Алесь гарыпяціцкаму.|@corpus
wavs/007941.wav|— Усёй пародзе вашай праклятай не веру. — Добра, — сказаў Алесь. — Зачыні дзверы ў сенцы. Дзверы ляснулі.|@corpus
wavs/007942.wav|Потым ён выпрастаўся, бледны.|@corpus
wavs/007943.wav|Салдаты не бачылі яго за сцяною ліп. Але ўсім, хто ў нерашучасці стаяў на вясковай вуліцы, ён быў відзён добра.|@corpus
wavs/007944.wav|Бязладны шалёны крык нібы ўскінуў кожнага. Гэта было ўратаванне, магчыма, сапраўдная воля.|@corpus
wavs/007945.wav|А гарыпяціцкіх ужо неяк я сам засцерагу. Пайшоў бы ты, а? Корчак пайшоў да дзвярэй, спыніўся: — Не веру я табе, — сказаў ён.|@corpus
wavs/007946.wav|— Завядзі каня куды ў гумно, — сказаў старому Алесь. — Калі выйду жывы — я табе за яго адплачу.|@corpus
wavs/007947.wav|уся страшная лава насунулася, змяла, пагнала салдацкі ланцуг. Яна была жахлівая.|@corpus
wavs/007948.wav|Толькі адагнаць іх, хоць бы на хвіліну, каб потым здабыць сапраўдную волю, і ведаць, ці праўда гэта, і разысціся, каб расказаць усім і каб потым паўсталі ўсе, а не толькі дзве вёскі.|@corpus
wavs/007949.wav|кідаць стрэльбы, бегчы да рачулкі, правальвацца на сінім лёдзе, плысці, знікаць у пушчы.|@corpus
wavs/007950.wav|Нехта паказаў яму на хату, у якую знеслі людзей.|@corpus
wavs/007951.wav|Потым ён узняў галаву, і ўсе здзіўлена ўбачылі, што Корчакавы вочы засцілае нешта празрыстае і яснае.|@corpus
wavs/007952.wav|— Няма, — сказаў ён. — Няма. Няма. Няма, — пачало перадавацца па ланцугу да выбітых дзвярэй.|@corpus
wavs/007953.wav|салдаты зараз прыйдуць. Часоваабавязаныя Хаданскіх — на шчасце, лёгка параненыя — пойдуць дахаты.|@corpus
wavs/007954.wav|Яшчэ не пачынала днець, але на ўсходзе загарэлася ўжо янтарна-жоўтая, халодная стужка заранкі. Людзі пераступалі з нагі на нагу, рыпеў пад поршнямі снег.|@corpus
wavs/007955.wav|Ідзі, ідзі, шукай сваю паперку, бутэлька цёмная.|@corpus
wavs/007956.wav|— А калі ўсё ж? — Ну і рабіся ніжэй за апошняга бандзюгу, — і Алесь перайшоў да наступнага параненага.|@corpus
wavs/007957.wav|Лютая іронія была ў складцы Корчакавых вуснаў: — І не баішся, што заб'ём? Алесь паказаў белыя зубы і не адвёў вачэй:|@corpus
wavs/007958.wav|Падышло яшчэ некалькі чалавек гарыпяціцкіх. — Вось што, — сказаў Алесь. — Нікому нічога не будзе.|@corpus
wavs/007959.wav|— Корчака нешта душыла. — Дарагую нашу. Прадалі, псы. Прадалі. Прадалі.|@corpus
wavs/007960.wav|— Гэта ты скакаў? — сказаў Корчак. — Я. А што, не ў часе? — Алесевы вочы глядзелі спакойна. — Навошта?|@corpus
wavs/007961.wav|І тут Корчак зразумеў. Зрабіў крок да Алеся: — Ты што, дзве галавы маеш? Ты хто такі?|@corpus
wavs/007962.wav|— Маўчы, — са злосцю кінуў яму Алесь. — Рана ў руку, то рассіропіўся, ваяка. Праз тыдзень жэрці той рукою сам будзеш.|@corpus
wavs/007963.wav|Яна білася ў руках у салдат, выгіналася, паказвала рукою некуды на крутаяр. Вочы жанчыны гарэлі раз'юшанасцю і ўтрапеннем. — Глядзіце! Глядзіце!|@corpus
wavs/007964.wav|Корчак глядзеў, як адставалі ад натоўпу людзі. — Хлопцы. — сказаў ён, і голас ягоны здрыгануўся.|@corpus
wavs/007965.wav|— Гэта ты яго не збярог. Яму ўжо ніхто не мог памагчы. Загаварыў раптам амаль умольна: — Слухай, Корчак.|@corpus
wavs/007966.wav|"Корчак, дрыжучы ноздрамі ад узрушэння, хадзіў усюды і пытаў толькі адно: ""Дзе Паківач?"""|@corpus
wavs/007967.wav|Корчак не ведаў, якое напружанне валодае зараз гэтым маладым чалавекам.|@corpus
wavs/007968.wav|Не хітруй, дзед, твая хата. Толькі тут ён зразумеў, якім глупствам было скакаць сюды.|@corpus
wavs/007969.wav|Траіх забітых мужыкоў, шэсць забітых салдат, дванаццаць параненых праз гаўняную паперку.|@corpus
wavs/007970.wav|— Хацеў неяк спыніць усё гэта. — Навошта? Алесь усміхнуўся. — Час не той.|@corpus
wavs/007971.wav|Паківач вырваўся ад салдат, кінуўся да Марты, падымаючы яе. Потым узняў угору рукі: — Хлопцы! Бі іх!|@corpus
wavs/007972.wav|Паківач прыткнуўся ля сценкі, на баку. Жоўтыя ястрабіныя вочы глядзелі непрытомна.|@corpus
wavs/007973.wav|Корчак абвёў вачыма тых, што стагналі. Забітыя — вунь, ля дзвярэй. Трое гарыпяціцкіх, бо не бачыў, не бачыў іх сярод сваіх.|@corpus
wavs/007974.wav|Першыя рушылі з месца людзі Хаданскіх. Некаторыя зайшлі ў хату, дзе корпаўся Алесь, узялі сваіх параненых, пайшлі.|@corpus
wavs/007975.wav|Калі ўзброеныя людзі, усхваляваныя і пачырванелыя, зноў затапілі вуліцы, параненых там ужо не было.|@corpus
wavs/007976.wav|Корчака душыў гнеў. Гэты, з прыгожымі шэрымі вачыма, не звяртаў увагі на смерць, што стаяла перад ім.|@corpus
wavs/007977.wav|— Давай раней за ўсё гэтага, — сказаў Алесю Корчак. — Не трэба, — сказаў Алесь. — Як гэта не трэба?|@corpus
wavs/007978.wav|І не хапала ўжо часу перазарадзіць стрэльбы, і аставалася толькі адно: ратавацца,|@corpus
wavs/007979.wav|І ўсё гэта было весела, але весялосць была афарбавана лёгкім адценнем журбы.|@corpus
wavs/007980.wav|Майскімі раніцамі, да ўсходу сонца, скакалі ў жытах дзяўчаты.|@corpus
wavs/007981.wav|сонца вось-вось пойдзе на сход. Спаляць сабраныя з двароў старыя бароны, разбітыя сані, аглоблі.|@corpus
wavs/007982.wav|І таму на кветках, на вярбовых косах, на дарогах, што заблудзіліся ў палях, панаваў спакой і лёгкі сум.|@corpus
wavs/007983.wav|якія ведалі, што пасля Янавага дня ім не хаваць у сваіх нетрах Янавых ліхтарыкаў, што прыйшоў іхні час і іх пасцінаюць звонкай касой.|@corpus
wavs/007984.wav|А за ёю ішла ў вянках яе прыгожая світа. .Палілі агні. Кідалі ў іх вянкі. Дзяўчаты ўцякалі ад Янькі, а яна лавіла іх і казытала.|@corpus
wavs/007985.wav|а заадно пасмяяцца, паспяваць ля вогнішчаў і ўдосталь нацалавацца дзе-небудзь у сініх ад празмернай зелені жытах.|@corpus
wavs/007986.wav|Утрапёнасць квітнення, песень і пацалункаў скончылася. На яе месца прыйшло задумлівае чаканне плёну.|@corpus
wavs/007987.wav|Журба, амаль непрыкметная, жыла ва ўсім, і перш за ўсё ў травах,|@corpus
wavs/007988.wav|Родная зямля — гэта крыніцы. І тут было адно з незлічоных месцаў іх нараджэння.|@corpus
wavs/007989.wav|Хоць нехта ёсць на свеце, каму яно патрэбна. Радзіма. Родная зямля. Беларусь.|@corpus
wavs/007990.wav|І, калі спатрэбіцца, ён аддасць гэтае жыццё братам. Усё добра.|@corpus
wavs/007991.wav|У сваім спакоі, у плыні жыцця, якое нічога, здаецца, не абяцала, ён узрадаваўся лісту Каліноўскага.|@corpus
wavs/007992.wav|Струменьчыкі, ручаіны, рака, мора. Зялёны звон пад нагамі.|@corpus
wavs/007993.wav|Па сёмусе прыйшоў русальны тыдзень. Азярышчанскія дзеўкі звівалі вянкі і вешалі іх на бярозах.|@corpus
wavs/007994.wav|Уцячы Алесь яму не даў. Урэшце іх памірылі, хоць Янук і глядзеў ваўком. Пілі піва і скакалі ля вогнішчаў.|@corpus
wavs/007995.wav|Выйсце крыніц. Воды. Воды.|@corpus
wavs/007996.wav|а проста ад ног ішоў у імшаную, як мядзведзь, цёмна-зялёную цемру доўгі адхон, што ўвесь тачыўся вадой.|@corpus
wavs/007997.wav|Хлопцы ўначы, прабіраючыся на могілкі, палілі там невялікія, таемныя для ўсіх, хто не ведаў, вогнішчы і потым палохалі дзяўчат.|@corpus
wavs/007998.wav|У бойку ўлез Алесь і, на агульнае здзіўленне, даў Аўтуху такога дыхту, што той нават кінуўся ўцякаць.|@corpus
wavs/007999.wav|— А унь русалкі. Ты глядзі, не хадзі без мяне. Заказыча. І дзяўчаты слухаліся іх.|@corpus
wavs/008000.wav|А хлопцы неслі на зялёных насілках у бярозвавы гай абраную ўсімі русалку: самую ладную дзяўчынку, якая знайшлася ў Азярышчы, трынаццацігадовую Яньку Кагут.|@corpus
wavs/008001.wav|У белым рубку да лытак, з доўгімі, ледзь не да каленяў, распушчанымі валасамі, яна пагойдвалася ў сінім небе, вышэй за ўсіх.|@corpus
wavs/008002.wav|І свежы, пяшчотны тварык дзяўчыны ўсміхаўся сонцу, нівам і зялёным гаям.|@corpus
wavs/008003.wav|Кожны дасць трохі цеплыні са свайго двара, але ўсё адно не падтрымае гэтым сонца.|@corpus
wavs/008004.wav|Усё было аддадзена. Усё было споўнена на зямлі. Яны стаялі ля храма бога вод.|@corpus
wavs/008005.wav|Сонечныя, зеленаватыя плямы святла беглі па іхніх абліччах,|@corpus
wavs/008006.wav|Добра было ведаць, што трэба дацярпець толькі да восені, а там гары яно ўсё гарам.|@corpus
wavs/008007.wav|Увосень ён паедзе ў Пецярбург, звяжацца з Кастусём і сябрамі. Будзе віраванне спрэчак, учынкаў — усяго, што завецца жыццём.|@corpus
wavs/008008.wav|Ад густой зеляніны жывое срэбра струменьчыкаў здавалася зеленаватым. Журлівым звонкім халадком падыхала ў яры.|@corpus
wavs/008009.wav|Медзведзяваты Аўтух заступіўся за брата і пачаў валяць Кандрата з Андрэем.|@corpus
wavs/008010.wav|Ярасна цвіло па-над шляхамі жоўтае купалле: ведала, што век у яго кароткі і хутка яго пачнуць увіваць у вянкі.|@corpus
wavs/008011.wav|І, як сонца, скоціцца з высокай гары ахопленае агнём кола. Будзе каціцца ніжэй і ніжэй, а потым кане ў Дняпро і згасне.|@corpus
wavs/008012.wav|Дзеўкі ў парах гулялі з хлопцамі. Не абышлося і без бойкі. Сутыкнуліся за Галінку Янук Лапата і Кагутовы блізнюкі.|@corpus
wavs/008013.wav|Набліжаўся час, калі русалкі асабліва шкодзяць людзям, і трэба знайсці хоць які дзень-два, каб утаймаваць іх,|@corpus
wavs/008014.wav|— М-гу, — сказаў Данька, сакавіта чамкаючы вялікай дзічкай. — То ж посеркі. Гэтыя есці можна.|@corpus
wavs/008015.wav|Ён палез у Данькаву запазуху і там падчапіў далонню, як каўшом, цэлую горку дзічак.|@corpus
wavs/008016.wav|Незлічоныя стагі цямнелі на росна-шызым абшары, струменілі той асаблівы водар, які бывае ў сена, не кранутага дажджом.|@corpus
wavs/008017.wav|Сонца села, калі яны ўжо звярнулі з загоршчынскай дарогі на вузейшую, якая вяла на Раўбічы.|@corpus
wavs/008018.wav|Ну, дык вы ўцямілі. Здагадаліся, што, сустрэлі. — Кінь, — сказаў спакойна Андрэй. — Брахня ўсё. — А я хіба кажу: праўда? Куды вы?|@corpus
wavs/008019.wav|— Добра, што ты не сказаў яму, Андрэйка, — вымавіў урэшце Кандрат. — Ніхто і ведаць не будзе. Нават бацькі.|@corpus
wavs/008020.wav|Але размова пакрысе глохла, а потым стала чамусьці шапатлівай.|@corpus
wavs/008021.wav|А то ўсё: Раўбіч — чарадзей, Раўбіч у прычасць страляў, над Раўбічавым маёнткам цмокі лётаюць, да яго балотныя паны ездзяць.|@corpus
wavs/008022.wav|Мэкалі авечкі, адусюль даляталі лісліва-абыякавыя галасы гаспадынь: — Шу-шу-шу. — Красуля, Красуля.|@corpus
wavs/008023.wav|Такі гарэзнік, а кароў не баіцца. — Не буду, Янечка, — сказаў Данька, усміхаючыся. — Дальбог, не буду, гаспадынечка.|@corpus
wavs/008024.wav|"Думалі — губернатар, бо губернатараў вам, па мужыцкай вашай цемнаце, бачыць не даводзілася, а Мінка-салдат казаў: ""У-га! Губернатар!"|@corpus
wavs/008025.wav|— Вы людзі ветлівыя. Вы не толькі пастуха, вы сена калісь званамі сустракалі.|@corpus
wavs/008026.wav|— Ну, глядзіце, — сказаў Данька. — Шчаслівай вам дарогі. І ён пайшоў, заграбаючы поршнямі пыл.|@corpus
wavs/008027.wav|Яны былі далёка, тыя шаты, не менш як паўтары вярсты шызым поплавам. А над шатамі, зусім як тады, гарэў ледзь прыкметнай іскрай далёкі агеньчык.|@corpus
wavs/008028.wav|так спакойна заграбаючы скуранымі поршнямі пыл, што аж зайздрасць брала.|@corpus
wavs/008029.wav|ляніва, ад няма чаго рабіць, прыкладаючы часам да вуснаў даўгую берасцяную трубу. Гукі былі чыстыя і гучныя:|@corpus
wavs/008030.wav|Ах, каб ты здарова была. Чуліся рыпенне, шумныя ўздыхі, звонкія жаночыя галасы і добрыя плескачы па крыжах жывёл|@corpus
wavs/008031.wav|— Да Загорскага ў госці, — апусціў вочы Андрэй. — Паклікаў. — Да дзядзькаванага паніча? Добра.|@corpus
wavs/008032.wav|Вы ж там глядзіце, хлопцы. Не накідвайцеся на розныя дабраны-смакаваны, як Лапатаў кныр на панскі мэляс.|@corpus
wavs/008033.wav|Толькі мы ды Алесь. — Што я, дурны? Скажу я Даньку, што мы задумалі. Адразу б нас на возе ў Загоршчыну завезлі.|@corpus
wavs/008034.wav|Гонару трымайцеся. Не ў іх адных ён ёсць. — А мы ведаем, — сказаў Паўлюк. — Мы не з пустымі рукамі ідзём.|@corpus
wavs/008035.wav|Дай бог быць на вялікдзень папом, узімку катом, а ўлетку пастухом. Дай бог!|@corpus
wavs/008036.wav|Усе елі дзічкі. Данька, гарэзуючы, даваў Яньцы адну за адной.|@corpus
wavs/008037.wav|Кожная гаспадыня ўлешчвае пастуха. — Чакайце, хлопцы, — сказаў Данька. — Бярыце вось. Ён палез за пазуху і пачаў даставаць дзічкі,|@corpus
wavs/008038.wav|— Данька, каб на цябе! — А чаго, чаго ты пасярэдзіне вуліцы ідзеш? — усміхнуўся роўнымі зубамі Данька.|@corpus
wavs/008039.wav|Цяпер блізняты ішлі першыя, поплеч. Каб першымі, у выпадку чаго, сустрэць бяду. Гарэў над паплавамі далёкі, вельмі самотны ў цемры агонь.|@corpus
wavs/008040.wav|— Страшна, — сказаў Андрэй. — Ну і што ж.|@corpus
wavs/008041.wav|Падышоўшы да дзяцей, Данька, які зусім і не глядзеў на іх, нечакана паднёс раструб берасцянкі да вуха Кандрату і раўнуў так, што хлопец аж падскочыў.|@corpus
wavs/008042.wav|— Ты, Данька, кінь, — сказала Янька. — Няможна. Яна сядзела на закарках у Андрэя: пабойвалася кароў. Глядзела на Даньку з асуджэннем і павагай.|@corpus
wavs/008043.wav|— Толькі пяра аднаго ў Кагутоў няма. І куды ідуць такія прыбраныя Кагуты? — Пастуха сустракаць, — сказаў Кандрат. — Дарагога госця.|@corpus
wavs/008044.wav|— Зноў не спіць, — сказаў Паўлюк. — Ніколі не спіць, — уздыхнуў Андрэй. — Чакае.|@corpus
wavs/008045.wav|Мы во лузанцы нясём, гарэхі, мёд. — Ды нешта позна ідзяце? — спытаў Данька.|@corpus
wavs/008046.wav|Трэба было лезці. Але парк цямнеў так страшна, што яны міжвольна марудзілі.|@corpus
wavs/008047.wav|— Кінь, Янечка, — сказаў гаспадарлівы Паўлюк. — Злазь з карка, тут кароў няма. Ну вось, ну. А цяпер глядзі.|@corpus
wavs/008048.wav|Данька мог круціць трубы, як ніхто іншыя. Дзеці ішлі насустрач яму, а пастух ішоў,|@corpus
wavs/008049.wav|— Не можа быць, каб дзіркі нідзе не было. Але ім давялося ісці даволі доўга,|@corpus
wavs/008050.wav|— Ну, гэта яшчэ нічога, — сказаў Данька. — Ад азярышчанцаў можна чакаць і горшага. Ён быў вывазень з другой вёскі і таму заўсёды трошкі кпіў з Азярышча.|@corpus
wavs/008051.wav|Бо нічога няма лепшага за гэты вечар, чыстыя гукі трубы і патаемныя позіркі дзевак на гожага пастуха.|@corpus
wavs/008052.wav|І дзеці ішлі на яго. Шаты выраслі над галавою зусім нечакана. То былі ўсё далёка, далёка, а то раптам насунуліся на дзяцей і навіслі над галовамі.|@corpus
wavs/008053.wav|Прайшло больш за месяц, як адгучаў апошні шаст касы, а на дварэ стаяў толькі пачатак жніўня, цёплага і лагоднага, як усё гэта лета.|@corpus
wavs/008054.wav|Перайшлі ўброд неглыбокую Равеку, што ўвабрала ў ваду апошнюю чырвань неба, і папраставалі ў лугі.|@corpus
wavs/008055.wav|Дзеці пераглянуліся. Потым Андрэй сказаў спакойна: — А мы пераначуем. А раніцай пойдзем глядзець усё.|@corpus
wavs/008056.wav|І, нібы падкрэсліваючы гэтую стому і спакой, сярэдзінай вуліцы ішоў на вячэру ў чарговы дом азярышчанскі пастух Данька,|@corpus
wavs/008057.wav|— Нічога не зробяць, — сказаў Андрэй. — Я з-за абразоў свянцоную ваду ўзяў. — А страшна. З аднаго пуду можна памерці.|@corpus
wavs/008058.wav|Такі ўжо ўдалы быў у той год пакос. Яны былі вялізныя, тыя стагі, і выглядалі ў цямноцці нават трошкі злавесна.|@corpus
wavs/008059.wav|І агонь знік. Агароджа з тоўстых жалезных прутоў ішла ў левы і правы бок, і ёй не было відаць канца. — Пойдзем направа, — шэптам сказаў Андрэй.|@corpus
wavs/008060.wav|А так збочым з дарогі, пройдзем лішнія тры вярсты ды і залезем у Раўбічаў парк. Разгледзім усё ды і пойдзем сваёй дарогай.|@corpus
wavs/008061.wav|Частка дванаццатая. Выйшлі з двара надвячоркам, калі ўздоўж вуліцы наскрозь ружавеў ад сонца ўзняты каровамі пыл.|@corpus
wavs/008062.wav|"Губернатар, браткі, важны, як, не раўнуючы, воз з сенам""."|@corpus
wavs/008063.wav|— На ў прыполік. І не глядзі на гэтага антыхрыста. — Дык чаго гэта Кагуты сёння такія кагуцістыя? — спытаўся Данька.|@corpus
wavs/008064.wav|Дзеці выйшлі за весніцы. Ісці было прыемна. Ласкавы яшчэ цёплы пыл прыемна казытаў пальцы, фантанчыкамі ўсплёскваў між іх.|@corpus
wavs/008065.wav|А хто ж мяне тады вячэраю накорміць, як не ты. Ён гэты тыдзень харчаваўся ў Кагутоў і быў здаволены: есці давалі добра.|@corpus
wavs/008066.wav|Бо злева, вельмі цьмяна, выплылі ў цемры далёкія шаты Раўбічавага парку. Зусім як у той майскі начлег.|@corpus
wavs/008067.wav|пакуль Кандратава рука, якой ён увесь час вёў па прутах, не натрапіла на пустое месца. Нехта выламаў адзін прут.|@corpus
wavs/008068.wav|Дзічак было многа, яны не змяшчаліся ўжо ў дзіцячых далоньках, а пастух, такі спакуснік, даваў яшчэ і яшчэ. Дзеўка глядзела на яго ўмольна, не ведаючы, што рабіць.|@corpus
wavs/008069.wav|— гукі звычайнай вячэрняй сумятні. Але нават у неспакоі быў спакой, таму што быў вечар.|@corpus
wavs/008070.wav|А хто бачыў? Хто ведае? Вось і трэба. памацаць. — А калі нас тыя балотныя паны зловяць?|@corpus
wavs/008071.wav|зеленаватыя, з карычнева-ляжалымі плямамі: кожнаму па жмені. — Буйныя якія дзічкі, — сказаў Паўлюк, набіваючы рот.|@corpus
wavs/008072.wav|Атава адрасла сёлета такая ладная, што на паплавах не калолася, не балюча было ісці. Касіць пачалі значна раней Янавага дня.|@corpus
wavs/008073.wav|Дзеці ішлі і гаманілі. Яньку неслі на спіне па чарзе, а то пускалі тупаць сваімі нагамі.|@corpus
wavs/008074.wav|У Алеся пачырванелі шчокі. З бліскучымі вачыма ён сказаў:|@corpus
wavs/008075.wav|то ўнуку майму Аляксандру належыць ведаць ва ўладанне чым ён уступіць пасля мае смерці і|@corpus
wavs/008076.wav|Саквы былі ўкладзены добра, стрэльба і корд прытарочаны да сядла. Алма, уся дрыжучы ад нецярплівасці, круцілася пад нагамі.|@corpus
wavs/008077.wav|— Хацеў бы я паглядзець, як нехта мяне затрымае ці прагоніць. Я паеду.|@corpus
wavs/008078.wav|Алесь выехаў досвіткам другога дня, каб на яго схіле дабрацца да дзедавай вёскі.|@corpus
wavs/008079.wav|— бацька і маці нешта доўга шапталіся за вячэрай, а твары ў іх былі ўстрывожаныя і ўрачыстыя. Урэшце, калі прыбралі са стала, матуля сказала:|@corpus
wavs/008080.wav|Еду на адзін дзень. Бацька адвярнуўся. Вочы яго смяяліся.|@corpus
wavs/008081.wav|Яшчэ раз уздыхнуў: — Ты не з тых. А я думаў. Ёсць у Загорскіх звычай адзін.|@corpus
wavs/008082.wav|хоць бы і роднаму бацьку. Звык, у другім веку жывучы, мудраваць і свае прыхамаці вышэй за ўсё ставіць.|@corpus
wavs/008083.wav|Пані Антаніда спалохалася. — Ты гэта дзеля мяне зробіш, сынок, — мякка сказала яна. — Ты не звяртай увагі. — Не паеду.|@corpus
wavs/008084.wav|Сучка падскочыла, каб гаспадар змог спаймаць яе за каршэнь,|@corpus
wavs/008085.wav|А ў мяжу, жнейкі, у мяжу. А ў мяжы прыганяты.|@corpus
wavs/008086.wav|— Можа, ты і спадабаешся яму. — Не хачу нікому падабацца, — зусім па-вясковаму сказаў Алесь.|@corpus
wavs/008087.wav|Матуля закрыла вочы рукою, пальцы яе дрыжалі.|@corpus
wavs/008088.wav|Цэлымі днямі адзін — Фельдбаўха і француза ў сябры сабе не возьмеш, — маці чытае або вышывае другі ваздух,|@corpus
wavs/008089.wav|"Бо нездарма ж Майка казала: ""На ўсё жыццё"". Суцяшала гэта дрэнна."|@corpus
wavs/008090.wav|Сам едзе, сам начуе, дзе хоча. Па корчмах ці проста ля вогнішча. І гэтым даводзіць, што ён дарослы.|@corpus
wavs/008091.wav|Жоўцю мужыцкай, злосцю мужыцкай дыхаеш ты, здранцвелы абшар палёў.|@corpus
wavs/008092.wav|Няма на іх месца, на якім не ступала б нага мужыка, над якім не прасвісцеў яго серп, не заспявала б каса, не сцёбнуў бізун.|@corpus
wavs/008093.wav|дыхала ў рукі і твар хлопца цёплым і прыемным.|@corpus
wavs/008094.wav|Тым больш што такога чакаць не даводзіцца: дзед запрашае на адзін дзень.|@corpus
wavs/008095.wav|— Ён ведае, што двараніну пешшу хадзіць ганьба. Вось і замкне каня. І чалавек сядзіць.|@corpus
wavs/008096.wav|"А ""рыцар"" сядзеў спакойны, гатовы да ўсякіх нечаканасцей. Палі. Палі. Палі."|@corpus
wavs/008097.wav|"Бацька выняў з пулярэса ліст паперы і прачытаў: — ""Мізантропія мая і хандра разгуляліся."|@corpus
wavs/008098.wav|сустракалі ўсход, праводзілі сонца, калі яно, нізкае, адбіваецца ва ўсіх вокнах, і вокны гараць расплаўленым золатам і дом нібы пылае ўнутры,|@corpus
wavs/008099.wav|Яны, — вось хаця б твой дзед, — з імператарамі не ладзілі, караля не паважалі, калі ён быў не варты таго.|@corpus
wavs/008100.wav|— Калі ўсе бачаць, што хлопец стаў зусім дарослы, ён ідзе вандраваць. Зусім адзін.|@corpus
wavs/008101.wav|— А што тут пытаць? — азваўся бацька. — А тое, што я не паеду, — упарта сказаў сын.|@corpus
wavs/008102.wav|Ніхто яшчэ не казаў, што Загорскія не паважаюць продкаў. — Я таксама Загорскі. Бацька няшчыра ўздыхнуў: — Не, брат, ты не Загорскі.|@corpus
wavs/008103.wav|"паспяховага адыходу ў тое, што пасля яе. Таму хай прыязджае да мяне на адзін-два дні."""|@corpus
wavs/008104.wav|бацька цэлымі днямі на палях, а то на паляванні. І вось у адзін з дзён, — стаяла сярэдзіна жніўня,|@corpus
wavs/008105.wav|— Ах, чорт стары, а, семдзесят восем год, я ён блазуе, як недаростак. У яго капрызы, як у цяжарнай!|@corpus
wavs/008106.wav|Алесь ускінуўся ў сядло.|@corpus
wavs/008107.wav|— А таму, каханая, — нечакана цвёрда сказаў пан Юры, — што з цябе здзекавацца я нікому не дазволю,|@corpus
wavs/008108.wav|— Дзядуля прыслаў з пасыльным ліст, сынок. Алесь узняў вочы. — Ён просіць, каб ты прыехаў да яго. Адзін.|@corpus
wavs/008109.wav|і тады сучка ўпала на жывот і, павіскваючы, папаўзла да ног хлопца. — Ну, добра ўжо. Давай паедзем, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/008110.wav|— Што я, дзеўка? Умяшаўся пан Юры. — Ён твой дзед, ён даў табе кроў. Самае дарагое, што ёсць у цябе.|@corpus
wavs/008111.wav|Касюнька ступала акуратнымі капытамі. Алма спакойна сядзела на луцэ, часам дрыжучы, калі праязджалі паўз хмызы, — відаць, там астаяўся птушыны пах.|@corpus
wavs/008112.wav|Чаму гэта так? Хто закляў цябе? Дакуль будзеш ты рабыняй, зямля?!|@corpus
wavs/008113.wav|Мне цяжка бачыць новых людзей. Таму і не зваў вас. Твар падабенства божага мне абрыдзеў, так мала ў ім божага.|@corpus
wavs/008114.wav|Калі б ты не захацеў заставацца — дайшоў бы якую вярсту ды і вярнуўся дамоў.|@corpus
wavs/008115.wav|Ты ж верхам паедзеш? — Я прывучыў яе сядзець на луцэ. І калі ён толькі словам мяне закране, нагі маёй больш у яго не будзе.|@corpus
wavs/008116.wav|Ты для яго — слабая святоша. Я — сабачнік, няздатны на справу. — Жорж! Пры дзіцяці?! Ты што?|@corpus
wavs/008117.wav|Вось я і думаў, што такой вандроўкай табе будзе дарога да дзеда. Паедзеш сам, адзін, узброены.|@corpus
wavs/008118.wav|Урга конь далікатны, яму догляд патрэбен, дык ты ўзяў бы Касюньку. І паехаў.|@corpus
wavs/008119.wav|— Пакінь, — сказала пані Антаніда. — Я, напэўна, памылілася. Ён сапраўды старога веку чалавек.|@corpus
wavs/008120.wav|Ніхто не выйшаў яго праводзіць. Бацька растлумачыў яму дарогу і загадаў Логвіну набіць саквы і скачаць хусту.|@corpus
wavs/008121.wav|Потым выбраў сыну стрэльбу і сам набіў тры набоі на качак. .Касюнька рахмана стаяла ля канавязі,|@corpus
wavs/008122.wav|Ды ты да яго не дарос. — Які?|@corpus
wavs/008123.wav|Але паколькі настрой гэты ўсё цягнецца і канца яму не відаць, а ў жываце нашым бог волен кожны дзень,|@corpus
wavs/008124.wav|клаліся позна. Паехалі. Толькі і засталося, што ўспаміны ды надзея.|@corpus
wavs/008125.wav|— Ведаю, — сказаў Алесь. — Заўтра пад'едзеш да Кручы. — Добра. Алесь нахіліўся і працягнуў руку: — Гоп!|@corpus
wavs/008126.wav|А я, ведаючы дзеда, які можа любога затрымаць на колькі захоча. — Як гэта?|@corpus
wavs/008127.wav|і хутка ўжо сядзела на луцэ сядла, паважна гледзячы з вышыні на ўвесь астатні свет.|@corpus
wavs/008128.wav|Частка чатырнаццатая. Усё праходзіць.|@corpus
wavs/008129.wav|— Вы ж глядзіце, княжыч, — сказаў Логвін. — Дарога простая, усё берагам. Паромам на той бок, там паплавамі, паплавамі. А потым, за Доўгай Кручай, яшчэ вярсту — і мост.|@corpus
wavs/008130.wav|А калі яму цяжка бачыць новых людзей, дык я яму прывязу новага сабаку. Алму з сабою вазьму. — Як?|@corpus
wavs/008131.wav|Столькі бачыў, што яму абрыдлі людзі, хочацца спакою. І тут нечакана ўмяшаўся Алесь. — А ў мяне ніхто не пытае, — сказаў ён.|@corpus
wavs/008132.wav|— Заставайся дома, — з удаванай строгасцю сказаў Алесь. Яна прыціснула доўгія, у завітках вушы, але тон гаспадара не пакідаў сумненняў,|@corpus
wavs/008133.wav|Безліч разоў амытыя сялянскім потам і мужыцкай крывёю.|@corpus
wavs/008134.wav|Ён гаварыў разважліва. — Але ты, відаць, не дарос да такога падарожжа. Што ж, пачакаем.|@corpus
wavs/008135.wav|Дык я, ведаючы гэта, да Доўгай Кручы, якая недалёка ад маёнтка, потым даслаў бы Логвіна і загадаў бы яму два дні чакаць.|@corpus
wavs/008136.wav|Кафейныя вочы загарэліся. Сабака падскочыў у паветры, і, падціснуўшы кароткі хвост, пачаў лётаць па крузе. Вушы луналі, як крылы.|@corpus
wavs/008137.wav|— Я ведаю, Жорж, чаму ён не хоча бачыць цябе. Гэта праз Кроера. Праз яго ён і мяне не любіць. — Недарэчнасць, — сказаў пан Юры.|@corpus
wavs/008138.wav|Прайшлі і тыя шчаслівыя дні, калі ўсе былі побач, мала спалі: абуджаліся раней за птушак,|@corpus
wavs/008139.wav|Загорскія не баяліся самых цяжкіх людзей.|@corpus
wavs/008140.wav|— Я не лялька. Цяжка яму бачыць людзей — хай не бачыць. Я таксама чалавек, а не кацянё якое.|@corpus
wavs/008141.wav|Школы на сваёй мове, паступовае вызваленне — тады яшчэ сяк-так. Але ж не даюць.|@corpus
wavs/008142.wav|Жыццё не маё. — Як гэта не тваё? — А так. Звычайна ў людзей так.|@corpus
wavs/008143.wav|Часцей здараецца, што народ, які цярпеў без скарг і больш страшныя ўмовы, сілком скідае з сябе іхняе ярмо,|@corpus
wavs/008144.wav|Кастусь упарта паматаў галавою. — А калі дадзена, дык нельга збочваць. Народ наш без багацця, без зямлі, без мовы.|@corpus
wavs/008145.wav|Тым больш што царок нічога вялікага не робіць, а так, нібы мёдам злёгку па вуснах мажа.|@corpus
wavs/008146.wav|— Француз гэты? Гісторык? — Але. Віктар аднекуль дастаў выпіскі з ягонай новай, ненадрукаванай яшчэ кнігі.|@corpus
wavs/008147.wav|Доўгі час маўчаў, глядзеў у цемру бліскучымі вачыма. Пасля сказаў глухім, але цвёрдым голасам, нібы канчаткова вырашыў усё:|@corpus
wavs/008148.wav|Усё забралі: зямлю, ваду, неба, свабоду, гісторыю, сілу. А я ўсё гэта люблю. Шапацела лістота.|@corpus
wavs/008149.wav|— І ты хочаш быць такім? — Буду вельмі старацца. Што ж, самога сябе я аддам.|@corpus
wavs/008150.wav|Кастусь стаў на калені і, гаворачы, глядзеў у парк, дзе білася і тужліва ўздыхала лістота. — Так, відаць, і ў нашым становішчы.|@corpus
wavs/008151.wav|І толькі адзінкі любяць чалавецтва. Па-сапраўднаму, а не на словах.|@corpus
wavs/008152.wav|— Каб жа ж можна было ну хоць што зрабіць!|@corpus
wavs/008153.wav|— І да таго ж, мне трэба хутчэй вывучыцца. Я не маю права рызыкаваць яшчэ адным годам.|@corpus
wavs/008154.wav|Кастусь адмоўна пахітаў галавою. — Не. Я разумею вас, пан Вежа. І я вам удзячны.|@corpus
wavs/008155.wav|Я гаварыў пра гэта з сябрамі. — З Мсціславам? — І з ім. — Мсціслаў — харошы хлопец. Ён мне спадабаўся. І Майка твая мне спадабалася.|@corpus
wavs/008156.wav|І кожны любіць сам сябе, амаль усе — сям'ю, большасць — родны горад, частка — радзіму.|@corpus
wavs/008157.wav|— Ты раптам зрабіўся падобны на Раўбіча. Толькі маладзейшы. — Мне ніякавата, — уздыхнуў Кастусь. — І мне вельмі страшна.|@corpus
wavs/008158.wav|Вежа пайшоў. Хлопцы ляжалі і моўчкі слухалі свежы шолах паркавай лістоты. Спаць не хацелася.|@corpus
wavs/008159.wav|менавіта тады, калі яно робіцца лягчэйшае.|@corpus
wavs/008160.wav|радзіму больш, чым родны дом, а ўсё гэта разам — больш за саміх сябе.|@corpus
wavs/008161.wav|А то будзеш сядзець на каве з хлебам. Мускулы на шчоках у Кастуся абцягнуўся скурай. — Кава і хлеб, — сказаў ён.|@corpus
wavs/008162.wav|— За апошні час мы трохі сцішэлі, — Алесь таксама сеў. — Усё ж не фельдфебель над галавою.|@corpus
wavs/008163.wav|— Прыгожая, — пасля паўзы адказаў Каліноўскі. — Закахаўся, бядак? Кастусь маўчаў. Потым уздыхнуў.|@corpus
wavs/008164.wav|Нельга больш цярпець, іначай страцім апошняе: душу сваю жывую.|@corpus
wavs/008165.wav|Усё, як раней. Дзяржава — паліцэйскі ўчастак. Дзяржава — турма.|@corpus
wavs/008166.wav|Стукнуў сябе кулаком у грудзі. — Песні нашы затаўклі ў гразь, талент распялі, гордасць аплявалі.|@corpus
wavs/008167.wav|Але тут справа больш складаная. Мне трэба потым цягнуць братоў. І да таго ж. Ён замяўся.|@corpus
wavs/008168.wav|Наш народ спявучы, таленавіты, горды. І вось яго ўвесь час дзякуюць за дабрыню, седзячы на ягонай спіне.|@corpus
wavs/008169.wav|І таму тут больш за ўсё патрэбны людзі, якія прайшлі ўсе ступені. Бываюць такія, багатыя любоўю і нянавісцю.|@corpus
wavs/008170.wav|— Знойдуцца, відаць, і іншыя, — стрымана сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/008171.wav|Здаецца, я беспаваротна вырашыў. Іншай дарогі для мяне няма. Алесь развёў рукамі:|@corpus
wavs/008172.wav|— Вада і хлеб. Кроў і хлеб. — Ну, гэтай дарогай мала каму дадзена ісці.|@corpus
wavs/008173.wav|— Я ведаю, ты ніколі не возьмеш ад мяне грошай. — Ніколі, — сказаў Кастусь. — То і дурань. Падзарабіў бы.|@corpus
wavs/008174.wav|— Не трэба тысячы, каб пачаць. І не трэба ста, каб пачаць.|@corpus
wavs/008175.wav|Але як табе з ёю быць, калі справа дойдзе да зброі? — Не ведаю. — А хто яшчэ?|@corpus
wavs/008176.wav|"Зло, якое цярпліва выносілі, як штосьці непазбежнае, робіцца нясцерпным пры думцы, што можна ад яго вызваліцца. """|@corpus
wavs/008177.wav|Стан рэчаў, які выклікае рэвалюцыю, бывае амаль заўсёды лепшы за той, які быў непасрэдна да яго,|@corpus
wavs/008178.wav|А каго я маю права аддаць, акрамя сябе? Жонку? Дзяцей? У цемры блішчалі ягоныя вочы.|@corpus
wavs/008179.wav|— Я таксама даўно пра гэта думаю, — сказаў Алесь. — Зброяй трэба нарадзіць павагу да сябе і да мужыка. І волю нарадзіць таксама — зброяй.|@corpus
wavs/008180.wav|Лягчэй стала жыць. — Лухта! — сказаў Кастусь. — Лягчэй стала жыць! На гэта мне нядаўна даў адказ Алекс дэ Таквіль.|@corpus
wavs/008181.wav|— Не. Я-то ўлюбчывы. Я нават вельмі ўлюбчывы. Але я, відаць, не маю права.|@corpus
wavs/008182.wav|"— У нас у гімназіі ёсць суполка. ""Братэрства шыпшыны і чартапалоху"". Праўда, амаль дзіцячая яшчэ выдумка. Мсціслаў, Пятрок Ясюкевіч, Усяслаў Грыма, Мацей Біскуповіч і я."|@corpus
wavs/008183.wav|Быў самы лепшы час для размовы. — Кастусь, што ты такімі вачыма сёння на Галінку Кахнову глядзеў?|@corpus
wavs/008184.wav|Не паўстанеш — будзеш жыць, як усе: жэрці, напівацца, паляваць, ацірацца ля спадніц.|@corpus
wavs/008185.wav|Голас ягоны сарваўся: — Галоўнае, мала нас, мала! Адзінкі! Кастусь лёг на спіну.|@corpus
wavs/008186.wav|Першае — гэта я, другое — сям'я, родны дом, трэцяе — родны горад, чацвёртае — родная краіна, пятае — родная Зямля, роднае Чалавецтва.|@corpus
wavs/008187.wav|і вопыт вучыць, што для дрэннага ўрада найбольш пагрозлівая тая хвіліна, калі ён, урад, пачынае трохі выпраўляцца.|@corpus
wavs/008188.wav|Яны, разумееш, свабодна аддаюць жыццё і дом і ўсё — для краіны і чалавецтва.|@corpus
wavs/008189.wav|"Пастараюся прыпомніць больш дакладна. Ага: "".не заўсёды прыводзіць да рэвалюцыі пераход ад дрэннага становішча да горшага."|@corpus
wavs/008190.wav|У іх увесь свет узарваны і перакулены. Яны любяць чалавецтва больш, чым радзіму,|@corpus
wavs/008191.wav|І не трэба. дваіх, каб пачаць.|@corpus
wavs/008192.wav|Быццам тысячы тысяч уздыхаў ляцелі ў адчыненае акно. — Нельга больш. Нельга больш.|@corpus
wavs/008193.wav|На твары ў Кастуся зноў з'явілася нешта пакутлівае, цень нязвыклай і, па маладосці год, страшнай, непажаданай думкі.|@corpus
wavs/008194.wav|Ён сеў і абхапіў мускулістымі рукамі калені. — Мы нават да любові да радзімы ў большасці не дараслі.|@corpus
wavs/008195.wav|Сумленне страціш. А паўстанеш — таксама страшна. Гэта, магчыма, і плаха.|@corpus
wavs/008196.wav|І таму варта жыць і сутыкацца з ворагам. Хутчэй. — Што ж, — сказаў Вежа. — Бадай што, маеш рацыю.|@corpus
wavs/008197.wav|— Не, калі аддаваць, то толькі сябе. Брат Віктар кажа: каханне не павінна вісець у нас на нагах.|@corpus
wavs/008198.wav|— Хто такі? Адкуль? — А ты не ведаеш? Дарэмна. Давялося-такі табе памучыцца з намі пад Глінішчамі.|@corpus
wavs/008199.wav|Але сваякі моцна прыціснулі яго да глухой сценкі нейкай пуні. Мусатаў стаяў трохі вышэй за мора агню. Рукі ягоныя, учэпістыя рукі ў рабацінні, нервова абмацвалі паяс.|@corpus
wavs/008200.wav|— Мы з-пад іх зямлю рванем, — усё паўтараў Юрась. — Гэта ўжо скора. Вер мне, я людзей ведаю. Кандрат зноў ірвануўся з-пад іх.|@corpus
wavs/008201.wav|Кінь, браце. Не час. Зразумей, галава ты дурная. Чакай. Выспімся мы яшчэ на іхняй шкуры.|@corpus
wavs/008202.wav|Вуліцай, прыгуменнямі, садкамі павольна, па адным, па тры адлучаліся ад натоўпу людзі.|@corpus
wavs/008203.wav|У Мусатава перасмыкнулася шчака. І гэты лясны. — Так, — працягваў ён і, паколькі ўпэўненасць не прыходзіла, загадаў: — Салдаты, бярыце іх.|@corpus
wavs/008204.wav|Спадзістым частаколам ружавелі ўздзетыя ўгору багнеты, і ў іх адбіваўся агонь шматлікіх паходняў.|@corpus
wavs/008205.wav|— Чаго вы хочаце? — Мы хочам бачыць сапраўдны маніфест, схаваны ў царкве. — Які маніфест? — Сапраўдны. царскі.|@corpus
wavs/008206.wav|Белая, з дзвюма званіцамі, царква на ўзгорку драмала сярод мокрых голых ліп.|@corpus
wavs/008207.wav|Другою выйшла з натоўпу Марта. — Ты чыя? — Божая.|@corpus
wavs/008208.wav|Бацька раптам абхапіў скураной папругай яго заламаныя назад рукі. Сцягнуў іх так, што ў Кандрата пачалі крывёй налівацца кісці.|@corpus
wavs/008209.wav|Яны хацелі толькі ўпэўніцца ў хлусні. — Корчак! — крыкнуў Мусатаў. — Не здзекуйся з людзей! — Адпусці ўзятых, доўбня!|@corpus
wavs/008210.wav|— Нічога, мы ім гэта ўспомнім, — сказаў Андрэй.|@corpus
wavs/008211.wav|Яны не ведалі, што, пакуль яны ішлі, затрымліваючыся падоўгу ля кожнай вёскі, і не хавалі мэты паходу, аконам з Вязынічаў паспеў папярэдзіць Сухадол.|@corpus
wavs/008212.wav|І тут Мусатаў упершыню адчуў няўпэўненасць і жах. Ён не ведаў людзей з гэтай белай масы, але аблічча Корчака ён ведаў.|@corpus
wavs/008213.wav|— Людзі! — крыкнуў Мусатаў. — Мы табе не людзі, а быдла, — адказаў Корчак. — А вы і нам не людзі, а ваўкі. Навісла маўчанне.|@corpus
wavs/008214.wav|— Хлопцы! — крыкнуў Корчак. — Ды што ж гэта яны, ірады? Выганяйце іх з хат. Паходню ў страху, калі не выйдуць.|@corpus
wavs/008215.wav|Траіх людзей схапілі за рукі. — Гэта што ж? — спытаў Паківач. — А абяцанне? — Лясным бандзюкам не абяцаюць.|@corpus
wavs/008216.wav|Мусатаў не адчуваў ранейшай упэўненасці. І менавіта дзеля таго, каб яна вярнулася, спытаў: — Яшчэ хто?|@corpus
wavs/008217.wav|То ты што, у гульні хацеў галаву скласці? Кандрат круціў галавою, як загнаны конь.|@corpus
wavs/008218.wav|— До, — сказаў ён. — Ты што, не бачыш? Пастка. Строгія сінія вочы Андрэя сустрэліся з ягонымі вачыма.|@corpus
wavs/008219.wav|і ў кожнага, хто стаяў з паходняй, было таму страшна і сіратліва на сэрцы. А хіба тыя, што з паходнямі, зладзеі?|@corpus
wavs/008220.wav|Гэта было нечакана, але наперад выйшаў не Корчак. — Мы не хочам крыві, — сказаў Паківач.|@corpus
wavs/008221.wav|— Бачыш? — сказаў Юрась, і раптам голас ягоны перасекся. — Бачыш, а? Вось табе гэты бунт.|@corpus
wavs/008222.wav|У Юрася нешта клекатала ў горле.|@corpus
wavs/008223.wav|Ён глядзеў, як сычэлі і сычэлі ў снезе згасаючыя паходні, як меншала і меншала — на вачах, агнёў.|@corpus
wavs/008224.wav|Брат не сказаў нічога, але Андрэю стала страшна, калі ён убачыў сціснутыя Юрасёвы кулакі.|@corpus
wavs/008225.wav|— крычаў Корчак. — Бач, літасцівы воўк! Успомні Півошчы! Валтузня вакол Броны, Марты і Паківача на хвіліну прыпынілася.|@corpus
wavs/008226.wav|Людзі здзіўляліся, чаму сяло маўчыць.|@corpus
wavs/008227.wav|Кандрат ірвануўся быў — сціснулі. Андрэй раптам пачаў пхаць яго назад, у натоўп.|@corpus
wavs/008228.wav|Сяло маўчала. Ні агеньчыка, ні гуку. Толькі сабакі брахалі ў дварах.|@corpus
wavs/008229.wav|Яны рэквізавалі ў адным з сёл мужыцкія сані і прыбылі на месца значна раней, чым мужыкі.|@corpus
wavs/008230.wav|"Мусатаў падумаў, што ўсё гэта дрэнна і сапраўды тут не мужыцкі бунт, а паход ""лясных братоў"". Іх развялося шмат, каму, як не яму, было ведаць пра гэта."|@corpus
wavs/008231.wav|Сутарга раптам прабегла па Кандратавым целе, і ён, ірвучыся, закрычаў нема і страшна.|@corpus
wavs/008232.wav|Пачакай да таго часу, братка. — Калі пачнецца сапраўднае — першы пайду з табою, — сказаў Андрэй.|@corpus
wavs/008233.wav|— Сорам, перад братамі сорам, — ён зноў пачаў вырывацца. Андрэй схапіў яго за валасы і моцна, так, што Кандрат крыкнуў, павярнуў ягоную галаву да садкоў. — Глянь!|@corpus
wavs/008234.wav|Але маўчалі і салдаты. Нават Мусатава прабіралі непрыемныя мурашкі, так многа было перад ім людзей і агнёў.|@corpus
wavs/008235.wav|Дарэмна загінуць хочаш. Падкова пачырванела на Кандратавым ілбе.|@corpus
wavs/008236.wav|— Братка. — захлынаючыся, сказаў ён. — Братка, ты не думай. Мы пачнем не так. Калі мы пачнем — зямля пад імі ўсімі закурэе.|@corpus
wavs/008237.wav|Натоўп глуха загуў і стаў. Людзі баяліся пераступіць нябачную мяжу, якая аддзяляла іх ад салдат у канцы вулачкі.|@corpus
wavs/008238.wav|— Я, — рушыў з натоўпу Брона. Ён аддаў штуцэр суседу і пайшоў, топчучы поршнямі снег.|@corpus
wavs/008239.wav|На ўзгорку, перад тым як спусціцца ў яр, Юрась і Андрэй спыніліся. Агні ўсё яшчэ згасалі ў лагчыне, але сычэння не было чуваць: далёка.|@corpus
wavs/008240.wav|Служывы, а сам з гэтымі падманшчыкамі. Ці пахваліць цябе бацька-імператар?..|@corpus
wavs/008241.wav|Мужыкі валілі вуліцай, гародамі і садамі. Усім хацелася хутчэй дайсці да мэты. Лілася зыркая вогненная рака.|@corpus
wavs/008242.wav|Кандрат Кагут адбіваўся ля сценкі. Яго трымалі. — Пусціце! Бачыце, як яны! Пусціце!|@corpus
wavs/008243.wav|І вышэй за іх узносіўся васемсотгадовы, чорны і каржакаваты царкоўны дуб, равеснік першай царквы, закладзенай на гэтым месцы.|@corpus
wavs/008244.wav|Потым пярэднія пачалі суцішваць крок. Ля царквы цямнеў салдацкі ланцуг.|@corpus
wavs/008245.wav|— Цягніце яго, хлопцы, цягніце адсюль. За Кандратавымі нагамі цягнуліся два снегавыя разоры.|@corpus
wavs/008246.wav|Ён пакасіўся: цяжка сапучы ад бегу, стаялі побач з ім бацька і Юрась. — Галава яловая, — сказаў змрочны бацька.|@corpus
wavs/008247.wav|Прапусці нас у царкву, і мы пойдзем адсюль. Мусатаў падумаў, што гэта дае магчымасць выйграць час і ўзяць завадатараў.|@corpus
wavs/008248.wav|Палкоўнік Яраслаўскага палка, раскватараванага там, быў хворы, і на Гарыпяцічы з дзвюма ротамі выйшаў Апалон Мусатаў.|@corpus
wavs/008249.wav|Рысіныя вочы капітана мацалі натоўп і ўрэшце сустрэліся спачатку з ястрабінымі вачыма Паківача, а потым з чорнымі і дрымучымі вачыма Корчака.|@corpus
wavs/008250.wav|— Чый? — мераючы яго вачыма, спытаў Мусатаў. — Лясны. — Стой тут. Яшчэ хто?|@corpus
wavs/008251.wav|Мужыкі пачалі біць у вокны і дзверы, выганяючы гарыпяціцкіх на вуліцу. Іх цягнулі з хат. Натоўп быў у ярасці: хаваліся за цёмнымі вокнамі,|@corpus
wavs/008252.wav|На загуменні бацька, Андрэй і Юрась трымалі, сапучы, Кандрата. — Здрадніка з мяне робіце, — сіпеў той.|@corpus
wavs/008253.wav|Ад вогненнага возера адрываліся і плылі садкамі агеньчыкі. То адзін, то другі з іх рабіў у цемры зыркае паўкола|@corpus
wavs/008254.wav|— зверху уніз, — і потым адтуль далятала сычэнне згасаючай паходні, якую совалі ў сакавіцкі, нямоцны нават уначы, снег.|@corpus
wavs/008255.wav|— Ідзіце, — сказаў ён. Мужыкі пачалі раіцца. Урэшце першы пайшоў да царкоўнай брамы Паківач.|@corpus
wavs/008256.wav|І яшчэ ніхто не ведаў, што сюды фарсіраваным маршам падыходзяць яшчэ дзве роты і будуць не пазней поўдня.|@corpus
wavs/008257.wav|Вёска маўчала, глядзела цёмнымі вокнамі. Напэўна, за некаторымі з іх былі вочы, але нават не каля саміх каламутных шкельцаў, а ў глыбіні хаты.|@corpus
wavs/008258.wav|— Людзі! — крыкнуў Брона. — Бачыце?! — Ты што ж гэта робіш?! — закрычаў нехта з натоўпу. Мусатаў узняў руку: — Народ!|@corpus
wavs/008259.wav|Давялі, — падумаў ён. — Ваўкоў з людзей парабілі. І дзіва што.|@corpus
wavs/008260.wav|Ану, глянь! Унь яны, браты!|@corpus
wavs/008261.wav|— Ёсць адзін маніфест. Паківач з дакорам пахітаў галавою. — Нашто брахаць, пане?..|@corpus
wavs/008262.wav|Гэтыя людзі ўпэўняцца, што ніякага маніфеста ў царкве няма, і там жа будуць чакаць, пакуль прыйдзе расплата.|@corpus
wavs/008263.wav|Пашкадуйце сваё жыццё. Натоўп завагаўся. Корчак з адчаем бачыў, як трох чалавек цягнуць да брамы.|@corpus
wavs/008264.wav|Ён памыляўся, але не мог ведаць, што памыляецца. — Разыдзіцеся, — сказаў Мусатаў.|@corpus
wavs/008265.wav|Кандрат пагойдваўся на плячах, нерухома-цяжкі, як мёртвы.|@corpus
wavs/008266.wav|І Мусатаў падумаў, што тут, відаць, не проста мужыкі, а лясныя браты, а паколькі гэта так, справа будзе гарачая.|@corpus
wavs/008267.wav|Ён напінаўся і роў. — Раю вам разысціся, — шчэцістыя бакенбарды капітана дрыжалі. — Сюды ідзе яшчэ дзве роты.|@corpus
wavs/008268.wav|Два цені, чорны і белы, стаялі асобна ад натоўпу і сачылі, хто выйдзе яшчэ. Кандрат паспрабаваў быў зрабіць крок, але яго раптам моцна сціснулі з бакоў.|@corpus
wavs/008269.wav|— Хадзем адсюль, — сказаў Андрэй шэптам. — Падвесці хочаш загорскае наваколле?|@corpus
wavs/008270.wav|— Хай ляжыць. Тут ёй і месца. — А што, — сказаў Алесь. — Ад першага славянскага водціску і аж да гэтага.|@corpus
wavs/008271.wav|— І не варушыцца, калі не хочаце атрымаць замест абліччаў фату-маргану. — А калі не будзем — яна не атрымаецца? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/008272.wav|Мужыкоў вызвалялі з самым мінімальным выкупам (толькі каб не лямантавалі суседзі) і з перадачай у поўную іхнюю ўласнасць той зямлі, якой яны валодалі яшчэ ў прыгоне.|@corpus
wavs/008273.wav|Вызваленая ад селядцовага лёсу, ляжала ў яго на далонях кніга. Ляжала і маўчала. Ён адчуваў, што задыхаецца.|@corpus
wavs/008274.wav|Вам адзін здымак? — Два. — То дзесяць хвілін, — з выглядам абыякавага інквізітара сказаў сумны жораў.|@corpus
wavs/008275.wav|"— і толькі сякера можа нас уратаваць, і нішто, акрамя сякеры, не дапаможа! Да сякеры клічце Русь!.."" Во так, грамадзянін нігіліст Загорскі. Зразумела?"|@corpus
wavs/008276.wav|Сяляне адмовіліся браць волю. Доўга ніхто нічога не разумеў.|@corpus
wavs/008277.wav|"Пагражаў суд. Уратавала толькі тое, што ў ""водпусках"" было агаворана аб цукроўнях. Хіба вар'ят будзе, адпускаючы людзей, нішчыць свой жа набытак."|@corpus
wavs/008278.wav|— Пэўна ж, не канец. Яны ішлі якраз паўз Камергерскі завулак. І тут Алесь, узяўшы сябра за руку, моцна завярнуў яго. — Давай, братка, на хвіліну сюды.|@corpus
wavs/008279.wav|— Калі тры рублі дасцё. Алесь пакруціў кнігу ў руках. — Добра ўжо. Наце.|@corpus
wavs/008280.wav|Ззялі непадалёк купалы крамлёўскіх сабораў. Праляталі часам з Замаскварэчча, Краснай плошчай і на Манежную купецкія тройкі: пачыналася масленіца.|@corpus
wavs/008281.wav|Пан Яраш ужо трохі хадзіў. Адпусціла.|@corpus
wavs/008282.wav|"Не тое што некаторыя ""наватары"" — на медных пласцінках. Яны б яшчэ паперу прыдумалі ці палатніну, як мастакі. Гэта ж дзіка!"|@corpus
wavs/008283.wav|І толькі потым па наваколлі, невядома кім пушчаная, папаўзла цёмная чутка: — Не бярыце, хлопцы, ашукаюць.|@corpus
wavs/008284.wav|Іх замацавалі так, што варухнуцца было нельга. Грынчык паклаў Біблію на Алесевы калені.|@corpus
wavs/008285.wav|Алесь адышоў ад гандляра, не адчуваючы пад сабою ног. Усё, здаецца, было вакол як раней. Тыя ж муры, плошча, аблокі над ёй. Тое і не тое.|@corpus
wavs/008286.wav|— Здароў, Алесь, — сказаў за спіною Кастусёў голас. — Здароў. Хадзем? Нам далёка? — Больш за гадзіну добрай хады, — сказаў Каліноўскі.|@corpus
wavs/008287.wav|І вось тут здарылася дзіўная, незразумелая рэч. Што сычэла навакольная шляхта — гэта было зразумела.|@corpus
wavs/008288.wav|І тут, у ясны лютаўскі дзень, запалала нядаўна застрахаваная цукроўня.|@corpus
wavs/008289.wav|Братка ты мой, які доўгі шлях! — Пэўна, яшчэ не канец яму, — Кастусь засунуў кнігу за пазуху Загорскаму.|@corpus
wavs/008290.wav|Чалавек робіць добры дагератып раз, многа — два ў жыцці. Ён павінен быць вечны, дагератып. І для ўнукаў, якіх у вас, відаць, пакуль няма.|@corpus
wavs/008291.wav|Пройдземся давай крыху. Спусціліся да Ахотнага рада. — Ведаеш, што ў мяне ёсць? — спытаў Кастусь. Трохі асіметрычныя вочы Каліноўскага смяяліся.|@corpus
wavs/008292.wav|Пра яе з дня размовы Вежы з Таркайлам ніхто не чуў. Хутчэй за ўсё нехта з Грэблі. Згарэла ўшчэнт. Успомнілі аб страхоўцы.|@corpus
wavs/008293.wav|Зноў заняволяць. Алесь напісаў Кастусю і атрымаў параду:|@corpus
wavs/008294.wav|Засычэў калільны ліхтар. Срэбная сетачка пачала ліць проста ў вочы нясцерпнае святло.|@corpus
wavs/008295.wav|— Ля Дзмітраўскага гасцінца. Сажалкі хутарскія. — То, можа, рамізніка? — Возьмем на Цвярской. Ля Страснога манастыра.|@corpus
wavs/008296.wav|— Я маю парыжскі медаль. Я прывёз дзівосную навіну сюды. Крыўд на мяне няма. Я раблю выключна на срэбры.|@corpus
wavs/008297.wav|"Але пра Алеся з ім баяліся гаварыць, тым больш што Франс сказаў аднойчы: ""Яна яго жонка і не можа быць больш нічыёй."|@corpus
wavs/008298.wav|Здзіўляла іншае: бурчанне мужыкоў. Паўсюль яно было прыхаванае, але ў Татарскай Грэблі і Сцюдзеным Яры вылілася ледзь не ў мяцеж.|@corpus
wavs/008299.wav|У адпускных было таксама агаворана, што, калі справы былога пана з цукроўнямі і іншым пойдуць добра — мужыцкі надзел можа быць павялічаны за кошт панскай зямлі.|@corpus
wavs/008300.wav|Адпусціць людзей трэба было хутчэй, каб мужыкі сарака з лішнім вёсак атрымалі волю раней за іншых, адчувалі, ад каго атрымалі, і ў будучым верылі б ва ўсім гэтаму чалавеку.|@corpus
wavs/008301.wav|Другі месяц ён жыў у Маскве, і кожны раз пагрозлівай і гордай прыгажосцю ўражаў яго гэты куток зямлі.|@corpus
wavs/008302.wav|З Лондана? — Не, адсюль. Ліст з рускай правінцыі. Магчыма, нейкі хлопец накшталт Волгіна. —|@corpus
wavs/008303.wav|Лаялі Растоўцава, а як здох, то выяўляецца, ён яшчэ нічога быў. Гэта ў нас заўсёды так:|@corpus
wavs/008304.wav|Тут і павінны былі сустрэцца Загорскі і Кастусь. Алесь стаў ля аднаго з гандляроў, няголенага чалавечка з абыякавымі вачыма, і пачаў так, ад няма чаго рабіць, перакладаць кнігі.|@corpus
wavs/008305.wav|Сычэла, але баялася, прыціснутая старым Вежам, які, дарэчы, сваіх пераводзіў толькі на лёгкі аброк, даючы магчымасць Алесю гаспадарыць у сваіх вёсках толькі пасля ягонай, Вежавай, смерці.|@corpus
wavs/008306.wav|Алесь не хацеў чакаць, пакуль выйдзе падрыхтаваны маніфест аб адмене прыгону. І Кастусь з гэтым згаджаўся — калі ўжо яны хацелі мець падтрымку сярод сялян наваколля.|@corpus
wavs/008307.wav|"Але і ягонай яна не будзе"". Але гэта было не самае страшнае. Значна горш было другое."|@corpus
wavs/008308.wav|Чуеш, што Панін на пасадзе Растоўцава выкідвае? Конікі якія? — Ну вось. Тады і пачнем, калі зразумеюць падман.|@corpus
wavs/008309.wav|Загорскі моўчкі працягнуў яму кнігу. Кастусь зірнуў. На хвіліну ў яго задрыжалі вусны. — Першая наша ластаўка, — сказаў Алесь. — Бедная.|@corpus
wavs/008310.wav|А так яны толькі раілі ды ўгаворвалі, націскаючы на тое, што вызваленне ўсё адно хутка прыйдзе і пры гэтым чаканні вольныя вёскі сярод прыгонных будуць як фіціль, забыты ў бочцы з порахам.|@corpus
wavs/008311.wav|"Свежанькі, лічы. І ў ім — першы такі за ўвесь час заклік да паўстання. — Хто? — Невядомы. Подпіс ""Рускі чалавек"". —"|@corpus
wavs/008312.wav|— Вось так нас катаваць будуць, — сказаў шэптам Кастусь. — Цьфу на цябе. Цьфу, — засмяяўся Загорскі.|@corpus
wavs/008313.wav|— Не, — сказаў Каліноўскі. — Не бедная. Ён асцярожна, азірнуўшыся, выцягнуў газету і, расхінуўшы кнігу, паклаў танюткія аркушы ў сярэдзіну тома. Загарнуў.|@corpus
wavs/008314.wav|Раней мужыка на бунт не ўзняць. А без яго мы пералёты, на корані адсохлыя. Ішлі моўчкі. — А ў цябе што? — заўважыў Кастусь.|@corpus
wavs/008315.wav|Гандлявалі Скарынам. Гандлявалі даўнінай. Гандлявалі ўсім: розумам, праўдай, сумленнем.|@corpus
wavs/008316.wav|"абумовіць у водпусках, што, калі надзел і выкуп у ""царскай волі"" будуць больш выгадныя для мужыка — ён, Загорскі, адпаведна павялічвае надзел і адмяняе выкуп."|@corpus
wavs/008317.wav|Алесь валасы на сабе рваў. Людзі не хацелі даброт. Людзі помсцілі невядома за што, аддавалі жорава ў руках на сініцу ў небе. Трэба ехаць на радзіму.|@corpus
wavs/008318.wav|"Да ""Вярбы"" было яшчэ далёка, але на развале, ля муроў, некалькі чалавек гандлявалі кнігамі. Кнігі ляжалі на подсціле з лапніку і на сталах."|@corpus
wavs/008319.wav|— Вось так. Вы цікавіцеся старой кнігай, паны студэнты. Вы нібы задумаліся на хвіліну.|@corpus
wavs/008320.wav|Кастусь ускінуў вочы. — Невядома, калі сустрэнемся. Над дзвярыма была шыльда:Дагератыпная майстэрня М. М. Грынчыка.|@corpus
wavs/008321.wav|"Ён засунуў руку за пазуху і трохі выцягнуў адтуль нумар газеты, якую па адным выглядзе Алесь адрозніў бы ад тысячы іншых. — ""Колокол"" за васемнаццатага лютага."|@corpus
wavs/008322.wav|Частка дванаццатая. Алесь ішоў вуліцамі Масквы. Сакавіцкі набрынялы снег мякка паддаваўся пад нагамі.|@corpus
wavs/008323.wav|Што такое? Пальцы гарталі старонкі.|@corpus
wavs/008324.wav|Меланхоліі ў вочы. Уявіце сабе: вы задумаліся над лёсам гэтай кнігі.|@corpus
wavs/008325.wav|"Тая самая, з двума верхнімі драўлянымі паверхамі, якія Алесь усё збіраўся перабудаваць на мураваныя. Падпалілі невядомыя людзі. Наўрад ці ""Ку-га""."|@corpus
wavs/008326.wav|Вось толькі трэці дзень, як у Маскве Кастусь. І сёння нарада аб далейшай арганізацыі. Адседзець і паехаць. Бліжэй да спраў.|@corpus
wavs/008327.wav|Адразу пачала дзейнічаць кругавая парука. Пад ціскам грамадскай думкі нават Хаданскія, што не хацелі хлусіць, вымушаны былі сказаць, што ніякай аблогі не было.|@corpus
wavs/008328.wav|"Як піша? — ""Наша становішча жахлівае, нясцерпнае, — сурова і ціха, на памяць, шапацеў Кастусь,"|@corpus
wavs/008329.wav|Заціскачкамі прымацавалі рукі да падлакотнікаў, нябачным клямрам паставілі галовы так, што імі нельга было варухнуць.|@corpus
wavs/008330.wav|Адразу пасля штурму царквы ў Мілым Клейна завезла Міхаліну ў Раўбічы, супакоіла пана Яраша і вырашыла, разам з Майкай і Ядвіняй, знікнуць на пару месяцаў з наваколля.|@corpus
wavs/008331.wav|У вялікім пакоі іх пасадзілі ў крэслы на фоне ўяўнага туманнага пейзажу.|@corpus
wavs/008332.wav|Вас ён цікавіць. — Уявіце сабе — ён нас сапраўды цікавіць, — сказаў Кастусь. — Тым лепш. Не міргайце.|@corpus
wavs/008333.wav|Загорскі скінуў шапку, праходзячы паўз Іверскую, а потым спыніўся і пачаў глядзець на плошчу.|@corpus
wavs/008334.wav|Падпалі ён свой уласны палац — справа іншая, тады і апеку можна было б накласці.|@corpus
wavs/008335.wav|Вярнуцца да берагоў Дняпра ўсё не выпадала. Праўда, гісторыя з Майкай амаль забылася.|@corpus
wavs/008336.wav|Грынчык, вельмі падобны на сумнага жорава, пасварыўся пальцам: — Маладыя людзі, гэта не ёсць жарт.|@corpus
wavs/008337.wav|Загорскі так і зрабіў. Ішла перапіска з Выбіцкім і Вежам. Яшчэ восенню пачалося масавае засведчанне дакументаў аб вызваленні.|@corpus
wavs/008338.wav|Не ва ўсіх хапае духу, нават не смеючыся, праседзець перад камерай абскурай пяць хвілін.|@corpus
wavs/008339.wav|Царская воля выгаднейшая. Ніякага выкупу, зямля — уся. Падман задумалі. І на цукроўні не ідзіце.|@corpus
wavs/008340.wav|Пабойваліся бунту ў наваколлі. І нічога, аднак, не маглі зрабіць. Пан быў гаспадаром, і ў дзеяннях ягоных не было вар'яцтва.|@corpus
wavs/008341.wav|Што раіла адмовіцца ад даравання волі начальства — таксама нікога не здзівіла.|@corpus
wavs/008342.wav|— Становішча сапраўды нясцерпнае, — сказаў Алесь. — Ён мае рацыю. Як думаеш, будзе рэформа падманам? — Яна і нічым іншым быць не можа, Алеська.|@corpus
wavs/008343.wav|— Вераніка з Рыбінскіх. — Не ведаю, — на гэты раз ужо ўсур'ёз сказаў стары.|@corpus
wavs/008344.wav|Трохі з тых гадоў выйшла, калі сваты ля варот аціраюцца, і прыгажосці не першай, але добрая баба.|@corpus
wavs/008345.wav|за подпіс тры рублі ды пірог з вязігай, за пацвярджэнне дваранскай годнасці|@corpus
wavs/008346.wav|— У мачыхі знайшліся сякія-такія грошы, бацька наскроб,|@corpus
wavs/008347.wav|Горш за іншых сялян. Бацька старэйшых сыноў — вучыцца, на свой хлеб.|@corpus
wavs/008348.wav|Чым жа вы багатыя, панове? — успомніў дзед. — Дзецьмі, ды смехам, ды дняпровай вадой.|@corpus
wavs/008349.wav|— Я дрэнна яе памятаю. Толькі рукі. І яшчэ вочы. Ды песню, якую спявала.|@corpus
wavs/008350.wav|А мо і не такая. Не помню. Ведаю толькі: маладая была надзвычай прыгожая. — Якога роду? — спытаў Вежа.|@corpus
wavs/008351.wav|— тысячу рублёў ды жонцы сем аршынаў аксаміту. А я сам — у сенаце шышка дужа вялікая.|@corpus
wavs/008352.wav|"І, карыстаючыся, што зямля ёсць, — парогі абіваць. ""Куку ў руку"" даваць."|@corpus
wavs/008353.wav|Ды страхалюдная, зарослая. Пакуль зразумелі, што гэта мясцовы юрод, Якубка Кот, — ногі ў абедзвюх самлелі.|@corpus
wavs/008354.wav|— І простую, і чынаватую, і клятчастую. Але ўсё ледзь не пайшло макам.|@corpus
wavs/008355.wav|— Ты што, Кастусь, — спытаў Вежа, — ты, значыцца, паляк?|@corpus
wavs/008356.wav|Хросная казала: з гэтага дня ў маці і пачалося. Пачала марнець, чэзнуць.|@corpus
wavs/008357.wav|Быў позні вечар. Пакуль на бабінцы рыхтаваліся, купель ставілі, пакуль тое — матуля з кумою ды мной пайшлі па цвінтары прайсціся.|@corpus
wavs/008358.wav|а ў нашым пасведчанні сказана, што нашы сурвэткі і абрусы не горшыя, а чынаватае палатно лепшае за замежнае.|@corpus
wavs/008359.wav|"А людцы міма ідуць, а грамнічкі слабнуць. Вох-вох-вох!!!"" Юрода, вядома, пагналі."|@corpus
wavs/008360.wav|"Маці крок паскарае, а той плача: ""Падбярыце дзіця, добрыя людзі. Ці доўга яму, халоднаму, пальчыкам варушыць?"|@corpus
wavs/008361.wav|Так і з'явілася ў мяне мачыха Ізабела, ды яшчэ сем братоў і сёстраў.|@corpus
wavs/008362.wav|"— Правільна, — буркнуў Вежа. — ""Бо ён нам усім цану збівае, — скажа імператар."|@corpus
wavs/008363.wav|Пасля юродавых слоў жанчыны аж абамлелі: грымоты ўзімку.|@corpus
wavs/008364.wav|Пачаў дабівацца малады, у трыццаць пяць год, маці была маладая, здаровая, а дабіўся — руінай. Ненавіджу я ўсё гэта.|@corpus
wavs/008365.wav|І вось у гэтым годзе, урэшце, уганорылі, далі сенацкую пастанову:|@corpus
wavs/008366.wav|пад палатнянай прасціной спаць, палатнянай сурвэткай выціраць вусны. А што, палатніну выраблялі простую?|@corpus
wavs/008367.wav|Трэба было ўсё павялічваць колькасць варштатаў. Узбіваўся ўжо на пятнаццаты, а тут ледзь не крах. Палатніна пачала выходзіць з моды.|@corpus
wavs/008368.wav|— Ты яе памятаеш? — спытаў Алесь. — Дрэнна, — адказаў Каліноўскі. — Амаль не памятаю. Ведаю толькі: прыгожая была.|@corpus
wavs/008369.wav|— Мне унь за канцэсію на пабудову чыгункі колькі плацяць, ды і то мала. А тут. пірог з вязігай.|@corpus
wavs/008370.wav|Работы шмат. Дзяцей адных дванаццаць чалавек. А яшчэ маладая. Мяне чамусьці вельмі шкадавала.|@corpus
wavs/008371.wav|Стаяць. А з-за помніка, з-за барэльефа пані Ліёшкі — раптам морда.|@corpus
wavs/008372.wav|веравызнання рымска-каталіцкага, як і нашчадкаў ягоных, дваранінам. Дваццаць чатыры гады спатрэбілася на прысуд.|@corpus
wavs/008373.wav|— Вядома, — зноў вяртаючыся да ўлюбёнай іроніі, сказаў Вежа. — Куда ўжо нашым дарабковічам на палатняных абрусах есці,|@corpus
wavs/008374.wav|"У дурня і песня дурная"". Лілося праз вокны ў пакой святло месяца і змешвалася з ружовым святлом свечак."|@corpus
wavs/008375.wav|— Ён жа вам казаў, пан Вежа, — сказаў Каліноўскі. — Я казаў табе, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/008376.wav|Фабрыку перавезлі, жыць стала як адной купай — дык і не дрэнна. Ну і што? Падзеліш — зноў бязглуздзіца.|@corpus
wavs/008377.wav|Кумы дзіця хрысцілі, горла крапілі, у кажушаны рукаў паклалі, па дарозе згубілі.|@corpus
wavs/008378.wav|і купілі мы фальварак, а пры ім дзве сотні трыццаць дзесяцін зямлі. Па трынаццаць дзесяцін на чалавека.|@corpus
wavs/008379.wav|лічыць уладара фальварка Якушоўка, Сымона Стафанава Каліноўскага, год шасцідзесяці аднаго,|@corpus
wavs/008380.wav|На сківіцах у Кастуся хадзілі ўпартыя жаўлакі. Гарэлі на шчоках дзве чырвоныя плямы. — Нішто, брат, — сказаў Вежа.|@corpus
wavs/008381.wav|— Пяўся, як вол у баразне, — казаў далей Кастусь. — Дзіва што! Такая сям'я.|@corpus
wavs/008382.wav|Захварэла задоўга да смерці. Расказвалі, якраз калі хрысцілі мяне. Прывезлі ў Ялаўскі касцёл.|@corpus
wavs/008383.wav|Ляжыць дзіця на марозе, свечачкі вакол. Пальчыкам варухне — перуны смаляць, кулачок сцісне — грамніцы б'юць.|@corpus
wavs/008384.wav|Цвінтар там вялікі. Падышлі да магілы Леакадзіі Купчэўскай, швагеркі ялаўскага пана|@corpus
wavs/008385.wav|Часам сустрэнеш жанчыну з добрым гожым абліччам — і шукаеш у яе рысах матчыны. Мо такая была.|@corpus
wavs/008386.wav|"Выручыла лібаўская філія данцыгскай фірмы ""Ленке і Берг"". У іх на палатніну заўсёды попыт,"|@corpus
wavs/008387.wav|"У ""чорнага""! У ""чорнага""!"|@corpus
wavs/008388.wav|— Вывучышся вось, галава ў цябе добрая, дойдзеш да вялікіх начальнікаў|@corpus
wavs/008389.wav|— Спадобіўся пан Сымон, — сказаў Вежа. — Спадобіўся, ды не дужа, — сказаў Кастусь. — Бо якраз памерла маці.|@corpus
wavs/008390.wav|А Кастусь расказваў далей: — Памерла. Бацьку трэба было думаць, як з дзецьмі.|@corpus
wavs/008391.wav|— Не, я тутэйшы, — асцярожна сказаў Каліноўскі. — Ён беларус, дзеду, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/008392.wav|"Заходзіць гасудар імператар выпадкова: ""Гнаць, — кажа, — яго за такую таксу""."|@corpus
wavs/008393.wav|Ледзь пачалі хрысціць — грымоты за цвінтаром. А гэта сусед, Цыпрук Лазарэвіч, сабраў хлопцаў і кажа:|@corpus
wavs/008394.wav|— А гэта што такое? — непаразумела спытаў дзед.|@corpus
wavs/008395.wav|Дзевятнаццаць было б усіх, але двое памерла. Кастусь памаўчаў.|@corpus
wavs/008396.wav|Пагрымім на шчасце кугакалу. Ну, і стралялі ў неба. А ўсім спачатку здалося — грымоты.|@corpus
wavs/008397.wav|(яна маладая памерла, і ўсе казалі, што матуля чымсьці на яе падобная была, толькі прыгажэйшая, і таму маці заўсёды там спынялася).|@corpus
wavs/008398.wav|"— толькі перайка з ""меншых"" ды з ""малодшых"" братоў паляціць. — А што, — усміхнуўся Кастусь."|@corpus
wavs/008399.wav|А той ідзе за імі да касцёла, вытанцоўвае ды кажа нешта накшталт:|@corpus
wavs/008400.wav|Без маці не кінеш. А ў таго Цыпрука Лазарэвіча, ну, што на маіх хрэсьбінах у неба страляў, — сваячка.|@corpus
wavs/008401.wav|І толькі тут упершыню заўважыў, як малады чалавек напружыўся, нібы яго ўдарылі, зірнуў на Вежу змрочнымі вачыма.|@corpus
wavs/008402.wav|— А, — нібыта ўспомніў Вежа, — прыпамінаю. І вы верыце ў гэтыя жарты?|@corpus
wavs/008403.wav|— І тарыф над галавою павешу, як зэльвенскі пісар:|@corpus
wavs/008404.wav|Тут успыхнуў і Алесь. І Вежа зразумеў, што зайшоў далекавата.|@corpus
wavs/008405.wav|Калі глядзець праз чырвонае шкло — якое страшнае, дымна-барвянае полымя раве над светам.|@corpus
wavs/008406.wav|І немагчыма больш сядзець у гэтым доме, бачыць у цёмных вокнах конусы ялін і вострую, як салдацкі багнет, нацэлены ў тваё сэрца, зорку.|@corpus
wavs/008407.wav|І чым раззлавала, Што над табою, яшчэ не апетай і сотняю строф, Маятнік часу упаў,|@corpus
wavs/008408.wav|— Тут чорт ведае што робіцца. Папячэнне патрэбна, а то ўсе вакол нясытымі вачыма глядзяць.|@corpus
wavs/008409.wav|Няхай нават смерць! Бо немагчыма болей цярпець гэта гнілое, душнае ліхалецце, хлусню, разважанні кроераў, мусатавых, корвідаў, дэмбавецкіх — усёй гэтай навалачы.|@corpus
wavs/008410.wav|А пасярэдзіне ўставалі белыя палосы і слупы.|@corpus
wavs/008411.wav|Такое страшнае, нібы вось-вось заравуць трубы архангелаў і неба ўпадзе на зямлю.|@corpus
wavs/008412.wav|Ён раздаў чарапкі. Цікава, ці зберагла Майка? А Франс?|@corpus
wavs/008413.wav|Але яна не ведала гэтага, яна цвіла. І пялёсткі падалі на быстрыню ракі. Дзе яна цяпер?|@corpus
wavs/008414.wav|Ва ўласных руках трымала жыццё.|@corpus
wavs/008415.wav|і касцельная цемра настала, Цемра прабітых далоняў і тысяч няправых галгоф?|@corpus
wavs/008416.wav|"І сам ты быдла, лёкай душою"". Ён сеў у сані і заплюшчыў вочы, каб не глядзець на вартавога салдата."|@corpus
wavs/008417.wav|Тэрмінова адпусціць невінаватых, шукаць Корчака з бандай, на час разгляду справы князя Загорскага — пад хатні арышт.|@corpus
wavs/008418.wav|Лепей бы ўжо яму, Алесю Загорскаму, выкупіць грахі ўсіх, сваёй крывёю здабыць вызваленне для ўсіх, загінуць за ўсіх.|@corpus
wavs/008419.wav|Што дастаеўскія кідалі нівы твае і бары? Хто адабраў тваю памяць, мая дарагая, Што, на працягу вякоў,|@corpus
wavs/008420.wav|Колькі сяброў, равеснікаў. Можна склеіць усе гэтыя чарапкі, і зноў будзе ваза.|@corpus
wavs/008421.wav|Ён бачыў у гэтым мужыку вялікую чысціню нянавісці. Як патрэбныя ім людзі, якія ўмеюць ненавідзець!|@corpus
wavs/008422.wav|Нічога, з Корчакам яны яшчэ сустрэнуцца. Ён, Алесь, зробіць ўсё, каб той быў таварышам яму.|@corpus
wavs/008423.wav|заматляла хвастом, пабегла да санак, потым убачыла чужога са зброяй і забрахала на яго так, што, здавалася, разарвецца ўсё яе цельца.|@corpus
wavs/008424.wav|а за волю ваююць мураўёвы, калі сапраўды над зямлёю ўзлёт прабітых рук?|@corpus
wavs/008425.wav|А гэта што? Бог ты мой, чарапок кітайскай вазы, што разбілі тады. Дзед яшчэ казаў: — Біце, так ёй і трэба.|@corpus
wavs/008426.wav|Хоць бы хутчэй, хоць бы хутчэй паўстанне.|@corpus
wavs/008427.wav|Праз тры гадзіны прыбыў ад Ісленьева ледзь жывы ганец. Ён прывёз загад:|@corpus
wavs/008428.wav|Стары пачырванеў. Пачырванеў і Мусатаў, толькі з другой прычыны.|@corpus
wavs/008429.wav|Немагчыма бачыць на кожным раздарожжы, над усёй краінай узлёт прабітых цвікамі рук.|@corpus
wavs/008430.wav|І гэта нічога, што загад віцэ-губернатара нібы ўзвысіў трошкі ва ўласных вачах жандарскага капітана,|@corpus
wavs/008431.wav|Але тут жа падумаў, што пастараецца, каб Корчак, калі звядзе іх лёс, змяніў аб ім думку.|@corpus
wavs/008432.wav|Ды і хіба ў гэтым справа, калі сапраўды гіне ўсё добрае, калі праўду кажуць булгарыны,|@corpus
wavs/008433.wav|За санямі бег на доўгім повадзе Урга. Ён не звык да такога — пырхаў і матляў галавою.|@corpus
wavs/008434.wav|І разважанні твае толькі і можна назваць, што трызненнем дэспатызму, як сказаў бы стары Ісленьеў.|@corpus
wavs/008435.wav|У небе стаялі светлыя слупы ад гарызонта да зеніту.|@corpus
wavs/008436.wav|ворага, ад якога з часам нельга будзе чакаць літасці, калі яго толькі не заб'юць Корчак ці Чорны Война.|@corpus
wavs/008437.wav|Іудзеяў адных на краіну колькі — і ўсе яны нямецкія шпіёны. А тут яшчэ свае нігілісты, папоўскае ды мужыцкае насенне.|@corpus
wavs/008438.wav|Сёння ён не можа. Пяро бегала, пакідаючы радкі: Чым угнявіла ты бога?|@corpus
wavs/008439.wav|Расталы сакавіцкі снег, вароны, прыціснутая чаканнем вёска, рэзкія галасы салдат.|@corpus
wavs/008440.wav|За вокнамі гасцінай халодная зорка гарыць між дрэў.|@corpus
wavs/008441.wav|Народ нацкоўваюць! Эх, пане Загорскі, такое становішча, а вы ў гэтыя глупствы па маладосці год лезеце.|@corpus
wavs/008442.wav|чысцейшыя за марскі зялёны прамень, убачыўшы які, кажуць, нельга памыліцца ні ў каханні, ні ў любові, ні ў нянавісці.|@corpus
wavs/008443.wav|Ён глядзеў у акно, на зорку. І раптам убачыў.|@corpus
wavs/008444.wav|Ён раптам зразумеў, чаго яму не хапае, пакуль няма бітвы. Няхай сабе сябры і ён сам пагарджаюць вершамі.|@corpus
wavs/008445.wav|— Хіба ў вас не воля? Ды вам у сто разоў лепшая воля, чым у іхніх халуйскіх фаланстэрах.|@corpus
wavs/008446.wav|Што тут было яшчэ? А, груша.|@corpus
wavs/008447.wav|На хвіліну яму стала балюча. Ён успомніў словы Корчака|@corpus
wavs/008448.wav|Ты на судзе — пад архангелаў трубы — Марыі адкажаш. Скажаш адзінае слова за ўсіх на планеце людзей:|@corpus
wavs/008449.wav|Вось на гэтай канапе калісьці сядзела Майка, калі ён адвёў потым вочы на сценку і заўважыў яе, чорную з ліловымі валасамі.|@corpus
wavs/008450.wav|Яна стаяла той год толькі сілаю сваіх уласных карэнняў, умацаваўшы імі для сябе паўкруглы фарпост.|@corpus
wavs/008451.wav|А вось і скрыначка са шкельцамі. Забылі.|@corpus
wavs/008452.wav|Немагчыма бачыць рабоў і паноў, немагчыма напрактыкоўвацца ў цярпенні, бачыць, як другія ўдасканальваюцца ў ліслівасці.|@corpus
wavs/008453.wav|І за ёю была зямля, а перад ёю плынь, і наступная паводка павінна была кінуць грушу ў хвалі, і ёй варта было б падрыхтавацца да смерці.|@corpus
wavs/008454.wav|І ён успомніў, як даўно-даўно, адзінаццаць год назад, тут сядзелі пад гарачым сонцам маленькія дзеці.|@corpus
wavs/008455.wav|Хай сабе ўзвышаецца, хай думае, што калі хатні арышт, то апошняе слова астаецца за ім.|@corpus
wavs/008456.wav|Харошы мужык! Як шкада, што нельга ўсяго раздаць, каб паверылі табе. Грошы патрэбны справе.|@corpus
wavs/008457.wav|Што гэта, пачатак канца ці канец пачатку?|@corpus
wavs/008458.wav|Што ты зрабіла зямлі — ад фіёрдаў да Рыма, Што залівалі пажары цябе, распраналі вятры, Што паміралі ў сібірах твае маладыя багрымы,|@corpus
wavs/008459.wav|забываючы мукі свае, Лепшых паэтаў сваіх забыццём ты смяротным караеш, Лепшых прарокаў каменнем няведання б'еш?|@corpus
wavs/008460.wav|Ён не верыў, а вобразы атрымаліся міфалагічныя.|@corpus
wavs/008461.wav|Немагчыма бачыць царкву, кароны, расшытыя мундзіры.|@corpus
wavs/008462.wav|Алесь глядзеў пад адхон і ўрэшце ўбачыў тое месца. Пад стромай растаў снег, і ў праталіне чарнела нешта доўгае.|@corpus
wavs/008463.wav|Алесь ведае, для чаго так зрабіў Ісленьеў, і, значыцца, ён дасягнуў мэты, не даў праліцца крыві і ўратаваў невінаватых.|@corpus
wavs/008464.wav|Маці сыноў чалавечых. Я столькі пакут перанесла.|@corpus
wavs/008465.wav|і падумаў, што за пагарду продкаў да народа, за пагарду адукаваных да народа — каб не давялося плаціць дзецям, якія любяць гэты народ.|@corpus
wavs/008466.wav|Веру ў адно. Калі злосць векавечную звяжуць І над крыніцамі зорка-Палын узыдзе,|@corpus
wavs/008467.wav|І ўрэшце, сам не ведаючы як, прыйшоў туды, дзе яны з Майкай яшчэ дзецьмі глядзелі праз каляровыя шкельцы. Усё было як раней.|@corpus
wavs/008468.wav|З уздыхам і палёгкаю заплюшчыў вочы і выцягнуў ногі. Два салдаты паскакалі за ім, каб правесці за сяло.|@corpus
wavs/008469.wav|— І лагодна заглядае яму ў вочы: — Вам што выпадае? Вы ў першых расійскіх памешчыках па багаццю, — гудзеў жандар.|@corpus
wavs/008470.wav|А вазу паставіць у агульным, у сонечным доме, у якім жывуць усе. Ваза-ваза. Белая ваза з сінімі рыбамі.|@corpus
wavs/008471.wav|Лекар Яраслаўскага палка Зайцаў падышоў нават падзякаваць яго за перавязкі, сказаў, што зроблена гэта досыць добра.|@corpus
wavs/008472.wav|А трэба мне ўсё. І перш за ўсё воля ўсім народам і маёй радзіме. Што ты ведаеш аб гэтым, брудная свіння?|@corpus
wavs/008473.wav|Мёртвы ствол занесенай пяском грушы. Сані завярнулі і спыніліся перад ганкам загоршчынскага дома.|@corpus
wavs/008474.wav|Ў бітвах скрываўлена, каб чалавецтва ўваскрэсла, Каб на палетках ягоных воля і мова ўзраслі.|@corpus
wavs/008475.wav|І ён цяпер цвёрда ведаў, што ён любіць і што ненавідзіць, і адкуль у яго такі боль, і чаму ён ніяк не можа супакоіць сябе.|@corpus
wavs/008476.wav|Ён расплюшчыў вочы. Ехалі азярышчанскім берагам, ледзь не над самым урвішчам.|@corpus
wavs/008477.wav|Алесь пакасіўся на капітана, сказаў, што яму прыемна пахвала адукаванага і спрактыкаванага чалавека, і запрасіў Зайцава бываць у сябе.|@corpus
wavs/008478.wav|Нічога ў мяне няма, — думаў Алесь. — Нічога з таго, што мне трэба.|@corpus
wavs/008479.wav|Рэдкае на такім поўдні і таму слабое, уставала над зямлёй паўночнае ззянне.|@corpus
wavs/008480.wav|Зміцёр ўзяў Ургу і пайшоў з ім. Ад'ехаў і салдат. Алесь павольна пачаў падымацца ў дом.|@corpus
wavs/008481.wav|Яны мяняліся месцамі, крайняя іхняя грань была зырка-барвяная, яна разгаралася і нагадвала пажар.|@corpus
wavs/008482.wav|Алма, падстаркаватая ўжо, тоўстая, як туга напхнуты шырокі мяшэчак,|@corpus
wavs/008483.wav|Ён блукаў па пакоях, сам не ведаючы, што яму трэба, да чаго яго цягне.|@corpus
wavs/008484.wav|У іх адна справа. Нічога. Нічога. Усё яшчэ будзе добра, чыста, смела. І людзі на зямлі будуць людзьмі.|@corpus
wavs/008485.wav|"Можна зямлі дараваць, Калі я існую на зямлі""."|@corpus
wavs/008486.wav|Ён пайшоў па напаўцёмных пакоях. Чорныя яліны. Змрокам напоўнены дом.|@corpus
wavs/008487.wav|Алесь усміхнуўся: Ісленьеў думаў, каб яму, Загорскаму, не зрабілі пад гарачую руку шкоды. Стары клапаціўся аб ім. Вось дык стары!|@corpus
wavs/008488.wav|— Гедымін зрабіў разгублены жэст рукамі, — як нібыта сумясціўшы ў сваім апошнім слове ўсе свае якасці. Я не пабаюся нават сказаць іпастасі.|@corpus
wavs/008489.wav|і доўгі час маўчаў, гладзячы свае бакенбарды.|@corpus
wavs/008490.wav|— Зноў Грыма?! — пагрозліва спытаў Гедымін.|@corpus
wavs/008491.wav|А, між тым, апошніх слоў імператара, за якія так распіналіся тысячы гедымінаў, зусім не было.|@corpus
wavs/008492.wav|Настаўнік Гедымін пасля жалобнага набажэнства сабраў гімназістаў у вялікай халоднай аўле|@corpus
wavs/008493.wav|што ўлада над людзьмі ў руках тых, якія няздольны кіраваць нават сабой.|@corpus
wavs/008494.wav|"Ён выклікаў ""рымскага каталіка і нашчадка выхрыстаў"" да сябе,"|@corpus
wavs/008495.wav|Такому хлопчыку магла б паверыць і пусціць яго ў дом нават самая багатая з касцельных дэвотак.|@corpus
wavs/008496.wav|Пятрок Ясюкевіч узвысіў свой мілагучны, бы музычная скрынка зайграла, голас: — Прабачце, пане настаўнік. Гэта я.|@corpus
wavs/008497.wav|непадробленае адчуванне ўсяго чалавека побач з сабою. У яе, вядома, новыя знаёмыя, новыя людзі вакол, новыя думкі.|@corpus
wavs/008498.wav|"і, пакуль што, самая светлая асоба нашай гісторыі пасля Пятра Вялікага. — ""Пакуль што"", — буркнуў Грыма."|@corpus
wavs/008499.wav|— Ён ляжаў на сваім простым ложы, накрыты салдацкім плашчом. Вы ведаеце, ён заўсёды спаў, як просты воін.|@corpus
wavs/008500.wav|Бомбы — увесь сакавік і май! — ірвалі паверхню бухты, магілу флоту.|@corpus
wavs/008501.wav|Заплаціў. Гедымін глядзеў некуды ўгору вычыма, у якіх аж трапяталі сардэчнае замілаванне і скруха.|@corpus
wavs/008502.wav|Аблокі імчаліся з-за гары, з-за кароткай, нібы назнарок абсечанай зверху, Гедымінавай вежы:|@corpus
wavs/008503.wav|"Слухайце гэтыя словы. На ложы смерці ён сказаў сыну і спадкаемцу свайму. ""Служы Расіі, сын мой!"|@corpus
wavs/008504.wav|Ці не зашмат гонару яму было ў ягоным сапраўдным прозвішчы. Сёй-той казаў, што і Свідрыгайлы яму замнога:|@corpus
wavs/008505.wav|І яшчэ на шматлікія магілы людзей. Бо нехта вучыў паміраць, а не жыць.|@corpus
wavs/008506.wav|Частка дваццаць сёмая. І зноў восень. Зноў гімназія.|@corpus
wavs/008507.wav|— А за тое, што ўжываеце мужыцкую гаворку — будзеце мець клопат, Ясюкевіч.|@corpus
wavs/008508.wav|а гэты быў вернападданы з вернападданых і вечна ганарыўся тым, што ён|@corpus
wavs/008509.wav|— Ну? — трохі больш мякка сказаў Гедымін. — Я выпадкова наступіў яму на мазоль, — сказаў Ясюкевіч.|@corpus
wavs/008510.wav|Тры месяцы прайшло з таго часу.|@corpus
wavs/008511.wav|І тады, разумеючы, што ў такі момант гнеў гэтай падлы можа каштаваць Усяславу тройкі за паводзіны,|@corpus
wavs/008512.wav|З разрэзу фалдаў форменнага сурдута тырчаў насавічок, які ён палічыў за лепшае выцягнуць загадзя, яшчэ перад пачаткам прамовы.|@corpus
wavs/008513.wav|Расплаціліся за ўсе дзесяцігоддзі, у якія распіналі ўсё як ёсць маладое, смелае, годнае.|@corpus
wavs/008514.wav|Вучыцеся паміраць — вось які апошні запавет ён пакінуў нам, панове.|@corpus
wavs/008515.wav|"— Вы чуеце гэтыя словы?! Гісторыя запіша іх на свае скрыжалі!.. ""Вучыся паміраць!"","|@corpus
wavs/008516.wav|і яшчэ радзейшыя, стрыманыя і сухаватыя, цыдулкі ад Майкі.|@corpus
wavs/008517.wav|Вучыся паміраць. — Гедымін зрабіў доўгую паўзу.|@corpus
wavs/008518.wav|Сашка вызначаўся з усіх фенаменальнай здольнасцю падрабляць руку кожнага чалавека так, што той і сам не адрозніў бы.|@corpus
wavs/008519.wav|Слёзы тачыліся праз карцінна прыціснутыя да аблічча рукі настаўніка.|@corpus
wavs/008520.wav|густа-густа падалі бомбы на бухту, магілу флоту, і горад, магілу велічы.|@corpus
wavs/008521.wav|"Сабралося некалькі хлопцаў і склалі жартоўнае ""дрэва годнасці"" настаўніка, дзе сама менш сем продкаў былі ўсе хто хочаш,"|@corpus
wavs/008522.wav|А ў лісце было пакаянне ў тым, што вось да гэтага часу ён, Гедымін, толькі вонкава трымаўся праваслаўнага абраду,|@corpus
wavs/008523.wav|Алесь ціха смяяўся. Ён ведаў, што гэта Волгін быў завадатарам гісторыі з Гедымінавай радаслоўнай.|@corpus
wavs/008524.wav|Аддалі Малахаў курган. Пайшлі з Севастопаля.|@corpus
wavs/008525.wav|каб ніхто не ўбачыў слёз, ды толькі жахлівае намаганне волі трымала іх. — Ён кіраваў, як сапраўдны ўладар,|@corpus
wavs/008526.wav|Ён усё жыццё не накрываўся нічым іншым. І гэты плашч увойдзе ў гісторыю нароўні — не, вышэй!|@corpus
wavs/008527.wav|— без дапамогі, без умацаванняў, без правіянту, без абозаў. І яшчэ аб тым, што загінулі Істомін і Нахімаў,|@corpus
wavs/008528.wav|— з трывуголкай Напалеона, з ягоным шэрым паходным сурдутам, з простым кіем вялікага Пятра,|@corpus
wavs/008529.wav|— Ліс, — з нянавісцю гледзячы на Гедыміна светлымі вачыма, сказаў Сашка. — Пры кожным выпадку такое кажы|@corpus
wavs/008530.wav|Грыма штурхнуў яго пад рабрыну: — Цс-с, пасадзяць у карцэр — хто тады паможа?|@corpus
wavs/008531.wav|Рыданне раздзерла горла настаўніка. — І ён сказаў сыну свае апошнія словы.|@corpus
wavs/008532.wav|"Завадатараў свавольства шукалі, але не знайшлі. .Настаўнік тым часам дабраўся да апошніх хвілін ""хрысціяніна""."|@corpus
wavs/008533.wav|Бомбы падалі на дамы Севастопаля, магілы тысяч простых шчасцяў.|@corpus
wavs/008534.wav|А, усім вядома, калі ў гербе ёсць крыж — гэта азначае, што продак быў выхрыстам.|@corpus
wavs/008535.wav|толькі не рускія, а бацька — паляк. Потым Сашка напісаў ліст почыркам Гедыміна.|@corpus
wavs/008536.wav|а сам лічыў яго за ерась і схізму і не хоча больш губіць сваю неўміручую душу.|@corpus
wavs/008537.wav|Гэта было балюча. А потым зноў прыйшла вясна.|@corpus
wavs/008538.wav|тым больш што ў яго, Гедымінавым, дваранскім гербе ёсць крыж.|@corpus
wavs/008539.wav|Зноў зіма з заснежанымі вербамі над Віліяй, з пахам бярозавых паленняў. Толькі цяпер Алесь жыў з Кірдуном і Логвінам.|@corpus
wavs/008540.wav|Я хацеў узяць на свае плечы ўсе цяжкасці, каб пакінуць табе вялікую дзяржаву, спакойную, упарадкаваную, шчаслівую.|@corpus
wavs/008541.wav|Голас дрыжаў, рукі, ускінутыя на ўзровень твару, далонямі да яго, калаціліся, нібы вось-вось маглі ўпасці на вочы,|@corpus
wavs/008542.wav|Сашка Волгін, Алесеў цёзка, падміргнуў Грыму: — Нішто. Выручым.|@corpus
wavs/008543.wav|Але нават водгуле іх не даляцела да сабора ў далёкім паўночным горадзе,|@corpus
wavs/008544.wav|— Што такое? — бледна-блакітныя вочы Гедыміна дапытліва глядзелі ў нявінныя, шчырыя вочы Петрака.|@corpus
wavs/008545.wav|"Было б зусім дрэнна, каб не ""Братэрства чартапалоху і шыпшыны"" ды не рэдкія, вельмі рэдкія, лісты ад Кастуся"|@corpus
wavs/008546.wav|— Сашка, — шапянуў Алесь, — ты ў журбе ці, можа, у тузе, а?! — У вялікай, — усхліпнуў Сашка. — Проста рыдаю.|@corpus
wavs/008547.wav|— Па сто шэсцьдзесят шэсць і дзве трэці раза на кожнай мове, — прыкінуўшы, шэптам сказаў Мацей Біскуповіч.|@corpus
wavs/008548.wav|"Далёка ад паўночнай магілы ""чалавека і хрысціяніна"", не даходзячы да яе нават водгуллем,"|@corpus
wavs/008549.wav|І што ён, Гедымін, у гэтым дастойны сын свайго бацькі і просіць лічыць яго надалей католікам,|@corpus
wavs/008550.wav|Папячыцель паверыў. Яму здалося, што Гедымін з'ехаў з глузду.|@corpus
wavs/008551.wav|дзе ляжаў у магіле труп чалавека з грэнадзёрскім ростам і розумам абозніка.|@corpus
wavs/008552.wav|крамольны князь меў хаця ўласную думку і не баяўся змагацца за яе,|@corpus
wavs/008553.wav|— Як з двума трэцямі быць, а? — Дзякуй, Пятрок, — на гэты раз шэптам сказаў Грыма. — Танна вылез.|@corpus
wavs/008554.wav|Вочы ў Ясюкевіча не ўмелі хлусіць. Як бы ён ні сваволіў, яны былі простыя і сумленныя, гэтыя вочы.|@corpus
wavs/008555.wav|— Начальнічкі, трасца ім. Галоўнага, на галаву якога трэба было клікаць трасцу, ужо не было.|@corpus
wavs/008556.wav|"Але вышэйшая воля меркавала іначай"". Гедымін паклаў руку на горла."|@corpus
wavs/008557.wav|Усё часцей ля вітрын, дзе вывешвалі лісты-паведамленні з тэатра вайны, можна было пачуць хмурнае:|@corpus
wavs/008558.wav|два паверхі, на якіх прымасціўся і недарэчна, як жук-плывунец, махаў у паветры лапкамі аптычны тэлеграф. Перадаваў дрэнныя весткі.|@corpus
wavs/008559.wav|— Вялікае гора напаткала нашу краіну.|@corpus
wavs/008560.wav|— Ён тужыць бязмерна. наш. рускі. народ. — А каб ты спрах! — ціха сказаў Сашка.|@corpus
wavs/008561.wav|— Плакаць будзе зараз. Свідрыгайла, — як заўсёды, занадта голасна сказаў няўважлівы Грыма. Бліжэйшыя шэрагі грымнулі смехам.|@corpus
wavs/008562.wav|— Гімназісты славутай нашай гімназіі, — ціхім і прачулым голасам, які аж дрыжаў ад хвалявання, пачаў Гедымін.|@corpus
wavs/008563.wav|Тым больш што ягоны, Гедымінаў, бацька быў паляк|@corpus
wavs/008564.wav|Асеў наздраваты снег. Дзівосна сінела над горадам чысценькае, з рэдкімі імклівымі аблокамі неба.|@corpus
wavs/008565.wav|і ўсё жыццё змагаўся з няправеднай справай мітрапаліта літоўскага Ёсіпа Сямашкі, які злашкодна і падступна вынішчаў унію.|@corpus
wavs/008566.wav|спачатку толькі Гедымінавымі, а потым узаемнымі. Гедыміна ледзь не хапіў удар.|@corpus
wavs/008567.wav|і там, за шчыльна зачыненымі дзвярыма, адбылася бурная размова з высвятленнем адносін і тлумачэннямі,|@corpus
wavs/008568.wav|ён жыў, як чалавек, ён любіў супругу, як хрысціянін. А адыходзіў да продкаў,|@corpus
wavs/008569.wav|— не памылішся. Голас у Гедыміна сарваўся: — Рускі народ у журбе і тузе.|@corpus
wavs/008570.wav|Ліст з радаслоўнай накіравалі віленскаму папячыцелю і сталі чакаць, што з гэтага будзе.|@corpus
wavs/008571.wav|Іх прыдумалі потым, каб людзі вучыліся гінуць, не наракаючы.|@corpus
wavs/008572.wav|— Добра, — памякчэў Гедымін. — Маеце шчасце, Грыма. Падумаў.|@corpus
wavs/008573.wav|з сядлом пад галавою Святаслава. Плашч. простага. салдата!|@corpus
wavs/008574.wav|І гэта было добра, бо заглушала сэнс Грымавых слоў. Гедыміна клікалі Свідрыгайлам за з'едлівасць і дробную зваднасць.|@corpus
wavs/008575.wav|Увесь сакавік і ўвесь май цягнулася ўраганная бамбардзіроўка Севастопаля, не хапала зброі, гарнізон абяссілеў і трымаўся ледзь толькі не на цвёрдых людскіх душах|@corpus
wavs/008576.wav|Пяцьсот разоў перапішаце гэта па-французску, руску і нямецку.|@corpus
wavs/008577.wav|— Што ён сказаў? — Плакаць будзеш зараз. Нядбайла, — аддана і проста сказаў Пятрок.|@corpus
wavs/008578.wav|А разлука і не ў такіх гадах рэдка вядзе да лепшага. Забываеш голас, жэсты, рысы і, урэшце, нават тое, што лепш за ўсё кажа аб сяброўстве:|@corpus
wavs/008579.wav|Харошы быў чалавек. Хрысціянін. Даўгі за Пушкіна паабяцаў заплаціць, калі той на ложы смерці выспавядаецца і святыя дары прыме.|@corpus
wavs/008580.wav|Улетку амаль не бачыліся: Раўбіч павёз дачку на кіслыя воды.|@corpus
wavs/008581.wav|А потым пайшло. Чорны ўсмешлівы Янка і ягоныя рукі, што моцна сціскаюць яе далонькі. — Майка! Майка! — глядзіць у вочы, нібы не верыць.|@corpus
wavs/008582.wav|Не магла пачакаць, пакуль паедуць. — Уставай. Устань, ласачка. Заснула, не памаліўшыся.|@corpus
wavs/008583.wav|За гады міжволі вырасла нейкая дзіўная адчужанасць.|@corpus
wavs/008584.wav|Хутчэй за ўсё — беспрычыннага, маладога, такога вялікага, што аж сэрца спыняецца, шчасця.|@corpus
wavs/008585.wav|— Не, — малы закрыў галаву рукамі. — Супраць поўсці гладзіць будзеш. Дулі калупаць. — Ты ў мяне разумны, — засмяяўся Алесь.|@corpus
wavs/008586.wav|Дзяўчына, адчуваючы нейкую вельмі блізкую, зусім не сястрынскую, шкадобу да Наталі,|@corpus
wavs/008587.wav|А пан Раўбіч глядзеў на дзяцей і думаў, што Франс дарослы хлапец.|@corpus
wavs/008588.wav|Пільная патрэба ўзяла. — Ды я не хачу, — хныкала Наталя. — Я. спаць. — Чытай-чытай.|@corpus
wavs/008589.wav|І гэта было такое шчасце, што яна засмяялася. А ў суседнім пакоі дурная нянька Тэкля раскатурхвала Наталю.|@corpus
wavs/008590.wav|Прагныя. — І я думаю, — іранічна ўсміхнуўся дзед. — У лібералізм гуляе.|@corpus
wavs/008591.wav|матава-белы, з празрыстым глыбінным румянцам твар, рот — адным краёчкам трохі ўгору,|@corpus
wavs/008592.wav|Бачыла, як ад дзвярэй глядзяць на яе вочы пана Юрыя і пані Антаніды. Глядзяць з нейкім асцярожным чаканнем.|@corpus
wavs/008593.wav|Вялізныя, цёмна-блакітныя, як марская вада, вочы глядзелі на яе з люстэрка насцярожана, дапытліва і шчасна.|@corpus
wavs/008594.wav|і на ім асабліва светлыя — аж свецяцца — цёмна-шэрыя шырокія вочы. Але чаму ён так разгубіўся, нібы ўбачыў дзіва?|@corpus
wavs/008595.wav|— Трэба аці божачку сказаць. Іначай ваўчаня за бачок ухопіць. А бадай ты, ну.|@corpus
wavs/008596.wav|"Гэта ўсё ж было шчасце. Шчасце першага ""дарослага"" балю, шчасце першай ""дарослай"" бальнай сукенкі,"|@corpus
wavs/008597.wav|— Майка — май, Майка — май, — звінелі за вокнамі кроплі.|@corpus
wavs/008598.wav|— Я вельмі ўзрадаваны, — голас чамусьці асекся. — Мы так даўно не бачыліся. — Вельмі даўно.|@corpus
wavs/008599.wav|Майка сышла на зямлю і, побач з Франсам, рушыла насустрач музыцы, святлу, духмянай цеплыні.|@corpus
wavs/008600.wav|З Алесем яны мала бачыліся ўсе гэтыя гады. Разы два.|@corpus
wavs/008601.wav|Майка заглядзелася на яго. Высокі, шырокі ў плячах, ён стаяў, трымаючы брата, як перайка.|@corpus
wavs/008602.wav|І хаця б. адзін ліст. — Гэта вы, Ма. Міхаліна, не адказалі мне. — Я, па-ранейшаму, Майка. Паўза.|@corpus
wavs/008603.wav|Мяккі, вільготны, майскі. Толькі што адгрымела першая навальніца.|@corpus
wavs/008604.wav|На верхняй прыступцы стаяў Вежа з панам Юрыем і паняй Антанідай.|@corpus
wavs/008605.wav|і гэтая чужая шаснаццацігадовая дзяўчына падабалася ёй.|@corpus
wavs/008606.wav|Ядзечка стаяла ўсё такая самая, усё гэтак жа падобная на ляльку.|@corpus
wavs/008607.wav|Італьянскія аркады белага палаца, перакрэсленыя чорнымі факеламі таполяў, адкрыліся ў канцы алеі. Палалі суцэльныя вокны.|@corpus
wavs/008608.wav|"Куды гэта глядзіць паўз яе доўгі, такі ""састарэлы"" Янка?"|@corpus
wavs/008609.wav|— Колькі ж гэта? — Шаснаццаць, — сказала пані Эвеліна. — Так. Бадай што, цяпер ужо цябе не назавеш чорцікам.|@corpus
wavs/008610.wav|І ўзняў Вацака высока-высока. — Алеська! Братка! — крыкнуў Вацак, боўтаючы нагамі ў паветры.|@corpus
wavs/008611.wav|Нельга спаць без малітвы. Наталя мармытала нешта і адпіхвала рукі старой.|@corpus
wavs/008612.wav|Вочы без райка вінавата ўсміхнуліся. — Што з табою, доня?|@corpus
wavs/008613.wav|"— Сходзім да Вацлава. Я з Вежы. Ледзь паспеў пераапрануцца. У ""зале разбітай вазы"" Стась, Вацлаў і Наталя гулялі ў жмуркі."|@corpus
wavs/008614.wav|Нястрашная, грамыхліва-радасная, майская навальніца.|@corpus
wavs/008615.wav|І Майка Раўбіч, рассмяяўшыся ад шчасця і прадчування, прынікла да акна.|@corpus
wavs/008616.wav|"І ў сэрцы нарадзіўся неасэнсаваны пратэст: ""Нашто яны так глядзяць на мяне?"" Думка адразу ж знікла."|@corpus
wavs/008617.wav|— Пані Эвеліна, — усміхнуўся Юры, — радасць райская, што прыехалі. Франс, вы паважны, як магістр масонаў.|@corpus
wavs/008618.wav|Выцягнуўся амаль з пана Юрыя і, відаць, будзе вышэйшы. І такі самы загарэлы. Аблічча аж аліўкавае,|@corpus
wavs/008619.wav|бровы — доўгія і вычварна зламаныя, і таму трошкі ганарлівыя. Але яна бачыла сябе нібы новай, чужой,|@corpus
wavs/008620.wav|Музыка спявала нешта весняе, такое мяккае і страснае, што слёзы прасіліся на вочы.|@corpus
wavs/008621.wav|Бо яна была ў інстытуце. Ён — у гімназіі. А ўлетку, калі ён жыў у Загоршчыне, бацька вазіў яе то на воды, то ў госці да цётак.|@corpus
wavs/008622.wav|Вузкая, да смешнага маленькая ручка пані Антаніды кранула дзеда за локаць. — Бацька, тут дзеці. Дзед замаўчаў.|@corpus
wavs/008623.wav|Міхаліна паглядзела туды, і ў той самы момант на хорах заспявалі скрыпкі. Нібы назнарок.|@corpus
wavs/008624.wav|на бела-ружовую ружу ў попельных, з няўлоўным залацістым адценнем валасах. Яна не ведала, ці прыгожае гэта ўсё:|@corpus
wavs/008625.wav|Як ягоны дзядзька. Ну і скончыць таксама. адпаведна. Гулі ўсё. Дзівосы гімнастыкі.|@corpus
wavs/008626.wav|— Раўбіч, — ціха сказаў ён. — Радасць, радасць мне. А ты чуў, што царок сказаў на прыёме маскоўскіх дваранскіх маршалкаў ?|@corpus
wavs/008627.wav|— Зараз жа пакладзі. Самнеш сукенку. Наталя прытулілася мацней, як паратунку шукаючы. У Майкі сціснула сэрца:|@corpus
wavs/008628.wav|Божа мой, ну нашто гэта. Во дурная нянька. Дзеля малітвы будзіць дзіця. Нічога не скажаш, рэзон.|@corpus
wavs/008629.wav|Бо стракатая чародка людзей абкружыла яе. — Гэта хто? Бог мой! Ядзя! Ядзечка!|@corpus
wavs/008630.wav|— Што дзіўнага, — сказаў Раўбіч. — Скончыла інстытут. Дзяцей адвялі ў іхнюю залу, у тую самую, дзе калісьці дзеці разбілі вазу.|@corpus
wavs/008631.wav|А потым зноў вярнулася радасць. Яна ўступала ў залу з тым самым пачуццём, што і раней.|@corpus
wavs/008632.wav|Майка прыснула. — Усё, — з уздыхам сказала Наталя. І раптам добры жаль ахапіў Майчына сэрца.|@corpus
wavs/008633.wav|— Матулечка, возьмем Наталю, возьмем Стася. Загорскія крыўдуюць, калі не бяром.|@corpus
wavs/008634.wav|Міхаліна стаяла ля акна, паклаўшы рукі на падвоканне, нібы аддаўшы іх пяшчотным пацалункам свежага паветра.|@corpus
wavs/008635.wav|падышла да яе і ўзяла на рукі, зусім не баючыся, што самне сукенку.|@corpus
wavs/008636.wav|І сорамна, і трошкі ганарліва было глядзець на аголеныя плечы і рукі, яшчэ тонкія, але ўжо не дзіцячыя,|@corpus
wavs/008637.wav|Якраз у гэты момант Алесь, падхапіўшы на рукі яшчэ і Стася, зірнуў на дзяўчыну.|@corpus
wavs/008638.wav|Смяяліся снежныя зубы. — І Майка, — нечакана сур'ёзна сказаў ён. — Вы сёння дзівосная, Майка.|@corpus
wavs/008639.wav|— А паказаць табе, як барсук дзяцей гладзіць? — спытаў Алесь, прыціскаючы брата да грудзей.|@corpus
wavs/008640.wav|Частка трыццаць першая.|@corpus
wavs/008641.wav|Потым зірнуў на нявестку і даволі лагодна ўсміхнуўся. Ён вельмі памякчэў да нявесткі за гэтыя гады: быў удзячны за ўнука.|@corpus
wavs/008642.wav|Сэрца захлыналася ад чакання. Чаго яна чакала — яна не ведала і сама.|@corpus
wavs/008643.wav|І ўсё ж яна чакала. У яе быў такі шчасны выгляд, што Яраш Раўбіч схіліўся да яе.|@corpus
wavs/008644.wav|Але яна была. яна была ледзь не з Майку ростам. Тоненькая, зграбная. — Маюнька! Маюнька! — смяюцца сінія вочы.|@corpus
wavs/008645.wav|Чужым і чамусьці маладзейшым за яе здаваўся ёй суседскі хлапец, якому яна калісьці падарыла свой жалезны медальён.|@corpus
wavs/008646.wav|"Майцы адразу падумалася: ""А нам цяпер сюды, у гэты пакой, ужо нельга. Мы цяпер дарослыя"". На хвіліну прыйшоў жаль."|@corpus
wavs/008647.wav|А Стах. Не, глядзіце вы, які наш Стах. А ты, Наталечка, усё маладзееш. Што ж з табой далей будзе, алянятка?|@corpus
wavs/008648.wav|белай у амаль белым, толькі трохі трохі блакітным карункавым чахле.|@corpus
wavs/008649.wav|— У цябе заўсёды павінна нешта здарыцца, — сказаў паважны Франс.|@corpus
wavs/008650.wav|Майка ўспомніла: чарапок з хвастом сіняй рыбкі і дагэтуль ляжыць у скрыначцы.|@corpus
wavs/008651.wav|круціў жалезны бранзалет з трыліснікам, коннікам і шыпшынай на капцы. Круціў вакол запясця рукі.|@corpus
wavs/008652.wav|Цёмна-блакітныя вочы пані Эвеліны глядзелі на сёстраў. Потым усмешка кранула яе вусны: — Ну.|@corpus
wavs/008653.wav|А так гэта, па-мойму, нешта накшталт прапановы Браніборскага. Гаворыць аб радасці, а ў самога шчэлепы, як у галаўня.|@corpus
wavs/008654.wav|— Нічога, — ніякавата сказала яна. — Мне здаецца, павінна нешта здарыцца.|@corpus
wavs/008655.wav|Выехалі ўсе разам, у дзедаўскай карэце-прорве, якую трымалі спецыяльна на такія выпадкі. Майка адчувала сябе дзіўна.|@corpus
wavs/008656.wav|Наталя ціха падышла да Майкі і пацерлася шчакой аб яе далонь. Міхаліна прысела і, расчырванеўшыся, правяла носам па вачах сястры.|@corpus
wavs/008657.wav|О! Як думаеш, радасць? Шыракаватае ў сківіцах аблічча Раўбіча загуляла жорсткімі мускуламі.|@corpus
wavs/008658.wav|"Вадзіў Вацак, і Алесь назнарок ""спаймаўся"" яму. — Спаймаў! — Не, брат, гэта я цябе спаймаў, — сказаў Алесь."|@corpus
wavs/008659.wav|Цень лёг у вачніцах. — Каб гэта ад шчырага сэрца — радасць была б.|@corpus
wavs/008660.wav|Ды і Майка ўжо амаль дарослая паненка. Ён думаў і з пакутлівай усмешкай, нібы катаржнік свой ланцуг,|@corpus
wavs/008661.wav|Яна хутка прайшла ў сястрын пакой. Наталя, заспаная і ружовая ад сну, торкала чарнявай галоўкай у падушку.|@corpus
wavs/008662.wav|Зеленаватыя, як марская вада, вочы дзяўчыны прагна глядзелі на мокрыя дрэвы,|@corpus
wavs/008663.wav|Увесь гэты дзень вялікі дом у Раўбічах аж віраваў у сумятні і калатэчы. Рыхтаваліся ехаць на баль у Загоршчыну.|@corpus
wavs/008664.wav|— Едзем, едзем. Наталечка, едзем. — і Майка заскакала вокол маці.|@corpus
wavs/008665.wav|Па крузе павольна пад'язджалі да сходаў карэты і брычкі. Плыў прыступкамі ўгору стракаты натоўп.|@corpus
wavs/008666.wav|За пяць крокаў ад яе стаяў Алесь і дзіўна, нібы спалохана, нібы не пазнаў, глядзеў ёй у вочы.|@corpus
wavs/008667.wav|на бялюткі сад, на чорныя куртыны, ля краёў якіх ужо цвілі аксамітныя браткі. Прыцемак насоўваўся на сад.|@corpus
wavs/008668.wav|— Ай, ай, як мы рады! Як узрадуецца Алесь! — Табе добра, Янка? — Мне добра. Я цяпер сын, рачоны Ян Клейна.|@corpus
wavs/008669.wav|Яна таксама не адразу пазнала яго. Зусім дарослы.|@corpus
wavs/008670.wav|У зале лёкаі скрэблі васковыя свечкі на дубовыя цагліны падлогі. Дзеці потым, танцуючы, разнясуць усё нагамі. Будзе лепей, чым назнарок нацерці.|@corpus
wavs/008671.wav|І што гэта ў ім такое новае? Ага, вочы сталі не такія мяккія.|@corpus
wavs/008672.wav|І цяпер пад вокнамі старога цёплага дома аж шалеў ліловы і сіні бэз. Мокры і салодкі вецер ляцеў у вокны.|@corpus
wavs/008673.wav|Падшывалі, прасавалі, мыліся. Ніткі аж свісталі ў руках швачак. Тлум сціхнуў толькі гадзіну назад.|@corpus
wavs/008674.wav|Нешта разгубленае зноў мільганула ў ягоных зрэнках. — Ну, до ўжо, хлопчыкі, — глухавата сказаў ён. — До.|@corpus
wavs/008675.wav|Алесь зараз прыйдзе. Ён пайшоў размясціць хлопцаў. Вежа глядзеў на Майку. — Ты! — спытаў ён.|@corpus
wavs/008676.wav|І ад іхняга задуменнага спеву зноў глыбока ўпала сэрца.|@corpus
wavs/008677.wav|І ў постаці няма нічога ад медзведзяняці: стройная, гнуткая постаць. Алесь схіліўся і пацалаваў ёй руку.|@corpus
wavs/008678.wav|Наталка расплюшчыла чорныя вочы, ахапіла Майчыну шыю гарачымі танюткімі рукамі. — Майка, — сказала за спіной пані Эвеліна.|@corpus
wavs/008679.wav|Вядома, такім трэба скакаць на дапамогу, хіба яны самі абароняцца? — Уставайце. Яны не паранілі вас?|@corpus
wavs/008680.wav|Але было падобна на тое. А можа, ён проста лічыў, што іншыя людзі як сабе хочуць, а ён, Якаў Растоўцаў, ніколі не памрэ.|@corpus
wavs/008681.wav|Ён паспеў стаць мярзотнікам у дваццаць два гады, калі большасць не паспявае яшчэ зрабіцца нават проста людзьмі, а не тое што страціць гонар і прыстойнасць.|@corpus
wavs/008682.wav|Прыскакаў і садзьмуў іх, як віхурай. І ўбачыў яго на зямлі, ачмурэлага. Яшчэ, можа, падумаў, што самлеў, як баба.|@corpus
wavs/008683.wav|"Каб Алесь сказаў тое, што хацеў сказаць: ""Хутчэй, пан Яраш, могуць вярнуцца, а нас двое"", — усё, магчыма, абышлося б."|@corpus
wavs/008684.wav|І таму я ўзяў жыццё з рук хлопа, што разрэзаў мае вяроўкі.|@corpus
wavs/008685.wav|І ён ведаў, што здраджаныя ім загінулі, як і тысячы іншых (сумленныя, часцей за ўсё, мала жывуць), а ён існуе.|@corpus
wavs/008686.wav|Каб я ведаў, што гэта так, — я прыслаў бы замест сябе слугу. Я меў нахабства падумаць, што я зраблю гэта лепей за яго. Відаць, дарэмна.|@corpus
wavs/008687.wav|"Прыніжэнне шматавала яго. ""Адзін. Адзін. Божа мой, ратуй мяне ад ганьбы. Ратуй мяне ад гэтага ўратавання""."|@corpus
wavs/008688.wav|Яраш адчуў страшнае прыніжэнне.|@corpus
wavs/008689.wav|Ад мінулага ў яго асталіся пэўныя схільнасці.|@corpus
wavs/008690.wav|Аднаго такі каюкнулі. Брона паціснуў плячыма. — Баюся, што не. Баюся, што ён застанецца жывы.|@corpus
wavs/008691.wav|Пару разоў ён спрабаваў сесці і зноў ставіў нагу на зямлю. І толькі потым, сабраўшыся з сіламі, ускінуў цела на спіну Дуба. Моўчкі крануў з двара.|@corpus
wavs/008692.wav|— Няўдача, — сказаў Корчак. — Ані зброі, анічога. Атрад нехта навёў. Гналі коней як апантаныя. І толькі пасля доўгага маўчання Корчак сказаў: — Нічога.|@corpus
wavs/008693.wav|Пад зблытанай чупрынай дзёрзка гарэлі доўгія шэрыя вочы. — А салдаты? — Ды адзін я, адзін. Уставайце. Яны паўцякалі.|@corpus
wavs/008694.wav|"І такія людзі маглі казаць бязвольнаму цару словы падзякі за тое, што ён вызваліў ""дваццаць мільёнаў бедных болцікаў""."|@corpus
wavs/008695.wav|Невядома, што магло апраўдаць знаходжанне такога чалавека на высокай дзяржаўнай пасадзе. Тут не магло быць нават пытання аб дэкоруме, але гэта факт.|@corpus
wavs/008696.wav|Самотны коннік круціўся ў моры агню.|@corpus
wavs/008697.wav|"Нават дэмагогу Валуеву гэта не спадабалася. ""Бедныя болцікі"" рабілі найвышэйшую справу на зямлі, прымушалі зямлю раджаць."|@corpus
wavs/008698.wav|Не лібералізмам, а тым, што гэта былі звычайныя людзі.|@corpus
wavs/008699.wav|Растоўцаў таксама быў спірыт і містык. Аднак гэта не перашкаджала яму змагацца за зямныя даброты.|@corpus
wavs/008700.wav|Конь нябожчыка Юрыя. На ім ён быў, калі папярэдзіў.|@corpus
wavs/008701.wav|— Ты што? — Часу не было. Калі я ўдарыў яго — мне здалося. корд напаткаў жалеза. — Бранзалет, — пахаладзеў Корчак.|@corpus
wavs/008702.wav|Я не ведаю, ці лічыў ён, што цень чалавека на тым свеце атрымлівае ў аднаасобнае карыстанне цені тых рэчаў, якімі валодаў на зямлі.|@corpus
wavs/008703.wav|— І пайшоў да свайго жарабца.|@corpus
wavs/008704.wav|У гэты момант людзі Корчака скакалі ўжо на тым баку возера. Спяшаліся хутчэй пакінуць між сабою і карным атрадам як найбольш вёрстаў.|@corpus
wavs/008705.wav|Яшчэ раней імператар даручыў генерал-ад'ютанту Якаву Растоўцаву, што падаў калісьці сваю прапанову адмены,|@corpus
wavs/008706.wav|"Тады, ля кургана. Не, ніколі не пайшоў бы пан Юры ў закалат"". І гэты. Сапраўдны, адзін."|@corpus
wavs/008707.wav|Раўбіч убачыў успенены табун, што ціснуўся далей ад агню. Перад табуном стаяў, прыціснуўшы вушы, вялізны жарабец і глядзеў на полымя.|@corpus
wavs/008708.wav|Яраш нечакана лёгка ўзняўся, пачаў быў абабіваць бруд з жывата і каленяў і ледзь не застагнаў.|@corpus
wavs/008709.wav|Нездарма самыя цынічныя і разумныя — а магчыма, і легкаважныя — з іх казалі пра блох, які шукаюць сабе ежу аж да забароненых месцаў.|@corpus
wavs/008710.wav|А хлопы сапраўды лепшыя. Лепшыя за нас. Больш высакародныя і ўдзячныя. Бывайце, Раўбіч.|@corpus
wavs/008711.wav|Голас быў сумны і строгі. — Вы сёння маеце права казаць мне ўсё. Але таму я і не хацеў жыцця з вашых рук.|@corpus
wavs/008712.wav|Жыццё сабе ішло і ішло, нібы нічога не здарылася,|@corpus
wavs/008713.wav|Проста ўбачыў Ярашавы вочы і страшэнна здзівіўся. У вачах было нешта бязмернае і страшнае.|@corpus
wavs/008714.wav|— Вы ўжо лічыце гэтыя вяроўкі сваімі? — сумна спытаў Алесь. — Хутка прывыклі.|@corpus
wavs/008715.wav|Табун павольна пацягнуўся за ім, пакідаючы дом, у вокнах якога скакалі зарыва, полымя і постаць пасярэдзіне паплаўца.|@corpus
wavs/008716.wav|"І пасля гэтага нехта мог сказаць, што ""Гісторыя горада Глупава"" — пасквіль."|@corpus
wavs/008717.wav|— Я яго не хацеў. То хіба не ўсё адно, каму аддаць? — Пане Раўбіч. — Я дорага даў бы, каб гэтай дапамогі не было.|@corpus
wavs/008718.wav|— Маеш маё жыццё, — глуха сказаў Раўбіч. — Трэба будзе — аддам. — Нашто так?|@corpus
wavs/008719.wav|Цікава, што магло б здарыцца, каб вызваленне, няхай намінальна, даручылі былому шэфу жандараў, а ў той час старшыні Дзяржаўнага савета і камітэта міністраў, Аляксею Арлову?|@corpus
wavs/008720.wav|— якую справу рабілі на зямлі яны?! Ніякай, акрамя арганізаванага рабунку, марнатраўлення жыцця і смактання апошніх сокаў з гэтай няшчаснай зямлі.|@corpus
wavs/008721.wav|"Брона моўчкі скакаў побач з Корчакам. Ён не шкадаваў ні аб чым. ""Воіны бога прыйшлі па мяне""."|@corpus
wavs/008722.wav|У сучасным было поўнае фізічнае і маральнае падзенне, аж да таго, што ён маўчаў, поўзаў па падлозе і еў з пастаўленай на ёй місы, як сабака.|@corpus
wavs/008723.wav|Для рэдагавання іх у сакавіку былі арганізаваны дапаможныя ўстановы пры галоўным камітэце|@corpus
wavs/008724.wav|Поўны вар'ят, жывёла з замашкамі жандара, больш за год займаў гэты пост. Не першы і не апошні выпадак.|@corpus
wavs/008725.wav|Раўбіч убачыў бы ў яго ўчынку простую смеласць, жаданне памагчы бацьку дзяўчыны, якую кахаў. Але ён не сказаў гэтага.|@corpus
wavs/008726.wav|— Грэбуеце браць з рук? — абражаны, спытаў Загорскі. — Не бяру падачак. — Бацька. — зрабіў апошні крок Алесь.|@corpus
wavs/008727.wav|Коннік круціўся ў моры агню. І, адчуваючы, што і сам ён такі, Алесь сказаў: — Прабачце.|@corpus
wavs/008728.wav|"Адзін, з бескарысным, як лёсачка, драбавіком у руках. Прыскакаў на дапамогу таму, каму ""помсціў пагардай""."|@corpus
wavs/008729.wav|А тыя, хто сядзеў над імі — арганчыкі, спірыты, вернападданыя балваны, эратаманы і педэрасты, жывёлы, што елі з падлогі,|@corpus
wavs/008730.wav|Можа, Раўбіч і зразумеў бы, каб глядзеў у вочы. Але ён глядзеў убок. — Я ні аб чым не прасіў. Ні наогул людзей, ні асабіста вас.|@corpus
wavs/008731.wav|— Раўбіч хацеў хоць чым-небудзь уразіць гэтага чалавека, пасеяць у ім хоць цень сумнення ў тым, што ўратаваў ён. — Хлопы лепшыя за вас, — скончыў ён.|@corpus
wavs/008732.wav|"Так званыя ""вяршкі грамадства"", разбэшчаныя наскрозь, звар'яцелыя ад выраджэння, тупыя, кіравалі людзьмі, якія ва ўсіх адносінах былі вышэйшыя і лепшыя за іх."|@corpus
wavs/008733.wav|ён рэгулярна па начах выклікаў дух нябожчыка сына, які памёр у Дрэздэне, і нібы гутарыў з ім.|@corpus
wavs/008734.wav|— рэдакцыйныя камісіі, што тады ж селі за працу пад кіраўніцтвам Мікалая Мілюціна. Людзі Мілюціна і ён сам былі ўсё ж лепшыя за многіх.|@corpus
wavs/008735.wav|І сапраўды, яму было ў той час толькі пяцьдзесят шэсць год, і мінула ўсяго трыццаць тры гады, як у казцы, з таго часу, калі ён здрадзіў дзекабрыстам.|@corpus
wavs/008736.wav|кіраваць падрыхтоўкай рэформы, тым самым ухваліўшы яго думку і даўшы зразумець, што праекты губернскіх камітэтаў састарэлі.|@corpus
wavs/008737.wav|Ён усміхнуўся змрочна і пагладзіў у цемры варанёны ствол штуцэра.|@corpus
wavs/008738.wav|Ён, мужчына, з васьмю слугамі, са зброяй у доме, трапіў у рукі гэтым свінням і цэлую гадзіну цярпеў здзек, нібы чакаючы, што гэты шчанюк з'явіцца на дапамогу.|@corpus
wavs/008739.wav|Каб тыя, на Сенацкай, не стаялі, а ўзялі іх усіх у рукі — Яшку б першаму на слупе вісець.|@corpus
wavs/008740.wav|і дзед па-ранейшаму, але ўжо за сябе і за нябожчыка сына змагаўся за як найбольшую справядлівасць у вызваленні людзей.|@corpus
wavs/008741.wav|Яраш непаразумела глядзеў на Алеся, запэцканага, з чорнымі пісягамі пад носам, відаць, пакінутымі бруднай рукой.|@corpus
wavs/008742.wav|Як ён у вочы здраджаным глядзіць? Яны ж, некаторыя, вярнуліся з астрогаў, часам даводзіцца глядзець у вочы. Баіцца.|@corpus
wavs/008743.wav|Унутранымі справамі Расіі тры гады кіраваў Бібікаў, адзін з найбольшых містыкаў сярод усіх тых, хто жыў тады;|@corpus
wavs/008744.wav|"— З велікоднай ночкаю вас. Адзін Стафан з усіх Кагутоў перайшоў на ""вы"", калі Алесь скончыў гімназію."|@corpus
wavs/008745.wav|І адразу ўпала Алесева сэрца. Ён убачыў. .Пан Яраш з Эвелінай, Франсам, Стасем і Юллянам Раткевічам ішлі паперадзе.|@corpus
wavs/008746.wav|Зараз спыніць нязручна. Побач з ёю Стах. (Алесь не ведаў, што Стах узрадаваўся б.) Пераліваецца кранутая сям-там срэбрам белая кашміровая сукня.|@corpus
wavs/008747.wav|Яны стаялі і глядзелі адно на аднаго. Вычварна зламаныя бровы Майкі на хвіліну вінавата апусціліся.|@corpus
wavs/008748.wav|Сядзяць галодныя, халодныя, бо злезці баяцца. Ну, а як бомкне велікодны звон — валяцца яны з дрэў, як грушы. Шмяк-шмяк! Некаторыя ногі выкручваюць.|@corpus
wavs/008749.wav|што Алесь раптоўна здрыгануўся ад замілавання да яго і да ўсёй гэтай сям'і. Набліжалася Майка.|@corpus
wavs/008750.wav|— Кагосьці яшчэ няма, — глухім голасам сказаў Алесь.|@corpus
wavs/008751.wav|Шэсце тым часам трэці раз абыходзіла царкву. Жаўцелі бясконцыя агеньчыкі, ліліся парча і буркацель, звінелі галасы.|@corpus
wavs/008752.wav|— Хто гэта тут маю нявесту чапае? — прагучаў юначы прыемны голас. — Мсціслаў, — віскнула Янька і кінулася да яго.|@corpus
wavs/008753.wav|У гэты момант удар звона пракаціўся над голымі яшчэ, але жывымі дрэвамі, паплыў пад свежыя і празрыстыя зоры.|@corpus
wavs/008754.wav|Янька глядзела на Мсціслава сінімі вачыма, бліскучымі, як мокрыя каменьчыкі: лавіла словы. Мсціслаў стаяў і смяяўся.|@corpus
wavs/008755.wav|нібы нехта павольна рассыпаў чырвоны мігатлівы жар. Алесь зноў убачыў дзяўчыну ў сіняй з золатам хусце.|@corpus
wavs/008756.wav|Алесь стаіць сярод іх і адчувае, што горла нібы сціснула.|@corpus
wavs/008757.wav|І яшчэ — ён мог бы паклясціся — у гэтых вялізных вачах на хвіліну прамільгнула радасць, тая, якую не схаваеш, якой не падробіш.|@corpus
wavs/008758.wav|Рот маленькі, а вочы ўдвая большыя, чым у іх. Ужо цяпер у яе была тоўстая каса, ледзь не з руку таўшчынёй. На сцежцы пачуліся крокі.|@corpus
wavs/008759.wav|— Не падабаецца мне гэта. Улюбіўся як чорт у сухую грушу. — Не твая справа, — ціха сказаў Андрэй.|@corpus
wavs/008760.wav|— Ціха вы, — паважна кажа Марта. — До ўжо. Во, грэх які. Пахрыстосуемся загадзя, Алесь Юр'евіч.|@corpus
wavs/008761.wav|Яму было так дрэнна ўсе апошнія дні, што ён, трапіўшы раптоўна ў сваё, у роднае кола, трымаецца з апошніх сіл.|@corpus
wavs/008762.wav|З цвінтара спускалася рознакаляровая стужка людзей. Нібы з расплаўленага металу, цяклі і зіхацелі і пераліваліся рызы папоў.|@corpus
wavs/008763.wav|— Я гэта чаму, — з удаванай наіўнасцю сказаў ён. — Я цябе хацеў знайсці. Я ў Загоршчыну — няма. Я ў Мілае — няма. Куды, думаю, цяпер?|@corpus
wavs/008764.wav|Куды ім падзецца? На цвінтарныя дрэвы.|@corpus
wavs/008765.wav|І тут Алесь адчуў, што ён сапраўды больш за ўсё на свеце жадае міру і злагады. — Зараз званы ўдзярбаняць, — сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/008766.wav|і так клаліся на яго аблічча і абліччы суседзяў, на бліскучы жалезны бранзалет мяккае святло і змрок,|@corpus
wavs/008767.wav|— Майка, — сказаў ён, — Майка. — І дадаў, амаль уладна: — Калі можаш, вер мне.|@corpus
wavs/008768.wav|Вось ідзе пан Яраш. Ідуць іншыя. Але нашто глядзець на іх, калі вось плыве за імі. Трохі адстала ад усіх. Ідзе.|@corpus
wavs/008769.wav|А там мы яго, каб вам рукі не пэцкаць, асвенцім. Зоры віселі над галавою. Прыціхлі дрэвы.|@corpus
wavs/008770.wav|— Гэй, а мяне? — разважлівы голас ззаду. Нехта торгае за рукаў, Юрась. — Юраська-Юраська, — смяецца Алесь.|@corpus
wavs/008771.wav|Павёлка, равеснік, вясковы сябра! І гэта за які месяц стаў такі, што не пазнаеш, перайшоў мяжу да дарослага хлопца:|@corpus
wavs/008772.wav|Янька не зразумела і адказала брату штуршком, так, што ўсе заўважылі, і сціпламу Андрэю стала няёмка.|@corpus
wavs/008773.wav|Мсціслаў прымусіў Алеся адступіць са сцежкі, а сам зрабіў крок наперад. — Міхаліна, хадзіце сюды.|@corpus
wavs/008774.wav|кучаравяцца маленькія залацістыя вусікі. Світка на адно плячо, быццам рыхтуецца біцца на кулаках; магерка зухавата заламана назад.|@corpus
wavs/008775.wav|— Каб усе хаты дзяўчатам палілі, калі тыя здзекуюцца. Гэта ж страшна падумаць, што было б. Па ўсёй зямлі попел з ветрам гуляў бы.|@corpus
wavs/008776.wav|— Ты што, пазней не мог? Бацюхны, Паўлюк, гарачы часам, але такі часцей за ўсё салідны Паўлюк!|@corpus
wavs/008777.wav|Пад зоркамі між снежных бяроз, якія сталі цяпер аранжавыя знізу, плыло, агінаючы царкву, шэсце:|@corpus
wavs/008778.wav|Склаў бондачкай вусны і сказаў тонам старой ханжы-дзеўкі: — Лідуша надзела парфірную сукню і пайшла ў царкву.|@corpus
wavs/008779.wav|Корчака знайду, і разам спалім. — Тфу, — сказаў Андрэй, — дурны ты, ну. — А што?|@corpus
wavs/008780.wav|Алесь жартам узняў яе, — ого! Янька глядзела на яго сур'ёзна і строга. Удалася яна не зусім у Кагутоў.|@corpus
wavs/008781.wav|— Тады мы ўжо табе, Алеська, дапаможам. Ты яго толькі ў хмызы з Мсціславам завалачы. каб начальства нас не бачыла.|@corpus
wavs/008782.wav|Ягоныя вочы смяяліся, і ў тон яму Андрэй сказаў: — І няхай. Усё адно падаюць. Сачы, Алесь, можа, якога за хвост ухопіш.|@corpus
wavs/008783.wav|— Пачынаецца, — сказаў Андрэй. Яны рушылі бліжэй да царквы.|@corpus
wavs/008784.wav|Попельныя, з няўлоўным залацістым адценнем валасы. Пад матавай скурай на шчоках глыбінны празрысты румянец.|@corpus
wavs/008785.wav|— А мы якараз хацелі ў Мілае ехаць, каб цябе ўбачыць, Алеська. Кандрат лёгка штурхнуў яе ў бок.|@corpus
wavs/008786.wav|Моцная Ярашава рука сціскала свечку, змрочныя вочы глядзелі паўзверх галоў: ён, відавочна, думаў пра іншае.|@corpus
wavs/008787.wav|"Маленькі рот зараз зусім не ганарысты, а добры і ласкавы. ""Майка. Майка. Майка"". Мінаюць."|@corpus
wavs/008788.wav|— Асцярожна, хлопцы. Кажуць, часам ад такой прычыны з цвінтарных дрэў чэрці падаюць. — Лухта якая! — скзаў Мсціслаў. — Я і не кажу, што праўда.|@corpus
wavs/008789.wav|Рука ў руцэ, некалькі непаразумелых крокаў па сцежцы. І вось яна ўжо тут, а Мсціслаў знік у натоўпе.|@corpus
wavs/008790.wav|Яны спыніліся наводдаль. Кандрат пад позіркам брата апусціў галаву. — Бачу, — нечакана сур'ёзна, з горыччу сказаў ён.|@corpus
wavs/008791.wav|Ззяла на золаце крыжоў чырвонае зарыва ад соцень свечак. І над усім гэтым густа плыў бас дыякана:|@corpus
wavs/008792.wav|І такі ён быў моцны сярод гэтага натоўпу,|@corpus
wavs/008793.wav|— Людзі вераць, — сказаў Андрэй. — Таму што нібыта як людзі ў чысты чацвер свечкі дахаты данясуць і крыжы на ўсіх дзвярах паставяць, то нячысцікі з хат уцякаюць.|@corpus
wavs/008794.wav|"І гэта гучала, як: ""Па-ранейшаму?"" — ""Давай па-ранейшаму, дружа""."|@corpus
wavs/008795.wav|Яна нібы імкнулася да агнёў, як сіні і залаты сумны махаон.|@corpus
wavs/008796.wav|— Мяне, — і з паўзмроку выйшла Янька Кагут у беленькіх чаравічках і сіненькім кабаціку.|@corpus
wavs/008797.wav|І адразу, нібы пакарыстаўшыся гэтай магчымасцю і хочучы замацаваць яе, Мсціслаў сказаў з іроніяй: — То чаго гэта пан Загорскі прыехаў у царкву Мокрай Дубровы?|@corpus
wavs/008798.wav|Андрэй моцна схапіў Кандрата за плячо і павёў трохі далей. — Патаўпешка, — сінія Андрэевы вочы звузіліся. — Дурное сяло. Ты што, не бачыш?|@corpus
wavs/008799.wav|— Ты глядзі, — сказаў Мсціслаў, — за гэткія ерэтычныя забабоны атрымаеце вы ад папа.|@corpus
wavs/008800.wav|— Ты малайчына, — сказаў Мсціслаў на вуха Алесю. — Значыцца, вырашыў: мір. Добра, памірым.|@corpus
wavs/008801.wav|Меланхолія! І, сустрэўшы вочы Алеся, раптам зніякавеў: — О. даруй, мілы!|@corpus
wavs/008802.wav|Мсціслаў ускінуў вейкі, і на вуснах ягоных з'явілася ўсмешка: — Вялікая ноч? — Вялікая ноч, дружа.|@corpus
wavs/008803.wav|— А ў яго хаданская мыза, — сказаў Мсціслаў. У Кандрата захадзілі жаўлакі на шчоках.|@corpus
wavs/008804.wav|— Бо тут Кагуты, — сказаў Алесь. — Во шчасце якое, — наіўна сказала Янька.|@corpus
wavs/008805.wav|І раптам Кандрат ударыў нагою бярозавы ствол: — Чорт. Ну, будзе яна яшчэ здзекавацца — спалю Раўбічы.|@corpus
wavs/008806.wav|Добры рот і вочы, якія глядзяць на бярозы, на шапкі граковых гнёздаў, на цёплыя льдзінкі зор.|@corpus
wavs/008807.wav|Алесь і Маеўскі сустрэліся позіркамі і апусцілі вочы, нібы кожны заспеў другога ў не зусім належным месцы, але цудоўна разумее, чаму ён тут.|@corpus
wavs/008808.wav|"— Што ""ну цябе""? — смяецца Кандрат. — А каму яшчэ ўчора. што?.. Ну што, Алесь? — Каму яшчэ ўчора бондачку давалі? — падкусвае Алесь. Рогат."|@corpus
wavs/008809.wav|Вочы маладзіцы смяюцца. Яна выцірае хусцінкай рот. — А хрыстосавацца загадзя — не грэх? — пытае Стафан.|@corpus
wavs/008810.wav|Свечка ў тонкай руцэ злёгку нахілена — аплывае жаўтаваты воск. Вочы, як у бацькі, глядзяць паўзверх галоў, ці на белыя, як яе рукі, галіны бяроз, ці на агеньчыкі зор.|@corpus
wavs/008811.wav|Яна тут. Я назнарок праціснуўся ў царкву і паглядзеў.|@corpus
wavs/008812.wav|Натоўп плыў туды ж і хутка адцёр Кандрата з Андрэем і Мсціслава з Алесем ад іншых.|@corpus
wavs/008813.wav|І раптам у яго адлягло ад сэрца: не магло здарыцца нічога дрэннага, пакуль на зямлі існавала надзея. — Раўбічы, — голас Мсціслава ўпаў.|@corpus
wavs/008814.wav|Ля сцежкі, што вяла туды, выпадкова падслухалі размову дзвюх старых. Стаялі, абапіраючыся на кіі. — Ты куды ідзеш? — А?|@corpus
wavs/008815.wav|Але ж нельга дагаджаць. Будзеш салодкі — згінеш. Багацця аднаго чалавека на ўсіх не выстачыць.|@corpus
wavs/008816.wav|Я не баюся ні чумы, ні вайны, ні палітычных забойстваў, ні руднікоў. Хвала богу, усяго было.|@corpus
wavs/008817.wav|Цэбар крупніку дадуць на тыдзень, акрамя сухога, то хочаш адразу з'еш, хочаш — раздзялі.|@corpus
wavs/008818.wav|У цябе няма адзнак, і менавіта ў гэтым вялікія твае перавагі.|@corpus
wavs/008819.wav|Селі адпачыць у парку, на лаўцы з неашкураных бярозак. Бацька пакручваў хвалісты бялявы вус, з усмешкай паглядаў на сына.|@corpus
wavs/008820.wav|ішоў з белым канём у нейкую блакітную далячынь.|@corpus
wavs/008821.wav|А сялян у губерні восемдзесят сем тысяч пяцьсот шэсцьдзесят адна душа — па тры душы на аднаго двараніна.|@corpus
wavs/008822.wav|На карціне быў пейзаж, якіх не бывае — празрыста-блакітны і няўлоўны.|@corpus
wavs/008823.wav|Хай добры буду я. А што, як памрэм? Яны ж тады сваякам пяройдуць, напэўна. тым.|@corpus
wavs/008824.wav|Дах гэтага павільёна перарываўся па кругу суцэльным шкляным акном, а вышэй шкла ўзносіўся зграбны круглы купал.|@corpus
wavs/008825.wav|Зрэшты, ты пакуль мала што яшчэ зразумееш. Я хачу табе паказаць толькі адну карціну. І ён адчыніў дзверы.|@corpus
wavs/008826.wav|— Мантэнья, — сказаў бацька, — славуты італьянскі мастак. Пейзаж праглядаўся праз галіны высокай яблыні з залацістымі пладамі.|@corpus
wavs/008827.wav|— Куды ідзеш, кажу? — А. У анвалідны дом. — Ну і як там? — Нішто. — Кормяць хаця добра? — Добра.|@corpus
wavs/008828.wav|І калі будзеш даверліва глядзець у драпежныя зяпы — жывога праглынуць. — А нашто яна мне патрэбна, тая, трэцяя? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/008829.wav|У канцы яе стаяў той круглы павільён, што заўважыў Алесь, пад'язджаючы да Загоршчыны.|@corpus
wavs/008830.wav|— Справа ў тым, што ты належыш да самай дзіўнай суполкі на зямлі.|@corpus
wavs/008831.wav|Хадзіць давялося доўга. Аглядалі палі, не вельмі добрыя. Аглядалі бровар і — здалёк — багадзельню.|@corpus
wavs/008832.wav|Гэта Кроер прыдумаў. — Ну і дурань, — сказаў сын. — Я і чуў, што гадзюка.|@corpus
wavs/008833.wav|— І вось успомніў. Ды гэта ж ты, гэта ты з белым канём. Гэта ты і Урга.|@corpus
wavs/008834.wav|У яе няма душы — і яна выклікае магутны выбух сіл у кожнага суседа, што датыкнецца да яе.|@corpus
wavs/008835.wav|Дробная шляхта — гэта бочка з порахам. Ненавідзяць і нас, і сялян. А ў цябе з братам сем тысяч гаспадарскіх душ.|@corpus
wavs/008836.wav|Горшага не будзе. Памаўчаў, водзячы прутком па пяску.|@corpus
wavs/008837.wav|І ты ганарыся гэтым, ганарыся сваей магутнасцю, ганарыся тым, што ты — гэта ты. Пан Юры паглядзеў на постаць сына і раптам спахапіўся:|@corpus
wavs/008838.wav|Прыйшоў — аж работнікі ўсе ў масках, каб не елі цукру.|@corpus
wavs/008839.wav|Я вось купіў у матчынага траюраднага брата, у Кроера, цукраварню.|@corpus
wavs/008840.wav|Як дзве кроплі вады. Ах, як не адступаў ад Алеся ўсе гэтыя дні белы конь!|@corpus
wavs/008841.wav|На чалавеку была круглая шапачка; доўгія рукавы дзівоснага ўбору адносіў вецер.|@corpus
wavs/008842.wav|— Царква, ці што? — спытаў Алесь. — Гэта карцінны павільён.|@corpus
wavs/008843.wav|Куды ж такі парадак варты, калі чалавек не ведае, што з ім будзе заўтра? І людзі на вёсцы так гавораць і, пэўна, баяцца.|@corpus
wavs/008844.wav|Ты бязлікі і ты мнагатвары, ты нішто і ты ўсё. Ты кладоўка самых неверагодных магчымасцей.|@corpus
wavs/008845.wav|І гэта размова сапсула хлопцу ўсю радасць ад Ургі, Касюнькі і Алмы.|@corpus
wavs/008846.wav|Нашы людзі бога моляць, каб не трапіць ад нас да іх. — Усё адно гэта нікуды не варта. Хай добры ты.|@corpus
wavs/008847.wav|Ведаеш, колькі дваран на Магілёўшчыне? — Не. — Патомных нешта каля дваццаці сямі тысяч, асабістых — каля трох з паловай, але гэтыя не ў лік.|@corpus
wavs/008848.wav|У гэтага клана было славутае і грознае мінулае, — але і тады ў яго не было імя.|@corpus
wavs/008849.wav|Не мая гэта справа, я чалавек просты. Вось паляваць ды сабачнічаць — гэта ўжо іншае.|@corpus
wavs/008850.wav|А пад дрэвамі ішоў кудысь малады чалавек і вёў за аброць белага каня.|@corpus
wavs/008851.wav|— Ды і не ў тым справа. Нельга дазволіць такога здзеку. Што яны, быдла, гэтыя людзі, ці што? Я зняў.|@corpus
wavs/008852.wav|Ты з часам дваццаццю дзевяццю тысячамі будзеш уладаць. Трэцяй часткай усіх душ губерні, не лічачы тых, што за яе межамі.|@corpus
wavs/008853.wav|— З намі нічога не зробіцца, — сказаў бацька. — Не тое перажывалі. Восемсот год за плячыма. І вера ў будучае.|@corpus
wavs/008854.wav|Бацька аслупянеў. — Ну, хаця б для таго, каб быць добрым да большай колькасці хрысціян. Ты не Кроер, не Хаданскі, не Таркайла.|@corpus
wavs/008855.wav|У гэтага клана сучаснае,горш за якое цяжка знайсці, і будучае, што губляецца ў тумане невядомага.|@corpus
wavs/008856.wav|У чалавека былі цёмна-шэрыя вочы і прамы нос. — Увесь дзень думаў, на каго ты падобен, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/008857.wav|Не ўзнімаючы вачэй, ён глуха спытаў бацьку: — Гэта праўда, што ім адразу даюць? — А што ім, дрэнна? — Але чаму адразу?|@corpus
wavs/008858.wav|Тады яна дае такія ўзлёты генія, што ўсіх бярэ здзіўленне.|@corpus
wavs/008859.wav|Часам яна знікае, як рака пад зямлёй, каб усплыць у зусім нечаканым месцы, штохвілінна гіне і адначасова жывучая, як ніхто.|@corpus
wavs/008860.wav|Яго загарэлы твар здаваўся аліўкавым ад рухомага ценю дрэў. — Добры ты, сыне.|@corpus
wavs/008861.wav|Дык вось, з гэтых дваццаці сямі тысяч маюць права голасу на выбарах у губернскі сход толькі пяцьсот восемдзесят два.|@corpus
wavs/008862.wav|Гэта грамада не мае свайго аблічча — і пагражала калісь ордэнскім землям.|@corpus
wavs/008863.wav|Проста перад імі вісела на сцяне даволі вялікая карціна ў цяжкай, пацьмянелай ад часу залатой раме.|@corpus
wavs/008864.wav|І ўсё гэта было як сон. І вось цяпер ён сам, сам Алесь,|@corpus
wavs/008865.wav|Зноў абмінулі дом з серабрыстымі фантанамі італьянскіх таполяў. Ад бакавога ўвахода ў яго цягнулася вузкая алейка.|@corpus
wavs/008866.wav|— Ах, божа, ты ж яшчэ шмат чаго. Ды добра, добра. Я, ці разумееш, і гаварыць не магу.|@corpus
wavs/008867.wav|— Тут, брат, усё ёсць. Лепшая калекцыя толькі ў твайго дзеда. Вось глядзі.|@corpus
wavs/008868.wav|Бацька ўстаў: — Пойдзем, сыне. Буду табе ўсё паказваць. А вы заставайцеся тут, пан Адам.|@corpus
wavs/008869.wav|І ён, прыцягнуўшы жонку да сябе, пацалаваў яе ў скронь.|@corpus
wavs/008870.wav|І як мог жыць маленькі? Нашто такая жорсткасць з боку старога Вежы? Шакаладна-матавы твар бацькі спахмурнеў.|@corpus
wavs/008871.wav|каб не пляваўся. марцыпанамі. А потым, калі толькі захочаш, будзеш ездзіць і да Кагутоў, і ў суседнія дамы.|@corpus
wavs/008872.wav|але стрымаўся, памятаючы нядаўнюю жончыну крыўду. Таму ён толькі паказаў на крэсла побач з сабою. — Сядай, сыне.|@corpus
wavs/008873.wav|— Што ты еў сёння на. сняданне? — спытала маці. — Крышаныя буракі, — басам адказала медзведзяня.|@corpus
wavs/008874.wav|Я цябе абмяжоўваць не хачу, не буду. Расці, як трава, як бог загадаў. Гэта лепш.|@corpus
wavs/008875.wav|Але далей зубы ўлезлі ў нешта вязкае, — груша і не груша, — нечаканае і таму гідкае. Ён выплюнуў пад стол.|@corpus
wavs/008876.wav|Загадвай. Прывучайся. Я думаю, будзем сябрамі. А за Кагутоў не бойся, будзе ім добра.|@corpus
wavs/008877.wav|Дзіця начало павольна спаўзаць з крэсла над стол. Спаўзло. Знікла. А потым з-пад стала з'явілася сур'ёзная галава.|@corpus
wavs/008878.wav|— Што, пан Адам, як вам паніч? Пан Адам мяўся. — Праўду, — ціха сказала яна.|@corpus
wavs/008879.wav|— Ах, нічога, нічога. Я вас вельмі прашу, пан Адам. Выбіцкі ніякава палез у кішэнь па чырвоны фуляр, які нагадваў невялічкі абрус.|@corpus
wavs/008880.wav|Ах, жорстка, жорстка гэта было — аддаць! Пан Выбіцкі далікатна кашлянуў, прастуючы да сходаў,|@corpus
wavs/008881.wav|і толькі тут пані Загорская спахапілася, ускінула на яго рахманыя вочы: — Прабачце, пан Адам, я была такая няўважлівая.|@corpus
wavs/008882.wav|Астатняе дадумаў і вырашыў я. Кагуты — лепшыя гаспадары. Майстры. Сумленныя, здаровыя людзі. Яго моцныя рукі сціснулі край абруса:|@corpus
wavs/008883.wav|Урэшце, гэта самі яны давялі яго, а цяпер яшчэ ўчынілі яму гэткае катаванне.|@corpus
wavs/008884.wav|Толькі тут Алесь адчуў сябе лепей, бо ўсё вакол было знаёмае: дрэвы, трава ля іхніх каранёў, жвір пад нагамі.|@corpus
wavs/008885.wav|— Скажам, бацька мой, і нам нельга было не паслухацца. — Але чаму яго аднаго? — Самадурства. Меў на Алеся вялікія надзеі.|@corpus
wavs/008886.wav|— Нічога, — нават з нейкай палёгкаю ўздыхнула маці. — Навучым. Бацька лёгкаважна зарагатаў, паказваючы белыя зубы.|@corpus
wavs/008887.wav|Ты паглядзі на большасць яго аднагодкаў: спешчаныя, саслабелыя. Заўсёды добра рабіць, як рабілі дзяды. Яны былі не зусім дурні.|@corpus
wavs/008888.wav|у мярэжанай пад народны густ — сарочцы, сініх шальварыках і чырвоных кабціках.|@corpus
wavs/008889.wav|Але маленькі зацкаваны мужычок ужо нёс да рота самы вялікі кавалак.|@corpus
wavs/008890.wav|Першыя дні яму будзе нязручна са слугамі, беднаму.|@corpus
wavs/008891.wav|Што спачатку, сады або дом? З Алеся было ўжо досыць дома.|@corpus
wavs/008892.wav|Яму было нязручна, і таму ён упёрся левай далонькай на край стала, а калі ўспёрся — з-пад гэтай далонькі ўпаў на падлогу падрыхтаваны кавалак хлеба.|@corpus
wavs/008893.wav|фізічныя практыкаванні, размеранае жыццё. А лоск мы яму вернем за нейкі год.|@corpus
wavs/008894.wav|— Гэтую ідэю падаў ты, Жорж, — шэрыя вочы маці сталі вільготнымі. — І ты не маеш права. — Скажам, і не я, — сказаў пан Юры.|@corpus
wavs/008895.wav|— Ты не маеш рацыі, Антаніда, — сказаў ён. — Я шчаслівы за хлопца.|@corpus
wavs/008896.wav|Што ж, калі ўжо так атрымалася. Бацька павесялеў. — Ну вось, вось і добра. Ты не думай.|@corpus
wavs/008897.wav|І яго праставаты прыгожы твар быў такі незвычайны, што Алесь апусціў вочы: — Буду я яе любіць.|@corpus
wavs/008898.wav|— Кінь. Глупства. — Ну, а чаму не хоча дзядзькавання для Вацлава? — Баюся, што Вацлаў яму абыякавы.|@corpus
wavs/008899.wav|"— ""Го-Сатэрн"", — адказаў бацька. — Гэта, брат, такое віно, што і ты можаш піць. — Віна не хачу, ад яго людзі дурныя. Лаюцца."|@corpus
wavs/008900.wav|Потым бацька, увесь час аглядаючыся на маці, пачаў тлумачыць сыну, што так нядобра, што так не робяць,|@corpus
wavs/008901.wav|— Еш, еш, сыне, — спакойна сказаў пан Юры. — Мацуйся. Давай мы і табе на талерку пакладзем.|@corpus
wavs/008902.wav|Густы карычневы струмень пабег у маленькую — з напарстак — філіжанку.|@corpus
wavs/008903.wav|і выгляд яго, відаць, быў горшы, чым у Алеся, бо маці раптам засмяялася — ласкавым сумным званочкам.|@corpus
wavs/008904.wav|"Маці ўсміхалася, яе забаўлялі ""крышаныя буракі"". — Жорж, — сказала яна, — няўжо стары певень для іх — свята?"|@corpus
wavs/008905.wav|"— І курыцу елі. Зарэзалі з такой прычыны старога пеўня. Марыля сказала: ""Усё адно ўжо, дык няхай хаця паніч-сынок памятае""."|@corpus
wavs/008906.wav|Каня табе падару — дык да Азярышча зусім блізка будзе, нейкіх дзесяць вёрст. І помні: ты тут гаспадар, як я.|@corpus
wavs/008907.wav|— Гэта я зноў аднавіла ў Загоршчыне царкоўную службу. І ён не любіць цябе. праз мяне.|@corpus
wavs/008908.wav|— Бачыш, ты і ўсе лічылі мяне легкадумным. Я не хацеў, каб сын пайшоў у мяне.|@corpus
wavs/008909.wav|Некаторы час ішлі моўчкі. Потым бацька, неяк нават вінавата, сказаў: — Ты любі яе, Алесь.|@corpus
wavs/008910.wav|Маці ўжо ўсміхалася: — Дык што ж зробіш, Жорж, калі ты ўсё бачыш у чорных фарбах.|@corpus
wavs/008911.wav|"Можа, тады ты, сын, быў бы чалавекам, а не прадметам для царквы і псярні""."|@corpus
wavs/008912.wav|Лёгка і па-англійску выкацілі на тэрасу стол на кольцах, прыставілі яго да накрытага ўжо абедзеннага стала. Матуля начала здымаць накрыўкі з місаў.|@corpus
wavs/008913.wav|Выбіцкі зморшчыўся ад скрухі, і, убачыўшы гэта, Алесь раптам раззлаваўся. Урэшце, іхняя гэта была віна.|@corpus
wavs/008914.wav|— Другі ўнук?.. — Я не хацеў, Антаніда. Я ж толькі сказаў аб легкадумнасці.|@corpus
wavs/008915.wav|Аконам спачувальна крэкнуў, стараючыся зрабіць гэта як мага больш далікатна і не абразіць тонкага слыху пані.|@corpus
wavs/008916.wav|У яго сяброў страўнік ужо цяпер назаўсёды сапсуты ласункамі. А гэты будзе, калі спатрэбіцца, варыць жалеза.|@corpus
wavs/008917.wav|Зноў гаротна задрыжалі яе веі: — Забыў усё. Забыў французскую. А гаварыў, як маленькі парыжанін.|@corpus
wavs/008918.wav|Дарэчы, пенсію атрымаеце праз тыдзень, за ўсе тры месяцы.|@corpus
wavs/008919.wav|Хітравата ўсміхнуўся у вусы: — Пад'еў, сынок? На вось табе.|@corpus
wavs/008920.wav|І якраз у гэты момант з'явіўся ў дзвярах Алесь|@corpus
wavs/008921.wav|Гэта цукраваная садавіна. Гэта называюць цукатамі. Можаш узяць да іх філіжаначку кавы.|@corpus
wavs/008922.wav|І ўжо зусім па-гаспадарску хлопец сказаў наступныя словы: — Пакладзіце гэта, калі ласачка, каню.|@corpus
wavs/008923.wav|"І ты ведаеш, што ён мне сказаў перад дзядзькаваннем? — Кажы. — ""Як шкада, што я не аддаў у дзядзькаванне цябе, Юры."|@corpus
wavs/008924.wav|у ломкіх гранях якога адбілася нейкая янтарная вадкасць. — Што гэта? — амаль без голасу спытаў ён.|@corpus
wavs/008925.wav|Пан Адам пакутліва пачырванеў. Няёмкасць трывала доўга.|@corpus
wavs/008926.wav|Тое, што першае трапіла на язык, спадабалася Алесю: цукар, які часам прывозілі дзецям і ў Азярышча.|@corpus
wavs/008927.wav|"— Накладайце сабе, пан Адам, — сказала маці. — Вазьміце курыную пячонку ""брашэ"". Бачыце, снедаць будзем па-англійску."|@corpus
wavs/008928.wav|Лёд растаў. Перастала быць няёмка Алесю. Усе засмяяліся. Ды толькі смех яшчэ гучаў не вельмі весела.|@corpus
wavs/008929.wav|Яго павялі мыць і пераапранаць.|@corpus
wavs/008930.wav|на двухзубы італьянскі відэлец, на блакітны крыштальны келіх,|@corpus
wavs/008931.wav|Я хацеў, каб ён быў моцны, увесь ад гэтай зямлі. Няхай сабе яго не кармілі каплунамі.|@corpus
wavs/008932.wav|Я хацеў, каб з яго вырас сапраўдны пан, мацнейшы за хлопаў не толькі розумам, а і целам. Памаўчаў. Потым сказаў:|@corpus
wavs/008933.wav|Любі, як я. Яна маці табе. Ты не глядзі, што яна строгая. Яна, брат, добрая.|@corpus
wavs/008934.wav|Маці з цікавасцю, нават трошкі грэблівай, сачыла за тым, як сын бярэ загарэлай лапкай цукат, насцярожана кладзе ў рот.|@corpus
wavs/008935.wav|— Бачыце, пан Адам? Так лёгка і навучым. Жанчыны часам бываюць легкадумныя.|@corpus
wavs/008936.wav|— Ах, Жорж, — сказала яна, — часам ты такі, што я пачынаю вельмі, вельмі любіць цябе.|@corpus
wavs/008937.wav|Сёння дакладаў не будзе ні ў вас, ні ў галоўнага аканома. Пасядзіце тут з жонкай, папіце кавы.|@corpus
wavs/008938.wav|Алесь, зазвычай такі зграбны, медзведзявата палез на крэсла. Глядзеў на ломкія абрусы, на старое серабро,|@corpus
wavs/008939.wav|Менавіта так, на думку пані Антаніды, выглядалі ў свята дзеці багатых сялян, і таму хлопчыку можна было не адчуваць нязручнасці.|@corpus
wavs/008940.wav|Таму ён смела палез падрапанай лапай у хлебны кошычак, палажыў кавалак на сваю талерку і лыжкаю пацягнуўся да бацькавай талеркі, адчуваючы ў сэрцы пачуццё, блізкае да адчаю.|@corpus
wavs/008941.wav|— Я і цябе буду любіць. бацька. — Ну вось і добра, брат. Хадзем.|@corpus
wavs/008942.wav|І калі бацька і маці засталіся на тэрасе адны — усмешка няёмкасці так і не сышла з іхніх вуснаў.|@corpus
wavs/008943.wav|— Сын графа Хаданскага, даражэнькага суседа, едзе дарогаю між ільноў і кажа ўсур'ёз, што мужычкі будуць з хлебам.|@corpus
wavs/008944.wav|— Нясмачныя твае. марцыпаны. Бацькаў твар спахмурнеў, бо на матчыных вачах выступілі слёзы.|@corpus
wavs/008945.wav|Быстраногі, спрытны, здаровы. Трэба ж камусьці цягнуць па зямлі род наступнае тысячагоддзе.|@corpus
wavs/008946.wav|Пазбягаючы глядзець мужу ў вочы АнтанідаЗагорская глуха спытала ў пана Адама, які стаяў наўздалёк:|@corpus
wavs/008947.wav|Які з яго будзе гаспадар? Якой павагі яму чакаць ад прыгонных?|@corpus
wavs/008948.wav|А гэты будзе іншы. Некалькі год сярод жытнікаў, простая здаровая ежа, шмат паветра,|@corpus
wavs/008949.wav|Вось прыйдзе дзень пастрыжэння ў юнакі. Да гэтага дня будуць цябе, брат, шліфаваць. з пяском,|@corpus
wavs/008950.wav|Я прашу цябе, я вельмі прашу, Жорж, не спускай з яго вачэй, хадзі за ім у першыя дні, бо яму будзе сумна.|@corpus
wavs/008951.wav|Трэба было хаця на кароткі час ратавацца. І таму ён сказаў: — Сады. Яны спусціліся з тэрасы на круг гонару і заглыбіліся ў адну з радыяльных алей.|@corpus
wavs/008952.wav|Сурова, з адчуваннем важнасці моманту, малады князь пацалаваў паднятую з падлогі скібу і сур'ёзна сказаў: — Даруй, божухна.|@corpus
wavs/008953.wav|Бацька хацеў быў пырснуць у сурвэтку,|@corpus
wavs/008954.wav|"— Я вінен перад табою, Антаніда. Бацька даў толькі лёгкі намёк на тое, што Алеся пажадана аддаць на ""дзядзькаванне""."|@corpus
wavs/008955.wav|— А вам што, дадуць так вось проста паўстаць і перамагчы? Нехта крэкнуў. — Значыць, гэта з'явы аднаго парадку.|@corpus
wavs/008956.wav|Ямант вёрз нешта аб тым, што трэба пераконваць сваіх сялян, што дваране дужа харошыя, а цар дрэнны.|@corpus
wavs/008957.wav|З усмешкай успаміналася адна з апошніх спрэчак. На тэму — што рабіць, акрамя падрыхтоўкі паўстання, тым, хто з памешчыкаў.|@corpus
wavs/008958.wav|Серакоўскі ўсміхаўся ў вусы, відочна, згаджаўся з Алесем. — Кажаце, не дадуць, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/008959.wav|Тут чалавек мог займацца тым, чым хацеў. І хоць таксама былі цемрашалы і дурні — на іхнія лекцыі можна было проста не хадзіць.|@corpus
wavs/008960.wav|Нікога не пераканаеш словамі. Калі нехта хоча, каб яго лічылі добрым, — хай робіць добрыя справы.|@corpus
wavs/008961.wav|Чаму ж ты, мой косю, Галовачку звесіў?|@corpus
wavs/008962.wav|вось яна так зараз страшна дранцвела ў снягах: Ой, косю мой, косю, Чаму ж ты нявесел,|@corpus
wavs/008963.wav|"Падняўся гвалт. Белыя напалі. Але нечакана напала і частка чырвоных: ""Ружовыя акуляры! Дадуць табе рабіць дабро. Трымай кішэнь""."|@corpus
wavs/008964.wav|Голас верыў у сваё сэрца, у сваю прыгажосць і таленавітасць і таму радаваўся нават плачучы, ганарыўся нават у тузе:|@corpus
wavs/008965.wav|Загорскі зірнуў на Кастуся, але той падміргнуў яму, паціснуў плячыма. Нічога не зробіш — ідэаліст. І тады Алесь устаў і сказаў, што гэта тыповае белае трызненне.|@corpus
wavs/008966.wav|варта было б падарыць яму волю раней, чым цар, і на больш ільготных умовах.|@corpus
wavs/008967.wav|Праз слюдзяныя акенцы кібіткі відаць, як не хоча ляжаць на месцы снег, як ён імкнецца ў чорныя лясныя нетры, як заінелі крыжы коней.|@corpus
wavs/008968.wav|Фурман спяваў песню, далёкую і даўнюю, як сама бяздольная прыдняпроўская зямля,|@corpus
wavs/008969.wav|Да Вежы яшчэ далёка. Хіліць спаць. Каб не заснуць, Алесь думае.|@corpus
wavs/008970.wav|Ну, будуць не даваць. Што ж, так і сядзець склаўшы рукі? Баішся супраціўлення — не ўставай. А не баішся — кожную хвіліну змагайся, каб наблізіць час.|@corpus
wavs/008971.wav|Расказаў аб праекце бацькі, барацьбе вакол яго і дадаў, што тым, хто гарлае аб добрым стаўленні да мужыка,|@corpus
wavs/008972.wav|Куды лягчэй, чым у гімназіі. Там было шмат лухты, шмат нямілых дысцыплін. Там не было, урэшце, нават адноснай свабоды. Тут было ўсё цікава, важна, міла.|@corpus
wavs/008973.wav|Тады нікога не трэба будзе агітаваць. За відочна добрае, за даброты жыцця нікога агітаваць не даводзіцца.|@corpus
wavs/008974.wav|вывучаць пад кіраўніцтвам Віктара старыя граматы, ды яшчэ заставалася трохі часу на карціны, музыку, тэатр і ўласныя, не вельмі ўдалыя, спробы корпаць вершы.|@corpus
wavs/008975.wav|"Ці я табе цяжак, Ці тугі папругі?"" Ой, ты мне не цяжак, Не тугі папругі""."|@corpus
wavs/008976.wav|А калі ўжо агітуюць паны і ўдзень і ўночы — так і ведай, што нешта няладна, і добра яшчэ, калі толькі падмануць збіраюцца.|@corpus
wavs/008977.wav|"Пра хлопцаў з ""Агула"", аб сустрэчах у яго на кватэры (дабіўся-такі гэтага!),"|@corpus
wavs/008978.wav|Снег. Снег. Тое надвор'е, у якое шляхціц Завальня ставіў на акно свечку.|@corpus
wavs/008979.wav|Серакоўскі схіліў галаву. .У ляманце завірухі глух і часам знікаў ірваны голас званочкаў.|@corpus
wavs/008980.wav|І яшчэ аб тым, што гурток Серакоўскага пачынае рабіцца сапраўднай нелегальнай арганізацыяй і ўвосень можна будзе ўжо думаць аб справах, аб планах на будучае.|@corpus
wavs/008981.wav|Я думаю, трэба, пакуль тое, рабіць хоць гэтых, хоць сваіх людзей вольнымі. І гэта будзе найлепшая агітацыя для паўстання і лепшы сродак для яго перамогі.|@corpus
wavs/008982.wav|Алесь слухаў і шчыльней хутаўся ў мядзведжае футра. Вучыцца ва універсітэце было лёгка.|@corpus
wavs/008983.wav|"аб тым, што за гэтыя пяць месяцаў арганізацыя павялічылася на семдзесят два чалавекі. І дзесяць хлопцаў з ""Агула"" аддалі Віктару."|@corpus
wavs/008984.wav|"Можна было шмат чытаць і пісаць, займацца справамі ""Агула"", збіраць матэрыялы на слоўнік,"|@corpus
wavs/008985.wav|Дуйка. Белыя вужакі, стаўшы на хвост і ўзняўшы ў паветра цела, дзесяткамі трапечуць і згінаюцца над кожнай вострай гурбай.|@corpus
wavs/008986.wav|Усе магчымыя пазіцыі былі замацаваны. Што залежала ад мясцовай самадзейнасці — насыпана аж з коптурам.|@corpus
wavs/008987.wav|Генерал-губернатар Пецярбурга, Аляксандр Аркадзевіч Сувораў, унук палкаводца і чалавек добры і мяккі, схапіўся за галаву, дачуўшыся аб нечуванай абразе.|@corpus
wavs/008988.wav|Дзейнасць цвярскога камітэта скончылася разгонам і расправай.|@corpus
wavs/008989.wav|Праект Пятра Шувалава ўзнялі на шчыт самыя абрыдліва-правыя элементы. Пакінуць мужыку толькі прысядзібны ўчастак, прымусіць яго арандаваць зямлю на тых умовах, якія прадыктуе гаспадар.|@corpus
wavs/008990.wav|Ён мог крычаць аб тым, што за зямлю няхай мужыкі плацяць самі, а за мужыцкую волю памешчыкаў павінна ўзнагародзіць дзяржава.|@corpus
wavs/008991.wav|Дзейнасць прыдняпроўскіх камітэтаў, праз шэсць год пасля іх арганізацыі, выбухнула магутным пажарам спачатку шляхецкага,|@corpus
wavs/008992.wav|Гэта ўдавалася рабіць таму, што пан Даніла з сынам асабіста раскатурхвалі дробную шляхту, якая мела права голасу,|@corpus
wavs/008993.wav|Ён пісаў, што ў канцы студзеня тыдні на тры-чатыры прыедзе дадому і тады яны пра ўсё пагавораць.|@corpus
wavs/008994.wav|Пан Юры разумеў: паддацца гэтаму — і канец, крах. І ён вырашыў змагацца за зямлю для сялян, пакуль будзе жывы.|@corpus
wavs/008995.wav|"Пасля гэтага астатнія губернатары таксама назаўхапы пачалі ""праяўляць ініцыятыву""."|@corpus
wavs/008996.wav|Лаяў арыштаваных толькі вышневалоцкі дваранскі з'езд, але ад гэтых зуброў, ад гэтага гнязда цемрашальства ніхто нічога іншага і не чакаў.|@corpus
wavs/008997.wav|Схапілі і прывезлі двух: Мікалая Бакуніна і Максіма Лазарава. Губерня насцярожана маўчала.|@corpus
wavs/008998.wav|"Вацлаў, літаральна ўлюбёны ў Алеся, сказаў: ""Я — як брат"". Вежа з сынам напісалі ў Пецярбург і атрымалі адказ."|@corpus
wavs/008999.wav|Абодва члены губернскага камітэта, прызначаныя ўрадам, Мікалай Бакунін і Аляксей Талстой, падалі ў адстаўку.|@corpus
wavs/009000.wav|Алесь прасіў не заводзіць сваркі з Раўбічамі далей, як мага лепей даглядаць Гелену і дагаджаць ёй.|@corpus
wavs/009001.wav|Падтрымлівалі Загорскіх і буйныя землеўладцы. Сярэдзіна чартыхалася, але, сціснутая з двух бакоў, нічога не магла зрабіць.|@corpus
wavs/009002.wav|але ніколі дагэтуль ім не карысталася, не мела прыгонных і таму магла галасаваць за як мага больш ільготнае вызваленне чужых мужыкоў.|@corpus
wavs/009003.wav|"Яны падалі губернскай установе і разаслалі па паветах аб'явы, што ""Палажэнне"" дзевятнаццатага лютага"|@corpus
wavs/009004.wav|Ідэі вызвалення сялян. Рэскрыпт, уласна кажучы, не даваў права ні на якую самадзейнасць, акрамя большых ці меншых памераў рабунку.|@corpus
wavs/009005.wav|Калі ж мужык захоча купіць зямлю ў свайго былога пана, у другога пана ці ў казны — хай сам урад дае яму крэдыт.|@corpus
wavs/009006.wav|"Пакаштаваць ""уціхаміркі"" пасрэднікам не давялося. Але многія з іх так і не былі адноўлены ў правах да канца жыцця."|@corpus
wavs/009007.wav|Ведалі, што пры ўбостве казны, спустошанай пенсіямі і марнатраўнай раскошай вярхоў, пры шматлікасці абяздоленых, якія будуць прасіць крэдыту, сума пазыкі можа быць толькі мізэрная.|@corpus
wavs/009008.wav|Трынаццаць асоб, у тым ліку два павятовыя прадвадзіцелі, Аляксей Бакунін і Сяргей Балкашын, ды іх сябра, вышэйпамянёны Мікалай Бакунін,|@corpus
wavs/009009.wav|Міравыя пасрэднікі пасля пяці месяцаў Петрапаўлаўкі былі асуджаны на заключэнне ва ўціхамірвальным доме (і прынізіць хацелі як найпадлей!).|@corpus
wavs/009010.wav|На абшарах імперыі сапраўды ішла бойка. Сярэднія і дробныя ўладары душ разлютавана крычалі супраць адмены.|@corpus
wavs/009011.wav|"Праект цвярскога прадвадзіцеля Ункоўскага, а галоўным чынам настрой цвярскіх дваран, прывёў пазней да таго, што рэформу дзевятнаццатага лютага яны абвясцілі ""варожнай для грамадства""."|@corpus
wavs/009012.wav|За гэты кавалак ён па-ранейшаму плаціў аброк або адбываў паншчыну. Мужыкі размяркоўваліся па сельскіх абшчынах,|@corpus
wavs/009013.wav|(упершыню за пяцьдзесят з лішнім год пайшоў на грамадскую пасаду), лаяўся, ваяваў і штурхаў дваранскую масу на ўсё больш і больш левы шлях.|@corpus
wavs/009014.wav|Звязаныя з рынкам багацеі патрабавалі неадкладнага скасавання рабства. Цалкам у духу рэскрыпта выступіў пецярбургскі камітэт.|@corpus
wavs/009015.wav|Пану аставалася зямля, а мужыку — сядзіба, якую ён павінен быў выкупіць, і мінімум зямлі, неабходны для таго, каб жыць.|@corpus
wavs/009016.wav|Нэндза прымусіць пірагі есці.|@corpus
wavs/009017.wav|Адны не дабіліся нічога, акрамя славы высакародных пакутнікаў,|@corpus
wavs/009018.wav|Пан Юры атрымаў нечаканую падмогу жонкі. Пані Антаніда была абурана царскім рэскрыптам.|@corpus
wavs/009019.wav|Адрэзаная трэць забяспечыць прыплыў рабочай сілы ў буйныя гаспадаркі.|@corpus
wavs/009020.wav|Узнімаць на гэта людзей, катурхаць іх, лаяцца, ціснуць на непакорлівых грашыма і ўладай. Праект Ункоўскага быў для яго таксама занадта правы.|@corpus
wavs/009021.wav|Значыць, сялянская сям'я з купленай зямлі не пражыве. Да былога ж гаспадара прыйдзе прасіць працы і хлеба.|@corpus
wavs/009022.wav|Беклемішаў падумаў хвілінку і падпісаў.|@corpus
wavs/009023.wav|Палтаўскі праект патрабаваў, каб уся зямля па сканчэнню пераходнага перыяду падпала пад адчужэнне ад сялян і зноў была аддадзена ў рукі памешчыкаў.|@corpus
wavs/009024.wav|Іхняй задачай было выпрацаваць праект вызвалення на наступных асновах.|@corpus
wavs/009025.wav|а потым сялянска-шляхецкага паўстання. Адны пайшлі ў ссылку, другія — на эшафот і пад карцеч.|@corpus
wavs/009026.wav|і вотчынная паліцыя, непасрэдна падпарадкаваная пану, сачыла за парадкам у кожнай вёсцы.|@corpus
wavs/009027.wav|Рэскрыпт прапаноўваў стварыць усюды губернскія камітэты пад старшынствам дваранскага маршалка губерні і членаў па адным ад кожнага павета.|@corpus
wavs/009028.wav|Найбольшай сярод усіх левізной вызначаліся Цвярская губерня і Прыдняпроўе.|@corpus
wavs/009029.wav|Беззямелле, а значыць — звязанае з ім адыходніцтва, магло абязлюдзіць землі, згаліць і вёску і маёнтак, укрыць палі буянай повенню пустазелля.|@corpus
wavs/009030.wav|дабівацца ад як мага большай часткі прыдняпроўскага панства ажыццяўлення іхняга праекту.|@corpus
wavs/009031.wav|Тыя адразу паставілі перад губернатарам яшчэ прапанову: выкуп мужыкамі астатняй, адрэзанай трэці зямлі.|@corpus
wavs/009032.wav|"Калі пасля гэтага ""двойца"" выступіла на зборні ""ад імя губернатара"" з гэтай прапановай — прыдняпроўскае ""балота"" аж вадун завадзіў."|@corpus
wavs/009033.wav|Пецярбург пачаў цкаваць цвярскіх. Як жа, яны патрабавалі абавязковага выкупу сялянамі зямлі, патрабавалі рэформы.|@corpus
wavs/009034.wav|другія ўласнай крывёй купілі свайму народу неадкладную адмену грабежніцкіх часовых абавязкаў, выкуп зямлі і павелічэнне надзелаў.|@corpus
wavs/009035.wav|Гэта была адзіная ўступка ўсёй гэтай хаданскай навалачы, якую яны вымушаны былі зрабіць. Энергічна рыхтаваліся свае людзі на ўсе пасады ў камітэтах.|@corpus
wavs/009036.wav|Ліберальнічалі, галоўным чынам, нечарназёмныя губерні. Зямля каштавала мала, а рукі былі дарагія.|@corpus
wavs/009037.wav|ёсць для грамадства падман і што яны надалей будуць кіравацца ў сваіх дзеяннях толькі перакананнямі грамадства аж да склікання агульнай земскай зборні, аб якой прасіла цара дваранства.|@corpus
wavs/009038.wav|Параіўшыся, Вежа і пан Юры вырашылі паступова, але цвёрда, не падымаючы залішняга шуму, не грэбуючы нічым, нават грашовым прэсам,|@corpus
wavs/009039.wav|Ункоўскаму не трэба было біцца за грамадства, якое дыхае на ладан.|@corpus
wavs/009040.wav|Пакінуць за сабою ўсю паўнату эканамічнай улады і значную частку юрыдычнай. Праекту Шувалава ў пэўнай ступені падтаквалі гаспадары Украіны і чарназёмнага поўдня.|@corpus
wavs/009041.wav|"Губернатар засумняваўся. ""Прызначаныя"" паднялі галас, што ён хоча пазбавіць цукраварні і гуты рабочых рук."|@corpus
wavs/009042.wav|Супраць гэтага ўсеагульнага, з поўначы і з поўдня, віску прыціснутых і таму раз'юшаных уласнікаў, супраць гэтага ўзбаламучанага мора трэба было змагацца.|@corpus
wavs/009043.wav|Дзве трэці зямлі, якой уладаў да вызвалення мужык, пераходзяць да яго без выкупу. Мала, але пражывуць.|@corpus
wavs/009044.wav|І праз гэтыя памеры амаль адразу пачалася грызня камітэтаў між сабой.|@corpus
wavs/009045.wav|Выкуп за асобу намінальны, толькі каб не вякалі Шувалавы ды Позены, каб на пераходны перыяд трохі прытрымаць людзей і даць ім магчымасць асталявацца.|@corpus
wavs/009046.wav|Ён мог сабе дазволіць даць мужыку зямлю за выкуп, які паможа яму, Ункоўскаму, і тысячам такіх сабраць капітал на новую гаспадарку.|@corpus
wavs/009047.wav|"Цяпер калі нават ""Палажэнне"", адрэдагаванае імператарам, адкіне ўсіх, хто зарваўся, назад, Прыдняпроўе яно адкіне не так далёка, як іншых."|@corpus
wavs/009048.wav|Тры кіты рэскрыпту: нахабны рабунак, тыранія, выкачванне грошай — як найлепш адпавядалі той вялікай ідэі, што ўсталявалася на іх.|@corpus
wavs/009049.wav|Сувораў зрабіў немагчымае: дабіўся адмены ганебнага прысуду.|@corpus
wavs/009050.wav|Уціхамірвальны дом! Як для злодзеяў! Бязмерная подласць гэтага прысуду так уразіла яго, што ён стрымгалоў кінуўся да імператара: заступацца.|@corpus
wavs/009051.wav|Невядома, чым бы ўсё гэта скончылася, але прывезеная панам Данілам дробная шляхта (гісторыя з прапановай Раткевіча трохі-такі навучыла Загорскіх метадам палітычнай барацьбы) пачала шумна гарлаць, ухваляючы прапанову.|@corpus
wavs/009052.wav|Людзям будзе лягчэй. Пан Юры памятаў, што яму дажываць, а дзецям жыць, і таму не мог не спытацца і іхняй думкі.|@corpus
wavs/009053.wav|"Праз Ісленьева ўдалося абалваніць губернатара Беклемішава да таго, што ён прызначыў ""сваімі"" членамі ў камітэт Юлляна Раткевіча і Януша Біскуповіча."|@corpus
wavs/009054.wav|Галоўных зачыншчыкаў вырашылі арыштаваць, пасадзіць у пецярбургскую цытадэль і аддаць пад суд сената.|@corpus
wavs/009055.wav|Упарты — дзе не трэба — гасудар быў да таго, што зламаць ягоную ўпэўненасць практычна было немагчыма.|@corpus
wavs/009056.wav|Але пакуль што да гэтага было далёка. Пакуль што губернскі камітэт, якім кіраваў пан Юры і ў складзе якога быў дэлегатам ад Сухадольскага павета стары Вежа|@corpus
wavs/009057.wav|некалькі пасрэднікаў і кандыдатаў сабраліся разам і вырашылі дзейнічаць.|@corpus
wavs/009058.wav|"Да іх, у якасці даважкі, меліся далучыцца два ""абазнаныя"" дзедзіцы, якіх прызначаў губернатар."|@corpus
wavs/009059.wav|"Ім далі ад двух год да двух год і чатырох месяцаў ""уціхаміркі"" і, акрамя таго, пазбавілі правоў і прывілеяў."|@corpus
wavs/009060.wav|Члены камітэтаў забяспечвалі на час упарадкоўвання будучых адносін аплату дзяржаўных і земскіх падаткаў, а таксама грашовых збораў.|@corpus
wavs/009061.wav|Вежа грукатала гарматамі (у Загоршчыне не стралялі, зберагалі спакой парадзіхі).|@corpus
wavs/009062.wav|"Ён хацеў сына ад каханай, ""сына кахання"", верачы, што такія дзеці асабліва ўдалыя. Выпадак памог яму."|@corpus
wavs/009063.wav|Гэта быў канец. У арышце бацькі яна ўбачыла перст божы.|@corpus
wavs/009064.wav|Дарэмна муж казаў, што ўсё натуральна, што ў людзей ёсць права паўставаць, калі ім не падабаецца ўрад, а ва ўрада ёсць права арыштоўваць тых, што паўстаюць.|@corpus
wavs/009065.wav|Іначай я так і пражыла б без твайго кахання. А ён даў мне два гады.|@corpus
wavs/009066.wav|А тая, здаецца, з кожным днём рабілася ўсё больш пяшчотная, заўсёды хацела быць побач.|@corpus
wavs/009067.wav|Чаго яму было жадаць? Уладар дваццаці тысяч мужчынскіх душ і бясконцых земляў на Магілёўшчыне, радавіты.|@corpus
wavs/009068.wav|Палюючы на япрукоў, яны натрапілі на статак іх і конна рынуліся на яго з аднымі дзідамі.|@corpus
wavs/009069.wav|Няхай тады і пекла ўжо. — Яна яшчэ дзякуе, — без слёз рыдаў ён.|@corpus
wavs/009070.wav|І тут жонка зразумела, што патаемна, сабе не прызнаючыся, кахала яго ўсё больш і больш.|@corpus
wavs/009071.wav|Плоская, падталая, яна ўсё глыбей апускалася ў пярыны, у шоўк прасцірадлаў.|@corpus
wavs/009072.wav|Назаўтра ў яе пачалося нешта накшталт запозненай радзільнай гарачкі.|@corpus
wavs/009073.wav|Нават дзеля мяне! Дзеля той, хто праз вас яго забіў. Лепей ужо з д'яблам. Каб толькі ачуняў! І зірнуць бы на вас не зірнула.|@corpus
wavs/009074.wav|якім ён свінні коле, дый паслаў бы ім. Яны, мяснікі, іншага не варты. Дый ён, свіння, таксама.|@corpus
wavs/009075.wav|Пан Даніла забіў ударам дзіды матку, і тут стары сякач кінуўся на каня і зваліў яго разам з коннікам.|@corpus
wavs/009076.wav|— Ён літасцівы. Гэта Ён папярэдзіў мяне, каб я рыхтавалася.|@corpus
wavs/009077.wav|Закінуў паляванне. Больш яму нічога не трэба было ад жыцця.|@corpus
wavs/009078.wav|Я дзеля вас яго забыла? Дайце магчымасць акупіць грэх грахом перад вамі. Параненаму стала горш.|@corpus
wavs/009079.wav|Я акуплю ўсё пакутамі. А калі не — папярэджу цябе, дзе я, калі ты. потым са мной.|@corpus
wavs/009080.wav|— Ці далі б вы, пане Загорскі, свой шалік для такой мэты? — Я ў свайго свінара, Янкі, шыла пазычыў бы,|@corpus
wavs/009081.wav|Жанчына раставала, як воск. — Адумайся, — маліў ён. — Не пакідай мяне. — Што ты, — казала яна. — Ён літасцівы.|@corpus
wavs/009082.wav|Загорскага прынеслі дадому непрытомнага, з трыма ранамі.|@corpus
wavs/009083.wav|і што на самай справе было якабінствам. Не дзіва, што на яго нехта склеіў і паслаў у Пецярбур данос.|@corpus
wavs/009084.wav|Ён супакойваў, цалаваў яе ў вочы і казаў, што ў сына абавязкова будуць такія самыя. У сына, Юрыя, сапраўды былі яе вочы.|@corpus
wavs/009085.wav|перастала і заглядаць у малельню, усю страснасць перанесла на мужа, на яго аднаго. Пан Даніла ачуняў.|@corpus
wavs/009086.wav|Праз чатыры гады пасля смерці Паўла ён прадаў у дзяржаўнае ведамства і прыватным асобам свае паўднёвыя землі, атрымаўшы за іх нешта каля двух мільёнаў,|@corpus
wavs/009087.wav|і адразу выдаткаваў трыста тысяч на пашырэнне парку і розныя пабудовы ў сваім вежынскім маёнтку.|@corpus
wavs/009088.wav|Чыстая да святасці, святая да бязглуздасці. Зацяты вальтэр'янец змірыўся б з яе верай, толькі каб яна кахала яго.|@corpus
wavs/009089.wav|І тады Загорская пачала блюзнерыць. — Што вы можаце! Вы, напэўна, проста не можаце!|@corpus
wavs/009090.wav|Дарэмна ён казаў, што зробіць усё, каб іх выпусцілі. — Не, — казала яна, — гэта Ён хоча пакараць мяне.|@corpus
wavs/009091.wav|— Не пакідай, — трымаў ён. — Як жа мне тады верыць у людзей і бога?! — А ты вер, — ціха казала яна.|@corpus
wavs/009092.wav|— Ды што ж гэта? Ды што ж гэта такое?!|@corpus
wavs/009093.wav|І, аднак, поўнага шчасця не было. Жонка была прыгожая, добрая, але не кахала яго.|@corpus
wavs/009094.wav|Цяжарнасць ударыла па хворым, збалелым сумленні той, якая баялася верыць, бо не чакала літасці за свой учынак.|@corpus
wavs/009095.wav|Начамі прастойвала на каленях у малельні, але пры стогне параненага была ўжо ля яго. — Маці божая, Ісусе найсалодшы! За што?|@corpus
wavs/009096.wav|— Божа, каб толькі ачуняў! Божа, каб толькі ачуняў!|@corpus
wavs/009097.wav|І дастукаўся б, пэўна, Даніла да Сібіры, але тут Паўла задушылі афіцэрскім шалікам.|@corpus
wavs/009098.wav|Загорскі ачуняў. Зажылі раны. І жонка стрымала слова:|@corpus
wavs/009099.wav|Загорскі зрабіў немагчымае: сувязямі і вялізнымі хабарамі дабіўся, што Багданоўскіх выпусцілі на парукі і абяцалі апраўдаць.|@corpus
wavs/009100.wav|Але не сказаў жонцы, што гэта зрабіў ён. — Бачыш, іх выпусцілі. Усё добра. — Так, усё добра, — сказала яна.|@corpus
wavs/009101.wav|На службу ён так і не вярнуўся. Тым больш што і без службы мог адным сваім словам паставіць на сваім, калі бачыў, што хочуць загубіць нявіннага.|@corpus
wavs/009102.wav|І яе вочы мёртва глядзелі кудысь.|@corpus
wavs/009103.wav|Загорскі адышоў ад спраў. Дэманстратыўна заняўся пакланеннем таму, што ён разумеў пад екацярынінскім духам|@corpus
wavs/009104.wav|Яна цалавала яму рукі. Па некалькі разоў на дзень млела так страшна, што лекары баяліся за яе жыццё.|@corpus
wavs/009105.wav|— Ты ведаеш, я ўдзячная Яму. Бо Ён даў мне саграшыць супраць сябе самой.|@corpus
wavs/009106.wav|і арыштавалі старога пана і сыноў, братоў Ксені, за сепаратызм і ўдзел у змове супраць гасудара-імператара і ўлад.|@corpus
wavs/009107.wav|А пану Данілу хацелася абняць увесь свет. І тут у маёнтак Багданоўскага прыйшлі ўначы салдаты на чале з афіцэрам|@corpus
wavs/009108.wav|У шчасці прайшоў год. Ксені загрубела. Ён быў упэўнены, што будзе сын, і быў спакойны. А яе мучылі жахі, ёй здавалася, што яна памрэ.|@corpus
wavs/009109.wav|Калі яна сама, упершыню пасля пяці год, прыпала да яго, здалося, што сэрца яго разрываецца.|@corpus
wavs/009110.wav|Ды ён, пасля яе хулы на бога, і сапраўды быў апошнім выратаваннем, тым, які абароніць ад цемры ўначы і не дасць злу ўдзень.|@corpus
wavs/009111.wav|— Не можа быць. Гелена, праўда? Гелена, мілая. мілая.|@corpus
wavs/009112.wav|Верыў усё больш і больш. — Вельмі. Таму і ўцякаю.|@corpus
wavs/009113.wav|Няўжо, ты думаеш, я зрабіла б такое, каб не кахала цябе? Я таму і раблю, што кахаю.|@corpus
wavs/009114.wav|Ніколі яшчэ ён не бачыў яе такой прыгожай. І чужой.|@corpus
wavs/009115.wav|Вельмі добра. Значыць, тут ты бацька, абаронца. Так і трэба.|@corpus
wavs/009116.wav|І, значыць, магу, калі спатрэбіцца, плаціць і плаціць. — Гэта ўсё? — спытаў ён.|@corpus
wavs/009117.wav|— Я не ведаю. Гэта — падобна. Не, гэта, гэта не радасць, — ён вінавата ўсміхнуўся. — Я ж яшчэ не ведаю, як.|@corpus
wavs/009118.wav|Вы не бачыце, а я добра бачу, як вы загналі сваё пачуццё ў каменны мяшок, замкнулі.|@corpus
wavs/009119.wav|У яго перахапіла дыханне. Адчуванне шчасця і ўласнай значнасці было такое вялікае, што ён тросся, захлынаючыся паветрам.|@corpus
wavs/009120.wav|Праз два дні я еду ў Сухадол, а адтуль у губерню. Мне прапаноўвалі. — Гэта канчаткова?|@corpus
wavs/009121.wav|— Мне дрэнна. Без цябе і без яго. Удвая. Яна спляснула далонямі. — Мілы, мілы вы мой! Паверце мне, вы сабе хлусіце.|@corpus
wavs/009122.wav|— Наадварот, прыдбала. І таннай цаной. Ты не думай аб ім. Проста бог не хоча маёй ахвяры. Ён будзе. Гэта такое шчасце.|@corpus
wavs/009123.wav|Бледны ад разгубленасці, ён глядзеў на яе. Гэтыя вочы, і іскрыстыя валасы, і тонкая постаць — гэта цяпер не проста яна.|@corpus
wavs/009124.wav|Ліхаманкавыя, пяшчотныя вочы, на вуснах горкая і цёплая ўсмешка. — Толькі вы не забывайце часам убачыць яго. Добра?|@corpus
wavs/009125.wav|Зусім неспадзявана нарадзілася недзе глыбока пад сэрцам, пачала расці, расці, узрастаць, затапіла ўрэшце ўсё на свеце, усю існасць|@corpus
wavs/009126.wav|— Ты страшны чалавек, — сказаў ён. — Пазбаўляеш яго — бацькі, мяне — радасці.|@corpus
wavs/009127.wav|Адчуўшы раптам, што да жаданага канца, які адсек бы мінулае, яшчэ далёка, ён сказаў: — Вянчаемся ў Загоршчыне.|@corpus
wavs/009128.wav|"— Алесь, — раптам сказала яна, — а ты задумаўся на хвіліну аб тым, што ты не сказаў ""кахаю"" мне, а сказаў яму."|@corpus
wavs/009129.wav|І яшчэ, я кахаю цябе. Як ваду і неба. Як жыццё.|@corpus
wavs/009130.wav|— Тумаш няверны. Ён вёў яе так асцярожна, нібы да радзін заставаліся лічаныя дні.|@corpus
wavs/009131.wav|І ўбачыў, як яна, нібы з сілаю адрываючы нешта ад сябе, паківала галавою.|@corpus
wavs/009132.wav|Вы думаеце, я не ведала з самага пачатку? Ведала.|@corpus
wavs/009133.wav|Ён падумаў аб тым, што сам ён, і ўсе, хто вакол, і Майка, усе яны — нявартая дробязь у параўнанні з гэтай жанчынай.|@corpus
wavs/009134.wav|На хвіліну ён пашкадаваў, што яна вольная, што ў той далёкі вечар ён сам прынёс ёй.|@corpus
wavs/009135.wav|Ты ведаеш, я шкадую цябе, як нікога. І я не хачу быць ні з кім, акрамя цябе. Яна адмоўна паківала галавой.|@corpus
wavs/009136.wav|Навалач! Дробная дрэнь! Кроер! — Добра, — глуха сказаў ён. — Будзе так, як захочаш.|@corpus
wavs/009137.wav|— Вось і ўсё, — сказаў ён. — Зараз пойдзем да дзеда, скажам аб усім. Потым да бацькоў. Вяселле ў першы дазволены дзень. І паедзем.|@corpus
wavs/009138.wav|Ён ускінуў яе ў паветра і з сілай паставіў на ногі. — Хлусіш. Але ён глядзеў на яе аблічча і верыў.|@corpus
wavs/009139.wav|Вось яна, панская косць, панская кроў, панскі дух. Кастусёў сябра, рыдалец над меншым братам, заўзяты патрыёт, з мужыкамі кумаецца.|@corpus
wavs/009140.wav|— Усё. Ты не гавары са мной больш, — яна выцерла слёзы і ўсміхнулася. — Гэта дарэмна, мілы.|@corpus
wavs/009141.wav|У яе сапраўды было змарнелае і светлае аблічча. Новае, нічым не падобнае на ўсе яе іншыя абліччы.|@corpus
wavs/009142.wav|Загорскі, пратэстуючы, узняў рукі. Але яна спыніла гатовыя вырвацца словы. Сказала з пяшчотай: — І добра.|@corpus
wavs/009143.wav|Кудысьці далёка-далёка. Каб мора. Вельмі буду шкадаваць цябе.|@corpus
wavs/009144.wav|Вы не адчуваеце гэтага, вам здаецца, што вы спакойны, але вы ўвесь час слухаеце, як яно рвецца на волю, калоціцца ў дзверы. — Не!|@corpus
wavs/009145.wav|Ён маўчаў, так раптам упала сэрца ад нечаканасці і дзіўнага прадчування, падобнага да прадчування бяды.|@corpus
wavs/009146.wav|і ўсё, што вакол, несамавітая, дурная, шалёная радасць.|@corpus
wavs/009147.wav|Думала адплаціць, і вось зноў у даўгу.|@corpus
wavs/009148.wav|Мне ніхто не патрэбен, — ён змагаўся, і голас ягоны быў глухі. — Мана, — сказала жанчына.|@corpus
wavs/009149.wav|— Але. Бацькоўскімі капцамі клянуся. Гэтым не кідаліся, і ў Алеся ўпала сэрца.|@corpus
wavs/009150.wav|Ён глядзеў і глядзеў на яе. І жорсткія вочы паступава мякчэлі. — Аставайцеся тут, — сказаў ён.|@corpus
wavs/009151.wav|— Так, — сказала яна. — І ў гэтым для мяне няма крыўды.|@corpus
wavs/009152.wav|— Чаму ты ўнікаеш мяне, Гелена? — спытаў Алесь. — Я не ўнікаю.|@corpus
wavs/009153.wav|Яна глядзела на яго і разумела, аб чым ён думае. — Алесь, — сказала яна, — гэта хлусня, што ты думаеш.|@corpus
wavs/009154.wav|— Сядзь, — ён пасадзіў яе на каменную лаву. — Ты. не трэба так.|@corpus
wavs/009155.wav|— Ды зразумейце ж вы, — нібы чужому, сказала яна, — усё добра як ёсць. — Каму добра? — голас гучаў жорстка. — Вам.|@corpus
wavs/009156.wav|Калі яны выходзілі з парку, Алесь, трохі ўжо супакоены, але па-ранейшаму нібы прасвятлелы тварам, з той самай дурной усмешкай на вуснах, раптам затрос галавою. — Не веру.|@corpus
wavs/009157.wav|"Той дождж, пра які навакольныя сяляне казалі: ""Царэўна плача"". — Атрымалася б, што я нічым не ахвяравала, — сказала яна."|@corpus
wavs/009158.wav|— Вам не трэба ў Сухадол. Я клянуся вам не ўспамінаць нічога, не напамінаць ні аб чым, пакуль ён не народзіцца.|@corpus
wavs/009159.wav|А потым пякучы сорам на самога сябе прымусіў пачырванець аблічча і нібы пазбавіў права чагосьці патрабаваць.|@corpus
wavs/009160.wav|Было ў ёй нешта вышэйшае за іх, звычайных.|@corpus
wavs/009161.wav|Вочы глядзелі ўбок, вышэй Нептуна, дзе зеленаваты ад ценю струменьчык выбіўся з зямлі.|@corpus
wavs/009162.wav|Гэтага не магло быць. Ён — і дзіця. — Я думала спачатку, што гэта памылка. І вось пераканалася. Будзе.|@corpus
wavs/009163.wav|— Не, Алесь, на гэта я ніколі не пайду! — Чаму? — упарта спытаў ён.|@corpus
wavs/009164.wav|Струменьчыкі звонка скакалі ў яр. — У мяне будзе дзіця, Алесь.|@corpus
wavs/009165.wav|Гэта ўжо і ён, і тое, аб чым яшчэ ніхто нічога не ведае. Трое ў адной. — Праўда?|@corpus
wavs/009166.wav|— Але нашто? У яе вачах былі слёзы. І вочы праз слёзы аж ззялі, як сонца праз дождж.|@corpus
wavs/009167.wav|А потым. потым вы самі ўбачыце, як я стану любіць яго. — Я ведаю. Усё ведаю. І таму іду.|@corpus
wavs/009168.wav|— А дзіця? — амаль умольна сказаў ён. — Яго імя? — Няхай. Ён будзе сумленны чалавек.|@corpus
wavs/009169.wav|Голасам, што быў поўны бязмернай пяшчоты, яна спытала: — Ты праўда ўзрадаваны?|@corpus
wavs/009170.wav|І Алесь падумаў, што яна адчувае гэтую несумяшчальнасць самой сябе і яго, Алеся.|@corpus
wavs/009171.wav|І адразу падумаў, што, каб не той вечар, нічога не было б.|@corpus
wavs/009172.wav|а мужык, які па сваёй ахвоце браў зброю і ішоў на вайну, тым самым, разам з сям'ёю, аўтаматычна пераходзіў у шляхту,|@corpus
wavs/009173.wav|Карты, рулетка, яшчэ чорт ведае што. Растрос там шмат грошай і цяпер папраўляў сваё становішча.|@corpus
wavs/009174.wav|І вось пан Канстанцін Кроер асмеліўся патроху парушаць звычай, непрыкметна наступаючы мужыкам на мазалі.|@corpus
wavs/009175.wav|І вось Кроер учыніў півошчынцам агульны згон, бо гарачая пара не чакала.|@corpus
wavs/009176.wav|а таму, што яно было адным з краевугольных камянёў адноснага спакою, адным са сродкаў мець управу на дваранства.|@corpus
wavs/009177.wav|Жаніцца ён наогул не хацеў і яшчэ больш не хацеў пасля смерці павялічваць багацце Загорскіх,|@corpus
wavs/009178.wav|на чатырыста рэвізскіх мужчынскіх душ, і жыла з рыбалоўства — багатыя і сярэднія мужыкі арандавалі ў свайго пана рыбныя тоні на незлічоных старыках Дняпра — і возніцтва.|@corpus
wavs/009179.wav|Справа была ў тым, што ён год пражыў у Пецярбурзе ды яшчэ цэлы год ездзіў за мяжой.|@corpus
wavs/009180.wav|І вось цяпер наборы і шматгадовая салдатчына віселі над кожным|@corpus
wavs/009181.wav|А капа — шэсцьдзесят снапоў, а кожны сноп ля перавясла — аршын кругам.|@corpus
wavs/009182.wav|Частка дзевятая. У Півошчах адбылося так. Вёска была вялікая,|@corpus
wavs/009183.wav|Мужыкі пабурчалі трохі ды і сціхлі. Потым на цэлую гадзіну скараціўся абед у зімовыя паншчынныя дні.|@corpus
wavs/009184.wav|Таму мужыкі і працавалі на яго лішні дзень, чым гэта заведзена было ў больш дробных паноў, што ледзь ліпелі на сваіх лічаных валоках.|@corpus
wavs/009185.wav|Суседзі ездзілі ўразоньваць яго, але чхаць яму было на іхнюю думку. Што яму маглі зрабіць?|@corpus
wavs/009186.wav|Мужыкам іншых паноў магло хапіць летняга ўраджаю хіба што да пятага тыдня вялікага посту.|@corpus
wavs/009187.wav|Працавалі многа, як быццам пан Кроер меў не тысячу душ, а нейкіх няшчасных сто.|@corpus
wavs/009188.wav|"да ""грыба бедных"" — смарчка, да першай рыбы, як толькі спадзе весняя палавень."|@corpus
wavs/009189.wav|былыя пастухі каралеўскіх чарод, скупа ўзнагароджаныя зямлёй пры раздзеле;|@corpus
wavs/009190.wav|А то — перавезці на дваццаць пяць вёрст ад васемнаццаці да дваццаці пудоў. На ворыва і сяўбу ішлі сям'ёй, бо аднаму не ўправіцца.|@corpus
wavs/009191.wav|Але потым пачаліся свавольствы ўжо зусім небяспечныя. Пан Кроер прыбавіў трэці дзень.|@corpus
wavs/009192.wav|Прыдняпроўскія мужыкі заўсёды былі дзёрзкія, з нейкімі аж казацкімі замашкамі.|@corpus
wavs/009193.wav|А мужыкоў гэта не задавальняла таму, што для іх з падзелам Польшчы нічога не змянілася, ды яшчэ прыбавіліся рэкруцкія наборы.|@corpus
wavs/009194.wav|Сцярпелі і гэта, бо пан павінен быць трошкі несправядлівы, калі ўжо справа заходзіць аб яго гаспадарцы.|@corpus
wavs/009195.wav|Улетку давялося туга, і, можа, людзей нават зусім чакаў бы страшны зімовы голад, каб не добрая гародніна і неблагая ярына.|@corpus
wavs/009196.wav|Гэта было ўжо зусім нечакана. Кроер зацяўся.|@corpus
wavs/009197.wav|Ім даводзілася тры дні на тыдзень, па ўмове, працаваць ад цямна да цямна,|@corpus
wavs/009198.wav|Прымаць перастануць? Дык яму сына не жаніць, а дачку не вывозіць у свет. Можа, нічога і не было б, але нашкодзіў год.|@corpus
wavs/009199.wav|Людзі ішлі на працу ахвотна, бо сям'я з пяцёх чалавек — сваю работу скончылі — магла зарабіць за гэтыя дні сама меней тры рублі,|@corpus
wavs/009200.wav|"якім пераходзілі ў спадчыну цераз маці Алеся, ""любенькую стрыечніцу, святую дурніцу"", вёскі пана."|@corpus
wavs/009201.wav|Ішлі большай часткаю тыя, хто не паладзіў з панам, каму немагчыма было цярпець.|@corpus
wavs/009202.wav|а з пятнаццатага мая да пятнаццатага жніўня — з пяці гадзін раніцы да заходу сонца.|@corpus
wavs/009203.wav|"А яно ўсё яшчэ не магло забыць даўнейшай шляхецкай ""вольнасці"" і ваўкамі драпежнымі глядзела ў лес."|@corpus
wavs/009204.wav|А ў Кроера быў яшчэ і няшчасны для мужыкоў разгульны характар.|@corpus
wavs/009205.wav|маглі і чырвонага пеўня пусціць, ды яшчэ так спрытна — пад толькі што застрахаваныя будынкі, — што потым гаспадара па судах зацягаюць,|@corpus
wavs/009206.wav|Але ж вядома, нежанаты пан часам большая бяда, чым той, у каго пяцёра дзяцей.|@corpus
wavs/009207.wav|Градабой быў такі, што цэлыя кавалкі лёду падалі на беднае жыта, і яно палягло ўшчэнт.|@corpus
wavs/009208.wav|і ў кожную хвіліну маглі ўпасці на першую лепшую хату, забраць карміцеля, забраць брата, сына.|@corpus
wavs/009209.wav|На гэта ішлі рэдка, асабістая незалежнасць была значна больш галоднай: усё адно даводзілася трымацца магната, каб не загінуць з голаду.|@corpus
wavs/009210.wav|Дзякуй богу, усяго было: і заліваў Кроер залішняе, і паляваў на сялянскай руні, і наконт дзевак быў памаўзлівы.|@corpus
wavs/009211.wav|І не таму, што яно было на руку мужыкам, — чхаць на гэта хацеў Пецярбург! —|@corpus
wavs/009212.wav|Дваран гэта не задавальняла па тых жа прычынах, ды яшчэ яны былі пакрыўджаныя недаверам да іх урадавых колаў.|@corpus
wavs/009213.wav|Сям'ёй ішлі і на панскую малацьбу, бо трэба было за дзень паншчыны абмалаціць азіміны адну капу, а ярыны — дзве.|@corpus
wavs/009214.wav|магутныя, усепранікальныя абшчыны баркалабаўскіх і куцеянскіх старцоў.|@corpus
wavs/009215.wav|Там шэсцьсот астатніх рэвізскіх душ жылі на зямлі, багацей за якую была толькі зямля Загорскага-Вежы, і спаўна адраблялі ўрокі.|@corpus
wavs/009216.wav|Зямлі было не так ужо і многа, дый тая напалову ўрадлівы лесавідны суглінак, а астатняя — пясок ды цяжкая гліна.|@corpus
wavs/009217.wav|Пры старых парадках, да раздзелу, служба ў войску непасрэдна закранала толькі дваран,|@corpus
wavs/009218.wav|Ролю рошчыны ў гэтай неспакойнай дзяжы гралі шматлікія незалежныя ад паноў колы і групы:|@corpus
wavs/009219.wav|У адказ на гэта Кроер завёў ваўкарэзаў і прывёз са Смілавіч дзесятак татар-вартаўнікоў.|@corpus
wavs/009220.wav|Рунь з восені добра пайшла пад снег, добра выйшла ўвесну з-пад снегавой коўдры і на Юр'я вырасла ўжо такая высокая,|@corpus
wavs/009221.wav|край, як парахавая бочка, а прыбытку з яго — каціныя слёзы.|@corpus
wavs/009222.wav|калі трэба было дагаджаць, каб памежныя землі не чынілі здрады, і за стагоддзі так уелася ў плоць і кроў жыхароў, што мяняць яго было проста небяспечна:|@corpus
wavs/009223.wav|Пачалося гэта гады тры таму назад. Перш за ўсё ён перастаў залічваць вознікам дарогу, калі яны вярталіся паражняком.|@corpus
wavs/009224.wav|што не толькі варона магла ў ёй схавацца, а і вадзяны бугай, каб пала яму ў галаву такая дурына: кідаць дзеля палёў свае сітнягі.|@corpus
wavs/009225.wav|Чапаць звычаёвае права, павялічваць двох-трохдзённую паншчыну было небяспечна:|@corpus
wavs/009226.wav|а гэта азначала — як на галодны год — восем з паловай пудоў жыта, — можна неяк перабіцца да шчаўя,|@corpus
wavs/009227.wav|права гаспадара на рабочыя рукі па-за паншчыннымі днямі, калі гіне на корані ўраджай або залева ці нечаканая летняя палавень пагражаюць вымачыць сенажаці, —|@corpus
wavs/009228.wav|А калі некаторыя паспрабавалі бурчаць — іх адлупцавалі на стайні. Тады нехта падпаліў Кроераву адрыну.|@corpus
wavs/009229.wav|быццам святая царква жабрачка, а сам ён кавалачнік нейкі.|@corpus
wavs/009230.wav|А тады палі зарастуць гірсай, і скулле ўжо атрымаеш з іх. Ды і ўрокі цяжкаватыя на два панскія дні.|@corpus
wavs/009231.wav|Нядрэнна было ў Загорскіх, у Вежы, у Раўбіча, яшчэ ў трох-чатырох гаспадароў, дзе зямля не была спустошаная.|@corpus
wavs/009232.wav|"пачнуць працаваць цераз пень-калоду, не будуць сачыць за панскімі земляробчымі прыладамі, пераламаюць іх — ""гары яны ясным гарам, калі такая ўжо справа""."|@corpus
wavs/009233.wav|І гэта ў той час, калі па ўсім Прыдняпроўі звычаёвае права прадугледжвала два дні паншчыны.|@corpus
wavs/009234.wav|Гаспадар дома павінен быў за дзень узараць сахою — не мяльчэй як на два вяршкі — палову дзесяціны гліністай зямлі,|@corpus
wavs/009235.wav|Мера гэтая была, аднак, палавінчатая і нікога не задавальняла. Урад гэта не задавальняла таму, што спакою ўсё адно не было:|@corpus
wavs/009236.wav|панцырныя баяры, ці то былая памежная варта, перад якой калісьці запабягаў сам кароль;|@corpus
wavs/009237.wav|або забаранаваць морг, або пасеяць шэсць маргоў, што ўжо зусім цяжка.|@corpus
wavs/009238.wav|насельніцтва шматлікіх багатых гарадоў, у якіх асцерагліся забраць магдэбургскае права;|@corpus
wavs/009239.wav|І тут па ўсім наўколлі выпаў страшэнны град, захапіўшы паласу ад Магілёва і ледзь не да Гомеля.|@corpus
wavs/009240.wav|Таму пан Канстанцін і разбаляваўся так. Супыну на яго не было.|@corpus
wavs/009241.wav|павінен быў аплачвацца панамі: ад дваццаці да дваццаці пяці капеек срэбрам на дзень.|@corpus
wavs/009242.wav|"тую аднадворчую шляхту, якая засяляла бедныя засценкі і пра якую з'едліва казалі: ""Два паны — адны штаны, хто раней устаў, той і надзеў""."|@corpus
wavs/009243.wav|Два дні па чатырнаццаць гадзін. Патрабаваць большага — паны ведалі — нявыгадна. Звычаёвае права вялося ледзь не з літоўскіх часоў,|@corpus
wavs/009244.wav|Са злоснай гарэзлівасці павялічыў бабскі прынос палатна ў царкву на адну гібу,|@corpus
wavs/009245.wav|Півошчы ляжалі на пясчаных пагорках, абкружаныя з трох бакоў старыкамі і мокрымі плаўнямі.|@corpus
wavs/009246.wav|Больш мяккі, параўнаўча з цэнтральнымі губернямі, характар прыгону ў Заходнім краі тлумачыўся яшчэ і тым, што ўрад таксама не вельмі дазваляў ламаць звычаёвае права.|@corpus
wavs/009247.wav|а ці не зрабіў ён гэтага з мэтай нажывы. Па гэтай прычыне нават згон —|@corpus
wavs/009248.wav|"Многа яшчэ і таму, што Кроер у свае сорак пяць год хадзіў усё яшчэ ""ў дзяўкох"", а такія звычайна выдаткуюць меней."|@corpus
wavs/009249.wav|Півошчынцам з гэтай прычыны было лягчэй, чым сялянам Кроераўшчыны, другой вёскі пана Канстанціна.|@corpus
wavs/009250.wav|За тры дні жыта на яго нівах стаяла ў мэндліках, а частку нават звезлі да панскіх гумнаў, пачаўшы складаць у сцірты.|@corpus
wavs/009251.wav|Я ж казала, божыя душы. Значыць, заўтра ж ахрышчу, цябе вазьму хросным бацькам. — Ды які я яму хросны? — зарагатаў бацька.|@corpus
wavs/009252.wav|Не прывучай толькі сабакаром быць. Зрабіла рэзкі рух. — І адпусці. Адпусці адсюль.|@corpus
wavs/009253.wav|ды яшчэ і ў Бібліі адпаведнае месца адшукаюць, што бог, маўляў, і гэта ім дазволіў.|@corpus
wavs/009254.wav|— А потым дам за ім пару хутароў. Чаму ж не?|@corpus
wavs/009255.wav|Гэта каб супраць майго жадання, ды калі я сваццяй буду?! О-го, паглядзела б.|@corpus
wavs/009256.wav|Не тое што гэтыя п'янюгі ды сабакары, — прабач, бацюхна.|@corpus
wavs/009257.wav|Гэта ў яго ад прыроды. І ціха, адзін пан Юры чуў, спытала ў яго на вуха:|@corpus
wavs/009258.wav|Люцыпару псалмы складаць будуць, бацькаўшчынай гандляваць,|@corpus
wavs/009259.wav|Старая ўсміхнулася: — Мурын. Розныя дзівы бываюць. ой, розныя!|@corpus
wavs/009260.wav|Гэта ўжо горш за карабель, на якім да мужа на Каўказ ехала, — так закалыхвала. Пасля іх гэта ўжо апошнія часіны нашы настаюць.|@corpus
wavs/009261.wav|А там я падумаю-падумаю ды і ў прыёмышы яго вазьму. — Прыгоннага. — Ды які ён прыгонны?|@corpus
wavs/009262.wav|Ён жа чорны, як бот. Такія ў прыгоннікі не прыдатныя. Бог іх, відаць, за нешта колерам адзначыў.|@corpus
wavs/009263.wav|Чорны, як сажа, стаяў ля карэты хлопец у блакітным курціку, і толькі вільготна блішчалі яго белыя зубы.|@corpus
wavs/009264.wav|Позірк просты, шчыры, не тое што ў гэтых мілімончыкаў яго ўзросту. Ну, давай пацалуемся, Антаніда.|@corpus
wavs/009265.wav|А вы, дзеці, марш гуляць. І Яначку з сабой вазьміце. Ды не крыўдзіце яго там. Ён сірата.|@corpus
wavs/009266.wav|— Ды нашто ён вам? — спытаў пан Юры. — А я і сама не ведаю нашто. Але ж павагу аказаў чалавек, нельга не ўзяць.|@corpus
wavs/009267.wav|Пыл мякенькі, як той дзьмухавец, рысораў табе гэтых ніякіх. А цяпер!|@corpus
wavs/009268.wav|Яны набліжаліся да падлеткаў, якія стаялі асобна. Клейна падышла бліжэй за ўсіх і ўтаропіла ў хлопцаў пільны позірк.|@corpus
wavs/009269.wav|Ядзя прыціснулася лялечным тварыкам да яе рукі, і яшчэ больш пяшчотнай і свежай здавалася скура на шчоках дзяўчынкі ў параўнанні з цёмнымі пальцамі старой.|@corpus
wavs/009270.wav|Гасцінец каменем забрукавалі ірады гэтыя дурныя. Грукоча і грукоча пад коламі. Раней дык як добра было!|@corpus
wavs/009271.wav|Таркайла брат плётку пусціў, што гэта яна звычайнага хлапчука сажай вымазала. для пыхі. Дык яна яго набіла.|@corpus
wavs/009272.wav|І раптам Надзея Клейна засмяялася так, што затрэслася ўсё яе рошчыністае цела.|@corpus
wavs/009273.wav|— Вашы мала з кім сустракаюцца. Шляхта кажа: грэбуюць, заганарыліся. Ды і я толькі што чуў пра яго. Але ж які чорны!|@corpus
wavs/009274.wav|У карэце яшчэ нешта заварушылася, а потым з яе вылез нехта такі дзіўны, што Алесь уздыхнуў.|@corpus
wavs/009275.wav|Таго, што на аброку? А божа ж мой, Марку майго не ведае! Ды той самы, што ў Сухадоле па вулках хлеб без скарынкі возіць.|@corpus
wavs/009276.wav|Проста так і набіла старэчым сваім кіем. Каб не плявузгаў. — А нашы і не ведалі.|@corpus
wavs/009277.wav|— Глядзі, — шапнуў Алесю Мсціслаў. — Гэта яшчэ што?|@corpus
wavs/009278.wav|як першапакутніка Стафана, бог яму няхай за ўсё адплаціць дабром. Рысораў напрыдумлялі.|@corpus
wavs/009279.wav|Дзяцей і прасіць не трэба было: як чародка вераб'ёў, сыпанулі па сходах. — Каго яшчэ няма, Жорож? — спытала матухна.|@corpus
wavs/009280.wav|А што ж такога? Хлопчык ён добры, сардэчны, галоўкай лашчыцца. Шанаваць жонку будзе, цаніць і шчасце і дабрабыт.|@corpus
wavs/009281.wav|— Каго яшчэ няма, Жорож? — спытала матухна. — Раўбічаў няма.|@corpus
wavs/009282.wav|Таксама, значыць, божыя душы. З сабак, скажам, а ці то з малпаў святых не бывае, не папусціць бог.|@corpus
wavs/009283.wav|Памаўчала, падціснуўшы вусны. — А і тая нейкая пойдзе.|@corpus
wavs/009284.wav|— Гэта мой мурын, — з некаторым гонарам растлумачыла старая пані. — Саслужывец мужа-нябожчыка прывёз падарунак.|@corpus
wavs/009285.wav|Асалоды ў гэтым мала, ляжаць на вачах усіх, як мухі ў місцы. Антаніда, віншую цябе. Будзе хлопец.|@corpus
wavs/009286.wav|— Такія не будуць. — Ну то тады і добра. Будзе мне занятак на старасці год.|@corpus
wavs/009287.wav|— А там што, не людзі? Таксама, брат, людзі. Не серафімскімі ж крыламі яны ў Нікеі Арыя завушалі.|@corpus
wavs/009288.wav|Апошняя гадзіначка наша. Мудруюць людзі!|@corpus
wavs/009289.wav|Усміхнулася: — Бываюць, значыць, з мурынаў святыя.|@corpus
wavs/009290.wav|— Цікава толькі, якія ж гэта ў іх дзеці будуць? Крый божа, калі як шахматная дошка. квадратамі. А?|@corpus
wavs/009291.wav|Бацька пырснуў. Бабуля падазрона паглядзела на яго. — А ты не блазнуй. Бог усё бачыць.|@corpus
wavs/009292.wav|Вымяняў аж у Турэччыне, калі хлот туды хадзіў. Мсціслаў падштурхнуў Алеся: — Пра гэтага і я чуў.|@corpus
wavs/009293.wav|І занепакоена спытала ў бацькі: — Быў жа, здаецца, святы з мурынаў? Ці, можа, не?|@corpus
wavs/009294.wav|І нічога, многія жаніліся. Нават пікантным лічылася. Дык вось я і Янку ажаню. А чаму не?|@corpus
wavs/009295.wav|— А людзі папусцяць? — Людзі, брат, за грошы ўсё што хочаш папусцяць.|@corpus
wavs/009296.wav|— Святых жа, здаецца, на ўсяленскіх саборах зацвярджалі? — блюзнерыў бацька.|@corpus
wavs/009297.wav|Раней у многіх калмычкі выхоўваліся. Гадавалі іх, пасаг давалі, выдавалі замуж.|@corpus
wavs/009298.wav|— Дык хто пойдзе? — Усе пойдуць, — сказала старая. — Паглядзела б я, якая засцянковая паненка за яго не пайшла б.|@corpus
wavs/009299.wav|Толькі, прабач, без тваёй цяперашняй спакайнаты. Хлопец будзе. Будзе хлопец, кажу табе.|@corpus
wavs/009300.wav|Добрыя ды багатыя мужы для бедных дваранак на дарозе не валяюцца. Няхай сабе і цёмны. Не папэцкае, пэўна.|@corpus
wavs/009301.wav|— А ты маўчы. Гэта і мне і табе залічыцца, за многія твае грахі. Дамо яму імя ў памяць пакутніка Яна.|@corpus
wavs/009302.wav|"І твае смяшкі, і Марку, і прагнасць людскую, і нікейскія ""серафімскія крылы""."|@corpus
wavs/009303.wav|— Гэты, — пасля імгненнага роздуму паказала яна кійком на Алеся. — Вочы матчыны, а позірк твой.|@corpus
wavs/009304.wav|У гэтага дзесяцігадовага чалавека зусім не відаць было носа. Скура чорная, як вакса, і таму нос нельга было адразу заўважыць.|@corpus
wavs/009305.wav|— Быў, — сказаў бацька. — Здаецца, Хведар-мурын. — Ну вось, — уздыхнула з палёгкаю Клейна. — А я ж і спрачалася, што быў.|@corpus
wavs/009306.wav|А старая ўжо скардзілася бацьку: — Што гэта за час пайшоў? Што ўжо за долечка такая ліхая, апошняя?|@corpus
wavs/009307.wav|Кроера няма. Старога Вежы няма. — Добра. Хай ідуць дзеці, — уздыхнула Загорская.|@corpus
wavs/009308.wav|Я і не думаў, што можна быць такім чорным. Старая з дзяўчынкай і пан Юры ішлі ўжо да сходаў.|@corpus
wavs/009309.wav|Звычайнымі кулакамі. Біліся, як мой Марка ў карчме. — Які гэта Марка? — Быццам і не ведаеш? — Быццам і не ведаеш?|@corpus
wavs/009310.wav|Сюды трэба аднесці гвалт над жанчынай. — Бацюхна, — з дакорам казала Глебавічна.|@corpus
wavs/009311.wav|Ашчаслівіў. А яго сын, скажам, будзе нелітасцівы. Або мы загінем падчас навальніцы на Дняпры. Усе.|@corpus
wavs/009312.wav|— Як бы ні звалася. — Палітыка — брудная справа. Ты ведаеш, у чым яна, палітыка?|@corpus
wavs/009313.wav|Гэта замаскіраваныя хабары, якімі бяруць прагных да пашаны і проста нячыстых людзей.|@corpus
wavs/009314.wav|— Напэўна, ёсць і добрая палітыка. — Хто гэта табе сказаў?|@corpus
wavs/009315.wav|— Я не ўдарыў, але маё становішча такое, што я магу ўдарыць чалавека, які не можа адказаць.|@corpus
wavs/009316.wav|Ніколі не бяры прынады, ніколі не бяры славы і ўлады — хаця б цябе сілком цягнулі да іх.|@corpus
wavs/009317.wav|але так, што гэтага нельга было заўважыць: — Разважанні аб злачынстве і пакаранні.|@corpus
wavs/009318.wav|бо толькі ён адзін мог ведаць, колькі патаемных запаветаў перадалі яны пласе сваімі абяскроўленымі вуснамі.|@corpus
wavs/009319.wav|— Чалавек следуе законам натуры толькі ў горшым.|@corpus
wavs/009320.wav|— Няма з кім, сынок. Часы.|@corpus
wavs/009321.wav|І ўсё дзеля таго, каб гармата не страляла, а звон ляжаў на зямлі, не вытрымліваючы сваёй вагі, і не званіў.|@corpus
wavs/009322.wav|Убаку сядзела за каклюшкамі Глебавічна. А перад Алесем акрамя шакаладу ляжалі лісты жоўтай слановай паперы,|@corpus
wavs/009323.wav|Частка сямнаццатая.|@corpus
wavs/009324.wav|Сотні людзей пакутуюць, здабываючы жалеза і медзь, задыхаючыся дымам ля формаў.|@corpus
wavs/009325.wav|У вальерах сварыліся і шалёна крычалі папугаі. Дзед сядзеў у крэсле. Перад ім дымела філіжанка шакаладу і стаяла бутэлька белага віна.|@corpus
wavs/009326.wav|ільсняным чорным па гладкім жаўтаватым, тады пішацца нешта талковае.|@corpus
wavs/009327.wav|Хай слухае. Ён не зразумее гэтага брудна. — Табе лепей ведаць, — прымірылася яна.|@corpus
wavs/009328.wav|Значыць — розніца невялікая. — Вы пан літасцівы. — У літасці ўся і справа. Літасцівы.|@corpus
wavs/009329.wav|Больш ніхто не зведаў. Больш ніхто не чуў. Алесь даўно пакінуў запісваць.|@corpus
wavs/009330.wav|— І таму мы, незалежна ад нашых добрых якасцей, удзельнічаем у адным вялізным злачынстве, імя якому.|@corpus
wavs/009331.wav|Расійская імперыя. Стары вальтэр'янец усміхнуўся. Зялёны і сонечны цень ляжаў на яго абліччы,|@corpus
wavs/009332.wav|— Свят-свят, — хрысцілася Глебавічна. — Вы нешта жахлівае кажаце. — Так, дзядуля, — казаў Алесь. — Я і сам гэта думаў.|@corpus
wavs/009333.wav|Дык вось, мы спыніліся на неадпаведнасцях паміж людскімі законамі|@corpus
wavs/009334.wav|"— Яму рана. — Маўчы. Заўтра я, магчыма, памру, так і не дачакаўшыся, калі яму будзе ""час""."|@corpus
wavs/009335.wav|А стары маленькімі глыткамі, толькі мачаючы вусны, піў віно,|@corpus
wavs/009336.wav|— здзек з чалавечай душы, катаванне чалавечага цела.|@corpus
wavs/009337.wav|а ў вальерах далёка і прыглушана крычалі птушкі. — Чаму ж не змяніць гэтага? Ёсць разуменне, ёсць воля, ёсць зброя.|@corpus
wavs/009338.wav|— Вы гаварылі, што ў Півошчах стралялі, — сказаў Алесь. — Што атаман Прайдзісвет забіваў з голаду. Тады і. нас.|@corpus
wavs/009339.wav|Равеснік Шэкспіра меў бы магчымасць бачыць большасць славутых англійскіх драматургаў.|@corpus
wavs/009340.wav|А між тым, безумоўна, падлягае смерці толькі адно злачынства|@corpus
wavs/009341.wav|пагарда ў імя царскага дурнога гонару, у імя варварскага імкнення здзіўляць усіх памерамі, велічынёй, вагою.|@corpus
wavs/009342.wav|Сучасныя пісакі таму і пішуць абы-як, без стылю, што перад імі каравая папера і чорт ведае якія пер'і:|@corpus
wavs/009343.wav|стаяла ў чарнільніцы кітайская туш. Дзед у гэтых адносінах быў вялікі сноб, — пісаць, дык пісаць так, каб была асалода:|@corpus
wavs/009344.wav|— Ён разважае разумна, матухна, — казаў князь.|@corpus
wavs/009345.wav|Або прасцей: якая эпоха, такія і таленты. — А мы? — спытаў Алесь. — А што мы?|@corpus
wavs/009346.wav|Гэта — пагарда да законаў прыроды і механікі, пагарда свядомая,|@corpus
wavs/009347.wav|Але стары не заўважаў гэтага. — Вось, скажам, славутыя цар-гармата і цар-звон.|@corpus
wavs/009348.wav|Тыя, што ўбіраюць свае справункі ў павінае пер'е, а? Іменна ў павінае пер'е, а?|@corpus
wavs/009349.wav|— Мой сын, існуе толькі адна палітыка: трымаць начны гаршчок перад чалавекам, які знаходзіцца пры ўладзе,|@corpus
wavs/009350.wav|Раніцай сонца прабівалася праз плюшч на вялізную верхнюю тэрасу, што з фасаднага боку.|@corpus
wavs/009351.wav|каб зручна ляжалі ў руцэ. Дзед прыгубляў віно і пачынаў, быццам бавіўся новай гульнёй,|@corpus
wavs/009352.wav|"скрабуць ды рыпяць"". А пер'і былі адмысловыя: гусіныя, тонка завостраныя, мяккія, заўсёды з левага крыла,"|@corpus
wavs/009353.wav|І вось таму я кажу табе гэта, каб ты не быў падобны да іх.|@corpus
wavs/009354.wav|і выліць гэты гаршчок на ягоную галаву, калі ён пазбаўляецца гэтай улады. І князь адсоўваў келіх. Уставаў.|@corpus
wavs/009355.wav|І ён быў бы самы дасведчаны,|@corpus
wavs/009356.wav|А потым прыйдзе нейкі Кроер. — О, — сказаў дзед.|@corpus
wavs/009357.wav|Ён меў магчымасць назіраць за канцом усіх колькі-небудзь значных людзей твае і мае радзімы.|@corpus
wavs/009358.wav|і натуральным законам прыроды. Дзед думаў хвіліну.|@corpus
wavs/009359.wav|— Няма з кім. Пагоны, ордэны, прывілеі разбэсцілі амаль усіх. Гэта подласць.|@corpus
wavs/009360.wav|— З кім змяніць, сынок? Каб было з кім — я першы блаславіў бы цябе на гэта, — сумна ўсміхаўся стары.|@corpus
wavs/009361.wav|і твар яго быў незвычайны, горкі і з'едлівы, і ад гэтага прыемны.|@corpus
wavs/009362.wav|А самі яны, кажучы прыгожыя словы, што робяць? Ты на іхнія справы глядзі, — ваўкі.|@corpus
wavs/009363.wav|— Магчыма, сынок. — Бацюхна мой, — уздыхнула Глебавічна. — Вы ж не ўдарылі нікога за ўсё жыццё.|@corpus
wavs/009364.wav|Пяро ў Алеся пачынала бегаць. — Не спяшайся, — казаў дзед. — Выслухвай і запісвай самае галоўнае.|@corpus
wavs/009365.wav|Равеснік Фельдфебеля — ледзь не ўсіх славутых мярзотнікаў і паганцаў свету,|@corpus
wavs/009366.wav|Ён карае смерцю нават за тое, за што натура даруе ў літасці і жорсткасці сваёй.|@corpus
wavs/009367.wav|Можна пераконваць, спрачацца, збіраць сяброў. — Гэта значыць, палітыка? — бязлітасна пытаў стары.|@corpus
wavs/009368.wav|Алесь, трошкі зачараваны гэтай жоўчнай логікай, пакрысе пачынаў супраціўляцца. — Ёсць жа зброя, каб ваяваць.|@corpus
wavs/009369.wav|бо і ў тым і ў другім выпадку існавалі ўмовы, якія спрыялі іх з'яўленню і развіццю.|@corpus
wavs/009370.wav|Гісторыю Прыдняпроўя павінен быў пісаць кат.|@corpus
wavs/009371.wav|і пасля водару сухой зямлі, калючак і палыну цёплы, раскошны, бязмежны водар мора,|@corpus
wavs/009372.wav|І ў гэтым годзе нарадзілася сто пяцьдзесят дзевяць чалавек, а памерла дзвесце семдзесят сем.|@corpus
wavs/009373.wav|Імя таксама ёсць, забытае, састарэлае. Але ж ёсць. — Магчыма, — сказаў дзед.|@corpus
wavs/009374.wav|яго няспынны шум напоўніў мне вушы і сэрца. Мора гарэла месячным агнём між сухіх скал.|@corpus
wavs/009375.wav|Таму што за вокнамі стаяў глухі шум, які бывае ў нас толькі позняй восенню,|@corpus
wavs/009376.wav|У Сухадолле два гады таму назад было мужчын дзве тысячы без дзвюхсот, жанчын — паўтары тысячы ды сотня. Першая адзнака!|@corpus
wavs/009377.wav|або познім вечарам, пішучы за сваім сталом, я ўздрыгваў ад нечаканага адчування холаду і дзікай асенняй самоты.|@corpus
wavs/009378.wav|"Праз парк, праз голыя шаты, праз непагоду даляцеў бой гадзінніка ""гатычнай капліцы"". Дзевяць гадзін."|@corpus
wavs/009379.wav|"Ну, ""Вялікая Русь"" — гэта зразумела. Імперыя сапраўды вялікая. — Не туды гнеш, — сказаў стары."|@corpus
wavs/009380.wav|Каб ведалі, колькі зямлі гасудар нарабаваў. А што там табе незразумела?|@corpus
wavs/009381.wav|"і прыглушана далятала адтуль ""глок-глок"" званочкаў авечых чарод. Цяпер я спусціўся нізка, і вакол былі адны змаршчакаватыя горы."|@corpus
wavs/009382.wav|Позна табе тут сядзець і думаць.|@corpus
wavs/009383.wav|І я падумаў, якія яны былі бедныя, нягледзячы на багацце, тыя, што аджылі пад маім пяром.|@corpus
wavs/009384.wav|Пайшла сухая горная трава. Справа ад мяне, на строме, узносіўся ў неба Чортаў Капыт.|@corpus
wavs/009385.wav|І ўсе гэтыя дні і ночы я жыў ім, нават калі не бачыў яго. Жыў у скалах, жыў у стэпах, жыў сярод цяснін.|@corpus
wavs/009386.wav|Сноп іскраў ірвануўся ўгору. Алесь маўчаў, гледзячы ў зыркае полымя. Ён цяжка, не па-дзіцячаму, думаў.|@corpus
wavs/009387.wav|"— Не разумею, чаму так казаў у магільні бацька: ""У іншых ёсць імя — у нас няма нічога, акрамя магіл""?"|@corpus
wavs/009388.wav|бо месяц, уздымаючыся над светам, ярчэў і наліваўся святлом. У лагчыне пусцелі каменныя каробкі нейкіх нізкіх будынін,|@corpus
wavs/009389.wav|Не дай бог толькі дажыць. Ні табе, майму ўнуку, ні твайму ўнуку. Вазьмі ты Магілёў. Быў багаты вялікі горад. Вазьмі Полацк.|@corpus
wavs/009390.wav|"— Яшчэ чаго. Мы — прыдняпроўцы. А слова гэтае ""Белая Русь"" — канчаткова састарэлае, вельмі даўняе слова, якога ніхто не помніць."|@corpus
wavs/009391.wav|— Памаўчы хвілінку, — мякка сказаў стары князь. — Выміраем, Алесь. Гэта — праўда.|@corpus
wavs/009392.wav|Барва трапятала на яго абліччы, і таму твар, здавалася, быў абліты густой крывёй.|@corpus
wavs/009393.wav|што зараслі шыпшынай і калючкамі. І гэта было як на Марсе, дзе пяскі заносяць руіны старых гарадоў.|@corpus
wavs/009394.wav|Як я ездзіў да Кіева з імператрыцай, то наглядзеўся. Народ цікавы, на нашы вочы — нязвыклы, але харошы.|@corpus
wavs/009395.wav|Гэты сумны, нікому непатрэбны ліст з доўгім надпісам.|@corpus
wavs/009396.wav|Нешта цьмянае з'явілася абок мяне: слабы яшчэ, невыразны на шэрым цень. Мой цень.|@corpus
wavs/009397.wav|Якія вартыя жалю! Як цень. А цень з'явіўся і цяпер усё гусцеў і гусцеў,|@corpus
wavs/009398.wav|— Дык што гэта ты там хацеў спытаць пра тытул гэтага падонка? Не кажучы, вядома, уголас і пры чужых.|@corpus
wavs/009399.wav|Чытай тое, што пра нас. Алесь загарнуў вялізны том і пачаў глядзець у агонь.|@corpus
wavs/009400.wav|— Толькі ўсё гэта не тое. Ідзі лепей спаць, унучак.|@corpus
wavs/009401.wav|— Дзеду, — сказаў Алесь, — я вось тут хацеў спытаць у цябе аб царскім тытуле. — А нашто гэта табе яшчэ? — іранічна спытаў Вежа. — Плюнь.|@corpus
wavs/009402.wav|І я ішоў насустрач таму, аб чым ведаў у гэтай мясціне адзін я. Толькі адзін. Я мінуў цясніну,|@corpus
wavs/009403.wav|пад гэтым блакітным месяцам, я прадзіраўся праз калючкі, што аж парыпвалі пад ветрам ад мёртвай сухасці.|@corpus
wavs/009404.wav|Я спускаўся з верхавіны Святой Гары. Было позна, і сонца даўно села за горы.|@corpus
wavs/009405.wav|Малая. — Гэта яшчэ хто? — Жыве на поўдні такі народ. Гэта там, дзе Кіеў, і Палтава, і Міргарад.|@corpus
wavs/009406.wav|— А таму, што нікому да гэтага клопату няма. Пра іншае трэба думаць. — Пра што?|@corpus
wavs/009407.wav|І часам, прачнуўшыся ўначы і бяссонна лежачы з расплюшчанымі вачыма,|@corpus
wavs/009408.wav|— Я не разумею, — сказаў ён нарэшце глухім голасам.|@corpus
wavs/009409.wav|— Ішоў бы ты спаць, Алесь. — Пачакай, дзеду, пагрэюся. Дзед паварушыў дровы і сказаў:|@corpus
wavs/009410.wav|Я выбраўся на дарогу і шпарка пакрочыў уніз. Паўзлі па схілах шэрыя плямы,|@corpus
wavs/009411.wav|І раптам вялікае шчасце нарадзілася ў сэрцы. Я жыў і я ішоў паміж руін,|@corpus
wavs/009412.wav|— Вялікая Русь — гэта ўсё, што ад вытокаў Дняпра і Сожа і аж да ўсходняга месца, да пустынь, да гор.|@corpus
wavs/009413.wav|На сто васемнаццаць чалавек стала меней. І так амаль кожны год. З году ў год, сыне. Паварушыў шчыпцамі.|@corpus
wavs/009414.wav|"Чаму не ""зялёныя""? Не ""шырокія""? — Гэта назвы такія. — Чаго назвы?"|@corpus
wavs/009415.wav|Устаючы, Алесь з нейкім дзіўным пачуццём пагладзіў пальцамі ліст тытула.|@corpus
wavs/009416.wav|калі парывы ветру бягуць па голых верхавінах няўтульных дрэў. А потым мне адразу рабілася цёпла,|@corpus
wavs/009417.wav|і я ўспамінаў і ўсміхаўся сам сабе ў цемры, бо гэта было — Мора!|@corpus
wavs/009418.wav|Зараз яно і наогул пад забаронай, шмат год нідзе ты яго не сустрэнеш. — Ну, а чаму ж так?|@corpus
wavs/009419.wav|А месяц нараджаў у будынінах цені і рабіў змаршчакаватую глебу ўзгор'яў зусім блакітнай.|@corpus
wavs/009420.wav|Алесь зноў разгарнуў кнігу: — Разумееш, нашто такі вялізны і незразумелы тытул? — Для паважнасці.|@corpus
wavs/009421.wav|"— А ""Белая"" — гэта што? — А гэта Прыдняпроўе, Палессе, Міншчына — усё, аж па самае Падляшша."|@corpus
wavs/009422.wav|Ломячы дубняк, ступаючы на жорсткія падушкі каменяломкі, я ішоў ніжэй і ніжэй, туды, дзе над бухтай гарэлі неверагодна сінія агні.|@corpus
wavs/009423.wav|Загорск стаў вялікай вёскай. Друцк — маленькай і жабрачай.|@corpus
wavs/009424.wav|— Ну хоць бы пра тое, што прыдняпроўскія дваране сталі халуі, што няма больш у Прыдняпроўі ні сілы, ні розуму, ні гонару.|@corpus
wavs/009425.wav|Дровы ў каміне часам успыхвалі, і тады на кнігі, асветленыя свечкамі, падала лёгкая барва.|@corpus
wavs/009426.wav|Што мы выміраем. — Што ты, бацюхна, — жахнулася Глебавічна. — Есці нам хіба няма чаго? Ды крый божа!|@corpus
wavs/009427.wav|Алесь пакусваў пяро: — Што ж, тады выходзіць, то мы жыхары Белай Русі?|@corpus
wavs/009428.wav|— Вузкая рука зламала пяро. — Ды не, не. Ёсць імя. Не адны магілы.|@corpus
wavs/009429.wav|Але хлопец, відаць, зразумеў пытанне як выгук пагарды. Алесь не стрымаўся. — Адкуль гэта ты даведаўся?|@corpus
wavs/009430.wav|— А паперак няма? — буркнуў Алесь. — Не ў старцоў, ёлуп хвашчоўскі.|@corpus
wavs/009431.wav|— А тым, што яны дурной галавой дадзены, гэтыя грошы. Алесь мераў хлопца вачыма.|@corpus
wavs/009432.wav|Яны ўсё яшчэ сачылі адзін за адным, але відаць было, што бойка згасне. — Гэта ты дурань, — сказаў хлопец.|@corpus
wavs/009433.wav|Пасябравалі той хуткай дружбай падлеткаў, што ўзнікае нечакана, а застаецца надоўга.|@corpus
wavs/009434.wav|Сам ты сабе гаспадар. А цяпер адзін паратунак — горад. Ды і там. Ну каму тут патрэбны свечкі?|@corpus
wavs/009435.wav|— Нездарма ж пасля апошняга паўстання многія тысячы з іх, самых небяспечных, у аднадворцы перавялі.|@corpus
wavs/009436.wav|І вось кароль падступіў з усёй сваёй чорнай сілай. І тады. Не папала яна ў палаценца,|@corpus
wavs/009437.wav|Хлопец цяжка, быццам ад сну адрываючыся, уздыхнуў і кінуў на ліру тры медныя капейкі.|@corpus
wavs/009438.wav|Хадзілі па кірмашы, збіраліся ў сутарэнні разбуранага касцёла.|@corpus
wavs/009439.wav|У астатніх няма імя. Алеся цяпер цягнула да гэтага хлопца.|@corpus
wavs/009440.wav|І ўсмешка была шчырая, чыстая. І яшчэ Алесю падалося, што вочы ў Кастуся былі не зусім сіметрычныя: адно трохі-трохі вышэй за другое.|@corpus
wavs/009441.wav|— Мы, вядома, усе ад Адама. Адзін народ. Але ж мы дваране. — Ну і што?|@corpus
wavs/009442.wav|"На якой гэта сабачай гаворцы? Пра якога гэта свінскага Міхася Крычаўскага?!"""|@corpus
wavs/009443.wav|Таму, што ён, не ведаючы Алесевых думак, прыйшоў да таго самага. А хлопец раптам сказаў: — Я шкадую, што цябе стукнуў.|@corpus
wavs/009444.wav|Сем коп лапцей. Алесь сказаў гэта з вялікай крыўды. Але падлетак, апрануты сапраўды сціпла, здавалася, не пакрыўдзіўся.|@corpus
wavs/009445.wav|— А ў мяне дзед. — Ясна, — сказаў Кастусь. — Вось і ведаем ужо самы першы запавет.|@corpus
wavs/009446.wav|Памянялі грошы, усыпалі старому ў шапку цэлую жменю медзі і пайшлі ў людскі натоўп.|@corpus
wavs/009447.wav|— Падазроныя людзі. Прыедзе аднекуль з Піцера мардастая поскудзь. Такі ўжо магнат, такі нобіль — хвігаю носа не дастанеш:|@corpus
wavs/009448.wav|Алесь прабыў у Свіслачы яшчэ тры дні. І ўсе гэтыя дні хлопцы не гублялі адзін аднаго з вачэй.|@corpus
wavs/009449.wav|І гэта было цудоўна: ведаць, што ўпершыню ў жыцці табе ёсць каму пісаць, ёсць для каго заліваць сургучом канверт,|@corpus
wavs/009450.wav|— Цябе не спыталі, — сказаў ён. — Яно і відаць, што з залатых каптаноў. Галоўка, як макаўка, а розуму — як.|@corpus
wavs/009451.wav|— То і вы аднадворцы? — Але. Сенат не зацвердзіў. — Дзед казаў, гэта яны назнарок, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/009452.wav|— Б'ешся ты здорава, — засмяяўся ён. — Прыклаў руку, дык не раўнуючы як станавы прыстаў. Давай знаёміцца, ці што?|@corpus
wavs/009453.wav|— Здурэў, ці што? — спытаў ён гучным кплівым голасам. Алесь цярпець не мог, каб з яго кпілі незнаёмыя.|@corpus
wavs/009454.wav|— Заходзьце, браты-сястрычкі родныя, заходзьце, мужы-жонкі зводныя! Дзівосы на калёсах: хлапчук з сажнёвым носам!|@corpus
wavs/009455.wav|— А тое, што іншая дабрыня горшая за дурасць. А дабрыня багатага. — Затое ты, відаць, з багатых.|@corpus
wavs/009456.wav|Урокамі буду зарабляць, а выб'юся. З нашай зямлі не пражывеш: бацька ўсіх не пракорміць. Дакрануўся да распухлай губы.|@corpus
wavs/009457.wav|А ён адкрыццё зрабіў. Першы. Знайшоўся мне яшчэ — Капернік. — Але ж я ведаю толькі траіх, якія адказалі мне так.|@corpus
wavs/009458.wav|"— ""Што?! Паганец, быдла, чарвяк мог цару спрыяць?!"" Ды старому — у вуха."|@corpus
wavs/009459.wav|Апошні наш мужык больш сумленны за першага з жандараў. Хлопец гаварыў гэта паважна, але відочна завучана.|@corpus
wavs/009460.wav|А папала у шчырае сэрца І каню пад падковы упала. Паміраючы ж, так прамаўляла:|@corpus
wavs/009461.wav|Ні бароў, ні дзяўчат, ні багацця, Ані дыму ў закуранай хаце.|@corpus
wavs/009462.wav|"А старцы — яны ж сляпыя. Падыдзе, слухае, слухае. ""Гэта што ж ты, падла, спяваеш?"|@corpus
wavs/009463.wav|ёсць для каго ўзважваць унцыі і залатнікі ліста, ёсць для каго, нарэшце, зусім па-даросламу ставіць у канцы постскрыптум,|@corpus
wavs/009464.wav|Алесь побач з ім таксама пачаў слухаць пад тужлівыя ўздыхі баб.|@corpus
wavs/009465.wav|Гамонячы, яны ішлі бясконцым кірмашом, а вакол іх заліваліся гліняныя свісцёлкі,|@corpus
wavs/009466.wav|Гэта надавала ягонаму абліччу нейкую незвычайную, уладную і моцную характарнасць.|@corpus
wavs/009467.wav|І зямелька, якую ты сватаў. Жабрак змоўк.|@corpus
wavs/009468.wav|І, непрыкметна для саміх сябе, яны пасябравалі за гэтыя дні.|@corpus
wavs/009469.wav|Граў на гарлачах ганчар, і ў адказ яму ляцеў спявучы перазвон крышталю, па якім вадзіў шкляной палачкай гандляр-венгр.|@corpus
wavs/009470.wav|Так, той быў, відаць, дужэйшы, але ў яго было менш гнуткасці і спрыту. — А я вось дам, дык ты і нагамі накрыешся, — сказаў хлопец.|@corpus
wavs/009471.wav|Страшна гулі струны: Ой, не будзеш ты мець, чарнарогі, Ні лугоў, ні праўдзівага бога,|@corpus
wavs/009472.wav|так сабе, між іншым, як быццам нешта забыў ды раптам і ўспомніў.|@corpus
wavs/009473.wav|— не вельмі ветліва спытаў ён. — А табе што? — Ну хто? Паляк? Мазур?|@corpus
wavs/009474.wav|Хай помніць, як мы біліся тут ды мірыліся. — Вядома, — сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/009475.wav|Андрэева дачка ўцякла ў лес і, седзячы ў разгаліне дуба, рыхтавала падарункі каралю, загадвала сяброўкам вастрыць нажы, каб кроіць імі для яго ручнікі.|@corpus
wavs/009476.wav|"Ну, стары апраўдваецца: ""Ён, паночак, цішайшаму цару спрыяў, Аляксею."""|@corpus
wavs/009477.wav|— Давай. Толькі паўрубель гэты дзеду ўсё ж аддамо. Размяняем на медзь і аддамо.|@corpus
wavs/009478.wav|Я ведаю, скуль ідзём. І продкаў ведаю. Я не ніжэйшы за хама, што мною кіруе.|@corpus
wavs/009479.wav|Турэцкі кароль наступаў, каб узяць за сябе Андрэеву дачку. І не толькі яе.|@corpus
wavs/009480.wav|Загорскі ведаў, што працяг прыказкі злосны і трохі непрыстойны. — Ты б паўтарыў, — з пагрозаю сказаў ён.|@corpus
wavs/009481.wav|Раней-то, кажуць, усяго было: і звера, і птушкі, і дзікага мёду. Ідзі сабе, чалавек, у лес, расчышчай ляды.|@corpus
wavs/009482.wav|Стаіць і цераз грыб плюе: срэбра яму не шкада беднаму чалавеку. — Ну і што?|@corpus
wavs/009483.wav|Алесь разумеў, што хлопец кажа праўду, але вуха пякло, а незнаёмы яшчэ і лаяўся. Варожасць зноў пачала нарастаць. — Ты хто такі?|@corpus
wavs/009484.wav|Непаразумела зірнуў на Алеся. І раптам вочы сталі іранічныя і трошкі злосныя:|@corpus
wavs/009485.wav|Кастусь звадзіў нават свайго новага знаёмага на пасядушкі з песнямі і на гулянку, прысвечаную сярэдзіне кірмашу, пасля якой кірмаш ідзе на спад.|@corpus
wavs/009486.wav|— Ну, ва ўладара граматы за стагоддзі згарэць ці струхлець маглі. Дык пашукайце ж у каралеўскіх архівах, у спісах, у кнігах старых.|@corpus
wavs/009487.wav|Пыл так і курэў над месцам бойкі. Урэшце яны стаміліся і, сапучы, стаялі, насцярожана сочачы адзін за адным. — Атрымаў? — спытаў хлопец.|@corpus
wavs/009488.wav|— Бацька мой аніяк прымірыцца не хоча. Ездзіць стараецца, столькі грошай марнуе. Сказалі: будзе маёнтак — будзем шукаць.|@corpus
wavs/009489.wav|"— А то зусім выйдзе па прыказцы: ""Шумі-гудзі, дуброва, едзе князь па дрова""."|@corpus
wavs/009490.wav|Ёсць яшчэ дзівосныя звяры. марская свінка і кракадзіл. Той самы, што праглынуў прарока Іёну.|@corpus
wavs/009491.wav|— І я таксама шкадую, — Алесь падаў хлопцу руку. Хлопец зрабіў крок, і падлеткі моцна паціснулі рукі.|@corpus
wavs/009492.wav|Гэтых кожная сытая храпа лічыць за нязлоўленых злодзеяў і злачынцаў. — За што?|@corpus
wavs/009493.wav|Ўсю зямлю нашу бедную сватаць. І не вытрымала жаночае сэрца.|@corpus
wavs/009494.wav|— Але ж і яны, — рука хлопцава зрабіла круг у паветры, — таксама такія ж, як ты, толькі не знайшлі, як сябе называць.|@corpus
wavs/009495.wav|А ёсць яшчэ шляхта, што сама зямлю арэ. Тыя зусім учарашнія мужыкі.|@corpus
wavs/009496.wav|Кастусь хораша смяяўся. Белыя зубы вельмі ўпрыгожвалі аблічча.|@corpus
wavs/009497.wav|— Дый ты атрымаў. У хлопца сапраўды распухла і без таго пухлая ніжняя губа; у Алеся вуха было чырвонае і пякло.|@corpus
wavs/009498.wav|Не. Хочуць як мага больш людзей прынізіць. Кастусь кусаў доўгую саломінку, што выскубнуў з воза.|@corpus
wavs/009499.wav|За такую песню паўрубля яму шкада. — За гэтую песню мне мільёна не шкада. Ды толькі не з тваіх рук. — А што мае рукі?|@corpus
wavs/009500.wav|Зямля збяднела. Лясы высеклі. У рэках вывелася рыба, у пушчах — звер.|@corpus
wavs/009501.wav|Хлопец не манежыўся, але, як то належыць сапраўднаму хлопцу, прымаў кожны знак павагі да сябе з пачуццём нязломнай уласнай годнасці.|@corpus
wavs/009502.wav|шалёна круціліся напалову пустыя каруселі, заклікаў у свой балаган дзед з кужэльнаю барадою:|@corpus
wavs/009503.wav|— Твой бацька купец? — Не, дваранін. Але ў яго ёсць маленькая фабрычка. Абрусы, сурвэткі, усё такое, словам.|@corpus
wavs/009504.wav|Стаіць сабе чалавек — і раптам гаворыць аб самым тваім, аб тым, пра што сам думаў.|@corpus
wavs/009505.wav|А сёлета яшчэ горш будзе. Бяднеем. — Чаму так? — Няма ні грошай, ні хлеба.|@corpus
wavs/009506.wav|Забяры свае бязбожныя грошы. — Чым гэта яны горшыя?! — спытаў Алесь. — Чаго ты да мяне прычапіўся?!|@corpus
wavs/009507.wav|— Маеш шчасце. Я таксама вучыцца люблю, ды толькі настаўнікі ў нас дрэнь. — Уздыхнуў. — Скончу, пайду ва універсітэт.|@corpus
wavs/009508.wav|— Багаты, — адказаў Кастусь. — Толькі ўтратны. Бацька казаў, што летась ледзь прадалі пятую частку ўсяго завезенага.|@corpus
wavs/009509.wav|— Што? Алесь не мог зразумець, адкуль гэтаму хлопцу стала вядома яго таямніца, ягонае адкрыццё.|@corpus
wavs/009510.wav|То ён прыцэньваецца да якога-кольвек фальварка. Купіць, відаць, сёлета ці трохі потым. А мне дык усё адно.|@corpus
wavs/009511.wav|— Ну і што? — спытаў хлопец. — А тое, што дурань, — ужо не так злосна сказаў Алесь.|@corpus
wavs/009512.wav|убачыў, што гожы падлетак з шэрымі вачыма хоча пакласці на ліру срэбны паўрубель.|@corpus
wavs/009513.wav|А Алесь звадзіў яго ў балаганы, бо з грашыма ў новага знаёмага, відаць, было не густа.|@corpus
wavs/009514.wav|Па-біблейску кіт, па-нашаму кракадзіл. Страшны звер. Да нас!.. Да нас!|@corpus
wavs/009515.wav|Зубрэнне гэтае. А ты любіш вучыцца? — Люблю. Толькі я дома вучуся. Мяне рыхтуюць у чацвёрты клас.|@corpus
wavs/009516.wav|— Чаго гэта ты, братка, так на мяне насыпаўся? — спытаў Алесь. — Ды стаіць, гляджу, такі павіч, толькі што хваста веерам не распускае.|@corpus
wavs/009517.wav|— Люблю Сярка за звычай, — паказаў ён сляпуча белыя зубы. — Ды толькі не тыя паны, што грошы маюць, а тыя, што бога знаюць.|@corpus
wavs/009518.wav|Кубракі-мсціслаўцы совалі пад нос людзям кнігі і малюнкі. — Багаты які кірмаш, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/009519.wav|Сватаць нівы, бары, і разлогі,І лугі, і праўдзівага бога. Сватаць дым у закуранай хаце,|@corpus
wavs/009520.wav|Ой, то не чорная хмара падступае. То турэцкі кароль наступае.|@corpus
wavs/009521.wav|Гэта ж я адкрыў. Гэта я — беларус. — Адзін Гаўрыла ў Полацку, — усміхнуўся хлопец. — Тут усе беларусы.|@corpus
wavs/009522.wav|— Давай уцячом, ці што, — сказаў хлопец. — Пакуль крамы бацькаў тавар бяруць, паходзім, паслухаем.|@corpus
wavs/009523.wav|Так, відаць, і ўсе. Твае продкі раней — і таму яны арыстакраты. Мае — пазней, і таму я проста з небагатых дваран.|@corpus
wavs/009524.wav|— Ты адкуль такі? — спытаў хлопец. — З Дняпра. А ты? — Я тутэйшы. Бацька прывёз тавар, а я з ім.|@corpus
wavs/009525.wav|Дзікуны брудныя, тубыльцы. Па кірмашы ідзе, як чума, ты скажы, ідзе — бязлюдзее кірмаш.|@corpus
wavs/009526.wav|— Ты вучышся дзе? — Тут і вучуся, — сказаў хлопец, — у прагімназіі. Праз пятнаццаць нейкіх дзён канец волі.|@corpus
wavs/009527.wav|— Каб ты ведаў, як страшна б'юць гэтых людзей, ты б так лёгка не глядзеў на гэта. Тым больш лірнікаў.|@corpus
wavs/009528.wav|— Дваране нашы цару таксама небяспечныя. — Ёсць і такія.|@corpus
wavs/009529.wav|І паўтарыў, відаць, чужыя словы: — Безгалосае мора. — Як гэта яны такія? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/009530.wav|— Ану дай. Сам пяты задзярэш. Праз хвіліну яны малацілі адзін аднаго з усёй заўзятасцю падлеткаў.|@corpus
wavs/009531.wav|Ішлі ў чалавечым моры. Вакол стаялі смех, божканне, нязлосныя праклёны. — Ведаеш, — сказаў Алесь, — я вельмі быў здзіўлены.|@corpus
wavs/009532.wav|Алесь падаў яму руку. — Давай. Я Алесь Загорскі. — Кастусь Каліноўскі, — сказаў хлопец. Яны стаялі і разглядалі адзін аднаго.|@corpus
wavs/009533.wav|— Значыць, вы небагатыя? — Небагатыя. У нас вялікая сям'я. Адных дзяцей лічыш-лічыш ды саб'ешся.|@corpus
wavs/009534.wav|А прозва — гаршком назаві, ды ў печку не стаўляй. Калі захачу — і арапам назавуся.|@corpus
wavs/009535.wav|Марская царэўна! Янка — волат, жарэ адно толькі сырое мяса — па сем фунтаў на дзень. Узгадавала яго мядзведзіха!|@corpus
wavs/009536.wav|А на ліру — нагою. — Ліру нашто? — Кніг пазбавілі — хочуць і ліры пазбавіць.|@corpus
wavs/009537.wav|— А я не глухому гавару, — сказаў хлопец. — То і відаць, што скнара.|@corpus
wavs/009538.wav|Часам на ўсё жыццё. Перад развітаннем яны вырашылі, што будуць пісаць адзін аднаму.|@corpus
wavs/009539.wav|— Скуль гэта ты такога набраўся? — Брат казаў, — з нейкім адразу прасвятлелым тварам сказаў Кастусь. — А ты адкуль?|@corpus
wavs/009540.wav|За якое ні схопішся сэрца —Ўсе адкажуць адзінаю смерцю. І адкажуць пажарамі хаты|@corpus
wavs/009541.wav|Мыла? Вось гэты чай? Або цукар? Чаю мужык не п'е, мыецца ён венікам, вечарам сядзіць пры лучыне.|@corpus
wavs/009542.wav|Зганьбілі людзей. Галадаць прымусілі. — Мы таксама з такіх, — з нейкім выклікам сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/009543.wav|Слухаў, нахмурыўшы тонкія і чорныя, нібы тушшу падведзеныя, бровы.|@corpus
wavs/009544.wav|Брата і дзеда не чапаць. І панствам не ганарыцца. — І тут твая праўда, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/009545.wav|І тут ён пачуў такое, што аж вочы сталі круглыя ад здзіўлення. — Беларус, — спакойна сказаў хлопец.|@corpus
wavs/009546.wav|— Старога за твой паўрубель маглі б у паліцыю павесці. У бедных людзей бываюць толькі медныя грошы.|@corpus
wavs/009547.wav|Ведаюць: пакуль слухаюць людзі хаця аднаго лірніка, не памерла воля.|@corpus
wavs/009548.wav|Было ж у нас калісь так, што мужык, калі ён ахвотай ішоў на вайну, рабіўся дваранінам.|@corpus
wavs/009549.wav|— Не паскупіўся. — Ну-ну. Тады ўжо як струбіш багацце — прыходзь да мяне.|@corpus
wavs/009550.wav|Цяпер яны стаялі поруч, два юнакі. А са сходаў, што вялі на тэрасу, плыў і плыў,|@corpus
wavs/009551.wav|І тут, нарэшце, з'явілася з карэты і стала павольна апускацца ўніз постаць старой жанчыны,|@corpus
wavs/009552.wav|Італьянец ад яго вушы зацісне, гэта для яго, як Бетховен пасля Беліні,|@corpus
wavs/009553.wav|Ён ні да чаго не абавязвае, гэты выраз.|@corpus
wavs/009554.wav|— Не, я не ў тым сэнсе. Чуеш, французская мова. Яна заглушае ўсё. Напэўна таму, што вельмі-вельмі прыгожая.|@corpus
wavs/009555.wav|З карэты другі лёкай дастаў маленькую і зграбную, як ляльку, дзяўчынку год дзевяці.|@corpus
wavs/009556.wav|На сівых буклях непрыступна ўзвышаўся беласнежны высокі чапец.|@corpus
wavs/009557.wav|А сам ідзі ў людскую. Выпі. Дапытліва зірнула на бацьку: — Спадзяюся, не паскупіўся ты на гарэлку для людзей?|@corpus
wavs/009558.wav|— І ты яшчэ тут, бацечка. Не рассыплюся, пэўна, неяк.|@corpus
wavs/009559.wav|насустрач ім і абцякаючы іх, стракаты людскі паток, у якім ужо бадай нельга было адрозніць твараў.|@corpus
wavs/009560.wav|— Слухай, — ціха спытаў Алесь, — чаму гэта ўсе яны тут гавораць не так? — Прыкідваюцца ўсё. Строяць з сябе больш годных, чым на самае справе.|@corpus
wavs/009561.wav|— Вазьмі ўжо яе. Аддай Янку. Няхай ляжыць у карэце, калі пераела. Стрымацца не магла, тэльбушына прагная.|@corpus
wavs/009562.wav|Дашлі сёння сыноў з крыгай. Паны юшку будуць есці, дык, можа, якая рыбіна ўблытаецца?|@corpus
wavs/009563.wav|Проста больш чым трэба яе стала. А малайчына быў. Памятаеш, мужа-нябожчыка як з вады выхапіў?|@corpus
wavs/009564.wav|— А хіба гэта мова для князя? — усміхнуўся Мсціслаў. — Гэта, брат, так.|@corpus
wavs/009565.wav|"абодва пышнавусыя, яны чамусьці нагадвалі камічных шляхцюкоў з карціны ""Бітва пад Оршай""."|@corpus
wavs/009566.wav|А Віялету апусці. Ты што, не бачыш, што яна патрэбу справіць хоча?.. Ды не сунь ты мне сваю руку. Што мне, сто год?|@corpus
wavs/009567.wav|Як удых і выдых. Колькі набрала паветра ў грудзі — столькі і аддала ім і праспявала сказ,|@corpus
wavs/009568.wav|Занадта добра, працягла, зусім як нейкая вясковая бабуля, гаварыла яна па-мужыцку.|@corpus
wavs/009569.wav|Вочы Мсціслава смяяліся. — Такая пані, як простасардэчнасць, сёння пакуль што зусім не з'яўлялася.|@corpus
wavs/009570.wav|Але ж яны не французы, гэтыя Хаданскія і іншыя. А вось гучыць польская — даволі моцны паток. А вось руская.|@corpus
wavs/009571.wav|Старэйшы, Іван, той хаця намагаўся ўсміхацца краёчкам вуснаў, ды і наогул быў больш тоўсты і гладкі.|@corpus
wavs/009572.wav|— Мне падабаецца, — пасля доўгай паўзы сказаў Мсціслаў. — Мне нават здаецца, што яна мяккая, толькі іхняе вуха не чуе.|@corpus
wavs/009573.wav|Лёкай дарэмна спрабаваў прытуліць іх да грудзей адной рукою, каб падаць другую камусьці, хто сядзеў унутры.|@corpus
wavs/009574.wav|і зняў з галоўнага каня хлапчыну-фарэйтара, у якога замлелі ногі, а з карэты ўсё яшчэ ніхто не выходзіў.|@corpus
wavs/009575.wav|(пані, відаць, увесь час загадвала трымаць яе на коле, баялася хуткай язды)|@corpus
wavs/009576.wav|І было ў яе мове тое, чаго не бывае не ў вясковых людзей: закончаная меладычнасць кожнага сказа, уласцівая для мужыцкай мовы.|@corpus
wavs/009577.wav|У старога графа паблажлівы, — бо не прыродны, а прыдбаны выхаваннем, — выраз на поўным, сінім ад брытвы абліччы, такі выраз можна бачыць на старых партрэтах.|@corpus
wavs/009578.wav|Затое Ілья Хаданскі нічога сабе. Гэткі звярок, рухавы, спрытны, гарэзлівы. Вочы сінія і дурнаватыя, як у кацяняці, валасы залацістыя.|@corpus
wavs/009579.wav|Лёкай абвясціў нейкім асабліва высокім голасам: — Высакародная пані Надзея Клейна з дачкой.|@corpus
wavs/009580.wav|вельмі тлустую і азызлую, але — дзіва! — зусім не агідную. Потым яшчэ адну.|@corpus
wavs/009581.wav|— Сабакам нязручна, — сказала з карэты буркатлівае старэчае кантральта. — Трымай Кадошку лепей, чорт бязглузды.|@corpus
wavs/009582.wav|Але цемната гэтая не была безжыццёвай, надта ўжо здаровы буры румянец выступаў на шчоках.|@corpus
wavs/009583.wav|— Граф Мікіта Хаданскі!.. Графіня Альжбета Хаданская. Граф Ілья Хаданскі.|@corpus
wavs/009584.wav|Твар старой выглядаў асабліва цёмным пад гэтым чапцом, пергаментна-карычневым.|@corpus
wavs/009585.wav|Румяныя вусны завучана ўсміхаюцца, — нават ямачка амура на адной шчацэ. Відаць, быў у свой час селадон, ведаў сабе цану.|@corpus
wavs/009586.wav|— Бадай што, і так, — сказаў Алесь. — Але ж чаму яны не саромеюцца гаварыць на гэтай грубай мове, калі загадваюць мужыкам:|@corpus
wavs/009587.wav|Дзяўчынка была, таксама як лялька, апранута ў блакітную шаўковую сукенку, высока, амаль пад пахамі, перахопленую танюткім паяском.|@corpus
wavs/009588.wav|— Пан Таркайла! Панскі брат, Тодар Таркайла!|@corpus
wavs/009589.wav|Гэтыя былі яшчэ больш дзіўныя. Абодва ў дыхтоўных, на сто год, сурдутах шэрага колеру, абодва трошкі занураныя,|@corpus
wavs/009590.wav|— .Ды яшчэ Басак стары і бацькі, калі гавораць са мной, то гавораць па-мужыцку. У чым тут справа?|@corpus
wavs/009591.wav|Старая была апранута ў карычневы строй з карункамі, такі шырокі, што ўся яе нізенькая постаць здавалася падобнай на невялікі стажок сена.|@corpus
wavs/009592.wav|а між тым няма для вуха сапраўднага паляўнічага музыкі, саладзейшай за гэту. Памаўчаў. — Толькі. не нашага розуму гэта справа.|@corpus
wavs/009593.wav|З якой табе прычыны сіліцца ды ножкай дыгаць? Кожнаму сваё. З прычыны гэтых старых тупіц?|@corpus
wavs/009594.wav|Валасы дзяўчынкі, попельныя, бязважкія, ляжалі ў доўгай — на грэчаскі манер — прычосцы. — Во пакутніца малая, — сказаў пяшчотна Мсціслаў.|@corpus
wavs/009595.wav|Праўдзівей, нагадвалі б, бо ні ў аднаго з іх не было ў вачах дабрадушнасці. Насцярожаныя шэрыя вочы, жорсткі прыкус вуснаў.|@corpus
wavs/009596.wav|І ніхто пакуль што слова не абмовіўся на мужыцкай, акрамя цябе. — А мне ўсё адно. Бацькі ў мяне няма.|@corpus
wavs/009597.wav|Маці заўсёды на водах, хворая. Ніхто не прымушае.|@corpus
wavs/009598.wav|Пастой з ім трошкі, сынок. Цяпер ужо нядоўга. Алесю адразу стала лягчэй, калі ён пачуў крокі Мсціслава, а потым дотык яго рукі.|@corpus
wavs/009599.wav|шчодра, не пакінуўшы для сябе ні драбніцы паветра, каб вымавіць яшчэ адно слова.|@corpus
wavs/009600.wav|— Пакінь, — казаў Маеўскі. — Ты ўсміхайся, а яны няхай сабе ідуць. Ну, усміхайся.|@corpus
wavs/009601.wav|У карэце нешта варушылася, не хочучы вылазіць. Другі лёкай паспеў за гэты час памагчы фурману прыўзняць гальму|@corpus
wavs/009602.wav|— Памыліўся, — вочы Мсціслава смяяліся, — з'явілася нарэшце і добрасардэчнасць. Во, брат, весялосці будзе.|@corpus
wavs/009603.wav|"Калі спытаць аб такіх — добразычлівы чалавек толькі і скажа: ""Ён дасціпны"", таму што больш у заслугу ім сказаць няма чаго."|@corpus
wavs/009604.wav|А малая Ядвіга і наогул кранала яго. Такая маленькая, як лялька. І раток лялечны. І вялізныя сінія вочы глядзяць з такой нявіннасцю і дабрынёй.|@corpus
wavs/009605.wav|"Затое Тодар, худы, згорблены нейкай невядомай сілай, глядзеў падазрона і холадна. Стоячы поруч, яны нагадвалі лічбу ""дваццаць""."|@corpus
wavs/009606.wav|Такім галубоў ганяць. Вітаюцца, праходзяць да бацькоў. Цікава было б зараз уцячы з гэтым Іллём і Мсціславам куды-небудзь у лес. Во пашукалі б!|@corpus
wavs/009607.wav|"І тут ужо не саромеюцца такіх грубых слоў, як ""крыга"", ""ублытаецца"". Нешта тут не да ладу. Табе што, таксама не падабаецца?"|@corpus
wavs/009608.wav|Тут, разумееш, нешта накшталт спеву рагоў на псовым паляванні.|@corpus
wavs/009609.wav|Зух быў, зух. Яна глянула на лёкая з іранічнай ухмылкай, бо той непаразумела глядзеў на Віялету,|@corpus
wavs/009610.wav|відавочна не ведаючы, што яму цяпер рабіць. Віялета ляжала, растапырыўшы ўсе чатыры лапы.|@corpus
wavs/009611.wav|Графіня пабляклая, з прыпухлымі вачыма. Адразу відаць, што злая румза. Алесь чуў і пра яе.|@corpus
wavs/009612.wav|Хлігер адвяду для цябе дый для сабак тваіх. І гукнула ў карэту: — Вылазь, Ядзя. Не бойся, не пакрыўдзяць.|@corpus
wavs/009613.wav|Бацька глядзеў на іх. Потым перавёў позірк на спіну сына.|@corpus
wavs/009614.wav|"Дворня казала. Казала, што з ""людзьмі"" капрызная, бо ўсё жыццё плача аб першым сыне, які памёр немаўляткам."|@corpus
wavs/009615.wav|Спакайната стала ў вачах. — Якая тут спакайната, — усміхнуўся бацька. — Я і не кажу, што зусім спакайната.|@corpus
wavs/009616.wav|такая незвычайная, што Алесь вылупіў вочы.|@corpus
wavs/009617.wav|Зноў дзіва: міма Алеся паспяшаў да сходаў бацька. Весела падміргнуў сыну. Збег уніз і, падышоўшы да дзверцаў, галантна падставіў руку.|@corpus
wavs/009618.wav|Але не смяяўся. Клейна не была яму смешная.|@corpus
wavs/009619.wav|"Лічбу ""дваццаць"" у парадным касцюме,якая павольна рухалася да дзвярэй у дом."|@corpus
wavs/009620.wav|Ідзе цэлая кампанія: поўны сівы чалавек у бездакорным фраку, старая ў чорных карунках і хлопец, можа, гады на два старэйшы за Алеся.|@corpus
wavs/009621.wav|— Ну-к, — прагучала кантральта, — давай пацалуемся хіба, ці што. Пастарэў ты, лэйбус, пастарэў.|@corpus
wavs/009622.wav|— Зараз будзе смех, — паўтарыў Мсціслаў. З карэты пачулася бурчанне. Потым нехта перадаў на рукі першаму лёкаю моську,|@corpus
wavs/009623.wav|Мужыкі гавораць, бо іх ніхто не вучыў. Хіба іх мову параўнаеш з французскай? Яна бедная і грубая.|@corpus
wavs/009624.wav|Нават прызнала лішнім з'явіцца тут на кароткі час. Няма чаго ёй тут рабіць.|@corpus
wavs/009625.wav|Яна была занадта выразная, гэтая спіна. І таму ён усміхнуўся і адшукаў вачыма маладога Маеўскага. — Мсціслаў, ідзі да Алеся.|@corpus
wavs/009626.wav|Потым дадумаю. У гэты момант у круг гонару ўз'ехала старадаўняя карэта шасцерыком. Спынілася перад сходамі.|@corpus
wavs/009627.wav|Сажэннага росту лёкай скочыў з запятак і з ляскам адкінуў падножку, расчыніў дзверы. — Проша.|@corpus
wavs/009628.wav|З адвечнай спеўнай тугой, з перападамі і ўзлётамі, калі здаецца, што вось зараз чалавек увесь, да апошняга, выльецца ў песню, звінелі галасы.|@corpus
wavs/009629.wav|Людзі Хрыстом богам моляць, каб за табою ды яму не дастацца! Падумай пра іх.|@corpus
wavs/009630.wav|Майка здзівілася. Тэкля гаварыла зараз, як сталага розуму жанчына. Магчыма, не свае словы.|@corpus
wavs/009631.wav|Бог жа мне даў долечку ліхую, Ліхое замужжа, бог жа мне даў.|@corpus
wavs/009632.wav|— Я вельмі дрэнна зрабіла яму. Я сама ведаю, што няварта яго. У Тэклі з'явіліся на вачах слёзы.|@corpus
wavs/009633.wav|— Нічога. Нічога не зробіш, Тэкля. Позна. — З труны толькі позна. Ты проста аддай сябе на ягоную літасць. на ягоную абарону.|@corpus
wavs/009634.wav|Вочы міжвольна адзначылі зграбнасць постаці, простую элегантнасць убору, капялюшык з танюткай залацістай саломкі.|@corpus
wavs/009635.wav|Ідзі да загоршчынскага паніча, павініся. На каленях прыпаўзі да павініся. Пэўна, не з'есць.|@corpus
wavs/009636.wav|— Ы — сказала Тэкля. — Вось што: чаго гэта ты, дзеўка, круціш? Думаеш, адну такую цацу бог стварыў?|@corpus
wavs/009637.wav|Твар госці хаваў цёмны, з мушкамі, вельмі густы вэлюм. — Пробачце, я прымусіла вас чакаць, — па-французску сказала Майка.|@corpus
wavs/009638.wav|Не журыся, мой татулька, ў доме Па мне, маладзенькай, не журыся.|@corpus
wavs/009639.wav|— Ну, ну і чаго ты з сабою такое робіш? Ссохла ўся. Трэці месяц толькі як да таго крактуна выходзіш — сонца бачыш.|@corpus
wavs/009640.wav|— Ніяк. Выйду за Хаданскага. Нянька схапіла Міхаліну за плечы. — За яго? Ды плюнь ты, хай ён утопіцца!|@corpus
wavs/009641.wav|"Нічога ж не зробіш, доля наша такая. Я і то часам Міхалку прасіла: ""Набі ж ты мяне, даражэнькі, можа, я ўжо тады менш цябе, змея, кахаць буду""."|@corpus
wavs/009642.wav|— Папрасі даравання. Ты не думай. Гэта не страшна. Наадварот, салодка і лёгка, ясачка ты мая.|@corpus
wavs/009643.wav|Майка раптам убачыла, што вочы невядомай, вялізныя, як азёры, глядзяць ужо на яе і праз яе,|@corpus
wavs/009644.wav|Старая гладзіла Майчыны плечы і адчувала, як яны дрыжаць пад яе рукой.|@corpus
wavs/009645.wav|Нібы малой, Тэкля выцірала Майцы аблічча памочаным ручніком. — Ты ідзі. Прымі, калі прыйшоў чалавек.|@corpus
wavs/009646.wav|Яна не бачыла пакуль яе аблічча, але трывога ўзрастала. — Дзякуй вам. Яны сядзелі адна насупраць другой і маўчалі.|@corpus
wavs/009647.wav|Далёка-далёка. — Сядайце, калі ласка, — упарта трымаючыся французскай, сказала Міхаліна. Нейкую трывогу выклікала ў ёй гэтая жанчына.|@corpus
wavs/009648.wav|Унізе быў адхон з дрэвамі і возера. Злева дзве снежныя званіцы. Яшчэ далей — стужка Дняпра, а за ёю жоўтыя ад жыта ўзгоркі.|@corpus
wavs/009649.wav|— Я прашу, прашу вас. Якія грахі замольваеш? Адзін грэх маеш. Паніча суседскага з домам пасварыла. Чым ён табе не здаўся?|@corpus
wavs/009650.wav|Бледнае аблічча Майкі перакрывілася. — Я не сказала, што не прымаю нікога. Але я нікога не прымаю з Вежы і Загоршчыны.|@corpus
wavs/009651.wav|Нянька, сама трохі дурнаватая, лічыла, аднак, што мазгі ўсіх астатніх людзей і ў параўнанне не могуць ісці з яе, Тэклінымі, мазгамі.|@corpus
wavs/009652.wav|не разглядаюць, а проста бачаць: наскрозь А ў шкляных далях, як з неба, спявалі, звінелі галасы:|@corpus
wavs/009653.wav|Хай ён, жорсткі чалавек, на трыбусе поўзае ды зад валочыць. Ой, паплачаш! Хлопца якога на каго мяняеш.|@corpus
wavs/009654.wav|Тэкля сцвярджала сябе, між іншым, і тым, што ведала дзесяткі два польскіх і рускіх выразаў і часам падводзіла размову, каб выкарыстаць сёе-тое з гэтага запасу.|@corpus
wavs/009655.wav|Закурыўся дробненькі дожджык Па чысценькім полі, закурыўся.|@corpus
wavs/009656.wav|І пад гэтыя цьмяныя пакорлівыя словы Майка заплакала. Упершыню за восем месяцаў.|@corpus
wavs/009657.wav|Нашто табе ў тую квэку лезці? За Выбіцкага — і то лепей, хай сабе ён і парцяныя шкарпэткі носіць.|@corpus
wavs/009658.wav|Рэдкія пылінкі плылі ў іх. — Выйдзі, кажу табе, — сказала Тэкля. — Выйдзі, дурная ты.|@corpus
wavs/009659.wav|Доўга. Госця, здавалася, слухала. І не проста слухала, а заслухалася. Галоўка схілілася набок.|@corpus
wavs/009660.wav|А можа, гэта звінела дрыготкая шкляная смуга гарачага паветра над нівамі?|@corpus
wavs/009661.wav|Зажурыўся мой татулька ў доме Па мне, маладзенькай, зажурыўся.|@corpus
wavs/009662.wav|З-за шатаў дрэў, з-за Дняпра тонка-тонка, высока-высока гучала жніво.|@corpus
wavs/009663.wav|Ды я б, маладою, на край свету за ім пабегла, каб хвіліну на мяне паглядзеў.|@corpus
wavs/009664.wav|Ото б я з ім аджыла. Маечка, дзетухна, не ідзі ты за таго!|@corpus
wavs/009665.wav|Занадта проста трымаючыся, яна выйшла на тэрасу і ўбачыла ля балюстрады высокую жанчыну ў залацістай сукні.|@corpus
wavs/009666.wav|Гэта не была скарга. Гэта спявала сама зямля.|@corpus
wavs/009667.wav|Не курыся, дробнеькі дожджык, Па чысценькім полі, не курыся.|@corpus
wavs/009668.wav|Не ты мне даў долечку ліхую, Ліхое замужжа, не ты мне даў.|@corpus
wavs/009669.wav|— Тэкля, — папрасіла Майка. — Мне вельмі дрэнна. — Ай гаротніца ты мая! Ну, ну як жа ты?|@corpus
wavs/009670.wav|Ну, дасць, можа у вуха раз-другі, як, не раўнуючы, мне за дурасць нябожчык Міхал. Ну, па спіне разок перацягне, дый даруе.|@corpus
wavs/009671.wav|Нібы па шкле лёгкім срэбным малаточкам, нібы ў тонкі шкляны посуд, на мяжы слыху, звінелі галасы.|@corpus
wavs/009672.wav|— Дурніца! — Тэклін твар перакрывіўся ад неўразумення і жалю. — То нашто ж, а?!|@corpus
wavs/009673.wav|Госця адказала таксама па-французску. І хоць памылак у вымаўленні не было — празмерная правільнасць мовы лепей за памылкі казала аб скутасці чалавека, які гаварыў.|@corpus
wavs/009674.wav|— Такі ўжо воўк — толькі ім вёдры са студні даставаць. Калі нават пойдзеш — пакінь, дзетачкі, людзей у сваім майне. Хай асобная ад мужа даброта ў цябе будзе.|@corpus
wavs/009675.wav|Я табе кажу, даруе. Затое век гора ведаць не будзеш. А добра як з ім будзе! Што ў царкве, што ў ложку.|@corpus
wavs/009676.wav|З-за цёмнага вэлюму, яшчэ цямнейшыя за яго, вільготна глядзяць, не міргаюць вочы.|@corpus
wavs/009677.wav|"Ён, ці ведаеш, бы ў песні: ""Як ён мяне пацалуе — тры дні ў губе цукар чую""."|@corpus
wavs/009678.wav|Пагавары, нічога не зробіцца.|@corpus
wavs/009679.wav|— Тэкля! — Ну, вядома. Як гадавала Тэкля, то добрая была. Тады мамка была міла, як ззаду мыла. — Не трэба, няню.|@corpus
wavs/009680.wav|— Я і без вас ведаю. — То таму і сядзіш? — спалохалася Тэкля. — Таму і сяджу, — упершыню за ўвесь час прызналася Міхаліна.|@corpus
wavs/009681.wav|— Што вы, — сказала госця. — Я проста не звярнула ўвагі. Заглядзелася на гэтую раскошу. Тэраса вісела над крутой стромай.|@corpus
wavs/009682.wav|— І так сябе мучыць? Ах ты! Грэблу, што коней чысцяць, узяць бы ды скуру са спіны тваёй, каб не села.|@corpus
wavs/009683.wav|У пакой праз сітняговыя плеценыя цыноўкі ледзь прабівалася палоска сонечнага святла.|@corpus
wavs/009684.wav|— Я нікога не прымаю, — сказала Майка. — То ты б лепей узяла ды Іллюка не прыняла, — падперла рукі ў бокі Тэкля.|@corpus
wavs/009685.wav|Тэкля заплакала. — А лепей уцякай ты ад яго.|@corpus
wavs/009686.wav|Сяляне не нашы, а зямля наша і ад прынцыпу цэнтральных губерняў:|@corpus
wavs/009687.wav|Пры гэтым пан Мнішак паставіў подпіс толькі ўчора. А пан Раткевіч, хаця ідэя запіскі была ягонай, зняў свой подпіс, не згаджаючыся з дапаўненнямі,|@corpus
wavs/009688.wav|— Ціха, панове дваране, — сказаў Яроцкі.|@corpus
wavs/009689.wav|З усяго гэтага хаўрусу Вежа паважаў толькі аднаго Ісленьева. Паважаў за чысціню, хаця і ставіўся да яго з нейкай дзіўнай паблажлівасцю,|@corpus
wavs/009690.wav|Адабраць, за няздатнасць і п'яную прыдуркаватасць, права кіраваць жывымі людзьмі,|@corpus
wavs/009691.wav|Галас усё нарастаў. — Вырадкі! — крычаў Кроер. — Сацыялісты!|@corpus
wavs/009692.wav|распатланы, як заўжды на падпітку, з ашалелымі шэрымі вачыма, такімі вар'яцкімі, што хоць ты перахрысціся, зазірнуўшы ў іх выпадкам.|@corpus
wavs/009693.wav|Урэшце, павагу ў іх прыдбаць лёгка. Вежа нахіліўся да Ісленьева, шапнуў яму:|@corpus
wavs/009694.wav|Зала рагатала. І рогат зрабіў тое, чаго не зрабілі б аголеныя шпагі. Кроер сеў. І адразу ўдарыў у гонг Басак-Яроцкі.|@corpus
wavs/009695.wav|Колькі год гуляюць славутыя бандыты? А колькі пашанцуе.|@corpus
wavs/009696.wav|— Кроер, я абарву вам вушы, — сказаў Раткевіч. — Я мяркую, вы яшчэ не заклалі ў карчме вашай шпагі? Кроер зароў.|@corpus
wavs/009697.wav|"Я лічу правільным прынцып: ""Яны — не нашы, а зямля — напалову""."|@corpus
wavs/009698.wav|І тут Клейна спрытна, як кошка, схапіла яго пухлай ручкай за вуха. — Не торгайся, бацюхна. Я табе цяпер не жанчына.|@corpus
wavs/009699.wav|Старшыня Басак-Яроцкі, у сваім каўказскім афіцэрскім мундзіры і пры ўсіх рэгаліях, стаміўся біць малаточкам у гонг і толькі з дакорам пагойдваў галавою:|@corpus
wavs/009700.wav|Усе знаёмыя, кожны твар, кожная постаць. Вунь сядзіць адзіная сярод усіх жанчына, Надзея Клейна|@corpus
wavs/009701.wav|У першым радзе жоўчнае, знясіленае нейкай неадчэпнай думай аблічча Яраша Раўбіча.|@corpus
wavs/009702.wav|— Адкараскацца, адкруціцца захацелі ад сваіх мужыкоў, — сказаў Вежа.|@corpus
wavs/009703.wav|На падлакотніку крэсла цяжка ляжыць безвалосая рука з жалезным бранзалетам.|@corpus
wavs/009704.wav|— Я не галадранец. А мая асобная думка — вось яна. Браніборскі прапануе адступіць ад мясцовага прынцыпу:|@corpus
wavs/009705.wav|І тут перад ім раптоўна стала Надзея Клейна. — Ну, — сказала яна. — Ну!|@corpus
wavs/009706.wav|Ісленьеў схіліўся да Вежы і ціха спытаў у яго: — Ну? Чакалі вы гэтага? — Даўно чакаў, — Вежа глядзеў на віраванне натоўпу.|@corpus
wavs/009707.wav|пакуль сабутэльнікі па п'янцы не далі доўбняй, ды трапілі, відаць, па голым месцы.|@corpus
wavs/009708.wav|Частка дзевятнаццатая. Зала губернскіх дваранскіх збораў нагадвала мора ў непагоду.|@corpus
wavs/009709.wav|— Ты пачаў гэтую справу, бо ты якабінец, — Кроер крычаў з круглымі ад гневу вачыма, — бо ад цябе смярдзіць французяцінай. Глядзіце, дваране!|@corpus
wavs/009710.wav|Рукою прыкрыў рот. Людзям у зале відаць было паўзверх рукі хітрае, з іскрай, вока.|@corpus
wavs/009711.wav|Трохі далей, адсунуўшыся ад Таркайлы, сядзеў Ісленьеў. Румяны, як яблык, старэчы твар яго быў нездаволены, трошкі нават грэблівы:|@corpus
wavs/009712.wav|— І яны галадуюць, і мы! Раптам узвіўся над сваім крэслам пан Кроер. — Не!|@corpus
wavs/009713.wav|Прайдзісвет гуляў некалькі год. Чортаў Бацька — шаснаццаць і яшчэ адно лета,|@corpus
wavs/009714.wav|унесенымі Браніборскім, і згадзіўся зноў паставіць толькі сёння, патрабуючы, аднак, магчымасці выказаць асобную думку.|@corpus
wavs/009715.wav|і ў гэтым маўчанні прагучаў голас: — Рацыя! І ў адказ яму паляцела з розных канцоў: — Правільна! — Досыць ужо!|@corpus
wavs/009716.wav|мела б права і магчымасць патрабаваць апекавання над гэтым раз'юшаным сабакам.|@corpus
wavs/009717.wav|толькі каб той памог яму спаймаць таго збеглага мужыка, што кінуў вілы. Як бо яго? Кошык?.. а, Корчык!..|@corpus
wavs/009718.wav|— Толькі трошкі не так чакаў. — Чым вы гэта ўсё тлумачыце? — Подласцю, — спакойна сказаў Вежа. — Чаму?|@corpus
wavs/009719.wav|(у яе ў доме няма дарослых мужчын, і ездзіць яна ў зборню прынцыпова).|@corpus
wavs/009720.wav|— Што б вы прапанавалі? — Пачуеце, — сказаў Вежа. — Яны ў мяне павінны спытаць. І я адкажу.|@corpus
wavs/009721.wav|Ён высіўся ў першым радзе ганаровых крэслаў на подыюме.|@corpus
wavs/009722.wav|Яго вар'яцкія шэрыя вочы, пашыраныя, ашклянелыя, абводзілі людзей. — Не і яшчэ раз не! Хто прыдумаў?|@corpus
wavs/009723.wav|А тут выходзіць, усё наша: і грошы за заклад, і зямля, — толькі яны не нашы. Нашто яны нам з голым пузам?|@corpus
wavs/009724.wav|Вусны ягоныя былі горкія. — Як бабу. цалавалі, дык завушніцы абяцалі,|@corpus
wavs/009725.wav|У канцы стала, ля урны, наводдаль ад усіх, распанела, з мяккай старэчай грацыяй разваліўся ў крэсле стары Вежа.|@corpus
wavs/009726.wav|А мне, дый усім тут, непатрэбны работнікі-жабракі, памагатыя-жабракі.|@corpus
wavs/009727.wav|Пан Раткевіч, вядома, выступае за народ, а не за сваю кішэню. Ён сам казаў, што ён робіць гэта не праз выгаду.|@corpus
wavs/009728.wav|Браніборскі ўзняўся, чаканячы крок, пайшоў на подыюм. Чырвоная саф'янавая папка з залатымі снурамі заціснута пад пахай, галава ўскінута.|@corpus
wavs/009729.wav|Большасць супраць прыгону. І яны не ў рымары захацелі, а ў багатыя людзі.|@corpus
wavs/009730.wav|Мой дом. І ідзіце вы, маўляў, да д'ябла з вашымі раджаннямі, пан маршалак і пан губернатар.|@corpus
wavs/009731.wav|Кажуць, пасля бунту ў Півошчах брацік зусім расперазаўся: п'е як апантаны, распуснічае, марнатравіць набытак.|@corpus
wavs/009732.wav|Гэта — святыя ёлупы. Як быццам нехта ім дазволіць быць святымі ў гэтым прытоне. А астатнія? Чуеце, як на Кроера крычаць?|@corpus
wavs/009733.wav|Я шкадую, што пусціў Браніборскага і дазволіў яму дапаўняць маю запіску. Шкадую, што цяпер застаўся ў меншасці з панам Мнішкам.|@corpus
wavs/009734.wav|— Чорт ведае што. Дваране яшчэ называюцца. Горш за малых дзяцей. — Дай ім выкрычацца, Пятро, — спакойна сказаў Юры Загорскі.|@corpus
wavs/009735.wav|"Нават усе гэтыя так званыя ""тузы"" глядзяць на яго не без павагі."|@corpus
wavs/009736.wav|Побач з ім прыстроіўся стары граф Хаданскі. На сінім ад брытвы абліччы, як заўсёды, гуляла паблажлівая ўсмешачка.|@corpus
wavs/009737.wav|Але каб вырашылі сумленна адмяніць — я першы аформіў бы. Грэшная, злая справа. Састарэлая. Непатрэбная.|@corpus
wavs/009738.wav|А то атрымалася, што я пачаў гэтую справу, бо мне асабіста прыгон нявыгадны. А гэта не так. Усё.|@corpus
wavs/009739.wav|а як баба раджаць, дык яны ўцякаць. Было: яны нашы, таму што зямля наша.|@corpus
wavs/009740.wav|Ох, нешта будзе. Дальбог, будзе, — думае пан Юры. Тым больш што ў заднім радзе сядзіць далёкі брацік жонкі, любенькі пан Кастусь Кроер,|@corpus
wavs/009741.wav|— Сярод Янак пакуль што не заўважана ні Лавуазье, ні Мармантэляў.|@corpus
wavs/009742.wav|калі клубні амаль нельга адрозніць ад гразі, аб плацяжах па закладах, аб недаборах.|@corpus
wavs/009743.wav|Што ты збіраешся рабіць, аспід, дай я гляну. — Жанчына, адыдзі!|@corpus
wavs/009744.wav|Гэтыя, відаць, нешта прачулі, бо сядзяць насцярожана. Абодва пышнавусыя, абодва ў дыхтоўных, на сто год, сурдутах.|@corpus
wavs/009745.wav|А вы спытайцеся ў гаспадароў — ці забылі яны хаця адзін год мужыка пастрыгчы? Вось. Вось яно і ёсць.|@corpus
wavs/009746.wav|маёнткі ў апеку, а пана Канстанціна пад хатняе зняволенне, гуляць з нянькай у дурня ды чытаць чэцці-мінеі. Хай адзін знявечаны.|@corpus
wavs/009747.wav|Гэта былі звычайныя звесткі аб бядотным становішчы губерні, аб градзе, аб нечуванай хваробе бульбы,|@corpus
wavs/009748.wav|Браніборскім, Вітахмовічам, Вірскім, Панафідзіным, Яноўскім. Раткевічам. — Сем пар чыстых, — сказаў Кроер,|@corpus
wavs/009749.wav|Стары Вежа глядзеў на сына і ўсміхаўся. Усё ж чагосьці варты.|@corpus
wavs/009750.wav|Дастаўшы з папкі лісты блакітнай паперы, Браніборскі пачаў чытаць, трымаючы ларнет куды вышэй ліста. Усе слухалі.|@corpus
wavs/009751.wav|І вось таму я не за тое, каб адмянілі прыгон у іхніх маёнтках. — Не разумею вас, — сказаў Ісленьеў.|@corpus
wavs/009752.wav|— Я не жабрак і не галадранец, — сказаў даўжэзны, як калядная свяча, Юллян Раткевіч: жаўтаватае аблічча яго было нервова-злоснае.|@corpus
wavs/009753.wav|Людзі галодныя — дзе ім плаціць? Урад ішоў на некаторую адтэрміноўку, каб апошняй шкуры з мужыка не злупіць.|@corpus
wavs/009754.wav|Гэта, я лічу, несумленна, гэта пазбаўляе мужыкоў набытку, робіць іх жабракамі.|@corpus
wavs/009755.wav|Старшыня для парадку яшчэ раз ударыў у маленькі гонг. Бронзавы гук неяк жаласна праляцеў вялізнай пацішэлай залай, прагучаў пад скляпеннямі і змоўк.|@corpus
wavs/009756.wav|— Мы назнарок пакінулі час на тое, каб абмеркаваць запіску, пададзеную дваранскаму губернскаму з'езду і падпісаную васьмю дваранамі.|@corpus
wavs/009757.wav|Усе ведалі гэта, але звесткі, сабраныя ў купу, гучалі цяпер значна больш важка і нават застрашліва.|@corpus
wavs/009758.wav|Пан Юры амаль жадаў, каб у адной з вёсак Кроера адбылося нешта дзікае. Тады дваранская грамада, пад яго, пана Юрыя, кіраўніцтвам,|@corpus
wavs/009759.wav|Я на зборні. Такая, як усе. Сядзь, бацюхна. Сядзь ціхутка. І слухай, што разумныя людзі гавораць.|@corpus
wavs/009760.wav|бо Ісленьеў мяккацела служыў. .Загорскаму ўдалося навесці цішыню. Ён зрабіў Басаку-Яроцкаму знак казаць далей.|@corpus
wavs/009761.wav|Хіба толькі тыя, што падпісалі? Не, большасць.|@corpus
wavs/009762.wav|А нядоімак у гэтых вось гаспадароў набралася ледзь не ад часоў цара Гароха.|@corpus
wavs/009763.wav|размовы, размовы, размовы — абрыдла.|@corpus
wavs/009764.wav|Вочы-правалы часам сустракаюцца з вачыма пана Юрыя і змяжаюцца, як у стомленай птушкі. .Пан Іван Таркайла з братам.|@corpus
wavs/009765.wav|Ля яго Раткевіч Юллян, галава малодшага роду Загорскіх, чалавек з нервовым жаўтаватым абліччам. Ён гаворыць аб нечым з Мнішкам.|@corpus
wavs/009766.wav|— У голад кінуць. Мне, граф, вядома, не хочацца, дзеля ўнука, каб прыгон адмянілі.|@corpus
wavs/009767.wav|і ўсе паглядзелі на яго. — Ямантам. — Сем пар нячыстых, — сказаў Кроер, але ўжо цішэй. — І Мнішкам.|@corpus
wavs/009768.wav|І вось загонавыя, разам з блакітнымі, гойсаюць па лясах, ловяць. Ды толькі трасцу вы яго без здрады зловіце.|@corpus
wavs/009769.wav|Затое астатняя тысяча душ уздыхнула б з палёгкаю. І нічога, нічога ж з ім нельга зрабіць, пакуль ён бандыцкім баронам сядзіць у сваіх вёсках.|@corpus
wavs/009770.wav|Становішча было сапраўды пагрозлівае. Скончыўшы з уступнай часткай, Браніборскі абвёў усіх позіркам, змоўк на хвіліну|@corpus
wavs/009771.wav|Галадранцы прыдумалі! У якіх сваіх душ няма. Зайздрасць іх бярэ! Мнішкі прыдумалі, Вірскія! Людзі з двума дваровымі. Жабракі!|@corpus
wavs/009772.wav|— Вы зноў лаеце гэтых людзей, і ўрад, і веру. Проста дзіву даешся. Яны ўсміхнуліся.|@corpus
wavs/009773.wav|А вось там хвалюецца пан Мнішак з яго замучаным тварам і стрыманым гонарам у вачах.|@corpus
wavs/009774.wav|Уся гэтая паўкруглая зала, усе месцы за калонамі, подыюм і амфітэатр хораў — усё гэта было напхана людзьмі.|@corpus
wavs/009775.wav|Паблажлівая завучаная ўсмешачка нерухома ляжала на яго вуснах. — Не разумею прычыны спрэчкі, — сказаў ён па-французску.|@corpus
wavs/009776.wav|Пан Юры, маршалак Юры — бо тут ён быў зусім іншы, невядома адкуль і веліч узялася — абводзіў вачыма залу.|@corpus
wavs/009777.wav|"Сяляне нашы, а зямля — іхняя ў імя прынцыпу: ""Мужыкі не належаць нам — зямля не належыць ім""."|@corpus
wavs/009778.wav|Часам да іх схіляецца з задняга рада галава Міколы Браніборскага, таксама сваяка з малодшага роду.|@corpus
wavs/009779.wav|— Мужыцкія дабрадзеі! — крычаў Кроер. — Якабінцы! Княствамі ім валодаць абрыдла! Яны ў басякі захацелі, у рымары!|@corpus
wavs/009780.wav|— Але, — загулі галасы. — Тады я пачынаю, — сказаў Яроцкі. — Пан граф Хаданскі. Хаданскі ўстаў.|@corpus
wavs/009781.wav|Хай у старцы ідуць. Хай самі за сябе плацяць нядоімкі, якія дагэтуль за іх плацілі мы.|@corpus
wavs/009782.wav|Гэта пачатак вашага канца! Шум выбухнуў вакол яго. Сабутэльнікі цягнулі пана на месца. Раткевіч ірваўся да Кроера.|@corpus
wavs/009783.wav|Па вёсках стаіць лаянка, плач, мардабой. Пасябраваў, сволач, з Мусатавым, даў яму, кажуць, куку ў руку,|@corpus
wavs/009784.wav|Непрыемная галава, сквапная, з хваткім, як у галаўня, ротам. Гэты, відавочна, запраўляе справамі ў сваім кутку і зараз нешта рыхтуе.|@corpus
wavs/009785.wav|— .у палонцы, — сказаў Кроер. — Пане Браніборскі, — сказаў Яроцкі, — ідзіце сюды, чытайце.|@corpus
wavs/009786.wav|А Чорны Война гуляе ўжо дваццаць год. Лясы нямераныя, сцежкі знаёмыя.|@corpus
wavs/009787.wav|— Дурань Кроер не мае рацыі, — сказаў Вежа. — Яны не ў якабінцы захацелі і не ў рымары. Такіх сярод іх — Мнішак ды Раткевіч.|@corpus
wavs/009788.wav|Твар быў шыракаваты ў скулах, але ладна вытачаны.|@corpus
wavs/009789.wav|Алесь раззлаваўся: — А чаму гэта ў вас такое дзіўнае імя, маленькая дзяўчынка?|@corpus
wavs/009790.wav|па-дзіцячы даўганогая, у белай, званочкам, сукенцы, што адкрывала яе загарэлыя моцныя ножкі.|@corpus
wavs/009791.wav|А ён пабойваўся. Усё ж гэта быў той самы Раўбіч, у доме якога гарэў далёкі агеньчык, такі маленькі, як іскра.|@corpus
wavs/009792.wav|І гэта неяк памірыла з ёю Алеся, бо ён адчуў сябе мацнейшым. Бацька падміргнуў Раўбічу, і дарослыя перасталі звяртаць увагу на дзяцей.|@corpus
wavs/009793.wav|Раўбіч уважна глядзеў на Алеся. Быў ён сярэдняга росту, але моцна складзены, з кароткай шыяй і магутнымі пукатымі грудзьмі.|@corpus
wavs/009794.wav|Франс, чорнавалосы, матава-бледны, прыгожы хлопчык, працягнуў Алесю руку з пачуццём уласнай годнасці. Тонкі рот ветліва і трошкі завучана ўсміхаўся.|@corpus
wavs/009795.wav|Немагчымае дзіця набліжалася да іх даволі рашуча і амаль цягнула за руку, як вялізную ляльку, Ядзечку Клейну.|@corpus
wavs/009796.wav|Белая шаўковая яе сукенка прыемна адцяняла слабы залацісты загар на руках. Валасы былі сабраны ў высокую прычоску, смешную на дзіцячай галоўцы.|@corpus
wavs/009797.wav|— Я думаю, што наступны раз мы выправімся, — сказала пані Эвеліна. — А пакуль што, сапраўды, дзе ж старэйшая?|@corpus
wavs/009798.wav|Гэтаму ўражанню дапамагала яшчэ і тое, што вейкі былі доўгія і густыя, зусім не мужчынскія,|@corpus
wavs/009799.wav|усё гэта пасавала да агульнага выгляду і рабіла няправільны ўвогуле твар нейкім па-мужчынску прыгожым.|@corpus
wavs/009800.wav|Ад гэтых назіранняў адарваў яго мяккі жаночы голас: — Яраш, ты паглядзі толькі, які ён зараз гожанькі.|@corpus
wavs/009801.wav|— Мяркую, вы цяпер будзеце ў нас частым госцем, князь, — сказаў ён па-французску.|@corpus
wavs/009802.wav|Той Раўбіч, пра якога казалі, можа, і зусім няпраўду, быццам ён страляў на раздарожжы ў прычасць.|@corpus
wavs/009803.wav|Калі яна гэта рабіла, яе рукі агаліліся вышэй локцяў, няспрытныя, худыя, як пруцікі, рукі з вострымі локцікамі.|@corpus
wavs/009804.wav|— Наша немагчымае дзіця,— з усмешкай сказала Раўбічава.|@corpus
wavs/009805.wav|— Ваша свята падабаецца ўсім, і вы таксама. Алесь таксама схіліў галаву.|@corpus
wavs/009806.wav|Пашытае, відаць, першакласным майстрам з вельмі дарагога, танюткага шэра-блакітнага сукна.|@corpus
wavs/009807.wav|Але самыя дзіўныя былі вочы: халодныя, карыя, з такімі пашыранымі зрэнкамі, што райка, здаецца, зусім не было.|@corpus
wavs/009808.wav|Тая ледзь паспявала за сваёй мучыцелькай. — Вось, — сказала мучыцелька. — Вось яна, Ядзя. Так і не ўцякла.|@corpus
wavs/009809.wav|— Гэта мой сын. А гэта Раўбічы, сынок, бліжэйшыя нашы суседзі. Вось гэта пан Яраслаў Раўбіч.|@corpus
wavs/009810.wav|Усё астатняе было звычайнае: шэрыя панталоны, забраныя ў боты на высакаватых абцасах.|@corpus
wavs/009811.wav|з трошкі вінаватай, вельмі жаночай усмешкай на прывялых вуснах. — Вось вам і мой старэйшы, пані Эвеліна, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/009812.wav|Каб не гэта, Раўбіч выглядаў бы старасвецкім дваранінам з мядзведжага кута.|@corpus
wavs/009813.wav|і сустрэў спакойны позірк цёмна-блакітных вачэй сталай жанчыны, якая стаяла побач з Раўбічам.|@corpus
wavs/009814.wav|— Не буду, — сказала Майка. — Дальбог, не буду, матулечка. І глянула на Алеся халаднаватымі вачыма.|@corpus
wavs/009815.wav|а на павеках, займаючы ўсе вачніцы, ляжаў асмужаны цёмны цень. Страшнавата было глядзець у гэтыя вочы.|@corpus
wavs/009816.wav|Дзяўчынка ўздыхнула і першая адвяла позірк, не вытрымала. Губкі яе таргануліся, бы ад няўлоўнай крыўды.|@corpus
wavs/009817.wav|А пан Юры тым часам вёў Алеся праз танцавальную залу, авальную, з тонкімі белымі калонамі і хорамі, на якіх ужо брынкліва настройваў скрыпкі і басы аркестр.|@corpus
wavs/009818.wav|нейкую ўнутраную іронію да таго, што ён казаў. — Чаму вы не прывезлі сваёй малодшай? — ветліва спытаў пан Юры.|@corpus
wavs/009819.wav|І ўсё ж Алесь глядзеў. Гэты твар палохаў, але адначасова нечым прыцягваў яго.|@corpus
wavs/009820.wav|Малады Раўбіч, асабліва ладны ў сваім бездакорным дзіцячым фраку з чорнага тонкага сукна, схіліў галаву:|@corpus
wavs/009821.wav|Каб не язык, зусім някепскае было б дзяўчо. Адцягаць бы цябе за валасы. Ведала б, як жарты строіць.|@corpus
wavs/009822.wav|— Яго толькі сёння стрыглі? — прыўзняла бровы дзяўчынка. — Зусім як дзяўчынку. Бедны! Вочы Раўбіча смяяліся.|@corpus
wavs/009823.wav|Усё, акрамя аднаго: запясце правай рукі, жылістае і загарэлае, моцна перахопліваў шырокі жалезны бранзалет,|@corpus
wavs/009824.wav|Той самы Раўбіч, якога лічылі чараўніком вясковыя дзеці. Той Раўбіч, з падполаў якога цягнула серай.|@corpus
wavs/009825.wav|— Наталі ж толькі два гады. — Гэта дзіцячае свята, — сказаў бацька і падкрэсліў: — Таму я і запрашаў усіх. Для такіх гасцей мы аддалі асобны пакой з цацкамі.|@corpus
wavs/009826.wav|Алесь схіліў галаву, а потым, можа, занадта рэзка, ускінуў яе. Яму аніяк не хацелася, каб нехта заўважыў у ягоным паклоне нясмеласць.|@corpus
wavs/009827.wav|сцябліны чартапалоху, стылізаваную шыпшыну на капцы і фігурку конніка на шалёным кані.|@corpus
wavs/009828.wav|— У вас нейкае зусім сялянскае імя, хлопчык, — паважным птушыным галаском сказала яна. — Чаму б гэта?|@corpus
wavs/009829.wav|Бровы доўгія, вычварна зламаныя і таму пагардлівыя, а лоб пераходзіў у нос амаль роўна, як на старых статуях.|@corpus
wavs/009830.wav|— Старэйшую я заўважыў. А Наталі няма. — Што вы, — вінаватая ўсмешка Раўбічавай рабіла яе твар асабліва прыемным.|@corpus
wavs/009831.wav|А пад брывамі насмешліва глядзяць на яго цёмна-блакітныя, як марская вада, вочы.|@corpus
wavs/009832.wav|Цяжкі, знясілены нейкай неадчэпнай думай, змардаваны і грозны твар.|@corpus
wavs/009833.wav|Але яна стрымалася і знешне спакойна паправіла на плячах доўгую карункавую мантылью.|@corpus
wavs/009834.wav|пацьмянелы ў паглыбленнях, бліскучы на пукатых паверхнях, зроблены таксама па-майстэрску. Алесь краем вока заўважыў на ім нейкія трыліснікі,|@corpus
wavs/009835.wav|— Вечар добры, Ядзенька, — сказала Раўбічава. — А ты, Міхаліна, трымай сябе прыстойна. Вось хлопчык, якога сёння стрыглі, пазнаёмся з ім.|@corpus
wavs/009836.wav|— Будзе сапраўдны князь, — трошкі нават расчулена сказаў ён. — Не сродак, не цацка чужой сілы.|@corpus
wavs/009837.wav|Паводзіны Франса яго забаўлялі, і ён паспеў заўважыць за манерамі маладога прыдворнага тое, што ратавала Франса і не рабіла яго смешным:|@corpus
wavs/009838.wav|— Ма, — з дакорам сказала малое, — ты ж ведаеш, я не люблю. — Не чапляйся да маіх слоў, Майка, — больш паблажліва сказала маці.|@corpus
wavs/009839.wav|З натоўпу гасцей якраз у гэтую хвіліну выбралася дзяўчынка, — гады мо на два маладзейшая за Алеся, —|@corpus
wavs/009840.wav|Ён скоса глянуў на пана Юрыя і сустрэў яго вясёлы позірк. — Не чапляйся да слоў, Міхаліна, — сказала Раўбічава.|@corpus
wavs/009841.wav|Чорныя як смоль і сівыя на скронях валасы стваралі на патыліцы магутную грыву, а спераду падалі на лоб касой скобкай.|@corpus
wavs/009842.wav|Гэта быў сурдут не сурдут, а нешта пашытае пад кароткую і шырокую чугу.|@corpus
wavs/009843.wav|А Алесь, хаця яму было амаль фізічна цяжка, не апусціў вачэй.|@corpus
wavs/009844.wav|Вочы без райка глядзелі ў вочы хлопцу, быццам выпрабоўваючы.|@corpus
wavs/009845.wav|Якраз таварыш майму Франсу. Пазнаёмцеся, дзеці.|@corpus
wavs/009846.wav|Шчыльна сціснутыя вусны вялікага рота, высокі гладкі лоб —|@corpus
wavs/009847.wav|Жанчына была звычайная, з русай каронай валасоў на галаве,|@corpus
wavs/009848.wav|Проста хлопчык з партрэта Аляшкевіча. Абражаны гэтымі словамі, ён таргануў галавой управа|@corpus
wavs/009849.wav|І тады, пасля хвіліны гэтай нямой дуэлі, на сціснутых вуснах у Раўбіча з'явілася ўсмешка.|@corpus
wavs/009850.wav|— Бачыце, які недарасль выгадаваўся. — Які ён недарасль, — сказала Раўбічава. — Ён проста харошы хлапчына.|@corpus
wavs/009851.wav|Шматлікія госці купкамі стаялі між калон, гаманілі і смяяліся. Пан Юры і Алесь падышлі да адной з купак. — Знаёмцеся, — сказаў Загорскі.|@corpus
wavs/009852.wav|Віншую цябе, гаспадар Юры. Толькі калі Раўбіч адвёў вочы, Алесь заўважыў, якая на ім дзівосная вопратка.|@corpus
wavs/009853.wav|Ніжняя частка аблічча ў кожнага завешана белым муслінам, каб дыхаць. На гэтай дзесяціне першы год рос гонар і крывавы пот Алеся:|@corpus
wavs/009854.wav|— І дадаў: — Алесю Юр'евічу з вамі пашанцавала. З срэбнай лыжкай у роце нарадзіўся. Паехаў. Алесь здзіўлена раздумваў.|@corpus
wavs/009855.wav|Людзі рынулі былі за імі, але адтуль ірвануў залп, і гнацца далей збаяліся.|@corpus
wavs/009856.wav|Прыбылі, урэшце, выпісаныя з Англіі малатарні і насенне. Многія прыязджалі глядзець на іх.|@corpus
wavs/009857.wav|Яны гулялі над возерам. Дзед ішоў надзіва вальяжны і прыгожы, хіба што толькі трохі больш павольна, чым дзевяць год назад.|@corpus
wavs/009858.wav|Прыбаў на цукроўнях вольнанаёмных шэсць грошаў на гадзіну.|@corpus
wavs/009859.wav|— Але ж паэтэса. — Гэта яе такой Фет у перакладах зрабіў, — без вагання сказаў дзед.|@corpus
wavs/009860.wav|Праз гадзіну, убачыўшы, як з боку Вітахмо бягуць са стрэльбамі людзі, невядомыя абсеклі пастронкі і, кінуўшы новыя бочкі разам з калёсамі ў разорах, прыпусціліся ў пушчу.|@corpus
wavs/009861.wav|І Таркайла падаў Алесю шматок паперы. У левым верхнім кутку было груба намаляванае вока пугача з пяром-брывом.|@corpus
wavs/009862.wav|Не мінае дня, каб да асалоды не прымешваліся гнеў, зайздрасць, страх або нянавісць.|@corpus
wavs/009863.wav|Грэкі былі не самыя вялікія дурні, калі не пускалі іх у тэатр. — Усміхнуўся: — Прынамсі, можна было хаця нешта чуць.|@corpus
wavs/009864.wav|"А жанчына — яна заўсёды скажа: ""Праменні — гэта галоўнае ў сонцы"";"|@corpus
wavs/009865.wav|іхніх адносінах да жыцця, мастацтва, мужчын і поспеху ў жыцці. Бачыў, што ўнук нібыта перастае быць мужчынам,|@corpus
wavs/009866.wav|І сялянскае. За невялікую плату. Выпішу яшчэ — можа, больш заможныя купяць, а менш заможныя хай бяруць, скажам, удзесяцёх.|@corpus
wavs/009867.wav|"І Алесь махнуў рукою на здарэнне з Таркайлам. ""Ку-га"", ""шму-га"" — лухта якая!"|@corpus
wavs/009868.wav|Прыбег і ўбачыў шабаш знішчэння: струмені ропы, цені коннікаў, што лёталі па полі. Выгукі, сакавітае храбусценне гічкі, стрэлы ў паветра.|@corpus
wavs/009869.wav|Падышоў Вежа. Іван нібы надумаў новае: — Усё гэта добра, навіны гэтыя. А капітал абаротны скуль?|@corpus
wavs/009870.wav|Ніжэй ішлі літары, ірваныя ад дрэннай паперы і вадкага атраманту.|@corpus
wavs/009871.wav|"з вялікімі цяжкасцямі, ледзь не зладзействам і хабарам здабыты з поўдня гатунак бурака ""Залаты"", з колькасцю цукру на дваццаць, да дваццаці васьмі працэнтаў супраць звычайных шаснаццаці — дваццаці."|@corpus
wavs/009872.wav|У мяне паўсюль па вольным найме людзі. Нават з маіх прыгонных. — Я і кажу: сцеражыцеся. І маўчыце. Маўчыце. Хрыстом прашу.|@corpus
wavs/009873.wav|З лесу вылецелі каля дваццаці фурманак, распаўзліся па плантацыі і пачалі паліваць з бочак сакавітыя зялёныя рады густа-салёнай ропай.|@corpus
wavs/009874.wav|"Плацілі мужыкам і бабам удвая за апрацоўку кожнага рада. Алесь спадзяваўся, што праз год трэць плантацый будзе засеяна сваім ""залатым"" насеннем."|@corpus
wavs/009875.wav|Чалавека, які здабыў Алесю насенне, выгналі са службы, і давялося ўзяць яго на сваё ўтрыманне. Іншыя служачыя наадрэз адмовіліся гаварыць з Выбіцкім.|@corpus
wavs/009876.wav|"І тут здарылася. Пад шалёнае ""ку-га"" невядомыя стрэламі адагналі працуючых і пачалі гайсаць па дзесяціне, выбіваючы яе капытамі, як ток."|@corpus
wavs/009877.wav|З усяго здзекуецца, кпіць ды смяецца. Дзед зрабіў выгляд, што не чуў: — Хто такі? — Я ж кажу: губернскі Дыяген. З дзівацтвамі. У доме вар'ятаў быў.|@corpus
wavs/009878.wav|— Сволачы, — сцяўшы зубы, сказаў Алесь. Дзед сумна ўсміхнуўся: — А што такое мера добрага ці дрэннага?|@corpus
wavs/009879.wav|Прыехаў і Іван Таркайла. Бегаў вачыма, разглядаючы: — Што, толькі сваё малаціць будзеце?|@corpus
wavs/009880.wav|Ён загадаў выкапаць найбольш ацалелыя карані, перанесці пад аранжарэю і даглядаць, як ружы, загадаў шчодра паліваць поле вадой — а можа?|@corpus
wavs/009881.wav|— З'явіліся нейкія людзі. Нядаўна за гэтыя рэформы Арсена Стрыбаговіча спалілі.|@corpus
wavs/009882.wav|"Уратаваць удалося не больш як дзесяткі тры каранёў. ""Залаты"" загінуў. Пахвіст дзёр на сабе валасы. — За што?"|@corpus
wavs/009883.wav|— Скардзіцца будзем? — спытаў Пахвіст. — Не, — сказаў Алесь. — Скінь з вітахмоўскіх мужыкоў палову нядоімкі.|@corpus
wavs/009884.wav|Трэба табе пачытаць ды над сім-тым задумацца. А ўрэшце, нашто чытаць? Вось паслухай, што ён аб жыцці кажа. Ра-азумны быў!|@corpus
wavs/009885.wav|Дзед, здаецца, ведаў усё і не ўсё з таго, што рабілася, ухваляў.|@corpus
wavs/009886.wav|Вартаўнікам — стрэльбы, і, калі ўбачаць такога, завешанага, — вусны Алеся жорстка скрывіліся, — хай страляюць яго ў маю галаву.|@corpus
wavs/009887.wav|і была пад Вінніцай. Насенне Герман Мухвіц дастаў недзе ў Аўстрыі (ён быў яшчэ і член адміністрацыйнай рады Варшаўска-Венскай чыгункі), таксама ледзь не ўкраў і сцярог, трымаючы за зубамі.|@corpus
wavs/009888.wav|літаральна дапякаў яго з'едлівымі, несправядлівымі, але з гэтай прычыны яшчэ больш дасціпнымі разважаннямі аб жанчынах,|@corpus
wavs/009889.wav|Падумаеш, маўляў, рыцар бедны. Трыстан — трубадур і менестрэль, капуста а ля правансаль.|@corpus
wavs/009890.wav|не з вады, як расліны, а з аднаго рэчыва з жывёламі, таму і церпіць роўную з імі долю.|@corpus
wavs/009891.wav|— але сродку змагацца з гэтым у аграномаў не было: ніхто не сее бурак на саланчаку, а з неба не ідуць салоныя дажджы.|@corpus
wavs/009892.wav|Ведае яна толькі адмоўную — сорам. Ну, а ў мастацтве ў яе і адмоўнай няма.|@corpus
wavs/009893.wav|"Быў такі ў дванаццатым стагоддзі разумны-разумны папа Інакенці трэці. Напісаў ён трактат: ""Аб пагардзе да свету""."|@corpus
wavs/009894.wav|А паспрабуюць на мяне вякнуць — вылаўлю ўсіх. — Ды я хіба што кажу, — адступіў Таркайла.|@corpus
wavs/009895.wav|— Я дам, — сказаў Вежа. — Яму дасцё. А ўсім іншым хто дасць? На якія такія шэлегі яны вучыцца будуць?|@corpus
wavs/009896.wav|Алесь успомніў Гелену. — Гэта няпраўда, дзеду. Я кажу пра жыццё. — Яны, браце, неэстэтычны пол.|@corpus
wavs/009897.wav|Сёння зроблена — заўтра атрымаеш вяроўку, паслязаўтра не павесішся — праз дзень палім тваё пудзіла на Чырвонай гары ці на іншай высокай.|@corpus
wavs/009898.wav|Дрыжачымі пальцамі схаваў паперку: — Заб'юць. Было ўжо так. Ніхто не скардзіцца. У іх, кажуць, у судзе рука.|@corpus
wavs/009899.wav|"Жыццё не што іншае, як жывая смерць, таму што мы паміраем, пакуль жывём, і лепей памерці зажыва, чым жыць мёртвым""."|@corpus
wavs/009900.wav|Рыцар бедны і злаваўся і адчуваў, што яго лечаць, і не мог не рагатаць, з такой смешнай злосцю і так падобна на праўду гэта гаварылася.|@corpus
wavs/009901.wav|Чалавек створан на няшчасце, не з агню, падобна як свяцілы нябесныя,|@corpus
wavs/009902.wav|Разумеюць, што тут нічога не зробіш, але хочуць пераканаць мужчын, што гэта не так. — Супярэчыце сабе, дзеду. Адкуль жа ў іх тады думкі?|@corpus
wavs/009903.wav|"Вакол ""Залатога"" хадзілі ледзь не на пальчыках."|@corpus
wavs/009904.wav|І спытаў раптам: — Ты чытаў добрых паэтаў-жанчын? — Сафо.|@corpus
wavs/009905.wav|Гумарыстычныя зморшчынкі ляжалі ля цвёрдых вуснаў старога вальтэр'янца. — Ты думаў над тым, чаму яны так любяць займацца мастацтвам?|@corpus
wavs/009906.wav|Людзі пабеглі ў Вітахмо па дапамогу. А пакуль на плантацыю кінуўся Андрэй Пахвіст, аконам Сцюдзёнага Яра, што выпадкова апынуўся ў Вітахмо. Кінуўся адзін: ратаваць.|@corpus
wavs/009907.wav|Ніжэй быў намаляваны крыж. Алесь усміхнуўся: — Дайце мне. — Што вы, — ціха сказаў Іван. — Ніколі!|@corpus
wavs/009908.wav|"Крыніца зла — ягонае цела, што заняволіла сабою дух і стала для яго турмою. Добрыя пакутуюць не менш за злых, — ""калі не больш"", — дадаў дзед."|@corpus
wavs/009909.wav|Сына ягонага падстрэлілі. Усё чыста дымам пайшло: і будынкі, і сцірты, і завод. Сын ледзь ачуняў.|@corpus
wavs/009910.wav|"Убачыш, не знікнеш — чакай савы. І іншым перадай, будзе ім тое ж."""|@corpus
wavs/009911.wav|і таму свядома прышчапляў атруту.|@corpus
wavs/009912.wav|Шмат у каго — кішэнь. Дзеля яе іншы не тое што бурак — чалавека стопча.|@corpus
wavs/009913.wav|Ён не ведаў, што дзед ніколі не дазволіў бы сабе гаварыць так, каб яму не верылі. Асабліва ў такой вялікай справе, як надаванне гарту душы ўнука.|@corpus
wavs/009914.wav|— Ты, дзеду, зусім як магілёўскі Чурыла-Барановіч, — не вельмі выхавана сказаў раззлаваны Алесь. — Магілёўскі Дыяген.|@corpus
wavs/009915.wav|— Жыццё ёсць барацьба. Чалавек вядзе яе з падобнымі сабе, з натураю, са сваім целам і з д'яблам.|@corpus
wavs/009916.wav|Бачым! Пойдзеш за Стрыбаговічам, возьмеш на пільню па вольным найме людзей — труна.|@corpus
wavs/009917.wav|У жніўні невядомыя людзі конна вылецелі з пушчы на вітахмоўскую бурачную плантацыю. Трыццаць чалавек са стрэльбамі.|@corpus
wavs/009918.wav|— Ясна, — сказаў дзед. — Вось мы ім міну і падвядзем.|@corpus
wavs/009919.wav|Нашто гэта яму было? Дапамогі на ўсякі выпадак шукаў? То паможам, як спатрэбіцца.|@corpus
wavs/009920.wav|"Мільтан правільна сказаў сваёй жонцы: ""Любая мая, табе і іншым — вам хочацца ездзіць у карэтах, а я жадаю аставацца сумленным чалавекам""."|@corpus
wavs/009921.wav|Таму, што ў глыбіні душы пякуча адчуваюць сваю абдзеленасць у гэтым сэнсе.|@corpus
wavs/009922.wav|Алесь толькі рукамі развёў. А дзед ужо казаў далей: — Ты не прымай усяго блізка да сэрца.|@corpus
wavs/009923.wav|Аконама набілі і прагналі з плантацыі. — Перадай: будзе навіны заводзіць — прырэжам.|@corpus
wavs/009924.wav|А праз тыдзень здарылася яшчэ горшае.|@corpus
wavs/009925.wav|Так усё жыццё і таўчэ. У жыцці ёй станоўчая маральнасць чужая.|@corpus
wavs/009926.wav|Поле было — змешанае з гразёю тулкавіска. Алесь ужо назаўтра ўбачыў, што ропа зрабіла сваю справу:|@corpus
wavs/009927.wav|"Гаспадарка, дзе рос ""Залаты"", належала барону Мухвіцу, генеральнаму дырэктару суполкі ""Мінерва"","|@corpus
wavs/009928.wav|І мужыкі, калі заўважаць, хай страляюць. — Правільна, — сказаў дзед. — То, кажаш, шляхта?|@corpus
wavs/009929.wav|— То я і заўважаю, што ёй усё жыццё была ў цяжар яе жаноцкасць.|@corpus
wavs/009930.wav|Паглядзяць мужыкі, як Загорскім шанцуе, дык, глядзіш, кагосьці са сваіх і цокнуць абухом у лоб.|@corpus
wavs/009931.wav|— Падумаў-падумаў: — Зрэшты. дурань ён быў, гэты папа. За што і абралі. .Шмат займаліся справамі.|@corpus
wavs/009932.wav|— Дык, можа, яшчэ з'явіцца. — За тры тысячы год не з'явіліся, а тут з'явяцца. Натура не робіць скачкоў.|@corpus
wavs/009933.wav|— Нават калі так — яны бласлаўляюць нас на подзвігі. Уся паэзія — ад кахання. — Скажы: уся пагібель паэзіі ад кахання.|@corpus
wavs/009934.wav|"і ніколі не скажа, як Дантэ: ""Змоўк сонечны прамень."" Э, браце, нават лепшыя ў іх — дзяцінныя і каротказорыя."|@corpus
wavs/009935.wav|"— Гэта вы пра тую ""Ку-гу""? — сказаў Алесь. — Куга — яна і ёсць куга балотная. Куды вецер, туды і яна гнецца."|@corpus
wavs/009936.wav|Скора будуць свае два аграномы. Таркайла не вытрымаў: — А не баіцеся? — Чаго?|@corpus
wavs/009937.wav|Нядаўна сустрэлі на дарозе лёкая майго Пятра ды запіску перадалі.|@corpus
wavs/009938.wav|— Вельмі проста. Ад першага мужчыны, які вучыў іх мастацтву. Ну і трохі, наколькі дазваляў мозг, развінутыя і дэфармаваныя.|@corpus
wavs/009939.wav|гічаны, там, дзе яны ўцалелі, былі як зморшчаны сухі тытунь.|@corpus
wavs/009940.wav|— Добрыя дзівацтвы, — сказаў дзед. — За іх і ўзялі? — Не, сапраўды. Ідзе вуліцай і рагоча.|@corpus
wavs/009941.wav|На жаль, пераважная большасць людзей аддае перавагу карэтам перад перакананнямі.|@corpus
wavs/009942.wav|"рэдка скажа: ""Сонца кідае свае праменні"" (гэта толькі адна Яраслаўна дадумалася, дый то са слоў паэта),"|@corpus
wavs/009943.wav|— Я і сам гэтых вырадкаў ненавіджу. Сам бы ўсё гэта завёў, ды пабойваюся. — Я — не вы. Спаляць.|@corpus
wavs/009944.wav|І, нібы жадаючы паказаць Алесю, што ёсць і іншы погляд на рэчы і таму няхай асабліва не ідэалізуе,|@corpus
wavs/009945.wav|— Ну, каб гэта ўсіх браць, хто ў нас у краіне на вуліцах рагоча.|@corpus
wavs/009946.wav|Немагчыма было з ім спрачацца, заўсёды ён меў рацыю.|@corpus
wavs/009947.wav|І вам не раю, калі часам атрымаеце. — Ну глядзіце. А атрымаць-то я павінен быў першы.|@corpus
wavs/009948.wav|І Алесь сапраўды адчуваў, што яму лягчэй.|@corpus
wavs/009949.wav|— А бабы што ўзімку будуць рабіць? — Глупства. Хай ткуць палатніну на продаж. Хай вучацца рабіць сарпінкі, міткаль. Промысел будзе.|@corpus
wavs/009950.wav|— Канечне, шляхта, — сказаў Пахвіст. — Гаворка выдае. Дый нашто мужыкам на добрыя для іх навіны скадзіцца.|@corpus
wavs/009951.wav|Вязуць прыпасы на ўсю зіму, кілімы, кнігі. Абоз прыедзе ў сталіцу, а потым, размясціўшы ўсё, рушыць назад.|@corpus
wavs/009952.wav|Што ўбачыш з акна вагона? Нават з фурманкі бачыш мала, і лепей бы ісці пехатою. Яму вельмі, яму прагна хочацца жыцця.|@corpus
wavs/009953.wav|Вырашыўшы, відаць, што ўсё адно дарогі назад няма, першы бабухнуў у звон віленскі губернатар, генерал-ад'ютант Назімаў.|@corpus
wavs/009954.wav|Гэта быў чалавек няпэўны, і тымі самымі якасцямі вызначалася і яго запіска. Уласна кажучы, сам ён пра вызваленне не думаў ніяк.|@corpus
wavs/009955.wav|У тых, аднак, былі мазгі, непераборлівасць у сродках і цвёрдае разуменне сваёй — саслоўнай і асабістай — выгады.|@corpus
wavs/009956.wav|Сам не жадаючы таго, ён сваёй запіскай наклікаў нездавальненне крайніх абскурантыстаў і кансерватараў.|@corpus
wavs/009957.wav|І інтрыгаваць супраць яго таксама было марна. Інтрыгаваць можна супраць асобы, а ён даўно ўжо не быў ні асоба, ні дзяржаўны муж.|@corpus
wavs/009958.wav|Гэтаму здзіўляліся ўсе, хто яго ведаў. Ніхто не чакаў ад яго такога спрыту.|@corpus
wavs/009959.wav|Частка сёмая. Дарога. Дарога.|@corpus
wavs/009960.wav|Яго самога трэба было калыхаць на старасці год у калысцы, а ён замест таго закалыхваў у ёй Расійскую імперыю, каб не прасіла малака і кашы.|@corpus
wavs/009961.wav|Згодніцтва было ўласціва яму нават менш, чым яго спадчынніку на пасадзе Валуеву.|@corpus
wavs/009962.wav|Ніхто не думаў, ці варта чагосьці асоба, якая дазваляе, каб нехта над ёю ўладарыў, і ці вялікая гэта страта — страта ўлады над такою асобай.|@corpus
wavs/009963.wav|Пры гэтым улічвалася і ўзнагарода памешчыку за страту ўлады над асобай. Улады над асобай!|@corpus
wavs/009964.wav|Але гэтая сумная і звычайная падзея адбылася значна пазней. А пакуль што ўсе ламалі мазгі над сакрэтнай запіскай Ланскога.|@corpus
wavs/009965.wav|"Сваёй мудрасці няма, ці што? Толькі тут Алесь балюча адчуў страту. ""Пек"" гэта было азярышчанскае. Дзіцячае."|@corpus
wavs/009966.wav|"Падгарэлая скарынка бохана. Там, куды ён едзе, так ніхто не скажа. Дома куды ні пойдзеш — паўсюль чуеш: ""Дзень добры, гаспадар""."|@corpus
wavs/009967.wav|Толькі верны да нізкапаклонства слуга. Ён ніколі не быў анёлам міру.|@corpus
wavs/009968.wav|Адны называлі яго добрым геніем вялікай рэформы і чалавекам, які хацеў прымірыць паноў і мужыкоў,|@corpus
wavs/009969.wav|Становішча Польшчы, Літвы, Беларусі было такое нясцярпнае, што нават у вышэйшых колах падумвалі пра нейкія льготы,|@corpus
wavs/009970.wav|На вядомым пасяджэнні савета міністраў трынаццатага сакавіка тысяча восемсот шэсцьдзесят першага года, на якім ставілася пытанне аб варшаўскіх маніфестацыях і праекце Веляпольскага наконт частковай аўтаноміі Польшчы,|@corpus
wavs/009971.wav|а потым выдаў яго галавою. Цар сам сказаў яму, што ён хоча, каб Ланской пайшоў у адстаўку.|@corpus
wavs/009972.wav|Толькі тады ён адчапіўся ад астатніх некалькімі аднаскладовымі выклічнікамі, што выяўлялі згоду, афарбаваную лёгкім ценем сумнення.|@corpus
wavs/009973.wav|"Ты ёй перадай ведаеш што? — Ну. — ""Шуба кажара: у лес пабяжара, ваўкоў напужара"". Паўлюк сумна ўсміхнуўся."|@corpus
wavs/009974.wav|Час, калі малады Загорскі збіраўся і ехаў у Пецярбург, а потым уладжваўся на новым месцы, быў складаны і цяжкі.|@corpus
wavs/009975.wav|Ён схіліўся і пацалаваў яе ў нерухомы цёплы рот. — Алесь, — на гэты раз па-свойму сказала яна. — Ты мне вер.|@corpus
wavs/009976.wav|"Ланской ""усепаддана"" асмельваўся пярэчыць ёй, патрабуючы жорсткасці і жорсткасці."|@corpus
wavs/009977.wav|Праз недахоп мазгоў ён занадта абапіраўся на падначаленых і адкрыў другарадным дзеячам шляхі да ўплыву на рух і напрамак справы.|@corpus
wavs/009978.wav|— Добра. І падумаць толькі: як скончыш, Янька ўжо нявестай будзе. А можа, і жонкай. — Кінь, — сказаў Алесь. — Дзіця гэтае дурное?|@corpus
wavs/009979.wav|Вось Паўлюк на кані паправаджаў яго. А потым ён звярнуў з дарогі, заехаў у гай і вярнуўся адтуль з Міхалінай.|@corpus
wavs/009980.wav|Ехаць яшчэ доўга-доўга. Нават не на перакладных, а на сваіх.|@corpus
wavs/009981.wav|Запіска была горш, чым проста рабунак. Гэта быў нават не разбой. Гэта быў старэчы маразм.|@corpus
wavs/009982.wav|Ланской прапанаваў — яны адрэдагавалі.|@corpus
wavs/009983.wav|І такому далі сфармуляваць асновы будучага вызвалення! Няма чаго здзіўляцца, што з гэтага не атрымалася нічога людскага.|@corpus
wavs/009984.wav|"І,аднак, гэты чалавек служыў свайму ""прынцыпу"", які ён дрэнна зразумеў і яшчэ горш прыстасаваў, аддана і да канца."|@corpus
wavs/009985.wav|Інтрыгі асабліва расцвілі пасля дзевятнаццатага лютага.|@corpus
wavs/009986.wav|Зямля была дарагая. Рабочыя рукі без зямлі — танныя.|@corpus
wavs/009987.wav|Ён проста не мог разважаць па-новаму. Усё, што ён мог выседзець, — гэта некалькі няпэўных ісцін, падобных на трызненне мозгу, размякчанага старэчай фліксенай.|@corpus
wavs/009988.wav|нават у гуртку вялікай княгіні Елены Паўлаўны разважалі пра нейкія болыш лагодныя меры, пра неабходнасць змяніць хоць сістэму кіравання.|@corpus
wavs/009989.wav|Гэты чалавек заўсёды быў прыхільнікам ужывання самых крайніх захадаў да Польшчы, ужо столькі год распятай на крыжы пакуты, абылганай, залітай крывёю сыноў.|@corpus
wavs/009990.wav|А ён не быў варты ні таго, ні другога. Гэта быў проста кар'ерыст, што на старасці год выжыў з розуму.|@corpus
wavs/009991.wav|— Пацалаваліся. Паўлюк сядзеў на кані пахмурны. — Цалуй там усіх.|@corpus
wavs/009992.wav|Цікавіла не асоба, а рукі. Менавіта праз тыя легенды, якія распаўсюджвалі пра яго і правыя і левыя, пра Ланскога трэба пагаварыць больш-менш падрабязна.|@corpus
wavs/009993.wav|Майка нібы баялася дакрануцца да яго і толькі развітваючыся, відаць, не вытрымала.|@corpus
wavs/009994.wav|Адзін з нямногіх. Ашалелы манархіст, ён змагаўся за абсалют улады больш утрапёна,чым самі ўладары. Гэта быў чалавек, які мог разгубіцца ад самых нечаканых прычын.|@corpus
wavs/009995.wav|Я цябе не падману. .Развіталіся. Паўлюк глядзеў змрочна: — Ну вось. І на некалькі год.|@corpus
wavs/009996.wav|ён маўчаў і асмеліўся выступіць толькі пасля барона Меендорфа, які казаў аб небяспечнасці існавання польскага вярхоўнага савета і наогул нацыянальнага прадстаўніцтва.|@corpus
wavs/009997.wav|— Не, — сказаў Алесь. — Я павінен быць тут. Прыблізна ў лютым. — Я тады буду ў Горках, — засмучана сказаў Кагут.|@corpus
wavs/009998.wav|Яшчэ ў ліпені тысяча восемсот пяцьдзесят восьмага года член Дзяржаўнага савета і міністр унутраных спраў граф Сяргей Ланской падаў гасудару запіску аб асноўных пачатках будучай рэформы.|@corpus
wavs/009999.wav|І раптам праз заўсёдную — не па ўзросту — паважнасць нечакана, як заўсёды ў яго, вырывалася:|@corpus
wavs/010000.wav|"Трыццатага студзеня тысяча восемсот шэсцьдзесят другога года ""добрага генія вялікай рэформы"" хавалі."|@corpus
wavs/010001.wav|Трэба аддаць яму належнае: там, дзе ён бачыў частковае і часовае супадзенне інтарэсаў мужыка і дзяржавы, — ён служыў гэтаму выпадковаму яднанню, нават калі інтарэсы дваранства цярпелі страту.|@corpus
wavs/010002.wav|Заплюшчыла вочы. — Абдыміце мяне. Абдыміце мяне, — глуха сказала яна. І ніколі ва мне не сумнявайцеся.|@corpus
wavs/010003.wav|Звіняць званочкі. Спявае на козлах фурман.|@corpus
wavs/010004.wav|І не ад розуму, як у таго, а ад мазгавой невыстарчальнасці і вернападданасці.|@corpus
wavs/010005.wav|Алесь успамінае гэта і заплюшчвае вочы.|@corpus
wavs/010006.wav|Урад! Урад! Урад! Яго сіла. Усё, што супраць гэтага, — ад д'ябла. За гэта яму аддзячылі.|@corpus
wavs/010007.wav|Заўсёдная трагедыя халуёў без волі, без уласнай думкі, без гордасці.|@corpus
wavs/010008.wav|Ён абняў і ўбачыў, што яна зусім нерухомая, а з апушчаных веек падаюць слёзы.|@corpus
wavs/010009.wav|"І гэта ў той час, калі міністр не прасіў звальнення. Так скончылася праца на палітычнай ніве чалавека, што выпусціў ""першую ластаўку вызвалення""."|@corpus
wavs/010010.wav|У канцы лістапада імператар адказаў Назімаву раскрыптам, і гэта было пачаткам публічнага прыступу да рэформы.|@corpus
wavs/010011.wav|Бачыць, слухаць, піць паветра, усміхацца на ямскіх станцыях прыгожым дзяўчатам. Ах, як жа хочацца жыць!|@corpus
wavs/010012.wav|"Зваліўся ў ""вялікую рэформу"", як п'яны ў стаў, выскачыў раптоўна як Піліп з канапель."|@corpus
wavs/010013.wav|Коні будуць адпачываць уначы, а ўдзень людзі будуць спыняць іх на трохгадзінны адпачынак, паіць і задаваць аброк.|@corpus
wavs/010014.wav|Можна было б, вядома, даехаць іначай і хутчэй. Ну, хаця б да Дынабурга коньмі, а потым — цягніком. Але ён не хоча сам.|@corpus
wavs/010015.wav|Лухта ўсё. Поўніць сэрца любоў і ўпэўненасць. Ён дараваў усім, нават Хаданскаму. Бедны дурань! Што ён ведае аб шырокай плыні жыцця?|@corpus
wavs/010016.wav|— Чорт ведае што! Навука! Едзеш немаведама куды, мучышся. За кавалак пеку сем вёрст квэкай.|@corpus
wavs/010017.wav|бессаромна нахабную сатрапію Раманавых і інтарэсы заходаіх ускраін. Другія лаялі яго на ўсе чатыры вятры і інтрыгавалі супраць яго.|@corpus
wavs/010018.wav|Галоўным у запісцы было дараванне мужыку асабістай волі, пры ўмове, калі ён выкупіць сядзібу (у растэрміноўку на дзесяць — пятнаццаць год).|@corpus
wavs/010019.wav|Як большасці такіх, яму хацелася лішні раз звярнуць на сябе ўвагу гасудара, і ён узяўся за справу, на выкананне якой у яго ўжо не было ні мазгоў, ні сілы.|@corpus
wavs/010020.wav|І ён пацалаваў яе ў вочы. Ён разумеў, што ёй проста было сорамна сказаць гэта па-свойму. А па-французску лягчэй.|@corpus
wavs/010021.wav|А грашовая прывязка трымала нават мацней, чым ланцужная, і яны, самі будучы ўтрыманцамі кожнага, хто меў сілу і грошы, добра гэта разумелі.|@corpus
wavs/010022.wav|І Кагуту гэта скажуць, і Халімону, і яму. А там хто скажа? — Нічога, — сказаў ён. — Вярнуся.|@corpus
wavs/010023.wav|Чалавек бязвольны, які больш за ўсё на свеце прагнуў спакою (і чыноў), ён першы прыпячатаў сваё прозвішча пад гісторыяй вызвалення, падаўшы цару адрас аб неабходнасці адмены прыгону.|@corpus
wavs/010024.wav|Халімон, таксама пераапрануты ў сухое, быў чырвоны, як з лазні: выпіў тры кручкі гарэлкі.|@corpus
wavs/010025.wav|Папячыцель, а за ім і ўсе іншыя напэўна прычэпяцца да слоў дурня, каб яшчэ мацней прышчаміць хвост палякам.|@corpus
wavs/010026.wav|Дзякуй богу, не далі добрыя людзі. Дзед збіраўся быў прыкрыкнуць, але спыніць Халімона было немагчыма.|@corpus
wavs/010027.wav|Адразу за гэтымі вось, што ляжаць тут. Дырэктар з прыкрасцю зірнуў на Крэста.|@corpus
wavs/010028.wav|— Карахтарыстыку дрэнную далі. — роў Кірдун. — Дзеля чаго? А? Дзеля смярдзючкі той.|@corpus
wavs/010029.wav|Загорскі, бачыце, патэнцыяльны цароў злачынец. Пляваў я на іх.|@corpus
wavs/010030.wav|І звярнуўся да Алеся: — Гэта, здаецца, з вас пачалося?|@corpus
wavs/010031.wav|то за лаянку Лізагуба на ўрад і іншыя мілыя штучкі не пахваляць не толькі Лізагуба.|@corpus
wavs/010032.wav|— То вы, напэўна, ведаеце таксама, што бітвы не было б, каб пан Крэст спыніў яе яшчэ тады?|@corpus
wavs/010033.wav|"А потым проста, ""улічваючы небяспечнасць"", не далі мне вярнуцца да сяброў, прымусілі сядзець пад хатнім наглядам."|@corpus
wavs/010034.wav|— Імя тваё дало. — Не імя, — сказаў Алесь. — Боязь. Баяліся камісіі. Баяліся, што Лізагубавы словы ўсплывуць.|@corpus
wavs/010035.wav|а я не адбіваўся б, а даў бы сябе біць? Вежа глядзеў на Кірдуна. Змрочны, добры Кірдун стаяў ля сценкі і чырванеў усё больш.|@corpus
wavs/010036.wav|І раптам дзед груба вылаяўся. Упершыню за ўвесь час, што ведаў яго Алесь: — Маці іхнюю так.|@corpus
wavs/010037.wav|Твар у яго быў чырвоны, светлыя вочы блішчалі. Насупраць, ля танканогага століка, сядзеў стары Вежа.|@corpus
wavs/010038.wav|але тады да папячыцеля дайшло б, што ў гімназіі асуджаюць прыгон і ўрад,|@corpus
wavs/010039.wav|Бацькам таксама. Ды яшчэ ў яры палез. З баязлівасці? Каб хутчэй насустрач небяспецы?|@corpus
wavs/010040.wav|— Гм, — сказаў дырэктар. .Алесь сядзеў у крэсле, захутаны ў коўдру і тры пледы.|@corpus
wavs/010041.wav|За любоў — мецьмеш ад мяне. Кірдун, прыхліпаючы, рушыў да дзвярэй.|@corpus
wavs/010042.wav|Начальніцкі гнеў вось-вось павінен быў прарвацца ў ягоным голасе.|@corpus
wavs/010043.wav|Згодай папячыцеля прымусілі здаць экзамены і выпхнулі з Вільні. Далі ж скончыць. — Не яны далі, — сказаў дзед.|@corpus
wavs/010044.wav|Я вымушан быў бараніцца. Крэст трохі ніяката развёў рукамі. — Гэта так, — сказаў ён.|@corpus
wavs/010045.wav|Сапраўды, восьмым. Сапраўды, бацькі з іхнімі сувязямі прасочаць за гэтым. Бойка!|@corpus
wavs/010046.wav|— Не ваша справа займацца крытыканствам, малады чалавек, — сказаў Гедымін.|@corpus
wavs/010047.wav|Ехалі з Вільні нібы насустрач вясне, разводдзямі, веснім лёдам. А ўсімі ярамі ўжо свістала —|@corpus
wavs/010048.wav|— Я ведаю гэта. Але, напэўна, настаўнік Крэст не адмовіцца пацвердзіць, што напаў не я. Што яны напалі на мяне. Сямёра на аднаго.|@corpus
wavs/010049.wav|Ратаваўся хатняй методай. Выхаванец і дзядзька ледзь не патапіліся сёння.|@corpus
wavs/010050.wav|і падаліся назад, па сходах. Загорскі цяжка ўздыхнуў і, нібы праз туман, убачыў, што са сходаў спускаюцца дырэктар, Гедымін і Крэст.|@corpus
wavs/010051.wav|Дзед думаў. Ён не глядзеў ні на ўнука, ні на Халімона Кірдуна, што стаяў ля сценкі.|@corpus
wavs/010052.wav|вада не вада, а снегавая каша, набрынялая, здрадніцкая. Яры раўлі так, што нават збоку, здалёк страшна было чуць іхні рык.|@corpus
wavs/010053.wav|— Я не магу сказаць вам гэтага, — паўтарыў Алесь. — Але паверце слову двараніна: варта было.|@corpus
wavs/010054.wav|Ніхто, акрамя мяне, не пацярпеў. Ну добра, ну я тыдзень лічыў, што выключылі.|@corpus
wavs/010055.wav|— У гімназію анахцемскую аддалі. А там усямёх паніча біць хацелі.|@corpus
wavs/010056.wav|"Ці ад гарэлкі, ці мо ад сораму. І раптам Кірдун, а па мянушцы ""Халява"","|@corpus
wavs/010057.wav|замест таго каб апраўдвацца, тлумачыць, словам, рабіць усё тое, што было асвячона традыцыяй, раптам зароў на поўны голас і перайшоў у наступ:|@corpus
wavs/010058.wav|— Заплаціў ты, значыцца, першую даніну свайму вар'яцтву. Скончылі, іх высокасць, курс навук.|@corpus
wavs/010059.wav|Дырэктар паціснуў плячыма. Хто, сапраўды, разбярэцца ў рахунках гэтых юных вандалаў? Ён пакасіўся на Крэста.|@corpus
wavs/010060.wav|Саміх пагоняць, як даведаюцца! — Вы чулі, за што яны хацелі яго збіць? — спытаў дырэктар у Крэста. — На жаль, не, — сказаў Крэст.|@corpus
wavs/010061.wav|Будучы, бачыце, царскі злачынец знайшоўся. Невядома яшчэ, хто з іх злачынец, паніч ці цар.|@corpus
wavs/010062.wav|— Ідзі, ідзі, Кірдун, — нечакана мякка сказаў Вежа. — Ідзі, выпі яшчэ.|@corpus
wavs/010063.wav|І першы будзе адказваць ён, Крэст, бо гэта ягоным патураннем выбухнула бойка.|@corpus
wavs/010064.wav|маці іхнюю гэтак і разгэтак. Не пусцяць ва універсітэт — у Оксфард адвязу.|@corpus
wavs/010065.wav|— Вы не раскайваецеся? — спытаў Гедымін. — Я зрабіў бы гэта заўтра. І паслязаўтра.|@corpus
wavs/010066.wav|што сёння змялі і выкінулі з будынка добрую палову тых, што стаялі за ўсё гэта.|@corpus
wavs/010067.wav|на голыя дрэвы, на лапікі снегу і на сіні ўздзьмуты Дняпро. Трывожна крычалі ў галінах гракі.|@corpus
wavs/010068.wav|раўла, круціла, перамешвала сама сябе, цягнула ўсё старонняе на трохсажнёвую глыбіню.|@corpus
wavs/010069.wav|— Я ж расказваў вам, дзеду. — Ухваляю. Годна. І па-рыцарску. Але мне не лягчэй.|@corpus
wavs/010070.wav|— Што гэта? — спытаў дырэктар. Худы перст паказаў на нерухомага Лізагуба.|@corpus
wavs/010071.wav|На вуснах у Вежы з'явілася іранічная усмешка. — Ну і што? Ну і выпхнулі б Лізагуба ў Пензу, а цябе ў Арзамас.|@corpus
wavs/010072.wav|Яшчэ праз нейкіх пяць хвілін мазунчыкі пахіснуліся|@corpus
wavs/010073.wav|Праз пяць хвілін білася ўжо ўся гімназія. Усе паверхі будынка раўлі, стагналі, тупалі нагамі, пляскалі.|@corpus
wavs/010074.wav|Алесь глядзеў, як Вежа невідушчымі вачыма таропаецца на чорны мокры парк,|@corpus
wavs/010075.wav|— Дзікуны, — сказаў дырэктар. — Папуасы. П'яныя нігілісты.|@corpus
wavs/010076.wav|Першы яр праехалі. І другі праехалі. А трэцім ледзь не сплылі ў Дняпро.|@corpus
wavs/010077.wav|І, ва ўсякім разе, я папрашу бацькоў, каб яны прасачылі за тым, каб мяне выключылі восьмым.|@corpus
wavs/010078.wav|Але Крэст таксама маўчаў. Утапіць Загорскага яму нічога не каштавала,|@corpus
wavs/010079.wav|З цяжкасцю выцягнулі іх дрыгавічанскія мужыкі. — Так, — суха сказаў дзед.|@corpus
wavs/010080.wav|Унукавы вочы ліхаманкава блішчалі. — А вы хацелі б, каб мяне сямёра білі за тое, што я — гэта я,|@corpus
wavs/010081.wav|Прыйшоў час зводзіць рахункі за ўсе былыя крыўды. За пагарду. За здзеклівыя словы. За ўсё.|@corpus
wavs/010082.wav|— За што вы яго? І за што яны? Алесь узняў на дырэктара цвёрдыя глыбокія вочы.|@corpus
wavs/010083.wav|Ледзь не засмактала іх празрыстая ледзяная вада, што струменьчыкамі тачылася праз снегавую саладуху,|@corpus
wavs/010084.wav|Які год праходзіць без бойкі, агульнай бойкі ў гімназіі, а. Ох, гэта трэба замяць!|@corpus
wavs/010085.wav|Яго за нянавісць да рускіх, цябе — за нянавісць да імперыі, да прыгону. Лягчэй бы гэта было?|@corpus
wavs/010086.wav|— Вы лічыце, што збіць да паўсмерці — годны ўчынак? Біць двараніна? — Яшчэ раз кажу, — сказаў Алесь, — варта было.|@corpus
wavs/010087.wav|— Вы ведаеце, што гэта пахне выключэннем, мой юны сябра? — сказаў Гедымін. — Ведаю. Для ўсёй гімназіі.|@corpus
wavs/010088.wav|"— Я не магу сказаць вам гэтага. Ён успомніў, што калі за ""прыгон"" не пахваляць яго,"|@corpus
wavs/010089.wav|— Так, — проста сказаў Алесь. — Настаўнік Крэст быў гэтаму сведкам. Дырэктар сказаў: — Я ведаю.|@corpus
wavs/010090.wav|— Не. — Што ж рабіць? — Нічога, — сказаў Алесь. — Я не разумею, чаго вы напалі, дзеду.|@corpus
wavs/010091.wav|"Вось табе і ""даў магчымасць правучыць"". Таму Крэст маўчаў. Звяртаючыся да ""ваўчаняці"", дырэктар паказаў на Лізагуба:"|@corpus
wavs/010092.wav|Дом быў зусім цёмны — ніводнага светлага акна. — Адкуль жа святло? — шэптам спытаў Паўлюк.|@corpus
wavs/010093.wav|А можа, яе і зусім не было? Яны беглі і апамяталіся толькі на знаёмым раздарожжы, ад якога да Загоршчыны было не больш як дзве вярсты.|@corpus
wavs/010094.wav|Хлопцы не здзівіліся, пазнаўшы ноч у твар, пазнаўшы гэтыя доўгія вусы, гэтую рукаяць пісталета, што выглядала з сакваў.|@corpus
wavs/010095.wav|Чорт яго ведае, дзе тут дзверы. Часам нехта выйдзе і схопіць. Я ж казаў, нячыста тут.|@corpus
wavs/010096.wav|Па адной з такіх сцяжынак яны ішлі даволі доўга; ішлі і амаль не спадзяваліся, што калі-небудь ёй будзе канец.|@corpus
wavs/010097.wav|Паўлюк застаўся з Янькай у хмызах, а хлопцы паўзлі бліжэй, бліжэй.|@corpus
wavs/010098.wav|Не чакаючы больш ні хвіліны, баючыся невядома чаго, дзеці кінуліся бегчы так, як не бегалі ніколі ў жыцці.|@corpus
wavs/010099.wav|— Так, агонь, — у Андрэя ўпаў голас. Яны ўзнялі вочы да акна і ўбачылі, што сіні агеньчык згас.|@corpus
wavs/010100.wav|— Вось каго выклікалі, — шапнуў Кандрату Андрэй.|@corpus
wavs/010101.wav|Тыя скінулі плашчы і, застаўшыся ў суконных нагавіцах і белых сарочках,|@corpus
wavs/010102.wav|такой, здавалася, нежывой, такой безнадзейна мёртвай, яны ўбачылі адбітак гэтага святла на кроне волата-дуба, што рос ля сцяны.|@corpus
wavs/010103.wav|Конь ішоў мернай ступою, а коннік сядзеў на ім, схіліўшы галаву, і доўгі чорны плашч, падобны на абвіслыя вялізныя крылы, прыкрываў рэпіцу жывёлы.|@corpus
wavs/010104.wav|З часам камяніцы пачыналі нагадваць чорна-жоўтыя соты, мёртвую вашчыну без пчол.|@corpus
wavs/010105.wav|— Што бачылі? — спытаў Паўлюк. — Выклікалі кагось, — коратка сказаў Андрэй. — Каго?|@corpus
wavs/010106.wav|Потым, не ўздымаючы галавы, павольна ўзняў стрэльбу і тройчы, з вялікімі перапынкамі, стукнуў руляй у дошкі варот.|@corpus
wavs/010107.wav|Андрэй не адказаў. Ды і што можна было адказаць? Цемра. Глухія крокі.|@corpus
wavs/010108.wav|Ля горна стаялі каменныя сталы з дзівоснымі прыладамі са шкла і металу. Стук-пых. Стук-стук-пых .|@corpus
wavs/010109.wav|І тут успышка небывала чырвонага густога полымя ахапіла сутарэнне.|@corpus
wavs/010110.wav|Андрэй паціснуў плячыма. І як толькі яны мінулі рог камяніцы,|@corpus
wavs/010111.wav|На выступе густа раслі дрэвы, а між дрэў шарэла вузкая будыніна, падобная на царкву без барабанаў і купалаў.|@corpus
wavs/010112.wav|Потым другі біў даволі тоўстай доўбняй па паласе першага. Адзін з удараў доўбні зламаў метал.|@corpus
wavs/010113.wav|Адзін сядзеў за сталом, каля горна, і трымаў над жароўняй нешта падобнае на патэльню.|@corpus
wavs/010114.wav|учулі саладкаваты серны смурод. З заміраючымі ад цікаўнасці і жаху сэрцамі яны плазавалі да гэтага акна.|@corpus
wavs/010115.wav|Столькі разоў бачыць іскру над шатамі парку, наважыцца, нарэшце, ісці сюды, нацярпецца жаху, убачыць агонь зблізку, такі зменлівы і сіні. І ўсё зглуміць.|@corpus
wavs/010116.wav|Яны мінулі возера, з якога патыхала вільготным халадком і рыбнай сырасцю.|@corpus
wavs/010117.wav|І ўсе маўчалі, быццам словы паміж імі былі зусім непатрэбныя.|@corpus
wavs/010118.wav|У вянцах сцен там-сям цьмяна блішчалі маленечкія сляпыя акенцы з разьблёнымі ліштвамі. Такая ж разьблёная брама разрывала ў адным месцы частакол.|@corpus
wavs/010119.wav|Дзеці, павольна пасоўваючыся ўздоўж аднаго боку будынка, убачылі яр, што рассякаў лагчыну, а за ярам панскі дом.|@corpus
wavs/010120.wav|Калісьці былі пісталетныя стрэлы, калісьці былі аблогі і пчаліны гуд стрэл. Цяпер — нічога, акрамя разбурэння.|@corpus
wavs/010121.wav|цяпер ужо нікому непатрэбныя, халодныя, як склеп, бо сонца не паспявала за лета прагрэць і высушыць двухсажнёвую таўшчыню муроў,|@corpus
wavs/010122.wav|Нябачная сцежка, якой яны ішлі, прывяла да высокай зламанай бярозы над самым адхонам.|@corpus
wavs/010123.wav|Хто ведае, якія дзівосы ён асвятляў. І вось яны, дурні, пакінулі яго, дачакаліся, пакуль ён згас. — Ёлупы, — сказаў Кандрат. — Боўдуры.|@corpus
wavs/010124.wav|Коннік пад'ехаў да частакола і з хвіліну пастаяў перад ім.|@corpus
wavs/010125.wav|згасала чырвоная ўспышка, і тады нават у святле горна можна было заўважыць фарфоравую бледнасць абліччаў.|@corpus
wavs/010126.wav|Пачалі біць паласой аб паласу, па-рознаму трымаючы іх, білі па чарзе.|@corpus
wavs/010127.wav|— Зазірнуць бы, — сказаў Кандрат. — Потым на дуб палезем, — сказаў Андрэй. — А зараз абыдзем камяніцу.|@corpus
wavs/010128.wav|Чалавек над жароўняй стаяў і выскаляў зубы ў патоках чырвонага святла, якія змяіліся ўсё вышэй і вышэй. Рукі ягоныя былі пераможна ўскінутыя ўгору.|@corpus
wavs/010129.wav|Гэта з патэльні часам пыхаў вінна-чырвоны агонь, і тады чалавек зноў сыпаў на яе чорны парашок, ківаў галавою і каліў далей.|@corpus
wavs/010130.wav|Потым адзін біў па паласе другога, уторкнутай адным канцом у шчыліну паміж плітамі падлогі.|@corpus
wavs/010131.wav|Усе сцены яго, акрамя адной, танулі ў змроку, а тая адна была асветлена зіхоткімі ўспышкамі горна, над якім навісаў чорным грыбам каўпак.|@corpus
wavs/010132.wav|Будыніну абкружаў частакол з завостраных бярвенняў.|@corpus
wavs/010133.wav|пачалі маўклівую і страшную сваёй маўклівасцю гульню ва ўспышках чырвонага святла.|@corpus
wavs/010134.wav|— Прыйдзем, — падумаўшы, адказаў Андрэй. — Трэба прыйсці. — Каго ж яны ўсё-ткі выклікалі? — спытаў Кандрат.|@corpus
wavs/010135.wav|— Ну-к што ж, — перахрысціўся Андрэй. — Палезлі.|@corpus
wavs/010136.wav|А пад шатром, займаючы амаль усю палянку, стаяла самая дзівосная будыніна, якую ім давялося бачыць у сваім каратусенькім жыцці.|@corpus
wavs/010137.wav|Той сцвярджальна апусціў галаву.|@corpus
wavs/010138.wav|Відаць, сюды, да гэтай брамы, павінны былі прыязджаць, каб загінуць: увечары — светлы дзень, а перад світаннем — чорная ноч.|@corpus
wavs/010139.wav|— Пойдзем па правай, — сказаў Кандрат. — Ну яе да д'ябла, царкву. Раўбіцкія казалі, стаіць, як труна.|@corpus
wavs/010140.wav|Сцежка спускалася па схіле наўскос і неўзабаве вывела на адкрыты з двух бакоў выступ узгорка.|@corpus
wavs/010141.wav|Гэта сапраўды было горка, калі ўжо забыцца на страх.|@corpus
wavs/010142.wav|Другі сядзеў наводдаль. Перад ім трапятала, заціснутая адным канцом у ціскі, металічная паласа. Ён пастукваў па ёй невялікім востраканечным чаканам.|@corpus
wavs/010143.wav|З цёмнага тунеля дарогі даляцеў стомлены, рэдкі стук капытоў, а потым з'явілася сама ноч, як гэта ёй належыць|@corpus
wavs/010144.wav|Сонныя пасопванні Янькі на спіне ў Кандрата.|@corpus
wavs/010145.wav|Палі яго вянчалі пабеленыя непагодай конскія чарапы з цёмнымі праваламі вачэй.|@corpus
wavs/010146.wav|Яны рушылі далей, павольна абышлі ўжо тры бакі будыніны і цяпер павінны былі выйсці на чацвёрты бок, што выходзіў на стромы адхон. Дзвярэй не было і тут,|@corpus
wavs/010147.wav|Парк зноў зрабіўся густы, — не парк, а нейкія нетры з лаўжамі і ветрабоем, з рэдкімі глухімі сцяжынкамі.|@corpus
wavs/010148.wav|— Пайшлі, — сказаў Андрэй. Зноў сцежка, на гэты раз з уступу, у абход невялікай падковы возера. Зноў пах грыбніцы і стылая раса.|@corpus
wavs/010149.wav|Над частаколам уздымаліся толькі два-тры вянцы сцен ды трох'ярусны дах з грубай замшэлай шчапы.|@corpus
wavs/010150.wav|відавочна прабітае пазней у глухім муры, і з гэтага акна падала на строму чырванаватае святло.|@corpus
wavs/010151.wav|Другі адрожак сцежкі спускаўся з адхону, вёў кудысьці ніжэй, відаць, да другіх белых будынкаў, якія вольна раскінуліся ў чашападобнай лагчынцы,|@corpus
wavs/010152.wav|Акно было закратаванае,|@corpus
wavs/010153.wav|"На вільчаку верхняга яруса нерухома ўзвышаўся ""балотны чорт"", вычварная карчага, якой вятры і гнілая вада часам надаюць падабенства з пачварным ідалам."|@corpus
wavs/010154.wav|На яго месцы цяпер цямнеў правал акна. Звычайны мёртвы правал. Больш нічога.|@corpus
wavs/010155.wav|Бяроза зламалася, але не ўпала, затрымаўшыся на суседніх дрэвах, і цяпер жорстка бялела ў цемры сваім мёртвым ствалом.|@corpus
wavs/010156.wav|Яны ўбачылі гэтае святло і адначасова пачулі нягучнае і рэдкае пастукванне жалезам аб жалеза,|@corpus
wavs/010157.wav|Дарожка гэтая была як тунэль, так спляталіся над ёю галіны дрэў, з левага боку яна праз нейкіх пяць сажняў улівалася ў невялічкую паляну.|@corpus
wavs/010158.wav|Заўсёды трошкі наўздалёк ад новых дамоў, старыя прыбежышчы роду на выпадак вайны,|@corpus
wavs/010159.wav|Яны не памяталі і не ведалі дарогі, не звярталі ўвагі на стому, ад якой рэзала ў грудзях, не памяталі, дзе пералезлі агароджу.|@corpus
wavs/010160.wav|Андрэй зняў з сябе світку, і яны падвязалі дзяўчынку на спіне Кандрата, зрабіўшы нешта накшталт мяшка, у якім было цёпла і ўтульна.|@corpus
wavs/010161.wav|Кандрат цяпер мог вызваліць рукі, яму стала лягчэй. — Прыйдзем яшчэ сюды? — ціха спытаў ён у Андрэя.|@corpus
wavs/010162.wav|"Дзеці не ведалі, што гэта была лазня Раўбіча, пабудаваная ў ""казачным"" стылі, але, дрыжучы, адчувалі гэта казачнае і страшнае."|@corpus
wavs/010163.wav|І ўладар доўбні моўчкі, са змрочным тварам, развёў рукамі.|@corpus
wavs/010164.wav|Можа, то куніца гаспадарыла па чужых кублах, а можа, соўка-начніца. І гэтае ціўканне быццам абудзіла ўсіх.|@corpus
wavs/010165.wav|як быццам той, хто паліў агеньчык, прылятаў сюды паветрам. Але затое тут было акно на ўзроўні зямлі,|@corpus
wavs/010166.wav|— на чорным кані і ў чорным плашчы.|@corpus
wavs/010167.wav|яны павольна разбураліся, раняючы з кладкі на траву паточаныя каменным слімаком валуны.|@corpus
wavs/010168.wav|Пачынае прабіраць холад, той санлівы холад, калі сківіцы раздзірае пазяханне і чалавек марыць, як аб вышэйшым шчасці, аб ахапку сена, у які можна зашыцца.|@corpus
wavs/010169.wav|Мужны дух прадпрымальнасці і прыгод заўсёды церпіць ад такіх акалічнасцей.|@corpus
wavs/010170.wav|Хлопцы ішлі моўчкі, з апушчанымі галовамі. Было халодна і няўтульна пад шатамі дрэў. Добра, што хаця Янька не плакала, бо ёй было ўсё адно, так яна хацела спаць.|@corpus
wavs/010171.wav|І хлопцы адразу адчулі, як жах саступіў месца расчараванню. Агонь быў так блізка, такі высокі і сіні.|@corpus
wavs/010172.wav|Адсюль было відно даволі далёка. Сцежка тут раздвойвалася.|@corpus
wavs/010173.wav|Было цёмна. Пахла бярозавымі венікамі. Пасля ўспыхнуў агеньчык.|@corpus
wavs/010174.wav|Чырванаватыя ўспышкі рабіліся больш яркія, пастукванне — больш трывожнае і выразнае. Стук-пых. Стук-стук-пых.|@corpus
wavs/010175.wav|і праз яго яны ўбачылі вялізнае сутарэнне з каменнай падлогай і скляпеннямі.|@corpus
wavs/010176.wav|Успышкі ўсё часцелі. І вось чалавек ля горна зняў з сагана зусім круглую бутэльку з вузкім рыльцам, ускалаціў нейкі асадак і паказаў чалавеку з паласой.|@corpus
wavs/010177.wav|У сутарэнні былі чатыры чалавекі.|@corpus
wavs/010178.wav|Стук-пых. Стук-стук-пых. Два астатнія сядзелі, захутаўшыся ў грубыя суконныя плашчы, і глядзелі ў агонь.|@corpus
wavs/010179.wav|Свяцілася акенца ў верхнім паверсе камяніцы. Свяцілася нежывым, сінім, нейкім зіхоткім агнём: часам мацней, часам слабей.|@corpus
wavs/010180.wav|— Не ведаю. Але не на дабро. Пайшлі адсюль. — А агонь? — напомніў Кандрат.|@corpus
wavs/010181.wav|І ўсе чатыры былі нечым падобныя;|@corpus
wavs/010182.wav|Цемра востра, па-начному, пахнула грыбамі, вільготнай лістотай, моцным дубільным духам дубовых хмызоў і трошкі душным, лазенным водарам бяроз.|@corpus
wavs/010183.wav|З левага боку яна ішла да кучаравага ўзгорка, на вяршыні якога невыразна бялела дзвюма званіцамі раўбіцкая царква.|@corpus
wavs/010184.wav|І палянка была таксама цёмная, бо над ёю схіляліся, засцячы неба і ўтвараючы над ёю шацёр, верхнія галіны магутных, вычварна-каржакаватых дрэў.|@corpus
wavs/010185.wav|што пачыналася адразу ля падножжа царквы. І, замыкаючы лагчынку з другога боку, паўколам ляжала ў нізіне падкова свінцовага возера.|@corpus
wavs/010186.wav|Гэта было так страшна, што хлопцы кінуліся прэч і апамяталіся толькі за рогам будыніны.|@corpus
wavs/010187.wav|З парку даляцеў крык, ціўканне птушкі, якую, відаць, заспеў у сонным гняздзе нейкі начны драпежнік.|@corpus
wavs/010188.wav|Гэта была, відаць, старая камяніца, вежа пры доме. Такіх многа ў той час было раскідана ля прыдняпроўскіх маёнткаў.|@corpus
wavs/010189.wav|Трапятала чырвонае полымя. Чалавек падаў паласу аднаму з тых, што сядзелі. Вызваліў другую паласу, крутой дугою выгнутую між двума ціскамі, і падаў суседу першага.|@corpus
wavs/010190.wav|Яны пералезлі, і цёмныя паркавыя шаты прагна накрылі іх. .Крокі былі бязгучныя. Густая трава глушыла іх.|@corpus
wavs/010191.wav|Дзяўчынка, здаволеная тым, што і яна, нарэшце, можа быць карыснай у такой цудоўнай кампаніі, весела засакатала: — Мы з маці былі аднойчы ў старога Вежы.|@corpus
wavs/010192.wav|Стары Вежа маці паважае. І гэтага даўгавусага мы там бачылі. Гэта Кандраці, малочны брат старога Вежы. Ён наглядае за яго лясамі.|@corpus
wavs/010193.wav|— Прыехаў нехта, — з неахвотай падняўся Алесь. — Трэба ісці. — Сядзі, — сказаў Мсціслаў. — Не, брат, трэба. Можа, гэта дзед.|@corpus
wavs/010194.wav|— А вы цяжар у душы нясіце. Гэта вам пакута за дурнога сваяка.|@corpus
wavs/010195.wav|Свет! Ганаровыя асобы! Як вы смелі прыехаць да мяне пасля такога?.. Мала было крыві? Мала шыбеніц на верках?|@corpus
wavs/010196.wav|— Стараліся. На жаль, не дапамагло. Давялося страляць. Ёсць параненыя. Свежае аблічча графа збялела:|@corpus
wavs/010197.wav|Усё гэта звалася Мангапвані, а вартавалі нас людзі ў белых павязках на галаве.|@corpus
wavs/010198.wav|Ні ў кога не было такіх учэпістых рук і такіх кашэчых спрытных рухаў. Жандарскі паручнік Мусатаў уласнай персонай завітаў у Загоршчыну.|@corpus
wavs/010199.wav|— Дастукаўся Канстанцін, — змрочна сказала Клейна. — І падумаць толькі, што ён твой траюрадны брат, Антаніда.|@corpus
wavs/010200.wav|— Асмелюся звярнуцца, мадам, — шчоўкнуў абцасамі паручнік. — Пан Кроер не прыедзе. — Чаму? — спытаў бацька.|@corpus
wavs/010201.wav|— Цяжка зразумець такое. — А я ж казаў, — прамовіў пан Юры.|@corpus
wavs/010202.wav|Можа, гэта проста таму, што ты мыешся не так, як трэба? — Я мыюся, — уздыхнуў Янка.|@corpus
wavs/010203.wav|Алесь заспяшаўся. Калі дзеці падышлі да Загорскіх, Клейны і Ісленьева, Мусатаў ужо стаяў перад імі.|@corpus
wavs/010204.wav|— Стралялі проста салдаты. на стрэльбішчы. Лухта ўсё. Ідзі. ідзі да дзяцей. Хутка я цябе паклічу.|@corpus
wavs/010205.wav|А пахмуры чалавек чакаў наводдаль, муляўся, быццам не адважваючыся падысці. — Прабачце, мадам, — сказаў Мусатаў.|@corpus
wavs/010206.wav|Уздыхнула. Сказала ўжо больш спакойна: — Святкуйце. Святкуйце, каб сынок ніколі не быў такі.|@corpus
wavs/010207.wav|Браты ў Сібіры, а ён член Дзяржаўнай Рады вось-вось будзе, калі ўжо не ёсць.|@corpus
wavs/010208.wav|Перадаўшы коней слугам, абодва пайшлі па сходах на тэрасу — адзін справа, другі злева, быццам не жадаючы папіраць нагамі адны і тыя ж прыступкі.|@corpus
wavs/010209.wav|— У мяне справа да іх сіяцельства. На абліччы Ісленьева з'явілася грымаса пакуты. — Ну што яшчэ? — спытаў ён.|@corpus
wavs/010210.wav|І як толькі Алесь аддаліўся, сказаў Клейне: — Чуў. — Чуў, але не зразумеў, — сурова сказала старая.|@corpus
wavs/010211.wav|— вінавата ўсміхнуўся хлопец, і ўсе зноў здзівіліся, як па-вясковаму, амаль зусім чыста вымаўляе ён словы: — Толькі я не ведаю, дзе мае бацькі.|@corpus
wavs/010212.wav|З яго жыццём, з яго маладосцю. — Э, — сказаў бацька. — Ці мала іх з такой маладосцю? Вось былы наш губернатар, Міхаіл, граф Мураўёў.|@corpus
wavs/010213.wav|— Свята юнаку сапсуеце — чым ён вінаваты? Ён, ці што, з дурным дзядзькам сваволіў ды з паручнікам страляў?|@corpus
wavs/010214.wav|І ён пайшоў у дом, неяк дзіўна заграбаючы правай рукой паветра і не звяртаючы ўвагі на гасцей, якія стаялі наўздалёк, нічога не разумеючы.|@corpus
wavs/010215.wav|— Не, тут ужо нічога не зробіш. І спрабаваць не варта. — Ну і чорт з ім, — сказаў Алесь. — Падумаеш, бяда вялікая.|@corpus
wavs/010216.wav|— Жорж, — умольна сказала маці, — я прашу цябе, ніколі больш не гавары пра забойствы. Прашу. — Добра, — сказаў бацька. — Я толькі думаю.|@corpus
wavs/010217.wav|Наступаючы на Мусатава, ён патрасаў перад яго носам белымі сухімі старэчымі рукамі. — Гэта чорт. Гэта чорт ведае што такое!|@corpus
wavs/010218.wav|— Загадайце запрэгчы коней. І запамятайце, вы ніколі не з'яўляліся сюды з вашымі ганебнымі звесткамі.|@corpus
wavs/010219.wav|Гэты чалавек злазіў з белай кабылкі павольна, з падкрэсленай стрыманасцю.|@corpus
wavs/010220.wav|Ён нагадваў цяпер распатланага драча, які з крыкам робіць вартую жалю скідку,|@corpus
wavs/010221.wav|Пачынаў разам з тымі. Братоў павесілі — а ён у чынах ходзіць.|@corpus
wavs/010222.wav|Тады не пахваляць. — Дзеду тройчы стралялі б. Гэта або Раўбічы, або Кроер. — Усё адно. Трэба ісці.|@corpus
wavs/010223.wav|Зялёная сетка святла ляжала на тварах дзяцей. — Дык як жа вы жывяцё, Ядзвінька? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/010224.wav|І зусім не помню бацькоў. Толькі аднаго Кемізі. Напэўна, ён быў мне брат. Не ведаю.|@corpus
wavs/010225.wav|Люблю, калі спяваюць. Люблю, каб мне не перашкаджалі. А баюся толькі, калі хлопчыкі злыя.|@corpus
wavs/010226.wav|У мяне тры старэйшыя браты. Былі тры браты. Два загінулі на вайне. Адзін — хто яго ведае дзе, мне не кажуць. Я апошняя.|@corpus
wavs/010227.wav|І сабакам яе ў крыўду не дамо. Што сабакі. У мяне унь два кані ёсць. — Сапраўдныя коні? — спытала малая Клейна.|@corpus
wavs/010228.wav|Дзеці абагнулі палац, горку, на якой распараджаўся гарматамі Кірдун, карцінны павільён і спыніліся ў гушчары парку, дзе была дзярновая лаўка. Усе селі.|@corpus
wavs/010229.wav|Адзін з іх, худы і жылаваты, вельмі пахмуры, быў незнаёмы Алесю.|@corpus
wavs/010230.wav|Трэба аб'явіць гасцям. — Так, канешне ж так, — заспяшалася маці. — Адразу ж зрабі.|@corpus
wavs/010231.wav|— За гэта я і люблю цябе, князь-вісус, — сказала Клейна. .А ў гэты час Алесь пытаў у Мсціслава: — Што там адбылося?|@corpus
wavs/010232.wav|Алесь бег наперадзе ўсіх.|@corpus
wavs/010233.wav|Бацька моўчкі схіліў галаву. — Вось, — сказаў Ісленьеў. — Загадайце запрэгчы коней.|@corpus
wavs/010234.wav|Потым я згубіў сваіх, іх не стала. Зноў было мора і потым вялікі горад, дзе мяне зноў купілі.|@corpus
wavs/010235.wav|Губка маці, пяшчотная губка з мушкай-радзімкай, дрыжала. — Божа, — сказала яна, — за што ж гэта? За што такое?|@corpus
wavs/010236.wav|Мне ён, урэшце, не больш прыемны, чым табе. Толькі. Грубы, такое быдла. І гэты няшчасны, такі жалкі граф.|@corpus
wavs/010237.wav|дарэмна імкнучыся адцягнуць увагу сабакі ад чагосьці дарагога яму.|@corpus
wavs/010238.wav|— Так зусім і не ведаеш? — спытаў Мсціслаў. — Помню. Слаба. Помню агні. Вакол іх, на ражнах, сушылі рыбу.|@corpus
wavs/010239.wav|І сабак. Алесь слухаў гэта з памяркоўнай усмешкай. — Мы не будзем злыя, — сказаў Алесь. — Праўда, Мсціслаў?|@corpus
wavs/010240.wav|— Супакойцеся, супакойцеся, граф, — дарэмна спрабаваў сказаць слова бацька. Мусатаў павярнуўся і пайшоў да сходаў, вонкава амаль спакойны.|@corpus
wavs/010241.wav|Матуля, каб не перашкаджаць віцэ-губернатару, звярнулася да бацькі: — Чаму ж гэта Кроер не едзе?|@corpus
wavs/010242.wav|Усе нашы, акрамя нямногіх, ляжалі на пяску. У Кемізі тырчала ў грудзях палка. Потым нас везлі морам. Потым быў нейкі бераг,|@corpus
wavs/010243.wav|Ніхто ўжо не чакаў мяне, а я ўзяла ды і нарадзілася. Усе за мяне таму вельмі баяцца. Толькі я не баюся. Я люблю, каб цёпла.|@corpus
wavs/010244.wav|— Што ж рабіць? — жаласна спытала маці. — Маўчаць, — кінула Клейна. — Гэта цяжка, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/010245.wav|Нічога не разумею. — І я не разумею, — сказаў Мсціслаў. — Дарослыя. Ты вось скажы мне, ведаеш ты таго даўгавусага?|@corpus
wavs/010246.wav|Ваўкавата глядзелі вочы з-пад калматых брывоў, доўгія, як вілы, вусы звісалі на зялёны паляўнічы гарнітур. Затое другога Алесь пазнаў адразу.|@corpus
wavs/010247.wav|Калі яны падыходзілі да круга гонару, на ім, ля самай тэрасы, кідалі павады на рукі слугам два чалавекі.|@corpus
wavs/010248.wav|І толькі тут граф, глыбока ўздыхнуўшы, сказаў глухім голасам: — Стойце. Вазьміце з сабою лекара. Спадзяюся, пан Юры дазволіць.|@corpus
wavs/010249.wav|Лялечны тварык схіліўся ўніз. Вочы, такія нявінныя і сінія, засаромлена глядзелі на Алеся. — Я з маці жыву. І з Янкам.|@corpus
wavs/010250.wav|Бадай з аднаго гнязда горлінка чыстая і драпежны воўк. Спадзяюся, ніхто не памрэ.|@corpus
wavs/010251.wav|— У адной з вёсак пана Кроера бунт, — ціха сказаў Мусатаў. — Дзе? — У Півошчах. — З якой прычыны?|@corpus
wavs/010252.wav|Я нічога не чуў. Я нікога не бачыў. Голас ягоны перасеў.|@corpus
wavs/010253.wav|Ні з чым нельга было зблытаць гэтыя зеленаватыя, як у рысі, вочы пад брывамі пясочнага колеру.|@corpus
wavs/010254.wav|Паручнік паціснуў плячыма. Твар Ісленьева скрывіўся. — Якія загады вы прынялі? Спадзяюся, ніякіх агіднасцей? Стараліся ўгаварыць?|@corpus
wavs/010255.wav|— А я ведаю, — весела віскнула Ядзя, амаль дагодліва гледзячы ў Алесевы вочы.|@corpus
wavs/010256.wav|— Я ведаю, — небывала сур'ёзна сказаў бацька. — Я і сам хацеў гэтага.|@corpus
wavs/010257.wav|І яшчэ помню жаночыя рукі. Нічога больш — адны рукі. Аднойчы з'явіліся крылатыя чаўны.|@corpus
wavs/010258.wav|— Ану маўчыце. вераб'і, — сказала Клейна. — Што? — спытала маці. — Глупства не вярзіце, — сказала старая.|@corpus
wavs/010259.wav|і белы-белы пясок, і пячора з крыніцай, куды нас заганялі на ноч.|@corpus
wavs/010260.wav|— Ведаеце, чым гэта можа скончыцца? Голас яго сарваўся.|@corpus
wavs/010261.wav|— Хто памрэ? — спытаў Алесь у маці. — У каго стралялі? — Ніхто не памрэ, сынок, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/010262.wav|— Анягож. Дзяўчынка паглядзела на яго з павагай. — Ну а ты, Янка? — спытаў Алесь. — Я зусім як яна,|@corpus
wavs/010263.wav|І прывезлі сюды. — Янка, — падаў голас Мсціслаў. — Няўжо гэта ты ад прыроды такі?|@corpus
wavs/010264.wav|Яны сядзелі і гаварылі аб розных цікавых рэчах даволі доўга. Потым здалёк, з лагчынкі пад горкай, ударылі чатыры гарматы. Адным залпам.|@corpus
wavs/010265.wav|Яна адарвалася ад шкельцаў, скацілася ўніз па сходцах з галерэйкі і кінулася бегчы так, як не бегала ніколі ў жыцці.|@corpus
wavs/010266.wav|свежасцю, водарам марознага дрэва і падталым сняжком. Яраш Раўбіч, увайшоўшы ў пакой, таксама прынёс водар снегу і чысціні.|@corpus
wavs/010267.wav|І вочы глядзелі без дапытлівасці, не цягнулі душу з чужых вачэй.|@corpus
wavs/010268.wav|Дрыжучы ад страху, яна распляскала нос аб шкло і круглымі вачыма сачыла за ім.|@corpus
wavs/010269.wav|— А як жа мне яго насіць? — Дзяўчаткам можна. І потым, гэта старое золата. Яго здабылі дзяды.|@corpus
wavs/010270.wav|— А вось паглянеш, паглянеш, — страшыла старая. І тады Майка вырашыла паглядзець.|@corpus
wavs/010271.wav|Аднойчы шляхцюк у моцны мароз ехаў пушчай, намасціўшы ў санкі сена.|@corpus
wavs/010272.wav|— Хачу, татка, — уздыхнула яна. — Толькі цябе шкада. — Тады апранайся. Сама. Як дарослая. Апранайся, Міхалінка.|@corpus
wavs/010273.wav|А сам увесь курэе, як пара. І гарачы такі, казытлівы. — Не веру я табе, бабуля.|@corpus
wavs/010274.wav|— Толькі ён стары, ён, напэўна, скора пойдзе ў лес і засне там назаўсёды ў бярозах.|@corpus
wavs/010275.wav|"А яны што? Што яна будзе рабіць, маленькая?"" Але ён ведаў, што ўсё застанецца па-ранейшаму,"|@corpus
wavs/010276.wav|— Я не магу, — сур'ёзна, як дарослай, сказаў Раўбіч. — Мне трэба паехаць аж на другі канец губерні.|@corpus
wavs/010277.wav|— Ты ўсё ж пастарайся, — сказаў Раўбіч. — Я пастараюся, — сказала яна.|@corpus
wavs/010278.wav|— Алесь прыслаў па цябе коней. Хочаш з мамай з'ездзіць да яго на Каляды? — А ты?|@corpus
wavs/010279.wav|Ногі трошкі зябнулі на падлозе, і дзяўчынка кінулася зноў у ложак, які не паспеў дзякуючы яе хітрасці астыць,|@corpus
wavs/010280.wav|Было ў іх нават нешта вінаватае, нешта накшталт вечнага ўсведамлення нейкай хібы ў тым, што ён робіць.|@corpus
wavs/010281.wav|Майка пырхала ў далонькі пад умывальнікам. — А каго ж я тады ўчора бачыла ў нашай лазні?|@corpus
wavs/010282.wav|— Ну, адзін, можа, і астаўся, — урэшце сказаў ён.|@corpus
wavs/010283.wav|— Лазнік вось. Як возьмецца за бок, ды як пацягне пад палок, ды як пачне казытаць|@corpus
wavs/010284.wav|і аж засмяялася ад шчасця, што цёпла, што на дварэ снег.|@corpus
wavs/010285.wav|— Які Лазнік? А. Не, дзетка. Нікога такога няма. Ні лазнікаў, ні вадзянікоў — нікога.|@corpus
wavs/010286.wav|убачыла венічны прылазнік, падобны на пячору, калматы ад соцень венікаў, а на зэдліку — Яго.|@corpus
wavs/010287.wav|якія спяшаюцца перад Божым нараджэннем нахапаць сабе як мага больш гарэзлівых і непаслухмяных дзяўчатак.|@corpus
wavs/010288.wav|і босая падбегла да акна. За акном было белае і чорнае: снег і галіны дрэў.|@corpus
wavs/010289.wav|Праз акно. Сядзіць, чорны такі. І ад венікаў распрануўся. Раўбіч асекся.|@corpus
wavs/010290.wav|Ён падхапіў яе, лёгенькую, цёплую, — самы дарагі цяжар на зямлі.|@corpus
wavs/010291.wav|— А потым зубр пайшоў за санкамі і еў сена, пакуль не ўклаў усё.|@corpus
wavs/010292.wav|Зубру захацелася есці, сена. Ён падышоў, асцярожна падчапіў соннага шляхцюка на рогі і паклаў яго на снег.|@corpus
wavs/010293.wav|А пакуль ходзіць сабе з лазні ў лазню. Носіць дзецям падарункі перад калядамі. І табе прынёс.|@corpus
wavs/010294.wav|Божа, — думаў ён, — што ж гэта я раблю ўсе апошнія гады?!|@corpus
wavs/010295.wav|хаця зусім не курэў: такі чорнавалосы, цёмны і невыразны праз шкло.|@corpus
wavs/010296.wav|Пранізаны ветрам, звонкі ад марозу парк, рэдкія стылыя зоры ў галінах. Рыпнула фортка ў частаколе, высокім, страшным у цемры, з конскімі чарапамі, што невыразна бялелі ў змроку.|@corpus
wavs/010297.wav|Яна сапраўды ўбачыла Лазніка.|@corpus
wavs/010298.wav|Дзяўчынка, смеючыся, прыпала шчочкай да жалезнага бранзалета. — А зубр?|@corpus
wavs/010299.wav|— Ласа-зубр. Харошы зубр. У, які жалезны! Раўбіч пагладзіў яе па галаве.|@corpus
wavs/010300.wav|Унь казалі на свяце Агню,што Паляндра страшная. А то быў Тодарка-вадавоз. І смяшыў дзяцей. І зусім ён не страшны.|@corpus
wavs/010301.wav|Гэта жалеза нават без парушынкі іншага металу. Памаўчаў. — Не, дзетка, мы не бедныя.|@corpus
wavs/010302.wav|У лазні свяціўся жоўты бляклы агеньчык, і дзяўчынка, прыпаўшы знадворку да васьмікутнічкаў тоўстага, пузырыстага шкла ў свінцовай раме,|@corpus
wavs/010303.wav|Пасля вячэры яна, замест таго каб ісці ў бібліятэку, накінула футра і крадком пайшла змрочным паркам да лазні.|@corpus
wavs/010304.wav|Частка дваццаць першая. Каляды адзначыў свежы і пушысты снег.|@corpus
wavs/010305.wav|— Ды што зробіш, калі ён такое ведзьмедзяня? То спрытны і вясёлы, а то цяльпук цельпуком.|@corpus
wavs/010306.wav|Мы, мужчыны з Раўбічаў, носім толькі жалеза, бо золата вельмі брудны метал. Самы брудны, які ёсць на зямлі.|@corpus
wavs/010307.wav|Аблічча Раўбіча, калі на яго не глядзеў ніхто з чужых, было зусім не жоўчным.|@corpus
wavs/010308.wav|так светла было ў пакоі. Яна выскачыла з ложка, захінула на падушку коўдру, каб не разышлася цеплыня,|@corpus
wavs/010309.wav|"Будзь разумнай, не крыўдзь Алеся, не ""выабражай"" над ім, як вы, дзеці, кажаце."|@corpus
wavs/010310.wav|Разумееш, мужчынскія дваранскія справы. Гэта табе не цікава. Дык хочаш?|@corpus
wavs/010311.wav|Яна не баялася, што ёй перашкодзяць: бацька заўсёды дазваляў ёй рабіць тое, што яна хоча.|@corpus
wavs/010312.wav|— Адзенне ў яго з венікаў; замест вусоў — два лазенныя апарышы.|@corpus
wavs/010313.wav|Апальшчык у калідоры грукнуў дровамі аб жалезны ліст ля печкі, і яна ўявіла, як добра гэтыя дровы пахнуць:|@corpus
wavs/010314.wav|— А які ён, Лазнік? — Страшны, — адрэзала Тэкля.|@corpus
wavs/010315.wav|і нічога ёй не сказаў, толькі пацалаваў цёмна-блакітныя вочы. — Слухай, — сказаў ён, — слухай мяне, лапуся.|@corpus
wavs/010316.wav|— толькі пранесеных ад студні да хаты. Зямля памаладзела. Майка Раўбіч, прачнуўшыся перад каляднай раніцай, адразу зразумела, што на дварэ снег,|@corpus
wavs/010317.wav|А значыць, можаш насіць золата. — Тата, хіба мы бедныя, што носім жалеза? — Гэта не проста ржавае жалеза.|@corpus
wavs/010318.wav|"А шляхцюк лаяўся: ""Карова ты брыдкая! Бугай ты халерны! Каб цябе так ваўкі ўклалі, як ты маё сена ўклаў, каб."""|@corpus
wavs/010319.wav|Напярэдадні нянька Тэкля страшыла яе, што вось падыходзяць Каляды і цяпер якраз прастора для розных нячысцікаў,|@corpus
wavs/010320.wav|Ледзь не згубіла ў хмызах футрачка, падрапала рукі ў жывой агароджы, балюча выцялася нагою аб камень.|@corpus
wavs/010321.wav|— Я яшчэ трошачкі-трошачкі, — сказала яна.|@corpus
wavs/010322.wav|Мы яшчэ трымаемся за стары-стары звычай, які стаў нашым фамільным.|@corpus
wavs/010323.wav|— З'еў і пайшоў. Яны добрыя. Яны страшныя толькі для ворагаў, зубры.|@corpus
wavs/010324.wav|— А я табе сакрэт скажу. Хочаш? — Хачу.|@corpus
wavs/010325.wav|— Досыць, дзетка. Не варта табе гуляць з гэтай штукай. Гэта цацка для дарослых. Прыўзняў яе разам з коўдрай.|@corpus
wavs/010326.wav|І сам разгарнуў вакол яе ложка і ўмывальніка японскую шырму. — Тата, — спытала з-за шырмы Майка, — Лазнік ёсць?|@corpus
wavs/010327.wav|Але гаварыць аб гэтым было нельга. Рана. — Я менш за ўсіх іншых хацела б крыўдзіць яго, — уздыхнуўшы, сказала яна.|@corpus
wavs/010328.wav|І залаты медальён прынёс замест таго, што ты. згубіла. Ты ж цяпер амаль дарослая, дзяўчына.|@corpus
wavs/010329.wav|— А зубр хіба не бугай? — Няхай так. Але ж і зубры нікога не ядуць.|@corpus
wavs/010330.wav|жалезам. Такое — можна. Майка, ужо зусім апранутая, выбегла з-за шырмы і кінулася Ярашу на шыю.|@corpus
wavs/010331.wav|Майка гуляла бранзалетам, круцячы яго на бацькавым запясці: — Шыпшына, у, як колецца. Курган, у, як высіцца.|@corpus
wavs/010332.wav|— Няпраўда, татка. А коні? — А коні думалі, што гэта карова. Коні ж не баяцца кароў. Майка засмяялася.|@corpus
wavs/010333.wav|Пэўна, распрануўся і скінуў іх. Але нават без венікаў ён быў страшны,|@corpus
wavs/010334.wav|А потым задумалася, не ведаючы, здалося ёй тое, што яна бачыла мінулым вечарам, ці было сапраўды.|@corpus
wavs/010335.wav|"Ён, вядома, разумеў гэты смутны цень, гэтае далёкае абяцанне ""дарослага"" ва ўлюбёнай дачцэ."|@corpus
wavs/010336.wav|Гэта толькі буркатлівыя бабулі палохаюць дзяўчатак. Але ты не вер і нікога-нікога не бойся. Страшныя бываюць толькі злыя людзі.|@corpus
wavs/010337.wav|Лазнік, відаць, пачуў нешта. Ён узняў вочы і паглядзеў на акенца.|@corpus
wavs/010338.wav|Снег быў на ўсім: на слупах платоў, на стрэхах, на дрэвах, на футры начнога вартаўніка і ў вёдрах з вадой|@corpus
wavs/010339.wav|А цяпер вось ляжала і думала, было гэта ці не.|@corpus
wavs/010340.wav|Сеў на краёчак ложка. — Што ж ты ляжыш, доня? Сарокі снег прынеслі.|@corpus
wavs/010341.wav|"А ото ""бу"" — страшны рагаты бугай. Гам — і з'есць. — Бугай? Гэта зубр."|@corpus
wavs/010342.wav|— тут ужо маліся як хочаш — не дапаможа. Бо не слухалася бацькоў і нянькі Тэклі.|@corpus
wavs/010343.wav|Ён быў падобны і непадобны. Венікі былі не на ім, а вакол.|@corpus
wavs/010344.wav|"— Добра, — сказаў Серакоўскі. — Значыць, так і запішам: ""Аўтаномія, федэрацыя ці поўная самастойнасць"|@corpus
wavs/010345.wav|Пішыце і яго супраць. Мы тут не літасць вымольваем. Мы патрабуем тое, што нам належыць.|@corpus
wavs/010346.wav|Проста лепей загадзя дамовіцца аб усім, каб цвёрда ведаць, на што спадзявацца.|@corpus
wavs/010347.wav|Праз палову гадзіны будзе повен дом людзей. — Згода, — сказаў Зыгмунт. Дзверы зачыніліся.|@corpus
wavs/010348.wav|— Я абавязкова буду думаць. Не адбірайце ў мяне права загінуць за радзіму. Я хачу гэтага. Я не магу без вас. Хлопцы, што я, Юда?..|@corpus
wavs/010349.wav|што ў такім стане нават між братамі расце пачуццё варожасці, а часам і нянавісці.|@corpus
wavs/010350.wav|І хаця ён не лічыў правільным папускаць Яманту, Алесь уздыхнуў. — Добра. Я не буду ставіць гэтага пытання.|@corpus
wavs/010351.wav|"— Чым ты адрозніваешся ад белых з гнюснай ідэяй ""адзінай і непадзельнай""?"|@corpus
wavs/010352.wav|— Большасць людзей не разумее, што прымусовасць, другараднае становішча, ланцуг — гэта вечная міна пад еднасцю,|@corpus
wavs/010353.wav|Вазьмі сваю прапанову назад, Алесь. Даруй мне, чуеш? Загорскі глядзеў у вочы Віктару.|@corpus
wavs/010354.wav|— Якога? — спытаў Баброўскі. — Што насупраць міністра дзяржаўных маёмасцяў. З дому гэтага карцёжніка, што піша вершыкі аб народзе, а сам нажыў маёнткі,|@corpus
wavs/010355.wav|Алесь азірнуўся і ўбачыў: у дзвярах стаяў гаспадар. — Час канчаць.|@corpus
wavs/010356.wav|Алесь зразумеў: нервовасць Кастуся можа сапсаваць справу. Прыйшоў час умяшацца:|@corpus
wavs/010357.wav|— Голас яго дрыжаў. — Хлопцы, я аддам за паўстанне жыццё! Усе маўчалі.|@corpus
wavs/010358.wav|Хлопцы, даруйце мне!!! Цяпер усе глядзелі на Алеся. — Выключэнне, — кінуў Алесь.|@corpus
wavs/010359.wav|"— вырашаць пасля перамогі самі народы, у прыватнасці беларускі народ"". — І раптам дадаў: — А гулянне ў Пецергофе было сёлета дрэнь."|@corpus
wavs/010360.wav|— Прашу слова, — сказаў у цішыні Алесь. Серакоўскі зрабіў запрашальны жэст.|@corpus
wavs/010361.wav|калі іх гаворыць мацнейшы, сапраўдных людзей цягне разбіць непадзельнасць, разбурыць непарушнасць.|@corpus
wavs/010362.wav|— Не таму, што я змяніў сваю думку, а таму, што. — Мы лічым, што ты маеш рацыю, грамадзянін, — сказаў Валеры. — Вы лічыце.|@corpus
wavs/010363.wav|Самастойнасць і магчымасць распараджацца сабою як хочаш — вось найлепшы грунт для братэрства. — Чую, чым тут пахне, — сказаў Ямант пасля паўзы.|@corpus
wavs/010364.wav|— Падстава? — спытаў Звяждоўскі. — Яднанне. — Ясней. — Наш трыумф у яднанні.|@corpus
wavs/010365.wav|— Ён гаварыў як адсякаючы кожнае слова. — І таму мы павінны з павагай ставіцца да кожнай нацыі, не абражаць яе старой варожасцю, недаверам, сумненнем у яе рэвалюцыйных сілах.|@corpus
wavs/010366.wav|— Ваяводствы Мазавецкае, Кракаўскае, Літоўскае, Люблінскае, Беларускае, Украінскае. — І, нібы страшэнную поўху, кінуў: — Можа, яшчэ Крымскае?|@corpus
wavs/010367.wav|Кастусь, увесь пацямнелы з твару, глядзеў на Серакоўскага і чакаў: — За што ж стаіш ты, Зыгмунт? Серакоўскі глядзеў яму ў вочы спакойна і шчыра.|@corpus
wavs/010368.wav|Ён ведаў: хлопцы дзеля пачуцця еднасці падтрымаюць яго, але Віктар будзе потым пакутаваць.|@corpus
wavs/010369.wav|Ямант абводзіў усіх вачыма і ўрэшце зразумеў: вочы большасці не абяцалі літасцівага рашэння. — Хлопцы. — сказаў ён, — хлопцы, як вы можаце?|@corpus
wavs/010370.wav|Бо гэта замаскаваны ланцуг рабства. Вочы ў Кастуся былі ўтрапёныя. Аблічча палала. — Гэта не нож у спіну.|@corpus
wavs/010371.wav|Яднанні з левымі элементамі, якой бы нацыі яны ні былі: палякі, украінцы, рускія, літоўцы, курляндцы.|@corpus
wavs/010372.wav|— Ты што, не бачыш? — сказаў Кастусь. — Ён малады, ён дурань. У хваравітых вачах Яманта стаялі слёзы.|@corpus
wavs/010373.wav|— Супраць — адзін. — Два, — з клёкатам сказаў Віктар. — Хто яшчэ? — Падлеўскі!|@corpus
wavs/010374.wav|і нават міністр унутраных спраў кажа, што ён не рэвалюцыянер, бо мае грошы.|@corpus
wavs/010375.wav|Значыць, мы павінны пашырыць гэты погляд, прыняты цяпер большасцю рады, сярод памяркоўных і весці за яго спрэчку з белымі.|@corpus
wavs/010376.wav|Іначай — пагібель. Усе паўстанні грашылі гэтым і гінулі. Відаць, шляхецкіх нацыяналаў гэта нічаму не навучыла.|@corpus
wavs/010377.wav|За непадзельную Польшчу, у якую на роўных правах з палякамі ўвайшлі б беларусы, літоўцы і ўкраінцы.|@corpus
wavs/010378.wav|Ты паставіш, урэшце, маю прапанову на галасаванне, грамадзянін Серакоўскі? — Стаўлю.|@corpus
wavs/010379.wav|— Я не буду страляцца, хлопцы, — сказаў Ямант. — Мне нельга без гэтай справы, але я не застрэлюся.|@corpus
wavs/010380.wav|"— Я прапаную выключыць студэнта Яманта з рады і ""Агула"", — кінуў Алесь."|@corpus
wavs/010381.wav|— Рабесп'ераўшчынай, Дэмбоўскім, галіцыйскімі хлопамі, што пілавалі паноў піламі, Чарнышэўскім.|@corpus
wavs/010382.wav|— Хто за адмаўленне ад правоў на ўскраіны? — спытаў Зыгмунт.|@corpus
wavs/010383.wav|"Чым ты адрозніваешся ад. — Кастусь. — Я даўно Кастусь. І я ведаю, што пры словах ""непарушны"", ""непадзельны"", ""адзіны"","|@corpus
wavs/010384.wav|Гэта нізка для сына радзімы. Але я клянуся вам, я пайду і высачу кагосьці з сатрапаў і стрэлю, а потым дам сябе схапіць.|@corpus
wavs/010385.wav|Мы не маем права паслабляць паўстанне, Кастусь. — А ўсё ж робіце гэта. — Чым?|@corpus
wavs/010386.wav|І сеў, дзіўна, як не сваімі рукамі, заграбаючы паветра. Запанавала цяжкае маўчанне.|@corpus
wavs/010387.wav|— Я прапаную таксама папярэдзіць усе нізавыя арганізацыі, каб яны не ўздумалі выказваць Юзафу Яманту давер, калі не хочуць варожасці і, магчыма, правакацый.|@corpus
wavs/010388.wav|— Сорам! — выгукнуў Ямант. — Гэта падрыў агульнай моцы, грамадзянін Серакоўскі. — Узаемадапамога! — сказаў Мілевіч. — Сепаратызм! — сказаў Звяждоўскі.|@corpus
wavs/010389.wav|— Алесь, ты нялітасцівы, — азваўся Віктар. — Як ты можаш? — спытаў Вярыга. Маўчанне.|@corpus
wavs/010390.wav|"Але яны унь не лічаць, — Алесь паказаў на крайніх ""левых"". — Няхай будзе так."|@corpus
wavs/010391.wav|— Ты што? — успыхнуў Кастусь. — Раю не ўмешвацца. — Я вас удару, Загорскі, — сказаў Юзаф. — Не раю. Прапаную выключэнне.|@corpus
wavs/010392.wav|Устрымаліся Авейдэ, Звяждоўскі і Серакоўскі. Рашуча супраць быў Ямант.|@corpus
wavs/010393.wav|Або воля, або не жыць. — Я не пратэставаў, — сказаў Серакоўскі, — я ўстрымаўся.|@corpus
wavs/010394.wav|Чалавек, які. усё жыццё. Чалавек, які. напалову паляк і спачувае вам. Як табе не сорамна?|@corpus
wavs/010395.wav|На маю думку, павінна быць так, але я нікому не навязваю гэтага. Я нават нікому не буду гаварыць пра яе. — Госас Зыгмунта гучаў суха: — Згода.|@corpus
wavs/010396.wav|— Не за калонію. — А аб'ектыўна? Віктара ўсё яшчэ біў кашаль. — За канфедэратыўную дзяржаву.|@corpus
wavs/010397.wav|І тады Юзаф усхліпнуў ад хвалявання. — Хлопцы, я ніколі не думаў. — Думай, — сказаў Валеры.|@corpus
wavs/010398.wav|"— Словам ""непадзельная"", — цяжка варухнуў сківіцамі Кастусь. — Чым ты тыды адрозніваешся ад белых?"|@corpus
wavs/010399.wav|Бо калі вам другараднае становішча — гэта большая ці меншая непрыемнасць, то ў нас пытанне стаіць іначай.|@corpus
wavs/010400.wav|Вось адкуль яныі ідуць, вашы крайнія, пачварныя погляды. З дому на Ліцейным.|@corpus
wavs/010401.wav|Кастусь устаў. У яго пасмыкваліся вусны і шчака, дрыжала левае павека: — Юзаф, маўчы, Юзаф, не даводзь.|@corpus
wavs/010402.wav|"— Ну, ведаеш. — Што ""ведаеш""? — Твар Кастусёў скамянеў, асіметрычныя вочы гарэлі халодным агнём."|@corpus
wavs/010403.wav|"Акрамя крайняй ""левіцы"" беларускіх чырвоных узнялі рукі Урублеўскі, Дамброўскі, Стэфан Баброўскі і потым, зірнуўшы на Віктара, Зыгмунт Падлеўскі."|@corpus
wavs/010404.wav|Цікава, што сказаў бы на гэта твой друг Шаўчэнка? Зыгмунт сцепануўся.|@corpus
wavs/010405.wav|ім было цяжка. Ішлі па калена ў вадзе. Даводзілася грудзьмі пракладаць сабе дарогу ў траве. Малінавы скрыпень казытаў разгарачаны твар,|@corpus
wavs/010406.wav|— Але ж мясцовасць, адкуль ты родам, гэта Польшча? — Магчыма, — сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/010407.wav|На ўзгорках карычневая скарынка высахлай твані ляжала як лямец,|@corpus
wavs/010408.wav|Ты — паляк. Праўдзівей кажучы, мазур. Каліноўскі ўстрывожыўся.|@corpus
wavs/010409.wav|"— У мяне брат гісторык. І потым — я не глухі. Семнаццаць год я чую слова ""Літва""."|@corpus
wavs/010410.wav|і відаць было, што Дняпро ўвойдзе ў трубу толькі на пачатку верасня.|@corpus
wavs/010411.wav|А да мяне яго ўжывалі яшчэ трыста год.|@corpus
wavs/010412.wav|Веравызнання ты — рымскага. — Ну і што, — цяжка рухаючы сківіцамі, сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/010413.wav|Хіба не ўсё адно калі дома ў мяне гавораць мужыцкай гаворкай,|@corpus
wavs/010414.wav|— То вы ўсё ведалі самі, — разгублена сказаў Кастусь. — Нашто ж тады.|@corpus
wavs/010415.wav|— А ты ўмееш гаварыць па-літоўску? — з усмешкай спытаў ён. — Гэта ж, здаецца, не славянска мова?|@corpus
wavs/010416.wav|і браты мае, і я сам не ведаў да прагімназіі іншай. Вы чулі, якая тая адзіная песня, што я помню ад маці?|@corpus
wavs/010417.wav|далучыць да Гродзенскай губерні Варшаву. — А жыхары, якія называюць сябе ліцвінамі, а свой край Літвою?|@corpus
wavs/010418.wav|Але гэта вялікі народ, які значна больш ведае аб сабе, чым мы ўсе.|@corpus
wavs/010419.wav|— Ты паляк, хлопча, — сказаў Вежа. — Я ведаю, табе цяжка развітацца з рашэннем, якое зрабіў ты сам.|@corpus
wavs/010420.wav|— Сябра трызненняў майго ўнука. Што ж. Бог з табою, сыне.|@corpus
wavs/010421.wav|Але няхай, няхай нават і так. Пасля яго мае продкі сто семдзесят год жылі на гэтай зямлі,|@corpus
wavs/010422.wav|Але там жывуць і жмудзіны, і немцы, і палякі, і беларусы. Вы ўзялі няпэўны довад, князь.|@corpus
wavs/010423.wav|Размова і падабалася і не падабалася Вежы. Падабалася, бо чарцяня ведала, чаго хоча.|@corpus
wavs/010424.wav|"Сын мечніка Візскай зямлі. Унук мечніка Візскай зямлі."""|@corpus
wavs/010425.wav|— Але цяпер гэта Гродзенская губерня. А заўтра наш. гм. Аўгуст.|@corpus
wavs/010426.wav|Будзе беларус магаметанскага веравызнання і беларус веравызнання каталіцкага.|@corpus
wavs/010427.wav|Старарэчышчы ператварыліся ў пратокі, у доўгія азёры. Вада ападала патроху,|@corpus
wavs/010428.wav|"Гэтым трэба ганарыцца, а іншых ""тутэйшых"" кінуць іхняму лёсу, калі ўжо яны нічога не хочуць."|@corpus
wavs/010429.wav|Не падабася, бо гэтыя веды пагражалі і ўнуку і самому чарцяняці небяспекай.|@corpus
wavs/010430.wav|Бо травы стаялі ў вадзе, засыпанай каляровым кветкавым пылком.|@corpus
wavs/010431.wav|Плакаў бы я, плакаў, Ды не маю слёз. Белыя бярозы Пабяліў мароз.|@corpus
wavs/010432.wav|Мамчыны сынкі, што пахнуць малаком. Што ж гэта з вамі будзе, а?|@corpus
wavs/010433.wav|"калі толькі адзін бацька — ""для дзяцей"" — ведае тое, што ў нас называюць ""польскай"" і якой не разумеюць палякі, бо гэта перакручаныя нашы словы."|@corpus
wavs/010434.wav|На ствалах дрэў, якія вызваліліся з-пад вады, быў тонкі пушок карэньчыкаў, так доўга стаяла повень.|@corpus
wavs/010435.wav|Нанёс апошні і па-сапраўднаму страшны ўдар. Вонкава гэта выглядала як мілы жарт.|@corpus
wavs/010436.wav|Кастусь смяяўся. Смяяўся горка, трохі з'едліва і глуха: — Так, Амброзі быў мечнік Візскай зямлі.|@corpus
wavs/010437.wav|А я перайду ў магаметанства і не стану туркам.|@corpus
wavs/010438.wav|Вочы ў Кастуся блішчалі. — І хіба не ўсё адно, калі нябожчыца маці не ведала іншай мовы,|@corpus
wavs/010439.wav|Як насланнё нейкае: вада стаяла на узроўні сярэдняй вясенняй паводкі. Дняпро заліў паплавы, яругі, вымачыны.|@corpus
wavs/010440.wav|і ногі чалавека ламалі яе, пакідаючы дзіркі, у якіх была відаць чэзлая, жаўтавата-зялёная, бы у склепе, трава.|@corpus
wavs/010441.wav|Стала ясна: сенажаці па нізкіх месцах прапалі. Кастусь з Алесем, трымаючы ў руках крыгу, ішлі поплавам.|@corpus
wavs/010442.wav|І потым, вы ж добра ведаеце, адкуль вырасла тая памылка. — Я-то ведаю, а вось адкуль ведаеш ты?|@corpus
wavs/010443.wav|І тут Вежа зрабіў апошнюю спробу павярнуць варацідла, на якім ткалля-парка ткала лёс гэтых юнакоў.|@corpus
wavs/010444.wav|— Нядрэнна для пачатку, — сказаў дзед. — І для канца нядрэнна.|@corpus
wavs/010445.wav|Але бес усё яшчэ сядзеў у ім. — Як жа не паляк, — сказаў ён. — Хрысцілі цябе ў касцёле.|@corpus
wavs/010446.wav|— Я маю на ўвазе не Літву-жмудзь, — упарта, кусаючы вусны, сказаў юнак. — Я маю на ўвазе Літву-Беларусь.|@corpus
wavs/010447.wav|Тым больш што ваш малодшы ўнук — каталік. Па вашаму загаду. Вежа ажно вохнуў. Чарцяня біла проста пад дыхала.|@corpus
wavs/010448.wav|павой чапляўся за ногі. Усё вакол чырванела, бялела, жаўцела. Здавалася, зацвіло бязмежнае плыткае мора.|@corpus
wavs/010449.wav|І крыга, разгорнутая падвойная рама, абцягнутая мярэжкай, нагадвала вялізнага, большага за хлопцаў, празрыстага матыля.|@corpus
wavs/010450.wav|"— Бо твой Амброзі Самойлаў сын Каліноўскі быў з Візенскай зямлі. ""Мечнік Візскай зямлі."|@corpus
wavs/010451.wav|— Прашу прабачэння, заўтра я ахрышчу вас у касцёле — і вы не станеце з гэтай прычыны палякам.|@corpus
wavs/010452.wav|У той год зноў спасцігла Прыдняпроўе страшная летняя повень.|@corpus
wavs/010453.wav|Хай табе доля дае шчасце. І дадаў: — Псіхапаты. Неразумныя.|@corpus
wavs/010454.wav|"Ды і хіба не ўсё адно, калі я сам лічу сябе""ліцвінам"", беларусам, тутэйшым — назавіце гэта, як хочаце."|@corpus
wavs/010455.wav|елі яе хлеб, гаварылі яе гаворкай, умываліся яе вадою, спявалі яе песні.|@corpus
wavs/010456.wav|Галоўнае — быць чалавекам, сынок. І раптам цішыню парушыў дзіўны прыглушаны гук.|@corpus
wavs/010457.wav|А Візская зямля — гэта Мазовія.|@corpus
wavs/010458.wav|Дзед наліў сабе яшчэ кубак кавы. — І ўсё ж ніякі ты, хлопча, не беларус.|@corpus
wavs/010459.wav|Вежа маўчаў. — Беларус, — з глухой іроніяй сказаў Вежа.|@corpus
wavs/010460.wav|Алесь глядзеў на сябра няўхвальна: усё аблічча Кастуся пайшло дробнымі чырвонымі плямамі, бы ад крапіўніцы.|@corpus
wavs/010461.wav|— Даруй, мілы, — сказаў ён. І дадаў пасля паўзы: — Памятаеш, сказаў Вежы, што на мой век нерваў хопіць.|@corpus
wavs/010462.wav|Цяжкі, знясілены нейкай неадчэпнай думай, змардаваны і грозны твар.|@corpus
wavs/010463.wav|Сур'ёзна, сур'ёзна, Кастусь. І яшчэ: закахацца табе трэба. Ну, гэта, урэшце, як хочаш. Але які месяц я цябе не адпушчу.|@corpus
wavs/010464.wav|— Нервы ў цябе, Кастусь. — Ведаеш, месяц назад са мной здарылася страшнае: абвастрэнне хваробы.|@corpus
wavs/010465.wav|— Медык, — сказаў Кастусь. — А што? І медык. Чытаць толькі вясёлае. Есці біфштэксы. Спаць класціся з курамі.|@corpus
wavs/010466.wav|— Гэта хто?? рэзка паказаў Кастусь у бок аднаго з гасцей. — Сляпцоў. Венгерскі герой.|@corpus
wavs/010467.wav|"— Ён і яшчэ унь той, Чарткоў, шталмайстар, ды яшчэ тая порхаўка, сенатар Княжэвіч, міністр фінансаў — шырма. Каб не было блакітных ""сяброў"" з адпаведнага дома."|@corpus
wavs/010468.wav|Ты гэтага хацеў? — Ну. як. Не тое, вядома. — А потым, нічога не зрабіўшы, юкнуць, як у палонку? За меншае людзей у Сібір заганялі.|@corpus
wavs/010469.wav|Ад хлусні — баліць, ад двудушнасці — баліць. — Што, непрыемна? — Не. Фізічна баліць. Разумееш, ад самай нязначнай крыўды каму-небудзь. Ад дробязей.|@corpus
wavs/010470.wav|А цяпер таварыш, здаецца, міністра народнай асветы. Вяземскі Пётр Андрэевіч. Паэт. Шкада, хлопцы, старасці.|@corpus
wavs/010471.wav|— Слухай, Алесь, — сказаў Віктар. — Кастусь казаў, што ты заместа поўнага вызвалення прапанаваў свайму бацьку нейкія ліберальныя ваніты.|@corpus
wavs/010472.wav|Кастусёў твар раптам нагадаў Алесю твар дзіцяці.|@corpus
wavs/010473.wav|— Ды не. Чамусьці прасякся павагаю да Людвіка. Цягаецца ўсюды разумныя размовы слухаць. А там унь Шчарбіна, паэт.|@corpus
wavs/010474.wav|Незнаёмы сустрэўся з Алесем вачыма і, відаць, зразумеў, што той разглядае яго як цікавы і загадкавы экземпляр роду чалавечага.|@corpus
wavs/010475.wav|— Шкада, што ты не ў мяне, — назнарок груба сказаў Алесь. — Я б табе за твае фантазіі. Пойдзеш сёння да мяне. — Нашто?|@corpus
wavs/010476.wav|Бачыце, якое аблічча. А той, у акулярах, з бакенбардамі, стары, — былы сябра Пушкіна.|@corpus
wavs/010477.wav|"Па-другое, піць адвар. Аглая дасць. Па-трэцяе, ""тройчы дзевяць"", настой траваў на гарэлцы."|@corpus
wavs/010478.wav|І нібыта хоча есці людзей, не ведаю ўжо якім чынам. А паўз мяне ідуць, ідуць.|@corpus
wavs/010479.wav|Нейкую канкурэнцыю з мужыком, цукроўні, гуты, трасцу. Ты што, ад нас адмяжоўваешся?|@corpus
wavs/010480.wav|Баюся, не хопіць. Толькі б гэта здарылася пасля. ну, калі ўжо ў кожнага будзе па пірагу.|@corpus
wavs/010481.wav|Алесь міжвольна зрабіў два крокі назад. Раней чым мозг паспеў дадумаць, што гэта непрыстойна. Але ўсё адно было позна: густа-сіняга сурдута нідзе не было відаць.|@corpus
wavs/010482.wav|Некалькі дзён назад стаю ля Нявы. Бачу, бяздомны сабака выдзер у дзяўчынкі з рук піражок. Дзяўчо бедненькае, галоднае, відаць. Стаіць і плача.|@corpus
wavs/010483.wav|А той — раганосец Феактыстаў, пёс ланцужны, намеснік Фадзея Булгарына. З маладых, ды ранні. І, скажы ты, не паспее стары падлец здохнуць, як ужо на ягонае месца новага рыхтуюць.|@corpus
wavs/010484.wav|Загорскі і Кастусь выйшлі з курыльні ў вялікую гасцёўню. Там было поўна, але яны не ведалі ў твар амаль нікога.|@corpus
wavs/010485.wav|зямлю — сялянам, цара з чыноўнікамі ды злоснымі прыгоннікамі — на асіну, мову — у школы, папоў — са школ.|@corpus
wavs/010486.wav|Кастусь гаварыў глуха і хаваў вочы. — Баліць. Разумееш, ад самай нязначнай прычыны баліць.|@corpus
wavs/010487.wav|— Якой? Ты мне нічога. — Ды я думаў, ну, усё прайшло. У мяне некалькі год назад былі прыступы.|@corpus
wavs/010488.wav|Па-чацвёртае — халодныя ванны два разы на дзень. Грубаваты і ўпэўнены тон зрабіў, здаецца, патрэбнае ўражанне.|@corpus
wavs/010489.wav|Ну хоць бы дзяцей у двары сірочага дому ці старых на лавачцы, на бульвары, а то, а то малпу ў балгарына-катрыншчыка.|@corpus
wavs/010490.wav|У мяне. з якога?.. а, з пятага кастрычніка галюцынацыі. Нібы стаіць нехта фіялетавы і тоўсты.|@corpus
wavs/010491.wav|Кожную ноч вось так. Алесь спалохаўся. Узяў сябра за грудзі, моцна страсянуў. Каліноўскі здрыгануўся.|@corpus
wavs/010492.wav|І нічога ў яго няма, акрамя аднаго залатога вока. Стаіць ды краямі сваёй грубой мантыі варушыць.|@corpus
wavs/010493.wav|Вось што маладзіла чалавека: вочы! Залаціста-карыя і, дальбог, пякуча-сінія, як паўдзёнае неба.|@corpus
wavs/010494.wav|Разумееш, стаіць і, як у нас кажуць, квіліць. Ну, лухта ж гэта, тым больш — я купіў ёй піражок.|@corpus
wavs/010495.wav|Колькі яму магло быць год?|@corpus
wavs/010496.wav|— І вось амаль што, ну, спаць не магу. Як успомню: божа ты мой!|@corpus
wavs/010497.wav|— Ну і дурань,? рэзка сказаў Кастусь.? А той? — Эверс, дарадца міністэрства замежных спраў. — Гэты нашто?|@corpus
wavs/010498.wav|Далонька, ведаеш, дзіцячая, зморшчаная. І клятчастая сукенка на ёй. Як успомню — нібы гэта я за вольтаў слуп ухапіўся.|@corpus
wavs/010499.wav|У вачах нейкая пакутлівая вечная думка, якая катавала і нават у хвіліну весялосці не давала палёгкі.|@corpus
wavs/010500.wav|— вочы ў Віктара былі бліскучыя, відаць, ад лёгкай гарачкі. — Кінь, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/010501.wav|Вусы варухнуліся, але нават калі б гэтага не было, аб усмешцы можна было б здагадацца па вачах.|@corpus
wavs/010502.wav|Я, Віктар, не думаў так, як прапаноўваў. Але пакуль народ на паўстанне не пайшоў — трэба рабіць хоць што. — Адкасніся ад яго, — раптам рэзка сказаў брату Кастусь.|@corpus
wavs/010503.wav|— Трэба мне, ну, даць бацьку нешта, за што можна было б змагацца афіцыйным шляхам? Ці ён павінен быў нашу праграму высунуць:|@corpus
wavs/010504.wav|— А той хто, на вераб'я падобны? На вялізнага вераб'я. — Талстой. Феафіл. Музычны крытык.|@corpus
wavs/010505.wav|Галоўнае, сабака не адбегся далёка, так і глынуў у падваротні. А дзяўчо плакаць не можа голасна, як здаровыя дзеці.|@corpus
wavs/010506.wav|— А таго ты не ведаеш? — спытаў Алесь, збіраючыся ўжо ісці назад у курыльню. — Ведаю. — Хто? — Шаўчэнка.|@corpus
wavs/010507.wav|— Буду даглядаць. Па-першае, кожны вечар перад сном дзве гадзіны хадзіць.|@corpus
wavs/010508.wav|Да іх падышоў Віктар, і Алесь змоўк, Алесева сэрца аблівалася крывёй за братоў.|@corpus
wavs/010509.wav|Адзін з гасцей асабліва прыцягнуў увагу Алеся. Не вонкавым выглядам — урэшце, бадай звычайным, — а нейкай падкрэсленай незалежнасцю рухаў.|@corpus
wavs/010510.wav|— Эпілепсія? — Не. Проста раптам нібы скуру дзерлі. Кожны нерв у целе аголены. Баліць.|@corpus
wavs/010511.wav|І так мне стала — ты толькі не кажы нікому — і дзяўчынку шкада, і сабаку шкада. Проста — ну, аж сэрца кроіцца!|@corpus
wavs/010512.wav|— На самай справе. Ад'ютант для асобых даручэнняў пры пецярбургскім ваенным генерал-губернатары. — Што, таксама маска?|@corpus
wavs/010513.wav|— Нядрэнна прыдумана. А той? — Іваноў трыццаты. — Ты што, жартуеш? — абурыўся Алесь.|@corpus
wavs/010514.wav|Пэўна, далёка за пяцьдзесят. Ва ўсякім разе, аб гэтым неабвержна сведчылі вельмі сівыя вусы, склератычны румянец на шчоках і скронях,|@corpus
wavs/010515.wav|Дык на табе — другі купіў і кінуў сабаку, а ён завішчаў і бегчы, нібы я ў яго. каменем.|@corpus
wavs/010516.wav|нос, што калісьці, відаць, быў вастраваты і трошкі задзёрты, а цяпер, з гадамі, абвіс і зрабіўся ўжо нават трохі чырвоны.|@corpus
wavs/010517.wav|Маці-нябожчыца без аблічча, ты ў рызманах, Віктар, дзяўчынка з пірагом, сабака. Усе, каго ў жыцці бачыў. І глядзяць.|@corpus
wavs/010518.wav|Дый бровы былі як у старога: кусцістыя, суровыя бровы.|@corpus
wavs/010519.wav|бо на кожнага адносна сумленнага было па дваццаць ланцужных псоў, здатных на ўсё.|@corpus
wavs/010520.wav|— Астаецца адно, — сказаў Алесь глуха. — Што? — Зброя.|@corpus
wavs/010521.wav|І тады сталы заваліліся кнігамі па геаграфіі і гісторыі. Алесь шукаў усё, што толькі было магчыма, па гісторыі.|@corpus
wavs/010522.wav|Той пісаў пра страшныя рэчы, пра жабрацтва адных і несумненную раскошу другіх. Цар ведаў гэта,|@corpus
wavs/010523.wav|Вялікія заваёвы чалавецтва імперыя аб'явіла лухтой, праўду — злосным падкопам,|@corpus
wavs/010524.wav|Гэта было зручна рабіць у кватэры Загорскіх або ў невялікім пакойчыку Грымы, дзе ён жыў адзін.|@corpus
wavs/010525.wav|Туды пускалі неахвотна, але Вежа мог дабіцца дазволу. Спачатку гэтаму перашкодзіў гонар.|@corpus
wavs/010526.wav|Яны не ведалі яшчэ, што слава чалавецтва не ў мінулым і што біцца трэба не за мінулае,|@corpus
wavs/010527.wav|што гэтая грамада ставіць сваёй мэтай выхаванне карысных людзей і што яны прапануюць Алесю стаць іхнім таварышам, калі ён таго захоча.|@corpus
wavs/010528.wav|плакалі над лёсам Ветра, Дубіны і Мурашкі, слухалі аб подзвігах княза Вячка,|@corpus
wavs/010529.wav|І крыўдна рабілася за спусташэнне, забытыя магілы забытых і забітых людзей, за прыгнёт, за свіст шпіцрутэнаў на Лукішках,|@corpus
wavs/010530.wav|але не хацеў нічым памагчы зямлі, жыхары якой дайшлі да апошняй ступені галечы і прыніжэння.|@corpus
wavs/010531.wav|Так шкада гэтых бедных людзей, гэтую сірату-зямлю.|@corpus
wavs/010532.wav|Міхала Крычаўскага і князя Давіда з Гарадка, сціскалі кулакі, перажываючы бітву на Крутагорскіх палях або сечу на Іваньскіх грывах.|@corpus
wavs/010533.wav|Ды і смельчакі гаварылі часцей за ўсё прыглушаным голасам,|@corpus
wavs/010534.wav|дзе яны нарадзіліся: Волхава балота, на дзевяноставярстовай гладзі якога гараць балотныя агні,|@corpus
wavs/010535.wav|Прыпяць і сівавусы Нёман, і багатыя прыдняпроўскія гарады.|@corpus
wavs/010536.wav|А Грыма проста цяльпук, але самы разумны з усёй кампаніі.|@corpus
wavs/010537.wav|Снежнае поле курэла. Белыя змеі паўзлі па гурбах да кібіткі і перасякалі сляды палазоў.|@corpus
wavs/010538.wav|дзе і дагэтуль вісяць на галінах трохсотгадовых дубоў званы. Той змрочны, лясны, тужлівы, але самы родны свет,|@corpus
wavs/010539.wav|"чыталі ранняга Пушкіна і ""Ліст да Гогаля"", чыталі, амаль не разумеючы, Фур'е"|@corpus
wavs/010540.wav|І хлопцы зразумелі, што гэта не бацька, а айчым. Айчыма можна ненавідзець,|@corpus
wavs/010541.wav|Частка дваццаць пятая. Гэта быў страшны і цяжкі час.|@corpus
wavs/010542.wav|Людзі галадалі і елі хлеб, падобны на торф. Больш-менш чысты хлеб давалі толькі зусім маленькім дзецям.|@corpus
wavs/010543.wav|Увесь горад нагадвае казарму або бальніцу. І ад гэтай казарменна-бальнічнай дзейнасці хоць ты ваўком вый.|@corpus
wavs/010544.wav|— Сказаў яшчэ. Каму не шкада. А што рабіць?|@corpus
wavs/010545.wav|Большасць не вытрымлівала і, сказаўшы смелае слова, адразу пачынала дыгаць нагою і прасіць прабачэння, жахацца са сваіх былых перакананняў.|@corpus
wavs/010546.wav|Бог быў падобны на будачніка, а будачнікі — на разбойнікаў.|@corpus
wavs/010547.wav|На калядныя вакацыі ён спустошыў частку дзедавай бібліятэкі.|@corpus
wavs/010548.wav|Дрэнная была азіміна, дрэнная была і ярына, бо ў час жніва лілі дажджы і прарастала ў полі нязжатае жыта.|@corpus
wavs/010549.wav|Фурман спяваў нешта сабе пад нос, ціха-ціха. Юнакам было трохі халаднавата, яны шчыльней заціскаліся пад мядзведжую апону.|@corpus
wavs/010550.wav|і яны цяпер ненавідзелі яго ўсёй сілай нянавісці, якую толькі маглі змясціць іх дзіцячыя душы.|@corpus
wavs/010551.wav|Юнакам, амаль дзецям, неадкладна трэба было ведаць, хто яны такія.|@corpus
wavs/010552.wav|— яго таксама зразумелі як забароненую рэч і за адну ноч перапісалі, рагочучы да рэзі ў жываце, каб у кожнага было па экземпляры.|@corpus
wavs/010553.wav|Прывідна матляліся ў зеленаватым святле месяца чорныя палыны ля дарог.|@corpus
wavs/010554.wav|Няяснае святло месяца падала ў акенца вазка. — Ведаеш, Мсціслаў, — сказаў раптам Алесь,|@corpus
wavs/010555.wav|але іхні парыў быў сумленны і чысты. Пяцьдзесят трэці год зноў прынёс неўраджай.|@corpus
wavs/010556.wav|— сэрца не вытрымлівае, калі глядзіш на ўсё, што вакол.|@corpus
wavs/010557.wav|Ён хацеў быў папрасіць бацькоў узяць яго адсюль, адправіць у іншае месца або за мяжу.|@corpus
wavs/010558.wav|Але хлопцам амаль не было да яе справы, бо яны адкрывалі сябе,|@corpus
wavs/010559.wav|"Мёртвыя душы назвалі ""тройчы маною, паклёпам на расійскую рэчаіснасць і ганьбаваннем асноў""."|@corpus
wavs/010560.wav|Пачалася сапраўдная вайна, якая павінна была прывесці імперыю на грань краху.|@corpus
wavs/010561.wav|Літаратура трымалася на нейкім дзесятку смельчакоў,|@corpus
wavs/010562.wav|за абрыдлівыя паласатыя шлагбаумы, што закрывалі ўсе дарогі, здавалася, нават шлях да шчасця.|@corpus
wavs/010563.wav|"Алесь згадзіўся, і яны ўрачыста прынялі яго пятым членам у ""Братэрства чартапалоху і шыпшыны""."|@corpus
wavs/010564.wav|Яны бачылі бязмежныя палавені, якія часам нясуць на сваёй вадзе драўляныя капліцы,|@corpus
wavs/010565.wav|які вось ужо дваццаць шэсць год вісеў і кашлата варочаўся над яе абшарамі.|@corpus
wavs/010566.wav|Члены яго чыталі недазволенае і спрачаліся да пены на вуснах. І ўсё адно гэта было цікава,|@corpus
wavs/010567.wav|Усё прыносілася ў ахвяру ідалу дзяржаўнай моцы.|@corpus
wavs/010568.wav|бо Грыма даставаў аднекуль такія кнігі, сам выгляд якіх дыхаў недазволенасцю і небяспекай.|@corpus
wavs/010569.wav|Неба, караблі, самае мора палалі нястрымна і ўтрапёна.|@corpus
wavs/010570.wav|іншамысных — злачынцамі, што не хочуць велічы айчыны.|@corpus
wavs/010571.wav|Цесна, задушліва, убога па думцы, абмежаваныя настаўнікі. У будынку доўгія, вельмі змрочныя калідоры са скляпенчатай столлю.|@corpus
wavs/010572.wav|"Петрака Ясюкевіча, Усяслава Грыму і Мацея Біскуповіча, сына таго пана Януша, з якім Загорскія ездзілі на Кроеравы ""хаўтуры""."|@corpus
wavs/010573.wav|Чыталі польскія падметныя лісты і перапісаныя ад рукі вершы Міцкевіча,|@corpus
wavs/010574.wav|Даставаў часцей за ўсё на адну ноч, таму чыталі ўголас і спрачаліся аж да позняга зімняга світанку.|@corpus
wavs/010575.wav|асеннія лясы, што палаюць, як грамнічная свяча, і чыстыя крыніцы, у якіх плаваюць лубяныя карцы.|@corpus
wavs/010576.wav|Бясконцыя імшары, пушчы, закінутыя старажытныя гарадкі на балотных астравах,|@corpus
wavs/010577.wav|Бразгоча званок. Выйдзеш у калідор, а за адзіным акном не Дняпро, а казённыя гарадскія муры,|@corpus
wavs/010578.wav|Але гэта было спачатку. Пытанне, пастаўленае перад кожным, патрабавала адказу.|@corpus
wavs/010579.wav|Мацей падобны на бацьку як дзве кроплі вады. Ясюкевіч гожы, як дзяўчынка: велікавокі, з валасамі як залатое павуцінне.|@corpus
wavs/010580.wav|Алесь зрабіў і першую выснову з гэтай нянавісці, калі яны з Мсціславам ехалі дадому на калядныя вакацыі ў прысланым Вежай вазку.|@corpus
wavs/010581.wav|Шпіцрутэны і смугастыя будкі сталі сімвалам. Шчаслівых не было.|@corpus
wavs/010582.wav|Уся неабдымная імперыя дранцвела і дубела ад жахлівага палітычнага марозу,|@corpus
wavs/010583.wav|За месяц да гэтага рускі флот ураганнай бамбардзіроўкай паслаў страшны агонь на турэцкі порт Сіноп.|@corpus
wavs/010584.wav|любіць — толькі праваслаўе ды імператара, ненавідзець — толькі вальнадумцаў (якіх ніхто не бачыў, так іх было мала).|@corpus
wavs/010585.wav|"усе пафарбаваныя ў аднолькавы ""іерусалімскі"", а па-простаму, па-малярску, — жоўты колер."|@corpus
wavs/010586.wav|Падлогі калідораў і прыступкі сходаў выкладзены чыгуннымі плітамі з візарункам.|@corpus
wavs/010587.wav|А потым ён нават узрадаваўся, што не ўцёк. Таму, што Мсціслаў прывёў да яго сяброў:|@corpus
wavs/010588.wav|а па берагах знаходзяць рэшткі караблёў ды скамянелыя бярвенні бясконцых дарог, усмактаных на трохсажнёвую глыбіню,|@corpus
wavs/010589.wav|якіх гналі і распіналі ўсе, пачынаючы ад усерасійскага квартальнага і канчаючы квартальным звычайным.|@corpus
wavs/010590.wav|Цар не мог не ведаць гэтага — усе чулі пра данясенне генерал-губернатар магілёўскага, віцебскага і смаленскага Ігнацьева.|@corpus
wavs/010591.wav|"Гэта было відаць хаця б па тым, што галава ў яго была вялізная і ўся шышкаватая, ""розум лез наверх""."|@corpus
wavs/010592.wav|І таму Алесь, які да гэтага жыў у іншым свеце, асабліва балюча ўспрыняў гімназічныя абставіны.|@corpus
wavs/010593.wav|Кожны, хто спрабаваў дыхаць на поўныя грудзі, адмарожваў лёгкія. Казаць — дазвалялася толькі ману,|@corpus
wavs/010594.wav|З месяц яны прыглядаліся да Алеся, а потым Грыма зайшоў да яго і сказаў, што яны складаюць адну грамаду,|@corpus
wavs/010595.wav|Пліты адпаліраваныя да бляску пасярэдзіне, а ля сцен чорныя, з цяжкім, як чыгунны галаўны боль, адценнем.|@corpus
wavs/010596.wav|Перад вачыма падлеткаў, нібы невядомы, уставаў іх родны край.|@corpus
wavs/010597.wav|— Памятаю, — збялеў ён. — Ну вось. Я разумела тады.|@corpus
wavs/010598.wav|І я не маю права на паблажлівасць людзей. — Чаму? — Я сёння забіў двух чалавек.|@corpus
wavs/010599.wav|Ён не быў у гэтым пакоі доўга. Мінула сем год. Але за гэты час, здавалася, тут не змянілася нічога.|@corpus
wavs/010600.wav|— Я да агню. Алесь пашукаў вачыма і ўбачыў на кіліме чорна-чырвоны плед.|@corpus
wavs/010601.wav|Камін, у якім загадзя падрыхтаваны дровы і бяроста. Паліца кніг. За паўкруглым акном — ноч.|@corpus
wavs/010602.wav|І ў палоне шчыльных, невыносна злітых абдымкаў ён са здзіўленнем, трапятаннем і болем,|@corpus
wavs/010603.wav|Змянілася толькі адно: дзверы ў суседні пакой былі адчынены, бо ён цяпер таксама належаў ёй.|@corpus
wavs/010604.wav|"Калі, бывала, зробіш з далоняў ""хатку"" з круглым уваходам, то яна адразу залезе туды, накрыецца хвастом і спіць."|@corpus
wavs/010605.wav|Папоўз угору дымок, потым жаўтаваты агеньчык. Зыркі, сіне-чырвоны агонь вырваўся з палону і ахапіў дровы.|@corpus
wavs/010606.wav|І ад гэтай песні і ад дотыку рукі пашыраліся грудзі і цямнела ў вачах.|@corpus
wavs/010607.wav|Яны таксама зрабілі нешта накшталт забойства. — Вы не спявалі, — сказаў ён.|@corpus
wavs/010608.wav|— свет зробіцца светам дзіваў. Ён схіліўся і прынік галавою да яе рук.|@corpus
wavs/010609.wav|"Ды яшчэ на сцяне вісела карціна. Ягоны, Алесеў, падарунак пасля пастаноўкі ""Медэі"" — ""Хата"" Адама Шэмеша."|@corpus
wavs/010610.wav|"— Хіба? І ў вас? — Вядома. Памятаеце, як мы на масленай зрабілі гулянку ў ""дзікай зале""? Акторы і вы."|@corpus
wavs/010611.wav|Калі ласка, хутчэй, хутчэй пацалуй мяне. Несцерпна калацілася сэрца.|@corpus
wavs/010612.wav|Ён сеў. — І скіньце чаравікі. Раса. Вось вам пантофлі. Адтапчыце заднік — іначай не ўзлезуць.|@corpus
wavs/010613.wav|— Не чую. Нічога больш не чую. Салаўі грымелі, як перад загібеллю.|@corpus
wavs/010614.wav|А там, відаць, з самага глыбокага яра, дзе сплывае адзіны лапічак снегу. бо ледзяныя крыніцы. чуеш?|@corpus
wavs/010615.wav|Ля сваіх вачэй ён бачыў яе вочы. Яны былі большыя, чым ва ўсіх людзей на зямлі.|@corpus
wavs/010616.wav|Сапраўды, глупства. — Вядома, глупства. Скакаў агонь.|@corpus
wavs/010617.wav|— Чалавеку, які ненавідзіць, нельга быць з людзьмі. Яго трэба цурацца, як заразнага.|@corpus
wavs/010618.wav|не верачы сабе, усёй істотай сваёй, ад бронзавага замка рук да вачэй,|@corpus
wavs/010619.wav|Вось так і зараз. Яна паварушыла вялікім пальцам схаванай далонькі. — Вось і хвост.|@corpus
wavs/010620.wav|Па сценах бегалі чырвоныя блікі. Яна села насупраць яго. — Ну вось, давайце будзем глядзець у агонь.|@corpus
wavs/010621.wav|Напэўна тады, калі вось гэтыя старыя дачакаюцца дзяцей. Усіх.|@corpus
wavs/010622.wav|Потым яна села зноў на сваё месца. З птушынай песняй нібы ўладна ўвайшло сюды, у ціхі пакой, тое, што ён пакінуў на беразе сажалкі:|@corpus
wavs/010623.wav|З кожным ударам сэрца расце і запаланяе істоту холад, замілаванне, чысціня і боль.|@corpus
wavs/010624.wav|Яна працягнула яму руку, бо за дзвярыма, на сходах, было цёмна. — Хадзем. .Загарэлася свечка.|@corpus
wavs/010625.wav|Нібы толькі адна, апошняя ноч засталася ім для песняў і жыцця.|@corpus
wavs/010626.wav|Полымя заскакала па яе абліччы. Ад гэтага, а можа, ад чагосьці іншага, вочы ў яе былі сумныя.|@corpus
wavs/010627.wav|Яго сапраўды калаціла. Прыклала нерухомыя вусны да яго лоба. — Нічога. Гэта проста ад цеплыні выходзіць холад.|@corpus
wavs/010628.wav|— Прыпадыміце ногі. Вось так. І так. Ён узняў вочы, і яны сустрэліся з яе вачыма.|@corpus
wavs/010629.wav|Яна стала на калені і свечкай падпаліла бяросту ў каміне.|@corpus
wavs/010630.wav|"І ён зноў плакаў ля ног гранітнай фіванскай малпы: ""Божа, аддалі ад мяне""."|@corpus
wavs/010631.wav|а не тое што гаварыць, як усе астатнія людзі. Яна ўзяла яго руку. — Што з вамі здарылася? Што?|@corpus
wavs/010632.wav|— і гэта было як быццам яго збіраюцца катаваць агнём. Полымя. Полымя.|@corpus
wavs/010633.wav|Яна ціха ўстала, падышла да акна і расчыніла яго. У пакой уварваўся салаўіны пошчак.|@corpus
wavs/010634.wav|— Добра, — сказаў ён. — То навошта было ісці ў ноч? Чалавеку нельга быць аднаму.|@corpus
wavs/010635.wav|І, галоўнае, тых, што кожны дзень рабілі для другога хоць маленькае дзіва.|@corpus
wavs/010636.wav|У ёй водар лістоты і вільготны пах ставоў, вада якіх настоена на вярбовай кары, карчах і водарасцях.|@corpus
wavs/010637.wav|У гэтай здагадцы раптам зліліся пошчак салаўёў, гаркавата-халодны пах ландышаў, крык леляка, зоры над галавой і пад нагамі.|@corpus
wavs/010638.wav|Чырвань плесканулася па ягоных шчоках.|@corpus
wavs/010639.wav|Ці то я не забіў. Але я ўявіў сабе, як гэта буду рабіць. — Такое злачынства ёсць у кожнага.|@corpus
wavs/010640.wav|"Гукі ""Каханага"" ўзніклі ў вушах Алеся. Клікалі і як быццам абяцалі нешта галасы."|@corpus
wavs/010641.wav|Ён зразумеў, што зрабіў нешта такое, пасля чаго ні яму, ні ёй нельга будзе нават здалёк зірнуць адно на аднаго,|@corpus
wavs/010642.wav|— Калі? — Хіба я знаю калі?|@corpus
wavs/010643.wav|Ён узняў на яе вочы і ўсё зразумеў.|@corpus
wavs/010644.wav|— Не ідзі, — сказала яна глуха. — Застанься.|@corpus
wavs/010645.wav|— Я не спявала. — Я не магу ненавідзець, — сказаў ён. — Не магу забіваць.|@corpus
wavs/010646.wav|Тысячу год ім чакаць і не дачакацца. — Сядайце ў крэсла, — ціха сказала яна.|@corpus
wavs/010647.wav|Рука хлопца ляжала ў руцэ жанчыны.|@corpus
wavs/010648.wav|І яшчэ вялікі, да самага краю зямлі, і злітны, нібы з аднаго сэрца, посвіст маленькіх птушак у вільготных хмызах.|@corpus
wavs/010649.wav|Калі чалавек, кожны чалавек, вельмі захоча зрабіць другому хоць маленькае дзіва|@corpus
wavs/010650.wav|Але ўсё гэта пакрывае, глушыць утрапёны салаўіны гром.|@corpus
wavs/010651.wav|Чырвоныя водбліскі бегалі па яе абліччы. Яно было бледнае, з пяшчотнай і дзівосна гожай скурай. — Добра? — спытала яна.|@corpus
wavs/010652.wav|А вось пабегі вампір-травы. — Чаго?|@corpus
wavs/010653.wav|што глядзелі ў яе вочы, і да пахаладзелых ад здагадкі пальцаў ног, адчуў, як спалохана трапеча яе сэрца,|@corpus
wavs/010654.wav|— Чуеш, гэта вярбовая кара, — сказаў ён. — А вось ландышы.|@corpus
wavs/010655.wav|адданае непазбежнаму, і небу, і салаўінаму грому, і яму, сэрца цнатлівай.|@corpus
wavs/010656.wav|Ён асмеліўся і, працягнуўшы другую руку, узяў далоньку і схаваў яе ў сваіх далонях.|@corpus
wavs/010657.wav|Пагрозліва схіленае аблічча бліжэй і бліжэй. .Заграва на ім. .Вусны шукаюць яе вуснаў.|@corpus
wavs/010658.wav|Памятаеце, крылы былі вакол, і лікі, і жэсты пакоры і гневу? — Памятаю, — сказаў Алесь. — І песні памятаеце?|@corpus
wavs/010659.wav|А на ўсім гэтым — апошні водсвет захаду.|@corpus
wavs/010660.wav|А потым усё знікла. Быў свет і ў ім чалавек.|@corpus
wavs/010661.wav|Залатая галавешка ўпала ў каміне, узняўшы полымя і рассыпаўшы іскры.|@corpus
wavs/010662.wav|— Глупства, — сказаў ён. — У мяне ў вёсцы была вавёрка.|@corpus
wavs/010663.wav|Але яна бачыла гэтую пакутную чырвань і тое, што ён потым збялеў. — Не ведаю, — сказаў ён.|@corpus
wavs/010664.wav|гартанны крык леляка, ап'яненне хмызоў і прыгажосць, падобная на здзек.|@corpus
wavs/010665.wav|Жарынкі ў каміне нібы хутка мяняюцца месцамі. З акна плыве сіняя халаднаватая ноч.|@corpus
wavs/010666.wav|— і дакрануўся пальцамі да ступні. — І вы яшчэ смееце даваць мне парады? Ану вазьміце назад свае пантофлі.|@corpus
wavs/010667.wav|— Не. Кару чую, ландышы чую. А што? — Апошняя анемона.|@corpus
wavs/010668.wav|і старыя, вельмі старыя дзядок і баба ў белым, якія сядзяць на прызбе і з чаканнем глядзяць на дарогу.|@corpus
wavs/010669.wav|Яны ляжалі побач, ён — на спіне, яна — прыціснуўшыся да яго, на баку, і глядзелі ў ноч.|@corpus
wavs/010670.wav|Яго ўдары былі, як грозныя ўдары молата. Распасцёрты на спіне, як зрынуты нечым магутным і пагрозлівым, ён бачыў праз адчыненыя дзверы зыркае полымя каміна|@corpus
wavs/010671.wav|Салаўіны гром. Вочы большыя, чым ва ўсіх, хто ёсць на зямлі.|@corpus
wavs/010672.wav|"— Ну, яшчэ завуць вужова зелле. Зноў ландышы. І вось ""лясны мёд"". Маўчанне."|@corpus
wavs/010673.wav|Тых, што забылі і што здрадзілі, і тых, што ў кайданах, і забітых.|@corpus
wavs/010674.wav|Большыя, чым ва ўсіх людзей на зямлі, яны ўважліва, нібы ўпершыню бачылі, глядзелі на яго.|@corpus
wavs/010675.wav|Не магу, каб свет быў як здзек. Не магу, каб холад.|@corpus
wavs/010676.wav|Я хачу, каб між людзьмі заўсёды было. вось так. — Так будзе, — сказала яна.|@corpus
wavs/010677.wav|Расплываецца, адыходзіць некуды сляпая нянавісць.|@corpus
wavs/010678.wav|Звычайная беларуская хата пад каравай у цвеце грушай|@corpus
wavs/010679.wav|якія зараз былі толькі чорныя і глядзелі на яго, нібы просячы літасці і адначасова адмаўляючыся ад яе.|@corpus
wavs/010680.wav|Просценькі туалетны столік. Большы стол, ля якога глыбокае крэсла і казетка.|@corpus
wavs/010681.wav|Ёй дорага каштавалі гэтыя словы і гэты рух. Сэрца падала.|@corpus
wavs/010682.wav|У яе святле ён убачыў доўгія іскрыстыя валасы і вочы,|@corpus
wavs/010683.wav|Ён раптам убачыў, што яе туфлікі таксама цёмныя ад расы. Працягнуў руку — гэта здавалася яму натуральным|@corpus
wavs/010684.wav|"Пытанне гэтае можна сфармуляваць так: ""Воля ўскраінам. Самавызначэнне іхнім народам""."|@corpus
wavs/010685.wav|Усе чырвоныя. — Бяда пафарбавала, — кашлянуў Віктар. — Як, ты скажы, ракаў. Дык я запісваю, Эдмунд.|@corpus
wavs/010686.wav|Здановіч Ігнаты — студэнт. — Вільнянін? — Ага. — Сям'я неблагая. але спалоханая.|@corpus
wavs/010687.wav|А сын нішто хлопец. Дрэна, што бацька супраць. І яшчэ, што ў Вільні сёе-тое пра нас ведаюць.|@corpus
wavs/010688.wav|Але вось яны, — Віктар абвёў вачыма сяброў, — і сотні іншых пацвердзяць, што мы супраць Польшчы магнатаў і за Польшчу простых людзей.|@corpus
wavs/010689.wav|Досыць з нас рабства. Братэрства, так, але не падначаленне! Роўнасць, і ні на волас ніжэй!|@corpus
wavs/010690.wav|— Грамадзянін глухі? — спытаў Хвэлька. — Беларусы і літоўцы.|@corpus
wavs/010691.wav|Часам у старым рукапісе трапляюцца неразборлівыя месцы. Для выдання яго трэба дакладна скапіраваць.|@corpus
wavs/010692.wav|Жоўты, як у хворых на печань, колер скуры, чорныя і жорсткія, як конская грыва, валасы. Шырокі і вельмі грубы плоскі твар, вузенькія шчыліны калючых вачэй.|@corpus
wavs/010693.wav|І Загорскі унь пакліча на дапамогу філалогію, а Віктор — гісторыю, а Кастусь — сацыялізм.|@corpus
wavs/010694.wav|Зацягнуты, як і Серакоўскі, у мундзір афіцэра Генеральнага штаба, увесь наліты спакойнай, але ў кожную хвіліну здольнай на імпэт сілай, ён сядзеў нібыта, нічога яго не датычылася,|@corpus
wavs/010695.wav|Нічога не зрабіць за семсот год — гэта трэба ўмець. А калі няздатныя — падпарадкоўвайцеся.|@corpus
wavs/010696.wav|"Акрамя таго, ""левіца"", якую падтрымлівае частка ""цэнтра"", прапануе, каб сацыяльная перабудова грамадства ішла побач з вызваленчым паўстаннем."|@corpus
wavs/010697.wav|— Ямант, кінь, — сказаў Стэфан Баброўскі. — Ты што, не бачыш?|@corpus
wavs/010698.wav|А тое, што Польшча сто год судзілася законамі, напісанымі на нашай мове, а калі пераклала іх, то пакінула ўсе нашы тэрміны і адсылала тых, хто не зразумее іх, да арыгінала?|@corpus
wavs/010699.wav|У невялікім пакойчыку сядзела амаль ў поўным складзе кіраўніцтва нелегальнай арганізацыі. — Што ж, — сказаў Дамброўскі. — Адпачылі ад крыку — бадай, час пачынаць.|@corpus
wavs/010700.wav|"А трымацца гэтага ўсё адно трэба"". — Пачынаем апошнюю сённяшнюю праблему. Праблему аб нацыях так званых ускраін."|@corpus
wavs/010701.wav|"Чые думкі выказваеш, Ямант? Думкі Веляпольскага?.. Выказвай, змыкайся з ""правіцай"" белых!"|@corpus
wavs/010702.wav|І вось водзіш рукою, паўтараючы лініі, і раптам ловіш сябе на думцы, што ўсё, усё разумееш.|@corpus
wavs/010703.wav|"— Падсумуем, — сказаў Серакоўскі. — Сённяшняе пасяджэнне ""левіцы"" і ""цэнтра"" нашай арганізацыі аднагалосна згадзілася з тым, што дасягнуць нашай мэты, гэта значыць волі і дэмакратыі,"|@corpus
wavs/010704.wav|Колькасць людзей узрастала, і нават на месцах, у Літве і Беларусі, не кажучы пра Польшчу, узнікла сетка залежных арганізацый.|@corpus
wavs/010705.wav|Вось цяпер ён раз-пораз паказваў Зыгмунту вачыма на Алеся. І Зыгмунт, сустракаючыся з вачыма Загорскага, смяяўся беласнежнымі зубамі.|@corpus
wavs/010706.wav|— Кінь, Ільдэфонс, раздражняе гэты стук, — сказаў яму партнёр, чалавек з рэзкім уладным абліччам.|@corpus
wavs/010707.wav|Нават асабіста пра нас з табою, Віктар.Папярэджваюць дзяцей: вар'яты, Рабесп'еры, карбанарыі.|@corpus
wavs/010708.wav|А тое, што рукапіс меж паміж Польшчай і Літвой, які даследчыкі лічаць польскім, напісаны беларускай гаворкай?|@corpus
wavs/010709.wav|раз'едзецца на пасады настаўнікаў, пасрэднікаў, пісараў, выхавацеляў у дваранскіх дамах. Нельга ўжо было абмяжоўвацца работай сярод інтэлігенцыі.|@corpus
wavs/010710.wav|"што яны ўстаюць на ""ногі"", бо ў донца кожнай заліты свінец. На тым, што гуляў фігуркамі, быў сціплы чыноўніцкі сурдут:"|@corpus
wavs/010711.wav|ад імя якіх абвясціў прапанову складальнік яе, сакратар групы, грамадзянін Загорскі.|@corpus
wavs/010712.wav|Усміхаўся пры сустрэчы, моцна паціскаў руку, затрымліваў паразмаўляць, і адразу відаць было, што размова яму прыемная.|@corpus
wavs/010713.wav|Ніхто не мог бы падумаць, што погляды гэтага чалавека схіляюцца часам ледзь не да анархізму.|@corpus
wavs/010714.wav|І вочы як вугалі. Тлеюць суровым і добрым агнём.|@corpus
wavs/010715.wav|ён служыў на чыгунцы і нават з аблічча быў тыповы служачы — ціхі, сціплы, светлавалосы, з трохі вінаватай усмешкаю.|@corpus
wavs/010716.wav|Нядаўна на пасяджэнні вырашылі, што пасля універсітэта і інстытутаў большая частка моладзі, у мэтах агітацыі,|@corpus
wavs/010717.wav|І зноў ты будзеш бараніць ідэю шляхецтва, велічы Польшчы. Ізноў мы з табою будзем лаяцца, Людвік.|@corpus
wavs/010718.wav|Чацвёрты раздзел, першы артыкул Статута.|@corpus
wavs/010719.wav|Мова — дыялект польскай. — Ты б паспрачаўся аб гэтым з шаноўным панам нябожчыкам Уваравым, — іранічна сказаў Віктар.|@corpus
wavs/010720.wav|— Гэта яшчэ не доказ, — Ямант адкінуў кнігу на сафу. — Адзін паэт — гэта не нацыя.|@corpus
wavs/010721.wav|Алесь спалохаўся, убачыўшы твар Віктара. На запалых шчоках, плямамі, нездаровая чырвань, дрыжаць вусны, гараць з-пад чорных брывоў сінія, з залатымі іскрамі вочы.|@corpus
wavs/010722.wav|— .Таму што дабіцца чаго-небудзь лаяльнымі шляхамі ў паліцэйскай дзяржаве немагчыма.|@corpus
wavs/010723.wav|"— Не бачым у гэтым асаблівай небяспекі. — А Кукальнік бачыць. Вясной забараніў яго паэму ""Халімон на каранацыі""."|@corpus
wavs/010724.wav|— Гэта сепаратызм, — успыхнуў Ямант. — Гэта заўчасны гандаль, гэта нож у спіну.|@corpus
wavs/010725.wav|— Што ў цябе? — пытаў Кастусь. — Дваццаць пяць новых, — казаў Вярыга. — Свежаспечаных. Дзіва, кумок, а не хлопцы.|@corpus
wavs/010726.wav|Але лягчэй відавочна не рабілася, і Алесь злаваўся на Віктара і на сябе, што не здолеў адразу зламаць супраціўленне гісторыка.|@corpus
wavs/010727.wav|— румянец плямамі ўспыхваў і згасаў на шчоках Віктара. — Што ж гэта за думка ў іх?! Хто яны?! Шляхта ў самым горшым сэнсе гэтага слова!..|@corpus
wavs/010728.wav|Таму што твая рука паўтарае рухі рукі чалавека, які жыў за трыста год да цябе.|@corpus
wavs/010729.wav|Трэсліся вусны, падступаў аднекуль да горла кашаль, мяккія вочы ўтрапёна палалі. Нельга было не загледзецца на яго ў гэтую хвіліну.|@corpus
wavs/010730.wav|"— А Кірыла Тураўскі, а паданні? А тое, што наша друкаваная ""Біблія"" з'явілася раней, чым у многіх у Еўропе?"|@corpus
wavs/010731.wav|У наступную хвіліну старэйшы Каліноўскі накінуўся на апанентаў. Ён сек, хвастаў, не пакідаў каменя на камені, не даваў дыхнуць.|@corpus
wavs/010732.wav|Ён кашляў у хустку так, што Алесь з жахам чакаў: вось-вось з'явяцца чырвоныя плямы.|@corpus
wavs/010733.wav|— Ва ўсякім разе, рана яшчэ гаварыць аб нейкай асобнасці, — сказаў Звяждоўскі. — Нічога не зроблена вамі, хлопцы.|@corpus
wavs/010734.wav|Асноўныя іх тэзісы: поўная раўнапраўнасць усіх грамадзян, уся зямля — сялянам, мова — народам.|@corpus
wavs/010735.wav|— Ідэя паўстання і ўскраіны, — часам далятала да Алеся. — Варшава, па-мойму, вельмі памыляецца тут.|@corpus
wavs/010736.wav|— Каб ведаць загадзя, на якіх умовах яны будуць змагацца поплеч з намі. — На фарпосце паўстання, — удакладніў Вярыга. — Бо калі хто першы і атрымае свінцу, то гэта мы.|@corpus
wavs/010737.wav|— І нават каб нічога такога не было — адно адчуванне намі сваёй радзімы дае нам права на адпор афіцыйным патрыётам,|@corpus
wavs/010738.wav|І, акрамя таго, нездавальненне народаў Польшчы, Літвы і Беларусі гнюснай палітыкай імператара і ягонай камарыллі пераходзіць у ярасць.|@corpus
wavs/010739.wav|— Давай так. Пішы: Сапоцька Пятро — студэнт, Янус Ахілес — студэнт, Дыміна Ціхон — семінарыст, Дашкевіч Кандрат і Зэмбоўскі Стэфан — студэнты.|@corpus
wavs/010740.wav|"Віктар з Эдмундам Вярыгам і Кастусём сядзелі ля дзвярэй пры цёплай грубцы. Гаварылі вельмі ціха аб неафітах, нядаўна прынятых у ""Агул""."|@corpus
wavs/010741.wav|"Добрае, трохі разгубленае аблічча Віктара перасмыкнулася. Алесь перавёў вочы на змрачнаваты цёмны твар Кастуся. Кастусь знізаў плячыма, нібы сказаў: ""Ну і што?"|@corpus
wavs/010742.wav|Дзве нацыі, якія жывуць на землях. — Якая беларуская нацыя? — спытаў Ямант, удаючы недасведчанасць. — Ніколі не чуў? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/010743.wav|— Рускія словы, — рэкнуў Ямант. — Віншую, — з'іранізаваў Валеры. — З чым? — З добранабытай дурасцю, — сказаў Дамброўскі.|@corpus
wavs/010744.wav|— Нічога, — сказаў Віктар. — Ведаюць і ведаюць. Нашы людзі не даносчыкі. — І ўсё ж трэба больш сцерагчыся.|@corpus
wavs/010745.wav|І накладзе табе гэтая беларуская тройца па самае дзесятае, а я памагу.|@corpus
wavs/010746.wav|Прапанову ўнесла беларуская група рады ў складзе грамадзян братоў Каліноўскіх, грамадзян Вярыгі, Зянкевіча, Малахоўскага,|@corpus
wavs/010747.wav|Тры сказы — тры стагоддзі. Тры сказы — тры мясцовасці. А мова адна. Чаго яшчэ трэба? А Будны? А старажытны іканапіс?!|@corpus
wavs/010748.wav|на ўрадзе кгродскім пінскім жалаваў, адпавядаў і пратэставаў се земляны павету Пінскага..|@corpus
wavs/010749.wav|— Толькі не шкадаваць, — праз кашаль гнеўна пракрычаў Віктар. — Толькі не шкадаваць!|@corpus
wavs/010750.wav|"Прапанову падтрымлівалі большасцю галасоў, хоць, улічваючы думку ""правіцы"" ў Пецярбургу, Вільні і Варшаве, трэба думаць, што яе праваляць."|@corpus
wavs/010751.wav|— Незалежнасць? — спытаў Падлеўскі. — Народы вырашаць гэта самі. — Якія народы? — быццам непаразумела спытаў Авейдэ.|@corpus
wavs/010752.wav|Так і з падспуднай думкай продка, за якой сочыш, чытаючы стары рукапіс. — Цікава, — з нечаканай сур'ёзнасцю сказаў Баброўскі.|@corpus
wavs/010753.wav|Другі, з жарсткаватым абліччам, нервова шаптаў на вуха Зыгмунту: ці абураўся нечым, ці спрачаўся.|@corpus
wavs/010754.wav|"— А гэта што? — усміхнуўся Віктар. — ""Заказала яму пад горлам, абы таго не казаць"", ""беглі есмо да двара на конех"","|@corpus
wavs/010755.wav|— Чаму. Я чуў і аб беларусах і аб літоўцах, але заўсёды лічыў іх галінамі польскага племені.|@corpus
wavs/010756.wav|і Алесь толькі таму верыў гэтаму афіцэру ў бліскучым мундзіры, што бачыў яго чысціню і поўную адданасць справе.|@corpus
wavs/010757.wav|Алесь знаў іх значна горш за астатніх і Авейдэ недалюбліваў. Сам не ведаючы, з якой прычыны. А Баброўскі чамусьці вылучаў яго, Алеся.|@corpus
wavs/010758.wav|Таму з сённяшняга дня мы павінны запэўняць усіх, што без паўстання. — Без рэвалюцыі, — сказаў Віктар. — .справа не абыдзецца.|@corpus
wavs/010759.wav|Была ў Людвіку шчырасць памылковай думкі. Была прага ў кожную хвіліну аддаць жыццё. — Уладзю, — сказаў Людвік. — Барані.|@corpus
wavs/010760.wav|нельга іначай, чым праз паўстанне. Загорскі ўбачыў, як Кастусь схіліў галаву.|@corpus
wavs/010761.wav|Але ведай: мы для Веляпольскага і Кампаніі — не вотчына і не хлопы.|@corpus
wavs/010762.wav|— Згода. Будзем. За спіною Серакоўскага сядзелі яшчэ два чалавекі.|@corpus
wavs/010763.wav|Адзін з гледачоў быў бадай страшны абліччам. Як Марат.|@corpus
wavs/010764.wav|Два нібыта гулялі, хоць партыя даўно была забыта, астатнія нібы глядзелі, хоць глядзець не было на што, хіба толькі на тое, як адзін з ігракоў нахіляў фігуркі і адпускаў і кожны раз нібы здзіўляўся,|@corpus
wavs/010765.wav|Чалавек гэты быў інжынер-пуцявік Уладзіслаў Малахоўскі. — Не буду, — сказаў ён Людвіку. — Вас трэба хутчэй выхоўваць. Бо|@corpus
wavs/010766.wav|Ніхто тады яшчэ не мог прадбачыць ягонага лёсу. Проста ведалі, што чалавек ён цвёрды. Затое нельга было не звярнуць увагі на апошняга з гледачоў.|@corpus
wavs/010767.wav|У гаспадара вось-вось госці збяруцца. Пачынай, грамадзянін Зыгмунт.|@corpus
wavs/010768.wav|Алесь усміхнуўся. Ільдэфонс Мілевіч і Людвік Звяждоўскі сябравалі, але заўсёды лаяліся між сабою.|@corpus
wavs/010769.wav|Сухі і прыгожы польскі твар, цвёрдыя мускулы на худых шчоках, вострыя невялікія вусы, стрыманасць у падабраным цвёрдым роце.|@corpus
wavs/010770.wav|А тое, што законы Статута літоўскага склалі мы?|@corpus
wavs/010771.wav|але чуў усё. Звалі афіцэра Яраслаў Дамброўскі. Ён хутка быў прыкмечаны ў арганізацыі і стаў адным з яе кіраўнікоў.|@corpus
wavs/010772.wav|А тое, што трыста год мовай княства была беларуская мова?.. — У Статуце сказана не так. — Ведаю.|@corpus
wavs/010773.wav|Зграбныя, доўгія Віктаравы пальцы трымалі невялічкую няяркую кніжку ў папяровай вокладцы. — Я заўсёды лічыў, што гэта дыялект непісьменных, — сказаў Ямант.|@corpus
wavs/010774.wav|Мы — верныя людзі. Сухі пакутлівы кашаль раздзёр ягоныя грудзі.|@corpus
wavs/010775.wav|— Будзем гуляць ці не? — Відаць, не, — змяшаў фігуркі служачы. — Зараз зноў пачнецца размова.|@corpus
wavs/010776.wav|— Якія ўмовы? — спытаў Ямант. — Поўная воля беларусам і літоўцам самім вырашаць свой лёс, — сказаў Алесь. — Федэрацыя? — спытаў Дамброўскі. — Магчыма.|@corpus
wavs/010777.wav|Алесь, Юзаф тваёй дысертацыі не слухаў. Торкні яго носам. Продкі думалі не так. — Адкуль вы ведаеце, як яны думалі? — спытаў Людвік.|@corpus
wavs/010778.wav|Трэба спытаць у хлопцаў. Хоць бы ў яго ці ў Віктара. З Серакоўскім, вакол шахматнага століка, сядзела пяць чалавек.|@corpus
wavs/010779.wav|каб не давялося вас вешаць. Другі афіцэр, побач з ім, быў цёзка Серакоўскага, Зыгмунт Падлеўскі.|@corpus
wavs/010780.wav|— То нашто абмяркоўваць? — спытаў Звяждоўскі. — Пытанне ставяць таварышы з ускраін, — растлумачыў Зыгмунт.|@corpus
wavs/010781.wav|Уласна кажучы, увод нашага рашэння ў дзеянне адбудзецца толькі ў час паўстання і пасля яго перамогі.|@corpus
wavs/010782.wav|І, я мяркую, паколькі пачатак вашага племені вядзецца здаўна — ёсць у вашым характары нейкая хіба.|@corpus
wavs/010783.wav|Цярпець далей ярмо мы не можам. Кожная лішняя гадзіна рабства разбэшчвае слабых і ганьбіць моцных.|@corpus
wavs/010784.wav|А ў цябе, Кастусь? — Малавата. Дзесяць чалавек. — Хто? — пісаў Віктар. — Запісваць іх як распарадчыкаў сталоўкі для бедных?|@corpus
wavs/010785.wav|— А мы тым часам займаліся б сваёй справай. Нам вашу лухту слухаць няма часу.|@corpus
wavs/010786.wav|Віктар трымаў руку на грудзях: — Наш Савіч дзейнічаў поплеч з Канарскім, і ніхто не кінуў яму папроку ў нявернасці і здрадзе.|@corpus
wavs/010787.wav|"Гэта былі члены верхняй рады арганізацыі, удзельнікі ""літаратурных вечароў"" — Аскар Авейдэ і Стэфан Баброўскі."|@corpus
wavs/010788.wav|— Вам ніколі не даводзілася перамалёўваць факсіміле? — спытаў Віктар. — Але што я, вы афіцэр, ваша рамяство — вайна. А шкада.|@corpus
wavs/010789.wav|Звяждоўскі шмат у чым, нават у беларускім і ўкраінскім пытанні, кідаўся да белых,|@corpus
wavs/010790.wav|"У той жа момант кніжка пляснулася яму на калені. — Дыялект непісменных, — сказаў Віктар. — На, панюхай, гэта ""Дудар беларускі"" Дуніна-Марцінкевіча."|@corpus
wavs/010791.wav|Ніжэйшы, даволі невыразны з твару, але разумны, калі меркаваць па вачах, чалавек адганяў дым цыгары рукой.|@corpus
wavs/010792.wav|— Ану, паспрабуйце, вазьміце! — Бі іх у маю душу!..|@corpus
wavs/010793.wav|І тут яго ахапіла злосць. Ніхто не баяўся мужыкоў, нават вадзяныя куры.|@corpus
wavs/010794.wav|Разыдзіцеся, не ўводзьце ў грэх хрысціяніна. Разыдзіцеся смірна па хатах.|@corpus
wavs/010795.wav|Натоўп, амаль шэсцьсот чалавек, кінуўся ўцякаць, топчучы тых, што ўпалі.|@corpus
wavs/010796.wav|І таму, перавёзшы ўначы сваяка цераз Дняпро і зрабіўшы яму ў хаце сякую-такую перавязку, ён, з дапамогаю сына, ускінуў яго на воз і выехаў з двара:|@corpus
wavs/010797.wav|І на згон пойдзеце заўтра, хамскія морды. І звярнуўся да атрада: — Слухай мяне.|@corpus
wavs/010798.wav|— Плі! Залп секануў паветра. Усе спыніліся, неўразумелыя.|@corpus
wavs/010799.wav|Адзін чалавек — што ён такое без іншых? А калі тыя, што ішлі, наблізіліся,|@corpus
wavs/010800.wav|Яна надавала нават вострае адценне таму, што ён збіраўся рабіць. І таму ён прыкрыкнуў на аконама: — Ану змоўч!|@corpus
wavs/010801.wav|Хацелі былі кінуцца ўпрочкі, але Корчак пераканаў, што няварта.|@corpus
wavs/010802.wav|Ён ішоў чаратамі, лугам і зноў чаратамі, падаючы ў карычневую гразь.|@corpus
wavs/010803.wav|людзі пазналі ў іх татар-вартаўнікоў, а ў конніку — паручніка Мусатава.|@corpus
wavs/010804.wav|Да апошняга снапа. Удар быў разлічаны.|@corpus
wavs/010805.wav|Ён бачыў, як, трымаючыся за галаву, бег Гарлач, як, часта зяхаючы, заціскаў чырвоную пляму на рукаве стары Губа, але ўсё яшчэ бязладна махаў непатрэбнымі віламі. — Браткі!|@corpus
wavs/010806.wav|ён устаў і павалокся чаротам да далёкага Дняпра.|@corpus
wavs/010807.wav|Ён ведаў, што набліжацца больш нельга: сцягнуць з каня, і тады падначаленыя не паспеюць памагчы, збаяцца страляць і, магчыма, пабягуць.|@corpus
wavs/010808.wav|І гэты пранізлівы крык вырашыў справу.|@corpus
wavs/010809.wav|Пакрысе ён разумеў: небяспека ёсць, але вельмі маленькая. І гэта ўзбадзёрыла яго. — Што тут здарылася? — спытаў ён.|@corpus
wavs/010810.wav|Хай у Сухадоле спяшаюцца. Гэта патрэбна, каб яго не абвінавацілі ў залішняй самаўпэўненасці. Але яны не паспеюць, яны проста не здолеюць паспець.|@corpus
wavs/010811.wav|Разам з крывёй з цела, здаецца, выцякала і смеласць. Яму стала страшна. Рана пачала гарэць.|@corpus
wavs/010812.wav|Ён абмацваў сваімі зеленаватымі, як у рысі, вачыма маўклівы натоўп,|@corpus
wavs/010813.wav|Пэўна, ён і не ведае аб падзеях у Півошчах, можа, і ўратуе.|@corpus
wavs/010814.wav|Натоўп дарослых людзей пабег ад дзесяцёх чалавек.|@corpus
wavs/010815.wav|Чакаць давялося нядоўга. Сонца яшчэ стаяла даволі высока, калі хлопец на верхавіне абшчыннага дуба заўважыў на дарозе з Кроераўшчыны пыл.|@corpus
wavs/010816.wav|А рашылі яны праз некалькі дзён ехаць на Паківачоў млын з першым збожжам, бо ў сваім, азярышчанскім, млыне было завозна.|@corpus
wavs/010817.wav|— Штуцэры на руку. Натоўп захваляваўся і пайшоў трошкі павольней.|@corpus
wavs/010818.wav|Маглі нават проста натаўчы карак — гэта страшней за смерць. Нельга было быць смешным.|@corpus
wavs/010819.wav|Ён доўга бег і там, усхліпваючы ад злосці і паўтараючы: — Баязліўцы. Сволачы.|@corpus
wavs/010820.wav|усім стала нават сорамна за свае думкі аб уцёках. Ішлі дзесяць чалавек, а з імі ехаў коннік. А калі гэтыя дзесяць чалавек наблізіліся —|@corpus
wavs/010821.wav|Бунт быў занадта шчаслівы выпадак, каб выпусціць ініцыятыву з рук, аддаць яе другому, застацца без рэпутацыі мужнага і дзейнага чалавека.|@corpus
wavs/010822.wav|Мусатаў спыніў сваіх людзей, а сам ад'ехаў ад іх да натоўпу на даўжыню корпуса каня, не больш.|@corpus
wavs/010823.wav|— Будзеце адказваць! — Вось што, — сказаў, выступаючы з радоў, Гарлач, — ідзі адсюль, пан афіцэр. Мы нарабілі — наш і адказ.|@corpus
wavs/010824.wav|Значыць, трэба праставаць на Дняпро, пастарацца пераплысці яго і схавацца ў Азярышчы. У галаве ягонай усё часцей цямнела.|@corpus
wavs/010825.wav|І таму ён спакойна аглядаў зброю татар. — Як жа вы? — з жахам спытаў аконам. — Служба, — адказаў Мусатаў.|@corpus
wavs/010826.wav|Скажы, пан Мусатаў сам рушыў у Півошчы. Хай не марудзяць.|@corpus
wavs/010827.wav|— Хай паспрабуюць узяць! — Паглядзім, як возьмуць! Урэшце, з афіцэрам было толькі дзесяць чалавек.|@corpus
wavs/010828.wav|а яго рукі, учэпістыя і прыхавана-нервовыя, са сплюшчанымі на канцах, як долата, пальцамі, ляжалі на сядзельнай луцэ.|@corpus
wavs/010829.wav|і гэта давала яму змогу рухацца. Ён ішоў і ішоў на дрыготкіх нагах. Толькі б выжыць, ён ім тады пакажа.|@corpus
wavs/010830.wav|У адказ — маўчанне. — Чые мэндлікі гарэлі? Зноў маўчанне. — Маўчыцё, сукіны сыны.|@corpus
wavs/010831.wav|Вёска спала, калі Лапата ехаў вуліцай. Толькі ў акенцы Кагутоў свяціўся агеньчык: сям'я дапозна працавала і цяпер, відаць, вячэрала.|@corpus
wavs/010832.wav|Зеленаватыя вочы Мусатава загарэліся прадчуваннем падзей. Небяспека — глупства: што робіцца без небяспекі?|@corpus
wavs/010833.wav|Ён ледзь не заплакаў ад крыўды, але злосць зрабіла яго мацнейшым,|@corpus
wavs/010834.wav|Пойдзеце да іхніх сціртаў і памяркуеце, колькі ім трэба аддаць, каб за ноч не схавалі.|@corpus
wavs/010835.wav|Усё было скончана. І тады Корчак таксама пабег.|@corpus
wavs/010836.wav|Бадай што, гэта быў адзіны з усіх, хто не страціў пасля ўсяго, што адбылося, здатнасці разважаць.|@corpus
wavs/010837.wav|Божа, толькі б не рухнулі на калені! — Што ж вы, браткі? А? Як гэта вы асмеліліся?|@corpus
wavs/010838.wav|Прападаць буду, — падумаў ён.|@corpus
wavs/010839.wav|— Браткі, куды ж вы?! Браткі, апамятайцеся!|@corpus
wavs/010840.wav|Але разважаць было позна: у руках сялян з'явіліся камяні. Трэба было дзейнічаць рашуча, іначай канфуз.|@corpus
wavs/010841.wav|Але ён разумеў і тое, што не разумеў паранены Корчак: уцекачоў будуць шукаць у сваякоў і знаёмых.|@corpus
wavs/010842.wav|Потым пайшоў павольна, толькі тут адчуўшы, што паранены.|@corpus
wavs/010843.wav|Парахавы дым яшчэ не паспеў развеяцца, як у натоўпе нема залямантавала баба: — Аяй!!!|@corpus
wavs/010844.wav|Аконам выпадкова застаў яго ў Кроераўшчыне і, смяротна перапалоханы, маліў яго, каб ён скакаў у Сухадол па дапамогу. Але ў паручніка былі іншыя планы.|@corpus
wavs/010845.wav|вырастаў у памерах брудна-белы, маўклівы натоўп пад дубам. Калі да яго засталося якіх крокаў сорак,|@corpus
wavs/010846.wav|І, паспяшаўшы да яго, Лапата ледзь пазнаў сваяка. Лапата ўжо ведаў пра падзеі ў Півошчах і таму не здзівіўся.|@corpus
wavs/010847.wav|Чалавек поўз, а потым абмяк, стаў нерухомы.|@corpus
wavs/010848.wav|Ён не хацеў бойкі, ён хацеў толькі абурэння, пры якім можна страляць паўзверх галоў.|@corpus
wavs/010849.wav|— Баюся. Але іду. — Ён стрымана перахрысціўся і сказаў падначаленым:|@corpus
wavs/010850.wav|Але як выжыць? І тады ён успомніў, што ў Азярышчы жыве сваяк Цыпрук Лапата.|@corpus
wavs/010851.wav|І натоўп паўколам рушыў на іх. Мусатаў зразумеў, што ён перагнуў.|@corpus
wavs/010852.wav|Затачыўшыся ў высокі чарот, як зацкаваны звер, ён чэрпаў далоняю карычневую ваду і паліваў рану, але яна балела ўсё мацней.|@corpus
wavs/010853.wav|А поп Васіль казаў, што ніводзін хрысціянін не будзе страляць у знак святога крыжа. А гэтыя стралялі. Злосць нарастала,|@corpus
wavs/010854.wav|Натоўп зароў. Пагроза была бязглуздая і менавіта таму выклікала гнеў, пры якім не разважаюць.|@corpus
wavs/010855.wav|І гэта было добра: будзе сведка. У душы паручніка ўсё лікавала ад захаплення ўласнай хітрасцю.|@corpus
wavs/010856.wav|Натоўп насоўваўся грозным паўколам і страшна роў. І тады Мусатаў амаль праспяваў:|@corpus
wavs/010857.wav|— Вы што, спалілі панскае жыта?.. Дрэнна.|@corpus
wavs/010858.wav|Грынь ведаў травы і мог памагчы. Акрамя гэтага, была і яшчэ адна выгода:|@corpus
wavs/010859.wav|— Блаславі вас бог, — з расчуленым захапленнем сказаў аконам. — Э, кіньце. Спяшайцеся лепей.|@corpus
wavs/010860.wav|— Браткі! — крыкнуў Гарлач. — Не будуць страляць! Загаду такога няма! На нас крыжы! Па крыжах не будуць!|@corpus
wavs/010861.wav|Корчака нешта апякло. Не разумеючы, што гэта, не заўважаючы, што з-пад правай ключыцы затачылася кроў, ён задкаваў, з жахам і гневам гледзячы ў пашыраныя, бязглуздыя вочы тых, хто бег.|@corpus
wavs/010862.wav|на Паківачоў млын людзі стараліся не ездзіць, бо ў гаспадара была незайздросная слава чараўніка і ведзьмара.|@corpus
wavs/010863.wav|— А тое, што ён з намі зрабіў, добра? — выбухнуў у натоўпе нечы голас. — Звычай ломіць, за згон не заплаціў.|@corpus
wavs/010864.wav|Малады і распарадны паручнік, які выпадкова аказаўся на месцы, зробіць усё без іх. Не трэба было толькі паказваць радасці.|@corpus
wavs/010865.wav|Другога залпу не спатрэбілася. Мужыкі сыпанулі гародамі, уроссып.|@corpus
wavs/010866.wav|Распарадны малады паручнік залпамі паўзверх галоў прымусіў скарыцца мяцежны зброд.|@corpus
wavs/010867.wav|Лапата дзякаваў богу, што вёска спіць. Але ён не быў бы такі спакойны, каб ведаў, пра што гаварылі Кагуты за вячэрай.|@corpus
wavs/010868.wav|У яго памякчэлым голасе была паблажлівасць: так кот на хвіліну адпускае ахвяру, каб было што даганяць.|@corpus
wavs/010869.wav|Вадзяная курачка з'явілася блізка ля яго і цікаўна глядзела зусім без асцярогі. Ён кінуў у яе жменю твані.|@corpus
wavs/010870.wav|Ён не баяўся; гнеў, якога ён дагэтуль не ведаў у сабе, быў мацнейшы за жах; але ён усё ж уцякаў.|@corpus
wavs/010871.wav|Ідзі. Праўда, людзі? — Тады аддасцё ваша збожжа, — сказаў Мусатаў. — Зараз жа аддасцё.|@corpus
wavs/010872.wav|Віламі кідаецеся. Ведаеце, чым гэта можа скончыцца? Некаторыя апусцілі галовы.|@corpus
wavs/010873.wav|Цыпрук Лапата, які затрымаўся на рацэ і плыў дадому, выпадкова заўважыў аблепленага гразёю чалавека, які плазаваў да вады.|@corpus
wavs/010874.wav|— Рушай, браткі. .І вось цяпер атрад уступаў у Півошчы, і, чым больш ён пасоўваўся наперад,|@corpus
wavs/010875.wav|вырашыў за ноч перавезці яго на млын жончынага дзядзькі, Грыня Паківача. Млын стаяў у лесе, за восем вёрст ад Загоршчыны.|@corpus
wavs/010876.wav|Усё ж іх чатыры сотні адных мужыкоў. — І вы не баіцёся?|@corpus
wavs/010877.wav|Ён не ведаў, куды ён бяжыць, ён ведаў толькі, што ў сітнягах над старыком не знойдуць, і таму бег зусім у іншы бок, не ў той, куды беглі астатнія.|@corpus
wavs/010878.wav|Ён бег капуснымі градкамі, потым з маху кінуўся ў ваду старыка і, перасекшы яго, выбраўся ў лазу, а потым у лугі.|@corpus
wavs/010879.wav|Аконам глядзеў на яго з дрэнна прыхаванай пашанай і некаторым жахам.|@corpus
wavs/010880.wav|Наробяць тут бязглуздзіцы, а ты выпраўляй. Колькі вартаўнікоў у маёнтку? — Дзесяць. — Давай іх сюды. А сам скачы ў Сухадол.|@corpus
wavs/010881.wav|перахапіў руку Цялкоўскага і ёю, з накладкай разам, мазануў ворага па носе. Потым дзіўны гук уразіў Алеся. Ён азірнуўся.|@corpus
wavs/010882.wav|Але ён не паспеў яшчэ крыкнуць да канца. Сашка нечакана ўзняў нагу і моцна, як страус, даў падэшвай у паясніцу Лізагубу.|@corpus
wavs/010883.wav|Ён раскідваў тых, што чапляліся за яго, як мог, атрымліваючы за кожны ўдар — чатыры. У грудзях свістала.|@corpus
wavs/010884.wav|"Першае ўварвалася ў гулкі калідор, пабегла на гукі бойкі ""Братэрства шыпшыны і чартапалоху"". Ляцеў, як апантаны, Мсціслаў: — Алеська! Братка! Сашка! Трымайцеся!"|@corpus
wavs/010885.wav|— Не. Для цябе гэта занадта вялікі гонар. — Хто вас прымае ўсур'ёз? — схіляў галаву Лізагуб.|@corpus
wavs/010886.wav|Нахабная хлусня абурыла Алеся. Але ён стрымаўся. — Я не ганьбіў Польшчу, — магчыма, занадта высакамерна, каб не падумалі, што спалохаўся, сказаў ён.|@corpus
wavs/010887.wav|— Хто вас паважае, абыякавыя да сябе людзі? Правільна сказаў Ходзька: мы вас церпім як фарпост супраць варвараў.|@corpus
wavs/010888.wav|Шкло са звонам пасыпалася на двор. Сашка падскочыў бліжэй да акна і — у два пальцы — свіснуў разбойніцкім, чацвярным свістам.|@corpus
wavs/010889.wav|Над дваром, над пляцоўкай для лапты рэзка, як нож,|@corpus
wavs/010890.wav|Ведай, хто цябе церпіць. Ведай, каму ты раб. Вялікай Польшчы, а не Маскве. Ярасць выбухнула раптам такім полымем, што ў Алеся збялелі вочы.|@corpus
wavs/010891.wav|"Не вякай пра гэты свой ""прыгон"". Не вякай пра гэтую сваю ""Беларусь""."|@corpus
wavs/010892.wav|— Ясна, — змрочна сказаў Корвід.|@corpus
wavs/010893.wav|У вачах стала зусім светла. І тут Алесь убачыў за спіною ў Лізагуба, у дзвярах прыбіральні, светлавокага Сашку Волгіна.|@corpus
wavs/010894.wav|— Алесевы вусны збялелі. — Рабавалі, жэрлі ды яшчэ. — Што ў вас рабаваць? — кпіў Лізагуб.|@corpus
wavs/010895.wav|Усе вам выказваюць ласку, апякаючы ды прыядноўваючы. Проста шкада, што прападзяце.|@corpus
wavs/010896.wav|"абурыўся ""мужыцкім сепаратызмам здрадніка"". Гэтага і хапіла. Знайшоў сабе добраахвотнага ланцужнага сабаку."|@corpus
wavs/010897.wav|— Кінь, — спалохаўся Фан дэр Фліт. — Яны небяспечныя. Але Ігнацы не зважаў.|@corpus
wavs/010898.wav|Трымаючыся за сонечнае спляценне, Алесь хістаўся на нагах і не мог дыхнуць. Усё вакол то цямнела, то святлела.|@corpus
wavs/010899.wav|не ўдаваў з сябе настаўніка, а паколькі спорт ледзь-ледзь пачынаў уваходзіць у моду і ніхто не лічыў яго за сур'ёзную дысцыпліну, а выкладчыка — за паўнацэннага,|@corpus
wavs/010900.wav|Не можа быць, вядома, і размовы, каб дарослы чалавек нацкаваў юнака на юнака. Відаць, проста выказаў раздражненне,|@corpus
wavs/010901.wav|рускі Воранаў, літовец Корвід, беларусы Цялкоўскія і вы, граф Лізагуб?|@corpus
wavs/010902.wav|і Альгердаў кулак змаху наляцеў на медны, востры зачап юшкі. Корвід адскочыў, сагнуўшыся. Ён сычэў ад болю.|@corpus
wavs/010903.wav|— Запомню, — упершыню выдыхнуў Алесь. — Запомню. — Запомніш.|@corpus
wavs/010904.wav|— Хіба так б'юць? Калі б'еш — бі ў жывот. Крэст завярнуў за рог, і вакол Алеся зноў завіравала.|@corpus
wavs/010905.wav|— Ты слухай, — звягаў Лізагуб. — Запамінай. Ты запомніш, бо потым мы цябе. для памяці.|@corpus
wavs/010906.wav|Волгін стаяў, папраўляючы рэмень, і глядзеў на тое, што рабілася, з неўразуменнем.|@corpus
wavs/010907.wav|— Я думаў — ты хлусіў. — Я таксама думаў аб перабольшванні, — сказаў Фан дэр Фліт. — Прабачце, граф.|@corpus
wavs/010908.wav|Шчокі ў Рафала нібы высахлі. Ён абвёў вачыма суседніх людзей. Сінія вочы стрэліся з тытунёвымі вачыма Лізагуба. — Гэты, — нібы сцвердзіў Рафал.|@corpus
wavs/010909.wav|Між іншым, і ў тым, што ён ніколі не карыстаўся прыбіральняй для настаўнікаў. Усе адскочылі.|@corpus
wavs/010910.wav|— Не здрадай, прынамсі, — сказаў Алесь. — Не сабачым хвастом. — Гноем, — сказаў Лізагуб.|@corpus
wavs/010911.wav|Алесь убачыў, як Корвід дубасіць Сашку. Убачыў, што вочы ва ўсіх шалёныя і што ў гарачцы могуць кагосьці і забіць.|@corpus
wavs/010912.wav|Лізагуб стаяў перад ім і цадзіў праз зубы словы, якія таксама то знікалі, то даляталі аднекуль здалёк, то раптам жундзелі нібы ў самым вуху:|@corpus
wavs/010913.wav|Было зусім дрэнна. Хаця Алесь і Волгін стаялі спіной да муру.|@corpus
wavs/010914.wav|Алесь засмяяўся. — Вось, вось яно што, — сказаў ён. — Я так і думаў, што не ў нацыі тут справа,|@corpus
wavs/010915.wav|Беглі і беглі новыя людзі. У калідоры стала цеснавата, і бойка на хвіліну сцішылася, як полымя, у якое паклалі зашмат дроў.|@corpus
wavs/010916.wav|што ён адзін са сваімі смеху вартымі думкамі. І тут Рафал раптам узнёс кулак і апусціў яго на галаву Дэмбавецкага.|@corpus
wavs/010917.wav|— З таго часу, калі мае бацькі зразумелі, што ад двараніна, які называе сябе беларусам, смярдзіць стайняй і дзярмом.|@corpus
wavs/010918.wav|— Я не кручу перад вамі хвастом, — сказаў Алесь. — Але я далёкі ад думкі агулам ганьбіць ці агулам хваліць нейкі народ.|@corpus
wavs/010919.wav|— Чуеце? — спытаў Лізагуб. — Чуем, — змрочна сказаў Гальяш Цялкоўскі.|@corpus
wavs/010920.wav|Яна прыйшла нібыта з паветрам, якое ўдыхнуў ён і якім памылкова дыхала гэта дрэнь.— Сашка, — сказаў ён. — Што ж ты глядзіш?! Бі свалоту!|@corpus
wavs/010921.wav|— Але, — сказаў Алесь, — я не разумею, якія адносіны да Польшчы мае немец Фан дэр Фліт,|@corpus
wavs/010922.wav|Я, калі вы хочаце тлумачэнняў, скажу, што я люблю і паважаю Польшчу, спачуваю яе няшчасцям і глыбока шаную палякаў.|@corpus
wavs/010923.wav|Лупілі за ім, рука да рукі, Пятрок Ясюкевіч і Мацей Біскуповіч. Цяжка соваў за імі цельпукаваты Усяслаў Грыма. З маху ўдарылі ззаду.|@corpus
wavs/010924.wav|— Курыце ў прыбіральні, бэйбасы? — звярнуўся ён да Цялкоўскіх. — Усе кураць, халдзеі вы.|@corpus
wavs/010925.wav|З далоні цурком лілася на падлогу кроў. Адкінуўшы нагою Язэпа Цялкоўскага, Алесь стаў у кут і падрыхтаваўся.|@corpus
wavs/010926.wav|"Алесь убачыў побач ясныя вочы Мсціслава. Мсціслаў раскідваў ""арыстакратаў лёкайскай"". Грыма наскочыў на Дэмбавецкага, даў па шыі."|@corpus
wavs/010927.wav|Наляцеў Фан дэр Фліт — па мордзе, па мордзе сушанай трасцэ. Нагою ў пах Гальяшу Цялкоўскаму. Набліжаецца Лізагуб. Зноў у сківіцу.|@corpus
wavs/010928.wav|Плакаў адной глоткай Пятрок Ясюкевіч. Горла юнака сутаргава пашыралася. І Алесь усім сэрцам зразумеў, што яны|@corpus
wavs/010929.wav|— Вядома. Хто ж яшчэ? І наблізіўся да графа. — Што ж ты нарабіў, смярдзючка?! — сказаў Рафал. — Халуй! Шкоднік!|@corpus
wavs/010930.wav|І тады ён схапіў плявацельніцу і — з маху — пусціў ёю ў акно.|@corpus
wavs/010931.wav|Крэст трымаўся з гімназістамі проста і роўна, хутчэй як не з вучнямі, а як з малодшымі сябрамі. Гэта выяўлялася шмат у чым.|@corpus
wavs/010932.wav|што я стукнуў вас не па нацыянальным гонары, а па кішэні. Цяпер яму ўсё было ясна. І ён, з невымоўнай пагардаю, сказаў: — Прыгоннік.|@corpus
wavs/010933.wav|Крэст стаяў, выціраючы вільготныя рукі хустачкай, і белазубая ўсмешка ляжала на яго ружовым абліччы.|@corpus
wavs/010934.wav|Але ў Загорскага рэакцыя супраць шпагі, супраць кулака была імгненная. І ён нездарма стаў галавою да люфта. Алесь таргануў галавою —|@corpus
wavs/010935.wav|і той пакаціўся па падлозе. І тады астатнія з галёканнем рынулі на іх. Малацілі, хрыпелі, імкнуліся дарвацца бліжэй.|@corpus
wavs/010936.wav|Адчуваючы, што цяпер ён не стрымаецца ад гневу, Алесь размахнуўся і, уклаўшы ўсю сваю сілу, ляснуў па гэтай шчацэ левай рукой, насунуўшы пад сківіцу знізу правай.|@corpus
wavs/010937.wav|Алесеў твар быў страшны. Прыступ жахлівага дзедаўскага шаленства падступаў аднекуль знутры.|@corpus
wavs/010938.wav|прысутнічаюць пры найвялікшым дзіве, калі табе здавалася, што ты і друг твой самотныя, а выявілася, што ўсе, большасць думала так, як вы, але маўчала, бо кожны лічыў,|@corpus
wavs/010939.wav|"— І вы, князь, яшчэ асмельваецеся лаяць парадак, заведзены слаўнымі дзядамі! Крычаць нешта аб ""прыгоне""."|@corpus
wavs/010940.wav|праляцеў гімназічны кліч аб дапамозе. Унізе, на двары, а потым на сходах, нарадзіўся і стаў мацнець грукат соцень ног. Бліжэй. Бліжэй.|@corpus
wavs/010941.wav|Будзеце мець курыныя грудзі. Вось што. Усе, хто нападаў, апусцілі галовы. Толькі Алесь глядзеў проста ў вочы Крэсту.|@corpus
wavs/010942.wav|— Я паляк, — сказаў Лізагуб. — За колькі? — спытаў Алесь. — І з якога часу?|@corpus
wavs/010943.wav|— Доўбні! Ліцвіны! Беларусы! У імя Канарскага!|@corpus
wavs/010944.wav|— На аднаго?! На двух?! Калідор ужо грукатаў бегам, гулка выбухаў галасамі.|@corpus
wavs/010945.wav|І раптам усё сціхла. Дзверы прыбіральні адчыніліся, і адтуль выйшаў настаўнік гімнастыкі,|@corpus
wavs/010946.wav|адстаўны афіцэр з маладых, падборысты і шыракагруды чалавек з дзіўным прозвішчам Крэст. Крэста большасць гімназістаў любіла, бо ён не задаваўся,|@corpus
wavs/010947.wav|І дарэмна, бо толькі залішні клопат з вамі. Кіруй, па-бацькоўску апякай, гадуй. — Сволач!|@corpus
wavs/010948.wav|Бойка выбухнула ў розных канцах калідора, які дрыжаў, нібы ў ім грымела кананада.|@corpus
wavs/010949.wav|Неймаверна салодкае паветра ўварвалася ў грудзі. Пачало святлець перад вачыма. — Юда! — з усхліпамі хапаў паветра Алесь. — Мразь!|@corpus
wavs/010950.wav|Нібы зламаўшыся, Ігнацы падаўся жыватом наперад, і тут Алесь, канчаткова ачуняўшы, ударыў Лізагуба пад ніжнюю шчэлепу.|@corpus
wavs/010951.wav|Перад вачыма ў Алеся мільгалі твары. Ён, бы ў калейдаскопе, бачыў, як замахнуўся накладкай на яго, Алеся, Гальяш і як Мсціслаў|@corpus
wavs/010952.wav|А перад гэтым ты запомні мае словы. Кінь. Загорскага ўрэшце адпусціла. Яшчэ імгненне — і ён задыхнуўся б.|@corpus
wavs/010953.wav|Бачыў, як плавала на самавітым абліччы настаўніка лагодная ўсмешка. — Прабачце, джэнтльмены, — сказаў Крэст,|@corpus
wavs/010954.wav|Запанавала маўчанне. Потым Лізагуб прашыпеў, увесь трасучыся ад ярасці: — І ты яшчэ хочаш, каб я назваў сябе тваім быдлячым імем, хаме з тытулам?|@corpus
wavs/010955.wav|І раптам мільгнуў перад вачыма Лізагуб, а потым у вачах успыхнула вострая цемра. Ігнацы скарыстаў параду.|@corpus
wavs/010956.wav|Адзін толькі Корвід мільгнуў недзе ўбаку, наносячы, відаць, адзін са сваіх страшных, непрыкметных удараў. Біў у галаву.|@corpus
wavs/010957.wav|— я выпадкова чуў усё. Я не хацеў бы перашкаджаць вам.|@corpus
wavs/010958.wav|— Вам варта было б бліжэй трымацца да ісціны. Алесь толькі тут успомніў, што са збораў у Кіркора Лізагуб і Ходзька пайшлі разам.|@corpus
wavs/010959.wav|Не звяртайце ўвагі. Пайшоў прэч. Потым прыхільна спыніўся каля Лізагуба. Добразычліва параіў:|@corpus
wavs/010960.wav|Што зробіш, бываюць сумныя выключэнні, —сказаў Алесь. Корвід пасунуўся бліжэй.|@corpus
wavs/010961.wav|— Вучыся, ёлуп, — зрывістым ад захаплення голасам крычаў Ржашэўскі. — Вучыся, сляпак! Вучыся, доўба!|@corpus
wavs/010962.wav|У далоні Гальяша Цялкоўскага бліснуў вялікі медны кружок: боўдзіла нацягваў на руку каўчукавы цяж накладкі. Не даючы яму апамятацца, Алесь даў Гальяшу правай у скронь,|@corpus
wavs/010963.wav|— І я таксама, — усміхнуўся праз распухлыя вусны Алесь. — Пацярпеў за ідэю вялікай Польшчы.|@corpus
wavs/010964.wav|— Ласку! Ласку вам усе робяць! Што б вы былі без нас?|@corpus
wavs/010965.wav|Натоўп прасвідраваў худым жылаватым целам шасцікласнік Рафал Ржажэўскі. Выбіўся з месіва. Стаў. Зірнуў на Алеся ўтрапёна-спакойнымі сінімі вачыма. — Цябе?|@corpus
wavs/010966.wav|"Прыбеглі ""мазунчыкі"", сябры Лізагуба з сёмага і шостага. Іх было шмат. Братэрства стала сценкай."|@corpus
wavs/010967.wav|Лізагуб віскнуў, адлятаючы. Вочы, вусны, увесь Алесеў выгляд былі такія страшныя, што хаўрус марудзіў кінуцца на яго.|@corpus
wavs/010968.wav|Усё ж яго вырвалі з кута, абкружылі. Нехта — мабыць, Фан дэр Фліт — ударыў ззаду па галаве. Лізагуб сунуў у грудзі.|@corpus
wavs/010969.wav|"А можа, і не ў ""мужыцкім сепаратызме"" корань усяго, а ў ягоных неасцярожных словах аб прыгоне. Напэўна так."|@corpus
wavs/010970.wav|Крэст спрабаваў нешта рабіць, хутка, як гарох, раскідаючы задніх, але паток юнакоў са сходаў і верхняга паверха плыў і плыў.|@corpus
wavs/010971.wav|Крыкі рынулі з усіх бакоў. Сценка кінулася на сценку.|@corpus
wavs/010972.wav|— Закруціўся, як уюн на патэльні, — сказаў Дэмбавецкі. — .Акрамя, вядома, такіх палякаў, як наш Дэмбавецкі.|@corpus
wavs/010973.wav|Іначай мне давялося б праседзець у прыбіральні да канца рэкрэацыі.|@corpus
wavs/010974.wav|Мне здаецца, гэта справа пана Цыпрыяна Дэмбавецкага. Я гатовы пагаманіць з ім на гэтую тэму. З ім адным.|@corpus
wavs/010975.wav|Настаўнікі і наглядчыкі мітусіліся недзе ў канцы і не маглі прарвацца да тых, што біліся.|@corpus
wavs/010976.wav|— Слухай, ты, дзярмо. Ты, мужыцкая зязюля. Ты, бруднае беларускае быдла. Мы цябе для тваёй жа карысці трохі патопчам нагамі, павучым.|@corpus
wavs/010977.wav|Выйшла ў яго нечакана. Яшчэ напярэдадні не думаў, але тут прыехаў|@corpus
wavs/010978.wav|— Анічога, — румяны, як яблыка, твар графа з яснымі вачыма і свежымі зубамі быў грэблівы.|@corpus
wavs/010979.wav|Амаль трыццацігадовае замоўчванне агульнай прадажнасці, слабасці, жорсткасці да простых, рабства.|@corpus
wavs/010980.wav|"Што зробіш, калі арганізм такі. Ён ""травіць"", але з мосціка не сыдзе, справу да канца зробіць."|@corpus
wavs/010981.wav|Паліцмайстар спрабаваў быў сунімаць іх — яны, заплаціўшы задатак, прыслалі да яго на падвор'е труну,|@corpus
wavs/010982.wav|На другім паверсе, пэўна, якраз гадзіну таму назад, селі за сачыненне малодшы Біскуповіч, Ясюкевіч і цельпукаваты Грыма.|@corpus
wavs/010983.wav|Яны свяціліся наскрозь, так, як ніколі не свецяцца звычайныя фарбы.|@corpus
wavs/010984.wav|А розная поскудзь, якую ўсё жыццё выхоўвалі ў спадзяванні на загад начальства, на старэйшага дзядзьку,|@corpus
wavs/010985.wav|Усю гісторыю думалі напалеонаўскім капіталам жыць.|@corpus
wavs/010986.wav|Але па сваёй ахвоце я туды не прасіўся. — Чаму? — спытаў дзед.|@corpus
wavs/010987.wav|Шулер у былым, акторык, з усімі дрэннымі рысамі гэтай прафесіі. — Дык у чым жа справа? — А тое, што самы моцны салдат без хлеба,|@corpus
wavs/010988.wav|Дрэнны, пусты чалавек добраахвотна пад кулі не пойдзе, пойдуць лепшыя і загінуць.|@corpus
wavs/010989.wav|І гэтае злашчаснае паражэнне ля Альмы.|@corpus
wavs/010990.wav|— Прайдзісветы, — усміхаўся Вежа. — Ну што яны, скажыце вы мне, граф, зробяць з тымі французамі ды ангельцамі?|@corpus
wavs/010991.wav|Пан Юры, збіраючыся ехаць з Вільні на ўвесь час, дабіўся ад папячыцеля вучэбнай акругі дазволу, каб сын і Мсціслаў здалі экзамены датэрмінова.|@corpus
wavs/010992.wav|Пад гэты звон, які зусім не пасаваў да празрыстай вясновай лістоты,|@corpus
wavs/010993.wav|— Што ў іхняй галаве, акрамя гэтай брыдоты з савою ды п'янкі. — Ото і я кажу.|@corpus
wavs/010994.wav|Скажыце вы мне, хто тут мае рацыю, тыя, што ідуць біцца, ці тыя, што чакаюць? Ісленьеў скасіўся на Алеся.|@corpus
wavs/010995.wav|— Скажу толькі, што нас паб'юць усё адно, неадменна.|@corpus
wavs/010996.wav|"— яны з яго пасмейваюцца. Знайшлі ў чалавека ""загану"", ""травіць"" ён у моры, хоць і адмірал."|@corpus
wavs/010997.wav|"— Нельсан таксама ""травіў"", — сказаў Алесь. — Праўда? — узрадаваўся граф. — Ну, суцешыў!"|@corpus
wavs/010998.wav|У апошні момант пан Юры, лаючыся, паведаміў хлопцам, што губернскія дваранскія справы прымушаюць яго на тыдзень затрымацца ў Вільні|@corpus
wavs/010999.wav|Ілля Хаданскі, якому ўсё роўна не было куды падзецца, пайшоў з Якубовічам добраахвотна змагацца за айчыну, веру і гасудара.|@corpus
wavs/011000.wav|абабітую глазетам, і магільную пліту з гранітным крыжам, на якім было ўжо высечана ўсё, што трэба, акрамя года смерці.|@corpus
wavs/011001.wav|як марцэліных сабак. Сябры ледзь прабіліся на волю са зброяй у руках, а потым — у гневе на хамства і недалікатнасць скарбніка|@corpus
wavs/011002.wav|Загорскі бачыў гэта, але апраўдваў хлопцаў. Што зробіш, больш за ўсё на свеце маладосць любіць самастойнасць.|@corpus
wavs/011003.wav|Дзед зрабіў абуранае аблічча. — Тут я і сам не ведаю, — сказаў граф, пагладжваючы сівыя бакенбарды.|@corpus
wavs/011004.wav|Шчаслівы спадкаемца, не спадзеючыся на лепшае ў той касталомцы, куды меў трапіць,|@corpus
wavs/011005.wav|Званы плакалі. Плакаць было чаго, хоць улады ў гэтым і не прызнаваліся, даючы загад аб імшы.|@corpus
wavs/011006.wav|"Алесь сядзеў трохі ў іхняй кампаніі. Толькі тыя сядзелі за сталом, папівалі каву і віно, а ён залез у самы зручны куточак, палажыў сабе на калені ""Дафніса і Хлою"""|@corpus
wavs/011007.wav|Звон суправаджаў брычку на ўсім яе шляху праз горад. Званіў Ян, званіў касцёл Базыліянаў, плакала святая Тарэса.|@corpus
wavs/011008.wav|Яны і здалі. З вышэйшымі адзнакамі па ўсіх дысцыплінах.|@corpus
wavs/011009.wav|і, дачуўшыся пра свавольствы, паехаў сунімаць вісусаў. Прачухана даў надзвычайнага і параіў, калі не хочуць высылкі,|@corpus
wavs/011010.wav|без зброі, без адпачынку, без. волі скора робіцца дохлай шкапай.|@corpus
wavs/011011.wav|"кінуць хутчэй ідылічнае развітанне з ""мілай радзімай"" і ехаць далей."|@corpus
wavs/011012.wav|Калі варта разбеглася — выцягнулі ачмурэлых калег з будыніны і ўмыкнулі іх у Курылавічы,|@corpus
wavs/011013.wav|Насваволілі яны з Іллём вышэй меры. П'яныя намагаліся патрабаваць сатысфакцыю ў губернскага скарбніка|@corpus
wavs/011014.wav|Прасвішчуць яны Свістопаль. — Нічога дзіўнага. Саракагадовае дрэннае становішча ў арміі.|@corpus
wavs/011015.wav|У Сухадоле разышліся. Была пільная патрэба выпіць з афіцэрамі на гаўптвахце.|@corpus
wavs/011016.wav|— Я салдат, — пасля паўзы сказаў граф. — Я іду, куды мне загадваюць.|@corpus
wavs/011017.wav|дзе і пілі тры дні. Там іх і заспеў Ісленьеў, што прыехаў у госці да Вежы,|@corpus
wavs/011018.wav|І нават калі горад знік, вецер яшчэ часамі даносіў да вушэй юнакоў далёкае водгулле званоў.|@corpus
wavs/011019.wav|Частка дваццаць шостая. Над Вільняй павольна плыў звон.|@corpus
wavs/011020.wav|А іх і без таго не густа. — Б'юць, — сказаў дзед. — Ой, б'юць. Наторкалі нас носам.|@corpus
wavs/011021.wav|Равеснікі пачалі піць і сваволіць. Магілёўскія камеліі, жанчыны з не зусім прыстойнай вуліцы ў Сухадоле,|@corpus
wavs/011022.wav|Свяціліся гранатавым, жоўтым, апельсінавым колерам, як свецяцца на сонцы келіхі з віном.|@corpus
wavs/011023.wav|(такія рэчы за апошні час пачалі цікавіць яго) і то слухаў, а то і чытаў.|@corpus
wavs/011024.wav|загуляў з усёй самаадданасцю гвардзейца і пацягнуў з сабою Іллю.|@corpus
wavs/011025.wav|— Я сёння чуў прароцтва, — сказаў ён. — Прарочыў тут адзін лапатны Іерэмія:|@corpus
wavs/011026.wav|Грэх сказаць, але сябры ўзрадаваліся і абставінам пана Юрыя, і падарожжу.|@corpus
wavs/011027.wav|І потым амаль абавязкова амністыя. Значыцца, тыя, хто жывыя яшчэ — вернуцца. І я сустрэнуся са сваёй маладосцю.|@corpus
wavs/011028.wav|Нахімаў, бедалага, як пакутуе. Чалавек з мужнасцю, з любоўю да радзімы.|@corpus
wavs/011029.wav|Паліцмайстар з гора запіў, а ўсе прынады склаў пад павець на сваім двары: усё дзешавей абышліся.|@corpus
wavs/011030.wav|— Усё было добра, — паддакнуў Вежа. — Так ужо добра, што, выявілася, пораху не было.|@corpus
wavs/011031.wav|— Горай быць не можа, — сказаў граф.|@corpus
wavs/011032.wav|Скарбнік пад маркай перагавораў аб дуэлі ледзь не здзейсніў падступны план:|@corpus
wavs/011033.wav|Брычка ляскатала па бруку, і Алесь бачыў на тратуары бацькаву пастаць.|@corpus
wavs/011034.wav|— Хаця б таму, што кожнае новае цараванне спачатку на некалькі год адпускае гайкі, бо зарабляе сабе добрае імя.|@corpus
wavs/011035.wav|Умелі хадзіць на парадах і не ўмелі па гразі. Заганарыліся.|@corpus
wavs/011036.wav|і што ім давядзецца, каб не мазоліць вачэй сябрам, якія ўсё яшчэ пацелі над вакабуламі ў святаянскім гімназічным падвор'і,|@corpus
wavs/011037.wav|— Каб потым зрабіцца яшчэ горшым. Чулі мы гэта. — Але ж некалькі год, — сказаў Ісеньеў. — Гэта вельмі важна.|@corpus
wavs/011038.wav|Злева пацягнуліся святаянскія муры, дзе была гімназія.|@corpus
wavs/011039.wav|Салдат наш — смелы, безадмоўны, разумны. Лепшы за іхніх па трываласці, цярплівасці, сіле.|@corpus
wavs/011040.wav|Над усёй Вільняй гаварылі званы. Дамініканам праз нейкіх сто сажняў басавіта адказаў святы Ян.|@corpus
wavs/011041.wav|Потым, якраз на судны дзень, пусцілі ў сінагогу спайманую недзе саву, а дзверы моцна падперлі тоўстым калом.|@corpus
wavs/011042.wav|— па дарозе ў Севастопаль — у свой маёнтак Курылавічы васемнаццацігадовы прыгажун гусар Мішка Якубовіч,|@corpus
wavs/011043.wav|Званілі ў праваслаўных цэрквах, званілі ва ўсіх касцёлах ад Вострай Брамы да Антокаля.|@corpus
wavs/011044.wav|Ды і генералы ў іх не лепшыя. Гэты іхні Сент Арно, ён хто?|@corpus
wavs/011045.wav|— абзывалі яго пашахонскім графам і з кампаніяй сяброў тры ночы запар ірвалі ля ягонага дома пятарды.|@corpus
wavs/011046.wav|Чарнаморскі флот амаль адразу страціў ініцыятыву, а потым і зусім засеў у Севастопальскай бухце і быў патоплены.|@corpus
wavs/011047.wav|Ну, што мяне асабліва здзіўляе, дык гэта тое, што, дальбог, няма чаго ім асабліва ганарыцца.|@corpus
wavs/011048.wav|пакідала горад брычка, у якой, заціснутыя між чамаданамі і кофрамі, сядзелі два — цяпер ужо шасцікласнікі — хлопцы.|@corpus
wavs/011049.wav|(у таго была маладая палюбоўніца, і было вырашана, што няхай нават адзін з сяброў і наложыць галавою, дык затое другому будзе добра).|@corpus
wavs/011050.wav|Потым тройка завярнула на Дамініканскую. Коні нерваваліся, са званіцы сабора Дамініканаў падаў густы чорны звон.|@corpus
wavs/011051.wav|І самая лепшая галава, калі на яе сто дурняў, нічога не можа.|@corpus
wavs/011052.wav|А на вітражах вакол плылі дзівосныя птушкі, рыбы і крылатыя жанчыны.|@corpus
wavs/011053.wav|завабіць сяброў да сябе ў двор і там сіламі прыгонных адхвастаць абодвых,|@corpus
wavs/011054.wav|— Гэта ўсе разумеюць. Дазволілі ім пад Еўпаторыяй высадзіць дэсант, такі плацдарм аддалі.|@corpus
wavs/011055.wav|Тым усё і скончылася. А Ісленьеў пасля непрыемнай гэтай размовы паехаў зноў у Вежу. Стары ўзрадаваўся.|@corpus
wavs/011056.wav|Першага красавіка саюзнікі засыпалі Адэсу бомбамі, разлілі па яе вуліцах, садах і прычалах мора агню.|@corpus
wavs/011057.wav|— Кожны лішні чалавек — гэта адтэрміноўка канца. — Горай, думаеш, не будзе? — спытаў Вежа.|@corpus
wavs/011058.wav|Вежа асцярожна падліў графу віна. Вусны старога сумна ўсміхаліся.|@corpus
wavs/011059.wav|Набліжаўся час расплаты за слепату, за саракагадовую ўпэўненасць у сваёй непераможнасці.|@corpus
wavs/011060.wav|Узялі будынак абвахты, спаліўшы з надветранага боку пуд і чатыры фунты серы.|@corpus
wavs/011061.wav|На поўдзень, дзе ваявалі, пайшло з сухадольскага наваколля зусім няшмат людзей, і ў тым ліку малады граф Ілля Хаданскі.|@corpus
wavs/011062.wav|жанчыны, корчмы, рэстарацыі, гасцяванні ў суседзяў, дзе было шмат моладзі, — нічога не прамінулі.|@corpus
wavs/011063.wav|ехаць адным пад наглядам Халімона Кірдуна.|@corpus
wavs/011064.wav|Здзіўляцца, што мярло на такім амаль чыстым месцы, не даводзілася: глушыня і нетры тут былі страшэнныя — вока выкалеш, дый балаты летам не давалі змогі прайсці.|@corpus
wavs/011065.wav|Як камяк жывога болю, рыку, крыві, ярасці насунулася цёмнае.|@corpus
wavs/011066.wav|Уцэліў сталь туды, куды і хацеў, у жаўтаватую, мякчэйшую навобмацак поўсць пад левай лапай.|@corpus
wavs/011067.wav|Уначы яшчэ падваліў снег, засыпаў усе сляды і мурашнікі, але сокі казалі, што мядзведзь не пакідаў пратаптанага іхнімі лыжамі кола.|@corpus
wavs/011068.wav|Кроў ад усяго гэтага была, як шампанскае. Здавалася, што ў ёй віруюць, кіпяць і з ціхім звонам знікаюць серабрыстыя, маленькія бурбалкі радасці.|@corpus
wavs/011069.wav|Аблічча пана Юрыя было чыстае. Вусны, як ні дзіўна, усміхаліся, нібы хацеў сказаць нешта вясёлае.|@corpus
wavs/011070.wav|І гэта было апошняе, што ён бачыў і чуў.|@corpus
wavs/011071.wav|Юллян зірнуў на Загорскага, і той падумаў, што Раткевіч нервуецца. Пану Юрыю чамусьці стала шкада Юлляна. Усё да сэрца бярэ, дзівак.|@corpus
wavs/011072.wav|Боль, непаразуменне і ярасць былі ў дрымучых вочках. Ён адчуваў, што сэрца ў яго разрываецца, што ідзе нешта непапраўнае, чаго ўжо ніяк, ніколі на свеце не выправіш.|@corpus
wavs/011073.wav|а было нейкае прасветлена-здзіўленае неўразуменне.|@corpus
wavs/011074.wav|Але снег быў глыбокі, сабакі, яшчэ раней спушчаныя на першага звера, танулі ў глыбокіх гурбах і не маглі так хутка дабегчы.|@corpus
wavs/011075.wav|І са страшным гарлавым крыкам, кленучы сябе, што пабег да Раткевіча і кінуў князя, кленучы мядзведзя, пушчы, душу і бога,|@corpus
wavs/011076.wav|Сані з целам павольна прасоўваліся па снежнай дарозе да радавога маёнтка.|@corpus
wavs/011077.wav|Ніхто ўжо ніколі не мог даведацца аб гэтым. Павольна поўз да Загоршчыны санны паязд.|@corpus
wavs/011078.wav|І тут не пашанцавала. Такі звер! Бадзяга. Праўда, меншы, чым можна было меркаваць па расказах, але ў страха вялікія вочы. Калі так лёгка валіў коней — значыць, спрытнюга.|@corpus
wavs/011079.wav|Але стаць там было нельга: не было належнай адлегласці ад нетраў да мярла. Паляўнічыя не паспелі б стрэліць, маглі ў гушчары параніць адзін аднаго.|@corpus
wavs/011080.wav|не адчувалі, як павольна — ад грудзей да ног — асыпаліся ў целе ледзяныя іголкі,|@corpus
wavs/011081.wav|І твар стаў драпежны і строгі, ён сам адчуваў гэта. І ў сэрцы спакойна ўзнікла вялікае, спакойнае захапленне барацьбы.|@corpus
wavs/011082.wav|Павольна пайшла да яго. — Гэты? Юллян моўчкі схіліў галаву.|@corpus
wavs/011083.wav|Аб гэтым можна было меркаваць напэўна: логвішча было ў парасці ля самага таго краю паляны.|@corpus
wavs/011084.wav|Усё гэта адбылося за якую долю секунды. Яшчэ раней, чым пан Юры ўзняў стрэльбу, звер кінуўся на яго.|@corpus
wavs/011085.wav|— Што казаць. Няма ўжо нашага пана Юрыя. Паслізнуўся.|@corpus
wavs/011086.wav|І ў ім, менавіта ў ім, ляжаў, пакутуючы ад бяссонніцы і голаду,той, каго шукалі яны.|@corpus
wavs/011087.wav|Гэты стрэл нібы зноў ускінуў мядзведзя старчма. Дзве фігуркі кінуліся ледзь не пад яго.|@corpus
wavs/011088.wav|У вузкіх дрымучых вачах звера было нешта пячорнае. Стары, але яшчэ ў поўнай сіле волат. Дзесяць сажняў.|@corpus
wavs/011089.wav|І якраз пад гэтым кусцікам быў лаз у мярло і, збоку, невялікая адтуліна для дыхання: на вяршыньцы кусціка махрова цвіла намаразь.|@corpus
wavs/011090.wav|Але як блізка і які вялікі! Які пачварна вялікі!.. Пан Юры на імгненне адчуў, як ледзянымі іголкамі асыпалася ўсё ў целе. А потым гэта знікла, і ён узняў стрэльбу.|@corpus
wavs/011091.wav|І сіні агонь у вачах звера звязаў яго з вачыма чалавека разуменнем еднасці ўсяго жывога.|@corpus
wavs/011092.wav|Буры, ён здаваўся на снезе амаль чорным. І таму, што ён бег на суседа, расчараванне ахапіла пана Юрыя. Сапраўды, той, відаць, меў рацыю, калі казаў: — Вось бы двухногага Мішку гэтак.|@corpus
wavs/011093.wav|Трохі схітраваў. Ён быў амаль упэўнены, што звер пабяжыць на яго,|@corpus
wavs/011094.wav|ляцеў ад сёмага нумара на шырокіх лыжах даязджачы Карп. Мядзведзь не звяртаў увагі на крыкі.|@corpus
wavs/011095.wav|Слізгаў лёгка, калматы, як лясны дух. — Троль, — ціха сказаў пан Юры і засмяяўся дню, Карпу, заснежаным дрэвам і лёгкасці ў сабе.|@corpus
wavs/011096.wav|Пляскаты, як калматая чарапаха, мядзведзь знізу глядзеў на жанчыну, нібы падпаўзаў.|@corpus
wavs/011097.wav|Мядзведзь ляжаў на ўсе вялікія сані і даўжэй за іх, страшэнна пляскаты, ляжаў, раскінуўшы лапы.|@corpus
wavs/011098.wav|Вочы, пакуль іх не прыкрыў Юллян Раткевіч, глядзелі ў неба, якога пан Юры сёння не ўсцярог.|@corpus
wavs/011099.wav|Мядзведзь вылез з-пад высокай, сажня на паўтара, занесенай снегам гурбы, якую ўсе яны, і пан Юры ў тым ліку, палічылі за мурашнік.|@corpus
wavs/011100.wav|Яму трэба было дабрацца толькі да аднаго, што так балюча кусаўся на адлегласці.|@corpus
wavs/011101.wav|Галявіна ляжала на спадзістым схіле, уся ўкрытая веснім ужо, але ўсё яшчэ глыбокія, па грудзі, снегам.|@corpus
wavs/011102.wav|Дакладна, чэрці. Ну вядома, з дваццацёх сажняў могуць трапіць у скронь. Б'юць па вываратню, каб каменні падалі ў мярло.|@corpus
wavs/011103.wav|— Пакрыўдзіўся, любы, — сказала яна. — Я не буду больш. Ездзі сабе.|@corpus
wavs/011104.wav|"Карп адышоў трохі бліжэй да Раткевіча і прысеў на кукішкі. Пан Юры паспеў падумаць: ""Квактуха"", — і зноў ціха засмяяўся."|@corpus
wavs/011105.wav|Праз рэдкія хмызы відаць было яго даўжэзную, як калядная свяча, постаць.|@corpus
wavs/011106.wav|Чорта з два дагоніш на лыжах. Так сыпанулі ад яго — відаць, толькі вецер свішча.|@corpus
wavs/011107.wav|без усякай надзеі на паратунак — бо ён хацеў жыць.|@corpus
wavs/011108.wav|Узараная бурым целам снежная баразна плыла за ім. Мядзведзь бег з нечаканай хуткасцю, нібы каціўся.|@corpus
wavs/011109.wav|І яны не бачылі ў вачах звера смяротнага жаху і гневу і жадання жыць,|@corpus
wavs/011110.wav|Чалавек схаваў галаву і з кордам кінуўся проста пад звера.|@corpus
wavs/011111.wav|Звер ратавацца пабяжыць, вядома, толькі сюды.|@corpus
wavs/011112.wav|але ад страшнага цяжару дрэўка зламалася.|@corpus
wavs/011113.wav|Сябры бачылі ярасць сутычкі і тое, як дакладна і мужна змагаўся князь.|@corpus
wavs/011114.wav|Махрова цвіце намаразь на галінках крушыны. Так і ёсць. Выскачыў. Не дужа вялікі. Хоць адсюль дрэнна відаць. Пакідаючы ў снезе разору, імчыць на людзей.|@corpus
wavs/011115.wav|будзе біць у бубны, крычаць, ляскаць ляскоткамі і страляць у паветра. І тады зверу нічога не астанецца, як бегчы проста на пасты.|@corpus
wavs/011116.wav|Яна пашукала вачыма і ўрэшце ўбачыла Юлляна Раткевіча, што стаяў ля санак з мядзведзем.|@corpus
wavs/011117.wav|Вакол стаялі заснежаныя дрэвы пушчы, марылі, узносячы галовы ў няяркае неба.|@corpus
wavs/011118.wav|"Сок ""пугакнуў"" з дуба: відаць, падалі сігнал, што першы і дзесяты, крайнія нумары, убачылі краі загоннага ланцуга, і той вось-вось самкнецца, і тады ў коле астанецца амаль уся лыжня."|@corpus
wavs/011119.wav|Трэба было пакінуць між мядзведзем і стралкамі прыблізна тую адлегласць, на якой знаходзіўся цяпер ад берлагу пан Юры: сажняў трыццаць.|@corpus
wavs/011120.wav|План быў такі: звер пабяжыць на загоншчыкаў, і тады, па сігналу сока на дубе, ланцуг загонных падыме згэлк і грукат,|@corpus
wavs/011121.wav|Мядзведзь пабег у пушчу, на загоншчыкаў. І амаль адразу пасля свісту сока між дрэў узняўся вэрхал і згэлк.|@corpus
wavs/011122.wav|— У крыўдзе на мяне адышоў, — сказала пані Антаніда.|@corpus
wavs/011123.wav|І гэта быў, безумоўна, той: тут памыліцца не мог ніхто.|@corpus
wavs/011124.wav|І толькі тады ён зразумеў, што людзі крычалі яму. Забіты быў не той.|@corpus
wavs/011125.wav|Скакалі па мокрым снезе ганцы. Раптоўная адліга, першая вясенняя адліга, насоўвалася на зямлю,|@corpus
wavs/011126.wav|Калі паязд пад'ехаў да ганка загоршчынскага палаца, на сходах ужо стаялі Алесь, пані Антаніда і яшчэ некалькі чалавек.|@corpus
wavs/011127.wav|Алесь падумаў, што Кірдун гэта сказаў замест яго.|@corpus
wavs/011128.wav|Звер, убачыўшы, абавязкова стане на заднія лапы і пойдзе так. І тады лязо рацішча пад левую верхнюю, дзе жаўцейшая поўсць.|@corpus
wavs/011129.wav|які пачварна-вялікі быў мядзіведзь і як у сэрцы чалавека не было боязі.|@corpus
wavs/011130.wav|Пан Юры сунуў рацішча ў звера, проста так, як дзіду, і паставіў, ускінуў-такі яго старчма,|@corpus
wavs/011131.wav|Тонкая рысачка рацішча стала наўскос і нібы злучыла чорную тушу з зямлёй. Цяпер стрэлы з восьмага і з дзевятага нумароў. Страляюць з радасці, угору. Сыплецца снег з галін.|@corpus
wavs/011132.wav|"Юллян нібы ""рос у зямлю"": прытоптваў снег вакол сябе і заглыбляўся ў яго. Урэшце на паверхні асталіся толькі тулава ды галава."|@corpus
wavs/011133.wav|Загонныя з бубнамі і ляскоткамі, абмінаючы лесам паляну, даўно прайшлі ў пушчу, па той бок ад берлагу.|@corpus
wavs/011134.wav|Два берлагі былі на адной галявіне. Адзін пад вываратнем, і ў ім, відаць, спала мядзведзіца, і нездарма так доўга не маглі абудзіць яе аўчары. А другі быў тут, побач, яны заўважылі б яго, каб не начны снег.|@corpus
wavs/011135.wav|Проста перад сабою ў далёкім канцы галявіны пан Юры бачыў выварацень вялізнай яліны. Яліну зваліла даўно: пад ёю паспеў вырасці кусцік крушыны.|@corpus
wavs/011136.wav|таптануў разы тры на месцы снег. Эх, каб сюды. Стрэліць.|@corpus
wavs/011137.wav|Паляна не была роўная і чыстая. Раслі на ёй тры ці чатыры сяменнікі, а пад імі былі ці то гурбы, ці заснежаныя мурашнікі.|@corpus
wavs/011138.wav|На ўсіх нумарах людзі ўзнялі крык: з радасці. Крычаў нават сок на вяршыні дуба. Ну, вось і канец. Крычаць, чэрці, як рэзаныя.|@corpus
wavs/011139.wav|Пачалося. Два аўчары на лыжах сталі паводдаль ад вываратня. Прашчы ў руках, каменні ў сумках. Круцяць. Раз. Два.|@corpus
wavs/011140.wav|Але гамарня набліжалася — значыць, гналі. Мядзведзь выскачыў з пушчы лявей, чым знік,|@corpus
wavs/011141.wav|ён убачыў, зусім блізка, Карпа з сякераю ў руках, пачварную, як уцёс, махіну, што знізу насунулася на яго, адчуў ля самага аблічча гарачае смуроднае дыханне.|@corpus
wavs/011142.wav|Звер вось-вось павінен быў устаць, і тады. у жоўтую поўсць пад левай лапатай. .Мядзведзь не ўстаў.|@corpus
wavs/011143.wav|Вось ён пакінуў убаку даязджачага, і Карп, выпрастаўшыся, кінуўся на лыжах у бок сёмага нумара, на дапамогу. Ах, чорт-чорт! Пан Юры адставіў стрэльбу.|@corpus
wavs/011144.wav|"— ехаў бы жывы-здаровы. Але сябры не ведалі князевай думкі аб ""двухногім Мішку"","|@corpus
wavs/011145.wav|Сок на верхавіне магутнага дуба павінен быў свістам даць ім сігнал, калі звер пабяжыць на іх.|@corpus
wavs/011146.wav|Але звер імчаўся, плылі долі імгнення, і прагучаў стрэл. Звер скалануўся, але не збавіў хуткасці.|@corpus
wavs/011147.wav|таму што аднекуль нацягнула нізкімі цёплымі хмарамі.|@corpus
wavs/011148.wav|— Гэй-гэй-гэй! Гэй-гэй-гэй! — крычалі адусюль страшнымі галасамі людзі. Яны беглі сюды разам з сабакамі і крычалі, каб адцягнуць увагу мядзведзя.|@corpus
wavs/011149.wav|Камяк стаяў у глотцы ў Алеся. Маці стаяла на прыступках, над санямі, і непаразумела глядзела на іх.|@corpus
wavs/011150.wav|Жывое, жывое сапло і задыхалася ў снезе, жывое, адным болем звязанае з усім жывым.|@corpus
wavs/011151.wav|таму што якраз за ягоным нумарам да галявіны падыходзіў вялікі яр, так густа зарослы дрэвамі і хмызамі, што і зараз цяжка было нешта ўгледзець у ім.|@corpus
wavs/011152.wav|Снягі, родная пушча, цені людзей, махровы квецень намаразі на крушыне, свежы халадок.|@corpus
wavs/011153.wav|Вусны маці задрыжалі былі і раптам, упершыню для ўсіх людзей, сталі жорсткія.|@corpus
wavs/011154.wav|А за імі цягнуліся другія сані, з тушай мядзведзя-пярэваратня.|@corpus
wavs/011155.wav|Вялізны, ледзь не з дробнага кіргізскага коніка, буры і лямцаваты, з трохкутнай, цяжкай, як валун, галавою, ён бясшумна з'явіўся з мярла і глядзеў на пана Юрыя.|@corpus
wavs/011156.wav|— Як здарылася? — шэптам спытаў Алесь у Раткевіча. Нервовае аблічча Юлляна перакрывілася.|@corpus
wavs/011157.wav|Не паспееш перазарадзіць. Нож. Рацішча. Няма на свеце мядзведзя, які перад нападам не стаў бы на заднія лапы. Добра.|@corpus
wavs/011158.wav|Калыхаўся ў паветры горб, куцапыя лапы выкідаліся наперад — спачатку абедзве левыя, потым абедзве правыя — і мякка пляскалі ў снег.|@corpus
wavs/011159.wav|Цакаталі ляскоткі, дробна і гулка выбухалі бубны. Пачулася некалькі стрэлаў. Ішлі хвіліны, і людзям на нумарах здавалася ўжо, што звер прарваўся.|@corpus
wavs/011160.wav|Каб не снег, каб не другое мярло, каб не загледзеўся, каб лежня бадзягі была трохі далей, каб непаслізнулася нага|@corpus
wavs/011161.wav|Карп, сівавусы і пахмуры, ішоў да пана Юрыя на шырокіх лыжах: правяраў усіх.|@corpus
wavs/011162.wav|Маці спусцілася да санак і стаяла моўчкі.|@corpus
wavs/011163.wav|Каб мядзведзь збочыў у гэты момант — пан Юры не стрэліў бы.|@corpus
wavs/011164.wav|Справа, сажнях у дваццаці, стаяў на пятым нумары Януш Біскуповіч, злева, на такой жа адлегласці, сёмы нумар займаў Юллян Раткевіч.|@corpus
wavs/011165.wav|Галодны, у роспачы, не разумеючы, што гэта такое робіцца, пакутуючы ад болю ў застуджаных, падмарожаных босых пятках, злосны ад усяго гэтага, ён імчаўся, як страшны крапасны таран,|@corpus
wavs/011166.wav|Чаго і х разабрала? Нешта мільганула ў баку ад яго. Пан Юры зірнуў у той бок. За нейкіх дзесяць сажняў ад яго.|@corpus
wavs/011167.wav|Другі стрэл. Снежная разора ўзмятнулася зусім блізка. Пан Юры адкінуў стрэльбу і ўпёр у снег рацішча.|@corpus
wavs/011168.wav|Яны не ведалі, што пан Юры праз позірк гэтых дрымучых вачэй зразумеў страшнае пачуццё непапраўнасці, якое валодала зверам.|@corpus
wavs/011169.wav|Потым нешта нібы плесканулася па яе абліччы.|@corpus
wavs/011170.wav|Паляўнічыя кінулі жэрабя і разышліся па нумарах. Пан Юры, як гаспадар палявання, мог выбраць тое месца, якое хацеў. І ён узяў гэтае.|@corpus
wavs/011171.wav|Мядзведзь, урэшце, кінуўся, але значна лявей, на сёмы нумар, на Юлляна Раткевіча. Чорт. Чорт. От шанцуе!|@corpus
wavs/011172.wav|Злева прагучаў стрэл. Другі. Звер устаў на заднія лапы, зрабіў некалькі крокаў і зноў, відаць, без змогі ўжо, зваліўся на ўсе чатыры.|@corpus
wavs/011173.wav|Трухаючы задам і перавальваючыся, звер бег усё хутчэй проста на Юлляна.|@corpus
wavs/011174.wav|І туды і сюды здолею падскочыць. Ён ведаў, што пан Юры не любіць памагатых, і маскаваў магчымую дапамогу.|@corpus
wavs/011175.wav|яны не ведалі, як пан Юры раптам адчуў повязь усяго жывога з усім жывым, повязь болю, адзінага для ўсіх істот на зямлі.|@corpus
wavs/011176.wav|Націснуў. І тут нага яго паслізнулася. Падаючы пад страшным цяжарам на спіну,|@corpus
wavs/011177.wav|Кола было нешта сажняў трыста ў радыусе. Звер, зваліўшы чарговага каня, спаў ужо другія суткі.|@corpus
wavs/011178.wav|Кірдун за спіною паніча ледзь чутна сказаў: — Каб мяне ўзялі — не даў бы.|@corpus
wavs/011179.wav|А што яна спатрэбіцца, ведаў па месцы, на якім стаялі шосты і сёмы нумары. — Як хочаш. Толькі трымайся бліжэй да Юлляна.|@corpus
wavs/011180.wav|Лабастая галава, як трохкутны шчыт, была пагрозліва апушчаная. Вочы глядзелі ў вочы.|@corpus
wavs/011181.wav|Уладар сямі тысяч сем'яў, што так і не стаў уладаром кожнай трэцяй душы губерні, ехаў у апошнюю дарогу.|@corpus
wavs/011182.wav|— Морд! Морд! Морд! — надтрэснута крычалі ў вёсках званы.|@corpus
wavs/011183.wav|— Пане, — сіплым і адначасова звонкім голасам сказаў Карп, — я стану між вамі і Юллянам.|@corpus
wavs/011184.wav|Алесь баяўся глядзець у яе вочы, бо калі яна ўпершыню зірнула на труп, у гэтых вачах не было гора,|@corpus
wavs/011185.wav|Чорт, як жа яны яго? Ага, яшчэ стрэл. Відаць, Карп.|@corpus
wavs/011186.wav|Юры Загорскі сканаў, так і не прыйшоўшы да прытомнасці, па дарозе ў Загоршчыну, ля яра, дзе выйсце крыніц.|@corpus
wavs/011187.wav|А дачка магілёўскага князя, Гарыслава, усе апошнія дні сумная і плача. І ўсё ж Алесь чакаў чагосьці яшчэ лепшага.|@corpus
wavs/011188.wav|Страшна бледная, яна глядзела на яго. — Стары пан піша, што ён вызваляе мяне па вашаму жаданню.|@corpus
wavs/011189.wav|А за мурамі ішла бітва. І Людамір, якога ён яшчэ не бачыў, але ведаў, што ён харошы, часова адступіў.|@corpus
wavs/011190.wav|У яе было бледнае аблічча з вялізнымі вачыма. Яны былі большыя, чым ва ўсіх людзей на зямлі.|@corpus
wavs/011191.wav|У цёмнай зале нечакана звонка, перарывіста ад крыўды і абурэння, выбухнуў дзіцячы голас: — Як жа табе не сорамна?! Дрэнны ты! Злы чалавек!|@corpus
wavs/011192.wav|— Ну вось. А я стаў лянівы на дабро. Усё думаеш: можа, другім разам.|@corpus
wavs/011193.wav|У гэтых вачах і цяпер жыў сум, але яны трошкі пацяплелі. — Заходзьце, — сказала яна.|@corpus
wavs/011194.wav|— Дняпро, падобны на мора. На сцэне стаялі воіны і аб нечым спрачаліся, размахваючы мячамі.|@corpus
wavs/011195.wav|Ён нечакана ціха пастукаў у дзверы.|@corpus
wavs/011196.wav|і гэтая дзяўчына ў сваім зіхоткім плашчы была вышэйшая за ўсіх астатніх.|@corpus
wavs/011197.wav|— Дзякую вам, — сказала яна. — Я гэтага ніколі не забуду.|@corpus
wavs/011198.wav|Алесь прыўстаў і схапіў дзедавы рукі. — А цяпер ідзі, занясі сам.|@corpus
wavs/011199.wav|Рыхтавалася ў цемры і незнаёмых водарах нейкая таемнасць, бо ўсё больш напружана гучалі, а потым раптам змоўклі скрыпкі і віяланчэлі.|@corpus
wavs/011200.wav|А за паўкруглым акном ляжала глыбокая ноч.|@corpus
wavs/011201.wav|Была бітва. Страшна і безупынна грукатаў гром. Білі маланкі, асвятляючы на сцэне гаротную постаць.|@corpus
wavs/011202.wav|І тады зноў. бачыць яго раз на год, як бацькі.|@corpus
wavs/011203.wav|Пасля разгарнула скрутак і з той самай памяркоўнай усмешкай пачала чытаць. Усмешка знікла.|@corpus
wavs/011204.wav|Праз дзверы была відна цёмная зала, заслона, асветленая знізу і таму як жывая, чуліся гукі скрыпак.|@corpus
wavs/011205.wav|Ён ляцеў начным калідорам — аж рэха лунала. Кінуўся ў дзверы і пабег пераходам над аркай. Загрукаталі вінтавыя сходы на антрэсолі.|@corpus
wavs/011206.wav|А гэтага нельга!.. За гадзіну я абдумаў.|@corpus
wavs/011207.wav|Што гэта было, ён не ведаў, але гэта былі зусім другія вочы,|@corpus
wavs/011208.wav|Алесь ляжаў, бяссонна гледзячы на агеньчык начніка. Спаць ён не мог.|@corpus
wavs/011209.wav|Абаіх разрывалі страсці: любоў да радзімы і каханне. Закаханыя стаялі на кастрах з бярвенняў, якія вось-вось павінны былі запалаць.|@corpus
wavs/011210.wav|А індыка, перш чым рэзаць, напаі п'яным — за паўгадзіны ўлі ў рот лыжку гарэлкі: мяса будзе смачнейшае.|@corpus
wavs/011211.wav|— Прачытайце. І не бойцеся турмы. Я вас абараню.|@corpus
wavs/011212.wav|Ніколі не забуду. Гэта было непатрэбна.|@corpus
wavs/011213.wav|— Хлопчык мой!.. Гэта ж выдумка! Хочаш яна прыйдзе і суцешыць цябе? — Не! Не!|@corpus
wavs/011214.wav|І ўсё ж за гэтым пакоем ён бачыў вязніцу і полымя вогнішча. Пачырванеўшы, працягнуў ёй скрутак паперы. — Што гэта?|@corpus
wavs/011215.wav|У будынку тэатра панавала паўцемра: рэдка-рэдка дзе бясконцыя калідоры асвятляліся свечкамі ў жырандолях.|@corpus
wavs/011216.wav|— Яна паглядзела на мяне, — шэптам сказаў Алесь. — Паглядзела.|@corpus
wavs/011217.wav|І так прыгожа яны гаварылі вершам, што да горада набліжаецца вораг — войска на чале з князем Людамірам.|@corpus
wavs/011218.wav|Што ж рабіць потым?.. Як жыць без гэтага? Ён скончыць памагаць дзеду і стане непатрэбны яму.|@corpus
wavs/011219.wav|Ён проста адчуў, як ад першых гукаў яе голасу мурашкі прабеглі па спіне. А ноч ідзе, і коцяцца сузор'і,|@corpus
wavs/011220.wav|— Вэндзіць фазана будзеш як заўсёды, на драўляным пілавінні з цукрам. І каб тушкі не дакраналіся адна да адной!|@corpus
wavs/011221.wav|Яна з усмешкай паглядзела на яго, такога наіўнага ў сваёй веры. Што мог зрабіць ён?|@corpus
wavs/011222.wav|А дзед скоса глядзеў на ўнука, на бледны твар, на рукі, што ўчапіліся ў аксаміт бар'ера, і толькі ківаў галавою. .Білі грымоты.|@corpus
wavs/011223.wav|"За ёю ляжаў ""старажытны Магілёў"" з храмамі і каланадамі."|@corpus
wavs/011224.wav|— А бацькі? — Ну, прыязджаць, калі захочаш. — Хачу.|@corpus
wavs/011225.wav|Дзед сам занёс яго ў пакой побач са сваім, сам, разам з Глебавічнай, распрануў яго.|@corpus
wavs/011226.wav|Алесь не ведаў, што ён прысутнічае пры дзіве, вялікім нават на фоне гэтага добрага тэатра, на фоне выключнай для прыгонных ігры іншых.|@corpus
wavs/011227.wav|Ветрам дыхала са сцэны, такім ветрам, што валасы на галаве ўставалі дыба.|@corpus
wavs/011228.wav|Дзверы адчыніліся, і ён убачыў жаночую постаць у доўгім начным халаце, валасы, сабраныя стужкай, і вочы.|@corpus
wavs/011229.wav|Дзверы ў спальню адчыніліся. Дзед зайшоў і сеў каля ложка. — Не спіш? — спытаў ён. — Не.|@corpus
wavs/011230.wav|О любы мой, прыйшла гадзіна скону! Зыркія языкі полымя ахапілі яе.|@corpus
wavs/011231.wav|"І гэта звалася ""Гарыслава і Людамір"". Узнялася заслона."|@corpus
wavs/011232.wav|А потым было іхняе патаемнае спатканне. А потым звіваўся, як чарвяк, расказваючы аб здрадзе, і шыпеў, як змей, перад магілёўскім князем агідны дружыннік Шчур.|@corpus
wavs/011233.wav|Як безліч караблёў у цёмным моры, Чужынскіх караблёў.|@corpus
wavs/011234.wav|А над полымем ззялі яе вочы.|@corpus
wavs/011235.wav|А голас зрываўся, нясцерпна сціскала сэрца.О рабства страшнае! О лёс мой люты!|@corpus
wavs/011236.wav|Просценькі туалетны столік, дзве свечкі на ім. Разгорнутая кніга на крэсле. — Сядайце. Усё было звычайнае.|@corpus
wavs/011237.wav|А ёй — вось ён, — і дзед паказаў жаўтаваты аркуш паперы. — Заўтра яна можа ісці, куды хоча.|@corpus
wavs/011238.wav|На ўсіх актораў запавет, што яны будуць вольныя пасля маёй смерці.|@corpus
wavs/011239.wav|Хоча — няхай астаецца ў маім тэатры, грае ўжо як вольная.|@corpus
wavs/011240.wav|Няроўныя, то добрыя, то жахліва бяздарныя словы — гэта не мела ўжо значэння. Яны былі з яе вуснаў,|@corpus
wavs/011241.wav|— Усё мучышся? Дзед маўчаў, і цень ад яго галавы схіляўся ўсё ніжэй. — Хочаш астацца са мной?..|@corpus
wavs/011242.wav|Ах, бачу, бачу я: Яна плыве сюды, пагібель ўжо мая!|@corpus
wavs/011243.wav|Голас яе ўпаў, і тут стары князь адчуў, як затрэслася ад рыданняў цельца побач з ім.|@corpus
wavs/011244.wav|Фае з мармуровымі бюстамі і статуямі муз пахнула парфумай і яшчэ чымсьці таемным.|@corpus
wavs/011245.wav|Акцёры страпянуліся. І тут. Яна забылася і глянула на яго.|@corpus
wavs/011246.wav|Крык Алеся, здавалася, прымусіў яе граць яшчэ лепей. У рысах аблічча быў смяротны боль.|@corpus
wavs/011247.wav|І гэта цягнулася метраў на пяцьдзесят, такой глыбіні была сцэна. А далей, ужо намаляваны, узвышаўся гарадскі мур і за ім|@corpus
wavs/011248.wav|— і невядома было, ці ён не хоча, каб яго суцяшалі, ці проста не верыць, што гэта выдумка.|@corpus
wavs/011249.wav|На сцэну, у доўгім зіхоткім плашчы, выйшла дзяўчына год васемнаццаці.|@corpus
wavs/011250.wav|Гарчэй за смерць кайданныя пакуты! Згасай, згасай у клетцы залатой Нікому непатрэбнай сіратой.|@corpus
wavs/011251.wav|Князь з прыкрасці крэкнуў, вырашыў адзначыць гэты недахоп.|@corpus
wavs/011252.wav|— Калі ён піша так — значыць, ён добры да мяне. І тут ён убачыў яе вочы.|@corpus
wavs/011253.wav|не тыя, што вось толькі, не тыя, што на сцэне. Маўчанне панавала ў пакоі.|@corpus
wavs/011254.wav|— І яна можа?.. — Тут сказана: хоча — няхай ідзе.|@corpus
wavs/011255.wav|Праз якую гадзіну ён пачуў у калідоры голас дзеда, які канчаў настаўляць кухара:|@corpus
wavs/011256.wav|Высакародны Людамір, даведаўшыся аб пакутах каханай, з'явіўся ў горад, пакінуўшы флот, каб вызваліць яе або падзяліць яе лёс.|@corpus
wavs/011257.wav|Кайданы рабства на руках, як змеі, А за мурамі цёплы ветрык вее. А за мурамі свет! Сады! Палі!|@corpus
wavs/011258.wav|І ён, адчуваючы, што слёзы вось-вось зноў пырснуць з вачэй ад захаплення і шкадобы, павярнуўся і кінуўся з пакоя.|@corpus
wavs/011259.wav|Алесь схіліўся, падхапіў на рукі, узняў з адчуваннем, што мог бы падкінуць і да неба, пасадзіў у Касюньчына сядло.|@corpus
wavs/011260.wav|што сябры сышліся тут таксама для яго і на гулянку і на смерць, якая вось-вось можа прыскакаць да гэтых муроў.|@corpus
wavs/011261.wav|Алесь зняў Міхаліну з каня. — Крэбс, бярыце коней і ганіце з імі ў Вежу. Мсціслаў паказаў на бліскаўкі. — Не губляйце часу. Давайце, Крэбс, хутчэй.|@corpus
wavs/011262.wav|"Цяжкасці зрабілі сваё. Вазьмі, забяры мяне адсюль, родны, любы""."|@corpus
wavs/011263.wav|Засмяяўся: — Калі ў каго з вас коней падаб'юць, астанецца Ян Клейна. Яго ў цемры не спаймаюць. — Зайздросціш? — весела спытаў арап.|@corpus
wavs/011264.wav|Мсціслаў, ты тут? — Але? — Значыць, колькі нас. Ты, я, блізнюкі. Мацей Біскуповіч, Янка Клейна, Кірдун, Паўлюк.|@corpus
wavs/011265.wav|— Нягож, — сказаў Алесь. — Апошні наш начлег. Калі Война на нас наехаў. Вунь яно.|@corpus
wavs/011266.wav|Паркам беглі да агарожы нейкія людзі. Ён не бачыў у паўцемры, якая ўжо стаяла між дрэў, — хто? — Ходу! Ходу, хлопцы!|@corpus
wavs/011267.wav|Ён зразумеў чаму, пачуўшы нейкі вэрхал у глыбіні парку. Нешта перашкодзіла. — Сюды, Міхаліна, сюды! Рукі Кандрата падхапілі яе.|@corpus
wavs/011268.wav|Завалілі за сабою дзверы. У царкве ўсё было прыгатавана. Поп, вядома, не мог ухваляць гэтых богаабрыдных уцёкаў, але звязвацца са старым панам баяўся яшчэ больш.|@corpus
wavs/011269.wav|Змужнелы рашучы Паўлюк першы ўскочыў у сядло. — Спяшаецца наш акадэмік, — сказаў Кандрат. — Нібы гэта яму жаніцца.|@corpus
wavs/011270.wav|Невялічкі лясны астравок над спакойнай і па-асенняму густа-сіняй Равекай здалёк здаваўся бязлюдным і ціхім.|@corpus
wavs/011271.wav|І не за сябе, а за тое, што можа сарвацца. А ўсе астатнія — нібы п'яныя. Ім лёгка. Сарвецца справа, і ўсё. У горшым выпадку шыю скруцяць, упаўшы з каня. А як быць яму, Алесю?|@corpus
wavs/011272.wav|Восем чалавек. І яшчэ Кандраці з шасцю палясоўшчыкамі. Так. Ну, гэтых адразу кіруй у Мілае. Хай трымаюць царкву. Каб ніякага выпадку не магло быць.|@corpus
wavs/011273.wav|Сядала за даляглядам, злева, вялізнае халоднае сонца.|@corpus
wavs/011274.wav|— Нешта ты мяне забыў, — сказаў малодшы Біскуповіч. — Ну, ты, вядома, са мною. Разам шкодзілі — разам і адказ.|@corpus
wavs/011275.wav|Узбуджэнне ўзрастала. Калі пад'язджалі да паркавай агарожы — Андрэй забыўся да таго, што знянацку для самога сябе зацягнуў: Ой жа вы коні,Коні, Коні, Ночка цёмная.|@corpus
wavs/011276.wav|— Ты з Кандратам і я прыкрываем, — сказаў Маеўскі. — Будуць даганяць — біце па конях.|@corpus
wavs/011277.wav|Потым Кагут нібы вырваў яе з-за кратаў, панёс дарогаю да коней.|@corpus
wavs/011278.wav|Царква ў Мілым была храмам-крэпасцю. Іншых тут бадай што і не будавалі чатырыста — пяцьсот год назад.|@corpus
wavs/011279.wav|На выпадак калі трывога — ты яе, Мсціслаў, бярэш і скачаш, а мы. — Хто з ёю вянчацца збіраецца? — спытаў Мсціслаў. — Ты ці я?|@corpus
wavs/011280.wav|Тромб заскакаў пад Алесем. Загорскі ўзяў павады Касюнькі. Янка Клейна са стрэльбаю ўскінуўся на Ургу.|@corpus
wavs/011281.wav|Яна бегла да пралому, які ён паказваў. Дзіўна, ёй яшчэ зарана было з'яўляцца. І рэчаў не было ў руках.|@corpus
wavs/011282.wav|На ўзлессі азірнуўся і знік між дрэў. .Астравок быў поўны людзьмі.|@corpus
wavs/011283.wav|Частка адзінаццатая. Сіні мяккі дзень ляжаў над паплавамі. Сонца ўжо хілілася на захад.|@corpus
wavs/011284.wav|Пажоўклыя бярозы стаялі над плынню, гарэлі добрым і негарачым агнём, асыпалі часам на траву рэдкія жарынкі лісцяў.|@corpus
wavs/011285.wav|То давайце, хлопцы, па стрымянной ды да Раўбічаў. Выпілі з пляшак. Крэбс падвёў коней: — Пістолі ў саквах.|@corpus
wavs/011286.wav|А пашана што ж? Пашана — даброта часовая.|@corpus
wavs/011287.wav|Сапраўдны строй для скачкі не на жыццё, а на смерць, на злом галавы. Наважылася, наважылася на ўсё. Насцеражыла ўсіх. — Дурнічка, дурнічка мая!|@corpus
wavs/011288.wav|Картэж рушыў. Крэбс сцепануўся — прыпякла гарэлка — і шчасна засмяяўся: — Вось гэта жыццё! Не жыццё, а балада.|@corpus
wavs/011289.wav|— хрыпла сказаў ён. Коні рванулі з месца. Закурэў пыл, пацягнуўся ўсё даўжэйшым і даўжэйшым хвастом. Пошчак падкоў пралунаў у халаднаватым вячэрнім паветры.|@corpus
wavs/011290.wav|— Пан Яраш гамоніць са старым Хаданскім. Зачыніліся з гадзіну таму, і не відаць, каб хутка скончылі. Тэкля, карыстаючыся выпадкам, збірае сякія-такія рэчы паненкі.|@corpus
wavs/011291.wav|Ён згаджаўся, аднак, што яны маюць рацыю. На іхнім месцы ён ехаў бы як п'яны. — Алесь! Ён зірнуў праз краты ў парк і ўбачыў яе.|@corpus
wavs/011292.wav|Калі возьмуцца страляць — хай Вежа ведае: здавацца не будзем, хоць бы яны сюды полк прывялі. — Давайце ў царкву, — сказаў Мсціслаў.|@corpus
wavs/011293.wav|І толькі тут здагадаўся, што магло насцярожыць раўбіцкіх. На Міхаліне былі нагавіцы і дзве паласы з шатландкі, што ўтваралі нібы сукенку, разрэзаную па баках.|@corpus
wavs/011294.wav|— Ну вось, — сказаў Алесь. — Кранулі. Ля агарожы бяром яе і скачам чуйдух. Коней не шкадаваць: за кубкі заплачана — біце.|@corpus
wavs/011295.wav|Алесь не мог нават уявіць, што ўсё гэта адбываецца з ім, што гэта для яго гучаць галасы пеўчых, што гэта для яго ляжаць на аналоі крыж і евангелле,|@corpus
wavs/011296.wav|Яна бегла ля агарожы, дакранаючыся да яе рукою. Шукала і не знаходзіла месца, дзе быў выламаны пруток. Кандрат памчаўся наперад: — Сюды! Сюды! Майка, сюды!|@corpus
wavs/011297.wav|"Маўчалі. Алесь успамінаў словы з апошняй Майчынай запіскі: ""Дзед меў рацыю калісьці."|@corpus
wavs/011298.wav|Царква ўзвышалася над усім наваколлем, і, калі кавалькада ўзляцела да муроў, людзі ўбачылі недзе далёка-далёка, вёрст за дзесяць, і ля Раўбічаў дробныя бліскаўкі паходняў.|@corpus
wavs/011299.wav|Праз Равеку, ірвучы конскімі грудзьмі гарлачыкі, ехаў унаброд коннік. Праставаў да ляснога астраўка.|@corpus
wavs/011300.wav|Выганіць і адсюль. Ды і ў Мілым сядзець не так ужо і дрэнна. Толькі што пашаны менш, але бог ужо з ёю, з пашанай, калі грошай — хоць мятлою мяці.|@corpus
wavs/011301.wav|— Коні немаладыя, — сказаў ён. — Нічога, — сказаў Крэбс. — Коні верныя. Калі ўжо налажыць галавою, то з коньмі, з якімі жыццё пражыў.|@corpus
wavs/011302.wav|Амаль стоячы ў страмёнах, схіліўшыся, адарваўшы цела ад высокай лукі сядла, яны імчалі ў сутонне шалёным намётам, калі не звяртаюць увагі, што на дарозе, што навакол.|@corpus
wavs/011303.wav|Кандрат даў яму ў каршэль. Алесь адчуваў, што баіцца ў гэтай кампаніі, відаць, толькі адзін ён.|@corpus
wavs/011304.wav|Крутыя стрэхі са свінцовай чарапіцы. Нізкія дзверы, акутыя жалезам, з кратамі, што падаюць са скляпення на каменную падлогу. Вакол — роў.|@corpus
wavs/011305.wav|Ён паклаў руку на кішэнь, ля сэрца, намацаў там запіску, і яму стала цёпла. — Што ж, хлопцы, трэба, відаць, выбірацца.|@corpus
wavs/011306.wav|Андрэй Кагут усміхнуўся. — А там далей мы чулі, як Раўбіч з гармат страляў, калі малодшая нарадзілася.|@corpus
wavs/011307.wav|— Не будзе, — сказаў Кандраці. — Людзі верныя, з тых. Памятаеш, што пан схаваў, калі банду Прайдзісвета пабілі. Дзеці ды ўнукі іхнія. Жыццём абавязаныя людзі.|@corpus
wavs/011308.wav|Асветленыя, залітыя сумнай барвай захаду, конікі рушылі. Ступою, каб перадчасна не стаміць коней, хаваючыся, дзе можна, у ярах, мінулі паплавы.|@corpus
wavs/011309.wav|Прывязаўшы да хмызоў коней, яны чакалі. — Што чуваць, Кандарт? Кагут наблізіўся да Алеся, скочыў з каня.|@corpus
wavs/011310.wav|Нічога падобнага на звычайную польскую ці рускую амазонку. Не для жартаў, не для паездачак, як тая.|@corpus
wavs/011311.wav|Вялізны прастакутнік з мурамі ў два сажні таўшчынёй, з круглымі вежамі на кожным рагу.|@corpus
wavs/011312.wav|Старшы пад'ехаў да купкі людзей, нешта растлумачыў ім. Праз хвіліну людскі ланцужок праскакаў да Равекі, успеніў ваду, выбраўся на сухое і папраставаў полем у бок Мілага.|@corpus
wavs/011313.wav|Гэта, брат, не вайна. Тут хочаш не хочаш — будзеш уцякаць першы. Кагуты з табою. Не. Паўлюк з табою і Янка. — А я? — спытаў Андрэй.|@corpus
wavs/011314.wav|Вокны-байніцы толькі на вышыні чацвёртага паверха, у тры ярусы: для ніжняга, сярэдняга і верхняга бою.|@corpus
wavs/011315.wav|— Што загадала перадаць? — Каб на захадзе сонца чакалі ля пралому ў агарожы. Кандрат раптам усміхнуўся. — Бачыш, дзе мы?|@corpus
wavs/011316.wav|Урэшце ўсе наеліся. — Я мяркую, зараз будзе галоўная размова, — сказаў Алесь. І ўбачыў насцярожаны позірк чатырох шэрых вачэй.|@corpus
wavs/011317.wav|— Згода! — сказаў ён. — Перадавай пану Юрыю. Адно не ведаю, да якога часу ты такі будзеш.|@corpus
wavs/011318.wav|Пад жыты і бульбу. Пакуль бровар не прыдбае сталых, заўсёдных пастаўшчыкоў сыравіны? — Але, — трохі збянтэжана сказаў Тодар.|@corpus
wavs/011319.wav|Адразу ёсць магчымасць паставіць справу на шырокую нагу. Вы забяспечыце вашу сваячку значна лепей. — А калі мы не згодзімся? — спытаў Іван.|@corpus
wavs/011320.wav|І растлумачыў: Я толькі малодшы гаспадар, панове. Жорсткі прыкус Іванавага рота змяніўся ўсмешкай: на адным краёчку вуснаў.|@corpus
wavs/011321.wav|І наогул у сваіх дыхтоўных, на сто год, сурдутах шэрага колеру браты нагадвалі натапыраных шэрых чапель, што на водмелі пільна сочаць за маляўкай.|@corpus
wavs/011322.wav|Грошы гатоўкаю, хай не турбуецца, грэх крыўдзіць бедную сірату. — Але?. — Але і нам ужо досць абрыдла апекавацца.|@corpus
wavs/011323.wav|Селі за стол. — Паспрабуй, княжа, калганнай ды часнычком закусі. Вось ён, раб божы, марынаваны.|@corpus
wavs/011324.wav|— Прадукцыя бровара не ідзе на патрэбу наваколля. — Ды мы ж і думалі. — прабасіў Іван.|@corpus
wavs/011325.wav|— Добра, — сказаў тоўсты Іван і закругленым рухам разліў па чарках крупнік. — Карты на стол.|@corpus
wavs/011326.wav|Алесь убачыў разгорнуты ліст натарыяльна засведчанай копіі запавету, прачытаў прозвішча паўналетняй:|@corpus
wavs/011327.wav|Занятак для рук і хлеб. І яшчэ. купленыя лішкі хлеба.|@corpus
wavs/011328.wav|Паху ніякага, а смак утрая лепшы. А як наконт яшчэ торну, цярновачкі. Ты яе грыбкамі, подлую, грыбкамі. Рыжычкамі.|@corpus
wavs/011329.wav|— Самі ведаеце, як нават дробны чыноўнік пасля працы ідзе за пяць вёрст ад горада, каб выпіць у карчме ля прыватнага бровара чарку ды вярнуцца абедаць.|@corpus
wavs/011330.wav|— Мяркую, пустка патрэбна вам пад нейкую забудову. — Бровар, — сказаў кіслы Тодар. — І зямля вам патрэбна як гарантыйны фонд!|@corpus
wavs/011331.wav|Да мяне ж прыйдзеце, да нашых жа мужыкоў. Значыць гэта сытае быдла.|@corpus
wavs/011332.wav|Значыць, гэта гной і мужыцкі ўраджай сам-шэсць. Мяркую, досыць? — Ты, князь, часам у шахматы не гуляеш? — спытаў Іван.|@corpus
wavs/011333.wav|— Выгада? — спытаў Алесь. — А вось і выгада. Каму на гэты бровар бліжэй за ўсіх будзе ісці? Маім. Гэта прамысловасць.|@corpus
wavs/011334.wav|Ёй час гаспадарыць самой. Мы купілі тыя кліны, што ля пусткі. У Браніборскага. Улічыце, за свае грошы.|@corpus
wavs/011335.wav|І потым, жом вы, пэўна, у Рыгу не павезяце, на чужое лукамор'е.|@corpus
wavs/011336.wav|— Арэнда скасоўваецца толькі ў адным, загадзя абмеркаваным пункце. прабачце, пры парушэнні яго. — Якая ўмова? — змрочна спытаў Іван.|@corpus
wavs/011337.wav|— Ведаю, — сказаў Алесь. — Зямля благая. Танная. Браты пераглянуліся. Арэшак быў больш цвёрды, чым спадзяваліся.|@corpus
wavs/011338.wav|Здзіўленыя ходам ягонай думкі, яны глядзелі на яго ўсё яшчэ непаразумела і насцярожана. — Слухай, князь, — урэшце сказаў Іван.|@corpus
wavs/011339.wav|— Ясна, — сказаў ён. — Што залежыць ад мяне? — Мы хочам арандаваць у пана Юрыя тую вялікую пустку, каля нас.|@corpus
wavs/011340.wav|Круглая. Мы апекуны. У гэтым годзе яна дасягнула паўналецця.|@corpus
wavs/011341.wav|Таркайла Іван глядзеў на яго дапытліва: — Няхай Рыга. Мы і самі так думалі. Выгадней. Але. — Ды нашто гэта табе? — спытаў Іван.|@corpus
wavs/011342.wav|— Мне ўсё здаецца: пастку ты нам нейкую ладзіш. Бо якая ж табе тады выгада зямлю нам даваць у арэнду?|@corpus
wavs/011343.wav|У іх не было дабрадушнасці.|@corpus
wavs/011344.wav|— Але дзве дзесяціны, ля самых кліноў Браніборскага, ідуць у арэнду без тэрміну і за самую мізэрную плату.|@corpus
wavs/011345.wav|— Я думаю, што прывязу бацьку выгадную здзелку. Аб суме арэнды і тэрміне яе зложыце пагадненне з панам Юрыем. Браты ўздыхнулі з плёгкаю.|@corpus
wavs/011346.wav|Тодар кіславата ўсміхнуўся і дастаў з пузатага бюро аркуш паперы. — У нас ёсць пляменніца, — густа сказаў Іван. — Сірата.|@corpus
wavs/011347.wav|— Не хачу, каб ён узбагачаў адных карчмароў. — Ну, — сказаў Іван.|@corpus
wavs/011348.wav|Ля хлопцавага рота падсохлі жарсткаватыя мускулы. — Я не хачу, каб ваш бровар нішчыў набытак нашых людзей, — урэшце сказаў ён.|@corpus
wavs/011349.wav|Бач якія, з капеечку кожны. І не больш. Алесю цікава было слухаць і думаць аб тым, нашто ўсё ж яго запрасілі.|@corpus
wavs/011350.wav|— Нават не люблю. — А дарэмна. Іван доўга думаў. Потым ляснуў далонню па стале.|@corpus
wavs/011351.wav|Але радавацца было ранавата. Алесь раптам сказаў: — Як будучы гаспадар, я са свайго боку даб'юся ў бацькі, каб ва ўмову ўнеслі толькі адзін пункт. — Які?|@corpus
wavs/011352.wav|— Па-першае, таму, што спірытусавы гандаль, скажам з Рыгай, значна больш выгадны для вас, — сказаў ён.|@corpus
wavs/011353.wav|— Пашукайце ў другім месцы, — непарушна сказаў Алесь. — Толькі ад Магілёва і ледзь не да Гомеля самая ўрадлівая на ўсё Прыдняпроўе зямля.|@corpus
wavs/011354.wav|Алесь думаў. Браты з некаторай ніякавасцю глядзелі на яго. — Зямля тая пустуе, — сказаў урэшце юнак.|@corpus
wavs/011355.wav|Бо гарэлка таннейшая. То што казаць пра селяніна.|@corpus
wavs/011356.wav|Затое на гэтай плошчы размяшчаюцца ўсе сховішчы сыравіны для бровара. Браты паглядзелі адзін на аднаго: а ці няма пасткі.|@corpus
wavs/011357.wav|Але Тодар перапыніў яго: — Чакай, Іване. Чаму? Па Алесевым твары ні аб чым нельга было здагадацца.|@corpus
wavs/011358.wav|І адпаведна самая дарагая. Я ж, са свайго боку, абяцаю вам, што даб'юся таннай арэнды.|@corpus
wavs/011359.wav|Сабіна, дачка Антона з роду Марычаў, дваранка, васемнаццаці год. Убачыў суму: нешта каля ста тысяч без працэнтаў.|@corpus
wavs/011360.wav|— Я мяркую, — сказаў Алесь, — вам трэба параіцца са мною аб нечым. Папярэджваю: размова начыстую. Толькі тады я перадам усё бацьку.|@corpus
wavs/011361.wav|— А нашто такое? — спытаў Іван. — Гэта што, каб кожны момант скасаваць арэнду? — Не, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/011362.wav|— спытаў насцярожаны Тодар. — Скажам, уся пустка ў арэнду на дзесяць год. — Досыць, — сказаў Іван.|@corpus
wavs/011363.wav|— Я табе ўсё яшчэ не веру. Не магу паверыць. І ведаеш чаму? — Ну?|@corpus
wavs/011364.wav|Дбаннем маладога Загорскага спіхнулі яго ў Янаву пушчу, пакуль вывезем порах і зброю. Мяркую, усе згодныя са мной?|@corpus
wavs/011365.wav|для людовай вайны з усім, што крыўдзіць, ганьбіць і зневажае нас? Настала маўчанне. — То як?|@corpus
wavs/011366.wav|Прыгнёт ненавідзіць, сялян тады вызваліць сам прапанаваў, абедзвюма рукамі падпісаўся пад Раткевічавай запіскай.|@corpus
wavs/011367.wav|— Усе вы ведаеце, што сказаў у сваёй прамове перад дэпутатамі польскага сената, дваранства і духавенства дзесятага мая гэтага года імператар Аляксандр.|@corpus
wavs/011368.wav|— Яны на панства хворыя. Як гэта гарбом? У іх няма гарба. Пасмяяліся. Янушу ўсё даравалі. Баяліся языка.|@corpus
wavs/011369.wav|— А дзе венікі? — Венікі табе Мусатаў падорыць, — жоўчна ўсміхнуўся Раўбіч. — Раўбіч кака, — сказаў пан Януш. — Раўбіч чарадзей.|@corpus
wavs/011370.wav|Надзейныя, свае людзі. Нават на эшафоце будуць такія. І той нядрэнны, і яшчэ вось гэты. І той.|@corpus
wavs/011371.wav|І толькі аднаго з ахвотаю не бачыў бы, хоць гэта і дрэнна — мяшаць у агульную справу асабістыя пачуцці.|@corpus
wavs/011372.wav|Адзін з бледнатварых схіліў галаву.|@corpus
wavs/011373.wav|Жалезныя рэчы загарніце ў тканіны і пакладзіце ў кладоўцы. Падлогу засцяліце кілімамі.|@corpus
wavs/011374.wav|Не ломіцца ад удару молатам. Сячэ хусцінку. Маем такіх шабляў ужо трыста сорак і дзве.|@corpus
wavs/011375.wav|Блакітныя актывізаваліся. Вам давядзецца добра папрацаваць у гэтую ноч, панове. Гарбом.|@corpus
wavs/011376.wav|— Вас пятнаццаць, ды я, ды іх чатыры. Дваццаць чалавек. Па дваццаць пяць пудоў на чалавека і каня. Па адной ездцы.|@corpus
wavs/011377.wav|— Вось, панове, — сказаў Раубіч. — Мусатаў шнырыць вакол.|@corpus
wavs/011378.wav|— Яны не могуць, — усміхнуўся аксамітнымі вачыма з'едлівы Януш Біскуповіч, той самы паэт, Мацееў бацька, з якім Алесь і пан Юры ездзілі да Кроера.|@corpus
wavs/011379.wav|Там надзейна. Людзі ў леснічоўках адной вяроўкай са мною звязаны. Схаваем — і ўсё. Паны схілілі галовы на знак згоды.|@corpus
wavs/011380.wav|Сядзіць Мікола Браніборскі. Сквапны, хваткі, як у галаўня, рот усміхаецца. Не, даваць волю ўласнай нелюбові нельга.|@corpus
wavs/011381.wav|На стале, на крэслах, проста на падлозе ляжалі жаўтаватыя, пергаментныя,|@corpus
wavs/011382.wav|З Кроерам тады пабіўся. А ў справу прыйшоў сам.|@corpus
wavs/011383.wav|Яны падымаліся вінтавымі сходамі даволі доўга, пакуль не далезлі да верхняга паверха камяніцы, вялікага пакоя з камінам,|@corpus
wavs/011384.wav|"Гэта прымус, гэта вынарадаванне, гэта навязванне манархічнай сістэмы. ""Ніякай аўтаноміі, нават фінскай""."|@corpus
wavs/011385.wav|"З ачага, куды ""хемік"" выліў вядро вады, ірванула, засычэла пара. — Нішто сабе лазня, — сказаў Біскуповіч."|@corpus
wavs/011386.wav|Двох рэкамендаваў Біскуповіч, двох Раткевіч Юллян. Па адным — Мнішак і Выбіцкі.|@corpus
wavs/011387.wav|Пасярэдзіне пакоя стаяў стол, укрыты цяжкім парчовым абрусам, і крэслы.|@corpus
wavs/011388.wav|Ніякай самадзейнасці, нават абмежаванай. Вось што недвухсэнсоўна сказаў імператар.|@corpus
wavs/011389.wav|— Нічога, гэта надзейна. Ход цягнецца на трыццаць сажняў. А ўрэшце, у жыцці і смерці наш гаспадар — бог.|@corpus
wavs/011390.wav|Біскуповіч схіліў галаву. — Тады прыступім да чарговай зборні падспуднай рады. Тут усе.|@corpus
wavs/011391.wav|Калі такі глум царат учыняе ў Польшчы — чаго можна чакаць ад яго нам?|@corpus
wavs/011392.wav|будзем цярпець далей або паставім перад сабою ясную мэту, скажам самім сабе, што мы жывём для паўстання, для вялікай змовы,|@corpus
wavs/011393.wav|— А вы бліжэй пад вечар скінеце чаравікі (я тут нарыхтаваў для вас мяккія такія боцікі з аўчыны, накшталт індзейскіх макасінаў),|@corpus
wavs/011394.wav|Трон Раманавых зжыў сябе паўсюль. Яны самі распісаліся ў сваёй неспраможнасці даць шчасце і волю падданым і народам.|@corpus
wavs/011395.wav|Цяжкія Раўбічавы вочы абвялі прысутных.|@corpus
wavs/011396.wav|— Група Зянкевіча? — спытаў Мнішак. — Але. Гэтыя два сябры — хемікі.|@corpus
wavs/011397.wav|— Пакуль той закалат, дык ужо кашалькі адбіраюць, — сказаў Біскуповіч.|@corpus
wavs/011398.wav|"Раўбіч звярнуўся да ""хемікаў"": — Адразу ж старанна згасіце агонь."|@corpus
wavs/011399.wav|"Дабрабыт Польшчы залежыць ад поўнага зліцця яе з іншымі народамі майго царства""."|@corpus
wavs/011400.wav|У Раўбіча з падполаў серай цягне. Да Раўбіча нячыстая сіла па начах праз комін лётае.|@corpus
wavs/011401.wav|Трэба прымусіць сябе добра ставіцца да яго. Так. так, так, як да даўжэзнага, нібы калядная свечка, Юлляна.|@corpus
wavs/011402.wav|Так. так як да рэкамендаванага ім Вірскага. Як да малазнаёмага Ваневіча. Трэба верыць.|@corpus
wavs/011403.wav|Сам прапанаваў Янушу стварыць змову, сказаў, што, калі дваране сталі баязліўцы — адзін пойдзе, бо немагчыма больш на такі глум глядзець.|@corpus
wavs/011404.wav|— Трэба. І за адну ноч, як простыя фурманы, завязем усё гэта ў мой Крыжыцкі лес, у схованку.|@corpus
wavs/011405.wav|Восем чалавек, на якіх можна спадзявацца, як на сябе. Шасцёх ведае горш, але ім таксама трэба верыць. Прадстаўнікі далёкіх паветаў.|@corpus
wavs/011406.wav|Жоўчнае, знясіленае неадчэпнай думай аблічча пана Яраша, ягоныя вочы-правалы дабрэюць, калі Раўбіч глядзіць на гэтых.|@corpus
wavs/011407.wav|Што ён можа даць нам, акрамя яшчэ горшага рабства? Агульнае абурэнне пануе на нашых, на польскіх, на літоўскіх землях.|@corpus
wavs/011408.wav|І таму я пытаю ў прадстаўнікоў падспуднай рады: пакладзем мы канец нашым ваганням;|@corpus
wavs/011409.wav|На чашападобную лагчыну, на будыначкі маёнтка, на падкову возера, на дзве выцягнутыя званіцы раўбіцкай царквы, на далёкую шэрую пляму лазні ў гушчары.|@corpus
wavs/011410.wav|Я паклікаў вас дзеля таго, што ўсё гэта трымаць у камяніцы стала небяспечна. На мяне могуць склеіць і другі данос.|@corpus
wavs/011411.wav|Любельская маршалка Язерскага не дапусцілі адказваць цару. Забараніў намеснік, Гарчакоў.|@corpus
wavs/011412.wav|Януш Біскуповіч, пан Мнішак, Выбіцкі, Юллян Раткевіч.|@corpus
wavs/011413.wav|І ў ім нешта каля пяцісот пудоў пораху. Самаробнага, але не горшага за фабрычны. — Порах і агонь? — спытаў Мнішак.|@corpus
wavs/011414.wav|у якім яшчэ асталіся гнёзды ад пожагаў і дзве старажытныя кулеўрыны для акенца. Кулеўрыны глядзелі жараламі ў нязмерны парк.|@corpus
wavs/011415.wav|— Малавата, — сказаў Раткевіч. — Адразу нічога не бывае, — Раўбіч адчыніў нізкія дзверцы. — Там яшчэ ход. У другое сутарэнне.|@corpus
wavs/011416.wav|выцягнеце і здасцё мне ўсё металічнае: партабакі, ключы, крэсівы, калі хто не давярае сярнічкам, кашалькі з срэбнымі грашыма.|@corpus
wavs/011417.wav|"— ""Ніякіх мар, панове. Здолею ўтаймаваць тых, хто захаваў бы мары."|@corpus
wavs/011418.wav|і белыя, папяровыя, скруткі карт, стальныя і гусіныя пер'і, чарніліцы з атрамантам. — Сядайце. Усе паселі.|@corpus
wavs/011419.wav|Біліся столькі год — і ўсё ж вынайшлі такі гарт сталі, што яна больш надзейная, чым златавустаўская.|@corpus
wavs/011420.wav|Памаўчаў. — А і малайчына Раўбіч! Я ведаў, але не думаў, што такі зух! — Хадзем наверх, — сказаў Раўбіч. — Пагаворым.|@corpus
wavs/011421.wav|— Калі паўставаць? — спытаў Біскуповіч. — Паўстаць, каб толькі пусціць кроў, — гэта дурасць, — сказаў Раўбіч.|@corpus
wavs/011422.wav|— Правільна, — горача сказаў Ілля і асекся, бо неяк не звязаў у галаве, чаму Франс, які ўвесь час бараніў цара, цяпер збіраецца яго ненавідзець.|@corpus
wavs/011423.wav|Грыма, з вялікай шкадобы, соп. — Кінь. Не пабівайся так. Падумаеш, свет сышоўся. Радасцей шмат.|@corpus
wavs/011424.wav|— А ты Франса нашто пакрыўдзіла? Ён харошы. — Ведаю. Але не магу я пакуль што. не магу я Франса бачыць.|@corpus
wavs/011425.wav|— Франс праз цябе на Алеся крыўдуе. Ілля праз Майку на яго ваўком глядзіць. Нацкуеш.|@corpus
wavs/011426.wav|І яшчэ было ў ёй тое добрае какецтва, якое так умее ўзвысіць субяседніка ва ўласных вачах.|@corpus
wavs/011427.wav|Ён маўчаў доўга і раптам, адчуўшы дзіўны, калючы халадок у каранях валасоў, са здзіўленнем падумаў, што ён, здаецца, пачынае ненавідзець маладога Загорскага.|@corpus
wavs/011428.wav|І толькі пад'язджаючы ўжо да Загоршчыны, Франс сказаў, нібы ўголас падумаў: — Я, здаецца, пачну яго ненавідзець.|@corpus
wavs/011429.wav|Вацлаў са Стасем спусцілі ногі з санак і скародзілі імі снег.|@corpus
wavs/011430.wav|Коні імчаліся раўнінай. Ілля не ведаў, як яму ставіцца да халоднага тону суседа.|@corpus
wavs/011431.wav|Жаласна, па-бабску, уздыхаў, касавурыўся на сумную, сінявокую і такую ж ужо вялікую ляльку.|@corpus
wavs/011432.wav|Я і мовы сваёй не помню. Некалькі слоў, можа. Тут мая і мова і зямля.|@corpus
wavs/011433.wav|— Гэта для мужчын. — Што ж ты жанчын ганьбіш, — прыглушана выбухаў Усяслаў Грыма. — Для ўсіх, думаеш, мужчын мудрасць?|@corpus
wavs/011434.wav|— А ты ані-ні не пабялеў з таго часу? — пацікавілася яна. — Не. Гэта ўжо назаўсёды. Такая ўедлівая штука.|@corpus
wavs/011435.wav|Пылок ляцеў проста ў вочы коням задняй тройкі. Наталля, смеючыся і закочваючы вочы, пляскала далонькамі і спявала:|@corpus
wavs/011436.wav|Малодшы Раўбіч варухнуў вуснамі, але нічога не сказаў. Ведаў, што сусед кажа несправядліва, але не мог запярэчыць.|@corpus
wavs/011437.wav|Яму здавалася, што ён сам ветэран, што гэта на ягонай, Іллі Хаданскага, крыві цар упершыню падумаў аб сялянскай рэформе.|@corpus
wavs/011438.wav|— Радуюцца, — змрачнавата сказаў Іллля. — Пайшоў кот па дулі. Ёсць чаму радавацца.|@corpus
wavs/011439.wav|— Вядома, — мяккім галаском казала Анэля. — На радзіме табе лягчэй было б, там усе такія.|@corpus
wavs/011440.wav|Яна ўмела супакоіць і суцешыць. Ад маці была ў яе жаноцкасць і асаблівая мяккасць.|@corpus
wavs/011441.wav|Мсціслаў усміхаўся ўспаміну, думаў. Не звяртаў увагі на тое, аб чым гамоняць Мнішкава Анэля і Янка.|@corpus
wavs/011442.wav|Узвысіць простым і няпростым прызнаннем ягоных вартасцей. — Ты харошы. Вунь Хаданскі. Белы, а вочы б на яго не глядзелі.|@corpus
wavs/011443.wav|Пры апошніх словах хлопцы падымалі ногі, і снег з іхніх валёнак сыпаўся проста ў сані, пад апону.|@corpus
wavs/011444.wav|Ззяў над гарызонтам ледзяны, ярасна-блакітны Сірыус.|@corpus
wavs/011445.wav|Яму здавалася таксама, што ён гаворыць свае думкі, у той час як гэта былі думкі Міхала Якубовіча і старога графа Мікіты.|@corpus
wavs/011446.wav|.Памарозіў лапкі, Улез на палаткі. Сталі лапкі грэцца Недзе катку дзецца!|@corpus
wavs/011447.wav|Пра рыжых я ўжо і не кажу. А яны вясёлыя, і ў вус не дзьмуць. І ты будзь вясёлы. Імчаліся коні.|@corpus
wavs/011448.wav|Не трэба было нам з табою, брат, сюды ехаць. Франс незалежна маўчаў.|@corpus
wavs/011449.wav|— Ну і кінь, — суцяшала Анэля. — Ну і што, што чорны? Ты ж добры. Ты цяпер дваранін. І дзеці такія будуць.|@corpus
wavs/011450.wav|— А дзявочае кола? — Ды ты ж прыгожы. Падумаеш! Бескаляровыя, па-мойму, горш.|@corpus
wavs/011451.wav|На крыві ветэранаў — такая здрада. Я яго любіў. Я ненавіджу яго цяпер.|@corpus
wavs/011452.wav|— Вы памятаеце, калі ён выступіў? — спытаў Хаданскі. — Прайшло дванаццаць дзён пасля падпісання Парыжскага міру.|@corpus
wavs/011453.wav|— І, аднак, ён ліберал, — у які ўжо раз сказаў Франс. — Лухта, — сказаў Ілля. — А маніфест дваццаць шостага жніўня? — спытаў Франс. — Што?|@corpus
wavs/011454.wav|Ілля, скінуўшы шапку, падстаўляў рудаватую галаву пырскаму снегу.|@corpus
wavs/011455.wav|Калі ён толькі ўздумае рабіць гэта справай, а не словам — хай не спадзяецца ні на што, акрамя мяцяжу і бунту.|@corpus
wavs/011456.wav|Не ведаю, ці баліць яму хаця што-небудзь не свеце.|@corpus
wavs/011457.wav|Недзе далёка наперадзе заліваліся дзіцячыя галасы: Люлі, люлі, люлі, Пайшоў кот па дулі.|@corpus
wavs/011458.wav|А Ілля наогул. Нікога ён, акрамя сябе, не любіць. Гонар. Ён жа старэйшы, ён добраахвотна ў Севастопалі быў. У яго салдацкі крыж.|@corpus
wavs/011459.wav|Ды я і аддаваў. Няхай яго не было побач. Усё адно. За імперыю. На бастыёнах, пад ядрамі.|@corpus
wavs/011460.wav|— Вы разумееце. я любіў яго, з пачуццем прагаварыў Ілля. Вельмі любіў. Гатовы быў аддаць за яго жыццё.|@corpus
wavs/011461.wav|Варта было змагацца. Побач са мной Мельгунову адарвала ногі. Ядро, другі раз, прабіла страху нашай мазанкі і трапіла ў ломберны стол.|@corpus
wavs/011462.wav|Ён не ведаў, што Франс увесь вечар думаў аб іншым.|@corpus
wavs/011463.wav|Ён сказаў гэтую прамову на касцях ветэранаў. На салдацкай крыві.|@corpus
wavs/011464.wav|— Клейна мяне ўсынавіла. Цяпер я брат Ядвіньчын і ўсім, здаецца, раўня. А мяне смокча.|@corpus
wavs/011465.wav|— Дурнік ты, — сумна сказала яна. — Алесь жа ні ў чым не вінаваты. Франс не можа гэтага не бачыць.|@corpus
wavs/011466.wav|І, каб не даць пачуццю прарвацца, Франс спытаў з выхаванай ветлівасцю маладога прыдворнага: — Што вы думаеце пра імператара?|@corpus
wavs/011467.wav|І я сам, першы, пайду на бунт. Мне да крыві не звыкаць. Франс безуважна, нібы гэта не ён гаварыў з Іллёю, глядзеў убок.|@corpus
wavs/011468.wav|Вяртанне дзекабрыстаў? Звар'яцелыя старыя шаптуны. Іх там і варта было пакінуць. Нічога не ўмелі, нават ударыць.|@corpus
wavs/011469.wav|Можа, месяц-два-тры пройдзе, тады. — Нацкуеш ты іх адзін на аднаго, — бурчаў Грыма.|@corpus
wavs/011470.wav|"Ядро, вядома, не магло трапіць, ""як між Франсам і ім"", таму што яны сядзелі плячом да пляча, але Хаданскі не падумаў пра гэта."|@corpus
wavs/011471.wav|Ён збялеў, зноў успомніўшы здарэнне. — Проста ў стол. паміж мною і паручнікам Ветэрнам. Вось як між вамі, Франс, і мною.|@corpus
wavs/011472.wav|Франс маўчаў. Прыгаломшаны гэтым, Ілля таксама змоўк.|@corpus
wavs/011473.wav|Толькі ражок вуснаў таргануўся на матава-бледным абліччы. — Я яго не цярплю, — сказаў Ілля. — Падумаеш, улюбёнец багоў.|@corpus
wavs/011474.wav|— Як між вамі і мной. Каб мы толькі ведалі, які падарунак ён нам рыхтуе! Варта было ваяваць за такое?..|@corpus
wavs/011475.wav|У трэціх санях дурэў Загорскі малодшы. Валтузіўся са Стасем і Наталяй. Фельдбаўх на козлах ужо некалькі разоў пагражаў пакінуць іх у снезе.|@corpus
wavs/011476.wav|— Якія? — Навука. Кнігі. Каб усё на свеце помніць і быць мудрым.|@corpus
wavs/011477.wav|Я маю на ўвазе яго словы аб тым, што цяперашні парадак уладання душамі не можа астацца нязменны.|@corpus
wavs/011478.wav|А тут аддаюць перавагу амаль хлопчыку. Коні зачапілі край сумёта. Мяккім пылком асеў на твары снег.|@corpus
wavs/011479.wav|Нізка над зямлёю свяціў Сірыус. .У санях ціха гаварылі Грыма і Ядвінька Клейна. — І Янку будзе шчасце, — разгублена казала дзяўчына.|@corpus
wavs/011480.wav|Але што ж зробіш, калі ўжо сюды трапіў? Ты ж нават сам не ведаеш, дзе твая радзіма. — Тут, — сказаў арап. — Мне ўжо там усё было б чужое.|@corpus
wavs/011481.wav|То шчаслівы, а то ўспамінаю, што чорны як бот, і ну хоць ты плач.|@corpus
wavs/011482.wav|— Адна я, нібы сапраўды клейнай мечаная. Нават прозвішча прароцкае. Дзе ўжо тут добрага чакаць.|@corpus
wavs/011483.wav|Франс і Ілля ехалі моўчкі. Вытрыманае, нібы ветліва-абыякавае да ўсяго, аблічча малодшага Раўбіча скамянела.|@corpus
wavs/011484.wav|— Мужыкі з голаду ядуць траву, а ты дзеля няпэўнай асалоды звесці рахункі з гэтай старой малпай вылецеў.|@corpus
wavs/011485.wav|"— ""Кішкай апошняга папа — апошняга цара. задушым"", — раптам успомніў Кірдун. — Я яму, княжа, казаў: ""Не варта, паніч, так уголас."|@corpus
wavs/011486.wav|— Папусціцца Руніну было нельга. Стрывалі б гэта — сцярпелі б і большае. Кастусь па чарзе пакусваў губы.|@corpus
wavs/011487.wav|— Я пайду адсюль, але пойдзеце і вы разам з вашымі ванітамі. Іначай вам на кожнай лекцыі будуць чыніць абструкцыю.|@corpus
wavs/011488.wav|Бо ўсе людзі зямлі — браты. І ўсе яны падобныя адзін на аднаго і на нас. На свеце няма горшых народаў.|@corpus
wavs/011489.wav|— Патрыёт стайні! — крыкнуў з-за спін Грыма і здушана замыкаў.|@corpus
wavs/011490.wav|Свіст, здаецца, ірваў муры і прымушаў дрыжаць шыбы.|@corpus
wavs/011491.wav|З губернатарам? Дзеду восем дзесяткаў ды сем гадкоў, вам — дваццаць. Алесь развёў рукамі.|@corpus
wavs/011492.wav|Усяслаў урэшце здагадаўся, як быць з кашай. Выняў з вачніцы манокль і пачаў чэрпаць ім кашу.|@corpus
wavs/011493.wav|Патрэбна работа на месцах. Многія хлопцы нават кінулі універсітэт, у валасныя пісары ідуць. Працуй і ты, браце. Спадзяёмся.|@corpus
wavs/011494.wav|— Без асабістых абраз! І тады Алесь узняў руку. — Жарты прэч. Нам абрыдзеў ваш панславіцкі смярдзёж.|@corpus
wavs/011495.wav|— Адвучыўся? Ясна. Як кажуць, з прэндкім поврутэм. — Выгналі, — сказаў унук. — Ну і сволачы!|@corpus
wavs/011496.wav|Халімон паспрабаваў паваліцца ў ногі. — Вось яно. Думкі — думкамі, а з халопства не вырас. — Наліў чарку. — Паніча не кідаць.|@corpus
wavs/011497.wav|Дзед прыкінуўся здзіўленым. Нават галавою пакруціў, шкадуючы наіўнасць і неабазнанасць унука.|@corpus
wavs/011498.wav|"— Народ, — сказаў Кірдун. — ""Спявайце гімн народу."", ""Гэй, не сумуй, плынь шчасця цячэ. Народ твой ніць залатую тчэ."","|@corpus
wavs/011499.wav|Нелітасцівы і жорсткі быў — у вышэйшай сваёй справядлівасці — закон жыцця.|@corpus
wavs/011500.wav|— Ты, Кірдун, чэшскае, чэшскае нешта там нам такое, а. Надта ўжо добра ў цябе атрымліваецца. Паліглот! Кірдун дзёрзка і смела глядзеў у вочы пану Данілу:|@corpus
wavs/011501.wav|Чацвёрка памагатых разам з суседзямі схапіла Грыму стаў і пацягнула далей ад прахода. Ён супраціўляўся і крычаў, але рогат заглушыў яго крыкі.|@corpus
wavs/011502.wav|Кірдун, як большасць простых людзей, не мог трываць натацый і катавання словамі. — Вучыў многа. Многа пісаў. Ну, шмат чытаў.|@corpus
wavs/011503.wav|Раней Кірдун, напэўна, пачаў бы прасіцца, каб адпусцілі душу на пакаянне. А тут не вытрымаў:|@corpus
wavs/011504.wav|У дзеда палезлі на лоб вочы. — Ясна, — сказаў. — Ясна, чаму вы там вучыліся. Алесь паспрабаваў быў заступіцца.|@corpus
wavs/011505.wav|Пасмялеў у Пецярбургу, слухаючы размовы Алесевай кампаніі. — До ўжо яму вучыцца. І так разумнейшы за ўсіх.|@corpus
wavs/011506.wav|І тут рады не стрымаліся: пакаціўся па лавах вышэй і ніжэй, захапляючы ўсё новыя сектары, неадольны, магутны, гамерычны рогат.|@corpus
wavs/011507.wav|Дый якое тут панства? Каб гэта пан-дзед на мяне аднаго. А ён што, з вамі іначай размаўляе?|@corpus
wavs/011508.wav|І трэба было зразумець, што адзіны спосаб не стаць непатрэбным — змяняцца да смерці і да смерці разумець новае, а калі не разумееш, няздольны зразумець|@corpus
wavs/011509.wav|Калі Рунін зразумеў, што смяюцца зусім не з ягоных жартаў, было позна: смех апанаваў усіх да апошняга.|@corpus
wavs/011510.wav|А калі ёсць, то іх робяць такія, як вы. — Відаць, я яшчэ не скончыў ачысткі універсітэта. — І не скончыце, — спакойна сказаў Алесь.|@corpus
wavs/011511.wav|Мне-то нічога, а ён вось трэцяга ніверсітэту не скончыў. Казаў яму, не звязвайся.|@corpus
wavs/011512.wav|— Пасмешышча! — крычалі з радоў. — Квасны Платон! Зноў успыхнуў рогат.|@corpus
wavs/011513.wav|Грыма глядзеў на гаршчочак кашы з непамерным здзіўленнем. Выгляд у яго быў такі, што бліжэйшыя рады грымнулі смехам.|@corpus
wavs/011514.wav|Два радкі паэта балюча ўдарылі па нервах Вежы поўным супадзеннем думак з ягонымі.|@corpus
wavs/011515.wav|— Выперлі гэтую сволач, пасмяяліся. Дыпломы — у цябе. Я гэта, уласна, таму, што сумна мне будзе. Але нічога. Можа, гэта і на лепшае.|@corpus
wavs/011516.wav|"Спазнаеш ты беды і змрок запусценняў, але не тужы, мой вялікі народ"". — До, — сказаў Алесь. — Дзеду, вы ніколі не пакрыўдзілі простага чалавека."|@corpus
wavs/011517.wav|"— Яшчэ? — ""Айчыну, веру вярні нам, просім"", — спадзеючыся толькі на заступніцтва Алеся, бубніў Халява."|@corpus
wavs/011518.wav|Маладых дражнілі гегельянцамі — дзед чытаў Гегеля, хоць яго і нудзіла ад падступнай папоўшчыны. Шмат чаго ён па распанеласці не падбаў зразумець,|@corpus
wavs/011519.wav|З арэх таго дабра — на тры дні паху. А ўсё вы. Вы паніча збіваеце. — Кінь, — сказаў Кастусь. — Абдымемся, ці што?|@corpus
wavs/011520.wav|але адно яму спадабалася. Немец адказвае на тое, што было натуральным перакананнем дзеда, нормай ягонай думкі ледзь не з таго часу, як Вежа сябе памятаў,|@corpus
wavs/011521.wav|"Думайце сабе паціху, пакуль да кішак не дайшло""."|@corpus
wavs/011522.wav|— Вычытаў пра народы і пра роўнасць людзей. — Ну? Не можа гэтага быць!|@corpus
wavs/011523.wav|— Валіся дрэва на дрэва, — кінуў дзед вечную шкалярскую прыказку. Кірдун сеў: спрачацца са старым панам не выпадала.|@corpus
wavs/011524.wav|Кашу — маноклем. Другі ўдар звона разрэзаў халоднае паветра. — І сапраўды, нічога не адбылося, — гаварыў далей Кастусь.|@corpus
wavs/011525.wav|— ставіцца да яго з любоўнай верай. І ўсё ж дзеду было сумна.|@corpus
wavs/011526.wav|І мы маем поўнае права крыкнуць: рукі прэч, і няхай будзе наш народ з яго гасударам вырашальнікам лёсу народаў!|@corpus
wavs/011527.wav|Кожны цяпер не разумеў, як маглі яны цярпець гэтую брыду і гніль хоць яшчэ адну хвіліну, як маглі забыць аб выключаных, як маглі мірыцца з прынізлівымі разважаннямі гэтай макрыцы.|@corpus
wavs/011528.wav|"Кірдун выпрастаўся: — ""Бачу я зарыва, цені сражэнняў, востры клінок скрывавіць твой рот."|@corpus
wavs/011529.wav|"Трэба было проста растлумачыць ім, што не мінуць гэтай апошняй чашы і яны, што такі закон жыцця — ""дыялектыка""."|@corpus
wavs/011530.wav|Спачатку верхнюю — ніжнімі зубамі, потым ніжнюю — верхнімі. І раптам зарагатаў. — Дурні вы. Дурні вы, але малайцы.|@corpus
wavs/011531.wav|— Запісваю на тваё імя чатыры валокі зямлі з усім, што да таго належыць. Адмаўляцца — не смей. Не твая справа.|@corpus
wavs/011532.wav|Звівайце вяроўку, гора-бяда. Для ворагаў пятлі нам не шкада. — Ого, — сказаў з іранічнай павагаю дзед.|@corpus
wavs/011533.wav|Рунін пачаў падымацца па прыступках. І тады Алесь стаў, каб закрыць Грыму спіной. Адсунуў яго плечуком.|@corpus
wavs/011534.wav|— І за мяне? — Анягож, — сказаў Кірдун і асекся. — Не так мовіў, прабачце. — Не, ты кажы. Кажы, калі пачаў.|@corpus
wavs/011535.wav|Цягнік дыхаў парай на нізкае сонца, і яно, трапляючы ў сівыя клубы, мяняла колер.|@corpus
wavs/011536.wav|"Глебавічна на яго: ""Што ж ты робіш, перачніца старая, гэта ж кветкі"". А ён: ""Кветкі развялі. Кветкі!"|@corpus
wavs/011537.wav|Аўдыторыя выбухнула крыкамі. — Ганьба! Мазгі лыкавыя! Вон! Вон!|@corpus
wavs/011538.wav|Хлопцы зацягнулі Усяслава далёка за спіны. — Вы? — спытаў Рунін. — Вы, князь? Некаторыя ўжо не маглі смяяцца і толькі пазяхалі, як рыба на пяску.|@corpus
wavs/011539.wav|— Хай яны мне з двума дыпломамі солі на хвост насыплюць, — сказаў Алесь. — Што ж, па-твойму, дазволіць яму атручваць мазгі і даносіць далей?|@corpus
wavs/011540.wav|— Вы не патрыёты! — Мы патрыёты больш на вас. Але мы не хочам велічы за кошт іншых народаў.|@corpus
wavs/011541.wav|Абмежаваная колькасць фантазёраў, якія лічаць, што Маларосія, маларосы з'яўляюцца чымсьці асаблівым са сваёй нераспрацаванай гаворкай і сваімі чумакамі|@corpus
wavs/011542.wav|— Нашто ж крыўдзіць, пане. Я ж для яго амаль дзесяць год. Я яго во гэтанькага памятаю. — Ну, кінь, кінь!|@corpus
wavs/011543.wav|— Як бачыце, усе. Рогат рабіўся нясцерпны. — Прычыны? — Нежаданне бачыць вас тут.|@corpus
wavs/011544.wav|— Як, Халімон, едзеш, значыцца? — Еду, — буркнуў Кірдун. — Хто вас цяпер карміць будзе?|@corpus
wavs/011545.wav|"— Не глытаў я ніяках палёў. Я чалавек бедны. — Пачытай, Кірдун, — з раптоўнай злосцю сказаў Алесь. — Па-чэшску. Давай ""Прароцтва""."|@corpus
wavs/011546.wav|а асабліва з дня смерці жонкі.|@corpus
wavs/011547.wav|Адступіць ён не мог. Але і Халімон і Алесь разумелі, што гэтае бурчанне ёсць адступленне. — Народ, — сказаў Вежа.|@corpus
wavs/011548.wav|— Я з самага пачатку бачыў гэта, — сказаў бледны Рунін. — Чаму вы зрабілі.|@corpus
wavs/011549.wav|А так яго прыбралі. Ды із хлопцаў цяпер ніхто такому трызненню не паверыць. — Добра, што Грыму не выдалі. Вось гэта была легкаважнасць, памятаючы нашу размову.|@corpus
wavs/011550.wav|— Восенню ля разарыя заворваў зямлю дзед Тхор. Паварочваў рала, ды і ўваліўся з разоры проста ў ружы.|@corpus
wavs/011551.wav|І як памру — не кідаць. Ён цябе шанаваць будзе.|@corpus
wavs/011552.wav|— Украінафільства, якое падаграваюць аўстрыйскія агенты. Гэтая справа з Шаўчэнкам і нейкай Наталкай-Палтаўкай на чале.|@corpus
wavs/011553.wav|Трэці звон. — Убачымся, — сказаў Алесь. — Убачымся. На справе.|@corpus
wavs/011554.wav|Дзеці зберагалі вопыт бацькоў, аналізавалі іх памылкі, і трэба было быць самаўлюбёнай свіннёй, каб не заўважаць гэтага.|@corpus
wavs/011555.wav|Але тое, што вы робіце, гэта панства. І тут Халімон нечакана напаў на Алеся. — Маўчалі б, паніч. Лаянку не ў торбе насіць.|@corpus
wavs/011556.wav|Пачаў цярпліва тлумачыць: — Мы — нацыя вялікая, і дробныя сволачы нам у дзяржаве зусім без патрэбы.|@corpus
wavs/011557.wav|Нежаданне, каб нас вучыў розуму, — а праўдзівей — розуму—маразму, — такі, як вы. даносчык. цемрашал. згубіцель юных і чыстых.|@corpus
wavs/011558.wav|Яны стаялі на пероне і, як заўсёды ў апошнія хвіліны, не ведалі, аб чым гаварыць. — І ўсё ж гэта блазнаванне, — сказаў Кастусь.|@corpus
wavs/011559.wav|— Бачыце вы. Яшчэ? Цяпер Кірдун лупіў урывак з Ганкавага Краледворскага рукапісу. Лупіў на скажонай да апошняга чэшскай мове.|@corpus
wavs/011560.wav|Прыродна здаровым, зямным сваім розумам пан Даніла быў цвёрда перакананы, што свет не стаіць на месцы, што ёсць у ім і стаячая вада і плынь.|@corpus
wavs/011561.wav|Грыма неўразумела паглядзеў на іх. Рогат выбухнуў мацней. Палічыўшы гэта рэакцыяй на свой неадольны гумар, прафесар перайшоў на пафас.|@corpus
wavs/011562.wav|Абрыдла гэтая маска драпежнасці. Нам абрыдлі вы. Вы пэцкаеце само імя нашай радзімы, наша імя, наш незаплямлены гонар.|@corpus
wavs/011563.wav|Рабілася атрутна-зялёнае. Стары Вежа сустрэў унука, як заўсёды, знешне халаднавата:|@corpus
wavs/011564.wav|— Я не з табой гавару, — сказаў дзед. — Ну, Халімон, а мэта. мэта вашага з панічом навучання якая?|@corpus
wavs/011565.wav|Прадаваць яе — забараняю: зямля — незалежнасць, карэнні. Атрымаеш з жонкай вольную. З такімі думкамі — у прыгоне не ходзяць.|@corpus
wavs/011566.wav|Кірдун выцер вочы. — Ды што мне, самому вас не шкада? Маладыя такія, а без жыцця жывяце.|@corpus
wavs/011567.wav|— Цікава, — сказаў дзед. — І што, хацелася б ведаць, вычытаў? А, Халімон?|@corpus
wavs/011568.wav|Вежа схаваў рот у далонь. — Кінь спяваць, — усё яшчэ іранічна сказаў ён. — Ведаем мы, што гэта такое.|@corpus
wavs/011569.wav|Ніхто не ведаў, што Вежа патаемна выпісваў усе тыя кнігі, якія чытаў унук у Пецярбургу. Маладых дражнілі фалангістамі — дзед чытаў Фур'е.|@corpus
wavs/011570.wav|— Як у немцаў Германія вышэй за ўсё, так у нас наш гасудар вышэй за ўсё.|@corpus
wavs/011571.wav|Першае гніе і робіцца балотам, другая — з крыніцы робіцца ручаінай, ракою, морам, аблокамі.|@corpus
wavs/011572.wav|"Хлопцы з мясцовага зямляцтва зацягнулі па-руску забаронены пасля паўстання ""Марш Кошута"". Амаль без слоў, якія ведалі нямногія, але грозна ляцела мелодыя."|@corpus
wavs/011573.wav|"Гаўно гэта, а не кветкі"". Усю сраку пакалоў!"" Вось табе і твой народ."|@corpus
wavs/011574.wav|"Кірдун, які разам з Алесем атрымліваў маральную лазню — ""нашто дапусціў"", — раптам пачаў бурчаць."|@corpus
wavs/011575.wav|і могуць існаваць, не адчуваючы патрэбы ў агульнай славянскай айчыне, імператары і ўсходнім праваслаўі.|@corpus
wavs/011576.wav|"Вось табе і тэма для чарговага дыфірамба: ""Ружы і Тхор""."|@corpus
wavs/011577.wav|І ён ведаў, што свет ідзе наперад, пакутліва спасцігаючы нешта вялікае. Назіраючы за людзьмі, ён разумеў, што тое, да чаго яны ідуць, — лепшае.|@corpus
wavs/011578.wav|— Буду, — проста адказаў Алесь. З вагона вылез змрочны Кірдун. — Час развітвацца, паніч?|@corpus
wavs/011579.wav|Ён паспешна кінуў на пераноссе пенснэ і ўбачыў усё. Ад рогату, ад магутных, як прыбой, перакатаў ходырна трэсліся рады.|@corpus
wavs/011580.wav|— Хто яшчэ там? — спытаў Рунін. — Хіба вам мала мяне аднаго? — спытаў Алесь. — Я хачу ведаць, хто яшчэ?|@corpus
wavs/011581.wav|Новае пакаленне аніяк не магло быць горшае за папярэдняе.|@corpus
wavs/011582.wav|Там якраз край шасцідзесяцісажнёвага плато падыходзіць да самай ракі.|@corpus
wavs/011583.wav|Трымаць моцна, як трымаць уласнае дзіця. Паны слухалі ўважліва і змрочна.|@corpus
wavs/011584.wav|Загінуць — добра. Загінуць — трэба. Але так, каб ад гэтай загібелі быў нейкі плён.|@corpus
wavs/011585.wav|Яны думалі. Потым небывала сур'ёзны Біскуповіч сказаў: — Рацыя.|@corpus
wavs/011586.wav|Ад Рэчыцы да Лоева асабліва цяжка, бо там пяцідзесяцісажнёвы абрыў грады падыходзіць з варожага боку амаль да ракі,|@corpus
wavs/011587.wav|— Гэта яны баяцца, што ад іхніх люлек абурэнне выбухне, — сказаў Раткевіч.|@corpus
wavs/011588.wav|— Пан Вірскі з Даўгалесся. Вы трымаеце Дняпро на дваццаць вёрст на паўночны захад, дзе мост па гасцінцы Гомель — Глінная Слабада|@corpus
wavs/011589.wav|ад падмацаванняў, якія абавязкова пойдуць на дапамогу ўрадавым войскам. у той мех, які я, з вашай дапамогай, мяркую ўчыніць ім.|@corpus
wavs/011590.wav|І не такое ўжо з нас, з кожнага, добрае крэсіва, каб іскры сыпаліся. Пацягнула тытунёвым дымком.|@corpus
wavs/011591.wav|— Дык вось, — сказаў Раўбіч. — Сухадол — гэта фарпост.|@corpus
wavs/011592.wav|— Пан Якуб Ваневіч. — Слухаю вас, — грузлы крамяны Ваневіч паклаў руку на кут між Дняпром і Сожам.|@corpus
wavs/011593.wav|Вы бачыце? — Бачу, — сказаў Біскуповіч.|@corpus
wavs/011594.wav|Нават не баюся загінуць. Памаўчаў. — Але думку тую гоніш.|@corpus
wavs/011595.wav|Я павінен паклапаціцца аб умацаваннях Доўгай Кручы, Гарадзішча, Чырвонай Гары, Спароўскіх вышынь, Луцкіх гарбоў і гэтак далей. Вы, Біскуповіч,|@corpus
wavs/011596.wav|Сапраўды, чаму не кураць? І раптам рогат пракаціўся над галовамі.|@corpus
wavs/011597.wav|— Мяркую, паны не змянілі сваёй думкі аб тым, што галавой падспуднай рады і ваяводам прызначаны я? — спытаў Раўбіч.|@corpus
wavs/011598.wav|Паколькі пачнем вясной, а разліў там часам дасягае шасці вёрстаў ушыркі — гэта дасць вам неабходны спакой на той час, пакуль мы будзем наводзіць парадак.|@corpus
wavs/011599.wav|Падбайце толькі аб тым, каб звесці пад сваю руку, на ўсе высоты, якія ў той час будуць астравамі, усе магчымыя плыўныя сродкі.|@corpus
wavs/011600.wav|— Паўставаць трэба з надзеяй на перамогу. Шкада, што ў часе вайны нас было замала, каб ударыць у тыл.|@corpus
wavs/011601.wav|Раўбіч вёў лінію паўздоўж ракі. — Прашу паноў улічыць: вы ўсе седзіцё на левым, пераважна нізкім беразе Днепра.|@corpus
wavs/011602.wav|— Як? — спытаў Мнішак. — Глядзіце. Пан Біскуповіч з наваколляў Елянца.|@corpus
wavs/011603.wav|Замест адказу Раўбіч хрумснуў вялікім пергаментам, раскручваючы яго на стале.|@corpus
wavs/011604.wav|авалодаеце Выбаўскімі і Смыцкімі.|@corpus
wavs/011605.wav|Авалодаць сваім рогам, трымаць яго жалезнай рукой — на што атрымаеце ледзь не найбольшую дапамогу людзьмі і зброяй — і не дапускаць сікурсаў з поўдня.|@corpus
wavs/011606.wav|Трымаць асявую лінію Дняпра ад Лоева да Дуброўны, сто семдзесят — сто восемдзесят вёрст па птушыным лёце.|@corpus
wavs/011607.wav|Другое, што нам трэба адразу зрабіць, — гэта адбіцца ад магчымых сікурсаў,|@corpus
wavs/011608.wav|Зямлю шыбеніцамі заставяць. Мы не маем, не маем права рызыкаваць.|@corpus
wavs/011609.wav|На першы раз вам паможа забалочаная мясцовасць і нетры.|@corpus
wavs/011610.wav|Ну, пачнеш непадрыхтаваным. Ну, загінеш і сяброў загубіш.|@corpus
wavs/011611.wav|Калі яна падзе — гэта клін, гэта меч у цела паўстання. А Сухадол — рукаяць гэтага мяча. І таму я пакідаю яго за сабой.|@corpus
wavs/011612.wav|І таму ва ўсіх трохі сціснула дыханне, як перад першым адчайдушным крокам у ледзяную ваду Дняпра.|@corpus
wavs/011613.wav|Паўдзённы край майго ўчастка даходзіць да вас. Я трымаю гэтую лінію, і частку асявой лініі Дняпра, і ўчастак па Друці.|@corpus
wavs/011614.wav|а ў нас мясцовасць нізкая і забалочаная. Дадатковая цяжкасць для вас, Ваневіч, але вы былы афіцэр, ды яшчэ са здольных.|@corpus
wavs/011615.wav|Я разумею, не ўсё на вайне выходзіць так, як на паперы. Але ж, ва ўсякім разе, павінен быць план|@corpus
wavs/011616.wav|Усе смяяліся, зразумеўшы, што падсвядома ў кожнай галаве цвіком сядзела думка аб пяцістах пудах пораху.|@corpus
wavs/011617.wav|Але за тры гады вайны колькасць нашых паплечнікаў патроілася. Я разлічыў рост нашых арганізацый.|@corpus
wavs/011618.wav|— Тыя мясціны, у якіх вы пачалі збіраць свае групы. Свае будучыя загоны. Веданне мясцовасці і людзей — вось ваша неацэнная перавага.|@corpus
wavs/011619.wav|(вельмі важна), і на паўднёвы ўсход, прыблізна да Холмечы і Старадубкі. — Помню, — сказаў Вірскі.|@corpus
wavs/011620.wav|Душа запяклася! З раніцы першая думка аб гэтым. Вечарам — апошняя. Не магу ўжо жыць.|@corpus
wavs/011621.wav|Яе трэба трымаць, калі прарвуцца з-за захаду ці ўсходу. Пакідаць за сабою — любою цаной.|@corpus
wavs/011622.wav|Гэта вузел. Адсюль пачынаецца асявая лінія Сухадол — Загоршчына — Вежа — Дошчыца.|@corpus
wavs/011623.wav|Браніборскі свіснуў: — Мы паўстаём або гуляем у слімакоў? Усе маўчалі. Потым Раткевіч Юллян сказаў:|@corpus
wavs/011624.wav|Паклаў на адзін канец цяжкую шаблю ў похвах. Два другія рагі прыціснулі срэбнай чарніліцай і кавалкам губчатай крыцы.|@corpus
wavs/011625.wav|Каб вы мелі поўную свабоду для манеўравання, а вораг яе не меў.|@corpus
wavs/011626.wav|Таму ўсім нам давядзецца загадзя авалодаць усімі ключавымі вышынямі гэтага берага.|@corpus
wavs/011627.wav|і тыя людзі будуць кіраваць унутранымі атрадамі, наводзіць парадак, прыходзіць на дапамогу тым, каму будзе цяжка.|@corpus
wavs/011628.wav|Таму я і схіліўся да дыспазіцыі, якую прапаную вашай увазе. Адхіленні ад прынцыпу паходжання — невялікія,|@corpus
wavs/011629.wav|— Не бойцеся. Не такі ўжо ён вогненебяспечны, наш народ.|@corpus
wavs/011630.wav|— Пан Яраш падрыхтаваў нейкі план? — спытаў Мнішак.|@corpus
wavs/011631.wav|Прыдняпроўе, зрэзанае сінімі стужкамі рэк, зялёнымі плямамі лясоў, цёмнымі кропкамі вёсак і гарадоў ляжала перад імі.|@corpus
wavs/011632.wav|— У вас другі па важнасці вузел. Трэць усёй справы залежыць ад вас.|@corpus
wavs/011633.wav|Там скрыжаванне дарог, якое трэба трымаць нават коштам жыцця.|@corpus
wavs/011634.wav|і наша вялікае імкненне зрабіць усё, што ад нас залежыць і што ў нашых сілах, каб наблізіць яго да рэчаіснасці.|@corpus
wavs/011635.wav|— Лухта, — сказаў Раўбіч. — Гэта зусім не пад камяніцай. — Кіньце, хлопцы, — сказаў Біскуповіч. — Тут і без пораху, як на скрут галавы.|@corpus
wavs/011636.wav|— Не змянілі. — Тады слухайце. Грунтам для майго плана было ваша паходжанне, панове, — сказаў Раўбіч.|@corpus
wavs/011637.wav|Раз на месяц абавязкова прыходзіць вар'яцкае жаданне: пачаць. Пачаць. Пачаць адразу, з тымі людзьмі, што ёсць. Нічога і нікога не чакаючы.|@corpus
wavs/011638.wav|— Я заўважаю, паны не кураць, — з усмешкай сказаў Раўбіч. — Курыце. Усе разгублена паглядзелі адзін на аднаго.|@corpus
wavs/011639.wav|— Разумею, — сказаў Ваневіч. — Ваш левы фланг, Ваневіч, змыкаецца з правым флангам суседа ля самага Гомля.|@corpus
wavs/011640.wav|Закурэлі цыбукі гаспадарскіх доўгіх трубак, захліпалі люлькі гасцей, запунсавелі кончыкі цыгар. Усе маўчалі, гледзячы на мапу.|@corpus
wavs/011641.wav|Калі ж улічыць усе лукавіны Дняпра, то ўдвая больш. Сачыць пільна, каб не праляцеў пясчанік-кулік.|@corpus
wavs/011642.wav|Мы будзем мець належную колькасць людзей праз шэсць год. Значыць, прыблізна шэсцьдзесят другі год.|@corpus
wavs/011643.wav|— Доўга. — Затое верна, — сказаў Раўбіч. — Ты думаеш, Юллян, мне не баліць кожны дзень няволі?|@corpus
wavs/011644.wav|Або, можа, вам сапраўды цяжка, а пакормнае і дзядзькавое, пакуль не аддасцё мяне, не належыцца?|@corpus
wavs/011645.wav|— А я хіба што? Я нічога. Я ж і кажу: дзеўка. як вось наша лава. Хоць садзіся, хоць скачы, хоць цэглу накладай.|@corpus
wavs/011646.wav|Міхал устаў і паклаў руку яму на галаву.|@corpus
wavs/011647.wav|Але, акрамя вонкавага падабенства, нічога ў блізнюках не было агульнага. На Кандрату шкура гарэла.|@corpus
wavs/011648.wav|А ў светла-сініх вачах іскрылася такая прыкметная, а таму бяспечная хітрасць, што дзеўкі нават цяпер, у пятнаццаць год, заглядаліся на яго.|@corpus
wavs/011649.wav|Заглядаліся і на Андрэя, хоць той быў зусім іншы. Той самы, здаецца, твар, і ўсё ж не той.|@corpus
wavs/011650.wav|— Бо, можа, сённяшні вечар цябе ад крыўды ўратуе праз пяць год. Ты не забывай, ён твой будучы гаспадар. Пан.|@corpus
wavs/011651.wav|— Кулага гэтая. Колерам як мядзведзь нас. І адразу аб ягоны лоб гучна лузнула дзедава лыжка.|@corpus
wavs/011652.wav|Памачаў свой кавалак ў малако і даў сучцы. Тая стала есці, прыцісну ў шы вушы на круглай, як гарбуз, галаве.|@corpus
wavs/011653.wav|Слова часцей за ўсё абцугамі не выцягнеш. Але затое з першага разу запомніць і праспявае пачутую на кірмашы ці недзе ў млыне песню.|@corpus
wavs/011654.wav|"Галава схілена трошкі ўбок, як кветка ў весняга ""сну""."|@corpus
wavs/011655.wav|— Чорта зводнага сабе шукаеш? Стафан маўчаў. — Спяшайся, брат, — не сунімаўся стары, — там цябе Марта каля Антонавага ўзвозу чакае.|@corpus
wavs/011656.wav|— Як там Алесь? — спытаў дзед. — Падняўся ўжо ад грушы на сцежку. Ідзе сюды, — змрочна сказаў Павал.|@corpus
wavs/011657.wav|Позна вярнуліся з поля, і таму даводзілася есці пры святле.|@corpus
wavs/011658.wav|Ад яе Марылін твар, яшчэ не стары, але зрэзаны глыбокімі ценямі, здавалася, быў таямнічы і нядобры.|@corpus
wavs/011659.wav|— Не будзе ён панам, — упарта сказаў Павал. — Я ведаю. — А дурныя ж усе, — азвалася ад печы Марыля. — Сядай во лепей, Павал.|@corpus
wavs/011660.wav|— Паскупіўся, — сказаў Кандрат. — Усе вы, спевакі, такія. Што поп, што ты. Памачаў свой кавалак ў малако і даў сучцы.|@corpus
wavs/011661.wav|— Гары яно гарам і дзядзькавое тое і пакормнае, — і, махнуушы рукой, пайшоў да дзвярэй.|@corpus
wavs/011662.wav|Ён зразумеў нарэшце, што ўсё гэта марна, што нічога не зробіш, і заўтра яму давядзецца пакінуць гэтую хату.|@corpus
wavs/011663.wav|На стале трапятаў агеньчык каганца. Каля печкі, дзе корпалася Марыля, зараз гарэла над начовачкамі заціснутая ў лучнік лучына.|@corpus
wavs/011664.wav|Кандрат вырашыў ратаваць становішча і сказаў першае, што прыйшло ў галаву:|@corpus
wavs/011665.wav|Алесь таксама смяяўся, але сядзець вось так апошні раз за іхняй вячэрай было цяжка.|@corpus
wavs/011666.wav|— Ідзі ты, — адмахнулася, смеючыся, Марыля. — Брэшаш ты ўсё.|@corpus
wavs/011667.wav|Выціраючы іх, ён сказаў глуха: — Няўжо вы хочаце мяне аддаць, бацька Міхал?|@corpus
wavs/011668.wav|— Запозна твая Марта марцуе. Стафан толькі носам чмыхнуў. Пайшоў.|@corpus
wavs/011669.wav|А вецер сустрэчны, моцны. Гаравала яна, гаравала. Потым гляджу, пастаяла хвіліну ў чоўне і пачала пхацца назад, у хату.|@corpus
wavs/011670.wav|— Ну вас, — сказаў Стафан, паклаў лыжку і ўстаў. — Пайдзі, пайдзі, — сказаў другі Міхалаў хлопец, пятнаццацігадовы Кандрат.|@corpus
wavs/011671.wav|— Вядома, няхай возьме, — з палёгкаю, заўсёдным сваім грубаватым голасам сказаў Кандрат.|@corpus
wavs/011672.wav|Нават у хмызы на ім ездзяць. Я з ворыва каня павёў паіць. Аж гляджу,|@corpus
wavs/011673.wav|І таму, што гэта быў апошні начлег, Алесь пракаўтнуў цяжкі камяк.|@corpus
wavs/011674.wav|Глянуў на Алеся, затым пасунуўся, даў месца паміж сабою і Паўлам. Падаў яму праснак.|@corpus
wavs/011675.wav|Ты лепей добры да ўсіх будзь, хлопчык. Марыля падышла да Алеся: — Ну пакінь. Што ўжо. Бацькі ўсе ж яны.|@corpus
wavs/011676.wav|Біцца дык біцца, скакаць дык скакаць. З раніцы да вечара ўсюды чуліся яго смех і жарты.|@corpus
wavs/011677.wav|— Пакіньце, — раптам негаваркі сказаў Андрэй. — Яму ад вашых слоў яшчэ горш плакаць хочацца. Хай ён лепей з Паўлам на начлег едзе.|@corpus
wavs/011678.wav|Алесь звярнуўся да адзінага, хто яшчэ заставаўся, да дзеда: — Я не хачу туды.|@corpus
wavs/011679.wav|"Марыля заўсёды казала: ""Дзяўчынка была б, ды певень закукарэкаў, як мелася раджаць""."|@corpus
wavs/011680.wav|А ты да нас прыязджаць будзеш. Будзеце з Паўлючком рыбу лавіць.|@corpus
wavs/011681.wav|Частка трэцяя. У Кагутовай хаце вячэралі.|@corpus
wavs/011682.wav|— Да заўтра пачакаць з песняй не маглі. Пакрыўдзілі хлопца. — Ну і дурань, — сказаў дзед.|@corpus
wavs/011683.wav|Толькі потым, у восем год, з'явілася ў Кандрата прыкмета, паўкруглы белы шрам на лобе: накінула капытом жарабя.|@corpus
wavs/011684.wav|І калі ўжо ўсе Кагуты былі падобныя, дык гэтых, пэўна, і сама маці блытала. Так яно ў дзяцінстве і здаралася. Дурэў Кандрат, а кухталёў давалі Андрэю, і наадварот.|@corpus
wavs/011685.wav|— Бадай што, і я паеду. Усё адно ж і кабылку Кахнову браць давядзецца. — Добра, — сказаў Алесь, уздыхнуўшы. — Паедзем тады ўжо.|@corpus
wavs/011686.wav|Але няёмкасць усё ж панавала ў хаце, і развеяў яе, як заўсёды, Кандрат.|@corpus
wavs/011687.wav|— Я не сяду, — сказаў Павал. — Я Алеся буду чакаць. — Пачакай! — сказала маці, выглядаючы ў акно.|@corpus
wavs/011688.wav|— Цяпер да раніцы не чакай, — сказаў бацька. — А ты, Кандрат, не чапіся да яго. Сам яшчэ горшы. А ён хлопец ціхі.|@corpus
wavs/011689.wav|— На чым гэта ты паедзеш? — спытаў дзед. — На кійку верхам? — Не, — сказаў Андрэй. — Я каня ў Кахноў вазьму. Ім яшчэ лягчэй. Не трэба Петрусю ехаць.|@corpus
wavs/011690.wav|Поруч з ім Міхал Кагут, мажны, з лёгкай сівізной у залацістых патлатых валасах.|@corpus
wavs/011691.wav|На покуці, пад закураным Юрыем і маткай боскай, — толькі і засталіся ад іх адны вочы, — сядзеў дзед.|@corpus
wavs/011692.wav|— Ідзі, ідзі, — сказаў Кандрат паважна. — Бог падасць. — Нашто ты яе? — сказаў Андрэй і кінуў сабаку кавалак праснака.|@corpus
wavs/011693.wav|Павярнуўся да Алеся, Алесь да сябе і зірнуў на яго: — А хочаш, і я з вамі паеду?|@corpus
wavs/011694.wav|— Ну і што? — жорстка сказаў дзед. — Мужыком будзеш? Не, брат, ад гэтага нам карысці мала. Ды і табе.|@corpus
wavs/011695.wav|Алесь сеў. Андрэй падсунуў яму лыжку і ўсміхнуўся. У Андрэя, наогул, шмат было жаноцкага.|@corpus
wavs/011696.wav|— Прыемнага апетыту, — сказаў Кандрат, паціраючы лоб. Тут засмяяўся нават дзед. І ўсе засмяяліся.|@corpus
wavs/011697.wav|— Унь ён ідзе ўжо, твой Алесь. Усе замаўчалі. Алесь зайшоў у хату вонкава спакойны. І адразу Андрэй выціснуў з сябе: — Мы ўжо. думалі.|@corpus
wavs/011698.wav|З асалодаю чэрпаў путру, нёс яе да рота над праснаком. Згаладаўся чалавек.|@corpus
wavs/011699.wav|І праспявае так, што ўспомніць маладосць самая старая баба.|@corpus
wavs/011700.wav|Хлопца час быў жаніць. Міхал глядзеў на яго з усмешкай, але маўчаў. А дзед, вядома ж, не мог стрымацца:|@corpus
wavs/011701.wav|Звончыкава старая выходзіць з хаты проста ў човен і пачынае пхацца да хмызоў.|@corpus
wavs/011702.wav|Круг нагамі вытаптала. Уздыхнуў, паклаў лыжку (еў па-старэчаму мала). — Чаго вы, дзядуля, — буркнуў Стафан. — Хіба я што?|@corpus
wavs/011703.wav|— Еш, — сказаў Андрэй, бы праспяваў. І Алесь узяуся за ежу. Згаладаўся ён вельмі.|@corpus
wavs/011704.wav|Курта села ля яго, дагодліва стала глядзець у вочы. Нават віскнула — ці ад болю, ці, можа, папрасіла.|@corpus
wavs/011705.wav|— Сёння смехата была, — сказаў Кандрат. — Звончыкаву хату вада ўсе яшчэ трымае. Дык яны човен прымайстравалі.|@corpus
wavs/011706.wav|Гэты паспеў яшчэ да вячэры прыбрацца, падзягцярыць бацькавы боты і нават новую чырвоную жычку прыладзіць да каўняра сарочкі.|@corpus
wavs/011707.wav|Вінаватая ўсмешка, вялізныя васільковыя вочы, нясмеласць рухаў.|@corpus
wavs/011708.wav|Апошні раз каганец, апошняя лучына, апошняя добрая ўсмешка на абліччы Марылі.|@corpus
wavs/011709.wav|Вочы нават цямнейшага колеру, чым у Кандрата, пэўна таму, што веі заўсёды сціпла апушчаны. Рот нясмела ўсміхаецца.|@corpus
wavs/011710.wav|Па левую руку ад яго спяшаўся есці старэйшы семнаццацігадовы сын Стафан.|@corpus
wavs/011711.wav|Векаўшчына!.. А потым, раніцай на касьбе, як толькі бацька адвернецца, дык ты галаву ў кусты і драмаць. На нагах. Як конь.|@corpus
wavs/011712.wav|А ўжо Алесь галасней за ўсіх. І адразу ж з яго вачэй пырснулі слёзы.|@corpus
wavs/011713.wav|— Чаму гэта я горшы буду? — усміхнуўся Кандрат. — Па носе відаць. Кандрат і Андрэй былі блізнюкі.|@corpus
wavs/011714.wav|Марыля паставіла якраз на стол гушчу наліваную — пшанічную кашу з малаком, калі ў хату зайшоў Павал.|@corpus
wavs/011715.wav|— Мацуйцеся, — сказала Марыля, ставячы яму і Паўлюку міску кулагі. — Сёння на начлег паедзеце.|@corpus
wavs/011716.wav|пан Юры на грудастым і лёгкім вогненным Дубе, псары — на розных конях.|@corpus
wavs/011717.wav|Звяроў, Звяроў давай, Ваўкоў, Дзікоў Давай.|@corpus
wavs/011718.wav|як падарыў халоднаму святлу празрыстую трэль: Та-дры-ці-та-та!|@corpus
wavs/011719.wav|і ён адкусіў з хрумстам і праглынуў, як самое здароўе праглынуў.|@corpus
wavs/011720.wav|І праўда, не паспеў ён апрануцца, як бацька прайшоў калідорам да паляўнічага пакоя, грукнуў у Алесевы дзверы і пайшоў далей, спяваючы свежым пасля сну голасам:|@corpus
wavs/011721.wav|а то яшчэ і зламаюць зброю, каб не ўчыняў ганьбы і не ламаў звычаю.|@corpus
wavs/011722.wav|На трох астатніх псароў былі тры сабакі — п'яўкі, калі, можа, выганяць з Банадыковых Крыніц адзінца.|@corpus
wavs/011723.wav|што сёння паляванне будзе абавязкова. Хто будзе сядзець у такі дзень дома?|@corpus
wavs/011724.wav|Вільготным здаровым холадам прабірала да касцей. Над сцежкай віселі чырвоныя плахты рабін.|@corpus
wavs/011725.wav|Пазней сонца разганяла туман, і свет тады ляжаў перад вачыма далёкі, пакорлівы, няяркі|@corpus
wavs/011726.wav|У кожнага паляўнічага былі такія прыпеўкі, пад спеў рога і на кожны выпадак паляўнічага шчасця. Хто век цэлы вершаў не бачыў,|@corpus
wavs/011727.wav|Ну, там, дзе яшчэ рыжыя коні на ржышчы? Такія рыжыя-рыжыя на жоўтым-жоўтым. Ды гэта Вітахмо.|@corpus
wavs/011728.wav|"Гэта быў сігнал пераставіць карабіны шворак ""на рыўца"", калі зграя вызваляецца адным рухам рукі. Звер мог ускінуцца ледзь не з-пад самых капытоў."|@corpus
wavs/011729.wav|— Не кажы, браток, — сказаў бацька. — Часам так цяжка — месца сабе не знаходзіш.|@corpus
wavs/011730.wav|Божа, які доўгі і шчаслівы чакае дзень! Яшчэ толькі пяць гадзін раніцы!|@corpus
wavs/011731.wav|Та-ці-ці-ці-та, та-та-ці-ці-ці-та-та. — Хораша, — сказаў ён. — Словы ж не самае галоўнае.|@corpus
wavs/011732.wav|Бацька жартам уцягнуў галаву ў плечы. — Заспелі, брат, нас з табою ў гароху, — сказаў ён. Алесь засмяяўся.|@corpus
wavs/011733.wav|пасля начлегу ў нейкага суседа, паспрабаваць абкласці аленя, а падчас сённяшняга палявання пакінуць яе недзе пад стогам і пад доглядам Кірдуна.|@corpus
wavs/011734.wav|Паветра як быццам зусім не было, толькі нешта зажуранае і сіняе абвалакала ўсё, што ёсць на зямлі,|@corpus
wavs/011735.wav|І Алесю раптам стала так радасна, што ён няголасна, і таксама на матыў і голас рога, сам сабою праспяваў:|@corpus
wavs/011736.wav|"Ніколі ты яго не ўбачыш, акрамя гэтага дня, які я шчодра даў табе. Глядзі. Дыхай!"""|@corpus
wavs/011737.wav|Там-сям серабрылася ў паветры лятучае павуцінне. І далёка, далёка, далёка|@corpus
wavs/011738.wav|— і залацістыя вузкія лісцікі вербаў — на радасць кожнаму, хто меў ахвоту спыніцца і паглядзець,|@corpus
wavs/011739.wav|Зноў цішыня, глухія крокі ды зрэдку, бадзёрае ў свежым тумане, пырханне каня. .Ехалі садам.|@corpus
wavs/011740.wav|і той павінен быў прыдумваць такое для сябе, блага ці добра. А астатняе залежала ўжо ад здольнасці і страсці.|@corpus
wavs/011741.wav|У бацькі прыпеўкі былі добрыя. Трэба было яшчэ і сабе прыдумаць.|@corpus
wavs/011742.wav|Шчасце тваё, што сёння едзем на драпежніка і першым у тваім сэрцы збудзіцца азарт, а не шкадаванне. Азарт гэты — душа палявання.|@corpus
wavs/011743.wav|Вось і твая першая прыпеўка. Гэта калі радасна ехаць на паляванне. — На паляванне, па-мойму, заўсёды радасна ехаць.|@corpus
wavs/011744.wav|І кожная красавалася, з трохі сумнай радасцю паказваючы, як яна падобна на маленькае сонечнае гало.|@corpus
wavs/011745.wav|Значыць, мяркуючы па песні, сёння за ўзятую стрэльбу будуць біць,|@corpus
wavs/011746.wav|А калі яны пакінулі лес і ўз'ехалі на вяршыню грады — перад іхнімі вачыма, уся ў белым малочным сонцы, адкрылася зямля.|@corpus
wavs/011747.wav|а са слуг — спакойны Логвін, змрачнаваты старэйшы даязджачы Карп, карычневы і абкураны, як пенкавая люлька,|@corpus
wavs/011748.wav|Галоўнае, каб клалася на рог і настрой. Гэта ты сам? — Сам, — прызнаўся Алесь. — Ну вось бачыш, нічога цяжкага.|@corpus
wavs/011749.wav|Коннікі здаваліся ў тумане велізарнымі, кожны ледзь не з дрэва ростам.|@corpus
wavs/011750.wav|— Панскае паляванне, — сказаў нечы нерэальны, бы праз дрымоту, голас. — Вала з'ядуць, а зайцам закусяць.|@corpus
wavs/011751.wav|І, упэўнена цяпер, падарыў беламу сонцу ўсю срэбную мелодыю: Гуськом яны едуць у ранняй імгле, І сонца гуляае на кожным ствале,|@corpus
wavs/011752.wav|— Ешце ўжо на здароўечка. Гэта — не бульба. Яблык быў сцюдзёны, у халодных дажджавых кроплях,|@corpus
wavs/011753.wav|на радасць усім добрым людзям.|@corpus
wavs/011754.wav|Алесь ехаў побач з Логвінам, амаль стрэмя ў стрэмя, бачыў спіну Карпа, абцягнутую зялёнай, бляклай ад імглы, венгеркай, бачыў рулю стрэльбы — зброю ўсё ж узялі, меліся заўтра,|@corpus
wavs/011755.wav|Лес стаў радзець. Травы, галіны, свежыя распасцёртыя хмызы плакалі чыстай росіцай.|@corpus
wavs/011756.wav|"Выехалі з двара ""малым паляваннем"": толькі бацька, Алесь, непарушны даўгазубы Крэбс,"|@corpus
wavs/011757.wav|Бачыш сухі палын на дальняй мяжы? Дык да яго роўна паўтары вярсты. А тое, шэранькае, бачыш?|@corpus
wavs/011758.wav|толькі конь часам трапляў капытом у вымачыну, і тады аддавалася, адразу глохнучы ў тумане, гучнае чвяканне.|@corpus
wavs/011759.wav|— Што гэта такое добрае? — спытаў ён. Алесь засаромеўся. — Ану, дай рог, — сказаў бацька.|@corpus
wavs/011760.wav|Бацька азірнуўся — Алесь убачыў ягоныя вочы, вельмі сінія і прастадушна-хітрыя. — Крэбс замест карбача лёсачку ўзяў, — шапнуў ён.|@corpus
wavs/011761.wav|Гэта былі маленькія вясёлкі. А вялікія ззялі вышэй:|@corpus
wavs/011762.wav|звер зацяты, можа і разбіцца; ды пяцёх ганчакоў: Знайду, Сціная, Анчара, Стрэлку і Змейку.|@corpus
wavs/011763.wav|Потым нешта насунулася з абодвух бакоў: па грыбным водары прэлай лістоты можна было здагадацца — лес.|@corpus
wavs/011764.wav|Частка васемнаццатая. Восень была гожая і памяркоўна туманная.|@corpus
wavs/011765.wav|Толькі псы і карбачы, падвітыя на канцы свінцом. Добра.|@corpus
wavs/011766.wav|стаялі на мяккіх узгорках чырвоныя і залатыя дрэвы, на якіх можна было адрозніць кожную галінку.|@corpus
wavs/011767.wav|Дзень быў па-сапраўднаму цудоўным. Апошні туман знік з бясконцых іржышчаў і лугоў, і свет ляжаў цалкам блакітны і празрысты.|@corpus
wavs/011768.wav|Абарваў, разламаў, надзяліў Крэбса, бацьку. Заўважыў суровы позірк Карпа, працягнуў палавінку яму.|@corpus
wavs/011769.wav|Прыклаў новы срэбны рог Алеся да вуснаў, апрабаваў, перабраўшы некалькі гукаў, і раптам,|@corpus
wavs/011770.wav|на платах, укрытых падвескамі кропель, на ваўчках у перакапаных гародах, на бліскучых баках гарбузоў у падстрэшках.|@corpus
wavs/011771.wav|"А гаспадары ""вясёлак"" лавілі ў іх апошніх асенніх мушак — на радасць сабе"|@corpus
wavs/011772.wav|Кірдуну не далі нічога — абы толькі з каня не ўпаў. Ехалі ў ранішнім тумане, маўчалі. Не бразгала падагнаная збруя,|@corpus
wavs/011773.wav|З сабою ўзялі двох хартоў, якіх моцна трымалі на шворцы, пакуль не выедуць на вялікія роўныя палі, —|@corpus
wavs/011774.wav|Сонца, сонца, Ўставай, ставай, З донца, з донца, з донца Туман вылівай.|@corpus
wavs/011775.wav|Гуськом яны едуць у ранняй імгле, І сонца гуляе на кожным ствале. Бацька падазрона паглядзеў на яго.|@corpus
wavs/011776.wav|І ў небе, яшчэ бялёсым, як сабранае малако, усё яснеў празрысты блакітны колер.|@corpus
wavs/011777.wav|"— таксама паказваючы, якая ў ім можа быць далячынь, які абшар. ""Паглядзі, чалавек."|@corpus
wavs/011778.wav|Ружовай рабілася раса, вясёлкавым — верас.|@corpus
wavs/011779.wav|і грудзі радасна адчувалі яго бадзёры і свежы халадок. Ехалі ржышчам да Чорнага Рова — глыбокага і доўгага, вярсты на тры, яра ў полі.|@corpus
wavs/011780.wav|Наплывалі нечакана і знікалі за спіной вільготныя яблыні. Алесь заўважыў у парадзелай бурай лістоце два забытыя яблыкі.|@corpus
wavs/011781.wav|І тут нечакана заспяваў Карпаў рог:|@corpus
wavs/011782.wav|Карцёжнікі гэтыя, вартыя жалю, не ведаюць, які ён, сапраўдны азарт.|@corpus
wavs/011783.wav|Та-та-ці, та-та-ці, Рог спявае на пуці, Раным рана Збор ля ракіты, Саквы зваляны, Карбачы падвіты, Падвіты, Падвіты.|@corpus
wavs/011784.wav|Вёска адкрылася за садам верхавінамі вочапаў, якія плавалі над туманам і часам знікалі ў ім, каб зноў вынырнуць, з глухім бразганнем нябачнага ў тумане вядра.|@corpus
wavs/011785.wav|Там вадзіліся і туды ўвосень прыходзілі на днёўку ваўкі.|@corpus
wavs/011786.wav|Гэта было, сапраўды, так падобна на спеў рога, дураслівы спеў бадзёрага рога ў тумане, што Алесь засмяяўся.|@corpus
wavs/011787.wav|Быццам пад цёплай шэрай коўдрай ляжала кожную раніцу стомленая, ласкавая зямля.|@corpus
wavs/011788.wav|між хмызоў, між прыдарожных вербаў, між самых высокіх дрэў над ляснымі сцежкамі.|@corpus
wavs/011789.wav|Сапраўдны паляўнічы не прап'ецца, у карты не прагуляецца — яму гэта непатрэбна.|@corpus
wavs/011790.wav|У адзін з такіх дзён Алесь прачнуўся, убачыў цёплы туман за акном, парадзелую лістоту італьянскай таполі і зразумеў,|@corpus
wavs/011791.wav|пяць псароў ды Халімон Кірдун. Алесь быў на Урзе, Крэбс — на Б'янцы (выехаў выганяць яе),|@corpus
wavs/011792.wav|Ён быў такі глыбокі, што хмызы і высакаватыя дрэўцы на яго дне не паказвалі наверх нават макавак.|@corpus
wavs/011793.wav|Яна ляжала як сягнуць вокам, яшчэ няяркая, але пакрысе быццам набіралася ад сонца фарбаў, колераў, адценняў.|@corpus
wavs/011794.wav|І толькі гадзіны за дзве да поўдня першы прамень белага, няяркага сонца прабіваў покрыва|@corpus
wavs/011795.wav|і радасна падаў у пажоўклую траву. Тады паўсюль пачыналася панаванне вясёлак: мігцела павуцінне на траве,|@corpus
wavs/011796.wav|— Не трэба, паніч, — сказаў Карп сваім звонкім і трошкі сіпаватым даязджачым голасам.|@corpus
wavs/011797.wav|І колеры ўсяго вакол — мухамораў, пунсовых клёнаў і барвяных маладых асін — былі няяркія ў тумане, але затое больш глыбокія, ад вільгаці.|@corpus
wavs/011798.wav|Рушылі далей, па шорсткім іржышчы. А дзень усё блакітнеў, і сонца, ужо трошкі цёплае, пачало зіхацець на ствалах.|@corpus
wavs/011799.wav|І не звярнуў на іх аніякай увагі, кінуўшыся на прыступках уніз. Пан Юры кінуў аднаму з загонавых, які праводзіў іх: — Коней.|@corpus
wavs/011800.wav|"І якая, сапраўды, каму можа быць справа да рахункаў гаспадара са сваім рабом"". Мусатаў знік у доме."|@corpus
wavs/011801.wav|Алесь глядзеў на расправу шалёнымі вачыма. Білі звязанага чалавека, які не мог бараніцца.|@corpus
wavs/011802.wav|— Корчак глытнуў паветра. — Шкада. Аднаго шкада: разлічыцца не паспеў. Кроер адпачываў,|@corpus
wavs/011803.wav|Рукаў кажуха быў адарваны: з вялікай дзіркі, як махры эпалета, падалі на плячо касмыкі аўчыны.|@corpus
wavs/011804.wav|І Кроер, дачакаўшыся гэтага, падышоў і спыніўся крокі на тры ад мужыка.|@corpus
wavs/011805.wav|проста ў перакошаны твар. Кроер схапіўся за сківіцу. Потым ускінуў кулакі.|@corpus
wavs/011806.wav|Алесь не мог адвесці вачэй. Удар. Яшчэ. Яшчэ ўдар. Яны падалі, як па сэрцы.|@corpus
wavs/011807.wav|— Усе з акон. Усе да дзвярэй і не адыходзіць. Іначай — засяку. на зямлі.|@corpus
wavs/011808.wav|— Чакайце, Загорскі, — спакойна сказаў Біскуповіч. — Не пэцкайце рук.|@corpus
wavs/011809.wav|Твар у Корчака заліўся крывёю. Вусны ў пана трэсліся. На шчоках плямамі з'яўляўся і знікаў румянец. Дзесяць, дваццаць, сорак удараў.|@corpus
wavs/011810.wav|вочы яго былі каламутныя ад гневу. — Дык у цябе яшчэ і свае былі? — ціха спытаў ён.|@corpus
wavs/011811.wav|— Уцэліў-такі, — сказаў ён. — Вядома. Над пешым арлом і варона з калом. Гэта было ўжо занадта.|@corpus
wavs/011812.wav|І тут дужая рука пана Юрыя адкінула яго ўбок ад сына. Мільгануў паўз іх Біскуповіч, схапіў карбач і адшпурнуў яго ў снег.|@corpus
wavs/011813.wav|— Ішлі б спаць, чэрці, — грубіяніў Пятро, лёкай Таркайлы.|@corpus
wavs/011814.wav|Яго трошкі хістала, ён быў знясілены шматдзённай п'янкай, але сіліўся стаяць роўна.|@corpus
wavs/011815.wav|У адказ пан Кроер ударыў, відаць, не вельмі моцна, бо быў знясілены п'янкай.|@corpus
wavs/011816.wav|— Каб праламаць вам галаву, хопіць хвіліны. Кроер азірнуўся.|@corpus
wavs/011817.wav|Галас стаяў над тымі, хто абпіўся, песні, лаянка.|@corpus
wavs/011818.wav|Людзі апусцілі галовы, бо ўсе ведалі, якая цяжкая чаша Кроеравай гасціннасці.|@corpus
wavs/011819.wav|У генералы пану Корчаку захацелася? Можа, гаспадар Корчак і ў імператары мерыцца?|@corpus
wavs/011820.wav|Корчак маўчаў. — Мерыцца, — з удаваным шкадаваннем сказаў Кроер.|@corpus
wavs/011821.wav|Потым ён стаў у труне. — Астатніх прашу не скардзіцца.|@corpus
wavs/011822.wav|вельмі падобны на марскога канька, — але ўсё неяк абышлося.|@corpus
wavs/011823.wav|Галава ў Корчака не хіснулася ад удару. З нейкай злоснай радасцю ён сказаў: — Дрэнна б'еш.|@corpus
wavs/011824.wav|Корчак не мог ужо стаяць. Ён сеў на снег, заліты крывёй, хапаў паветра.|@corpus
wavs/011825.wav|Чалавек трыццаць, прапусціўшы Біскуповіча і Загорскіх, самкнуліся і стаялі ў дзвярах.|@corpus
wavs/011826.wav|Сачыце, каб ніхто з гасцей не ўцёк. каб трупамі ляжалі да раніцы.|@corpus
wavs/011827.wav|ведаў, што той можа з гарачкі ўчыніць такое, чаго потым і рукамі не развядзеш, тым больш што сведкам будзе сам маршалак. І Мусатаў пайшоў паўз Кроера да сходаў.|@corpus
wavs/011828.wav|— Вельмі нават добра ведаю: Галовачка бедная ад жару трашчыць,Ножкі на чырвоным на жалезным сядле.|@corpus
wavs/011829.wav|На пяты дзень на нагах засталіся толькі Кроер ды Іван Таркайла.|@corpus
wavs/011830.wav|Бледны, з чырвонымі плямамі на шчоках, Кроер непаразумела глядзеў на Алеся.|@corpus
wavs/011831.wav|— Бацька, што гэта ён? — спытаў Алесь. — Брыда, — сказаў пан Юры. — Ты не слухай, сыне, мы не маем права ўмешвацца.|@corpus
wavs/011832.wav|— Сволач, — у дзіцячым горле нешта клекатала. — Нізкі, злы чалавек.|@corpus
wavs/011833.wav|І жывуць не па-людску, і п'юць, як перад загібеллю. — Дзіва што, — сказала кухарка.|@corpus
wavs/011834.wav|Незвычайныя былі толькі вочы. Чорныя, дрымучыя, яны з непрыхаванай нянавісцю глядзелі на пана Кроера,|@corpus
wavs/011835.wav|— Слухай, ты, — сказаў пан Юры. — Дзярмо! Гніль! Калі ты зачэпіш яго, ты жоўцю рыгаць будзеш.|@corpus
wavs/011836.wav|"Праходзячы, зрабіў яму прывітальны жэст. Кроер усміхнуўся. Ён зразумеў гэта так, што Мусатаў развязвае яму рукі. ""Што ж, добра."|@corpus
wavs/011837.wav|Бацька з жалем глядзеў на сына. — Ты пагарачыўся, — сказаў ён.|@corpus
wavs/011838.wav|А як бы тужыла твая маці. Або пана Біскуповіча жонка. Абяцай мне, што ты.|@corpus
wavs/011839.wav|Сядзелі пры святле адной свечкі ў хатняй малельні, чокаліся адзін з адным і ашалелымі вачыма сачылі,каб другі выпіў да кроплі.|@corpus
wavs/011840.wav|Вар'яцкія вочы глядзелі з усмешкай. Корчак маўчаў. Тры чалавекі на ганку ўскінулі галовы, пачуўшы прозвішча.|@corpus
wavs/011841.wav|Іван гэтай мовы не ведаў, а п'яны язык Кроера і на сваёй з цяжкасцю сплятаў два-тры словы.|@corpus
wavs/011842.wav|Пан Юры спакойна пасадзіў Алеся на Ургу і падвёў Біскуповічу ягонага каня. Ускінуліся ў сёдлы.|@corpus
wavs/011843.wav|— Дабі, — толькі і здолеў сказаць ён. І паваліўся тварам у снежную кашу.|@corpus
wavs/011844.wav|Кроер рабіў то крок управа, то крок улева: разглядаў. — Дык пан Корчак ужо і эпалет прыдбаў?|@corpus
wavs/011845.wav|Глядзеў як быццам у другі бок, пагладжваў шчэцістыя бакенбарды.|@corpus
wavs/011846.wav|Яны чакалі коней, стоячы на ніжняй прыступцы, і глядзелі на тое, што адбывалася ніжэй сходаў, на пляцоўцы, укрытай бруднаватым патоўчаным снегам.|@corpus
wavs/011847.wav|— Зараз, — заспяшаўся той.|@corpus
wavs/011848.wav|— А як жа. Не святым жа я духам жыў са жніва да масленай. Хавалі, памагалі. — Дзе хавалі? Хто?|@corpus
wavs/011849.wav|Гэта ўжо канец свету. — Але, — згадзіўся Пятро.|@corpus
wavs/011850.wav|Пакінуўшы адурэлых паноў за віном, Пятро зачыніў іх у пакоі (магло быць дрэнна, калі задумаюць асвяжацца ў палонцы ці скакаць на конях),|@corpus
wavs/011851.wav|— вёрз немаведама што Таркайла. Пятро смяяўся. Кроер глядзеў на яго цьмянымі вачыма.|@corpus
wavs/011852.wav|Корчака сапраўды чакала Сібір.|@corpus
wavs/011853.wav|— А гэта ты ўжо сам даведайся.|@corpus
wavs/011854.wav|— Што, Корчак, нядоўга давялося хадзіць? Пагуляў — плаці.|@corpus
wavs/011855.wav|Каб не лаяцца, вырашылі ўвесь вечар гаварыць па-французску.|@corpus
wavs/011856.wav|— Чырвоны, — сказаў Пятро. — Як. сабачы. — Правільна, — сказаў Таркайла. — Златавуст.|@corpus
wavs/011857.wav|Пан Юры разбіраў павады. І тут Кроер заўважыў у руках у конюха карбач.|@corpus
wavs/011858.wav|— ён ударыў зноў, на гэты раз пад ніжнюю сківіцу. Корчак сплюнуў крывёю ў снег.|@corpus
wavs/011859.wav|І людзі рушылі ў сталовую залу. Цяжка зачыніліся за імі дубовыя дзверы.|@corpus
wavs/011860.wav|Карбач не быў падплецены свінцом — толькі падвіты гнуткім медным дротам, — і гэта ўратавала Корчака ад смерці.|@corpus
wavs/011861.wav|Кроер адчуваў сваю п'яную слабасць і стаў шукаць вачыма чагосьці больш важкага. Якраз у гэты момант конюх прывёў панам коней.|@corpus
wavs/011862.wav|— Цяпер яшчэ, кажуць, у Пецярбургу змея пусцілі па жалезных каляінах. Змей, разумееш, бяжыць па дарогах.|@corpus
wavs/011863.wav|— страшным ціхім голасам спытаў ён. — Ля ганка, пане. Кроер, цягнучы за сабою край парчы, памкнуўся да дзвярэй. На хаду спыніўся.|@corpus
wavs/011864.wav|І тут Алесь перахапіў яго і з усяе сілы таргануў на сябе. Яму ўдалося вырваць акрываўлены бізун з рук дарослага.|@corpus
wavs/011865.wav|Звычайны мужык год пад трыццаць, засівералы, дужы.|@corpus
wavs/011866.wav|Алесь глядзеў на гэта разгубленымі вачыма: ён упершыню бачыў, як б'юць звязанага.|@corpus
wavs/011867.wav|— Азіят, — вонкава спакойна сказаў пан Юры і дадаў: — Аляксандр, у сядло.|@corpus
wavs/011868.wav|Але жандары відавочна баяліся ўмешвацца ў спрэчку высокіх паноў. Стаялі моўчкі.|@corpus
wavs/011869.wav|Кроер кінуў парчу на плячо, накшталт плашча, і саскочыў на падлогу.|@corpus
wavs/011870.wav|— Чаму не ведаю? — сказаў раптам Корчак з нейкім заліхвацкім адчаем.|@corpus
wavs/011871.wav|З месца — толькі брудныя снежныя пырскі паляцелі — узялі наўскапыта.|@corpus
wavs/011872.wav|Дарога доўгая, мокрая — жывіце тут. Людзі аглядаліся. Ва ўсіх вокнах узвышаліся ўжо ўзброеныя загонавыя.|@corpus
wavs/011873.wav|Але ніхто не пратэставаў. Буйных дваран, з якімі Кроер пабаяўся б сварыцца, у зале не было.|@corpus
wavs/011874.wav|І амаль выбег з параднай залы. .Ён перагнаў Загорскіх з Біскуповічам, калі тыя выходзілі на ганак.|@corpus
wavs/011875.wav|Рукі пана Юрыя і Біскуповіча леглі на рукаяці кордаў. — Вы пашкадуеце, Кроер, — спакойна сказаў Біскуповіч.|@corpus
wavs/011876.wav|Кроер пачаў быў ужо працэджваць віно з бутэлькі праз пальцы, бо ў кожнай бутэльцы сядзеў чорт,|@corpus
wavs/011877.wav|Калі Мусатаў, пачуўшы Кроераў крык да варты, выбег з дому, заліты крывёю, але ўсё яшчэ жывы Корчак непрытомна ляжаў у снезе.|@corpus
wavs/011878.wav|— Таму што тры чалавекі маглі б налажыць галавою за аднаго, якога ўсё адно чакае Сібір, смерць у рудніках.|@corpus
wavs/011879.wav|Алесь не вельмі ветліва сказаў: — Гэтага я не магу абяцаць. — Правільна! — сказаў Біскуповіч.|@corpus
wavs/011880.wav|— Гэты не пашкадуе. Гэты зжарэ ўсіх.|@corpus
wavs/011881.wav|Кроер плюнуў і зноў, неяк наўскасы пасоўваючы сваю доўгую постаць, рушыў па брудным снезе да звязанага. — Дзе?|@corpus
wavs/011882.wav|І тады Алесь, калоцячыся ад злосці, ведаючы, што гэты можа ўдарыць яго,|@corpus
wavs/011883.wav|А шкада, паночак, што мяне па дарозе да сваіх схапілі. Вух, як бы з гэтага кубла дымком ірванула!|@corpus
wavs/011884.wav|а сам прыйшоў у людскую і сказаў кухарцы: — Апошнія часы.|@corpus
wavs/011885.wav|Мусатаву ўдалося адгаварыць раз'юшанага пана ад пагоні. Корчака ён аддаў жандарам і загадаў везці яго ў Сухадол.|@corpus
wavs/011886.wav|Зеленаватыя, як у рысі, вочы прабеглі па абліччах Алеся, пана Юрыя, Біскуповіча і абыякава пачалі разглядаць, бы першы раз бачылі,|@corpus
wavs/011887.wav|што набліжаўся да купкі людзей бязгучнымі кашэчымі крокамі. У баку ад гэтай купкі людзей стаяў Мусатаў.|@corpus
wavs/011888.wav|Паразумеўшыся, Кроер пагрозліва пасунуўся на яго.|@corpus
wavs/011889.wav|Гэты чалавек не мог абразіць яго. — І даруй, — сказаў Кроер.|@corpus
wavs/011890.wav|"На пляцоўцы стаяў у атачэнні трох ""блакітных"" і дзесятка земскіх бялявы мужык у расхрыстаным кажуху."|@corpus
wavs/011891.wav|А Кроер прыклаў да сківіцы снег і накіраваўся ў дом. — Гарэлкі, — толькі і здолеў сказаць ён загонавым.|@corpus
wavs/011892.wav|Адзін з загонавых падышоў да яго і нешта сказаў, і ў Кроера вышчарыліся зубы. — Дзе?|@corpus
wavs/011893.wav|Ірвануў яго з рук дваровага і з подбегам, сагнуўшыся, ударыў Корчака па твары.|@corpus
wavs/011894.wav|Чалавек у снезе выцягнуўся.|@corpus
wavs/011895.wav|— Непісьменны, бедалага. Не чытаў. Не ведае, чым цар Мурашка скончыў.|@corpus
wavs/011896.wav|Ён меў на ўвазе спадчыну. Але Загорскі рассунуў рукамі загонавых і пайшоў, не азіраючыся.|@corpus
wavs/011897.wav|Алесь загаліў рукаў, разглядаючы крывавы рубец. — Ён мяне ўдарыў, — непаразумела сказаў ён.|@corpus
wavs/011898.wav|бліскучыя ад вільгаці дзікія камяні будынка, высокія вокны, падушкі зялёнага моху ля вадастокаў. Мусатаў ведаў шалёны нораў Кроера,|@corpus
wavs/011899.wav|— Варта! — ледзь выдушыў з сябе Кроер, і гэта прагучала ціха, але гнеўна.|@corpus
wavs/011900.wav|размахнуўся і — як трымаў — дзяржальнам, з усёй сілы, упершыню ў жыцці, уляпіў.|@corpus
wavs/011901.wav|Вёрст праз пяць, калі стала зразумела, што пагоні не будзе, пусцілі разгарачаных коней рыссю.|@corpus
wavs/011902.wav|І тады, сам не разумеючы, што ён робіць, падлетак кінуўся да Кроера і падставіў руку. Карбач рассек адным махам вопратку і скуру, закруціўся вакол запясця.|@corpus
wavs/011903.wav|Пачаўся неўтаймаваны, страшны разгул. Тры дні Кроераўшчына захлыналася ў віне.|@corpus
wavs/011904.wav|Ну, гэта ўсюды так. А яшчэ што? — Таркайлу трэба правучыць. — Як? — іранічна спытаў дзед.|@corpus
wavs/011905.wav|Бацька прыкладае да вуснаў рог. Сіняе павуцінне ў паветры. Тромб на сляпучым пяску арэны. Вочы маці, што ўсміхаюцца яму.|@corpus
wavs/011906.wav|Чырвань кінулася яму ў шчокі, вочы блішчэлі. — Рыхтуйся, Халімон. Мы ім тут зараз дубоў наломім.|@corpus
wavs/011907.wav|Зноў была ноч. Ён паспрабаваў устаць, але не здолеў — праваліўся ў кароткі і моцны сон. . Была ўсё тая самая ноч.|@corpus
wavs/011908.wav|— Украду. — Ты, братачка, раней чым красці, хоць апраніся. Як ты жаніхацца паедзеш такім Хрыстом.|@corpus
wavs/011909.wav|Потым пачало часам прыходзіць узбуджэнне. І яшчэ, нібы праявы, думкі аб жыцці.|@corpus
wavs/011910.wav|— Ну кінь, Халімоне. Бачыш, усё добра. Жывы. Прагна спытаў: — Што там новага?|@corpus
wavs/011911.wav|— Пятро нічога не ведае, — шэптам сказаў Кірдун. — Я нібы выпадкова загаварыў з ім. Ніхто яго не перапыняў.|@corpus
wavs/011912.wav|— Пан ведае якія. Не мне іх яму нагадваць. — Я, прабачце, не разумею. — Дарма. А манастыр пан Тодар помніць? — Дальбог жа, не.|@corpus
wavs/011913.wav|Ты ніколі не думаў, чаму твае вэксалі Платон Рылаў з Веткі на спагнанне не падае?.. А дарма. Падумай.|@corpus
wavs/011914.wav|Загадай, каб запрэглі коней. .Упершыню за ўвесь час дзед пераапрануўся ў парадную вопратку.|@corpus
wavs/011915.wav|Яны цягнуліся бліжэй і бліжэй. І вышэй, нібы на кожную расціснутую далонь павінна была легчы свая, толькі ёй адной прызначаная зорка.|@corpus
wavs/011916.wav|Вэксалі тыя ў мяне. Не хацеў я ганьбы чалавеку адной зямлі, двараніну.|@corpus
wavs/011917.wav|Добра, што на зборні большасць малодшых паўсталі на іх. Пана Кастуся Кроера Юллян Раткевіч за дзверы выкінуў. Дуэля была. да першай крыві.|@corpus
wavs/011918.wav|— Нашто? І так яму з намі клопату. Рускія людзі блізка бяруць да сэрца чужыя беды. А яму іх хапала і сваіх, яшчэ з часоў мяцяжу.|@corpus
wavs/011919.wav|Алесь пайшоў, амаль пабег газонам.|@corpus
wavs/011920.wav|— Лесінг казаў, што трэба заўсёды выбіраць левую руку або імкненні, а не правую або даброты.|@corpus
wavs/011921.wav|Толькі ў гароху сядзець. І іншым скажы, Вежа іх таксама ведае. І не злітуецца.|@corpus
wavs/011922.wav|"І потым. Памятаеце, Таркайла казаў, што людзі ""Ку-гі"" перапынілі лёкая ягонага, Пятра, і далі папярэджанне. — Ну?"|@corpus
wavs/011923.wav|Кірдун зразумеў па гэтым пытанні, што з хваробай усё скончана.|@corpus
wavs/011924.wav|Хлопчык мой Алесь. Крыўдзіць яго і цару не дам, а табе і пагатоў. — Вы забываецеся. — Я — не. А вось ты забыўся.|@corpus
wavs/011925.wav|Спачатку яны былі непрыемныя, а потым сталі нават саграваць. Бо вакол былі зоры і аблокі. І, галоўнае, неба.|@corpus
wavs/011926.wav|Трэба табе прыйсці — да каго ўжо сам ведаеш — і прасіць дазволу выйсці з гульні.|@corpus
wavs/011927.wav|А таму, калі яшчэ нехта ў загорскім наваколлі хоць раз кугакне — я цябе жабраваць пушчу.|@corpus
wavs/011928.wav|Глухі гул далятаў адусюль, нібы нябачныя людзі наракалі і задыхаліся пад зямлёй.|@corpus
wavs/011929.wav|Вось ты і кіраваўся б гэтым. Ды хіба вас пераканаеш хоць якой мудрасцю.|@corpus
wavs/011930.wav|Белая прасціна лунала ў паветры. — Наконт Кроера — кінь і думаць. Доказу няма, хоць і падобна на яго. А Таркайлы — маеш рацыю.|@corpus
wavs/011931.wav|— Забілі некага? — спытаў Алесь. — Падрапіны ў абаіх. — Ну, байкот — гэта лухта, — спяшаўся Алесь. — Яшчэ што?|@corpus
wavs/011932.wav|Усё аддаваць жанчыне-сонцу і ўсім незлічоным чалавечым сусветам, якія жылі і рухаліся вакол.|@corpus
wavs/011933.wav|"Увесь заходні попуст наваколля — Таркайлы, ды Браніборскі, ды іншыя. Хаданскі крычаў, стары Мікіта: ""Выдыхае старое кубло!"|@corpus
wavs/011934.wav|Аблічча Стафана. Галіна дуба, працягнутая між зор. Салаўіны пошчак. І зноў Кастусь. І Майчына рука, што паказвае на зоры. Зямля. Зямля. Зямля.|@corpus
wavs/011935.wav|— До, — кінуў Вежа. — Не будзем траціць часу. І ты ведаеш усё, і я.|@corpus
wavs/011936.wav|Гэтага смярдзючага племя, папоў, бліжэй чым на сем вёрст не цярплю, але на такі выпадак — нічога.|@corpus
wavs/011937.wav|Памаўчаў. — І гэта яшчэ не ўсё. На месцы манастыра — попел.|@corpus
wavs/011938.wav|Ну калі гэта, думаю, ну калі тая хвароба адпусціць? Не пускалі мяне. Нікога не пускалі. Нават ад Міхалінкі чапавека не пусцілі.|@corpus
wavs/011939.wav|Пайшоў у дом. На парозе паспрабавала была ўтрымаць Сабіна. — Брата няма дома. Толькі панскі брат. — Ён мне і патрэбен. І пайшоў паўз яе.|@corpus
wavs/011940.wav|— Чаго гэта крык і шум вялік, і рэчы многія ва ўсіх баярэх? Алесь расказаў. — Ну і што думаеш рабіць?|@corpus
wavs/011941.wav|"Чаго чакаеце, малодшыя?! Хутка і Вежу здыхаць! Ганіце яго, пакуль тая справа, з камітэта ды адусюль. Чырвань з гэтых ""чырвоных"" пусціць трэба!"""|@corpus
wavs/011942.wav|— Я сказаў, што хворыя. Яе не пушчаюць. Бегчы хацела, — захлынаўся Халява. — Яшчэ што? — сурова спытаў Алесь.|@corpus
wavs/011943.wav|Не мне гэта ўсё ўдакладняць. І не мне, вядома, на цябе даносіць. Але папярэджваю, Тодар, каб ведаў, на што ўздымаеш руку.|@corpus
wavs/011944.wav|Кахаць — вось што было шчасце. І гэта не толькі з жанчынамі. Гэта і ў любові да людзей. Шчасце было — аддаваць.|@corpus
wavs/011945.wav|Свет расколваўся навокал, і Алесь ляжаў нібы ў шатры са сляпучых бліскавіц, схаладнелы ад незразумелага захаплення.|@corpus
wavs/011946.wav|Алесь адчуў, як сабралася пад скурай пасвяжэлае цела. Вочы звузіліся жорстка.|@corpus
wavs/011947.wav|Я б зараз на разведку паехаў — для падрыхтоўкі і зандавання глебы і дзеля таго, каб гэны візіт не быў такі самы малаздавальняючы, як першы.|@corpus
wavs/011948.wav|Аднойчы ў начы ўсё гэта лінула на яго з такой сілай, што ён закалаціўся ад жалю па страчаным часе і ад прагі дзейнасці.|@corpus
wavs/011949.wav|І кінуўся яму на грудзі. — Божа ж мой! А як жа я чакаў! Кожную раніцу.|@corpus
wavs/011950.wav|Нічога ён, Пятро, не перадаваў. Алесь аслупянеў. — Таркайлы? — Яны, пане Алесь, — проста сказаў Кірдун.|@corpus
wavs/011951.wav|Яна з'яўлялася ўсё радзей. Таму што былі неба, аблокі і сонца. І яшчэ вецер і, адзін раз, уначы, навальніца з маланкамі.|@corpus
wavs/011952.wav|Спявалі птушкі. Ён ішоў, і крокі рабіліся мацнейшыя і мацнейшыя. .Ля алеі насустрач Алесю бег Кірдун. — Паніч Алеська! Паніч Алеська!|@corpus
wavs/011953.wav|— Я не разумею. — Кінь. Кінь, кажу. Усё разумееш. З тваім розумам не ў палітыку лезці.|@corpus
wavs/011954.wav|Тут табе не Палясціна і не Эмаус. — І ўсміхнуўся: — Дальбог, ачуняў. Бач ты, як адразу да дзейнасці яго павяло. Ідзеш на шлюб як на злом галавы.|@corpus
wavs/011955.wav|Сонца пералівалася і гуляла над шатамі дрэў. Але голас бязмежнага гора яшчэ ляцеў ад зямлі.|@corpus
wavs/011956.wav|Нешта такое было ў ягоным голасе, што Алесь таксама спыніўся. — Думаю, Кроер са злосці прыслаў. Са злосці на Юлляна.|@corpus
wavs/011957.wav|І нелагічна раззлаваўся. — А ты — лабідуда. Хіба ў нас такія былі?|@corpus
wavs/011958.wav|Была ноч. Ён не мог больш ляжаць вось так. Досыць! Досыць! Мінула тры дні. Тры тыдні, тры тыдні нібы выкінуты з жыцця.|@corpus
wavs/011959.wav|І з вострым пранікненнем у праўду ён зразумеў, што няма шчасця ў тым, калі толькі цябе кахаюць.|@corpus
wavs/011960.wav|Сядзеў побач з унукам велічны і строгі. Маўчаў усю дарогу да дома Таркайлаў. Калі фурманка спынілася, сказаў Алесю: — Чакай мяне тут.|@corpus
wavs/011961.wav|Праявы жыцця наплывалі аднекуль усё часцей. Чырвоная ад промняў захаду дзічка. Туман, што збягае з зямлі, і паўсюль белыя. белыя коні.|@corpus
wavs/011962.wav|Сціснуў кій. — Я б Раўбічаву дачку жывою звёз. Павянчаўся. Царква мая. У Мілым.|@corpus
wavs/011963.wav|Кастусь і ён на кані над стромай. Каласы пад сярпом на камені. Кроер, што ўзносіць карбач.|@corpus
wavs/011964.wav|Ён ужо еў. Ён ляжаў і думаў пра ўсё на свеце. Прыйшла раптам у адзін з дзён пяшчотная туга па кімсьці.|@corpus
wavs/011965.wav|Але з цёмнай зямлі — вакол узнесенай у неба альтанкі і наколькі магло ахапіць вока — цягнуліся ўздзетыя ў маленні рукі.|@corpus
wavs/011966.wav|На тым — бывай. .Коні беглі мерна. Стары маўчаў. І толькі ля павароткі на Вежу раптам пачаў гаварыць, нібы сам сабе:|@corpus
wavs/011967.wav|Рукі цягнуліся вышэй і вышэй. Крычала зямля. . Ён прачнуўся і ўбачыў край узыходзячага сонца.|@corpus
wavs/011968.wav|"— Лухта, паніч. За гэты час некаторыя нават не паслалі спытаць, як з вамі. Стары пан пасмейваецца. Кажа: ""Байкот"", вось як."|@corpus
wavs/011969.wav|"— ""Ку-га"" зрабіла аблаву на Чорнага Войну. — Забілі? — Выслізнуў. А потым прыйшоў ліст з пагрозаю ад ""Ку-гі"" Юлляну Руткевічу."|@corpus
wavs/011970.wav|— За што? — А д'ябал яго ведае, — Кірдун раптам стаў. — Панічыку, сакрэт.|@corpus
wavs/011971.wav|Будзе ён і на месцы вашых дамоў — колькі іх ні ёсць. Цярпеў я. Дарма трываў. Больш не буду.|@corpus
wavs/011972.wav|І тады ён зрабіў намаганне і ўстаў. Устаў насустрач сонцу і, захінуўшыся ў прасціну, пайшоў з альтанкі.|@corpus
wavs/011973.wav|А па-другое, не пойдзе ён з табою біцца. Ён гандляр, хоць і дваранін. — Трэба, каб Ісленьеў ведаў.|@corpus
wavs/011974.wav|У справу з Таркайлам старога не цягні. — Падумаў. Затым сказаў: — На Таркайлу нельга глядзець як на роўнага.|@corpus
wavs/011975.wav|Паглыбіўся ў кнігу, а потым кінуў на Алеся такі позірк, нібы нічога і не здарылася, нібы толькі гадзіну назад яны разышліся.|@corpus
wavs/011976.wav|Стары Вежа яшчэ здалёк пачуў гоман і зразумеў: абышлося. І ўсё ж ён звыкла стрымаўся і не выявіў сваіх пачуццяў.|@corpus
wavs/011977.wav|Тодар Таркайла ўбачыў Вежу і разгубіўся. Па сполаху ў вачах Вежа ўпэўніўся: ён. — То як панавы справы? — Якія? — спытаў Таркайла.|@corpus
wavs/011978.wav|Толькі маўчыце. — Не жартуй, — сурова сказаў Алесь. — Чаму думаеш? — А каму Юллян калі зашкодзіў.|@corpus
wavs/011979.wav|— Двабой. — З ім? Па-першае, гэта ўжо не двабой, а трыбой. Іх жа двое.|@corpus
wavs/011980.wav|— Трэба, трэба было, каб устаў. Прыбягаў хлапец ад Міхаліны. Вяселле скора. Падганяе пан Яраш.|@corpus
wavs/011981.wav|Алесь абняў гэтага першага чалавека са зноў здабытага свету.|@corpus
wavs/011982.wav|Чорныя вішні на падвоканні мансарды. Крынічка варушыць пясок. Твары Кагутоў.|@corpus
wavs/011983.wav|Адна рака здаўна-давён ведае, у якое мора яна плыве,|@corpus
wavs/011984.wav|Конь не вытрымаў і ўзяў у наўскапыт. Але ніхто яго не трымаў, не было страшных вяровак.|@corpus
wavs/011985.wav|Уначы над Карадагам узыдзе месяц, асвеціць іх, і кожнае заззяе празрыстым, слаба-ружовым і вінным, жамчужным святлом|@corpus
wavs/011986.wav|Іначай доўга, занадта доўга давядзецца бегчы. А мора чакае.|@corpus
wavs/011987.wav|Ямелькі Пугача, Ромкі Ракутовіча на іхнія паскудныя шыі!|@corpus
wavs/011988.wav|І няхай ручаінка ўбачыць яго нечакана, бо так было тады з кожнай ручаінкай,|@corpus
wavs/011989.wav|другая — з цяжкасцю прабівае сабе шлях.|@corpus
wavs/011990.wav|Мора чакае! Мора шуміць пада мной!|@corpus
wavs/011991.wav|"Дзед перад ад'ездам дастаў і палажыў яму на стол ""Парчовую кнігу Загорскіх"", ""Кнігу малодшых радоў"", ""Хроніку Сухадола і Збарова"","|@corpus
wavs/011992.wav|Але няхай ён хаця б здалёк, хаця б дажджавой кропляй на лісціку дняпроўскага явара, кропляй, якая праз хвіліну ўпадзе ў крыніцу,|@corpus
wavs/011993.wav|Сядзелі ўтраіх. Еўфрасіння Глебавічна пляла карункі. Дзед сядзеў у крэсле і папіваў.|@corpus
wavs/011994.wav|Наперадзе, вядома, яшчэ скалы, у якіх трэба пратачыць сабе дарогу, пяскі, у якіх трэба не высахнуць,|@corpus
wavs/011995.wav|свая зямля ім — мачыха. Сволач пан, кругом сволач. Ваські Вашчылы на іх мала,|@corpus
wavs/011996.wav|бо яны не ведалі, якое мора чакае іх, і падалі туды, яшчэ не ведаючы аб існаванні мора, кожная паасобку,|@corpus
wavs/011997.wav|"Аксамітную кнігу, ""Гасудараў радасловец"", ""Гарадзейскі прывілей"" і ""Статут Літоўскі""."|@corpus
wavs/011998.wav|На сыходзе другога дня Алесь, адначасова з рыўцом пугі, стрэліў з пісталета халастым зарадам.|@corpus
wavs/011999.wav|ён помніў, як ляскалі пугі на выпасе чыстакроўных коней, дзе ён бегаў стрыгунком. І ён любіў маленькага гаспадара.|@corpus
wavs/012000.wav|і, нарэшце, саміх сябе, сваё жыццё. Мы нясём у гэта мора ўсё добрае і злое, што мы бачылі,|@corpus
wavs/012001.wav|нагрэтым мармурам, курыцай і перцам, сухім авечым памётам. Іліядай! Я прыкрываю паперу сваім целам.|@corpus
wavs/012002.wav|Польшча ў іх за душою?! Свая зямля?! Польшчу яны прапілі. Расея для іх — чарналапатніца,|@corpus
wavs/012003.wav|Уздымаю вочы яшчэ вышэй — і тады бачу, як на вяршыні Карадага, на вяршыні Святой Гары, спакойна спачываюць два маленькія празрыстыя воблачкі.|@corpus
wavs/012004.wav|А ўдзень ён прывучаў Тромба. Ён проста ўспомніў, што лясканне пастуховай пугі вельмі нагадвае стрэл.|@corpus
wavs/012005.wav|Алесь зрабіў некалькі крокаў насустрач, даў каню цукар, сеў на яго і, супакойваючы, аб'ехаў вялікі круг па жоўтай лугавіне.|@corpus
wavs/012006.wav|а мора наступае і адступае, і мой камень, здаецца, гайдаецца ў вадзе,|@corpus
wavs/012007.wav|зрываючыся з замшэлых скал, як звонкі струменьчык у сердалікавую бухту.|@corpus
wavs/012008.wav|Толькі гудзеў ды часам пастрэльваў іскрамі камін. — Што было на выбарах? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/012009.wav|А вада імчыцца справа і злева ад мяне, ірвецца ў бухту, разбіваецца аб скалы, нясе з сабою, як тысячы тысячы год,|@corpus
wavs/012010.wav|дымныя агаты, зеленаватыя халцэдоны і вінна-празрысты (як маладое тутэйшае віно) сердалік.|@corpus
wavs/012011.wav|А Алесь сядзеў за сваім сталом, заваленым кнігамі. Было ціха.|@corpus
wavs/012012.wav|І конь нават не здрыгануўся, толькі касавурыў шалёным вокам. .Увечары яны сядзелі ў бібліятэцы.|@corpus
wavs/012013.wav|У гэтых кнігах самае важнае было адзначана, бо ўсе яны, акрамя дзвюх, былі рукапісныя копіі.|@corpus
wavs/012014.wav|Кентаўр наўзавад ляцеў яму насустрач і яшчэ здалёк стрэліў з пісталета ў паветра. А потым яшчэ і яшчэ — пераможна і горда.|@corpus
wavs/012015.wav|мы нясём у яго сваё жыццё, нават больш — сваю душу. І кожны ўпадае па-свойму.|@corpus
wavs/012016.wav|"І ляскаў, частуючы каня цукрам пасля кожнага ""стрэлу"". Гэтага Тромб не баяўся,"|@corpus
wavs/012017.wav|Часам так бывае і цяпер. Тады гэта здаралася толькі так. Спяшайся, цурок вады!|@corpus
wavs/012018.wav|Падымаю вочы і заўважаю — далёка! — празрыстае дрэўца гледычыі.|@corpus
wavs/012019.wav|Часам у глыбінях мільгане сіняе вераценца скумбрыі, па распаленых, пахучых баках каменя бегаюць цікаўныя крабы,|@corpus
wavs/012020.wav|ці не досыць мне вадзіць без дарогі тонкі, дзіцячы струменьчык жыцця майго дарагога хлопца.|@corpus
wavs/012021.wav|Перазараджаючы пісталет, Алесь гаварыў з Тромбам ласкавым, журлівым голасам. Зноў стрэл. На гэты раз трошкі гучнейшы за пугу.|@corpus
wavs/012022.wav|І сярод гэтай сухмені вялізны, аж да Турцыі, і глыбокі, аж да апошняга дна, наскрозь сіні празрысты крышталь|@corpus
wavs/012023.wav|убачыць далёкае-далёкае мора, да якога ляжыць ягоны шлях. Яму так будзе лягчэй. І нясцерпна больш цяжка.|@corpus
wavs/012024.wav|Адна бачыць мора з самых сваіх вытокаў, другая — пакутліва і доўга, вельмі доўга, шукае яго.|@corpus
wavs/012025.wav|адбіткі берагоў, якія яны бачылі на сваім шляху, каламуць, колер вод, галіны, лісце сваіх лясоў і траў|@corpus
wavs/012026.wav|а калі пашанцуе, — толькі аднымі пырскамі, — падае мне на спіну. Халодныя, як апёк, пацалункі салонай марской вады.|@corpus
wavs/012027.wav|зграбныя, як дзяўчаты, вербы, карані якіх трэба напаіць, і палі сеч, з якіх трэба літасціва змыць кроў.|@corpus
wavs/012028.wav|— як сердалік. Але галоўнае — мора! Гэта тое самае мора, у якое ўпадае мой Дняпро.|@corpus
wavs/012029.wav|Дзед аж пачырванеў, успомніўшы. — Ат! І злосна кінуў: — Дарабковічы. Выскачкі.|@corpus
wavs/012030.wav|І адразу ўбачыў, як дробна задрыжала, пераліваючыся, ільсняная плямістая скура каня.|@corpus
wavs/012031.wav|Алесь прывучаў Тромба да стрэлаў і, яшчэ, чытаў нататкі генеалогіі і геральдыкі.|@corpus
wavs/012032.wav|Не трэба адгаворваць. Час. Хай шпарчэй пабяжыць вада. Досыць маруднасці.|@corpus
wavs/012033.wav|Святло месяца прабівалася праз каляровыя шыбы, падала на бясконцыя карэньчыкі кніг.|@corpus
wavs/012034.wav|А чацвёртая нечакана, яшчэ за хвіліну не ведаючы нічога, падае ў яго, як струменьчык вады ў сердаліктавую бухту.|@corpus
wavs/012035.wav|акрамя кавалка цукру. І ён, здалёк, лёгенька загігатаў.|@corpus
wavs/012036.wav|Я ляжу на гарачым змаршчакаватым камені і думаю,|@corpus
wavs/012037.wav|Адбегшы, конь глянуў здалёк на гаспадара і ўбачыў, што ён нават не глядзіць у ягоны бок, што ў яго нічога няма ў руках,|@corpus
wavs/012038.wav|Вялізныя сухія струкі на ім — як вязкі скручаных цёмных змей.|@corpus
wavs/012039.wav|Мора, цёмна-сіняе, у рэдкіх белых карунках, разбіваецца аб вялікі камень, на якім я ляжу, усплёсквае пенай і трапляе мне на ногі,|@corpus
wavs/012040.wav|І зноў стрэл. І зноў тое самае. Дзед, пад'язджаючы вечарам да парку, яшчэ здалёк заўважыў дзікага маленькага кентаўра.|@corpus
wavs/012041.wav|І ён, і яшчэ тысячы, тысячы рэк, ручаін і проста струменьчыкаў аддаюць мору ваду,|@corpus
wavs/012042.wav|— найчысцейшай вады. Мора пахне ёдам і водарасцямі, зямля — пылам, сухой калючкай,|@corpus
wavs/012043.wav|Трэцяя губляецца ў пясках, перасыхае і гіне, так і не заўважаючы марскіх хваль.|@corpus
wavs/012044.wav|А зямля вакол сухая, парэпаная, як далонь малпы, попельна-шэрая або блакітная.|@corpus
wavs/012045.wav|"то вырастаючы, то апускаючыся, звонкі, як бронзавы карабель арганаўтаў, неўміручы ""Арго""."|@corpus
wavs/012046.wav|Частка дваццатая. Я пішу гэтыя радкі на паперы, салёнай ад марскога ветру.|@corpus
wavs/012047.wav|Дзед вярнуўся з губернскага з'езду раззлаваны. Усе тры дні, што яго не было,|@corpus
wavs/012048.wav|— Зневажальнік ты, бацюхна, — сказала Глебавічна. — А што ў іх за душою? — горка сказаў князь. — Расея ў іх за душою?|@corpus
wavs/012049.wav|Бо, пабачыўшы мора, чалавек перастае быць дзіцем, чалавек робіцца чалавекам.|@corpus
wavs/012050.wav|— І гэта вас клікалі чырвоным? — Я і ёсць чырвоны. Але я не хачу, каб чырвоныя перадчасна пралілі чырвоную кроў.|@corpus
wavs/012051.wav|А можа, гэта зазвінелі, гойдаючыся, самі галіны дуба?|@corpus
wavs/012052.wav|І ўжо трохі нібыта і цёплага. Лёду нядоўга асталося пужаць зямлю,|@corpus
wavs/012053.wav|Ішоў моўчкі і толькі потым дадаў: — Вырасце, вырасце жарабя.|@corpus
wavs/012054.wav|Але не скакаць у Гарыпяцічы ён не мог.|@corpus
wavs/012055.wav|У шэры і золкі дзень прыехаў па мокрым снезе Адам Выбіцкі.|@corpus
wavs/012056.wav|Нібы адляцела з гэтай смерцю юнацтва. І ніхто больш не заспявае пра белае жарабя.|@corpus
wavs/012057.wav|— Добра, дзеду. Юрась быў узрадаваны, што прыехаў з акадэміі і затрымаўся, але сэрца ў яго балела за дзеда.|@corpus
wavs/012058.wav|А потым, нібы страціўшы цікавасць да ўсяго на зямлі, лёг на салому.|@corpus
wavs/012059.wav|Дзедавы вочы глядзелі ў сіняе неба, у якім магутна распасціраўся безліччу галін волат-дуб.|@corpus
wavs/012060.wav|Суровыя вочы глядзелі ў абшар. — Ухіляюся табе, рэчачка, — сказаў Кагут.|@corpus
wavs/012061.wav|Дуб раптам вырас так, што зацямніў сонца. І толькі неба яшчэ трошкі свяціла праз звонкія галіны.|@corpus
wavs/012062.wav|Няўжо вы думаеце, што слова найбагацейшага гаспадара ў абарону мужыкоў нічога не азначае? — Ну? — Ну і вось.|@corpus
wavs/012063.wav|— Ну, вось і далучайся на злом галавы. Ах, не да часу! Ах, д'ябал! Хто там у іх ядро? — кінуў Алесь. — Корчакавы хлопцы. Усе ўзброеныя. А за імі — натоўп.|@corpus
wavs/012064.wav|Я не хачу, каб расстрэльвалі і хвасталі. Не хачу расправы. Паспрабую спыніць бойку. А Ісленьеў зробіць так, што расправа не будзе жорсткая.|@corpus
wavs/012065.wav|А там ён завядзе старога ў хату.|@corpus
wavs/012066.wav|Адам сеў, нібы з яго выпусцілі паветра: — Бунт, пане княжа. — Які я табе пане княжа?|@corpus
wavs/012067.wav|"Ніяк не мог апамятацца і пакінуць думаць аб сваяках Марылі. Паўтараў: ""Два гады паншчыны для мужыкоў."|@corpus
wavs/012068.wav|Алесь успамінаў гукі ліры, і песню пра белага каня, і белага-балага дзеда ў белым садку, і чырвань залітай зарывам грушы.|@corpus
wavs/012069.wav|Перадчасна. Выбіцкі пачырванеў. — Я завязу ліст, — сказаў ён. — Даруйце мне. — Вельмі буду абавязаны, — сказаў Алесь. — Гэта вызваліць, магчыма, і маю шкуру.|@corpus
wavs/012070.wav|Хвілін праз трыццаць пасля таго, як аконам вылецеў з двара, Алесь сышоў па сходах. — Можа, трэба па дапамогу? — спытаў Халімон Кірдун. — Не трэба.|@corpus
wavs/012071.wav|— Пачуеш. — Не. Адхадзіў сваё. Адламаў танюткую галінку вішні.|@corpus
wavs/012072.wav|— Дарогаю ўзнялі дзве вёскі Хаданскага. Ідуць у Гарыпяцічы біць з тамтэйшай званіцы набат.|@corpus
wavs/012073.wav|Пяць вёсак супраць імперыі! Лухта якая. То асцярожныя занадта, а то. Не, гэта трэба спыніць.|@corpus
wavs/012074.wav|Крычаць многа. Адмаўляюцца ад устаўных грамат і выкупу, не хочуць быць часоваабавязанымі.|@corpus
wavs/012075.wav|— Шкада, зямля яшчэ мёртвая. Пачуць бы, як мяккай зямлёй запахне.|@corpus
wavs/012076.wav|Ты-то дачакаешся, а я — не. Не дачакаюся я, унук. Не дачакаюся светлага дня.|@corpus
wavs/012077.wav|Мінула два дні з таго моманту, калі корсту з Кагутом апусцілі ў магілу.|@corpus
wavs/012078.wav|У ім Валеры, каморнік Ільдэфонс Мілевіч, Стах Сангін, і Эразм Заблоцкі, ды яшчэ Хвэлька Ражанскі, хлопец трохі з кашай у галаве, але рашучы.|@corpus
wavs/012079.wav|"Яшчэ два. А плаціць усё жыццё""."|@corpus
wavs/012080.wav|Узрадаваўся, пачаў. — З Корчакам ідуць блізнюкі Кандрат і Андрэй. Бацька Кагут, як дачуўся, кінуўся за імі, каб затрымаць.|@corpus
wavs/012081.wav|Косці стануць зямлёй, і вырастуць дрэвы, і пацякуць з іх кроплі дажджу.|@corpus
wavs/012082.wav|Частка шаснаццатая. Праз колькі дзён пасля чытання маніфеста ў Мілым памёр стары Даніла Кагут.|@corpus
wavs/012083.wav|— Хто ж яго ведае. Расце недзе, пэўна. — Доўга нешта для каня. — Гэта не просты конь.|@corpus
wavs/012084.wav|"Крадзеная інтэндантамі яшчэ ў вайну, і таму танная. Праўда, дубальтоўкі, а штуцэраў няшмат, але і тое добра. Жадаю поспеху, браце""."|@corpus
wavs/012085.wav|І нават самы мудры, нават бог, іх не адрозніць.|@corpus
wavs/012086.wav|Кагут старэйшы гладзіў далонню шурпатую кару дрэва. Дубу было не менш як чатырыста год. Высока ў сіняе неба ўскідваў ён свае галіны.|@corpus
wavs/012087.wav|"Ведаю з надзейных крыніц. Малю вас і сам зраблю ўсё"". Выбіцкі паківаў галавою і паклаў паперку на стол. — Я не павязу ў Магілёў даносу, князь."|@corpus
wavs/012088.wav|— Ну вось. Паміраць буду. Не крычы. Дай цішыні.|@corpus
wavs/012089.wav|— Ёлуп хвашчоўскі твой Корчак, — раззлаваўся Алесь. — Ён нападзе ды ў пушчу пойдзе, а людзям што рабіць?|@corpus
wavs/012090.wav|— Дзеду, — спытаў Юрась. — А дзе тое белае жарабятка? Вочы ў старога былі светлыя і пустыя:|@corpus
wavs/012091.wav|Потым неба згасла.|@corpus
wavs/012092.wav|Юрась, баючыся пабегчы за сваімі і пакінуць дзеда аднаго, сеў трохі ўбаку, вырашыў счакаць.|@corpus
wavs/012093.wav|— Адправіш грошы вось на гэты адрас пану Каліноўскаму. Майго імя не называй. Выбіцкі муляўся. — Княжа. — Здарылася нешта?|@corpus
wavs/012094.wav|Што ўжо тут. Корсту Дняпровай вадой апырскайце. Я пачую.|@corpus
wavs/012095.wav|Так заўсёды бывала перад небяспекай: стан, падобны на захапленне ці на лёгкі хмель.|@corpus
wavs/012096.wav|Стары стаў на калені ў салому і пакланіўся рацэ,|@corpus
wavs/012097.wav|А галін было — не злічыць. А за дубам быў Дняпро.|@corpus
wavs/012098.wav|Абяцайце мне словам двараніна, што даб'ецеся ў губернатара, каб не каралі нявінных вясковых жыхароў. Яны, напэўна, прыйдуць глядзець, але яны не вінаватыя.|@corpus
wavs/012099.wav|Стары ішоў сцежкай да дуба. Тут ляжаў маленькі сумёт саломы: блізнюкі пільнавалі тут зайцоў, якія панадзіліся ў сад.|@corpus
wavs/012100.wav|— Войска прыйдзе з Сухадола, а не з Магілёва. І з войскам — Мусатаў. Людзей раздушаць яшчэ да таго, як з губерні прыйдзе адказ. І таму гэта не данос.|@corpus
wavs/012101.wav|Добрае было сена, зялёнае, ні разу не трапіла пад дождж. — Скажаш, каб авёс не мантачылі.|@corpus
wavs/012102.wav|— Памятаеш? — паказваў на прызбу Юрась. — Тут ты Алесю песню тады спяваў. — Але. Даўно было.|@corpus
wavs/012103.wav|Піша вершы. І па-беларуску. Але гэта справа дзесятая. Арганізацыя ёсць, вось што галоўнае.|@corpus
wavs/012104.wav|Быў, відаць, устрывожаны. Алесь якраз расшыфроўваў тайнапісны ліст ад Кастуся. Пад гарачым прасам літары сталі зеленаватыя. Пісалі, відаць, лімонам.|@corpus
wavs/012105.wav|Алесь спаліў ліст у каміне. У гэты момант усхваляваны пан Адам зайшоў у пакой.|@corpus
wavs/012106.wav|Я не хачу, каб лютавалі над народам, і раблю спробу рэабілітаваць яго. Корчак пойдзе ў лес, а людзі, Выбіцкі?|@corpus
wavs/012107.wav|Кінуўшы лейцы на рукі Змітру, скочыў на снег, амаль пабег па сходах у палац.|@corpus
wavs/012108.wav|Я таксама не марную часу. Аб'ездзіў частку Слонімшчыны, быў у Зэльве і Лідзе, у Гродні, у Саколцы. Стварылі цэнтр па кіраўніцтву Гродзенскай губерняй.|@corpus
wavs/012109.wav|Выбіцкі яшчэ больш збялеў і, зірнуўшы на Алеся, раптам сказаў глуха: — Далучымся?|@corpus
wavs/012110.wav|Яна была ўжо зялёная на зломе і пахла гаркаватым. — Пахне як, Юрась. Жыццём пахне.|@corpus
wavs/012111.wav|Шмат паветра было над вялікай ракой. Сіняга, халоднага, сляпучага.|@corpus
wavs/012112.wav|— Рэчка ты мая, рэчанька. Залаценькая ты мая. Бяжы сабе ды бяжы.|@corpus
wavs/012113.wav|— Бяжы сабе ды бяжы. — Дзеду, — сказаў Юрась. — Маўчы, — сказаў стары. — Не замінай.|@corpus
wavs/012114.wav|Потым ён стаў глядзець на пасінелы лёд Дняпра, на паплавы і далёкія лясы.|@corpus
wavs/012115.wav|А над Дняпром, і над дубам, і над ім, старым Кагутом, было сіняе неба.|@corpus
wavs/012116.wav|і Дняпро напружыў пад ім усе свае магутныя мускулы. Ветрык варушыў белыя дзедавы валасы.|@corpus
wavs/012117.wav|Галіны пагойдваліся, нібы сам купал неба велічна гойдаўся на іх.|@corpus
wavs/012118.wav|— Дзеду! — Мне не балюча, то чаго крычаць?|@corpus
wavs/012119.wav|Добра будзе пад такім небам беламу каню. Стане моцным канём жарабятка.|@corpus
wavs/012120.wav|Справядлівасці ездзіць належыць на мужыцкіх пузатых конях.|@corpus
wavs/012121.wav|Алесь усе гэтыя дні сядзеў дома, бавячы час з Вацлавам і кнігамі. Нікуды не хацелася ісці, а ў душы было пуста.|@corpus
wavs/012122.wav|Прыйдзе войска. — Я не пасылаю даносаў, пан Адам, — жорстка сказаў Алесь. — Адпраўляю гэты ліст менавіта таму, што прыйдзе войска. Не разумею.|@corpus
wavs/012123.wav|— Бунт, Алесь. Паўсталі Браніборшчына, Крутое і Вязынічы, — ледзь-ледзь варушыў вуснамі паляк.|@corpus
wavs/012124.wav|Бывай, Кірдун. Ён крануў каня з двара, адчуваючы дзіўную звонкую пустату, якая поўніла ўсё цела.|@corpus
wavs/012125.wav|— Разумнейшы, значыцца. Нешта трэба рабіць. Неяк трэба ўтрымаць людзей ад крыві, абараніць ад бізуноў, знявагі, смерці.|@corpus
wavs/012126.wav|— Іх колькі? — Пакуль пяць вёсак. — А наваколле? — А наваколле — вашы вёскі. Бунту ў іх няма і, пэўна, не будзе, — прызнаўся Выбіцкі.|@corpus
wavs/012127.wav|Звяждоўскі ў Вільні складае арганізацыю па кіраўніцтву групамі ўсёй Беларусі і Літвы. Будзем збіраць сілы на будучае.|@corpus
wavs/012128.wav|Ішоў высокі, увесь белы як снег, ад валасоў і вусоў да світкі, да белых скураных поршняў.|@corpus
wavs/012129.wav|Кроў зямлі цякла ў жылах дуба. А кара была шурпатая, як мужыцкія рукі.|@corpus
wavs/012130.wav|У вачах не было ўжо нічога ад зямлі. Яны ведалі нешта такое, чаго не ведаў ніхто.|@corpus
wavs/012131.wav|Сваіх пакуль што стрымлівай ад непажаданай гарачкавасці. Пашырай арганізацыю і думай аб зброі.|@corpus
wavs/012132.wav|Аконам хаваў у кішэнь пулярэс: — А можа, не рызыкаваць? — Не, — сказаў Алесь. — Спяшайцеся, Выбіцкі.|@corpus
wavs/012133.wav|Ён ішоў дваром, аглядаў хату, дворныя будовы, ішоў садам і аглядаў дрэвы вялікага ўжо саду, які сам пасадзіў.|@corpus
wavs/012134.wav|Тэрмінова напішы, ці можаш паслаць дзве тысячы рублёў. Ёсць магчымасць танна купіць партыю зброі.|@corpus
wavs/012135.wav|Ворыва хутка. І калоды ўсе хай Кандрат пакладзе на латы, каб не гнілі.|@corpus
wavs/012136.wav|Потым стары аглядаў лазню і ўспамінаў старую, якая сплыла, і мацаў рукою сена ў адрыне.|@corpus
wavs/012137.wav|Ах, коннічак ты мой на белым кані, — іранізаваў ён з сябе. — Ах, галава ты дурная. Бачыце, збавіцель.|@corpus
wavs/012138.wav|Я паеду без зброі. І тыя і іншыя могуць зрабіць са мною, што хочуць. Ён паспешліва збіраўся. Загадаў Логвіну асядлаць Ургу. Накінуў плашч. У саквы загадаў пакласці бінты, корпію і ёд.|@corpus
wavs/012139.wav|І вось у першы сонечны дзень узяў Юрася і, абапіраючыся на яго (а раней і кіем не карыстаўся), пайшоў з унукам пад запаветны дуб на канцы пасады.|@corpus
wavs/012140.wav|як тыя, старажытныя, што абагаўлялі Дняпро і таксама сталі зямлёю і ім.|@corpus
wavs/012141.wav|Загорскі, нібы не заўважаючы, клаў грошы ў пулярэс. — Паедзеш у Магілёў, — сказаў ён Выбіцкаму.|@corpus
wavs/012142.wav|Проста туды, у раку. І ён стане ракою, а рака ім.|@corpus
wavs/012143.wav|Хай устаюць потым, калі ўстануць усе, калі возьмуцца за зброю сябры. — У Магілёў паедзеш, — сказаў Алесь. — Дашлеш грошы, а Ісленьеву перадасі вось гэта.|@corpus
wavs/012144.wav|Юрасю здалося, што дзед гаворыць не тыя словы. Але ён зірнуў у яго вочы і сумеўся.|@corpus
wavs/012145.wav|Млявасць нарадзілася ў целе. Цёплая-цёплая. Цягнуўся ў неба дуб. Пачуліся гукі лірных струн.|@corpus
wavs/012146.wav|Не бойся, гэта нядоўга, — сонна мармытаў дзед.|@corpus
wavs/012147.wav|"Ён хутка напісаў некалькі слоў. — ""Граф, — прачытаў Выбіцкі. — Корчак з людзьмі ідзе на Гарыпяцічы. Усімі сіламі паспрабую зрабіць так, каб не палілася кроў. Не хачу гэтага."|@corpus
wavs/012148.wav|Цяпер перад абодвума была вечнасць.|@corpus
wavs/012149.wav|І тады белы сцёбнуў лёскай каня і закурыў у алею, у зменлівы цень, у скокі сонечных зайчыкаў, пакінуўшы далёка за сабою кабрыялет.|@corpus
wavs/012150.wav|— А хто такі той Чорны Война? Вусны Выбіцкага няўлоўна пацяплелі. — Люблю смелых, — сказаў ён.|@corpus
wavs/012151.wav|Гаварыла і гаварыла нешта гартанна-страснымі і ціхімі словамі і толькі потым спахапілася:|@corpus
wavs/012152.wav|Дарога пайшла з грывы ўніз, бліжэй да Дняпра, і тут вачам адкрылася прытульная і даволі вялікая лагчына.|@corpus
wavs/012153.wav|Пан Адам сядзеў натапыраны і неяк дзіўна ўсміхаўся. — Раўбіч яму паведаміў, — буркнуў ён.|@corpus
wavs/012154.wav|Апошні цень. Ані спаймаць яго, ані купіць. Як дух. Каб не спалі.|@corpus
wavs/012155.wav|Здзіўлены, амаль спалоханы гэтым нечаканым з'яўленнем, не разумеючы яшчэ, што да чаго, ён баяўся ўзняць вочы і таму бачыў толькі белую скуру сядла і белы гарнітур для верхавой язды.|@corpus
wavs/012156.wav|— Ах, Жорж! — сказала з дакорам жанчына. І адразу прыпала да хлопчыка,|@corpus
wavs/012157.wav|з доўгім мезанінам і двума балконамі, над якімі цяпер былі нацягнуты сляпуча белыя, бялейшыя, чым муры, маркізы. Вакол дома ішла галерэя на лёгкіх каменных арачках.|@corpus
wavs/012158.wav|Ёй толькі таго і трэба было. Абхапіла, пачала шаптаць на вуха. Але ў ім ужо расло абурэнне і сорам,|@corpus
wavs/012159.wav|Алея разарвалася на два паўколы з дрэў, і наперадзе, за клумбай, за кругам гонару, стаў дом,|@corpus
wavs/012160.wav|Потым нясмела, спадылба, кінуў позірк вышэй і ўгледзеў|@corpus
wavs/012161.wav|смяшлівыя васільковыя вочы з нейкім нетутэйшым, доўгім,|@corpus
wavs/012162.wav|— Можа, таму, што сам не такі. А Война смелы. І страшны. Ездзіць сабе на вараным і страляе.|@corpus
wavs/012163.wav|вельмі загарэлы, амаль шакаладны твар; усмешку, што адкрывала роўныя белыя як снег зубы; белакурыя, хвалістыя вусы і грыву валасоў і, галоўнае,|@corpus
wavs/012164.wav|— Ён не разумее, Жорж. — Ці добра я пачаў? Коні — мара хлапчукоў. Вось я і пракаціў.|@corpus
wavs/012165.wav|— падскакаў да тэрасы, зноў узняў Алеся і лёгка перасадзіў яго цераз парэнчы, на рукі жанчыне.|@corpus
wavs/012166.wav|крыкнуў, цвёрда верачы, што вось зараз маці прыйдзе і ўратуе. Крыкнуў і адразу засаромеўся.|@corpus
wavs/012167.wav|Алесь зразумеў, што Выбіцкі больш нічога не скажа, і не распытваў далей.|@corpus
wavs/012168.wav|— руку жанчыны, пяшчотна-тонкую, асабліва белую сярод чорных карункаў шырокага рукава.|@corpus
wavs/012169.wav|пакуль не пераходзілі — на верхавіне грады — у перастойную адвечную пушчу.|@corpus
wavs/012170.wav|тым ясней вымалёўваўся двухпавярховы будынак|@corpus
wavs/012171.wav|Алесь на ўсе вочы глядзеў на яе. Не, гэта было не тое. У яе былі маленькія рукі і ногі, непрыгожа танклявая постаць.|@corpus
wavs/012172.wav|Потым з вузкага жарала цёмнай алеі вырваўся, як ядро з гарматы, коннік на белым кані і наўскапыта памчаўся да іх.|@corpus
wavs/012173.wav|такую белую і празрыстую, быццам уся яна была пабудавана з сонечнага святла.|@corpus
wavs/012174.wav|Сінія вочы смяяліся, заглядаючы ў зрэнкі маленькага звераняці, што скурчылася на руках, унікаючы чужых вуснаў.|@corpus
wavs/012175.wav|Але ж яе твар з такімі цёплымі шэрымі вачыма, з такім спакойным ротам! Але ж каштанавыя іскрыстыя валасы!|@corpus
wavs/012176.wav|У парку бялела нешта, перакрэсленае па фасадзе серабрыстымі мётламі італьянскіх таполяў. Чым бліжэй пад'язджаў кабрыялет,|@corpus
wavs/012177.wav|— сказаў, чамусьці па-руску, пан Адам, сказаў з такой завучанай інтанацыяй, што адразу можна было зразумець: гаворыць не свае словы.|@corpus
wavs/012178.wav|міндалевідным разрэзам тонкіх павек. У наступны момант моцныя рукі бесцырымонна схапілі яго, падкінулі ўгору і зноў спаймалі,|@corpus
wavs/012179.wav|І ён раптам несамавіта, нечакана крыкнуў: — Мама! Крыкнуў амаль як сялянскае малое, на якое рушыць вуліцай карова,|@corpus
wavs/012180.wav|Зноў мільганула з левага боку срэбная стужка Дняпра, трохі больш вузкага ў гэтым месцы. Справа пайшлі лясы.|@corpus
wavs/012181.wav|— Чаго яму ездзіць? — Дваццаць год ездзіць. Усіх астатніх пабілі, пастралялі, па цытадэлях згнаілі. А гэты ездзіць.|@corpus
wavs/012182.wav|— Пацалуй мяне, — сказаў Белы. Але хлопчыку было няёмка, і ён, схіліўшыся, пацалаваў, — зусім як Кагутова папу,|@corpus
wavs/012183.wav|А яна цалавала. Ён плакаў, бо адчуваў, што злоўлены, што з гэтым шэптам канчаецца для яго ўсё.|@corpus
wavs/012184.wav|За ім сталі перад вачыма вясковыя хаты, значна больш дагледжаныя, чым у Азярышчы: амаль усе з садкамі, амаль усе крытыя новай саломай,|@corpus
wavs/012185.wav|Лазняк па берагах разарваўся, паказаўшы драўляны масток.|@corpus
wavs/012186.wav|А над Загоршчынай, вышэй па адхоне, слаўся пладовы вялізны сад, абрываючыся ўверсе, як па лінейцы, цёмнай і раскошнай сцяной ірэгулярнага парку.|@corpus
wavs/012187.wav|Збянтэжаны, ён паспрабаваў выкруціцца, але рукі трымалі яго моцна, а рот чалавека, які пахнуў нейкім вельмі прыемным тытунём, цалаваў яго твар.|@corpus
wavs/012188.wav|— Мы пратэстуем!.. Усё ідзе добра! Усё ідзе добра, сынок!|@corpus
wavs/012189.wav|быццам ён здрадзіў хаце, рукам Марылі, вачам братоў.|@corpus
wavs/012190.wav|— З самага пачатку і так па-чужому, Жорж. — Чорт, я і не падумаў, — сказаў смяшлівы. І абхапііў жанчыну і хлопчыка, прыціснуў іх да сябе:|@corpus
wavs/012191.wav|— Рыцарскі пункт гледжання на рэчы, — засмяяўся мужчына. — Я ж казаў, што ён мой сын, мой.|@corpus
wavs/012192.wav|Асадзіў каня ля самага кабрыялета так рэзка, што конь як быццам урос усімі капытамі ў зямлю. Алесь убачыў касы, нервовы зрак каня, яго раздзьмутыя ноздры.|@corpus
wavs/012193.wav|шырокі ганак, аблямаваны лёгкімі арачкамі, і белакаменная тэраса, на якой — невысока ад зямлі — стаяла жанчына ў шырокім ранішнім уборы. Белы — проста праз клумбу|@corpus
wavs/012194.wav|— Чорнага Войну, бачыце, так лёгка злапаць. Не ты, брат, першы. Лавілі.|@corpus
wavs/012195.wav|— Паехалі, паніч, — сказаў ён пасля паўзы. Кабрыялет пачаў спускацца ў лагчыну. Паручнік мільгнуў кропкай на далёкім пагорку і знік.|@corpus
wavs/012196.wav|і легкаважны, гучны голас весела пракрычаў нешта незразумелае і адначасова нібы трохі і зразумелае, але прызабытае. — Мой маленькі князь Загорскі!|@corpus
wavs/012197.wav|Узгоркі абкружалі яе і прыціскалі да ракі. Лагчыну, відаць, утварыла невялічкая рэчка, якая злівалася з Дняпром тут, амаль пад нагамі коней.|@corpus
wavs/012198.wav|Алесь, напэўна, паспеў бы лепей разглядзець усё гэта, але тут здалёк пачуўся тупат капытоў.|@corpus
wavs/012199.wav|Да рукі жанчыны — перш за ўсё. Рыцар! — Жорж! — зноў з дакорам сказала жанчына.|@corpus
wavs/012200.wav|уважліва заглядаючы ў яго вочы сур'ёзнымі, цёмна-шэрымі, як у Алеся, вачыма.|@corpus
wavs/012201.wav|— Ну, пацалуй мяне, пацалуй яе. Ну!|@corpus
wavs/012202.wav|Маладыя каля дарогі, яны ўзбягалі на ўзвышша, рабіліся ўсё больш і больш старасвецкімі,|@corpus
wavs/012203.wav|Усё гэта было роднае, толькі на хвіліну забытае, і вось цяпер усплывала ў памяці.|@corpus
wavs/012204.wav|І ён так разрыдаўся ў гэтых вузкіх руках, быццам сэрца яго рвалася на шматкі.|@corpus
wavs/012205.wav|Жанчына і Белы, абое яны гаварылі па-халопску з модным акцентам, але ўсё ж гаварылі, і гэта рабіла іх неяк больш блізкімі.|@corpus
wavs/012206.wav|а сям-там нават і гонтамі. — Загоршчына, — сказаў пан Адам. — Ваш маёрат, панічу.|@corpus
wavs/012207.wav|Здалёк можна было яшчэ заўважыць у парку, лявей і глыбей дома, нейкі круглы павільён,|@corpus
wavs/012208.wav|Потым стаў на сядло і перакінуў над балясамі свае гнуткае цела.|@corpus
wavs/012209.wav|а яшчэ лявей і значна далей — зграбную і вельмі высокую, вузкую цэркаўку на ўзгорку,|@corpus
wavs/012210.wav|У адным пакоі стаяў сабраны стол персон на дваццаць, і ля яго таксама нікога.|@corpus
wavs/012211.wav|Пакуль што я не хачу, каб графіня Еўдакія насіла жалобу і звалася ўдавой. Ён яшчэ помніў яе імя, расперазаны хам.|@corpus
wavs/012212.wav|Палац нібы вымер. Нікога не было на верасовай пустцы вакол. Нікога не было ля канавязяў і пабудоў.|@corpus
wavs/012213.wav|"Невядома толькі хто. З Таркайлавых нехта, ці з ягоных Кроеравых, ці мо адгукнулася праз сваякоў адна ахвяра, з ахвяр ""Ку-гі""."|@corpus
wavs/012214.wav|У росшуках самы страшны і заўзяты быў ён са сваімі чаркесамі. Трос палясоўшчыкаў, шукаў і лупцаваў людзей з лясных буд, смалакураў, бортнікаў.|@corpus
wavs/012215.wav|Ісленьеў узяў таго самага мужыка — ганца і паехаў у Кроераўшчыну. Дарогай па ўсіх пагостах бразгалі хаўтурна званы.|@corpus
wavs/012216.wav|шавіністам — палякаў, чыноўнікам і жандарам — мясцовых паноў, каб зжэрці іх.|@corpus
wavs/012217.wav|— Па-хрысціянску варта было б усіх нас павесіць, — сказаў Алесь. — За тое, што цярпелі сярод нас такога монстра. Даць вам ахову?|@corpus
wavs/012218.wav|Стары спакойна ўзняў на яго вочы. Яблычны румянец на ягоным свежым абліччы стаў мацнейшы. — Дзякую, — сказаў віцэ-губернатар.|@corpus
wavs/012219.wav|Ісленьеў і Паноў падымаліся па сходах. Нікога. На тэрасе з застаялымі лужынамі ад дажджу — таксама нікога.|@corpus
wavs/012220.wav|Тут усё стаяла на сваіх месцах, было нават сяк-так прыбрана.|@corpus
wavs/012221.wav|Яна расчыніла дзверы, і яны штурхнулі бутэльку, што ляжала на падлозе. Бутэлька яшчэ ракатала па шчарбатым паркеце, нібы нехта нябачны каціў яе.|@corpus
wavs/012222.wav|Ён быў малады чалавек і любіў ужыць лацінскае слова. Ісленьеў пакасіўся на яго і нічога не сказаў.|@corpus
wavs/012223.wav|Быў просты рахманы і вельмі мужны народ. Добры, верны сябрам і страшны ворагам, вольналюбівы, чысты і горды.|@corpus
wavs/012224.wav|Бо ўвесь час, што ён жыў тут, ён ні хвіліны не адчуваў спакою. Увесь час нешта глуха клекатала і варочалася пад зямлёй.|@corpus
wavs/012225.wav|"І ўсе крычалі аб ""народзе, даведзеным тымі, іншымі, да жывёльнага стану""."|@corpus
wavs/012226.wav|— Бачыце, я не патрабаваў бы гэтага ад яго, каб, скажам, памёр я, — сказаў стары. — Ну а вы? — спытаў Ісленьеў у Алеся.|@corpus
wavs/012227.wav|"Італьянцаў таксама. забілі, пазбавілі любові да волі і радзімы!.. Паглядзім, што яшчэ скажуць самі беларусы!"""|@corpus
wavs/012228.wav|А калі гэта нічога не дало і наваколле сціхла, зачыніўся ў Кроераўшчыне і пачаў лютаваць над сваімі.|@corpus
wavs/012229.wav|Дарогаю ён спыніўся ў Загоршчыне і тут даведаўся, што Кроер зноў запіў.|@corpus
wavs/012230.wav|Ніхто не стаяў на ганку. Вялізная камяніца са сляпымі вокнамі. Цішыня. Мокры верас вакол. Хмары над дахам.|@corpus
wavs/012231.wav|Алесь глядзеў на яго з жалем. Стары не мяняўся. Усё той самы румяны, сівы, добразычлівы. Харошы рускі чалавек.|@corpus
wavs/012232.wav|Ісленьеў успамінаў. У яго была добрая памяць, зусім як у таго чалавека, што калісьці рассеяў іх карцеччу. Што ўжо што, а ў памяці Мікалаю нельга было адмовіць.|@corpus
wavs/012233.wav|Ісленьеў унутрана застагнаў. Ён шчыра цікавіўся справамі краю. У яго былі знаёмцы ў цэнзуры,|@corpus
wavs/012234.wav|Ён, Ісленьеў, таксама памятаў шмат. Памятаў, напрыклад, як той у следчай камісіі тупаў на яго нагамі:|@corpus
wavs/012235.wav|І з таго часу толькі і думаем, як бы не зачапіла нас па нашай каштоўнай шкуры. Толькі і ходзім на задніх лапках.|@corpus
wavs/012236.wav|А жывёл, якія звар'яцелі ад жаху, галечы і цяжкай працы, амаль не было вакол, і нельга было так паплюжыць гэтых людзей.|@corpus
wavs/012237.wav|— Чаму вы не гаворыце пра сваё знаёмства з Якушкіным і Пестэлем? Мая добразычлівасць да людзей мае межы!|@corpus
wavs/012238.wav|А наступнай раніцай прыляцеў у Загоршчыну да Алеся ганец з Кроераўшчыны і апавясціў зноў, як тады, што пан Канстанцін памірае і паслаў дзесятак слуг паўсюль, каб апавясцілі аб гэтым.|@corpus
wavs/012239.wav|У непаразуменні, куды маглі разбегчыся слугі, дзве постаці ішлі абрыдліва запушчанымі пакоямі.|@corpus
wavs/012240.wav|Кожнага, хто гаварыў з ім, помніў усё жыццё: імя, імя па бацьку, дзе служыў, калі перайшоў з палка ў полк, як завуць жонку і дзяцей, калі гаварылі пра гэта.|@corpus
wavs/012241.wav|— Стары жарт, — працадзіў Алесь. — Ягоныя выдумкі трохі аднастайныя. Гэта ўжо трэці раз. — І ўсё ж, думаю, трэба паехаць, — сказаў Ісленьеў.|@corpus
wavs/012242.wav|Ісленьеў успамінаў. Півошчынская вайнішка і многія дзесяткі другіх бунтаў. Звычаі. Песні.|@corpus
wavs/012243.wav|Хто мог сказаць, што тут было і што ён адчуваў у апошнія хвіліны. — Боская адплата,— сказаў Паноў.|@corpus
wavs/012244.wav|"Пераважная большасць людзей трымала спіну і глядзела ў вочы проста. Высокую іхнюю годнасць нішто не магло зламаць, і хлусілі тыя, што казалі аб ""зацкаваных парыях"","|@corpus
wavs/012245.wav|І Ісленьеў не мог не бачыць ягоных пакут і ягонай велічы. — І ўсё ж? — спытаў Ісленьеў. Хлоп маўчаў.|@corpus
wavs/012246.wav|Война, як заўсёды, адседзеўся ў нейкай са сваіх шматлікіх схованак. Людзі Корчака даўно не з'яўляліся ў наваколлі.|@corpus
wavs/012247.wav|"Нічога. Усё ""нічога"". Бог ты мой, як можна зацюкаць народ."|@corpus
wavs/012248.wav|І слядоў не знойдуць. Не дазвольце грэх узяць! З Ісленьевым ехаў на гэты раз новы яго асабісты сакратар, Паноў.|@corpus
wavs/012249.wav|— Але няўжо вы думаеце, што я ў жыцці каго-небудзь баяўся? — Я не хацеў, каб вы зразумелі мяне так, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/012250.wav|Стала жудасна. Яны знайшлі таго, каго шукалі, толькі ў наступным пакоі.|@corpus
wavs/012251.wav|А мы памагалі гэтаму сваёй слепатой, немагчымасцю нешта зрабіць, бо гэта — сістэма.|@corpus
wavs/012252.wav|"Здзіўляў гэтым апошняга адстаўнога штабс-капітана, пасяляючы ў ім пачуццё, падобнае на прымхлівы жах: ""Праз дваццаць пяць гадоў успомніў!"""|@corpus
wavs/012253.wav|Проста так, абы спагнаць злосць. Дайшло да суседзяў. Усе разумелі: трэба сядзець ціха.|@corpus
wavs/012254.wav|— Аб чым ты? — сурова спытаў Ісленьеў. — Пагаворваюць ужо. Увальюць спірытусу ў глотку, а нос ды рот заціснуць. торбай з гарачым пяском пузыр мачавы раздушаць — і гамон!..|@corpus
wavs/012255.wav|У зале, дзе калісьці стаяла труна, — ані жывога духу. — Эй! — крыкнуў Паноў. — Ёсць хто?|@corpus
wavs/012256.wav|"Так, здаецца: ""Цэлы край узялі ды вось так забілі — трымай кішэнь!"|@corpus
wavs/012257.wav|Мужык хаваў вочы. Той самы Борка, што прыязджаў у Загоршчыну і тады. — Кажы, не бойся. — Адпявалі яго тройчы, — сказаў мужык.|@corpus
wavs/012258.wav|— Я аднойчы з'ездзіў. — Алесь пацёр запясце. — Па-хрысціянску, — сказаў віцэ-губернатар.|@corpus
wavs/012259.wav|Свяшчэннік і лекар не маюць права адмовіцца, убачыце п'янага лекара і п'янага папа. — Я б вам не раіў, — сказаў Вежа. — Вы не паедзеце?|@corpus
wavs/012260.wav|"і яны дасылалі яму ""для азнаямлення і прыняцця да ведама"" матэрыялы сталічных часопісаў, што датычыліся гэтай зямлі, нават калі яны і не праходзілі праз цэнзуру."|@corpus
wavs/012261.wav|Іван Таркайла цяпер нікуды не ездзіў адзін, а ўначы сядзеў у фальварку, зачыніўшы ўсе аканіцы.|@corpus
wavs/012262.wav|"Алесь помніў ягоныя словы аб ""цемры"" пасля расстрэлу ў Півошчах. І шкадаваў. Скруціла, беднага, жыццё. — Ну, паедзеце, — сказаў Алесь. — Убачыце п'яных гасцей."|@corpus
wavs/012263.wav|Злавілі двух-трох выпадковых валацуг, але забойцаў не знайшлі.|@corpus
wavs/012264.wav|Кроер ляжаў на падлозе, закінуўшы аблічча, з мёртвай рукою, усё яшчэ працягнутай да санеткі. Магчыма, і званіў.|@corpus
wavs/012265.wav|— То як? — паўтарыў пытанне губернатар. — Нічога, — бязгучна сказаў мужык. Ісленьеў ехаў і думаў.|@corpus
wavs/012266.wav|— А я вось за цябе вазьмуся, — сказаў Паноў, вельмі паважны ад усведамлення свайго новага становішча, — дзе гэта ты такое чуў?|@corpus
wavs/012267.wav|Адзіны чалавек, якога здарэнне прывяло ў лютасць, быў Кроер. Ясна, хто зрабіў. Мужычкі каханенькія. Ніхто іншы — яны!|@corpus
wavs/012268.wav|І нібыта паслаў нават па доктара і папа. — Прыкідваецца, — сказаў Вежа. — Вы думаеце? — Ісленьеў і сам верыў і не верыў.|@corpus
wavs/012269.wav|— У апеку яго! Віцэ-губернатар Ісленьеў выехаў у Сухадол, каб даследаваць справу на месцы.|@corpus
wavs/012270.wav|Рыпнулі недзе дзверы, і людзі заспяшалі туды, але гэта была пройма.|@corpus
wavs/012271.wav|Але не прыйшоў ніхто. Ці баяліся зайсці? Ці проста разбегліся?|@corpus
wavs/012272.wav|Абліччы людзей з загорскага наваколля і твар самога Загорскага, бацькі ягонага і дзеда. Раўбічы. Клейны. Корчакаўскія напады.|@corpus
wavs/012273.wav|"Званілі званы, бо памёр вялікі пан, але людзі не ехалі. — Гэта праўда, што вашага пана ""двойчы адпетым"" клічуць?"|@corpus
wavs/012274.wav|— Кінь, — грэбліва сказаў Ісленьеў. — Рэжце мяне на кавалкі, не баюся, — захлынаўся мужык. — Няма пекла, акрамя таго, што ад нараджэння да смерці.|@corpus
wavs/012275.wav|Імя аўтара ён забыў. Забыў і дакладныя словы. Але сэнс помніў. І не мог не згаджацца з гэтым чалавекам.|@corpus
wavs/012276.wav|Аблавы хадзілі па пушчах, людзі з цяжкасцямі, часам рызыкуючы жыццём, забрыдалі нават на некаторыя выспы сярод дрыгвы.|@corpus
wavs/012277.wav|Дэмагогія або палітыка чыстай вады. Варшаўскім магнатам трэба было скампраметаваць чыноўніцтва і ўлады (і не без падстаў),|@corpus
wavs/012278.wav|Чорны Война і ягоны аднаасобны, дзесяцігоддзямі, бунт. Апошняе забойства. Быў пашматаваны, закуты, але вялікі народ.|@corpus
wavs/012279.wav|Паспрабавалі былі трыццаць пяць год назад — леглі пад карцеччу.|@corpus
wavs/012280.wav|Нават інваліды па каплічках калаціліся драўлянымі нагамі ў петлях вяровак, што вялі да званоў. Дзень быў шэры і зусім не летні.|@corpus
wavs/012281.wav|— Усё наваколле. — Ну і як ён? Борка ехаў на сваім коніку збоку і трохі ззаду, хоць павінен быў весці. Ён маўчаў.|@corpus
wavs/012282.wav|І раптам віцэ-губернатар пачуў стогн, нібы ў таго раздзіралася нешта ў грудзях.|@corpus
wavs/012283.wav|Ніхто не выйшаў насустрач. Штурхнулі дзверы, пайшлі пакоямі. Запыленыя люстры і вокны.|@corpus
wavs/012284.wav|Хочаце — на каразн пасылайце, хочаце — літуйце мяне, а як бы ён гарэлкі не глынуў ці гарачым пяском не пагрэўся.|@corpus
wavs/012285.wav|Барыс раптам узняў на губернатара светлыя вочы: — Дзеля яго забярыце. Вытанчаецца ўжо цярпенне наша.|@corpus
wavs/012286.wav|Аднекуль здалёк, можа, з Гарыпяціцкай ці Браніборскай бажніцы, даляталі рэдкія, разарваныя яшчэ і вялікай адлегласцю, удары хаўтурных званоў.|@corpus
wavs/012287.wav|Ісленьеў таксама памятаў шмат. Вось і цяпер ён выцягваў словы таго артыкула з нетраў памяці.|@corpus
wavs/012288.wav|А гэты, як назнарок, баламуціў лютасцю ўсё наваколле. Усё мацнеў і мацнеў і, урэшце, дакаціўся да губерні агульны лямант:|@corpus
wavs/012289.wav|— Пане. Пане літасцівы, — сказаў мужык. — Забярыце вы яго ад нас. Забярыце, не дайце грэх на душу ўзяць. — Ты чаго?|@corpus
wavs/012290.wav|За тыдзень паліцыя і нават Мусатаў са сваім падначаленым, Буланцовым, ператрэслі ўсё наваколле.|@corpus
wavs/012291.wav|"аб людзях з ""вузкім чэрапам, што адвыклі ад мовы"", аб людзях ""звярынага выгляду"", якія ""пайшлі назад ад чалавека да жывёл"". Хлусня гэта была!"|@corpus
wavs/012292.wav|— Вы — пачатак. З часам мірыяды людзей сальюцца ў любові да вас, таму што вы нідзе не саступалі,|@corpus
wavs/012293.wav|— Бацька, — сказаў Кастусь з дакорам. — Гэта праўда, сынок. На жаль, праўда. — Мы не збіраемся вас суцяшаць, — панізіў голас Кастусь.|@corpus
wavs/012294.wav|— А толькі. гіне народ, калі на пачатку ягонай дарогі не з'явіцца такі, як вы, без кампрамісаў. Словам, вы ведаеце, нам няма прычыны казаць вам няпраўду.|@corpus
wavs/012295.wav|— Царыцу звязваюць з імем майго прадзеда. Калі першы раз ехала ў Магілёў. І потым у Крым.|@corpus
wavs/012296.wav|Шаўчэнка глядзеў на яго насцярожана. — На гэтай галеры ехаў мой дзед. — Чаму?|@corpus
wavs/012297.wav|Яна ж кожнага, хто не пайшоў дзеля радзімы на ўсё, прымусіць захлынуцца ад сораму. — Вы думаеце, вы канец? — спытаў Алесь.|@corpus
wavs/012298.wav|Паэт крочыў між сябрамі маўклівы і трохі змрочны: — У вас на Дняпры сады? — У нас сады, — адказаў Алесь.|@corpus
wavs/012299.wav|Дождж ішоў вуліцамі і плошчамі вялікага горада. — Вам шкада нас, — сказаў Алесь.|@corpus
wavs/012300.wav|Мяркую, нашы разлікі на залатую галеру скончаны.|@corpus
wavs/012301.wav|А? — Яны даўно скончаны. Мой дзед варагаваў з усім гэтым яшчэ да майго нараджэння. Мяркую, і да вашага.|@corpus
wavs/012302.wav|Потым, ускінуўшы вейкі, ён заўважыў, што паэт стаіць перад ім і сурова глядзіць яму проста ў вочы.|@corpus
wavs/012303.wav|Ды мы толькі і марым усё жыццё, каб пражыць, як вы, каб нават не толькі адмучыцца за сваю любоў, а пайсці яшчэ далей.|@corpus
wavs/012304.wav|— Досыць непрыемна. — Я не апраўдваюся, — ускінуў галаву Алесь. — Прадзед адмовіўся кінуць Дняпро, хоць яна яго і клікала.|@corpus
wavs/012305.wav|Яны ішлі ўтрох і маўчалі. Гарэлі далёка-далёка адзін ад аднаго ліхтары. Падымаўся вецер: відаць, зноў на дождж.|@corpus
wavs/012306.wav|— На тым беразе, пад аркай самага страшнага будынка ў імперыі, нібы вочы, ззялі два чырвоныя ліхтары. Глядзелі, адбіваючыся ў вадзе.|@corpus
wavs/012307.wav|Мы глядзім на вас. Бо што зробіш, калі воля і радзіма жывуць толькі крывёю, талентам, мозгам, барацьбою, смерцю сыноў?|@corpus
wavs/012308.wav|— Вы і цяпер такі, — упарта сказаў Кастусь. — Іншаму вас не навучылі, бацька. І добра. — Ты князь? — спытаў паэт у Алеся.|@corpus
wavs/012309.wav|Ён адчуў, як лёг на ягоны лоб, над левым вокам, пацалунак, што пахнуў цыгарай, здаецца, нейкімі сухімі травамі і трохі віном.|@corpus
wavs/012310.wav|таму што справа ваша — высакародная, таму што такой любові, як ваша, яшчэ пашукаць на зямлі. Такой любові, калі адзін чалавек ратуе цэлы народ.|@corpus
wavs/012311.wav|Паэт глядзеў на іх, схіліўшы галаву, вялікімі, цёмнымі ад паўзмроку вачыма.|@corpus
wavs/012312.wav|Але вы ўсё ж як мага сцеражыцеся. Каб больш паспець. У вас жа нават горш, чым у нас.|@corpus
wavs/012313.wav|Пачаўся дождж. Тарас ішоў, скоса паглядаючы на хлопцаў. Выйшлі да Нявы. — Хлопцы, — сказаў раптам паэт. — Вы бачыце, што там?|@corpus
wavs/012314.wav|Ён, дарэчы, ведае вашы вершы. — І што ён кажа? — усміхнуўся Шаўчэнка.|@corpus
wavs/012315.wav|Пецярбург спаў. Пад дугою мосціка драмалі гулкае цемрыва і чорная вада.|@corpus
wavs/012316.wav|Разумеючы, што ў яго вось-вось падагнуцца калені, Алесь апусціў веі, каб не глядзець. Дзве рукі сціснулі Алесевы плечы.|@corpus
wavs/012317.wav|— Вы паказваеце нам на тую браму. А самі вы думаеце пра тое, што і раней. Ды як вам магло здацца, што мы хочам другой дарогі?!|@corpus
wavs/012318.wav|Ідзеш той жа дарогай, што і людзі праўды, любіш няшчасны свой край, служыш яму, а астатняе — справа дзесятая.|@corpus
wavs/012319.wav|загінуць за яе. Вы думаеце, яны нас палохаюць сваімі ланцугамі? Лухта!|@corpus
wavs/012320.wav|— Вось, — сказаў Шаўчэнка. — Вочы пад архангельскай аркай. Я вас да баязлівасці не заклікаю.|@corpus
wavs/012321.wav|Лічаныя гады быў на волі. Дый то — хіба гэта воля? Жыццю канец, а не зрабіў нічога.|@corpus
wavs/012322.wav|Хлопцы маўчалі.|@corpus
wavs/012323.wav|І таму рабіце, каб даўжэй не трапляць у іхнія рукі. Я вось трапіў і загубіў жыццё. Мне сорак чатыры, а жыць асталося мала.|@corpus
wavs/012324.wav|Вы зрабілі шмат, хоць, магчама, менш, чым маглі б. Але ж тая клятая салдатчына, яна ж вартая лішніх вершаў!|@corpus
wavs/012325.wav|Ты, Кастусь, можа, не чытаў, там адна душа вымушана вечна лётаць. — Якую маеш на ўвазе? — спытаў паэт.|@corpus
wavs/012326.wav|— Так. — Ну вось. А я былы прыгонны. І што з таго, калі мы побач ідзём тут, і ты сябра Зыгмунта і пішаш такія вершы.|@corpus
wavs/012327.wav|— Душу дзяўчынкі. Што ўбачыла на Дняпры залатую галеру царыцы і ўсміхнулася ёй. І вось мучыцца, пакуль не раскапаюць вялікі склеп.|@corpus
wavs/012328.wav|А ён глядзеў і нічога не бачыў.|@corpus
wavs/012329.wav|— Ну, мы б прасвяцілі, — усміхаўся паэт у сівыя вусы. — Ты, праўда, не пакутуй, хлопча, ну, за тую галеру.|@corpus
wavs/012330.wav|"— Сказаў: ""Я б гэтага хахла не ў салдаты, а міністрам асветы замест дурня Уварава"". Усе засмяяліся."|@corpus
wavs/012331.wav|пазбягаючы вёсак і вялікіх дарог, нібы ачмурэлы ад першай сапраўднай вясны ваўчок-пераярак, сам не ведаючы, куды яго цягне і што яму трэба.|@corpus
wavs/012332.wav|— А Авідзій не дурань быў, калі даваў параду. — Якую? — Заходзіць праз акно, нават калі нішто не перашкаджае заходзіць праз дзверы.|@corpus
wavs/012333.wav|Далячынь трывожыць, хвалюе, кліча. І, куды б ты ні павярнуў каня, насустрач табе з курганоў лятуць і лятуць трывожныя галасы:|@corpus
wavs/012334.wav|І я табе кажу, чым болей змерзнеш, тым большае будзе шчасце працягнуць да яго рукі.|@corpus
wavs/012335.wav|— Тое каханне, — скандаваў ён, — што лёгка дораць, не цягнецца доўга.|@corpus
wavs/012336.wav|але скакаць няма куды. Вось, з трэцяга кургана: Адамкнуць зямліцу!|@corpus
wavs/012337.wav|І яшчэ аднекуль, зусім здалёк:|@corpus
wavs/012338.wav|Ахрыплы ад ветру, з цяжкай ад сонца галавой, ён гайсаў ад пушчы да пушчы,|@corpus
wavs/012339.wav|Зялёная на злом галінка вішні, якую, едучы верхам, можна трымаць у роце,|@corpus
wavs/012340.wav|Адбі ад Хаданскага. Ідзі. — Ніколі, — сказаў Мсціслаў.|@corpus
wavs/012341.wav|"Заручыны разрываць было нібыта ""позна"". Размова скончылася нічым. Суцяшаў дзед."|@corpus
wavs/012342.wav|Празрыста-сіняе неба над густа-сіняй зямлёй. Але мяккая свежасць паветра не прыносіць спакою.|@corpus
wavs/012343.wav|аб разлічанай знявазе, якую чыніў яму невядомы вораг, аб тым, што лепей бы прымірыцца, разарваўшы непатрэбныя заручыны, але сустрэў крыўду, схаваную за вонкавай абыякавасцю.|@corpus
wavs/012344.wav|Дзед ўсё разумеў. І рабілася лягчэй.|@corpus
wavs/012345.wav|Разумееш, на зямлі існуе адзіная непапраўнасць, адзіная незваротнасць. Гэта смерць.|@corpus
wavs/012346.wav|У глыбокіх вачах нараджаліся хітрыя іскры. — А ты што — зручнасці хацеў?|@corpus
wavs/012347.wav|— Мсціслаў, братка! То ты так кахаў яе?! З хвіліну вісела маўчанне.|@corpus
wavs/012348.wav|— А калі зусім замерзнеш? — Глупства! Ідзі! Мужныя не гінуць.|@corpus
wavs/012349.wav|— Я ведаю, табе зараз здаецца, што ўсё мінула, усё скончана. Алесь ніколі не дазволіў бы такой размовы бацькам.|@corpus
wavs/012350.wav|ля сціртаў і на курганах дзеўкі і хлопцы гукалі вясну. Стаялі тварамі на поўдзень і кідалі ў празрысты абшар страсныя воклічы.|@corpus
wavs/012351.wav|У душу закрадалася дзіўная знямога і мука. Алесь нібы ашалеў за гэтыя дні.|@corpus
wavs/012352.wav|"Такое ржанне, што нездарма, відаць, паверыла дурная баба з казкі словам мужыка: ""А гэта, любая, нашага пана чэрці дзяруць,"|@corpus
wavs/012353.wav|Дарогі нібы падымаліся вышэй палёў. І ў гэтым вялікім свеце толькі яму не было месца.|@corpus
wavs/012354.wav|Ён толькі чакаў, каб якраз у гэты момант — не раней і не пазней — даць параду. Крызіс — ён разумеў гэта — яшчэ не прыйшоў.|@corpus
wavs/012355.wav|З самай раніцы шукаючы палёгкі, часта не снедаючы, сядаў на каня і аб'язджаў многія і многія абшары.|@corpus
wavs/012356.wav|Куды ўцякаць, калі веснавымі вечарамі, прагнучы нязнанага, лямантуе з курганоў аб вялікім сонцы ўся родная зямля?|@corpus
wavs/012357.wav|А дзеда не трэба было саромецца. Ад яго нічога не трэба было хаваць.|@corpus
wavs/012358.wav|заплюшчыўшы вочы, адчуваючы вільготны водар, свежую горыч і яшчэ штосьці невядомае.|@corpus
wavs/012359.wav|Дай, Марышка, ключы-чы! Зноў лёт каня.|@corpus
wavs/012360.wav|Але здалёк, з другога кургана адклікаецца другі голас: Дай, Уладак, ключы!|@corpus
wavs/012361.wav|Чарнелі бакі курганоў. Бацькі дыхнулі цяплом з магіл. Ад паўдня і да першай зоркі звінелі над зямлёй галасы:|@corpus
wavs/012362.wav|Пакуль яна не прыйшла — усё можа змяніцца тваёй воляй або капрызам лёсу. — Але ж нашто так мучыцца тады?|@corpus
wavs/012363.wav|Трывожна крычаць гракі, быццам дражняць чымсьці невядомым. Вось на вітахмоўскай стайні гігоча жарабец. Дзікім, не такім, як заўсёды, гікам.|@corpus
wavs/012364.wav|"то вось ён і раве дурным голасам"". Коцікі вярбы. Коцікі, коцікі, коцікі вярбы."|@corpus
wavs/012365.wav|— А тым часам нічога не скончана. — Яны хутка заручацца. — Хутка, — стомленыя вочы дзеда глядзелі ў вочы хлопцу.|@corpus
wavs/012366.wav|Назаўтра Мсціслаў паспрабаваў расказаць Міхаліне Раўбіч аб сапраўдным жыцці Алеся,|@corpus
wavs/012367.wav|Калі ўнук вяртаўся вечарам у Вежу (не мог больш у Загоршчыне), стомлены, пасінелы ад дзённай скачкі па нівах і пушчах, галодны, часам мокры вышэй калена(шукаў дарогі каню),|@corpus
wavs/012368.wav|Мсціслаў раптам асекся. Угледзеў аблічча Алеся. Ён яшчэ ніколі не бачыў, як людзі плачуць без слёз.|@corpus
wavs/012369.wav|Дзед ведаў: тут нічым не паможаш, і кожны павінен сам прайсці гэта, стаць мужчынам, сам знайсці выхад.|@corpus
wavs/012370.wav|Вакол было сонца, раставалі пад ім шэрыя наздраватыя сумёты, бялелі далечы.|@corpus
wavs/012371.wav|Здалёк, з вёскі, нібы ў тон воклічу, адказвае хрыплы, дрымотны крык пеўня. .Першая зорка ў вышыні.|@corpus
wavs/012372.wav|Першы жаўрук захлынаўся над снягамі, і яму было добра, бо гэта ён толькі што прынёс і падарыў нівам сонца.|@corpus
wavs/012373.wav|І раптам амаль спуджана ўскінуць вейкі ад трубнага, гарластага клічу: А ўжо, дзеўкі, вясна ідзе!!!|@corpus
wavs/012374.wav|Але ўсё адно, ідучы па гурбах, радуйся, што бачыш яго. Няхай пакуль што далёка. З часам дойдзеш.|@corpus
wavs/012375.wav|На самых высокіх курганах з сонечнага боку сышоў снег, і ў праталінах звісалі пасмы сухой травы ды курэла вільготная зямля.|@corpus
wavs/012376.wav|— Заручыны — гэта не вяселле. І нават вяселле яшчэ не канец.|@corpus
wavs/012377.wav|Баліць галава, і не знікае знямога, і чаканне поўніць грудзі, і вецер свішча ў вушах,|@corpus
wavs/012378.wav|І, станісты, ганарыста-моцны, схіляўся да агню. — Вось агонь. Часам бывае далёка.|@corpus
wavs/012379.wav|Хмары, якія дзень і ноч цягнуліся над раўнінамі і ярамі, паступова з'ядалі снягі.|@corpus
wavs/012380.wav|Яна ж зненавідная сапраўднаму каханню, лёгкасць гэтая, зручнасць. Усмешка, нібы не вытрымаўшы, з'яўлялася на вуснах.|@corpus
wavs/012381.wav|Потым Алесь паклаў рукі на плечы Мсціславу. — Даруй. Ты ідзі да яе. Ідзі. Разбуры ім усё.|@corpus
wavs/012382.wav|пан Даніла сядаў ля яго ў бібліятэцы і, паглядаючы ў агонь, казаў:|@corpus
wavs/012383.wav|"А яна мне: ""Вам загарнуць ці тут будзеце есці?.."" Во як! А вы лезеце з посным рылам."|@corpus
wavs/012384.wav|— у ранняй, значыцца, гадзіне золата ў вуснах. — А ён усё роўна да паўдня дрыхне, — падтрымаў Віктара Валеры. — Я і кажу.|@corpus
wavs/012385.wav|— Во, малец, зваліўся ты ў гэты мярлог. — Голас у хлопца быў спеўны. — Нічога, тут хлопцы добрыя.|@corpus
wavs/012386.wav|— Чаму так? Вы ж князь? — Бацькі палічылі, што лепей, калі я буду вучыцца сярод больш-менш простых і харошых хлопцаў.|@corpus
wavs/012387.wav|— Ты можаш з ім і па-польску гаварыць, калі табе зручней, — сказаў Віктар. — Ён трохі ведае. — Чаму? — сказаў Валеры. — Я па-беларуску таксама ведаю.|@corpus
wavs/012388.wav|— Ану я, — сказаў наступны, моцны хлопец са строгімі вачыма. — Дайце я гэтага дружбістага сябрука-земляка за бакі патрымаю. Здароў, малец!|@corpus
wavs/012389.wav|прынамсі, не бачыў бы яго. а прозвішча маё — Вярыга.|@corpus
wavs/012390.wav|Каставасць і фанабэрыя — усяго гэтага і так замнога сярод дваран. Валеры выставіў ніжнюю губу. Эдмунд Вярыга падміргнуў Алесю.|@corpus
wavs/012391.wav|Вось ажэнішся — мы да цябе ў госці прыйдзем, а ты сядзіш, кнасцер курыш. Дзяцей вакол — плойма. А пад галавой падушачка, і на ёй вышыта:|@corpus
wavs/012392.wav|Не будзе дрэў — і іх не будзе. — Алесь раптам заўважыў амаль сур'ёзныя ноткі ў хлопцавым тоне.|@corpus
wavs/012393.wav|Дый вырашыў, што найлепшы шлях для змагання з урадавым уціскам — ахова лясоў. — Маеш рацыю, — падтрымаў гульню Валеры.|@corpus
wavs/012394.wav|Хлопцы вакол глядзелі на іх і таксама ўсміхаліся шырока і шчыра. Толькі ў аднаго, высакаватага і тонкага шатэна, усмешка была паблажлівая.|@corpus
wavs/012395.wav|Хлопцы зарагаталі. — Вось што, хлопцы, — сказаў Алесь. — Пакіньце вы гэты паўрубель на сняданне.|@corpus
wavs/012396.wav|І вось ён нас частуе. Адно яблыка парэзана на скрылёчкі і па ўсёй вазачцы раскладзена, каб больш было.|@corpus
wavs/012397.wav|Знаёмцеся. Гэта па-старому князь, а па-новаму грамадзянін Загорскі. Зваць яго — Алесь. Добры і свой хлопец.|@corpus
wavs/012398.wav|"Хлопец гаварыў, як гавораць беларусы з некаторых мясцін Гродзеншчыны. Не націскаючы на ""а"", вымаўляючы яго як неш. нешта сярэдняе між ""а"" і ""о"" — ""гэто-го""."|@corpus
wavs/012399.wav|Вярыга не пакрыўдзіўся. Пацягнуўся і гулка ўдарыў сябе ў грудзі. — Чэзлая ў вас, хлопцы, фантазія. І гумар такі самы. Імпатэнцкі.|@corpus
wavs/012400.wav|— Палясоўшчык будзе, — іранічна ўставіў непапраўны Віктар. — І знаеш чаму? — Ну? — мякка спытаў Валеры.|@corpus
wavs/012401.wav|— Вельмі мне прыемна. — Таксама мне прыемна, — адказаў па-польску Алесь. — Ты з дняпроўскіх Ямантаў, таварыш? — Не. — А адкуль?|@corpus
wavs/012402.wav|Нават з тым акцэнтам, што ўласцівы. — Выкладчык быў з наваколля Радама, — сказаў падкрэслена Алесь. — З маёнтка Пёнкі.|@corpus
wavs/012403.wav|Буршаваць будзем. Зваць мяне Эдмунд, як, як, ты скажы, нейкага там рыцара Этэльрэда.|@corpus
wavs/012404.wav|Усміхаўся, нібы ласку рабіў. — Ой, хлопцы, — спахапіўся Кастусь. — Як жа гэта?!|@corpus
wavs/012405.wav|Дзіва, кума, а не ракі. Адным ракам поўная торба. і клюшня вон тырчыць. Вярыга абвёў усіх вачыма і падкрэслена аблізнуўся.|@corpus
wavs/012406.wav|Там немачка маладая аж дужа яго вокам адзначыла. А як жа! У паўночным духу мужчына. Вікінг! Апалон, злеплены з тварагу!|@corpus
wavs/012407.wav|Каліноўскага нібы падкінула. — Алеська! Не пайшоў! Алеська! Яны малацілі адзін аднаго па плячах і спіне так гучна, што рэха ляцела.|@corpus
wavs/012408.wav|Алесь паціснуў плячыма. І тут умяшаўся ў размову Валеры. — Зноў? — спытаў ён у Яманта. — Ану кінь! Мала табе непаразуменняў?|@corpus
wavs/012409.wav|Алесь трохі здзівіўся. Выгляд у Юзафа быў такі, нібы ён сам князь Вітгенштэйн. І, аднак, Загорскі не паказаў свайго здзіўлення.|@corpus
wavs/012410.wav|— Што ж мы, хлопцы, будзем з усім гэтым рабіць? — выпраўляў становішча Віктар. — Хіба Эдмунда паслаць, каб купіў у кілбаснай абрэзкаў.|@corpus
wavs/012411.wav|— Сякуць лясы, здзіраюць шкуру з зямлі. А Польшча, дый твая Беларусь, да таго часу і жывуць, пакуль ёсць пушчы.|@corpus
wavs/012412.wav|Віктар лічыць, што я памылкова з такім імем нарадзіўся ў дзевятнаццатым, што трэба было мне семсот год назад нарадзіцца. І правільна:|@corpus
wavs/012413.wav|— Так што дазваляйце, хлопчыкі, секчы, дазваляйце. Урублеўскі ўсміхнуўся. — І потым, чаму здзіўляцца?|@corpus
wavs/012414.wav|Першы, працягваючы руку, сказаў па-мужыцку: — Хвелька Зянковіч. З універсітэта. Дражняць абрыкосам, — вінавата ўсміхнуўся ён.|@corpus
wavs/012415.wav|Загорскі ўбачыў, як прыпухлыя павекі хворых вачэй Яманта часта заморгалі. Юзаф змяніў тэму гаворкі. — Пан цалкам прыстойна гаворыць па-польску.|@corpus
wavs/012416.wav|Другі хлопец яшчэ тады, калі моўчкі глядзеў на сустрэчу сяброў, прыцягнуў увагу Алеся. Чыстае строгае аблічча, суровае і змрачнаватае на выгляд.|@corpus
wavs/012417.wav|"Заходжу я туды і паважна так кажу: ""Фунт кілбасных абрэзкаў для майго сабакі""."|@corpus
wavs/012418.wav|— Я з ляснога інстытута, — усміхнуўся хлопец. Па-руску ён гаварыў з даволі прыкметным польскім акцэнтам.|@corpus
wavs/012419.wav|"Ружавее, як півоня. Кніксен за кніксенам: ""О, гер Вярыга! Жартаўнічка! Што вы?!"""|@corpus
wavs/012420.wav|"І, аднак, ён не быў падобны на ""грака"". Можа, з віцебскай глушыні? ""Урэшце, чорт з ім. Сімпатычны хлопец""."|@corpus
wavs/012421.wav|І скончыў па-беларуску: — Гаварыць будзем, як выпадзе. Як будзе зручней. Праўда? — Праўда, — сказаў Алесь. Поціск рукі Валерыя быў прыемны і моцны.|@corpus
wavs/012422.wav|— У мяне прынцып, — сказаў Вярыга. — Нічога не адкладвай на заўтра, акрамя работы.|@corpus
wavs/012423.wav|— А не жэрці зручна? — Усе збянтэжыліся. — Ну, кіньце вы, сапраўды. — Алесь пачырванеў: пачыналася. — На апошняй станцыі яшчэ Кірдун купіў жывых ракаў.|@corpus
wavs/012424.wav|"— Ён, праз абмежаванасць разумовых здольнасцей, з усяго ""Пана Тадэвуша"" сяк-так зразумеў толькі адзін слупок:"|@corpus
wavs/012425.wav|— Вядома, не ў вочы. — Не буду, — сказаў Алесь. — І не раю, — сказаў Віктар. — Ён у нас у гарачай вадзе купаны.|@corpus
wavs/012426.wav|Апошні з хлопцаў, той самы высакаваты шатэн, што паблажліва ўсміхаўся, падаў Алесю цвёрдую, але безжыццёвую руку. — Юзаф Ямант, — сказаў ён па-польску.|@corpus
wavs/012427.wav|Эдмунд смяяўся: — А што? Хіба дрэнны? — Для яе, відаць, не дрэнны.|@corpus
wavs/012428.wav|"Таму ўсе вы да яго павінны звяртацца на ""ты"". І ты, Алесь, пра ""вы"" забудзь. Французяціну гэтую — прэч. Мы тут усе — браты."|@corpus
wavs/012429.wav|А жыццё ж багацейшае. Паўнакроўнае яно, рагоча, кпіць, жарэ. Не з вашымі мазгамі вышэй за яго ўстаць.|@corpus
wavs/012430.wav|"Асабліва прыемна гучала ў некаторых словах ""л"", па-дзіцячы падобнае на ""в"". — Прозвішча маё Валеры Урублеўскі."|@corpus
wavs/012431.wav|— Нешта мне знаёма тваё аблічча, Юзаф. Дзе вучыўся? — Скончыў Віленскі шляхецкі інстытут. — Ну от. Значыць, пэўна бачыліся. Я скончыў гімназію ля святога Яна.|@corpus
wavs/012432.wav|— Мне вельмі прыемна, што пан вывучыў мову, на якой гаварылі яго продкі. — Ямант-мамант, — буркнуў Віктар Каліноўскі.|@corpus
wavs/012433.wav|— Не, сур'ёзна. Хадзем да мяне. Павячэраем, пасядзім, пагамонім. — Нязручна, — сказаў Кастусь. — Толькі прыехалі — на табе хеўра.|@corpus
wavs/012434.wav|Дзе зямля таварыша? Юзаф трохі сумеўся: — Мой бацька павераны і аконам князя Вітгенштэйна. Маёнтак Самуэлава.|@corpus
wavs/012435.wav|— Маеш смеласць, князь, — урэшце сказаў ён. — Але ненавіджу я цябе.|@corpus
wavs/012436.wav|— Яны не дабілі іх? — Я не даў. А там мужыкі. Буланцоў рушыў туды.|@corpus
wavs/012437.wav|"Ён не мог не адчуваць, што побач з ім ён, Мусатаў, заўсёды будзе выглядаць, як п'яны капрал. — ""Лясныя"" пайшлі яшчэ раніцай."|@corpus
wavs/012438.wav|— Не крычыце, — сказаў Алесь. — Добрыя манеры не зашкодзяць і людзям вашай прафесіі. Бачыце, вось салдаты.|@corpus
wavs/012439.wav|— Не будзе яе! — Яна будзе, — у Алеся дрыжалі бровы. — Падумай, Корчак. Мы іншыя, Корчак.|@corpus
wavs/012440.wav|Я, урэшце, прыскакаў таму, што павінен быць бесстаронні сведка, якому павераць больш, чым хлопу, і больш, чым вам. Я — сведка.|@corpus
wavs/012441.wav|— Колькі іх было? — спытаў Буланцоў. — Гэта што, допыт? — А вы што ж думалі, шаноўны Аляксандр Георгіевіч, — амаль ласкава сказаў Мусатаў.|@corpus
wavs/012442.wav|На світанні, — сказаў Алесь. — А гэта нявінныя людзі: салдаты пацвердзяць. Як і тое, што я не ваяваў.|@corpus
wavs/012443.wav|— Дарэмна. Ёсць мой аконам, які прывёз мне вестку пра бунт. Ён засведчыць: да таго я нічога не ведаў.|@corpus
wavs/012444.wav|Бо калі кожны залп — гэта прыступка вашай кар'еры, я пакладу гэтаму мяжу. І ўпершыню за ўсю размову ўзвысіў голас:|@corpus
wavs/012445.wav|— Бачылі бандытаў? — спытаў Буланцоў. — Як вас. — І гаварылі з імі? — Як з вамі. — Што яны казалі? — спытаў Мусатаў.|@corpus
wavs/012446.wav|— Гэта чаму ж? — спытаў Мусатаў. — Тут ёсць сведка. — А гэты сведка скампраметаваны, — сказаў капітан.|@corpus
wavs/012447.wav|Салдаты ж стралялі ў каго хочаш, абы не ў лясных братоў. Ён амаль весела ўсміхаўся, і Мусатаў ненавідзеў яго ў гэты момант.|@corpus
wavs/012448.wav|Настаў, здавалася, час. Цяпер і гэтага можна было пужануць арыштам ці смерцю. Ён адчуваў, што ўсё ў ім звініць. — Ніхто не ведае матываў вашага прыезду сюды,|@corpus
wavs/012449.wav|— Па-мужыцку ты цвэнькаеш — хай бы цябе забілі, сваіх адпусціў — хай бы цябе забілі,|@corpus
wavs/012450.wav|— Вось, Буланцоў, — сказаў жандар. — Рэкамендую, князь Аляксандр Загорскі. Якім чынам тут? — спытаў Мусатаў.|@corpus
wavs/012451.wav|— Вось так, — нявінна глядзеў на яго Алесь. — Кожны чалавек, кожны дваранін павінен усімі сіламі старацца спыніць мяцеж.|@corpus
wavs/012452.wav|Радасць варухнулася ў капітанавым сэрцы, але ён стрымаўся. Ён толькі клікнуў Буланцова, падручнага, з якім некалі разам лавіў Войну.|@corpus
wavs/012453.wav|Я не хацеў крыві. І вы не зачэпіце нявінных, Мусатаў, толькі таму, што гэтага вымагае ваша кар'ера.|@corpus
wavs/012454.wav|Мусатаў азірнуўся і перайшоў на французскую мову: — А вы. падумалі. што гэты сведка мог быць забіты. падчас бунту. Выпадковым залпам.|@corpus
wavs/012455.wav|— Не веру, — нібы чапляючыся за самае дарагое ў жыццці, сказаў Корчак. — Вось шнар ад карбача.|@corpus
wavs/012456.wav|наваколле за цябе гарою — хай бы цябе забілі, пад салдацкімі кулямі астанешся — хай бы цябе забілі.|@corpus
wavs/012457.wav|Маленькая купка людзей стаяла перад ім, і ён сказаў: — Забярыце параненых. Адыходзім, хлопцы.|@corpus
wavs/012458.wav|— У такім выпадку я не буду адказваць. — Будзеце, будзеце, — ветліва сказаў жандар.|@corpus
wavs/012459.wav|— А тое, пан лазутчык. Нават пан Мусатаў чуў, што іх сілком, пад пагрозай падпалу, выгналі з хат.|@corpus
wavs/012460.wav|І я зараз жа пашлю данясенне аб гэтым віцэ-губернатару, бо Беклемішаў хворы. Пашлю таму самаму вашаму Ісленьеву, які крычаў на мяне за справу ў Півошчах.|@corpus
wavs/012461.wav|Рысіныя вочы звузіліся, вусны трапяталі. — Дарэмна будзеце старацца, — сказаў Алесь. — Данясенне ўжо адаслана.|@corpus
wavs/012462.wav|Ненавідзеў за жэсты, словы, вопратку, за гэтыя вочы, за спрыт у размове.|@corpus
wavs/012463.wav|— Бачыш, — сказаў Алесь. — А я хачу, каб ты жыў. — Дэеля чаго? — Дзеля сапраўднай волі.|@corpus
wavs/012464.wav|— Я і не сумняваўся ў гэтым. Хіба такія рэчы гаворацца не ў жарт паміж цывілізаванымі людзьмі? Вядома, жарт.|@corpus
wavs/012465.wav|— Чаго вас панесла сюды? — Я ж казаў: лекаваць.|@corpus
wavs/012466.wav|Седзячы на ўслоне, спусціўшы сашчэпленыя рукі між каленяў, спадылба глядзеў на яго стары знаёмы.|@corpus
wavs/012467.wav|— Ваша вымаўленне прымушае жадаць лепшага, — сказаў Алесь. — А салдаты, капітан? Мусатаў дрыжаў.|@corpus
wavs/012468.wav|— Трое забітых, з дзесятак параненых. — Алесь знарок прылічыў да лясных людзей мужыкоў з вёсак Хаданскага.|@corpus
wavs/012469.wav|Капітан сядзеў бледны. Алесевы вочы смяяліся.|@corpus
wavs/012470.wav|— Не веру! — З часам паверыш. Дзверы зноў ляснулі. Алесь паківаў галавою.|@corpus
wavs/012471.wav|— До, капітан. Я спадзяюся, вы адменіце гэты загад і знойдзеце сапраўдных злачынцаў?|@corpus
wavs/012472.wav|— Не было яго ў бунце, паночак, — застагнаў бялявы салдацік ля печкі.|@corpus
wavs/012473.wav|Алесь ускінуў галаву: — Я падставіў руку, калі цябе збівалі, выдраў цябе з ягоных рук.|@corpus
wavs/012474.wav|— Я ведаю, — сказаў Алесь. — Так і астанешся з салдатамі ды гэтымі гарыпяціцкімі мнялямі?|@corpus
wavs/012475.wav|І яшчэ адзначыў сабе: шэф цяпер ніколі не даруе гэтаму чалавеку.|@corpus
wavs/012476.wav|Алесь устаў. — Ну вось, — сказаў ён. — А цяпер. — Вядома, — сказаў Мусатаў. — Я спадзяюся, вы зразумелі, што гэта быў жарт?..|@corpus
wavs/012477.wav|— Так і астануся. — Смелы, але ўсё адно ненавіджу, — жылы ўзбухалі на Корчакавым ілбе. — Не магу я цябе крануць, але.|@corpus
wavs/012478.wav|Чорт ведае за каго яны вас палічылі.|@corpus
wavs/012479.wav|Буланцоў нічога не разумеў з размовы, але сышчыцкай здагадлівасцю ўцяміў адно: шэф атрымаў страшны ўдар.|@corpus
wavs/012480.wav|Апоўдні ў Гарыпяцічы зноў увайшлі салдаты: рэшткі дзвюх рассеяных рот і дзве свежыя роты пры адной лёгкай гармаце.|@corpus
wavs/012481.wav|Меншалі і меншалі белыя постаці на белым снезе. І сонца вясёлкава драбілася ў вачніцах чалавека на ганку.|@corpus
wavs/012482.wav|— З тым самым поспехам яны маглі б палічыць варону за архангела Гаўрыіла, што злятае з нябёс, — іранічна ўсміхнууся Алесь.|@corpus
wavs/012483.wav|— Маўчы! — сказаў Мусатаў і, звярнуўшыся да Алеся, пільна гледзячы яму ў вочы і чаканячы словы, пачаў гаварыць: — З'явіліся вы — і ў мяцежнага натоўпу змяніўся настрой.|@corpus
wavs/012484.wav|Астатнія цягнуліся па снезе, несучы на самаробных насілках параненых і забітых, а Корчак усё яшчэ стаяў у дзвярах.|@corpus
wavs/012485.wav|І я растлумачыў гэта віцэ-губернатару на выпадак. гм. ну, на ўсякі выпадак.|@corpus
wavs/012486.wav|Зразумелі гэта вы, пан штуцэр, пан куля, пан свінец?! Мусатаў сядзеў, гледзячы на дошкі стала.|@corpus
wavs/012487.wav|Не за тое, што ты гэта ты. За іншых я цябе ненавіджу. За Кроера. За ўсіх братоў тваіх. За ўсё.|@corpus
wavs/012488.wav|Потым ён устаў і ўздыхнуў. — Што там. Будзем чакаць. Мы — цярплівыя.|@corpus
wavs/012489.wav|Ёсць мужыкі, што скажуць: мяне не было ў час бунту. Ёсць салдаты, якіх я лячыў, бо гэта абавязак кожнага, хто ведае, як зрабіць перавязку.|@corpus
wavs/012490.wav|— Што ідуць у пушчу і што шчасце маё — лекарскае. Іначай забілі б. — Колькі ў іх ахвяр?|@corpus
wavs/012491.wav|Нехта паказаў Мусатаву хату, дзе ляжалі параненыя. Ён торгнуў дзверы і спыніўся, уражаны.|@corpus
wavs/012492.wav|— Не хадзіце, Буланцоў, — сказаў Алесь. — Не аддавайце такіх загадаў, капітан.|@corpus
wavs/012493.wav|— на той самай дрэннай французскай мове сказаў ён. — Вы ўмяшаліся ў бунт, вы сваім з'яўленнем настроілі гэтых людзей на атаку.|@corpus
wavs/012494.wav|Я адправіў яго перад ад'ездам сюды і растлумачыў, чаму еду. Мяркую, хутка будзе адказ. Мусатаў міжвольна хапануў ротам паветра.|@corpus
wavs/012495.wav|— Добра, — сказаў ён урэшце. — Я адмяняю загад, Буланцоў. Пагоню за Корчакам.|@corpus
wavs/012496.wav|— І калі вы кранеце яшчэ аднаго з іх — вас павязуць адсюль пад рагожай у Магілёў ці пад лямцам у астрог.|@corpus
wavs/012497.wav|"Алесь паціснуў плячыма: — А можа, каму-небудзь памагу. — Каму ""каму-небудзь""? Мяцежнікам або нам?"|@corpus
wavs/012498.wav|Ён паціснуў плячыма: — Яны, відаць, сапраўды пайшлі ў пушчу яшчэ на світанні. Нічога. Ідзіце вазьміце з хат мужыкоў — хто пападзе ў рукі.|@corpus
wavs/012499.wav|— Гэтых я забяру. — Не раю, — сказаў Алесь. — Гэта гарыпяціцкія. — То што? — паводзячы даўгаватым носам, спытаў сышчык.|@corpus
wavs/012500.wav|Гарачыя двухгодкі лёталі вакол табуна, узбрыквалі і хапалі храпамі адзін аднаго.|@corpus
wavs/012501.wav|За спіною нібы абурылася зямля. Рознагалосы грукат разарваў ноч.|@corpus
wavs/012502.wav|Гэта проста — Чалавек, жывы, і слабы, і моцны. Адно неўтаймаванае жаданне расло зараз у душы. Хутчэй, хутчэй ратаваць.|@corpus
wavs/012503.wav|Брона зайшоў за спіну Ярашу, падняў з зямлі штуцэр і рэзкім ударам корда перарэзаў вяроўкі. А потым з усёй сілы штурхнуў далонню.|@corpus
wavs/012504.wav|Коннікі зніклі за домам.|@corpus
wavs/012505.wav|Адзінае пачуццё ўладала Загорскім: неўразуменне. — Адкуль ведаеш? Паўлюк, відаць не падумаўшы, ляпнуў: — Стаю з Кахновай Галінкай ля плота. Подаўна ўжо. — Што? З Кахновай?|@corpus
wavs/012506.wav|"— ""Добра, — кажа адзін з тых. — Рушым"". — ""Хлопцы, — кажа гэты, што ўстаў, — вы хаця душ жывых не губіце. Самі душы маеце"". — ""Змоўч, не зацінайся"". Дый рушылі."|@corpus
wavs/012507.wav|Раўбіч з жарсткаватай усмешкай пакруціў галавой. — Ды я жартую, — сказаў Корчак. Людзі з коньмі сталі трохі ўбаку і не глядзелі на іх.|@corpus
wavs/012508.wav|Алесь вырваўся паперадзе табуна на паплавец і ўбачыў разбітыя вокны, пашчапаныя дзверы дома — у іх білі сякерамі, — зыркі агонь, а ля яго нерухомага чалавека.|@corpus
wavs/012509.wav|Слабае святло нованароджанага месяца мігцела ў насцярожаных дзікаватых вачах. Час!|@corpus
wavs/012510.wav|— Гані па людзей! — крыкнуў ён Паўлюку. І, паддаўшы пяткамі ў бакі Дубу, з месца пусціў яго галопам.|@corpus
wavs/012511.wav|І яшчэ ён успомніў вочы Яраша, цёмныя вочы без райка, якія выпрабоўвалі. Гэта бацька Майкі.|@corpus
wavs/012512.wav|Пан Яраш узняў галаву і, гледзячы на языкі высокага полымя, пачаў чытаць апакрыфічную малітву паноў-латнікаў, супраць якой чатырыста год дарэмна змагалася царква.|@corpus
wavs/012513.wav|Нельга было гнаць, як ні хацелася. Коні маглі кінуцца і разбіцца аб бярвенні агарожы вакол праварыны.|@corpus
wavs/012514.wav|Пра яго пачалі казаць: нястрашны. Яму конча была патрэбна зброя.|@corpus
wavs/012515.wav|"Адзін аднаму дарогу саступаюць. Яна мне сказала: ""Абрыдлі мне яны, Павёлка."" І потым, любая яна мне. І тут гумар сітуацыі дайшоў да Алеся. Загорскі зарагатаў."|@corpus
wavs/012516.wav|Слуп агню. Грукат. Дуб збіўся з нагі, але зноў кінуўся наперад яшчэ з большым імпэтам. — Гэ-гэй! — язык агню. — Гэ-гэй! Табун!|@corpus
wavs/012517.wav|Цямноцце было вакол. І ў цемрыве гарэлі твары архангелаў. .Як повень блізіліся яны. Як лава раслі яны.|@corpus
wavs/012518.wav|Раўло, сыпала іскры, несла. І грозна круціўся ва ўсе бакі, пагражаючы мячом, флюгер — коннік на даху флігеля: гарачая труба паветра круціла яго.|@corpus
wavs/012519.wav|"— Што напісана? — спытаў, разглядаючы вязь. Раўбіч усміхнуўся. — ""Помні: цяжка вымаецца. Выняў — напой""."|@corpus
wavs/012520.wav|"— ""Прасачылі, — кажа. — Раўбіч большасць людзей на фэст адпусціў. З ім у маёнтку чалавек восем""."|@corpus
wavs/012521.wav|Яраш здзіўлена глядзеў на яго. Потым сеў, паціраючы запясці.|@corpus
wavs/012522.wav|Крычаць. Увесь час крычаць, каб хто не трапіў пад капыты. — Гэ-гэй! Гэ-гэй!.. Хай, чорта з два пачуюць. Страляць зрэдку трэба, вось што.|@corpus
wavs/012523.wav|"І разверзлася неба — і пажар быў за спінамі іх. Але не трапятала душа мая""."|@corpus
wavs/012524.wav|"— ""Бо не баяўся я смерці дзяцей — ніжэ сваёй канчыны без канца і прычасці, без слёз і памяці."""|@corpus
wavs/012525.wav|А што яна там? — Я разумею, — проста сказаў Раўбіч. — Вядзіце коней, хлопцы, — сказаў Корчак.|@corpus
wavs/012526.wav|Праз некалькі хвілін у загарожу пачала, як павольны паток лавы, выцякаць цёмная конская маса.|@corpus
wavs/012527.wav|Загорскі павольна зрушыў Дуба, а за ім, таксама павольна, стаў плысці з двара табун — сто восемдзесят галоў.|@corpus
wavs/012528.wav|Вось гэта дык зброя. Ну, трымайцеся цяпер. Раўбіч усміхнуўся. Выгляд у хлопца быў як у дзіцяці, што атрымала цацку.|@corpus
wavs/012529.wav|Зняў са сцяны вартаўнікову дубальтоўку, патранташ. — Зараз ты дапаможаш мне, а потым . клікнеш людзей тут і паскачаш на Чакан. Раткевіч цяпер на хутары. Падымай усіх. Скажы — Раўбічы гінуць.|@corpus
wavs/012530.wav|— Я не баюся. Брона пабег па штуцэр і прынёс яго. — Ух, які, — усміхаўся ён. — Аж рукі прыкіпелі.|@corpus
wavs/012531.wav|Стаў выводзіць, брытаючы на хаду, вогненнага Дуба. — Адвальвай дзверы. Усе адвальвай. — Ты што задумаў? — Потым будзеш пытаць. Адвальвай.|@corpus
wavs/012532.wav|І Дуб, нібы зразумеўшы, што чыніцца непарадак, загігатаў таксама, гнеўна. Алесь бачыў, як коні ўзнялі галовы на тонкіх шыях і замерлі.|@corpus
wavs/012533.wav|Маўчаў і глядзеў чужымі вачыма. І ляцелі, ляцелі ў неба языкі агню.|@corpus
wavs/012534.wav|Чуга была раздзёртая на грудзях, валасы зліпліся ад поту, на шчацэ наліваўся сіняк. Перад ім стаяла некалькі Корчакавых людзей.|@corpus
wavs/012535.wav|Паўлюк заліўся чырванню. — Як жа гэта ты так?.. Ва ўласных братоў?.. Ты як ім цяпер у вочы глядзець будзеш? І тут Паўлюк раззлаваўся: — А што?! Самі вінаваты.|@corpus
wavs/012536.wav|Варты жалю, маленькі і грозны коннік над морам агню. Алесь скочыў з каня і схіліўся над нерухомым целам. — Пан Яраш! Пан Яраш!|@corpus
wavs/012537.wav|Алесь кінуўся да рыжага інаходца. — Як толькі крыкну — гані коней. — На глум? Паб'юцца ж! — Мой клопат.|@corpus
wavs/012538.wav|Ты нават падумаць не паспееш, я пастараюся ўжо, — спяшаўся Брона і нібы растлумачыў: — Жонку маю з дзецьмі Кроер некуды ў Расейшчыну прадаў за непаслухмянасць.|@corpus
wavs/012539.wav|Корчак сяк і так картаваў карты. Выпадала адно: ісці на Раўбіча. .Нічога гэтага не ведалі Алесь і Паўлюк.|@corpus
wavs/012540.wav|Яны прыйшлі — і не самусцілася сэрца маё. Яны прыйшлі — і не здрыгануліся калені мае.|@corpus
wavs/012541.wav|Здзіўленыя раптоўнай, у цемры, воляй, узбуджаныя коні пачалі ціха, а потым мацней і мацней іржаць, пакуль іржанне не ператварылася ў хаос гукаў.|@corpus
wavs/012542.wav|Корчак глядзеў на Яраша. Потым выняў з похваў корд і старчма кінуў яго ў зямлю. — Ты не бойся, раўбіцкі пан. Удараць дакладна.|@corpus
wavs/012543.wav|"Як ураган раслі яны. Як сонца ў час смерці раслі яны""."|@corpus
wavs/012544.wav|"— "" Воіны бога прыйшлі па мяне"", — спакойна чытаў Раўбіч. Корчак адышоў да коней. — ""Воіны бога прыйшлі па мяне."|@corpus
wavs/012545.wav|Бо Чорны Багдан Война, сустрэўшы аднойчы на лясной сцежцы ўсю гурму, здзекліва паехаў проста на яе, толькі паклаўшы руку на пісталет і свідруючы людзей падазронымі вачыма.|@corpus
wavs/012546.wav|— Вялікі атрад, — сказаў нехта. — Войска, — мармытнуў Юстын. — Наўцёкі, хлопцы! — Ціха! — сказаў Корчак. Зямля грымела ўжо, нібы з жалеза была.|@corpus
wavs/012547.wav|Прыціснуўшыся да спіны каня, Алесь гнаў і гнаў яго. Праз ноч. Прысады. Пад шкляны звон у замерзлых лужынах. Кінуўся нехта ўбок, за дрэва, пачуўшы тупат. Чалавек? Звер? А, усё адно! Стрэл. Крык. Пошчак|@corpus
wavs/012548.wav|"Багдана баяліся: ""Як сам чорт яму памагае. Няйначай, пярэварацень"", — і саступілі дарогу."|@corpus
wavs/012549.wav|Глядзеў яму ў вочы спакойнымі і чужымі вачыма. — Маліся, — сказаў Корчак.|@corpus
wavs/012550.wav|Палалі флігель для гасцей, дом аконама і карэтная падпаленыя, каб было святлей. Рудое, як ільвіная грыва, полымя з гарачым гулам ляцела ў ноч. Курчыліся дахі, тысячамі рубінаў ззялі праз вэлюм агню бярвенню.|@corpus
wavs/012551.wav|Дзіўны гук нарадзіўся недзе. Нібы пачынаўся абвал. Далёка-далёка. Брона не здзівіўся. Так яно і павінна было быць. Што ж, калі на чалавека ішлі воіны бога.|@corpus
wavs/012552.wav|Раўбіч не ўтрымаўся на замлелых нагах і паваліўся на зямлю. Корчак, азірнуўшыся, убачыў ляжачага і тое, што Брона ўзлятае ў сядло.|@corpus
wavs/012553.wav|— Дзякуй, — сказаў Корчак. — Мы вынялі. Напоім, дзякуй. Чорныя дрымуючыя вочы Корчака глядзелі з-пад белай кучмы проста ў вочы Раўбічу.|@corpus
wavs/012554.wav|Яраш Раўбіч стаяў, звязаны, перад чорным ганкам дома, трохі ў баку ад вялікаі галерэі. Адбіткі чырвонага агню скакалі па ягоным твары.|@corpus
wavs/012555.wav|Такога Корчак стрываць не мог. Гэты адзін ходзіць столькі год. І месяца не пройдзе, каб погаласка не пайшла:|@corpus
wavs/012556.wav|"— ""Як чорны агонь былі вочы іх: Як сухая трава ў агні былі валасы іх: Як вежы ў пажар былі крылы іх: Як расплаўненая сталь былі мячы іх."|@corpus
wavs/012557.wav|Табун імчаўся за ім шалёна. Нарастаючы грукат капытоў быў неўтаймавана грозны.|@corpus
wavs/012558.wav|Людзі кранулі коней. Абвал ужо грымеў на ўсю сілу. Брона зрабіў крок і сустрэў вочы Раўбіча.|@corpus
wavs/012559.wav|Нікому не хацелася глядзець на забойства. Брона выцягнуў з зямлі корд і стаў з левага боку і трошкі спераду ад Раўбіча.|@corpus
wavs/012560.wav|"І Корчак, памятаючы словы Кандрата, вырашыў: ""Раўбіч — будучы сваяк Хаданскіх. Не сцеражэцца. Будзе зброя."|@corpus
wavs/012561.wav|Паўлюк змоўчаў, што стаў насустрач людзям Пятрок, улюблёны Галінчын брат.|@corpus
wavs/012562.wav|Дзверы рыпелі, адлятаючы ад вушакоў, ляскалі ў сцены. Са стайні ляцела гігатанне.|@corpus
wavs/012563.wav|Напаў адзін на паліцэйскі пост. Застрэліў. Коней адбіў і раздаў.|@corpus
wavs/012564.wav|— Кінь. Дык вось, стаю я, значы. І чую, ідуць людзі. А насустрач ім чалавек стаў на грэблі.|@corpus
wavs/012565.wav|"Ухвала і падтрымка з боку Кагутоў, а значыць — і азярышчынцаў""."|@corpus
wavs/012566.wav|капытоў. Та-та-та, та-та-та, та-та — рытмічна расколваў зямлю тупат. Коні ляцелі ў ноч.|@corpus
wavs/012567.wav|А Багдан з'едліва ўсміхнуўся, выцягнуў пісталет і кінуў: — На, атаман. Вазьмі. На беднасць.|@corpus
wavs/012568.wav|Беспаспяхова, бо чыталі яе адзін раз і потым не было каго караць. Брона слухаў, як падалі словы.|@corpus
wavs/012569.wav|— Ну, дзякуй. Ты — нічога!..|@corpus
wavs/012570.wav|— Што ж рабіць? — мармытаў ён. — Што ж рабіць? І раптам зразумеў, што рабіць.|@corpus
wavs/012571.wav|На Кроера ісці — было не па зубах: у таго ўсё яшчэ сядзелі чаркесы. Вялікага паходу распачаць таксама нельга: войска паўсюль. А Раўбіч не сцярогся.|@corpus
wavs/012572.wav|Пошчак нарастаў і нарастаў, блізіўся. Неадольны, магутны. Зямля стагнала. Потым даляцелі два стрэлы, а праз хвіліну яшчэ два. — Што такое? — спытаў Корчак.|@corpus
wavs/012573.wav|— Нічога, — рэзка сказаў ён. — Дзе салдаты? — Якія салдаты? Я адзін.|@corpus
wavs/012574.wav|— Даўно пайшлі? — бледны, спытаў Алесь. — Подаўна. Больш за гадзіну. Майка магла яшчэ быць там. Майка магла не паспець ад'ехаць.|@corpus
wavs/012575.wav|— Ён сказаў праўду. Ёсць у гэтага чалавека зброя. Ды толькі ўсё вы ўлічылі, акрамя яго.|@corpus
wavs/012576.wav|— Дом паліць не будзем. Хай удаве будзе дзе жыць. — І усміхнуўся: — Мо і для мяне нешта знойдзеш?|@corpus
wavs/012577.wav|Азірнуўся: апошнія з табуна міналі браму. І толькі тут падумаў, што паспяшаўся і зрабіў дрэнна, не асядлаўшы Дуба. Давядзецца ехаць ахлюпкай, як у начлег.|@corpus
wavs/012578.wav|Яны мала чаго знайшлі са зброі, хоць абшукалі ўжо ўвесь дом. Дзве ці тры стрэльбы, шабля. Адзін з мужыкоў ледзь варочаў абедзвюма рукамі радавую святыню — двухручны меч.|@corpus
wavs/012579.wav|Але ён не ведаў, што такое позірк Раўбіча, які вытрымлівалі адзінкі,|@corpus
wavs/012580.wav|— І праўда до, — сказаў Корчак і ўскінуўся ў сядло. — Заседзеліся. Брона, канчай дый даганяй.|@corpus
wavs/012581.wav|— Выключна пікантна-вытанчаныя адпраўленні, вартыя сапраўды княжацкага недарасля, ёсць не ўпаванні ў ложку на самапраісцяканне, ці не так?|@corpus
wavs/012582.wav|перад ганкам стаялі ў святочных уборах Кагуты: Міхал, дзед Даніла, Андрэй, Кандрат, Павал, Юрась.|@corpus
wavs/012583.wav|— Ці вадзіў ты яго па зямлі, куды мы ўсе пойдзем? — спытаў бацька. — Так, — сказаў Міхал.|@corpus
wavs/012584.wav|а паўзверх яго чырвоную, тканую золатам чугу, крэкчучы нацягнуў малінавыя боты і чырвоныя замшавыя пальчаткі.|@corpus
wavs/012585.wav|Толькі наблізіўшыся, ён ўбачыў, як моцна яны цяпер адрозніваюцца ад яго, які высахла-белы стары Даніла,|@corpus
wavs/012586.wav|У ванным пакоі, ля глыбокага басейна, бацька скінуў халат і пантофлі, і толькі тут старонні заўважыў бы, як яны падобны, пан Юры і Алесь.|@corpus
wavs/012587.wav|— Велікародныя гаспадары Загорскія, князі Сухадола і Вежы збіраюцца на вайну. — Куды на вайну?|@corpus
wavs/012588.wav|— Дзе тая аброць, на якой ты вадзіў гэтага стрыгуна? — спытаў Халява.|@corpus
wavs/012589.wav|Кірдун узяў і працягнуў другі канец гэтай аброці пану Юрыю.|@corpus
wavs/012590.wav|гер Фельдбаўх у сурдуце, месье Жано — у зграбным чорным фраку.|@corpus
wavs/012591.wav|Маці прывіталася з сынам і стала за мужчынамі. Усе пачалі спускацца з тэрасы.|@corpus
wavs/012592.wav|З асалодаю ўспомніўшы гэта, ён пацягнуўся і раптам, быццам кім падкінуты, сеў на ложку. За акном пачуўся гулкі гук.|@corpus
wavs/012593.wav|— Вось, — паспешлівыя пальцы Міхала выцягнулі з-за спіны сырамятную цёмную аброць.|@corpus
wavs/012594.wav|— Паставіць на ногі лайдака-князя, — грозна рыкнуў бацька. — Лайдак-князь спіць і не ведае, што яго чакаюць вялікія справы.|@corpus
wavs/012595.wav|"адышлі пярэста-зялёныя ""капыцікі марыінай асліхі"" — падалешніцы. Прыйшоў пчаліны, касазвонны месяц цвету ліп."|@corpus
wavs/012596.wav|На гэта намякала адзенне, вольна раскладзенае на спінцы крэслаў, і тое, што дзверы ў ванны пакой былі адчынены, — рабі сам, што хочаш.|@corpus
wavs/012597.wav|І хлопец на нейкую хвіліну адчуў сябе самотным і пакінутым на волю лёсу.|@corpus
wavs/012598.wav|І ён злёгку пацягнуў сына нагайкай па спіне, а потым прымацаваў гарапнік да другой пятлі сядла. — Помні.|@corpus
wavs/012599.wav|Аднекуль з-за дома, з берага паркавага стаўка, ударыла гармата. Потым другі раз. трэці. восьмы. адзінаццаты.|@corpus
wavs/012600.wav|Потым сын памог яму абкруціць вакол таліі залатканы слуцкі пояс.|@corpus
wavs/012601.wav|Скураны мяшочак бразнуў, упаўшы паміж двума строямі.|@corpus
wavs/012602.wav|Гэта зямля вызваляецца ад пабору і давеку астанецца за тваёй сям'ёй.|@corpus
wavs/012603.wav|І толькі Андрэй, перахапіўшы позірк, непрыкметна для іншых усміхнуўся яму краёчкам вуснаў.|@corpus
wavs/012604.wav|Ніхто з іх не глядзеў на пана Юрыя; толькі на Алеся глядзелі ўсе. І Алесь, адчуваючы амаль фізічны боль у сэрцы, ішоў да іх.|@corpus
wavs/012605.wav|Усё мянялася. Нішто не мянялася толькі ў Загоршчыне.|@corpus
wavs/012606.wav|І вось аднойчы, прачнуўшыся пазней звычайнага ад прыглушанага звону гадзінніка, Алесь адчуў, што нешта не так.|@corpus
wavs/012607.wav|— Ты носіш добрую зброю, каб не злоўжываць ёю, і багатую вопратку, каб не ганарыцца ёю перад астатнімі.|@corpus
wavs/012608.wav|Бацька нечакана злавіў яго і, прыўзняўшы, так спрытна кінуў галавою ў басейн, што Алесь колам перавярнуўся ў вадзе.|@corpus
wavs/012609.wav|Частка шостая. Скончыўся месяц траў, адквітнеў за ім месяц кветак.|@corpus
wavs/012610.wav|Толькі Марылі не было ды старэйшага Стафана. Кінуўся быў да іх — бацькава рука ўладна сціснула плячо. Кагуты стаялі моўчкі.|@corpus
wavs/012611.wav|— Гэта тваё, — сказаў ён. — Твая зямля і тваё неба.|@corpus
wavs/012612.wav|— Вядома куды. На аршанскае поле. — Каго біць? — Там скажуць! — А за што?|@corpus
wavs/012613.wav|Толькі на адну хвіліну, бо ў наступны момант ён успомніў, што прыйшоў той дзень|@corpus
wavs/012614.wav|Цяпер прыйшла чарга Алеся. Ён таксама нацягнуў боты, толькі белыя.|@corpus
wavs/012615.wav|і з ім, магчыма, нейкая воля, магчымасць быць хоць трошкі гаспадаром самому сабе.|@corpus
wavs/012616.wav|Аднесла ветрам арэхавы пылок, згінула да наступных надзей і новай вясны вампір-трава,|@corpus
wavs/012617.wav|— Ці вучыў ты майго сына быць літасцівым да жывёл, як то належыць чалавеку? — Так.|@corpus
wavs/012618.wav|бо выхоўваў у працы і поце майго сына. Шэсць сыноў — дзвесце сорак рублёў.|@corpus
wavs/012619.wav|Дзверы расчыніліся рэзка, як быццам таксама ад удару гарматы. На парозе стаяў пан Юры, белазубы, загарэлы.|@corpus
wavs/012620.wav|бо абодва апранулі ўзверх батыставых сарочак з карункавай грудзінай і вузкіх нагавіц да калень|@corpus
wavs/012621.wav|Кірдун з аброццю на плячы зайшоў перад панамі і стаў твар у твар з Міхалам.|@corpus
wavs/012622.wav|Ён працягнуў адзін канец аброці Міхалу, другі — пану Юрыю.|@corpus
wavs/012623.wav|Паўзверх кашулі пан Юры, па-мужску няспрытна, апрануў сына ў вузкую белую чугу,|@corpus
wavs/012624.wav|Так яны і стаялі, злучаныя дзвюма аброцямі, мужык і пан. Цяпер гаварыў Юры.|@corpus