Chapter,Verse,Reference,Sanskrit_IAST,Sanskrit_Devanagari
0,0,HV_0.0,"Harivaṃśa constituted text with star passages # Header This file is a plain text transformation of http: gretil.sub.uni-goettingen.de gretil corpustei sa_harivaMza.xml with a rudimentary header. For a more extensive header please refer to the source file. ## Data entry: Atul Agarwala, J. Wayne Bass, Julie Bélanger, Peter Bisschop, Horst Brinkhaus, John Brockington, Eva De Clercq, André Couture, James Fitzgerald, Arlo Griffiths, N. Hanemann, Petteri Koskikallio, Kreshimir Krnic, Anne Mossner, Luther Obrock, François Painchaud, Utz Podzeit, Peter Schreiner, Sandra Smets, Renate Söhnen-Thieme, Christophe Vielle, and Andreas Viethsen ## Contribution: Atul Agarwala, J. Wayne Bass, Julie Bélanger, Peter Bisschop, Horst Brinkhaus, John Brockington, Eva De Clercq, André Couture, James Fitzgerald, Arlo Griffiths, N. Hanemann, Petteri Koskikallio, Kreshimir Krnic, Anne Mossner, Luther Obrock, François Painchaud, Utz Podzeit, Peter Schreiner, Sandra Smets, Renate Söhnen-Thieme, Christophe Vielle, and Andreas Viethsen ## Date of this version: 2020-07-31 ## Source: - Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.). ## Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen ## Licence: This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed. If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de. The file will be immediately removed pending resolution of the claim. Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. ## Structure of references: A reference is assembled consisting of - a pragmatic abbreviation of the title: Harivaṃśa = HV, - the number of the in arabic numerals, - the number of the verse in arabic numerals. ## Notes: This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from hv_conau.htm. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the note element below: Harivamsa, constituted text with star passages Based on the ed. by Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) Input by Atul Agarwala, J. Wayne Bass, Julie Bélanger, Peter Bisschop, Horst Brinkhaus, John Brockington, Eva De Clercq, André Couture, James Fitzgerald, Arlo Griffiths, N. Hanemann, Petteri Koskikallio, Kreshimir Krnic, Anne Mossner, Luther Obrock, François Painchaud, Utz Podzeit, Peter Schreiner, Sandra Smets, Renate Söhnen-Thieme, Christophe Vielle, Andreas Viethsen Corrections by Peter Scharf TEXT WITH PADA MARKERS This GRETIL version has been adapted according to the following conventions: ALL INSERTIONS begin with 5 blanks. Thereafter, one of the following options may apply: 5 additional blanks for the first line of insertions after UNEVEN pādas 3 additional blanks for EVEN pādas in longer metres with split lines ALL 1-PADA LINES end with asterisk (*). STRUCTURE OF REFERENCES (added): HV_nn.nn = HV(=constituted text)_adhyāya.verse *HV_nn.nn*nn = *HV(=star-passage)_adhyāya.verse*number of star-passage = daṇḍa in constituted text = daṇḍa in *-passages = prose = interlocutor (these lines are not counted in *-passages!) ______________ EDITORIAL LINES: = header = commentary ## Revisions: - 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus # Text nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet","हरिवंश चोन्स्तितुतेद् तेxत् wइथ् स्तर् पस्सगेस् # हेअदेर् थिस् फ़िले इस् अ प्लैन् तेxत् त्रन्स्फ़ोर्मतिओन् ओफ़् ह्त्त्प्: ग्रेतिल्.सुब्.उनि-गोएत्तिन्गेन्.दे ग्रेतिल् चोर्पुस्तेइ स_हरिवम्ज़.xम्ल् wइथ् अ रुदिमेन्तर्य् हेअदेर्. फ़ोर् अ मोरे एxतेन्सिवे हेअदेर् प्लेअसे रेफ़ेर् तो थे सोउर्चे फ़िले. ## दत एन्त्र्य्: अतुल् अगर्wअल, ज्. Wअय्ने बस्स्, जुलिए बे᳓लन्गेर्, पेतेर् बिस्स्छोप्, होर्स्त् ब्रिन्खौस्, जोह्न् ब्रोच्किन्ग्तोन्, एव दे च्लेर्च्क़्, अन्द्रे᳓ चोउतुरे, जमेस् फ़ित्ज़्गेरल्द्, अर्लो ग्रिफ़्फ़िथ्स्, न्. हनेमन्न्, पेत्तेरि कोस्किकल्लिओ, क्रेस्हिमिर् क्र्निच्, अन्ने मोस्स्नेर्, लुथेर् ओब्रोच्क्, फ़्रन्çओइस् पैन्छौद्, उत्ज़् पोद्ज़ेइत्, पेतेर् स्छ्रेइनेर्, सन्द्र स्मेत्स्, रेनते स्öह्नेन्-थिएमे, छ्रिस्तोफे विएल्ले, अन्द् अन्द्रेअस् विएथ्सेन् ## चोन्त्रिबुतिओन्: अतुल् अगर्wअल, ज्. Wअय्ने बस्स्, जुलिए बे᳓लन्गेर्, पेतेर् बिस्स्छोप्, होर्स्त् ब्रिन्खौस्, जोह्न् ब्रोच्किन्ग्तोन्, एव दे च्लेर्च्क़्, अन्द्रे᳓ चोउतुरे, जमेस् फ़ित्ज़्गेरल्द्, अर्लो ग्रिफ़्फ़िथ्स्, न्. हनेमन्न्, पेत्तेरि कोस्किकल्लिओ, क्रेस्हिमिर् क्र्निच्, अन्ने मोस्स्नेर्, लुथेर् ओब्रोच्क्, फ़्रन्çओइस् पैन्छौद्, उत्ज़् पोद्ज़ेइत्, पेतेर् स्छ्रेइनेर्, सन्द्र स्मेत्स्, रेनते स्öह्नेन्-थिएमे, छ्रिस्तोफे विएल्ले, अन्द् अन्द्रेअस् विएथ्सेन् ## दते ओफ़् थिस् वेर्सिओन्: २०२०-०७-३१ ## सोउर्चे: - परस्हुरम् लक्स्ह्मन् वैद्य, पोओन : भन्दर्कर् ओरिएन्तल् रेसेअर्छ् इन्स्तितुते १९६९ (फ़ोर् देतैल्स् सेए थे सेपरते इन्त्रोदुच्तिओन् ओन् थे ज़्üरिछ् सेर्वेर्.). ## पुब्लिस्हेर्: ग्öत्तिन्गेन् रेगिस्तेर् ओफ़् एलेच्त्रोनिच् तेxत्स् इन् इन्दिअन् लन्गुअगेस् (ग्रेतिल्), सुब् ग्öत्तिन्गेन् ## लिचेन्चे: थिस् ए-तेxत् wअस् प्रोविदेद् तो ग्रेतिल् इन् गोओद् फ़ैथ् थत् नो चोप्य्रिघ्त् रिघ्त्स् हवे बेएन् इन्फ़्रिन्गेद्. इफ़् अन्योने wइस्हेस् तो अस्सेर्त् चोप्य्रिघ्त् ओवेर् थिस् फ़िले, प्लेअसे चोन्तच्त् थे ग्रेतिल् मनगेमेन्त् अत् ग्रेतिल्(अत्)सुब्(दोत्)उनि-गोएत्तिन्गेन्(दोत्)दे. थे फ़िले wइल्ल् बे इम्मेदिअतेल्य् रेमोवेद् पेन्दिन्ग् रेसोलुतिओन् ओफ़् थे च्लैम्. दिस्त्रिबुतेद् उन्देर् अ च्रेअतिवे चोम्मोन्स् अत्त्रिबुतिओन्-नोन्चोम्मेर्चिअल्-स्हरेअलिके ४.० इन्तेर्नतिओनल् लिचेन्से. ## स्त्रुच्तुरे ओफ़् रेफ़ेरेन्चेस्: अ रेफ़ेरेन्चे इस् अस्सेम्ब्लेद् चोन्सिस्तिन्ग् ओफ़् - अ प्रग्मतिच् अब्ब्रेविअतिओन् ओफ़् थे तित्ले: हरिवंश = ह्व्, - थे नुम्बेर् ओफ़् थे इन् अरबिच् नुमेरल्स्, - थे नुम्बेर् ओफ़् थे वेर्से इन् अरबिच् नुमेरल्स्. ## नोतेस्: थिस् फ़िले हस् बेएन् च्रेअतेद् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् फ़्रोम् ह्व्_चोनौ.ह्त्म्. दुए तो थे हेतेरोगेनेइत्य् ओफ़् थे सोउर्चेस् थे हेअदेर् मर्कुप् मिघ्त् बे सुबोप्तिमल्. फ़ोर् थे सके ओफ़् त्रन्स्परेन्च्य् थे हेअदेर् ओफ़् थे लेगच्य् फ़िले इस् दोचुमेन्तेद् इन् थे नोते एलेमेन्त् बेलोw: हरिवम्स, चोन्स्तितुतेद् तेxत् wइथ् स्तर् पस्सगेस् बसेद् ओन् थे एद्. ब्य् परस्हुरम् लक्स्ह्मन् वैद्य, पोओन : भन्दर्कर् ओरिएन्तल् रेसेअर्छ् इन्स्तितुते १९६९ (फ़ोर् देतैल्स् सेए थे सेपरते इन्त्रोदुच्तिओन् ओन् थे ज़्üरिछ् सेर्वेर्.) इन्पुत् ब्य् अतुल् अगर्wअल, ज्. Wअय्ने बस्स्, जुलिए बे᳓लन्गेर्, पेतेर् बिस्स्छोप्, होर्स्त् ब्रिन्खौस्, जोह्न् ब्रोच्किन्ग्तोन्, एव दे च्लेर्च्क़्, अन्द्रे᳓ चोउतुरे, जमेस् फ़ित्ज़्गेरल्द्, अर्लो ग्रिफ़्फ़िथ्स्, न्. हनेमन्न्, पेत्तेरि कोस्किकल्लिओ, क्रेस्हिमिर् क्र्निच्, अन्ने मोस्स्नेर्, लुथेर् ओब्रोच्क्, फ़्रन्çओइस् पैन्छौद्, उत्ज़् पोद्ज़ेइत्, पेतेर् स्छ्रेइनेर्, सन्द्र स्मेत्स्, रेनते स्öह्नेन्-थिएमे, छ्रिस्तोफे विएल्ले, अन्द्रेअस् विएथ्सेन् चोर्रेच्तिओन्स् ब्य् पेतेर् स्छर्फ़् तेXत् Wइथ् पद मर्केर्स् थिस् ग्रेतिल् वेर्सिओन् हस् बेएन् अदप्तेद् अच्चोर्दिन्ग् तो थे फ़ोल्लोwइन्ग् चोन्वेन्तिओन्स्: अल्ल् इन्सेर्तिओन्स् बेगिन् wइथ् ५ ब्लन्क्स्. थेरेअफ़्तेर्, ओने ओफ़् थे फ़ोल्लोwइन्ग् ओप्तिओन्स् मय् अप्प्ल्य्: ५ अद्दितिओनल् ब्लन्क्स् फ़ोर् थे फ़िर्स्त् लिने ओफ़् इन्सेर्तिओन्स् अफ़्तेर् उनेवेन् पादस् ३ अद्दितिओनल् ब्लन्क्स् फ़ोर् एवेन् पादस् इन् लोन्गेर् मेत्रेस् wइथ् स्प्लित् लिनेस् अल्ल् १-पद लिनेस् एन्द् wइथ् अस्तेरिस्क् (*). स्त्रुच्तुरे ओफ़् रेफ़ेरेन्चेस् (अद्देद्): ह्व्_न्न्.न्न् = ह्व्(=चोन्स्तितुतेद् तेxत्)_अध्याय.वेर्से *ह्व्_न्न्.न्न्*न्न् = *ह्व्(=स्तर्-पस्सगे)_अध्याय.वेर्से*नुम्बेर् ओफ़् स्तर्-पस्सगे = दण्ड इन् चोन्स्तितुतेद् तेxत् = दण्ड इन् *-पस्सगेस् = प्रोसे = इन्तेर्लोचुतोर् (थेसे लिनेस् अरे नोत् चोउन्तेद् इन् *-पस्सगेस्!) ______________ एदितोरिअल् लिनेस्: = हेअदेर् = चोम्मेन्तर्य् ## रेविसिओन्स्: - २०२०-०७-३१: तेइ एन्चोदिन्ग् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् # तेxत् नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत्"
1,1,HV_1.1,jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ yasyāsyakamalagalitaṃ vāṅmayam amṛtaṃ jagat pibati pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ maharṣim akṣayyavibhūtiyuktam nārāyaṇasyāṃsajam ekaputraṃ dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam ādyaṃ puruṣam īśānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam ṛtam ekākṣaraṃ brahma vyaktāvyaktaṃ sanātanam naimiṣāraṇye kulapatiḥ śaunakas tu mahāmuniḥ sautiṃ papraccha dharmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ jajñe bahujñaṃ param atyudāraṃ yaṃ dvīpamadhye sutam ātmayogāt parāśarāt satyavatī maharṣiṃ tasmai namo 'jñānatamonudāya yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti viprāya vedaviduṣe bahuviśrutāya puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyāc ca tadvat tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva śatāśvamedhasya yad atra puṇyaṃ catuḥsahasrasya śatakratoś ca bhaved anantaṃ harivaṃśadānāt prakīrtitaṃ vyāsamaharṣiṇā ca yad vājapeyena tu rājasūyād dṛṣṭaṃ phalaṃ hastirathena cānyat tal labhyate vyāsavacaḥ pramāṇaṃ gītaṃ ca vālmīkimaharṣiṇā ca dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena yo harivaṃśaṃ lekhayati yathāvidhinā mahātapāḥ sapadi sa yāti hareḥ padakamalaṃ kamalaṃ madhupo yathā lubdhaḥ yaṃ brahma vedāntavido vadanti paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ tathānye viśvād gateḥ kāraṇam īśvaraṃ sa tasmai namo vighnavināśanāya saṃsāratāraṇaṃ viṣṇuṃ yogidhyeyam anuttamam śṛṇoti harivaṃśaṃ yaḥ śraddhayā vaṃśavardhanam pratyakṣaraṃ bhavet teṣāṃ kapilādānajaṃ phalam yo dadāti harivaṃśapustakaṃ brāhmaṇāya viduṣe sadakṣiṇam so 'śvamedhaphalabhāg bhaven naraḥ satyam eva kathitaṃ maharṣiṇā cakraṃ yasya bhujāgrahastalalitaṃ vidyutprabhaṃ rājate śaṅkho yasya virājate karatale saṃpūrṇacandraprabhaḥ mālā yasya sacampakā satilakā sāśokanīlotpalā sa tvāṃ pātu ṣadardhavikramagatis trilokyanātho hariḥ yo 'vidyādyair aśeṣair manasi vinihitaiḥ kleśasaṃjñais tridoṣair aspṛṣṭo nirguṇatvāt paramagururajaḥkarmabhis tatphalair vā sarvajñatvādiyukto niratiśayasukhaprāptihetur yatīnāṃ so 'nādir vāsudevaḥ śamayatu duritaṃ sarvajanmārjitaṃ vaḥ jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana namas te 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānām upakrame yaṃ natvā kṛtakṛtyāḥ syus taṃ namāmi gajānanam indirākucapāṭīra+ +paṅkasaṃkalitodaraḥ dadyād amandam ānandam acirān no nṛkesarī kālindījalakallola+ +kolāhalakutūhalī asatkīrtanakāntāra+ +parivartanapāṃsulām vācaṃ śaurikathālāpa+ +gaṅgayaiva punīmahe indīvarakaḷaśyāmaṃ indirānandakandaḷam vandārujanamandāraṃ vande 'haṃ yadunandanam vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ putram akalmaṣam parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ saute sumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam bhāratānāṃ ca sarveṣāṃ pārthivānāṃ tathaiva ca,जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः यस्यास्यकमलगलितं वाङ्मयम् अमृतं जगत् पिबति पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं महर्षिम् अक्षय्यविभूतियुक्तम् नारायणस्यांसजम् एकपुत्रं द्वैपायनं वेदमहानिधानम् आद्यं पुरुषम् ईशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् ऋतम् एकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् नैमिषारण्ये कुलपतिः शौनकस् तु महामुनिः सौतिं पप्रच्छ धर्मात्मा सर्वशास्त्रविशारदः जज्ञे बहुज्ञं परम् अत्युदारं यं द्वीपमध्ये सुतम् आत्मयोगात् पराशरात् सत्यवती महर्षिं तस्मै नमो ऽज्ञानतमोनुदाय यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे बहुविश्रुताय पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच् च तद्वत् तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव शताश्वमेधस्य यद् अत्र पुण्यं चतुःसहस्रस्य शतक्रतोश् च भवेद् अनन्तं हरिवंशदानात् प्रकीर्तितं व्यासमहर्षिणा च यद् वाजपेयेन तु राजसूयाद् दृष्टं फलं हस्तिरथेन चान्यत् तल् लभ्यते व्यासवचः प्रमाणं गीतं च वाल्मीकिमहर्षिणा च द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतम् अप्रमेयं पुण्यं पवित्रम् अथ पापहरं शिवं च यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैर् अभिषेचनेन यो हरिवंशं लेखयति यथाविधिना महातपाः सपदि स याति हरेः पदकमलं कमलं मधुपो यथा लुब्धः यं ब्रह्म वेदान्तविदो वदन्ति परं प्रधानं पुरुषं तथान्ये विश्वाद् गतेः कारणम् ईश्वरं स तस्मै नमो विघ्नविनाशनाय संसारतारणं विष्णुं योगिध्येयम् अनुत्तमम् शृणोति हरिवंशं यः श्रद्धया वंशवर्धनम् प्रत्यक्षरं भवेत् तेषां कपिलादानजं फलम् यो ददाति हरिवंशपुस्तकं ब्राह्मणाय विदुषे सदक्षिणम् सो ऽश्वमेधफलभाग् भवेन् नरः सत्यम् एव कथितं महर्षिणा चक्रं यस्य भुजाग्रहस्तललितं विद्युत्प्रभं राजते शङ्खो यस्य विराजते करतले संपूर्णचन्द्रप्रभः माला यस्य सचम्पका सतिलका साशोकनीलोत्पला स त्वां पातु षदर्धविक्रमगतिस् त्रिलोक्यनाथो हरिः यो ऽविद्याद्यैर् अशेषैर् मनसि विनिहितैः क्लेशसंज्ञैस् त्रिदोषैर् अस्पृष्टो निर्गुणत्वात् परमगुरुरजःकर्मभिस् तत्फलैर् वा सर्वज्ञत्वादियुक्तो निरतिशयसुखप्राप्तिहेतुर् यतीनां सो ऽनादिर् वासुदेवः शमयतु दुरितं सर्वजन्मार्जितं वः जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस् ते विश्वभावन नमस् ते ऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानाम् उपक्रमे यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस् तं नमामि गजाननम् इन्दिराकुचपाटीर+ +पङ्कसंकलितोदरः दद्याद् अमन्दम् आनन्दम् अचिरान् नो नृकेसरी कालिन्दीजलकल्लोल+ +कोलाहलकुतूहली असत्कीर्तनकान्तार+ +परिवर्तनपांसुलाम् वाचं शौरिकथालाप+ +गङ्गयैव पुनीमहे इन्दीवरकऌअश्यामं इन्दिरानन्दकन्दऌअम् वन्दारुजनमन्दारं वन्दे ऽहं यदुनन्दनम् व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पुत्रम् अकल्मषम् पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम् व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः सौते सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम् भारतानां च सर्वेषां पार्थिवानां तथैव च
1,2,HV_1.2,devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām daityānām atha siddhānāṃ guhyakānāṃ tathaiva ca,देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् दैत्यानाम् अथ सिद्धानां गुह्यकानां तथैव च
1,3,HV_1.3,atyadbhutāni karmāṇi vikramā dharmaniścayāḥ vicitrāś ca kathāyogā janma cāgryam anuttamam,अत्यद्भुतानि कर्माणि विक्रमा धर्मनिश्चयाः विचित्राश् च कथायोगा जन्म चाग्र्यम् अनुत्तमम्
1,4,HV_1.4,kathitaṃ bhavatā puṇyaṃ purāṇaṃ ślakṣṇayā girā manaḥkarṇasukhaṃ tan māṃ prīṇāty amṛtasaṃmitam,कथितं भवता पुण्यं पुराणं श्लक्ष्णया गिरा मनःकर्णसुखं तन् मां प्रीणात्य् अमृतसंमितम्
1,5,HV_1.5,tatra janma kurūṇāṃ vai tvayoktaṃ lomaharṣiṇe na tu vṛṣṇyandhakānāṃ vai tad bhavān prabravītu me,तत्र जन्म कुरूणां वै त्वयोक्तं लोमहर्षिणे न तु वृष्ण्यन्धकानां वै तद् भवान् प्रब्रवीतु मे
1,6,HV_1.6,janamejayena yat pṛṣṭaḥ śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ dharmavit kathayām āsa kulaṃ teṣāṃ savistaram tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi vṛṣṇīnāṃ vaṃśam āditaḥ,जनमेजयेन यत् पृष्टः शिष्यो व्यासस्य धीमतः धर्मवित् कथयाम् आस कुलं तेषां सविस्तरम् तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि वृष्णीनां वंशम् आदितः
1,7,HV_1.7,śrutvetihāsaṃ kārtsnyena bharatānāṃ sa bhārataḥ janamejayo mahāprājño vaiśaṃpāyanam abravīt,श्रुत्वेतिहासं कार्त्स्न्येन भरतानां स भारतः जनमेजयो महाप्राज्ञो वैशंपायनम् अब्रवीत्
1,8,HV_1.8,mahābhāratam ākhyānaṃ bahvarthaṃ bahuvistaram kathitaṃ bhavatā vipra vistareṇa mayā śrutam,महाभारतम् आख्यानं बह्वर्थं बहुविस्तरम् कथितं भवता विप्र विस्तरेण मया श्रुतम्
1,9,HV_1.9,tatra śūrāḥ samākhyātā bahavaḥ puruṣarṣabhāḥ nāmabhiḥ karmabhiś caiva vṛṣṇyandhakamahārathāḥ,तत्र शूराः समाख्याता बहवः पुरुषर्षभाः नामभिः कर्मभिश् चैव वृष्ण्यन्धकमहारथाः
1,10,HV_1.10,teṣāṃ karmāvadātāni tvayoktāni dvijottama tatra tatra samāsena vistareṇaiva cābhibho,तेषां कर्मावदातानि त्वयोक्तानि द्विजोत्तम तत्र तत्र समासेन विस्तरेणैव चाभिभो
1,11,HV_1.11,na ca me tṛptir astīha kīrtyamāne purātane ekaś ca me mato rāśir vṛṣṇayaḥ pāṇḍavās tathā,न च मे तृप्तिर् अस्तीह कीर्त्यमाने पुरातने एकश् च मे मतो राशिर् वृष्णयः पाण्डवास् तथा
1,12,HV_1.12,bhavāṃś ca vaṃśakuśalas teṣāṃ pratyakṣadarśivān kathayasva kulaṃ teṣāṃ vistareṇa tapodhana,भवांश् च वंशकुशलस् तेषां प्रत्यक्षदर्शिवान् कथयस्व कुलं तेषां विस्तरेण तपोधन
1,13,HV_1.13,yasya yasyānvaye ye ye tāṃs tān icchāmi veditum pūrvaṃ kathā samākhyātā vicitrā ca mahīpate teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca vicitrām ā prajāpateḥ,यस्य यस्यान्वये ये ये तांस् तान् इच्छामि वेदितुम् पूर्वं कथा समाख्याता विचित्रा च महीपते तेषां पूर्वविसृष्टिं च विचित्राम् आ प्रजापतेः
1,14,HV_1.14,sarvam etad aśeṣeṇa kathayasva dvijottama yena vai śṛṇvatāṃ puṃsām aputratvaṃ praṇaśyati evaṃ saṃcodito rājā vyāsaśiṣyo mahāmune satkṛtya paripṛṣṭas tu sa mahātmā mahātapāḥ vistareṇānupūrvyā ca kathayām āsa tāṃ kathām,सर्वम् एतद् अशेषेण कथयस्व द्विजोत्तम येन वै शृण्वतां पुंसाम् अपुत्रत्वं प्रणश्यति एवं संचोदितो राजा व्यासशिष्यो महामुने सत्कृत्य परिपृष्टस् तु स महात्मा महातपाः विस्तरेणानुपूर्व्या च कथयाम् आस तां कथाम्
1,15,HV_1.15,śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ puṇyāṃ pāpapraṇāśinīm kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisaṃmitām,शृणु राजन् कथां दिव्यां पुण्यां पापप्रणाशिनीम् कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमिताम्
1,16,HV_1.16,yaś caināṃ dhārayet tāta śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ yaś caināṃ dhārayed vipraḥ śrāvayed vā mahātmanām svavaṃśadhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate,यश् चैनां धारयेत् तात शृणुयाद् वाप्य् अभीक्ष्णशः यश् चैनां धारयेद् विप्रः श्रावयेद् वा महात्मनाम् स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते
1,17,HV_1.17,avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tan nityaṃ sadasadātmakam pradhānaṃ puruṣaṃ tasmān nirmame viśvam īśvaraḥ,अव्यक्तं कारणं यत् तन् नित्यं सदसदात्मकम् प्रधानं पुरुषं तस्मान् निर्ममे विश्वम् ईश्वरः
1,18,HV_1.18,taṃ vai viddhi mahārāja brahmāṇam amitaujasam sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ nārāyaṇaparāyaṇam,तं वै विद्धि महाराज ब्रह्माणम् अमितौजसम् स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम्
1,19,HV_1.19,ahaṃkaras tu mahatas tasmād bhūtāni jajñire bhūtabhedāś ca bhūtebhya iti sargaḥ sanātanaḥ,अहंकरस् तु महतस् तस्माद् भूतानि जज्ञिरे भूतभेदाश् च भूतेभ्य इति सर्गः सनातनः
1,20,HV_1.20,vistarāvayavaṃ caiva yathāprajñaṃ yathāśrutam kīrtyamānaṃ śṛṇu mayā pūrveṣāṃ kīrtivardhanam,विस्तरावयवं चैव यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् कीर्त्यमानं शृणु मया पूर्वेषां कीर्तिवर्धनम्
1,21,HV_1.21,dhanyaṃ yaśasyaṃ śatrughnaṃ svargyam āyurvivardhanam kīrtanaṃ sthirakīrtīnāṃ sarveṣāṃ puṇyakarmaṇām,धन्यं यशस्यं शत्रुघ्नं स्वर्ग्यम् आयुर्विवर्धनम् कीर्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्
1,22,HV_1.22,tasmāt kalyāya te kalyaḥ samagraṃ śucaye śuciḥ tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca ajāya prathamāyaiva variṣṭhāya prajāpate brahmaṇe lokanāthāya gariṣṭhāya svayaṃbhuve praṇamya prabhave pūrvaṃ tasmai amitatejase ā vṛṣṇivaṃśād vakṣyāmi bhūtasargam anuttamam,तस्मात् कल्याय ते कल्यः समग्रं शुचये शुचिः तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजापते ब्रह्मणे लोकनाथाय गरिष्ठाय स्वयंभुवे प्रणम्य प्रभवे पूर्वं तस्मै अमिततेजसे आ वृष्णिवंशाद् वक्ष्यामि भूतसर्गम् अनुत्तमम्
1,23,HV_1.23,viṣṇuḥ svayaṃbhūr bhagavān sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ apa eva sasarjādau tāsu vīryam avāsṛjat,विष्णुः स्वयंभूर् भगवान् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अवासृजत्
1,24,HV_1.24,āpo nārā iti proktā nāmnā pūrvam iti śrutiḥ ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ,आपो नारा इति प्रोक्ता नाम्ना पूर्वम् इति श्रुतिः अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
1,25,HV_1.25,hiraṇyavarṇam abhavat tad aṇḍam udakeśayam tatra jajñe svayaṃ brahmā svayaṃbhūr iti naḥ śrutam,हिरण्यवर्णम् अभवत् तद् अण्डम् उदकेशयम् तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूर् इति नः श्रुतम्
1,26,HV_1.26,hiraṇyagarbho bhagavān uṣitvā parivatsaram tad aṇḍam akarod dvaidhaṃ divaṃ bhuvam athāpi ca,हिरण्यगर्भो भगवान् उषित्वा परिवत्सरम् तद् अण्डम् अकरोद् द्वैधं दिवं भुवम् अथापि च
1,27,HV_1.27,tayoḥ śakalyor madhyam ākāśam akarot prabhuḥ apsu pāriplavāṃ pṛthvīṃ diśaś ca daśadhā dadhe,तयोः शकल्योर् मध्यम् आकाशम् अकरोत् प्रभुः अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश् च दशधा दधे
1,28,HV_1.28,tatra kālaṃ mano vācaṃ kāmaṃ krodham atho ratim sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ sraṣṭum icchan prajāpatim,तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधम् अथो रतिम् ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां स्रष्टुम् इच्छन् प्रजापतिम्
1,29,HV_1.29,marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum vasiṣṭhaṃ ca mahātejāḥ so 'sṛjat sapta mānasān,मरीचिम् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् वसिष्ठं च महातेजाः सो ऽसृजत् सप्त मानसान्
1,30,HV_1.30,sapta brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṃ gatāḥ nārāyaṇātmakānāṃ vai saptānāṃ brahmajanmanām,सप्त ब्रह्माण इत्य् एते पुराणे निश्चयं गताः नारायणात्मकानां वै सप्तानां ब्रह्मजन्मनाम्
1,31,HV_1.31,tato 'sṛjat punar brahmā rudraṃ roṣātmasaṃbhavam sanatkumāraṃ ca ṛṣiṃ pūrveṣām api pūrvajam,ततो ऽसृजत् पुनर् ब्रह्मा रुद्रं रोषात्मसंभवम् सनत्कुमारं च ऋषिं पूर्वेषाम् अपि पूर्वजम्
1,32,HV_1.32,sapta tv ete prajāyante prajā rudraś ca bhārata skandaḥ sanatkumāraś ca tejaḥ saṃkṣipya tiṣṭhataḥ,सप्त त्व् एते प्रजायन्ते प्रजा रुद्रश् च भारत स्कन्दः सनत्कुमारश् च तेजः संक्षिप्य तिष्ठतः
1,33,HV_1.33,teṣāṃ sapta mahāvaṃśā divyā devagaṇānvitāḥ kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhir alaṃkṛtāḥ,तेषां सप्त महावंशा दिव्या देवगणान्विताः क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिर् अलंकृताः
1,34,HV_1.34,vidyuto 'śanimeghāṃś ca rohitendradhanūṃsi ca sanaś ca yogatattvajñaṃ sanakaṃ ca sanandanam ete sapta samākhyātā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ yādāṃsi ca sasarjādau parjanyaṃ ca sasarja ha,विद्युतो ऽशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंसि च सनश् च योगतत्त्वज्ञं सनकं च सनन्दनम् एते सप्त समाख्याता ऋषयः संशितव्रताः यादांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह
1,35,HV_1.35,ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye mukhād devān ajanayat pitṝṃś ceśo 'pi vakṣasaḥ prajanāc ca manuṣyān vai jaghanān nirmame 'surān sādhyāṃs tair ayajan devān ity evam anuśuśrumaḥ,ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये मुखाद् देवान् अजनयत् पितॄंश् चेशो ऽपि वक्षसः प्रजनाच् च मनुष्यान् वै जघनान् निर्ममे ऽसुरान् साध्यांस् तैर् अयजन् देवान् इत्य् एवम् अनुशुश्रुमः
1,36,HV_1.36,uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire brahmāṇaṃ hṛdayaṃ bhittvā niścito bhagavān bhṛguḥ stanaṃ tu dakṣiṇaṃ bhittvā brahmajena ca vigrahaḥ niśrito bhagavān dharmaḥ sarvalokasukhāvahaḥ trayas tasya varāḥ putrāḥ sarvabhūtamanoharāḥ kāmaḥ śamaś ca harṣaś ca tejasā lokadhāriṇaḥ kāmasya tu ratir bhāryā śamasya prītir aṅganā nandā bhāryā ca harṣasya trayo lokāḥ pratiṣṭhitāḥ āpavasya prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ,उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे ब्रह्माणं हृदयं भित्त्वा निश्चितो भगवान् भृगुः स्तनं तु दक्षिणं भित्त्वा ब्रह्मजेन च विग्रहः निश्रितो भगवान् धर्मः सर्वलोकसुखावहः त्रयस् तस्य वराः पुत्राः सर्वभूतमनोहराः कामः शमश् च हर्षश् च तेजसा लोकधारिणः कामस्य तु रतिर् भार्या शमस्य प्रीतिर् अङ्गना नन्दा भार्या च हर्षस्य त्रयो लोकाः प्रतिष्ठिताः आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः
1,37,HV_1.37,sṛjyamānāḥ prajā naiva vivardhante yadā tadā dvidhā kṛtvātmano deham ardhena puruṣo 'bhavat ardhena nārī tasyāṃ sa sasṛje vividhāḥ prajāḥ divaṃ ca pṛthivīṃ caiva mahimnā vyāpya tiṣṭati,सृज्यमानाः प्रजा नैव विवर्धन्ते यदा तदा द्विधा कृत्वात्मनो देहम् अर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां स ससृजे विविधाः प्रजाः दिवं च पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य तिष्टति
1,38,HV_1.38,virājam asṛjad viṣṇuḥ so 'sṛjat puruṣaṃ virāṭ puruṣaṃ taṃ manuṃ viddhi tad vai manvantaraṃ smṛtam dvitīyam āpavasyaitan manor antaram ucyate,विराजम् असृजद् विष्णुः सो ऽसृजत् पुरुषं विराट् पुरुषं तं मनुं विद्धि तद् वै मन्वन्तरं स्मृतम् द्वितीयम् आपवस्यैतन् मनोर् अन्तरम् उच्यते
1,39,HV_1.39,sa vairājaḥ prajāsargaṃ sasarja puruṣaḥ prabhuḥ manuṃ prajāpatiṃ viddhi sasarja prabhur īśvaraḥ nārāyaṇavisargaḥ sa prajās tasyāpy ayonijāḥ,स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषः प्रभुः मनुं प्रजापतिं विद्धि ससर्ज प्रभुर् ईश्वरः नारायणविसर्गः स प्रजास् तस्याप्य् अयोनिजाः
1,40,HV_1.40,āyuṣmān kīrtimān dhanyaḥ prajāvāṃś ca bhaven naraḥ sthiravaṃśaś ca bhavati mṛtaḥ svarge mahīyate ādisargaṃ viditvemaṃ yatheṣṭāṃ prāpnuyād gatim,आयुष्मान् कीर्तिमान् धन्यः प्रजावांश् च भवेन् नरः स्थिरवंशश् च भवति मृतः स्वर्गे महीयते आदिसर्गं विदित्वेमं यथेष्टां प्राप्नुयाद् गतिम्
2,1,HV_2.1,sa sṛṣṭāsu prajāsv evam āpavo vai prajāpatiḥ lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ śatarūpām ayonijām,स सृष्टासु प्रजास्व् एवम् आपवो वै प्रजापतिः लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपाम् अयोनिजाम्
2,2,HV_2.2,āpavasya mahimnā tu divam āvṛtya tiṣṭhataḥ dharmeṇaiva mahārāja śatarūpā vyajāyata,आपवस्य महिम्ना तु दिवम् आवृत्य तिष्ठतः धर्मेणैव महाराज शतरूपा व्यजायत
2,3,HV_2.3,sā tu varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram bhartāraṃ dīptatapasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata,सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत
2,4,HV_2.4,sa vai svāyaṃbhuvas tāta puruṣo manur ucyate tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaram ihocyate,स वै स्वायंभुवस् तात पुरुषो मनुर् उच्यते तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरम् इहोच्यते
2,5,HV_2.5,vairājāt puruṣād vīraṃ śatarūpā vyajāta priyavratottānapādau vīrāt kāmyā vyajāyata,वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजात प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत
2,6,HV_2.6,kāmyā nāma mahābāho kardamasya prajāpateḥ sutā sutapasā yuktā mahatī lokadhāriṇī kāmyāputrāś ca catvāraḥ samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ,काम्या नाम महाबाहो कर्दमस्य प्रजापतेः सुता सुतपसा युक्ता महती लोकधारिणी काम्यापुत्राश् च चत्वारः सम्राट् कुक्षिर् विराट् प्रभुः
2,7,HV_2.7,priyavrataṃ samāsādya patiṃ sājanayat sutān uttānapādaṃ jagrāha putram atriḥ prajāpatiḥ uttānapādāc caturaḥ sūnṛtā suṣuve sutān,प्रियव्रतं समासाद्य पतिं साजनयत् सुतान् उत्तानपादं जग्राह पुत्रम् अत्रिः प्रजापतिः उत्तानपादाच् चतुरः सूनृता सुषुवे सुतान्
2,8,HV_2.8,dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā utpannā vāci dharmeṇa dhruvasya jananī śubhā,धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता उत्पन्ना वाचि धर्मेण ध्रुवस्य जननी शुभा
2,9,HV_2.9,dhruvaṃ ca kīrtimantaṃ cāpy ayasmantam ayaspatim uttānapādo 'janayat sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ,ध्रुवं च कीर्तिमन्तं चाप्य् अयस्मन्तम् अयस्पतिम् उत्तानपादो ऽजनयत् सूनृतायां प्रजापतिः
2,10,HV_2.10,dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni bhārata tapas tepe mahārāja prārthayan sumahad yaśaḥ,ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि भारत तपस् तेपे महाराज प्रार्थयन् सुमहद् यशः
2,11,HV_2.11,tasmai brahmā dadau prītaḥ sthānam ātmasamaṃ prabhuḥ acalam caiva purataḥ saptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ,तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानम् आत्मसमं प्रभुः अचलम् चैव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः
2,12,HV_2.12,tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca devāsurāṇām ācāryaḥ ślokam apy uśanā jagau,तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकम् अप्य् उशना जगौ
2,13,HV_2.13,aho yasya tapaso vīryam aho śrutam aho vratam yam adya purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ,अहो यस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहो व्रतम् यम् अद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः
2,14,HV_2.14,tasmāc chliṣṭaṃ ca mānyaṃ ca dhruvāc chambur vyajāyata śliṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān prācīnagarbhaṃ vṛkatiṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam patnī prācīnagarbhasya sūnṛtā suṣuve nṛpa nāmnodāradhiyaṃ putram indro yaḥ pūrvajanmani udāradhīḥ sutaṃ bhadrā+ +janayad vai divaṃjayam ripuṃ ripuṃjayaṃ jajñe varāṅgī sā divaṃjayāt ripuṃ ripuṃjayaṃ vipraṃ vṛkalam vṛkatejasam,तस्माच् छ्लिष्टं च मान्यं च ध्रुवाच् छम्बुर् व्यजायत श्लिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान् प्राचीनगर्भं वृकतिं वृकलं वृकतेजसम् पत्नी प्राचीनगर्भस्य सूनृता सुषुवे नृप नाम्नोदारधियं पुत्रम् इन्द्रो यः पूर्वजन्मनि उदारधीः सुतं भद्रा+ +जनयद् वै दिवंजयम् रिपुं रिपुंजयं जज्ञे वराङ्गी सा दिवंजयात् रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलम् वृकतेजसम्
2,15,HV_2.15,ripor ādhatta bṛhatī cākṣuṣam sarvatejasam ajījanat puṣkariṇyāṃ vairaṇyāṃ cākṣuṣo manum,रिपोर् आधत्त बृहती चाक्षुषम् सर्वतेजसम् अजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषो मनुम्
2,16,HV_2.16,prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ kanyāyāṃ bharataśreṣṭha vairājasya prajāpateḥ,प्रजापतेर् आत्मजायां वीरणस्य महात्मनः मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः कन्यायां भरतश्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः
2,17,HV_2.17,ūruḥ pūruḥ śatadyumnas tapasvī satyavit kaviḥ agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti tenava abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ,ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवित् कविः अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति तेनव अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः
2,18,HV_2.18,ūror'janayat putrān ṣaḍāgneyī mahāprabhān aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratum āṅgirasaṃ śivam,ऊरोर्ऽजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाप्रभान् अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् आङ्गिरसं शिवम्
2,19,HV_2.19,aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai venam ekaṃ vyajāyata apacāreṇa venasya prakopaḥ sumahān abhūt,अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेनम् एकं व्यजायत अपचारेण वेनस्य प्रकोपः सुमहान् अभूत्
2,20,HV_2.20,prajārtham ṛṣayo 'thāsya mamanthur dakṣiṇaṃ karam venasya pāṇau mathite saṃbabhūva mahān ṛṣiḥ,प्रजार्थम् ऋषयो ऽथास्य ममन्थुर् दक्षिणं करम् वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव महान् ऋषिः
2,21,HV_2.21,taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur eṣa vai muditāḥ prajāḥ kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat,तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुर् एष वै मुदिताः प्रजाः करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत्
2,22,HV_2.22,sa dhanvī kavacī jātas tejasā nirdahann iva baddhagodhāṅgulitravān prajārakṣākṛtotsāhaḥ pṛthur vainyas tadā cemāṃ rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ,स धन्वी कवची जातस् तेजसा निर्दहन्न् इव बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् प्रजारक्षाकृतोत्साहः पृथुर् वैन्यस् तदा चेमां ररक्ष क्षत्रपूर्वजः
2,23,HV_2.23,rājasūyābhiṣiktānām ādyaḥ sa vasudhādhipaḥ tasmāc caiva samutpannau nipuṇau sūtam agadhau,राजसूयाभिषिक्तानाम् आद्यः स वसुधाधिपः तस्माच् चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतम् अगधौ
2,24,HV_2.24,teneyaṃ gaur mahārāja dugdhā sasyāni bhārata prajānāṃ vṛttikāmena devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha,तेनेयं गौर् महाराज दुग्धा सस्यानि भारत प्रजानां वृत्तिकामेन देवैः सर्षिगणैः सह
2,25,HV_2.25,sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva vīrudbhiḥ parvatais tathā,सर्पैः पुण्यजनैश् चैव वीरुद्भिः पर्वतैस् तथा
2,26,HV_2.26,teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasuṃdharā prādād yathepsitaṃ kṣīraṃ tena prāṇān adhāryan,तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा प्रादाद् यथेप्सितं क्षीरं तेन प्राणान् अधार्यन्
2,27,HV_2.27,pṛthuputrau tu dharmajñau jajñāte 'ntardhipālinau śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyājāyata,पृथुपुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञाते ऽन्तर्धिपालिनौ शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्याजायत
2,28,HV_2.28,havirdhānāt ṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayat sutān prācīnabarhiṣaṃ śukram gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau,हविर्धानात् षडाग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् प्राचीनबर्हिषं शुक्रम् गयं कृष्णं व्रजाजिनौ
2,29,HV_2.29,prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ havirdhānān mahārāja yena saṃvardhitāḥ prajāḥ,प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः हविर्धानान् महाराज येन संवर्धिताः प्रजाः
2,30,HV_2.30,prācīnāgrāḥ kuśās tasya pṛthivyāṃ janamejaya prācīnabarher abhavan pṛthivītalacāriṇaḥ,प्राचीनाग्राः कुशास् तस्य पृथिव्यां जनमेजय प्राचीनबर्हेर् अभवन् पृथिवीतलचारिणः
2,31,HV_2.31,samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahīpatiḥ,समुद्रतनयायां तु कृतदारो ऽभवत् प्रभुः महतस् तपसः पारे सवर्णायां महीपतिः
2,32,HV_2.32,savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ putrān vai janayām āsa sarvalokābhipūjitān sarve pracetasa nāma dhanurvedasya pāragāḥ,सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः पुत्रान् वै जनयाम् आस सर्वलोकाभिपूजितान् सर्वे प्रचेतस नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
2,33,HV_2.33,apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ,अपृथग्धर्मचरणास् ते ऽतप्यन्त महत् तपः दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
2,34,HV_2.34,tapaś caratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhaḥ arakṣyamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ,तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहः अरक्ष्यमाणाम् आवव्रुर् बभूवाथ प्रजाक्षयः
2,35,HV_2.35,pratyāhṛtāḥ prajāḥ sarvāś cākṣuṣasyāntare manoḥ nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ daśa varṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ,प्रत्याहृताः प्रजाः सर्वाश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः दश वर्षसहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः
2,36,HV_2.36,tad upaśrutya tapasā yuktāḥ sarve pracetasaḥ prācetasam upastavya tapasaḥ sarvaparvataiḥ mukhebhyo vāyum agniṃ ca te 'sṛjañ jātamanyavaḥ,तद् उपश्रुत्य तपसा युक्ताः सर्वे प्रचेतसः प्राचेतसम् उपस्तव्य तपसः सर्वपर्वतैः मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च ते ऽसृजञ् जातमन्यवः
2,37,HV_2.37,unmūlān atha vṛkṣāṃs tān kṛtvā vāyur aśoṣayat tān agnir adahad ghora evam āsīd drumakṣayaḥ,उन्मूलान् अथ वृक्षांस् तान् कृत्वा वायुर् अशोषयत् तान् अग्निर् अदहद् घोर एवम् आसीद् द्रुमक्षयः
2,38,HV_2.38,drumakṣayam atho buddhvā kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu upagamyābravīd etān rājā somaḥ pratāpavān,द्रुमक्षयम् अथो बुद्ध्वा किंचिच् छिष्टेषु शाखिषु उपगम्याब्रवीद् एतान् राजा सोमः प्रतापवान्
2,39,HV_2.39,kopaṃ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetām agnimārutau,कोपं यच्छत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः वृक्षशून्या कृता पृथ्वी शाम्येताम् अग्निमारुतौ
2,40,HV_2.40,ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī bhaviṣyaṃ jānatā tāta dhṛtā garbheṇa vai mayā,रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी भविष्यं जानता तात धृता गर्भेण वै मया
2,41,HV_2.41,māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā bhāryā vo 'stu mahābhāgā somavaṃśavivardhinī,मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता भार्या वो ऽस्तु महाभागा सोमवंशविवर्धिनी
2,42,HV_2.42,yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ,युष्माकं तेजसो ऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः
2,43,HV_2.43,sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati,स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति
2,44,HV_2.44,tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām,ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्
2,45,HV_2.45,māriṣāyāṃ tatas te vai manasā garbham ādadhuḥ daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena bhārata,मारिषायां ततस् ते वै मनसा गर्भम् आदधुः दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन भारत
2,46,HV_2.46,putrān utpādayām āsa somavaṃśavivardhanān acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ,पुत्रान् उत्पादयाम् आस सोमवंशविवर्धनान् अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः
2,47,HV_2.47,sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ palścād asṛjata striyaḥ tadā prajāvivṛddhyarthaṃ mahātejāḥ prajāpatiḥ dadau sa daśa darmāya kaśyapāya trayodaśa śiṣṭāḥ somāya rājñe tu nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ,स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पल्श्चाद् असृजत स्त्रियः तदा प्रजाविवृद्ध्यर्थं महातेजाः प्रजापतिः ददौ स दश दर्माय कश्यपाय त्रयोदश शिष्टाः सोमाय राज्ञे तु नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः
2,48,HV_2.48,tāsu devā khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ gandharvāpsarasaś caiva jajñire 'nyāś ca jātayaḥ,तासु देवा खगा गावो नागा दितिजदानवाः गन्धर्वाप्सरसश् चैव जज्ञिरे ऽन्याश् च जातयः
2,49,HV_2.49,tataḥprabhṛti rājendra prajā maithunasaṃbhavāḥ saṃkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣāṃ sṛṣṭir ucyate,ततःप्रभृति राजेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषां सृष्टिर् उच्यते
2,50,HV_2.50,devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām saṃbhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ dakṣasya ca mahātmanaḥ,देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः
2,51,HV_2.51,aṅguṣṭhād brahmaṇo jāto dakṣaś coktas tvayānagha vāmāṅguṣṭhāt tathā caiva tasya patnī vyajāyata kathaṃ prācetasatvaṃ sa punar lebhe mahātapāḥ,अङ्गुष्ठाद् ब्रह्मणो जातो दक्षश् चोक्तस् त्वयानघ वामाङ्गुष्ठात् तथा चैव तस्य पत्नी व्यजायत कथं प्राचेतसत्वं स पुनर् लेभे महातपाः
2,52,HV_2.52,etaṃ me saṃśayaṃ vipra vyākhyātuṃ tvam ihārhasi dauhitraś caiva somasya kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ,एतं मे संशयं विप्र व्याख्यातुं त्वम् इहार्हसि दौहित्रश् चैव सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः
2,53,HV_2.53,utpattiś ca nirodhaś ca nityau bhūteṣu bhārata ṛṣayo 'tra na muhyanti vidyāvantaś ca ye janāḥ,उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यौ भूतेषु भारत ऋषयो ऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश् च ये जनाः
2,54,HV_2.54,yuge yuge bhavanty ete sarve dakṣādayo nṛpa punaś caiva nirudhyante vidvāṃs tatra na muhyati,युगे युगे भवन्त्य् एते सर्वे दक्षादयो नृप पुनश् चैव निरुध्यन्ते विद्वांस् तत्र न मुह्यति
2,55,HV_2.55,jyaiṣṭhyaṃ kāniṣṭhyam apy eṣāṃ pūrvaṃ nāsīj janādhipa tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam,ज्यैष्ठ्यं कानिष्ठ्यम् अप्य् एषां पूर्वं नासीज् जनाधिप तप एव गरीयो ऽभूत् प्रभावश् चैव कारणम्
2,56,HV_2.56,imāṃ hi sṛṣṭiṃ dakṣasya yo vidyāt sacarācaram prajāvān āyur uttīrṇaḥ svargaloke mahīyate,इमां हि सृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात् सचराचरम् प्रजावान् आयुर् उत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते
3,1,HV_3.1,divyān bhogān avāpnoti rambhādistrībhir āvṛtaḥ devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām utpattiṃ vistareṇaiva vaiśaṃpāyana kīrtaya,दिव्यान् भोगान् अवाप्नोति रम्भादिस्त्रीभिर् आवृतः देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् उत्पत्तिं विस्तरेणैव वैशंपायन कीर्तय
3,2,HV_3.2,prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇu mahīpate,प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महीपते
3,3,HV_3.3,manasā tv eva bhūtāni pūrvam evāsṛjat prabhuḥ ṛṣīn devān sagandharvān asurān atha rākṣasān,मनसा त्व् एव भूतानि पूर्वम् एवासृजत् प्रभुः ऋषीन् देवान् सगन्धर्वान् असुरान् अथ राक्षसान्
3,4,HV_3.4,yakṣabhūtapiśācāṃś ca vayaḥpaśumṛgāṃs tathā yadāsya yatamānasya na vyavardhanta vai prajāḥ apadhyātā bhagavatā mahādevena dhīmatā tataḥ saṃcintya tu punaḥ prajāhetoḥ prajāpatiḥ,यक्षभूतपिशाचांश् च वयःपशुमृगांस् तथा यदास्य यतमानस्य न व्यवर्धन्त वै प्रजाः अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता ततः संचिन्त्य तु पुनः प्रजाहेतोः प्रजापतिः
3,5,HV_3.5,sa maithunena dharmeṇa sisṛkṣur vividhā prajāḥ asiknīm āvahat patnīṃ vīraṇasya prajāpateḥ sutāṃ sutapasā yuktāṃ mahatīṃ lokadhāraṇīm,स मैथुनेन धर्मेण सिसृक्षुर् विविधा प्रजाः असिक्नीम् आवहत् पत्नीं वीरणस्य प्रजापतेः सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारणीम्
3,6,HV_3.6,atha putrasahasrāṇi vairaṇyāṃ pañca vīryavān asiknyāṃ janayām āsa dakṣa eva prajāpatiḥ,अथ पुत्रसहस्राणि वैरण्यां पञ्च वीर्यवान् असिक्न्यां जनयाम् आस दक्ष एव प्रजापतिः
3,7,HV_3.7,tāṃs tu dṛṣṭvā mahābhāgān saṃvivardhayiṣūn prajāḥ devarṣiḥ priyasaṃvādo nāradaḥ prābravīd idam nāśāya vacanaṃ teṣāṃ śāpāyaivātmanas tathā,तांस् तु दृष्ट्वा महाभागान् संविवर्धयिषून् प्रजाः देवर्षिः प्रियसंवादो नारदः प्राब्रवीद् इदम् नाशाय वचनं तेषां शापायैवात्मनस् तथा
3,8,HV_3.8,yaṃ kaśyapaḥ sutavaraṃ parameṣṭhī vyajījanat dakṣasya vai duhitari dakṣaśāpabhayān muniḥ,यं कश्यपः सुतवरं परमेष्ठी व्यजीजनत् दक्षस्य वै दुहितरि दक्षशापभयान् मुनिः
3,9,HV_3.9,pūrvaṃ sa hi samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ asiknyām atha vairaṇyāṃ bhūyo devarṣisattamaḥ taṃ bhūyo janayām āsa piteva munipuṃgavam,पूर्वं स हि समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः असिक्न्याम् अथ वैरण्यां भूयो देवर्षिसत्तमः तं भूयो जनयाम् आस पितेव मुनिपुंगवम्
3,10,HV_3.10,tena dakṣaya putrā vai haryaśvā iti viśrutāḥ nirmathya nāśitāḥ sarve vidhinā ca na saṃśayaḥ,तेन दक्षय पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः निर्मथ्य नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः
3,11,HV_3.11,tasyodyatas tadā dakṣo nāśāyāmitavikramaḥ brahmarṣīn purataḥ kṛtvā yācitaḥ parameṣṭhinā,तस्योद्यतस् तदा दक्षो नाशायामितविक्रमः ब्रह्मर्षीन् पुरतः कृत्वा याचितः परमेष्ठिना
3,12,HV_3.12,tato 'bhnisaṃdhiṃ cakre vai dakṣas tu parameṣṭhinā kanyāyāṃ nārado mahyaṃ tava putro bhaved iti,ततो ऽभ्निसंधिं चक्रे वै दक्षस् तु परमेष्ठिना कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेद् इति
3,13,HV_3.13,tato dakṣaḥ sutāṃ prādāt priyāṃ vai parameṣṭhine sa tasyāṃ nārado jajñe bhūyaḥ śāpabhayād ṛṣiḥ,ततो दक्षः सुतां प्रादात् प्रियां वै परमेष्ठिने स तस्यां नारदो जज्ञे भूयः शापभयाद् ऋषिः
3,14,HV_3.14,kathaṃ praṇāśitāḥ putrā nāradena maharṣinā prajāpater dvijaśreṣṭha śrotum icchāmi tattvataḥ,कथं प्रणाशिताः पुत्रा नारदेन महर्षिना प्रजापतेर् द्विजश्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
3,15,HV_3.15,dakṣasya putrā haryaśvā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ samāgatā mahāvīryā nāradas tān uvāca ha,दक्षस्य पुत्रा हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः समागता महावीर्या नारदस् तान् उवाच ह
3,16,HV_3.16,bāliśā bata yūyaṃ ye nāsyā jānīta vai bhuvaḥ pramāṇaṃ sraṣṭukāmā vai prajā prācetasātmajāḥ antar ūrdhvam adhaś caiva kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ,बालिशा बत यूयं ये नास्या जानीत वै भुवः प्रमाणं स्रष्टुकामा वै प्रजा प्राचेतसात्मजाः अन्तर् ऊर्ध्वम् अधश् चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः
3,17,HV_3.17,vāyor anaśanaṃ prāpya gatās te vai parābhavam te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātā sarvatodiśam adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ,वायोर् अनशनं प्राप्य गतास् ते वै पराभवम् ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाता सर्वतोदिशम् अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः
3,18,HV_3.18,haryaśveṣv atha naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ vairaṇyām eva putrāṇāṃ sahasram asṛjat prabhuḥ,हर्यश्वेष्व् अथ नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः वैरण्याम् एव पुत्राणां सहस्रम् असृजत् प्रभुः
3,19,HV_3.19,vivardhayiṣavas te tu śabalāśvāḥ prajās tadā pūrvoktaṃ vacanaṃ tāta nāradenaiva coditāḥ,विवर्धयिषवस् ते तु शबलाश्वाः प्रजास् तदा पूर्वोक्तं वचनं तात नारदेनैव चोदिताः
3,20,HV_3.20,anyonyam ūcus te sarve samyag āha mahān ṛṣiḥ bhrātṝṇāṃ padavī caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāś ca sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ,अन्योन्यम् ऊचुस् ते सर्वे सम्यग् आह महान् ऋषिः भ्रातॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश् च सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः
3,21,HV_3.21,ekāgrā svasthamanaso yathāvad anupūrvaśaḥ te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvatodiśam adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ,एकाग्रा स्वस्थमनसो यथावद् अनुपूर्वशः ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोदिशम् अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः
3,22,HV_3.22,naṣṭeṣu śabalāśveṣu dakṣa kruddho 'bravīd vacaḥ nāradaṃ nāśam ehīti garbhavāsaṃ vaseti ca tadāprabhṛti vai bhrātā bhrātur anveṣaṇe nṛpa prayāto naśyati vibho tan na kāryaṃ vipaśyatā,नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्ष क्रुद्धो ऽब्रवीद् वचः नारदं नाशम् एहीति गर्भवासं वसेति च तदाप्रभृति वै भ्राता भ्रातुर् अन्वेषणे नृप प्रयातो नश्यति विभो तन् न कार्यं विपश्यता
3,23,HV_3.23,tāṃś cāpi naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ tadbhītyā nāradaṃ śaptvā kanyā evāsṛjat prabhuḥ ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjat kanyā vairaṇyām iti na śrutam,तांश् चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः तद्भीत्या नारदं शप्त्वा कन्या एवासृजत् प्रभुः षष्टिं दक्षो ऽसृजत् कन्या वैरण्याम् इति न श्रुतम्
3,24,HV_3.24,tās tadā pratijagrāha bhāryārthe kaśyapaḥ prabhuḥ somo dharmaś ca kauravya tathaivānye maharṣayaḥ dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa saptaviṃśati somāya catasro 'riṣṭanemaye,तास् तदा प्रतिजग्राह भार्यार्थे कश्यपः प्रभुः सोमो धर्मश् च कौरव्य तथैवान्ये महर्षयः ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश सप्तविंशति सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमये
3,25,HV_3.25,dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā dve bhṛśāśvāya viduṣe tāsāṃ nāmāni me śṛṇu,द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा द्वे भृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु
3,26,HV_3.26,arundhatī vasur jāmī lambā bhānur marutvatī saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhārata dharmapatnyo daśa tv etās tāsv apatyāni me śṛṇu,अरुन्धती वसुर् जामी लम्बा भानुर् मरुत्वती संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भारत धर्मपत्न्यो दश त्व् एतास् तास्व् अपत्यानि मे शृणु
3,27,HV_3.27,viśvedevās tu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata marutvatyāṃ marutvanto vasos tu vasavaḥ smṛtāḥ,विश्वेदेवास् तु विश्वायाः साध्या साध्यान् व्यजायत मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवः स्मृताः
3,28,HV_3.28,bhānos tu bhānavas tāta muhūrtās tu mūhūrtajāḥ lambāyāś caiva ghoṣo 'tha nāgavīthī ca jāmijā,भानोस् तु भानवस् तात मुहूर्तास् तु मूहूर्तजाः लम्बायाश् चैव घोषो ऽथ नागवीथी च जामिजा
3,29,HV_3.29,pṛthivīviṣayaṃ sarvam arundhatyāṃ vyajāyata saṃkalpāyās tu sarvātmā jajñe saṃkalpa eva ca,पृथिवीविषयं सर्वम् अरुन्धत्यां व्यजायत संकल्पायास् तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव च
3,30,HV_3.30,nāgavīthyāś ca jāminyā vṛṣalambā vyajāyata yā rājan somapatnyas tu dakṣaḥ prācetaso dadau sarvā nakṣatranāmnyas tu jyotiṣe parikīrtitāḥ,नागवीथ्याश् च जामिन्या वृषलम्बा व्यजायत या राजन् सोमपत्न्यस् तु दक्षः प्राचेतसो ददौ सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस् तु ज्योतिषे परिकीर्तिताः
3,31,HV_3.31,ye tv aneke suragaṇā devā jyotiḥpurogamāḥ vasavo 'ṣṭau samākhyātās teṣāṃ vakṣyāmi vistaram,ये त्व् अनेके सुरगणा देवा ज्योतिःपुरोगमाः वसवो ऽष्टौ समाख्यातास् तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्
3,32,HV_3.32,āpo dhruvaś ca somaś ca dharaś caivānilo 'nalaḥ pratyūṣaś ca prabhasaś ca vasavo nāmabhiḥ śrutāḥ,आपो ध्रुवश् च सोमश् च धरश् चैवानिलो ऽनलः प्रत्यूषश् च प्रभसश् च वसवो नामभिः श्रुताः
3,33,HV_3.33,āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śānto munis tathā dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ,आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः शान्तो मुनिस् तथा ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः
3,34,HV_3.34,somasya bhagavān varcā varcasvī yena jāyate dharasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo 'tha ramaṇas tathā,सोमस्य भगवान् वर्चा वर्चस्वी येन जायते धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा मनोहरायाः शिशिरः प्राणो ऽथ रमणस् तथा
3,35,HV_3.35,anilasya śivā bhāryā yasyāḥ putraḥ purojavaḥ avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya tu,अनिलस्य शिवा भार्या यस्याः पुत्रः पुरोजवः अविज्ञातगतिश् चैव द्वौ पुत्राव् अनिलस्य तु
3,36,HV_3.36,agniputraḥ kumāras tu śarastambe śriyā vṛtaḥ tasya śākho viśākhaś ca naigameṣaś ca pṛṣṭhajaḥ apatyaṃ kṛttikānāṃ sa kārttikeya iti smṛtaḥ,अग्निपुत्रः कुमारस् तु शरस्तम्बे श्रिया वृतः तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेषश् च पृष्ठजः अपत्यं कृत्तिकानां स कार्त्तिकेय इति स्मृतः
3,37,HV_3.37,skandaḥ sanatkumāraś ca sṛṣṭaḥ pādena tejasaḥ pratyūṣasya viduḥ putram ṛṣiṃ nāmnātha devalam dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau,स्कन्दः सनत्कुमारश् च सृष्टः पादेन तेजसः प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रम् ऋषिं नाम्नाथ देवलम् द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ
3,38,HV_3.38,bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmacāriṇī yogasiddhā jagat kṛtsnam asaktā vicacāra ha,बृहस्पतेस् तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी योगसिद्धा जगत् कृत्स्नम् असक्ता विचचार ह
3,39,HV_3.39,prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnām aṣṭamasya tu visvakarmā mahābhāgas tasyāṃ jajñe prajāpatiḥ,प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनाम् अष्टमस्य तु विस्वकर्मा महाभागस् तस्यां जज्ञे प्रजापतिः
3,40,HV_3.40,kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vardhakiḥ bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ,कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वर्धकिः भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः
3,41,HV_3.41,yaḥ sarveṣāṃ vimānānī daivatānāṃ cakāra ha mānuṣāś copajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ,यः सर्वेषां विमानानी दैवतानां चकार ह मानुषाश् चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः
3,42,HV_3.42,surabhiḥ kaśyapād rudrān ekādaśa vinirmame mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī ajaikapād ahirbudhnyas tvaṣṭā rudraś ca vīryavān tvaṣṭuś caivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśāḥ,सुरभिः कश्यपाद् रुद्रान् एकादश विनिर्ममे महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यस् त्वष्टा रुद्रश् च वीर्यवान् त्वष्टुश् चैवात्मजः श्रीमान् विश्वरूपो महायशाः
3,43,HV_3.43,haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś cāparājitaḥ vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca kapardī raivatas tathā,हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश् चापराजितः वृषाकपिश् च शंभुश् च कपर्दी रैवतस् तथा
3,44,HV_3.44,mṛgavyādhaś ca sarpaś ca kapālī ca viśāṃ pate ekādaśaite kathitā rudrās tribhuvaneśvarāḥ śataṃ caivaṃ samākhyātaṃ rudrāṇām amitaujasām,मृगव्याधश् च सर्पश् च कपाली च विशां पते एकादशैते कथिता रुद्रास् त्रिभुवनेश्वराः शतं चैवं समाख्यातं रुद्राणाम् अमितौजसाम्
3,45,HV_3.45,purāṇe bharataśreṣṭha yair vyāptāḥ sacarācarāḥ lokā bharataśārdūla kaśyapasya nibodha me anyaiḥ satyavratā rājan yābhir lokatrayaṃ dhṛtam aditir ditir danuś caiva ariṣṭā surasā tathā surabhir vinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā kadrūr muniś ca lokeśa tāsv apatyāni me śṛṇu,पुराणे भरतश्रेष्ठ यैर् व्याप्ताः सचराचराः लोका भरतशार्दूल कश्यपस्य निबोध मे अन्यैः सत्यव्रता राजन् याभिर् लोकत्रयं धृतम् अदितिर् दितिर् दनुश् चैव अरिष्टा सुरसा तथा सुरभिर् विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा कद्रूर् मुनिश् च लोकेश तास्व् अपत्यानि मे शृणु
3,46,HV_3.46,... khaṣā caiva trayodaśa kaśyapasya tu bhāryā vai ... pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsan surottamāḥ tuṣitā nāma te 'nyonyam ūcur vaivasvate 'ntare,... खषा चैव त्रयोदश कश्यपस्य तु भार्या वै ... पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन् सुरोत्तमाः तुषिता नाम ते ऽन्योन्यम् ऊचुर् वैवस्वते ऽन्तरे
3,47,HV_3.47,upasthite 'tiyaśasyaś cākṣuṣasyāntre manoḥ hitārthaṃ sarvalokānāṃ samāgamya parasparam,उपस्थिते ऽतियशस्यश् चाक्षुषस्यान्त्रे मनोः हितार्थं सर्वलोकानां समागम्य परस्परम्
3,48,HV_3.48,āgacchata drutaṃ devā aditiṃ saṃpraviśya vai manvantare prasūyāmas tan naḥ śreyo bhaviṣyati,आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं संप्रविश्य वै मन्वन्तरे प्रसूयामस् तन् नः श्रेयो भविष्यति
3,49,HV_3.49,evam uktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ mārīcāt kaśyapāj jātās te 'dityā dakṣakanyayā,एवम् उक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः मारीचात् कश्यपाज् जातास् ते ऽदित्या दक्षकन्यया
3,50,HV_3.50,pūrvajanmani sutapaḥ+ +pṛśnirūpe babhūvatuḥ tatra viṣṇuś ca śakraś ca jajñāte punar eva hi aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca,पूर्वजन्मनि सुतपः+ +पृश्निरूपे बभूवतुः तत्र विष्णुश् च शक्रश् च जज्ञाते पुनर् एव हि अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च
3,51,HV_3.51,vivasvān savitā caiva mitro varuṇa eva ca aṃśo bhagaś cātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ,विवस्वान् सविता चैव मित्रो वरुण एव च अंशो भगश् चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः
3,52,HV_3.52,cākṣuṣasyāntare pūrvam āsan ye tuṣitāḥ surāḥ vaivasvate 'ntare te vai ādityā dvādaśa smṛtāḥ,चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वम् आसन् ये तुषिताः सुराः वैवस्वते ऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः
3,53,HV_3.53,saptaviṃśat tu yāḥ proktāḥ somapatnyo 'tha suvratāḥ tāsām apatyāny abhavan dīptāny amitatejasām,सप्तविंशत् तु याः प्रोक्ताः सोमपत्न्यो ऽथ सुव्रताः तासाम् अपत्यान्य् अभवन् दीप्तान्य् अमिततेजसाम्
3,54,HV_3.54,tārāgaṇāḥ samastā ye gagane ye cakāsati ariṣṭanemeḥ patnīnām apatyānīha ṣoḍaśa bahuputrasya viduṣaś catasro vidyutaḥ smṛtāḥ pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ,तारागणाः समस्ता ये गगने ये चकासति अरिष्टनेमेः पत्नीनाम् अपत्यानीह षोडश बहुपुत्रस्य विदुषश् चतस्रो विद्युतः स्मृताः प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः
3,55,HV_3.55,bhṛśāśvasya tu devarṣer devapraharaṇāḥ sutāḥ ete yugasahasrānte jāyante punar eva ha,भृशाश्वस्य तु देवर्षेर् देवप्रहरणाः सुताः एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनर् एव ह
3,56,HV_3.56,sarve devagaṇās tāta trayas triṃśat tu kāmajāḥ teṣām api ca rājendra nirodhotpattir ucyate,सर्वे देवगणास् तात त्रयस् त्रिंशत् तु कामजाः तेषाम् अपि च राजेन्द्र निरोधोत्पत्तिर् उच्यते
3,57,HV_3.57,yathā sūryasya kauravya udayāstamayāv iha tathā yugāni rājendra praḷayā manavas tathā evaṃ devanikāyās te saṃbhavanti yuge yuge,यथा सूर्यस्य कौरव्य उदयास्तमयाव् इह तथा युगानि राजेन्द्र प्रऌअया मनवस् तथा एवं देवनिकायास् ते संभवन्ति युगे युगे
3,58,HV_3.58,dityāḥ putradvayaṃ jajñe kaśyapād iti naḥ śrutam kaśyapasyātmajāv etau sarvebhyaḥ pūrvajau matau hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣaś ca bhārata siṃhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ,दित्याः पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपाद् इति नः श्रुतम् कश्यपस्यात्मजाव् एतौ सर्वेभ्यः पूर्वजौ मतौ हिरण्यकशिपुश् चैव हिरण्याक्षश् च भारत सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः
3,59,HV_3.59,saiṃhikeyā iti khyātās tasyāḥ putrā mahābalāḥ gaṇas teṣāṃ tu rājendra daśasāhasra ucyate teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ asaṃkhyātā mahābāho hiraṇyakaśipoḥ śṛṇu hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ prathitaujasaḥ anuhrādaś ca hrādaś ca prahrādaś caiva vīryavān,सैंहिकेया इति ख्यातास् तस्याः पुत्रा महाबलाः गणस् तेषां तु राजेन्द्र दशसाहस्र उच्यते तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः असंख्याता महाबाहो हिरण्यकशिपोः शृणु हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः अनुह्रादश् च ह्रादश् च प्रह्रादश् चैव वीर्यवान्
3,60,HV_3.60,saṃhrādas ca caturtho 'bhūd dhrādaputro hradas tathā saṃhrādaputrau sundaś ca nisundas tāv ubhau smṛtau hradasya putro 'py āyur vai śivaḥ kālas tathaiva ca saṃhrādaputra āyuṣmāñ śibir bāṣkala eva ca teṣāṃ madhye mahābhāga sarvatra samadṛg vaśī prahrādaḥ paramāṃ bhaktiṃ ya uvāca janārdane virocanaś ca prāhrādir balir jajñe virocanāt,संह्रादस् च चतुर्थो ऽभूद् ध्रादपुत्रो ह्रदस् तथा संह्रादपुत्रौ सुन्दश् च निसुन्दस् ताव् उभौ स्मृतौ ह्रदस्य पुत्रो ऽप्य् आयुर् वै शिवः कालस् तथैव च संह्रादपुत्र आयुष्माञ् शिबिर् बाष्कल एव च तेषां मध्ये महाभाग सर्वत्र समदृग् वशी प्रह्रादः परमां भक्तिं य उवाच जनार्दने विरोचनश् च प्राह्रादिर् बलिर् जज्ञे विरोचनात्
3,61,HV_3.61,baleḥ putraśataṃ tv āsīd bāṇajyeṣṭhaṃ narādhipa dhṛtarāṣṭraś ca sūryaś ca candramāś cendratāpanaḥ,बलेः पुत्रशतं त्व् आसीद् बाणज्येष्ठं नराधिप धृतराष्ट्रश् च सूर्यश् च चन्द्रमाश् चेन्द्रतापनः
3,62,HV_3.62,kumbhanābho gardabhākṣaḥ kukṣir ity edvamādayaḥ bāṇas teṣām atibalo jyeṣṭhaḥ paśupateḥ priyaḥ,कुम्भनाभो गर्दभाक्षः कुक्षिर् इत्य् एद्वमादयः बाणस् तेषाम् अतिबलो ज्येष्ठः पशुपतेः प्रियः
3,63,HV_3.63,purākalpe hi bāṇena prasādyomāpatiṃ prabhum pārśvato me vihāraḥ syād ity evaṃ yācito varaḥ,पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं प्रभुम् पार्श्वतो मे विहारः स्याद् इत्य् एवं याचितो वरः
3,64,HV_3.64,bāṇasya cendradamano lohityām udapadyata gaṇas teṣāṃ tu rājendra śatasāhasrasaṃmitaḥ hiraṇāksasutāḥ pañca vidvāṃsaḥ sumahābalāḥ jharjharaḥ śakuniś caiva bhūtasaṃtāpanas tathā mahānābhaś ca vikrāntaḥ kālanābhas tathaiva ca,बाणस्य चेन्द्रदमनो लोहित्याम् उदपद्यत गणस् तेषां तु राजेन्द्र शतसाहस्रसंमितः हिरणाक्ससुताः पञ्च विद्वांसः सुमहाबलाः झर्झरः शकुनिश् चैव भूतसंतापनस् तथा महानाभश् च विक्रान्तः कालनाभस् तथैव च
3,65,HV_3.65,abhavan danuputrās tu śataṃ tīvraparākramāḥ tapasvino mahāvīryāḥ prādhānyena nibodha tān,अभवन् दनुपुत्रास् तु शतं तीव्रपराक्रमाः तपस्विनो महावीर्याः प्राधान्येन निबोध तान्
3,66,HV_3.66,dvimūrdhā śakuniś caiva tathā śaṅkuśirā vibhuḥ śaṅkukarṇo vivādaś ca gaveṣṭhī duṃdubhis tathā ayomukhaḥ śambaraś ca kapilo vāmanas tathā,द्विमूर्धा शकुनिश् चैव तथा शङ्कुशिरा विभुः शङ्कुकर्णो विवादश् च गवेष्ठी दुंदुभिस् तथा अयोमुखः शम्बरश् च कपिलो वामनस् तथा
3,67,HV_3.67,marīcir maghavāṃś caiva iḍā gargaśirās tathā vikṣobhaṇaś ca ketuś ca ketuvīryaśatahradau,मरीचिर् मघवांश् चैव इडा गर्गशिरास् तथा विक्षोभणश् च केतुश् च केतुवीर्यशतह्रदौ
3,68,HV_3.68,indrajit sasrvajic caiva vajranābhas tathaiva ca mahānābhaś ca vikrāntaḥ kālanābhas tathaiva ca ekacakro mahābāhus tārakaś ca mahābalaḥ,इन्द्रजित् सस्र्वजिच् चैव वज्रनाभस् तथैव च महानाभश् च विक्रान्तः कालनाभस् तथैव च एकचक्रो महाबाहुस् तारकश् च महाबलः
3,69,HV_3.69,vaiśvānaraḥ pulomā ca vidrāvaṇamahāśirau svarbhānur vṛṣaparvā ca vipracittiś ca vīryavān,वैश्वानरः पुलोमा च विद्रावणमहाशिरौ स्वर्भानुर् वृषपर्वा च विप्रचित्तिश् च वीर्यवान्
3,70,HV_3.70,sūkṣmaś caiva nicandraś ca ūrṇanabho mahāhiriḥ asilomā sukeśī ca śaṭhaś ca balako madaḥ tathā gaganamūrdhā ca kumbhanābho mahāsuraḥ pramado mayaḥ kupatho hayagrīvaś ca vīryavān vaisṛpaḥ savirūpākṣaḥ supatho 'tha harāharau hiraṇyakaśipuś caiva śatamāyaś ca śambaraḥ śarabhaḥ śalabhaś caiva vipracittiś ca vīryavān sarva ete danoḥ putrāḥ kaśyapād abhijajñire vipracittipradhānās te dānavāḥ sumahābalāḥ,सूक्ष्मश् चैव निचन्द्रश् च ऊर्णनभो महाहिरिः असिलोमा सुकेशी च शठश् च बलको मदः तथा गगनमूर्धा च कुम्भनाभो महासुरः प्रमदो मयः कुपथो हयग्रीवश् च वीर्यवान् वैसृपः सविरूपाक्षः सुपथो ऽथ हराहरौ हिरण्यकशिपुश् चैव शतमायश् च शम्बरः शरभः शलभश् चैव विप्रचित्तिश् च वीर्यवान् सर्व एते दनोः पुत्राः कश्यपाद् अभिजज्ञिरे विप्रचित्तिप्रधानास् ते दानवाः सुमहाबलाः
3,71,HV_3.71,eteṣāṃ yad apatyaṃ tu tan na śakyaṃ narādhipa prasaṃkhyātuṃ mahīpāla putrapautram anantakam svarbhānos tu prabhā kanyā pulomnas tu śacī sutā upadānavī hayaśirāḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī,एतेषां यद् अपत्यं तु तन् न शक्यं नराधिप प्रसंख्यातुं महीपाल पुत्रपौत्रम् अनन्तकम् स्वर्भानोस् तु प्रभा कन्या पुलोम्नस् तु शची सुता उपदानवी हयशिराः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
3,72,HV_3.72,pulomā kālakā caiva vaiśvānarasute ubhe bahvapatye mahāsattve mārīces tu parigrahaḥ,पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे बह्वपत्ये महासत्त्वे मारीचेस् तु परिग्रहः
3,73,HV_3.73,tayoḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ dānavasattamān caturdaśaśatān anyān hiraṇyapuravāsinaḥ mārīcir janayām āsa mahatā tapasānvitaḥ,तयोः पुत्रसहस्राणि षष्टिं दानवसत्तमान् चतुर्दशशतान् अन्यान् हिरण्यपुरवासिनः मारीचिर् जनयाम् आस महता तपसान्वितः
3,74,HV_3.74,paulomāḥ kālakeyāś ca dānavās te mahābalāḥ avadhyā devatānāṃ hi hiraṇyapuravāsinaḥ pitāmahaprasādena ye hatāḥ savyasācinā,पौलोमाः कालकेयाश् च दानवास् ते महाबलाः अवध्या देवतानां हि हिरण्यपुरवासिनः पितामहप्रसादेन ये हताः सव्यसाचिना
3,75,HV_3.75,prabhāyā nahuṣaḥ putro jayantaś ca sacīsutaḥ pūruṃ jajñe 'tha śarmiṣṭhā duḥṣantam upadānavī tato 'pare mahāvīryā dānavā atidāruṇāḥ siṃhikāyām athotpannā vipracitteḥ sutās tathā,प्रभाया नहुषः पुत्रो जयन्तश् च सचीसुतः पूरुं जज्ञे ऽथ शर्मिष्ठा दुःषन्तम् उपदानवी ततो ऽपरे महावीर्या दानवा अतिदारुणाः सिंहिकायाम् अथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुतास् तथा
3,76,HV_3.76,daityadānavasaṃyogāj jātās tīvraparākramāḥ siṃhikeyā iti khyātās trayodaśa mahābalāḥ,दैत्यदानवसंयोगाज् जातास् तीव्रपराक्रमाः सिंहिकेया इति ख्यातास् त्रयोदश महाबलाः
3,77,HV_3.77,vyaṅgaḥ śalyaś ca balinau balaś caiva mahābalaḥ vātāpir namuciś caiva ilvalaḥ khasṛmas tathā,व्यङ्गः शल्यश् च बलिनौ बलश् चैव महाबलः वातापिर् नमुचिश् चैव इल्वलः खसृमस् तथा
3,78,HV_3.78,ājjiko narakaś caiva kālanābhas tathaiva ca rāhur jyeṣṭhas tu teṣāṃ vai candrasūryapramardanaḥ śaraḥ potaraṇaś caiva vajranābhaś ca vīryavān mūkaś caiva tuhuṇḍaś ca hradaputrau babhūvatuḥ mārīcaḥ sundaputraś ca tāḍakāyāṃ vyajāyata svarbhānuś ca mahāvīryo vaktrayodhī mahāsuraḥ saramāṇas tathā caiva śarakalpaś ca vīryavān,आज्जिको नरकश् चैव कालनाभस् तथैव च राहुर् ज्येष्ठस् तु तेषां वै चन्द्रसूर्यप्रमर्दनः शरः पोतरणश् चैव वज्रनाभश् च वीर्यवान् मूकश् चैव तुहुण्डश् च ह्रदपुत्रौ बभूवतुः मारीचः सुन्दपुत्रश् च ताडकायां व्यजायत स्वर्भानुश् च महावीर्यो वक्त्रयोधी महासुरः सरमाणस् तथा चैव शरकल्पश् च वीर्यवान्
3,79,HV_3.79,ete vai dānavāḥ śreṣṭhā danuvaṃśavivardhanāḥ teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ,एते वै दानवाः श्रेष्ठा दनुवंशविवर्धनाः तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः
3,80,HV_3.80,saṃhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule samutpannāḥ sumahatā tapasā bhāvitātmanaḥ,संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले समुत्पन्नाः सुमहता तपसा भावितात्मनः
3,81,HV_3.81,catasraḥ koṭayas tāś ca maṇimatyāṃ nivāsinaḥ te 'py avadhyās tu devānām arjunena vipātitāḥ anekamāyākuśalā dhanurvedasya pāragāḥ ṣaṭ sutāḥ sumahāsattvās tāmrāyāḥ parikīrtitāḥ kākī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī śucigṛdhrike,चतस्रः कोटयस् ताश् च मणिमत्यां निवासिनः ते ऽप्य् अवध्यास् तु देवानाम् अर्जुनेन विपातिताः अनेकमायाकुशला धनुर्वेदस्य पारगाः षट् सुताः सुमहासत्त्वास् ताम्रायाः परिकीर्तिताः काकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचिगृध्रिके
3,82,HV_3.82,kākī tu janayām āsa ulūkī pratyulūkakān śyenī śyenāṃs tathā bhāsī bhāsān gṛdhrāṃś ca gṛdhrikā,काकी तु जनयाम् आस उलूकी प्रत्युलूककान् श्येनी श्येनांस् तथा भासी भासान् गृध्रांश् च गृध्रिका
3,83,HV_3.83,śucir audakān pakṣigaṇān sugrīvī tu paraṃtapa aśvān uṣṭrān gardabhāṃś ca tāmrāvaṃśaḥ prakīrtitaḥ,शुचिर् औदकान् पक्षिगणान् सुग्रीवी तु परंतप अश्वान् उष्ट्रान् गर्दभांश् च ताम्रावंशः प्रकीर्तितः
3,84,HV_3.84,vinatāyās tu putrau dvāv aruṇo garuḍas tathā suparṇaḥ patatāṃ śreṣṭho dāruṇaḥ svena karmaṇā,विनतायास् तु पुत्रौ द्वाव् अरुणो गरुडस् तथा सुपर्णः पततां श्रेष्ठो दारुणः स्वेन कर्मणा
3,85,HV_3.85,surasāyāḥ sahasraṃ tu sarpāṇām amitaujasām anekaśirasāṃ tāta khecarāṇāṃ mahātmanām,सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाम् अमितौजसाम् अनेकशिरसां तात खेचराणां महात्मनाम्
3,86,HV_3.86,kādraveyās tu balilnaḥ sahasram amitaujasaḥ suparṇavaśagā nāgā jajñire 'nekamastakāḥ,काद्रवेयास् तु बलिल्नः सहस्रम् अमितौजसः सुपर्णवशगा नागा जज्ञिरे ऽनेकमस्तकाः
3,87,HV_3.87,teṣāṃ pradhānāḥ satataṃ śeṣavāsukitakṣakāḥ airāvato mahāpadmaḥ kambalāśvatarāv ubhau,तेषां प्रधानाः सततं शेषवासुकितक्षकाः ऐरावतो महापद्मः कम्बलाश्वतराव् उभौ
3,88,HV_3.88,ailāpatraś ca śaṅkhaś ca karkoṭakadhanaṃjayau mahānīlamahākarṇau dhṛtarāṣṭrabalāhakau,ऐलापत्रश् च शङ्खश् च कर्कोटकधनंजयौ महानीलमहाकर्णौ धृतराष्ट्रबलाहकौ
3,89,HV_3.89,kuharaḥ puṣpadaṃṣṭraś ca durmukhaḥ sumukhas tathā śaṅkhaś ca śaṅkhapālaś ca kapilo vāmanas tathā,कुहरः पुष्पदंष्ट्रश् च दुर्मुखः सुमुखस् तथा शङ्खश् च शङ्खपालश् च कपिलो वामनस् तथा
3,90,HV_3.90,nahuṣaḥ śaṅkharomā ca maṇir ity evamādayaḥ ete cānye ca bahavo daṃdaśūkā viṣolbaṇāḥ teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca garuḍena nipātitāḥ caturdaśasahasrāṇi krūrāṇām uragāśinā gaṇaṃ krodhavaśaṃ viddhi tatra sarve ca daṃṣṭriṇaḥ,नहुषः शङ्खरोमा च मणिर् इत्य् एवमादयः एते चान्ये च बहवो दंदशूका विषोल्बणाः तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च गरुडेन निपातिताः चतुर्दशसहस्राणि क्रूराणाम् उरगाशिना गणं क्रोधवशं विद्धि तत्र सर्वे च दंष्ट्रिणः
3,91,HV_3.91,sthalajāḥ pakṣiṇo 'bjās ca dharāyāḥ prasavaḥ smṛtaḥ anāyuṣāyāḥ putrās tu pañcāśat sumahābalāḥ surato guṇavṛttaś ca vikṣaro 'tha nṛpas tathā gās tu vai janayām āsa surabhī mahiṣī tathā,स्थलजाः पक्षिणो ऽब्जास् च धरायाः प्रसवः स्मृतः अनायुषायाः पुत्रास् तु पञ्चाशत् सुमहाबलाः सुरतो गुणवृत्तश् च विक्षरो ऽथ नृपस् तथा गास् तु वै जनयाम् आस सुरभी महिषी तथा
3,92,HV_3.92,irā vṛkṣalatāvallīs tṛṇajātīś ca sarvaśaḥ khasā tu yakṣaraksāṃsi munir apsarasas tathā,इरा वृक्षलतावल्लीस् तृणजातीश् च सर्वशः खसा तु यक्षरक्सांसि मुनिर् अप्सरसस् तथा
3,93,HV_3.93,ariṣṭā tu mahāsattvān gandharvān amitaujasaḥ ete kaśyapadāyādāḥ kīrtitāḥ sthāṇujaṃgamāḥ,अरिष्टा तु महासत्त्वान् गन्धर्वान् अमितौजसः एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजंगमाः
3,94,HV_3.94,teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ eṣa manvantare tāta sargaḥ svārociṣe smṛtaḥ,तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः एष मन्वन्तरे तात सर्गः स्वारोचिषे स्मृतः
3,95,HV_3.95,vaivasvate tu mahati vāruṇe vitate kratau juhvānasya brahmaṇo vai prajāsarga ihocyate,वैवस्वते तु महति वारुणे वितते क्रतौ जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते
3,96,HV_3.96,pūrvaṃ yatra tu brahmarṣīn utpannān sapta mānasān putratve kalpayām āsa svayam eva pitāmahaḥ,पूर्वं यत्र तु ब्रह्मर्षीन् उत्पन्नान् सप्त मानसान् पुत्रत्वे कल्पयाम् आस स्वयम् एव पितामहः
3,97,HV_3.97,tato virodhe devānāṃ dānavānāṃ ca bhārata ditir vinaṣṭaputrā vai toṣayām āsa kaśyapam,ततो विरोधे देवानां दानवानां च भारत दितिर् विनष्टपुत्रा वै तोषयाम् आस कश्यपम्
3,98,HV_3.98,tāṃ kaśyapaḥ prasannātmā samyagārādhitas tayā vareṇa cchandayām āsa sā ca vavre varaṃ tadā,तां कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस् तया वरेण च्छन्दयाम् आस सा च वव्रे वरं तदा
3,99,HV_3.99,putram indravadhārthāya samartham amitaujasam sa ca tasyai varaṃ prādāt prārthitaṃ sumahātapāḥ,पुत्रम् इन्द्रवधार्थाय समर्थम् अमितौजसम् स च तस्यै वरं प्रादात् प्रार्थितं सुमहातपाः
3,100,HV_3.100,dattvā ca varam avyagro mārīcas tām abhāṣata indraṃ putro nihantā te garbhe cec charadāṃ śatam,दत्त्वा च वरम् अव्यग्रो मारीचस् ताम् अभाषत इन्द्रं पुत्रो निहन्ता ते गर्भे चेच् छरदां शतम्
3,101,HV_3.101,yadi dhārayase śaucaṃ tatparā vratam āsthitā bhaviṣyati sutas te 'yaṃ yady enaṃ dhārayiṣyasi,यदि धारयसे शौचं तत्परा व्रतम् आस्थिता भविष्यति सुतस् ते ऽयं यद्य् एनं धारयिष्यसि
3,102,HV_3.102,tathety abhihito bhartā tayā devyā mahātapāḥ dhārayām āsa garbhaṃ tu śuciḥ sā vasudhādhipa,तथेत्य् अभिहितो भर्ता तया देव्या महातपाः धारयाम् आस गर्भं तु शुचिः सा वसुधाधिप
3,103,HV_3.103,nityaṃ triṣavaṇaṃ snātā kṛcchracāndrāyaṇe ratā tato 'bhyupagamād dityāṃ garbham ādhāya kaśyapaḥ rocayan vai gaṇaśreṣṭhaṃ devānām amitaujasām,नित्यं त्रिषवणं स्नाता कृच्छ्रचान्द्रायणे रता ततो ऽभ्युपगमाद् दित्यां गर्भम् आधाय कश्यपः रोचयन् वै गणश्रेष्ठं देवानाम् अमितौजसाम्
3,104,HV_3.104,tejaḥ saṃbhṛtya durdharṣam avadhyam amaraiḥ sadā jagāma partavāyaiva tapase saṃśitavrataḥ,तेजः संभृत्य दुर्धर्षम् अवध्यम् अमरैः सदा जगाम पर्तवायैव तपसे संशितव्रतः
3,105,HV_3.105,dadhāra sā ca taṃ garbhaṃ samyak sā ca samanvitā śuśrūṣaya mahābhāga niyatātmā mahādyute tataḥ paśyasi saṃjātaṃ bhrātaraṃdīptatejasam tac chrutvā vacanaṃ devyāḥ śuśrūṣanaparāyaṇaḥ tasyāś caivāntaraprepsur abhavat pākaśāsanaḥ ūne varṣaśate cāsyā dadarśāntaram acyutaḥ,दधार सा च तं गर्भं सम्यक् सा च समन्विता शुश्रूषय महाभाग नियतात्मा महाद्युते ततः पश्यसि संजातं भ्रातरंदीप्ततेजसम् तच् छ्रुत्वा वचनं देव्याः शुश्रूषनपरायणः तस्याश् चैवान्तरप्रेप्सुर् अभवत् पाकशासनः ऊने वर्षशते चास्या ददर्शान्तरम् अच्युतः
3,106,HV_3.106,akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ ditiḥ śayanam āviśat nidrām āhārayām āsa tasyāḥ kukṣiṃ praviśya ha vajrapāṇis tato garbhaṃ saptadhā taṃ nyakṛntata,अकृत्वा पादयोः शौचं दितिः शयनम् आविशत् निद्राम् आहारयाम् आस तस्याः कुक्षिं प्रविश्य ह वज्रपाणिस् ततो गर्भं सप्तधा तं न्यकृन्तत
3,107,HV_3.107,sa pāṭyamāno garbho 'tha vajreṇa praruroda ha mā rodīr iti taṃ śakraḥ punaḥ punar abhābravīt,स पाट्यमानो गर्भो ऽथ वज्रेण प्ररुरोद ह मा रोदीर् इति तं शक्रः पुनः पुनर् अभाब्रवीत्
3,108,HV_3.108,so 'bhavat saptadhā garbhas tam indro ruṣitaḥ punaḥ ekaikaṃ saptadhā cakre vajreṇaivārikarśanaḥ tena rodanaśabdena ditiḥ sā pratyabudhyata uvāca śakram ārtā sā kiṃ tv etat kṛpaṇaṃ kṛtam sa bhīto niścarat tasmād yonidvārāt puraṃdaraḥ tataḥ pārśvagato devyāḥ pādayor nipapāta ha aśucir devi suptāsi pādayoḥ kṛtamūrdhajā mayātmavadhabhītena kṛtaṃ tat kṣantum arhasi evamuktā tu sā devī āha śakram idaṃ vacaḥ sukṛtaṃ sādhu te putra na te bhavati duṣkṛtam kiṃ tu vakṣyāmy ahaṃ kiṃcit tat kuruṣvārimardana mamaiva putras tvaṃ deva rakṣa caitān yadīcchasi bāḍham ity abravīd indra evam etan na saṃśayaḥ maruto nāma devās te babhūvur bharatarṣabha,सो ऽभवत् सप्तधा गर्भस् तम् इन्द्रो रुषितः पुनः एकैकं सप्तधा चक्रे वज्रेणैवारिकर्शनः तेन रोदनशब्देन दितिः सा प्रत्यबुध्यत उवाच शक्रम् आर्ता सा किं त्व् एतत् कृपणं कृतम् स भीतो निश्चरत् तस्माद् योनिद्वारात् पुरंदरः ततः पार्श्वगतो देव्याः पादयोर् निपपात ह अशुचिर् देवि सुप्तासि पादयोः कृतमूर्धजा मयात्मवधभीतेन कृतं तत् क्षन्तुम् अर्हसि एवमुक्ता तु सा देवी आह शक्रम् इदं वचः सुकृतं साधु ते पुत्र न ते भवति दुष्कृतम् किं तु वक्ष्याम्य् अहं किंचित् तत् कुरुष्वारिमर्दन ममैव पुत्रस् त्वं देव रक्ष चैतान् यदीच्छसि बाढम् इत्य् अब्रवीद् इन्द्र एवम् एतन् न संशयः मरुतो नाम देवास् ते बभूवुर् भरतर्षभ
3,109,HV_3.109,yathoktaṃ vai maghavatā tathaiva maruto 'bhavan mā rodīr iti yac chabdas tvayoktaḥ pākaśāsana maruto nāma teneme bhavantu yadi manyase devāsureṣu yuddheṣu bhṛtyās tava kṛte vibho pṛṣṭhato 'nugamiṣyanti vaśagās te puraṃdara evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ devīṃ prāha śakras tv idaṃ vacaḥ devā ekonapañcāśat sahāyā vajrapāṇinaḥ,यथोक्तं वै मघवता तथैव मरुतो ऽभवन् मा रोदीर् इति यच् छब्दस् त्वयोक्तः पाकशासन मरुतो नाम तेनेमे भवन्तु यदि मन्यसे देवासुरेषु युद्धेषु भृत्यास् तव कृते विभो पृष्ठतो ऽनुगमिष्यन्ति वशगास् ते पुरंदर एवं ब्रुवाणां तां देवीं प्राह शक्रस् त्व् इदं वचः देवा एकोनपञ्चाशत् सहाया वज्रपाणिनः
3,110,HV_3.110,teṣām evaṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ janamejaya nikāyeṣu nikāyeṣu hariḥ prādāt prajāpatīn kramaśas tāni rājyāni pṛthoḥ pūrvaṃ tu bhārata,तेषाम् एवं प्रवृद्धानां भूतानां जनमेजय निकायेषु निकायेषु हरिः प्रादात् प्रजापतीन् क्रमशस् तानि राज्यानि पृथोः पूर्वं तु भारत
3,111,HV_3.111,sa hariḥ puruṣo vīraḥ kṛṣṇo jiṣṇuḥ prajāpatiḥ parjanyas tapano vyaktas tasya sarvam idaṃ jagat,स हरिः पुरुषो वीरः कृष्णो जिष्णुः प्रजापतिः पर्जन्यस् तपनो व्यक्तस् तस्य सर्वम् इदं जगत्
3,112,HV_3.112,prayato bhava rājendra śṛṇuṣvaikamanās tataḥ nāśuddhe nāśucau vāpi nāśiṣyāya kathaṃcana varṇayeyam ahaṃ rājan kṛtajñāya hitāya ca svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ puṇyaṃ vedena saṃmitam bhūtasargam imaṃ samyag jānato bharatarṣabha marutāṃ ca śubhaṃ janma śṛṇvataḥ paṭhato 'pi vā nāvṛttibhayam astīha paralokabhayaṃ kutaḥ,प्रयतो भव राजेन्द्र शृणुष्वैकमनास् ततः नाशुद्धे नाशुचौ वापि नाशिष्याय कथंचन वर्णयेयम् अहं राजन् कृतज्ञाय हिताय च स्वर्ग्यं यशस्यम् आयुष्यं पुण्यं वेदेन संमितम् भूतसर्गम् इमं सम्यग् जानतो भरतर्षभ मरुतां च शुभं जन्म शृण्वतः पठतो ऽपि वा नावृत्तिभयम् अस्तीह परलोकभयं कुतः
4,1,HV_4.1,abhiṣicyādhirājye tu pṛthuṃ vainyaṃ pitāmahaḥ tataḥ krameṇa rājyāni vyādeṣṭum upacakrame,अभिषिच्याधिराज्ये तु पृथुं वैन्यं पितामहः ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुम् उपचक्रमे
4,2,HV_4.2,dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva nakṣatragrahayos tathā yajñānāṃ tapasāṃ caiva somaṃ rājye 'bhyaṣecayat,द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस् तथा यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्
4,3,HV_4.3,apāṃ tu varuṇaṃ rājye rājñāṃ vaiśravaṇaṃ patim bṛhaspatiṃ tu viśveṣāṃ dadāv āṅgirasaṃ patim bhṛgūṇām adhipaṃ caiva kāvyaṃ rājye 'bhiṣecayat ādityānāṃ tathā viṣṇuṃ vasūnām atha pāvakam,अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं पतिम् बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददाव् आङ्गिरसं पतिम् भृगूणाम् अधिपं चैव काव्यं राज्ये ऽभिषेचयत् आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनाम् अथ पावकम्
4,4,HV_4.4,prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu marutām atha vāsavam daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādam amitaujasam,प्रजापतीनां दक्षं तु मरुताम् अथ वासवम् दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादम् अमितौजसम्
4,5,HV_4.5,vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat mātṝṇāṃ ca vratānāṃ ca mantrāṇāṃ ca tathā gavām yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca pārthivānāṃ tathaiva ca,वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत् मातॄणां च व्रतानां च मन्त्राणां च तथा गवाम् यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च
4,6,HV_4.6,nārāyaṇaṃ tu sādhyānāṃ rudrāṇāṃ vṛṣabhadhvajam vipracittiṃ tu rājānaṃ dānavānām athādiśat sarvabhūtapiśācānām girīśaṃ śūlapāṇinam śailānāṃ himavantaṃ ca nadīnām atha sāgaram,नारायणं तु साध्यानां रुद्राणां वृषभध्वजम् विप्रचित्तिं तु राजानं दानवानाम् अथादिशत् सर्वभूतपिशाचानाम् गिरीशं शूलपाणिनम् शैलानां हिमवन्तं च नदीनाम् अथ सागरम्
4,7,HV_4.7,gandhānāṃ marutāṃ caiva bhūtānām aśarīriṇām śabdākāśavatāṃ caiva vāyuṃ ca balināṃ varam gandharvāṇām adhipatiṃ cakre citrarathaṃ prabhuḥ nāgānāṃ vāsukiṃ cakre sarpāṇām atha takṣakam,गन्धानां मरुतां चैव भूतानाम् अशरीरिणाम् शब्दाकाशवतां चैव वायुं च बलिनां वरम् गन्धर्वाणाम् अधिपतिं चक्रे चित्ररथं प्रभुः नागानां वासुकिं चक्रे सर्पाणाम् अथ तक्षकम्
4,8,HV_4.8,vāraṇānāṃ ca rājānam airāvatam athādiśat uccaiḥśravasam aśvānāṃ garuḍaṃ caiva pakṣiṇām,वारणानां च राजानम् ऐरावतम् अथादिशत् उच्चैःश्रवसम् अश्वानां गरुडं चैव पक्षिणाम्
4,9,HV_4.9,mṛgāṇām atha śārdūlaṃ govṛṣaṃ tu gavām api vanaspatīnāṃ rājānaṃ plakṣam evābhyaṣecayat,मृगाणाम् अथ शार्दूलं गोवृषं तु गवाम् अपि वनस्पतीनां राजानं प्लक्षम् एवाभ्यषेचयत्
4,10,HV_4.10,sāgarāṇāṃ nadīnāṃ ca meghānāṃ varṣaṇasya ca ādityānāṃ adhipatiṃ parjanyam abhiṣiktavān ṛtūnām atha māsānāṃ divasānāṃ tathaiva ca pakṣāṇāṃ ca kṣapāṇāṃ ca muhūrtatithiparvaṇām kalākāṣṭhāpramāṇānāṃ gaterayanayos tathā gaṇitasyātha yogasya cakre saṃvatsaraṃ prabhum evaṃ vibhajya rājyāni krameṇa sa pitāmahaḥ diśāṃ pālān atha tataḥ sthāpayāmāsa bhārata,सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षणस्य च आदित्यानां अधिपतिं पर्जन्यम् अभिषिक्तवान् ऋतूनाम् अथ मासानां दिवसानां तथैव च पक्षाणां च क्षपाणां च मुहूर्ततिथिपर्वणाम् कलाकाष्ठाप्रमाणानां गतेरयनयोस् तथा गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् एवं विभज्य राज्यानि क्रमेण स पितामहः दिशां पालान् अथ ततः स्थापयामास भारत
4,11,HV_4.11,pūrvasyāṃ diśi putraṃ tu vairājasya prajāpateḥ diśāpālaṃ sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat,पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः दिशापालं सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्
4,12,HV_4.12,dakṣiṇasyāṃ mahātmānaṃ kardamasya prajāpateḥ putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat,दक्षिणस्यां महात्मानं कर्दमस्य प्रजापतेः पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सो ऽभ्यषेचयत्
4,13,HV_4.13,paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat,पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् केतुमन्तं महात्मानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्
4,14,HV_4.14,tathā hiraṇyalomānaṃ parjanyasya prajāpateḥ udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat,तथा हिरण्यलोमानं पर्जन्यस्य प्रजापतेः उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्
4,15,HV_4.15,tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā saśailavanakānanā sasāgarā ca sasarit yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa paripālyate,तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना सशैलवनकानना ससागरा च ससरित् यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मेण परिपाल्यते
4,16,HV_4.16,rājasūyābhiṣiktaś ca pṛthur ebhir narādhipaiḥ vedadṛṣṭena vidhinā rājarājyena rājabhiḥ,राजसूयाभिषिक्तश् च पृथुर् एभिर् नराधिपैः वेददृष्टेन विधिना राजराज्येन राजभिः
4,17,HV_4.17,tato manvantare 'tīte cākṣuṣe 'mitatejasi vaivasvatāya manave pṛthivīrājyam ādiśat,ततो मन्वन्तरे ऽतीते चाक्षुषे ऽमिततेजसि वैवस्वताय मनवे पृथिवीराज्यम् आदिशत्
4,18,HV_4.18,tasya vistaram ākhyāsye manor vaivasvatasya ha tavānukūlyād rājendra yadi śuśrūṣase 'nagha mahadd hy etad adhiṣṭhānaṃ purāṇe pariniṣṭhitam,तस्य विस्तरम् आख्यास्ये मनोर् वैवस्वतस्य ह तवानुकूल्याद् राजेन्द्र यदि शुश्रूषसे ऽनघ महद्द् ह्य् एतद् अधिष्ठानं पुराणे परिनिष्ठितम्
4,19,HV_4.19,puṇyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargavāsakaraṃ śubham vistareṇa pṛthor janma vaiśampāyana kīrtaya yathā mahātmanā tena dugdhā ceyaṃ vasuṃdharā,पुण्यं यशस्यम् आयुष्यं स्वर्गवासकरं शुभम् विस्तरेण पृथोर् जन्म वैशम्पायन कीर्तय यथा महात्मना तेन दुग्धा चेयं वसुंधरा
4,20,HV_4.20,yathā ca pitṛbhir dugdhā yathā devair yatha rṣibhiḥ yathā daityaiś ca nāgaiś ca yathā yakṣair yathā drumaiḥ,यथा च पितृभिर् दुग्धा यथा देवैर् यथ र्षिभिः यथा दैत्यैश् च नागैश् च यथा यक्षैर् यथा द्रुमैः
4,21,HV_4.21,yathā śailaiḥ piśācaiś ca gandharvaiś ca dvijottamaiḥ rākṣasaiś ca mahāsattvair yathā dugdhā vasuṃdharā teṣāṃ pātraviśeṣāṃś ca vaiśaṃpāyana kīrtaya vatsān kṣīraviśeṣāṃś ca sarvam evānupūrvaśaḥ,यथा शैलैः पिशाचैश् च गन्धर्वैश् च द्विजोत्तमैः राक्षसैश् च महासत्त्वैर् यथा दुग्धा वसुंधरा तेषां पात्रविशेषांश् च वैशंपायन कीर्तय वत्सान् क्षीरविशेषांश् च सर्वम् एवानुपूर्वशः
4,22,HV_4.22,yasmiṃś ca kāraṇe pāṇir venasya mathitaḥ purā kruddhair maharṣibhis tāta kāraṇaṃ tac ca kīrtaya,यस्मिंश् च कारणे पाणिर् वेनस्य मथितः पुरा क्रुद्धैर् महर्षिभिस् तात कारणं तच् च कीर्तय
4,23,HV_4.23,hanta te kathayiṣyāmi pṛthor vainyasya saṃbhavam ekāgraḥ prayataś caiva śuśrūṣur janamejaya,हन्त ते कथयिष्यामि पृथोर् वैन्यस्य संभवम् एकाग्रः प्रयतश् चैव शुश्रूषुर् जनमेजय
4,24,HV_4.24,nāśuceḥ kṣudramanaso nāśiṣyasyāvratasya vā kīrtayeyam ahaṃ rājan kṛtaghnasyāhitasya vā,नाशुचेः क्षुद्रमनसो नाशिष्यस्याव्रतस्य वा कीर्तयेयम् अहं राजन् कृतघ्नस्याहितस्य वा
4,25,HV_4.25,svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ dhanyaṃ vedena saṃmitam rahasyam ṛṣibhiḥ proktaṃ śṛṇu rājan yathātatham,स्वर्ग्यं यशस्यम् आयुष्यं धन्यं वेदेन संमितम् रहस्यम् ऋषिभिः प्रोक्तं शृणु राजन् यथातथम्
4,26,HV_4.26,yaś cainaṃ kīrtayen nityaṃ pṛthor vainyasya saṃbhavam brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocet kṛtākṛtam,यश् चैनं कीर्तयेन् नित्यं पृथोर् वैन्यस्य संभवम् ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत् कृताकृतम्
5,1,HV_5.1,āsīd dharmasya saṃgoptā pūrvam atrisamaḥ prabhuḥ atrivaṃśasamutpannas tv aṅgo nāma prajāpatiḥ,आसीद् धर्मस्य संगोप्ता पूर्वम् अत्रिसमः प्रभुः अत्रिवंशसमुत्पन्नस् त्व् अङ्गो नाम प्रजापतिः
5,2,HV_5.2,tasya putro 'bhavad veno nātyarthaṃ dhārmiko 'bhavat jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ,तस्य पुत्रो ऽभवद् वेनो नात्यर्थं धार्मिको ऽभवत् जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः
5,3,HV_5.3,sa mātāmahadoṣeṇa venaḥ kālātmajātmajaḥ svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmāl lokeṣv avartata,स मातामहदोषेण वेनः कालात्मजात्मजः स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामाल् लोकेष्व् अवर्तत
5,4,HV_5.4,maryādāṃ sthāpayāmāsa dharmāpetāṃ sa pārthivaḥ vedadharmān atikramya so 'dharmanirato 'bhavat,मर्यादां स्थापयामास धर्मापेतां स पार्थिवः वेदधर्मान् अतिक्रम्य सो ऽधर्मनिरतो ऽभवत्
5,5,HV_5.5,niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajās tasmin prajāpatau prāvartanna papuḥ somaṃ hutaṃ yajñeṣu devatāḥ,निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास् तस्मिन् प्रजापतौ प्रावर्तन्न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः
5,6,HV_5.6,na yaṣṭavyaṃ na hotavyam iti tasya prajāpateḥ āsīt pratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite,न यष्टव्यं न होतव्यम् इति तस्य प्रजापतेः आसीत् प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते
5,7,HV_5.7,aham ījyaś ca yaṣṭā ca yajñaś ceti kurūdvaha mayi yajño vidhātavyo mayi hotavyam ity api,अहम् ईज्यश् च यष्टा च यज्ञश् चेति कुरूद्वह मयि यज्ञो विधातव्यो मयि होतव्यम् इत्य् अपि
5,8,HV_5.8,tam atikrāntamaryādam ādadānam asāṃpratam ūcur maharṣayaḥ sarve marīcipramukhās tadā,तम् अतिक्रान्तमर्यादम् आददानम् असांप्रतम् ऊचुर् महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास् तदा
5,9,HV_5.9,vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaragaṇān bahūn phaladāyī sa cāsmākaṃ yajñas te 'dyāpi nānyathā adharmaṃ kuru mā vena naiṣa dharmaḥ satāṃ mataḥ,वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरगणान् बहून् फलदायी स चास्माकं यज्ञस् ते ऽद्यापि नान्यथा अधर्मं कुरु मा वेन नैष धर्मः सतां मतः
5,10,HV_5.10,nidhane hi prasūtas tvaṃ prajāpatir asaṃśayam prajāś ca pālayiṣye 'ham iti te samayaḥ kṛtaḥ,निधने हि प्रसूतस् त्वं प्रजापतिर् असंशयम् प्रजाश् च पालयिष्ये ऽहम् इति ते समयः कृतः
5,11,HV_5.11,tāṃs tathā bruvataḥ sarvān maharṣīn abravīt tadā venaḥ prahasya durbuddhir imam artham anarthavat,तांस् तथा ब्रुवतः सर्वान् महर्षीन् अब्रवीत् तदा वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिर् इमम् अर्थम् अनर्थवत्
5,12,HV_5.12,sraṣṭā dharmasya kaś cānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā śrutavīryatapaḥsatyair mayā vā kaḥ samo bhuvi prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ saṃmūḍhā na vidur nūnaṃ bhavanto māṃ viśeṣataḥ,स्रष्टा धर्मस्य कश् चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया श्रुतवीर्यतपःसत्यैर् मया वा कः समो भुवि प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः संमूढा न विदुर् नूनं भवन्तो मां विशेषतः
5,13,HV_5.13,icchan daheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ tathā jalaiḥ dyāṃ vai bhuvaṃ ca rundheyaṃ nātra kāryā vicāraṇā,इच्छन् दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं तथा जलैः द्यां वै भुवं च रुन्धेयं नात्र कार्या विचारणा
5,14,HV_5.14,yadā na śakyate mānād avalepāc ca pārthivaḥ anunetuṃ tadā venaṃ tataḥ kruddhā maharṣayaḥ,यदा न शक्यते मानाद् अवलेपाच् च पार्थिवः अनुनेतुं तदा वेनं ततः क्रुद्धा महर्षयः
5,15,HV_5.15,nigṛhya taṃ mahātmāno visphurantaṃ mahābalam hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa ity ūcus te parasparam yo yajñapuruṣaṃ devam anādinidhanaṃ harim vinindaty adhamācāro na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ ity uktvā mantrapūtais taiḥ kuśair munigaṇā nṛpam nijaghnur nihataṃ pūrvaṃ bhagavan nindanādinā tasmin hate jagat sarvaṃ dasyubhūtaṃ abhūn nṛpa tataḥ saṃmantrya ṛṣayo mamanthus tasya bhūbhujaḥ tato 'sya savyam ūruṃ te mamanthur jātamanyavaḥ,निगृह्य तं महात्मानो विस्फुरन्तं महाबलम् हन्यतां हन्यतां पाप इत्य् ऊचुस् ते परस्परम् यो यज्ञपुरुषं देवम् अनादिनिधनं हरिम् विनिन्दत्य् अधमाचारो न स योग्यो भुवः पतिः इत्य् उक्त्वा मन्त्रपूतैस् तैः कुशैर् मुनिगणा नृपम् निजघ्नुर् निहतं पूर्वं भगवन् निन्दनादिना तस्मिन् हते जगत् सर्वं दस्युभूतं अभून् नृप ततः संमन्त्र्य ऋषयो ममन्थुस् तस्य भूभुजः ततो ऽस्य सव्यम् ऊरुं ते ममन्थुर् जातमन्यवः
5,16,HV_5.16,tasmiṃs tu mathyamāne vai rājña ūrau prajajñivān hrasvo 'timātraḥ puruṣaḥ kṛṣṇaś cāpi babhūva ha,तस्मिंस् तु मथ्यमाने वै राज्ञ ऊरौ प्रजज्ञिवान् ह्रस्वो ऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश् चापि बभूव ह
5,17,HV_5.17,sa bhītaḥ prāñjalir bhūtvā sthitavāñ janamejaya tam atrir vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdety abravīt tadā,स भीतः प्राञ्जलिर् भूत्वा स्थितवाञ् जनमेजय तम् अत्रिर् विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्य् अब्रवीत् तदा
5,18,HV_5.18,niṣādavaṃśakartā sa babhūva vadatāṃ vara dhīvarān asṛjac cāpi venakalmaṣasaṃbhavān,निषादवंशकर्ता स बभूव वदतां वर धीवरान् असृजच् चापि वेनकल्मषसंभवान्
5,19,HV_5.19,ye cānye vindhyanilayās tumurās tumburās tathā adharmarucayas tāta viddhi tān venakalmaṣān,ये चान्ये विन्ध्यनिलयास् तुमुरास् तुम्बुरास् तथा अधर्मरुचयस् तात विद्धि तान् वेनकल्मषान्
5,20,HV_5.20,tataḥ punar mahātmānaḥ pāṇiṃ venasya dakṣiṇam araṇīm iva saṃrabdhā mamanthus te maharṣayaḥ,ततः पुनर् महात्मानः पाणिं वेनस्य दक्षिणम् अरणीम् इव संरब्धा ममन्थुस् ते महर्षयः
5,21,HV_5.21,pṛthus tasmāt samuttasthau karāj jvalanasaṃnibhaḥ dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan,पृथुस् तस्मात् समुत्तस्थौ कराज् ज्वलनसंनिभः दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षाद् अग्निर् इव ज्वलन्
5,22,HV_5.22,sa dhanvī kavacī jātaḥ pṛthur eva mahātapāḥ ādyam ājagavaṃ nāma dhanur gṛhya mahāravam śarāṃś ca divyān rakṣārthaṃ kavacaṃ ca mahāprabham,स धन्वी कवची जातः पृथुर् एव महातपाः आद्यम् आजगवं नाम धनुर् गृह्य महारवम् शरांश् च दिव्यान् रक्षार्थं कवचं च महाप्रभम्
5,23,HV_5.23,tasmiñ jāte 'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ samāpetur mahārāja venaś ca tridivaṃ yayau,तस्मिञ् जाते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः समापेतुर् महाराज वेनश् च त्रिदिवं ययौ
5,24,HV_5.24,samutpannena kauravya satputreṇa mahātmanā trātaḥ sa puruṣavyāghra punnāmno narakāt tadā,समुत्पन्नेन कौरव्य सत्पुत्रेण महात्मना त्रातः स पुरुषव्याघ्र पुन्नाम्नो नरकात् तदा
5,25,HV_5.25,taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ toyāni cābhiṣekārthaṃ sarva evopatasthire,तं समुद्राश् च नद्यश् च रत्नान्य् आदाय सर्वशः तोयानि चाभिषेकार्थं सर्व एवोपतस्थिरे
5,26,HV_5.26,pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṃgamāni ca sarvaśaḥ,पितामहश् च भगवान् देवैर् आङ्गिरसैः सह स्थावराणि च भूतानि जंगमानि च सर्वशः
5,27,HV_5.27,samāgamya tadā vainyam abhyaṣiñcan narādhipam mahatā rājarājyena prajāpālaṃ mahādyutim,समागम्य तदा वैन्यम् अभ्यषिञ्चन् नराधिपम् महता राजराज्येन प्रजापालं महाद्युतिम्
5,28,HV_5.28,so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ ādhirājye tadā rājā pṛthur vainyaḥ pratāpavān,सो ऽभिषिक्तो महातेजा विधिवद् धर्मकोविदैः आधिराज्ये तदा राजा पृथुर् वैन्यः प्रतापवान्
5,29,HV_5.29,pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ anurāgāt tatas tasya nāma rājety ajāyata,पित्रापरञ्जितास् तस्य प्रजास् तेनानुरञ्जिताः अनुरागात् ततस् तस्य नाम राजेत्य् अजायत
5,30,HV_5.30,āpas tastambhire tasya samudram abhiyāsyataḥ parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajasaṅgaś ca nābhavat,आपस् तस्तम्भिरे तस्य समुद्रम् अभियास्यतः पर्वताश् च ददुर् मार्गं ध्वजसङ्गश् च नाभवत्
5,31,HV_5.31,akṛṣṭapacyā pṛthivī sidhyanty annāni cintayā sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu,अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यन्त्य् अन्नानि चिन्तया सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु
5,32,HV_5.32,etasminn eva kāle tu yajñe paitāmahe śubhe sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ,एतस्मिन्न् एव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्ये ऽहनि महामतिः
5,33,HV_5.33,tasminn eva mahāyajñe jajñe prājño 'tha māgadhaḥ pṛthoḥ stavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ,तस्मिन्न् एव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञो ऽथ मागधः पृथोः स्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः
5,34,HV_5.34,tāv ūcur ṛṣayaḥ sarve stūyatām eṣa pārthivaḥ karmaitad anurūpaṃ vāṃ pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ,ताव् ऊचुर् ऋषयः सर्वे स्तूयताम् एष पार्थिवः कर्मैतद् अनुरूपं वां पात्रं चायं नराधिपः
5,35,HV_5.35,tāv ūcatus tadā sarvāṃs tān ṛṣīn sūtamāgadhau āvāṃ devān ṛṣīṃś caiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ,ताव् ऊचतुस् तदा सर्वांस् तान् ऋषीन् सूतमागधौ आवां देवान् ऋषींश् चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः
5,36,HV_5.36,na cāsya vidvo vai karma na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ stotraṃ yenāsya kuryāva rājñas tejasvino dvijāḥ,न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः स्तोत्रं येनास्य कुर्याव राज्ञस् तेजस्विनो द्विजाः
5,37,HV_5.37,kariṣyate tu yat karma cakravartī mahābalaḥ guṇā bhaviṣyā ye cāsya tair ayaṃ stūyatāṃ nṛpaḥ ṛṣibhis tau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatām iti tau stutiṃ cakratur yuktaṃ sūtamāgadhakau nṛpa yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścān mahābalaḥ,करिष्यते तु यत् कर्म चक्रवर्ती महाबलः गुणा भविष्या ये चास्य तैर् अयं स्तूयतां नृपः ऋषिभिस् तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयताम् इति तौ स्तुतिं चक्रतुर् युक्तं सूतमागधकौ नृप यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान् महाबलः
5,38,HV_5.38,satyavāgdānaśīlo 'yaṃ satyasaṃdho nareśvaraḥ śrīmāñ jaitraḥ kṣamāśīlo vikrānto duṣṭaśāsanaḥ dharmajñaś ca kṛtajñaś ca dayāvān priyabhāṣakaḥ mānyamānayitā yajvā brahmaṇyaḥ sādhuvatsalaḥ samaḥ śatrau ca mitre ca vyavahārasthito nṛpaḥ tadāprabhṛti trailokye staveṣu janamejaya āśīrvādāḥ prayujyante sūtamāgadhabandibhiḥ,सत्यवाग्दानशीलो ऽयं सत्यसंधो नरेश्वरः श्रीमाञ् जैत्रः क्षमाशीलो विक्रान्तो दुष्टशासनः धर्मज्ञश् च कृतज्ञश् च दयावान् प्रियभाषकः मान्यमानयिता यज्वा ब्रह्मण्यः साधुवत्सलः समः शत्रौ च मित्रे च व्यवहारस्थितो नृपः तदाप्रभृति त्रैलोक्ये स्तवेषु जनमेजय आशीर्वादाः प्रयुज्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः
5,39,HV_5.39,tayoḥ stavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca,तयोः स्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात् प्रजेश्वरः अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च
5,40,HV_5.40,taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajāḥ prāhur maharṣayaḥ vṛttīnām eṣa vo dātā bhaviṣyati janeśvaraḥ,तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजाः प्राहुर् महर्षयः वृत्तीनाम् एष वो दाता भविष्यति जनेश्वरः
5,41,HV_5.41,taṃ prajāḥ pṛthivīnātham upatasthuḥ kṣudhārditāḥ oṣadhīṣu pranaṣṭāsu tasmin kāle hy arājake tvaṃ no vṛttiprado dhātrā prajāpālo nirūpitaḥ dehi naḥ kṣutparītānāṃ prajānāṃ jīvanauṣahīḥ tato vainyaṃ mahārāja prajāḥ samabhidudruvuḥ tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti maharṣivacanāt tadā,तं प्रजाः पृथिवीनाथम् उपतस्थुः क्षुधार्दिताः ओषधीषु प्रनष्टासु तस्मिन् काले ह्य् अराजके त्वं नो वृत्तिप्रदो धात्रा प्रजापालो निरूपितः देहि नः क्षुत्परीतानां प्रजानां जीवनौषहीः ततो वैन्यं महाराज प्रजाः समभिदुद्रुवुः त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महर्षिवचनात् तदा
5,42,HV_5.42,so 'bhidrutaḥ prajābhis tu prajāhitacikīrṣayā dhanur gṛhya pṛṣatkāṃś ca pṛthivīm ārdayad balī,सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस् तु प्रजाहितचिकीर्षया धनुर् गृह्य पृषत्कांश् च पृथिवीम् आर्दयद् बली
5,43,HV_5.43,tato vainyabhayatrastā gaur bhūtvā prādravan mahī tāṃ pṛthur dhanur ādāya dravantīm anvadhāvata,ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर् भूत्वा प्राद्रवन् मही तां पृथुर् धनुर् आदाय द्रवन्तीम् अन्वधावत
5,44,HV_5.44,sā lokān brahmalokādīn gatvā vainyabhayāt tadā pradadarśāgrato vainyaṃ pragṛhītaśarāsanam,सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् गत्वा वैन्यभयात् तदा प्रददर्शाग्रतो वैन्यं प्रगृहीतशरासनम्
5,45,HV_5.45,jvaladbhir niśitair bāṇair dīptatejasam acyutam mahāyogaṃ mahātmānaṃ durdharṣam amarair api,ज्वलद्भिर् निशितैर् बाणैर् दीप्ततेजसम् अच्युतम् महायोगं महात्मानं दुर्धर्षम् अमरैर् अपि
5,46,HV_5.46,alabhantī tu sā trāṇaṃ vainyam evānvapadyata kṛtāñjalipuṭā bhūtvā pūjyā lokais tribhiḥ sadā,अलभन्ती तु सा त्राणं वैन्यम् एवान्वपद्यत कृताञ्जलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस् त्रिभिः सदा
5,47,HV_5.47,uvāca vainyaṃ nādharmaṃ strīvadhe paripaśyasi kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājan vinā mayā,उवाच वैन्यं नाधर्मं स्त्रीवधे परिपश्यसि कथं धारयिता चासि प्रजा राजन् विना मया
5,48,HV_5.48,mayi lokāḥ sthitā rājan mayedaṃ dhāryate jagat matkṛte na vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva viddhi tat,मयि लोकाः स्थिता राजन् मयेदं धार्यते जगत् मत्कृते न विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत्
5,49,HV_5.49,na mām arhasi hantuṃ vai śreyaś cet tvaṃ cikīrṣasi prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama,न माम् अर्हसि हन्तुं वै श्रेयश् चेत् त्वं चिकीर्षसि प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम
5,50,HV_5.50,upāyataḥ samārabdhāḥ sarve sidhyanty upakramāḥ tasmād vadāmy upāyaṃ te taṃ kuruṣva yadīcchasi upāyaṃ paśya yena tvaṃ dhārayethāḥ prajā nṛpa,उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यन्त्य् उपक्रमाः तस्माद् वदाम्य् उपायं ते तं कुरुष्व यदीच्छसि उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजा नृप
5,51,HV_5.51,hatvāpi māṃ na śaktas tvaṃ prajānāṃ poṣaṇe nṛpa annabhūtā bhaviṣyāmi yaccha kopaṃ mahādyute,हत्वापि मां न शक्तस् त्वं प्रजानां पोषणे नृप अन्नभूता भविष्यामि यच्छ कोपं महाद्युते
5,52,HV_5.52,ātmayogabalenemā dhārayiṣyāmy ahaṃ prajāḥ tataḥ praṇamya vasudhā taṃ bhūyaḥ prāha pārthivam avadhyāś ca striyaḥ prāhus tiryagyonigateṣv api sattveṣu pṛthivīpāla na dharmaṃ tyaktum arhasi,आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्य् अहं प्रजाः ततः प्रणम्य वसुधा तं भूयः प्राह पार्थिवम् अवध्याश् च स्त्रियः प्राहुस् तिर्यग्योनिगतेष्व् अपि सत्त्वेषु पृथिवीपाल न धर्मं त्यक्तुम् अर्हसि
5,53,HV_5.53,evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā rājā mahāmanāḥ cintayitvā bahuvidhaṃ prajānāṃ hitakamyayā kopaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhām idam abravīt,एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा राजा महामनाः चिन्तयित्वा बहुविधं प्रजानां हितकम्यया कोपं निगृह्य धर्मात्मा वसुधाम् इदम् अब्रवीत्
6,1,HV_6.1,ekasyārthāya yo hanyād ātmano vā parasya vā bahūn vai prāṇino loke bhavet tasyeha pātakam,एकस्यार्थाय यो हन्याद् आत्मनो वा परस्य वा बहून् वै प्राणिनो लोके भवेत् तस्येह पातकम्
6,2,HV_6.2,sukham edhanti bahavo yasmiṃs tu nihate śubhe tasmin hate nāsti bhadre pātakaṃ nopapātakam,सुखम् एधन्ति बहवो यस्मिंस् तु निहते शुभे तस्मिन् हते नास्ति भद्रे पातकं नोपपातकम्
6,3,HV_6.3,ekasmin yatra nidhanaṃ prāpite duṣṭakāriṇi bahūnāṃ bhavati kṣemaṃ tatra puṇyaprado vadhaḥ so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasuṃdhare yadi me vacanaṃ nādya kariṣyasi jagaddhitam,एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टकारिणि बहूनां भवति क्षेमं तत्र पुण्यप्रदो वधः सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुंधरे यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्
6,4,HV_6.4,tvāṃ nihatyādya bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm ātmānaṃ prathayitvāhaṃ prajā dhārayitā svayam,त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् आत्मानं प्रथयित्वाहं प्रजा धारयिता स्वयम्
6,5,HV_6.5,sā tvaṃ śāsanam āsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare saṃjīvaya prajāḥ sarvāḥ samarthā hy asi dhāraṇe,सा त्वं शासनम् आस्थाय मम धर्मभृतां वरे संजीवय प्रजाः सर्वाः समर्था ह्य् असि धारणे
6,6,HV_6.6,duhitṛtvaṃ ca me gaccha tata enam ahaṃ śaram niyaccheyaṃ tvadvadhārtham udyataṃ ghoradarśanam,दुहितृत्वं च मे गच्छ तत एनम् अहं शरम् नियच्छेयं त्वद्वधार्थम् उद्यतं घोरदर्शनम्
6,7,HV_6.7,sarvam etad ahaṃ vīra vidhāsyāmi na saṃśayaḥ vatsaṃ tu mama taṃ paśya kṣareyaṃ yena vatsalā,सर्वम् एतद् अहं वीर विधास्यामि न संशयः वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला
6,8,HV_6.8,samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmabhṛtāṃ vara yathā viṣyandamānaṃ me kṣīraṃ sarvatra bhāvayet,समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्मभृतां वर यथा विष्यन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्
6,9,HV_6.9,tata utsārayāmāsa śilāḥ śatasahasraśaḥ dhanuṣkoṭyā tadā vainyas tena śailā vivardhitāḥ,तत उत्सारयामास शिलाः शतसहस्रशः धनुष्कोट्या तदा वैन्यस् तेन शैला विवर्धिताः
6,10,HV_6.10,pṛthur vainyas tadā rājā mahīṃ cakre samāṃ tataḥ manvantareṣv atīteṣu viṣam āsīd vasuṃdharā svabhāvenābhavaṃs tasyā samāni viṣamāṇi ca cākṣuṣasyāntare pūrvam āsīd evaṃ tadā kila na hi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vā tadābhavat,पृथुर् वैन्यस् तदा राजा महीं चक्रे समां ततः मन्वन्तरेष्व् अतीतेषु विषम् आसीद् वसुंधरा स्वभावेनाभवंस् तस्या समानि विषमाणि च चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वम् आसीद् एवं तदा किल न हि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा तदाभवत्
6,11,HV_6.11,na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ naiva satyānṛtaṃ tatra na lobho na ca matsaraḥ vaivasvate 'ntare tasmin sāṃprate samupasthite vainyāt prabhṛti rājendra sarvasyaitasya saṃbhavaḥ,न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर् न वणिक्पथः नैव सत्यानृतं तत्र न लोभो न च मत्सरः वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन् सांप्रते समुपस्थिते वैन्यात् प्रभृति राजेन्द्र सर्वस्यैतस्य संभवः
6,12,HV_6.12,yatra yatra samaṃ tv asyā bhūmer āsīt tadānagha tatra tatra prajāḥ sarvā nivāsaṃ samarocayan,यत्र यत्र समं त्व् अस्या भूमेर् आसीत् तदानघ तत्र तत्र प्रजाः सर्वा निवासं समरोचयन्
6,13,HV_6.13,āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā kṛcchreṇa mahatā yukta ity evam anuśuśruma,आहारः फलमूलानि प्रजानाम् अभवत् तदा कृच्छ्रेण महता युक्त इत्य् एवम् अनुशुश्रुम
6,14,HV_6.14,saṃkalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum sve pāṇau puruṣavyāghra dudoha pṛthivīṃ tataḥ,संकल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायंभुवं प्रभुम् स्वे पाणौ पुरुषव्याघ्र दुदोह पृथिवीं ततः
6,15,HV_6.15,sasyajātāni sarvāṇi pṛthur vainyaḥ pratāpavān sasyāni tena vai dugdhā vainyeneyaṃ vasuṃdharā tenānnena prajās tāta vartante 'dyāpi nityaśaḥ,सस्यजातानि सर्वाणि पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् सस्यानि तेन वै दुग्धा वैन्येनेयं वसुंधरा तेनान्नेन प्रजास् तात वर्तन्ते ऽद्यापि नित्यशः
6,16,HV_6.16,ṛṣibhiḥ śrūyate cāpi punar dugdhhā vasuṃdharā vatsaḥ somo 'bhavat teṣāṃ dogdhā cāṅgirasaḥ sutaḥ,ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर् दुग्ध्हा वसुंधरा वत्सः सोमो ऽभवत् तेषां दोग्धा चाङ्गिरसः सुतः
6,17,HV_6.17,bṛhaspatir mahātejāḥ pātraṃ chandāṃsi bhārata kṣīram āsīd anupamaṃ tapo brahma ca śāśvatam,बृहस्पतिर् महातेजाः पात्रं छन्दांसि भारत क्षीरम् आसीद् अनुपमं तपो ब्रह्म च शाश्वतम्
6,18,HV_6.18,tataḥ punar devagaṇaiḥ puraṃdarapurogamaiḥ kāñcanaṃ pātram ādāya dugdheyaṃ śrūyate mahī,ततः पुनर् देवगणैः पुरंदरपुरोगमैः काञ्चनं पात्रम् आदाय दुग्धेयं श्रूयते मही
6,19,HV_6.19,vatsas tu maghavān āsīd dogdhā tu savitā vibhuḥ kṣīram ūrjaskaraṃ caiva yena vartanti devatāḥ,वत्सस् तु मघवान् आसीद् दोग्धा तु सविता विभुः क्षीरम् ऊर्जस्करं चैव येन वर्तन्ति देवताः
6,20,HV_6.20,pitṛbhiḥ śrūyate cāpi punar dugdhā vasuṃdharā rājataṃ pātram ādāya svadhām amitavikramaiḥ,पितृभिः श्रूयते चापि पुनर् दुग्धा वसुंधरा राजतं पात्रम् आदाय स्वधाम् अमितविक्रमैः
6,21,HV_6.21,yamo vaivasvatas teṣām āsīd vatsaḥ pratāpavān antakaś cābhavad dogdhā kālo lokaprakālanaḥ,यमो वैवस्वतस् तेषाम् आसीद् वत्सः प्रतापवान् अन्तकश् चाभवद् दोग्धा कालो लोकप्रकालनः
6,22,HV_6.22,nāgaiś ca śrūyate dugdhā vatsaṃ kṛtvā tu takṣakam alābupātram ādāya viṣaṃ kṣīraṃ narottama,नागैश् च श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम् अलाबुपात्रम् आदाय विषं क्षीरं नरोत्तम
6,23,HV_6.23,teṣām airāvato dogdhā dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān nāgānāṃ bharataśreṣṭha sarpāṇāṃ ca mahīpate,तेषाम् ऐरावतो दोग्धा धृतराष्ट्रः प्रतापवान् नागानां भरतश्रेष्ठ सर्पाणां च महीपते
6,24,HV_6.24,tenaiva vartayanty ugrā mahākāyā mahābalāḥ tadāhārās tadācārās tadvīryās tadapāśrayāḥ,तेनैव वर्तयन्त्य् उग्रा महाकाया महाबलाः तदाहारास् तदाचारास् तद्वीर्यास् तदपाश्रयाः
6,25,HV_6.25,asuraiḥ śrūyate cāpi punar dugdhā vasuṃdharā āyasaṃ pātram ādāya māyāḥ śatrunibarhaṇīḥ,असुरैः श्रूयते चापि पुनर् दुग्धा वसुंधरा आयसं पात्रम् आदाय मायाः शत्रुनिबर्हणीः
6,26,HV_6.26,virocanas tu prāhrādir vatsas teṣām abhūt tadā ṛtvig dvimūrdhā daityānāṃ madhur dogdhā mahābalaḥ,विरोचनस् तु प्राह्रादिर् वत्सस् तेषाम् अभूत् तदा ऋत्विग् द्विमूर्धा दैत्यानां मधुर् दोग्धा महाबलः
6,27,HV_6.27,tayaite māyayādyāpi sarve māyāvino 'surāḥ vartayanty amitaprajñās tad eṣām amitaṃ balam,तयैते माययाद्यापि सर्वे मायाविनो ऽसुराः वर्तयन्त्य् अमितप्रज्ञास् तद् एषाम् अमितं बलम्
6,28,HV_6.28,yakṣaiś ca śrūyate rājan punar dugdhā vasuṃdharā āmapātre mahārāja purāntardhānam akṣayam,यक्षैश् च श्रूयते राजन् पुनर् दुग्धा वसुंधरा आमपात्रे महाराज पुरान्तर्धानम् अक्षयम्
6,29,HV_6.29,vatsaṃ vaiśravaṇaṃ kṛtvā yakṣaiḥ puṇyajanais tathā dogdhā rajatanābhas tu pitā maṇivarasya yaḥ yakṣātmajo mahātejās triśīrṣaḥ sumahātapāḥ dogdhā tu dhanadaḥ svāminn evaṃ taiś ca vasuṃdharā tena te vartayantīha paramarṣir uvāca ha,वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षैः पुण्यजनैस् तथा दोग्धा रजतनाभस् तु पिता मणिवरस्य यः यक्षात्मजो महातेजास् त्रिशीर्षः सुमहातपाः दोग्धा तु धनदः स्वामिन्न् एवं तैश् च वसुंधरा तेन ते वर्तयन्तीह परमर्षिर् उवाच ह
6,30,HV_6.30,rākṣasaiś ca piśācaiś ca punar dugdhā vasuṃdharā śāvaṃ kapālam ādāya prajā bhoktuṃ nararṣabha,राक्षसैश् च पिशाचैश् च पुनर् दुग्धा वसुंधरा शावं कपालम् आदाय प्रजा भोक्तुं नरर्षभ
6,31,HV_6.31,dogdhā rajatanābhas tu teṣām āsīt kurūdvaha vatsaḥ sumālī kauravya kṣīraṃ rudhiram eva ca,दोग्धा रजतनाभस् तु तेषाम् आसीत् कुरूद्वह वत्सः सुमाली कौरव्य क्षीरं रुधिरम् एव च
6,32,HV_6.32,tena kṣīreṇa rakṣāṃsi yakṣāś caivāmaropamāḥ vartayanti piśācāś ca bhūtasaṃghās tathaiva ca,तेन क्षीरेण रक्षांसि यक्षाश् चैवामरोपमाः वर्तयन्ति पिशाचाश् च भूतसंघास् तथैव च
6,33,HV_6.33,padmapatre punar dugdhā gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ vatsaṃ citrarathaṃ kṛtvā śucīn gandhān narottama,पद्मपत्रे पुनर् दुग्धा गन्धर्वैः साप्सरोगणैः वत्सं चित्ररथं कृत्वा शुचीन् गन्धान् नरोत्तम
6,34,HV_6.34,teṣāṃ ca surucis tv āsīd dogdhā bharatasattama gandharvarājo 'tibalo mahātmā sūryasaṃnibhaḥ,तेषां च सुरुचिस् त्व् आसीद् दोग्धा भरतसत्तम गन्धर्वराजो ऽतिबलो महात्मा सूर्यसंनिभः
6,35,HV_6.35,śailaiś ca śrūyate dugdhā punar devī vasuṃdharā oṣadhīr vai mūrtimatī ratnāni vividhāni ca,शैलैश् च श्रूयते दुग्धा पुनर् देवी वसुंधरा ओषधीर् वै मूर्तिमती रत्नानि विविधानि च
6,36,HV_6.36,vatsas tu himavān āsīd dogdhā merur mahāgiriḥ pātraṃ tu śailam evāsīt tena śailāḥ pratiṣṭhitāḥ,वत्सस् तु हिमवान् आसीद् दोग्धा मेरुर् महागिरिः पात्रं तु शैलम् एवासीत् तेन शैलाः प्रतिष्ठिताः
6,37,HV_6.37,dugdheyaṃ vṛkṣavīrudbhiḥ śrūyate ca vasuṃdharā pālāśaṃ pātram ādāya cchinnadagdhaprarohaṇam,दुग्धेयं वृक्षवीरुद्भिः श्रूयते च वसुंधरा पालाशं पात्रम् आदाय च्छिन्नदग्धप्ररोहणम्
6,38,HV_6.38,sarvakāmadughā dogdhrī pṛthivī janamejaya seyaṃ dhātrī vidhātrī ca pāvanī ca vasuṃdharā carācarasya sarvasya pratiṣṭhā yonir eva ca sarvakāmadughā dogdhrī sarvasasyaprarohiṇī,सर्वकामदुघा दोग्ध्री पृथिवी जनमेजय सेयं धात्री विधात्री च पावनी च वसुंधरा चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिर् एव च सर्वकामदुघा दोग्ध्री सर्वसस्यप्ररोहिणी
6,39,HV_6.39,āsīd iyaṃ samudrāntā medinīti pariśrutā madhukaiṭabhayoḥ kṛtsnā medasābhipariplutā,आसीद् इयं समुद्रान्ता मेदिनीति परिश्रुता मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसाभिपरिप्लुता
6,40,HV_6.40,teneyaṃ medinī devī procyate brahmavādibhiḥ tato 'bhyupagamād rājñaḥ pṛthor vainyasya bhārata duhitṛtvam anuprāptā devī pṛthvīti cocyate,तेनेयं मेदिनी देवी प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः ततो ऽभ्युपगमाद् राज्ञः पृथोर् वैन्यस्य भारत दुहितृत्वम् अनुप्राप्ता देवी पृथ्वीति चोच्यते
6,41,HV_6.41,pṛthunā pravibhaktā ca śodhitā ca vasuṃdharā sasyākaravatī sphītā purapattanamālinī,पृथुना प्रविभक्ता च शोधिता च वसुंधरा सस्याकरवती स्फीता पुरपत्तनमालिनी
6,42,HV_6.42,evaṃprabhāvo vainyaḥ sa rājāsīd rājasattama namasyaś caiva pūjyaś ca bhūtagrāmair na saṃśayaḥ,एवंप्रभावो वैन्यः स राजासीद् राजसत्तम नमस्यश् चैव पूज्यश् च भूतग्रामैर् न संशयः
6,43,HV_6.43,brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ pṛthur eva namaskāryo vṛttidaḥ sa sanātanaḥ,ब्राह्मणैश् च महाभागैर् वेदवेदाङ्गपारगैः पृथुर् एव नमस्कार्यो वृत्तिदः स सनातनः
6,44,HV_6.44,pārthivaiś ca mahābhāgaiḥ pārthivatvam abhīpsubhiḥ ādirājo namaskāryaḥ pṛthur vainyaḥ pratāpavān,पार्थिवैश् च महाभागैः पार्थिवत्वम् अभीप्सुभिः आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर् वैन्यः प्रतापवान्
6,45,HV_6.45,yodhair api ca vikrāntaiḥ prāptukāmair jayaṃ yudhi ādirājo namaskāryo yodhānāṃ prathamo nṛpaḥ,योधैर् अपि च विक्रान्तैः प्राप्तुकामैर् जयं युधि आदिराजो नमस्कार्यो योधानां प्रथमो नृपः
6,46,HV_6.46,yo hi yoddhā raṇaṃ yāti kīrtayitvā pṛthuṃ nṛpam sa ghorarūpān saṃgrāmān kṣemī tarati kīrtimān,यो हि योद्धा रणं याति कीर्तयित्वा पृथुं नृपम् स घोररूपान् संग्रामान् क्षेमी तरति कीर्तिमान्
6,47,HV_6.47,vaiśyair api ca vittāḍhyair vaiśyavṛttim anuṣṭhitaiḥ pṛthur eva namaskāryo vṛttidātā mahāyaśāḥ,वैश्यैर् अपि च वित्ताढ्यैर् वैश्यवृत्तिम् अनुष्ठितैः पृथुर् एव नमस्कार्यो वृत्तिदाता महायशाः
6,48,HV_6.48,tathaiva śūdraiḥ śucibhis trivarṇaparicāribhiḥ pṛthur eva namaskāryaḥ śreyaḥ param abhīpsubhiḥ,तथैव शूद्रैः शुचिभिस् त्रिवर्णपरिचारिभिः पृथुर् एव नमस्कार्यः श्रेयः परम् अभीप्सुभिः
6,49,HV_6.49,ete vatsaviśeṣāś ca dogdhāraḥ kṣīram eva ca pātrāṇi ca mayoktāni kiṃ bhūyo varṇayāmi te,एते वत्सविशेषाश् च दोग्धारः क्षीरम् एव च पात्राणि च मयोक्तानि किं भूयो वर्णयामि ते
7,1,HV_7.1,ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ pṛthoś caritam āditaḥ putrapautrasamāyukto modate suciraṃ bhuvi uktāni bharataśreṣṭha vainyasyeha mahātmanaḥ kim anyad bharataśreṣṭha pṛcchasi tvaṃ nareśvara yaḥ śṛṇoti sadā bhaktyā sa svargī nātra saṃśayaḥ manvantarāṇi sarvāṇi vistareṇa tapodhana teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca vaiśaṃpāyana kīrtaya,य इदं शृणुयान् नित्यं पृथोश् चरितम् आदितः पुत्रपौत्रसमायुक्तो मोदते सुचिरं भुवि उक्तानि भरतश्रेष्ठ वैन्यस्येह महात्मनः किम् अन्यद् भरतश्रेष्ठ पृच्छसि त्वं नरेश्वर यः शृणोति सदा भक्त्या स स्वर्गी नात्र संशयः मन्वन्तराणि सर्वाणि विस्तरेण तपोधन तेषां पूर्वविसृष्टिं च वैशंपायन कीर्तय
7,2,HV_7.2,yāvanto manavaś caiva yāvantaṃ kālam eva ca manvantarakathāṃ brahmañ chrotum icchāmi tattvataḥ,यावन्तो मनवश् चैव यावन्तं कालम् एव च मन्वन्तरकथां ब्रह्मञ् छ्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
7,3,HV_7.3,na śakyaṃ vistaraṃ tāta vaktuṃ varṣaśatair api manvantarāṇāṃ kauravya saṃkṣepaṃ tv eva me śṛṇu,न शक्यं विस्तरं तात वक्तुं वर्षशतैर् अपि मन्वन्तराणां कौरव्य संक्षेपं त्व् एव मे शृणु
7,4,HV_7.4,svāyaṃbhuvo manus tāta manuḥ svārociṣas tathā auttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā vaivasvataś ca kauravya sāṃprato manur ucyate,स्वायंभुवो मनुस् तात मनुः स्वारोचिषस् तथा औत्तमस् तामसश् चैव रैवतश् चाक्षुषस् तथा वैवस्वतश् च कौरव्य सांप्रतो मनुर् उच्यते
7,5,HV_7.5,uttamākhyas tāmasaś cā+ +bhūtāṃ raivatacakṣuṣau aṣṭamo dakṣasāvarṇir dharmasāvarṇir eva ca rudraputras tu sāvarṇir bhavitaikādaśo manuḥ sāvarṇiś ca manus tāta bhautyo raucyas tathaiva ca raivato brahmasāvarṇiḥ sūryasāvarṇir eva ca tathaiva merusāvarṇāś catvāro manavaḥ smṛtāḥ,उत्तमाख्यस् तामसश् चा+ +भूतां रैवतचक्षुषौ अष्टमो दक्षसावर्णिर् धर्मसावर्णिर् एव च रुद्रपुत्रस् तु सावर्णिर् भवितैकादशो मनुः सावर्णिश् च मनुस् तात भौत्यो रौच्यस् तथैव च रैवतो ब्रह्मसावर्णिः सूर्यसावर्णिर् एव च तथैव मेरुसावर्णाश् चत्वारो मनवः स्मृताः
7,6,HV_7.6,atītā vartamānāś ca tathaivānāgatāś ca ye kīrtitā manavas tāta mayaivaite yathāśruti ṛṣīṃs teṣāṃ pravakṣyāmi putrān devagaṇāṃs tathā,अतीता वर्तमानाश् च तथैवानागताश् च ये कीर्तिता मनवस् तात मयैवैते यथाश्रुति ऋषींस् तेषां प्रवक्ष्यामि पुत्रान् देवगणांस् तथा
7,7,HV_7.7,marīcir atrir bhagavān aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ pulastyaś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ,मरीचिर् अत्रिर् भगवान् अङ्गिराः पुलहः क्रतुः पुलस्त्यश् च वसिष्ठश् च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः
7,8,HV_7.8,uttarasyāṃ diśi tathā rājan saptarṣayaḥ sthitāḥ yāmā nāma tathā devā āsan svāyaṃbhuve 'ntare,उत्तरस्यां दिशि तथा राजन् सप्तर्षयः स्थिताः यामा नाम तथा देवा आसन् स्वायंभुवे ऽन्तरे
7,9,HV_7.9,agnīdhraś cāgnibāhuś ca medhā medhātithir vasuḥ jyotiṣmān dyutimān havyaḥ savanaḥ putra eva ca,अग्नीध्रश् चाग्निबाहुश् च मेधा मेधातिथिर् वसुः ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च
7,10,HV_7.10,manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ etat te prathamaṃ rājan manvantaram udāhṛtam,मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः एतत् ते प्रथमं राजन् मन्वन्तरम् उदाहृतम्
7,11,HV_7.11,aurvo vasiṣṭhaputraś ca stambaḥ kāśyapa eva ca prāṇo bṛhaspatiś caiva datto 'triś cyavanas tathā ete maharṣayas tāta vāyuproktā mahāvratāḥ,और्वो वसिष्ठपुत्रश् च स्तम्बः काश्यप एव च प्राणो बृहस्पतिश् चैव दत्तो ऽत्रिश् च्यवनस् तथा एते महर्षयस् तात वायुप्रोक्ता महाव्रताः
7,12,HV_7.12,devāś ca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe 'ntare havirdhraḥ sukṛtir jyotir āpo mūrtir ayasmayaḥ,देवाश् च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषे ऽन्तरे हविर्ध्रः सुकृतिर् ज्योतिर् आपो मूर्तिर् अयस्मयः
7,13,HV_7.13,prathitaś ca nabhasyaś ca nabhaḥ sūryas tathaiva ca svārociṣasya putrās te manos tāta mahātmanaḥ kīrtitāḥ pṛthivīpāla mahāvīryaparākramāḥ,प्रथितश् च नभस्यश् च नभः सूर्यस् तथैव च स्वारोचिषस्य पुत्रास् ते मनोस् तात महात्मनः कीर्तिताः पृथिवीपाल महावीर्यपराक्रमाः
7,14,HV_7.14,dvitīyam etat kathitaṃ tava manvantaraṃ mayā idaṃ tṛtīyaṃ vakṣyāmi tan nibodha narādhipa,द्वितीयम् एतत् कथितं तव मन्वन्तरं मया इदं तृतीयं वक्ष्यामि तन् निबोध नराधिप
7,15,HV_7.15,vasiṣṭhaputrāḥ saptāsan vāsiṣṭhā iti viśrutāḥ hiraṇyagarbhasya sutā ūrjā jātāḥ sutejasaḥ,वसिष्ठपुत्राः सप्तासन् वासिष्ठा इति विश्रुताः हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा जाताः सुतेजसः
7,16,HV_7.16,ṛṣayo 'tra mayā proktāḥ kīrtyamānān nibodha me auttameyān mahārāja daśa putrān manoramān,ऋषयो ऽत्र मया प्रोक्ताः कीर्त्यमानान् निबोध मे औत्तमेयान् महाराज दश पुत्रान् मनोरमान्
7,17,HV_7.17,iṣa ūrjas tanūpaś ca madhur mādhava eva ca śuciḥ śukraḥ sahaś caiva nabhasyo nabha eva ca bhānavas tatra devāś ca manvantaram udāhṛtam,इष ऊर्जस् तनूपश् च मधुर् माधव एव च शुचिः शुक्रः सहश् चैव नभस्यो नभ एव च भानवस् तत्र देवाश् च मन्वन्तरम् उदाहृतम्
7,18,HV_7.18,manvantaraṃ caturthaṃ te kathayiṣyāmi tac chṛṇu kāvyaḥ pṛthus tathaivāgnir jahnur dhātā ca bhārata kapīvān akapīvāṃś ca tatra saptarṣayo nṛpa,मन्वन्तरं चतुर्थं ते कथयिष्यामि तच् छृणु काव्यः पृथुस् तथैवाग्निर् जह्नुर् धाता च भारत कपीवान् अकपीवांश् च तत्र सप्तर्षयो नृप
7,19,HV_7.19,purāṇe kīrtitās tāta putrāḥ pautrāś ca bhārata satyā devagaṇāś caiva tāmasasyāntare manoḥ,पुराणे कीर्तितास् तात पुत्राः पौत्राश् च भारत सत्या देवगणाश् चैव तामसस्यान्तरे मनोः
7,20,HV_7.20,putrāṃś caiva pravakṣyāmi tāmasasya manor nṛpa dyutis tapasyaḥ sutapās tapomūlas tapodhanaḥ taporatir akalmāṣas tanvī dhanvī paramṭapaḥ,पुत्रांश् चैव प्रवक्ष्यामि तामसस्य मनोर् नृप द्युतिस् तपस्यः सुतपास् तपोमूलस् तपोधनः तपोरतिर् अकल्माषस् तन्वी धन्वी परम्टपः
7,21,HV_7.21,tāmasasya manor ete daśa putrā mahābalāḥ vāyuproktā mahārāja caturthaṃ caitad antaram,तामसस्य मनोर् एते दश पुत्रा महाबलाः वायुप्रोक्ता महाराज चतुर्थं चैतद् अन्तरम्
7,22,HV_7.22,vedabāhur yadudhraś ca munir vedaśirās tathā hiraṇyalomā parjanya ūrdhvabāhuś ca somajaḥ satyanetras tathātreya ete saptarṣayo 'pare,वेदबाहुर् यदुध्रश् च मुनिर् वेदशिरास् तथा हिरण्यलोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश् च सोमजः सत्यनेत्रस् तथात्रेय एते सप्तर्षयो ऽपरे
7,23,HV_7.23,devāś cābhūtarajasas tathā prakṛtayaḥ smṛtāḥ pāriplavaś ca raibhyaś ca manor antaram ucyate,देवाश् चाभूतरजसस् तथा प्रकृतयः स्मृताः पारिप्लवश् च रैभ्यश् च मनोर् अन्तरम् उच्यते
7,24,HV_7.24,atha putrān imāṃs tasya nibodha gadato mama dhṛtimān avyayo yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ,अथ पुत्रान् इमांस् तस्य निबोध गदतो मम धृतिमान् अव्ययो युक्तस् तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः
7,25,HV_7.25,araṇyaś ca prakāśaś ca nirmohaḥ satyavāk kṛtiḥ raivatasya manoḥ putrāḥ pañcamaṃ caitad antaram,अरण्यश् च प्रकाशश् च निर्मोहः सत्यवाक् कृतिः रैवतस्य मनोः पुत्राः पञ्चमं चैतद् अन्तरम्
7,26,HV_7.26,ṣaṣṭhaṃ te saṃpravakṣyāmi tan nibodha narādhipa bhṛgur nabho vivasvāṃś ca sudhāmā virajās tathā,षष्ठं ते संप्रवक्ष्यामि तन् निबोध नराधिप भृगुर् नभो विवस्वांश् च सुधामा विरजास् तथा
7,27,HV_7.27,atināmā sahiṣṇuś ca sapta ete maharṣayaḥ cākṣuṣasyāntare tāta manor devān imāñ śṛṇu,अतिनामा सहिष्णुश् च सप्त एते महर्षयः चाक्षुषस्यान्तरे तात मनोर् देवान् इमाञ् शृणु
7,28,HV_7.28,ādyāḥ prabhūtā ṛbhavaḥ pṛthukāś ca divaukasaḥ lekhāś ca nāma rājendra pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ,आद्याः प्रभूता ऋभवः पृथुकाश् च दिवौकसः लेखाश् च नाम राजेन्द्र पञ्च देवगणाः स्मृताः
7,29,HV_7.29,ṛṣer aṅgirasaḥ putrā mahātmāno mahaujasaḥ nāḍvaleyā mahārāja daśa putrāś ca viśrutāḥ uruprabhṛtayo rājan ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ smṛtam,ऋषेर् अङ्गिरसः पुत्रा महात्मानो महौजसः नाड्वलेया महाराज दश पुत्राश् च विश्रुताः उरुप्रभृतयो राजन् षष्ठं मन्वन्तरं स्मृतम्
7,30,HV_7.30,ṣaṣṭaṃ manvantaraṃ proktaṃ saptamaṃ tu nibodha me atrir vasiṣṭho bhagavān kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ gautamo 'tha bharadvājo viśvāmitras tathaiva ca,षष्टं मन्वन्तरं प्रोक्तं सप्तमं तु निबोध मे अत्रिर् वसिष्ठो भगवान् कश्यपश् च महान् ऋषिः गौतमो ऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रस् तथैव च
7,31,HV_7.31,tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ saptamo jamadagniś ca ṛṣayaḥ sāṃprataṃ divi,तथैव पुत्रो भगवान् ऋचीकस्य महात्मनः सप्तमो जमदग्निश् च ऋषयः सांप्रतं दिवि
7,32,HV_7.32,sādhyā rudrāś ca viśve ca vasavo marutas tathā ādityāś cāśvinau caiva devau vaivasvatau smṛtau,साध्या रुद्राश् च विश्वे च वसवो मरुतस् तथा आदित्याश् चाश्विनौ चैव देवौ वैवस्वतौ स्मृतौ
7,33,HV_7.33,manor vaivasvatasyaite vartante sāṃprate 'ntare ikṣvākupramukhāś caiva daśa putrā mahātmanaḥ,मनोर् वैवस्वतस्यैते वर्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे इक्ष्वाकुप्रमुखाश् चैव दश पुत्रा महात्मनः
7,34,HV_7.34,manoḥ samabhavad rājan dikṣu sarvāsu bhārata eteṣāṃ kīrtitānāṃ tu maharṣīṇāṃ mahaujasām rājan putrāś ca pautrāś ca dikṣu sarvāsu bhārata,मनोः समभवद् राजन् दिक्षु सर्वासु भारत एतेषां कीर्तितानां तु महर्षीणां महौजसाम् राजन् पुत्राश् च पौत्राश् च दिक्षु सर्वासु भारत
7,35,HV_7.35,manvantareṣu sarveṣu prāgdiśaṃ sapta saptakāḥ sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca,मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्राग्दिशं सप्त सप्तकाः स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च
7,36,HV_7.36,manvantare vyatikrānte catvāraḥ saptakā gaṇāḥ kṛtvā karma divaṃ yānti brahmalokam anāmayam,मन्वन्तरे व्यतिक्रान्ते चत्वारः सप्तका गणाः कृत्वा कर्म दिवं यान्ति ब्रह्मलोकम् अनामयम्
7,37,HV_7.37,tato 'nye tapasā yuktāḥ sthānaṃ tat pūrayanty uta atītā vartamānāś ca krameṇaitena bhārata,ततो ऽन्ये तपसा युक्ताः स्थानं तत् पूरयन्त्य् उत अतीता वर्तमानाश् च क्रमेणैतेन भारत
7,38,HV_7.38,etāny uktāni kauravya saptātītāni bhārata manvantarāṇi sarvāṇi nibodhānāgatāni me,एतान्य् उक्तानि कौरव्य सप्तातीतानि भारत मन्वन्तराणि सर्वाणि निबोधानागतानि मे
7,39,HV_7.39,sāvarṇā manavas tāta pañca tāṃś ca nibodha me eko vaivasvatas teṣāṃ catvāraś ca prajāpateḥ parameṣṭhisutās tāta merusāvarṇatāṃ gatāḥ,सावर्णा मनवस् तात पञ्च तांश् च निबोध मे एको वैवस्वतस् तेषां चत्वारश् च प्रजापतेः परमेष्ठिसुतास् तात मेरुसावर्णतां गताः
7,40,HV_7.40,dakṣasyaite hi dauhitrāḥ priyāyās tanayā nṛpa mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahaujasaḥ,दक्षस्यैते हि दौहित्राः प्रियायास् तनया नृप महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौजसः
7,41,HV_7.41,ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ bhūtyāṃ cotpādito devyāṃ bhautyo nāma ruceḥ sutaḥ anāgatāś ca saptaite loke 'smin manavaḥ smṛtāḥ,रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः भूत्यां चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नाम रुचेः सुतः अनागताश् च सप्तैते लोके ऽस्मिन् मनवः स्मृताः
7,42,HV_7.42,anāgatāś ca saptaiva smṛtā divi maharṣayaḥ manor antaram āsādya sāvarṇasyeha tāñ śṛṇu,अनागताश् च सप्तैव स्मृता दिवि महर्षयः मनोर् अन्तरम् आसाद्य सावर्णस्येह ताञ् शृणु
7,43,HV_7.43,rāmo vyāsas tathātreyo dīptimanto bahuśrutāḥ bhāradvājas tathā drauṇir aśvatthāmā mahādyutiḥ,रामो व्यासस् तथात्रेयो दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः भारद्वाजस् तथा द्रौणिर् अश्वत्थामा महाद्युतिः
7,44,HV_7.44,gotamasyātmajaś caiva śaradvān nāma gautamaḥ kauśiko gālavaś caiva ruruḥ kāśyapa eva ca ete sapta mahātmāno bhaviṣyā munisattamāḥ,गोतमस्यात्मजश् चैव शरद्वान् नाम गौतमः कौशिको गालवश् चैव रुरुः काश्यप एव च एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः
7,45,HV_7.45,devatānāṃ guṇās tatra trayaḥ proktāḥ svayaṃbhuvā mārīcasyaiva te putrāḥ kaśyapasya mahātmanaḥ brahmaṇaḥ sadṛśāś caite dhanyāḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ bhūtabhavyabhavajjñānaṃ buddhā caiva tu yaiḥ svayam tapasā vai prasiddhā ye saṃgatā pravicintakāḥ mantravyākaraṇādyaiś ca aiśvaryāt sarvaśaś ca ye dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarā dīrghacakṣuṣaḥ buddhyā pratyakṣadharmāṇo gotraprāvartakās tathā teṣāṃ caivānvayotpannā jāyante hi punaḥ punaḥ mantrabrāhmaṇakartāro dharme praśithile tathā eṣa saptarṣikoddeśo vyākhyātas te mayā nṛpa sāvarṇasya manoḥ putrān bhaviṣyāñ śṛṇu sattama saṃbandhāc ca svayaṃtejāḥ saṃbuddhāś ca yataḥ svayam yasmāc chaṃsanti te brahma tasmād brahmarṣayaḥ smṛtāḥ varīvāṃś cāvarīvāṃś ca saṃmato dhṛtimān vasuḥ cariṣṇur āḍhyo dhṛṣṇuś ca vājī sumatir eva ca sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyā daśa bhārata,देवतानां गुणास् तत्र त्रयः प्रोक्ताः स्वयंभुवा मारीचस्यैव ते पुत्राः कश्यपस्य महात्मनः ब्रह्मणः सदृशाश् चैते धन्याः सप्तर्षयः स्मृताः भूतभव्यभवज्ज्ञानं बुद्धा चैव तु यैः स्वयम् तपसा वै प्रसिद्धा ये संगता प्रविचिन्तकाः मन्त्रव्याकरणाद्यैश् च ऐश्वर्यात् सर्वशश् च ये दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वरा दीर्घचक्षुषः बुद्ध्या प्रत्यक्षधर्माणो गोत्रप्रावर्तकास् तथा तेषां चैवान्वयोत्पन्ना जायन्ते हि पुनः पुनः मन्त्रब्राह्मणकर्तारो धर्मे प्रशिथिले तथा एष सप्तर्षिकोद्देशो व्याख्यातस् ते मया नृप सावर्णस्य मनोः पुत्रान् भविष्याञ् शृणु सत्तम संबन्धाच् च स्वयंतेजाः संबुद्धाश् च यतः स्वयम् यस्माच् छंसन्ति ते ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मर्षयः स्मृताः वरीवांश् चावरीवांश् च संमतो धृतिमान् वसुः चरिष्णुर् आढ्यो धृष्णुश् च वाजी सुमतिर् एव च सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्या दश भारत
7,46,HV_7.46,kṣamayā nṛpa sāvarṇā bhaviṣyāñ śṛṇu bhārata eteṣāṃ kālyam utthāya kīrtanāt sukham edhate yaśaś cāpnoti sumahad āyuṣmāṃś ca bhaven naraḥ caturdaśe manobhāvye uragambhīrabudhnakāḥ putrā(ś cā)kṣuṣā devā śukrādyāś ca tapasvinaḥ atītanāgatānāṃ vai maharṣīṇāṃ sadā naraḥ,क्षमया नृप सावर्णा भविष्याञ् शृणु भारत एतेषां काल्यम् उत्थाय कीर्तनात् सुखम् एधते यशश् चाप्नोति सुमहद् आयुष्मांश् च भवेन् नरः चतुर्दशे मनोभाव्ये उरगम्भीरबुध्नकाः पुत्रा(श् चा)क्षुषा देवा शुक्राद्याश् च तपस्विनः अतीतनागतानां वै महर्षीणां सदा नरः
7,47,HV_7.47,devatānāṃ gaṇāḥ proktāḥ pañca vai bharatarṣabha taraṃgabhīrur vapraś ca tarasvān ugra eva ca bhautyasyaivādhikāre tu pūrṇe kalpas tu pūryate ity ete 'nāgatātītā manavaḥ kīrtitā mayā namaskṛtvā jayet svargaṃ brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ kṣatriyo jayate śatrūn vaiśyaḥ śūdro yathepsitam tair iyaṃ pṛthivī tāta sasamudrā sapattanā yathāpradeśam adyāpi sarvataḥ paripālyate pūrṇaṃ yugasahasraṃ hi paripālyā nareśvaraiḥ prajābhis tapasā caiva saṃhārānte ca nityaśaḥ,देवतानां गणाः प्रोक्ताः पञ्च वै भरतर्षभ तरंगभीरुर् वप्रश् च तरस्वान् उग्र एव च भौत्यस्यैवाधिकारे तु पूर्णे कल्पस् तु पूर्यते इत्य् एते ऽनागतातीता मनवः कीर्तिता मया नमस्कृत्वा जयेत् स्वर्गं ब्राह्मणो नात्र संशयः क्षत्रियो जयते शत्रून् वैश्यः शूद्रो यथेप्सितम् तैर् इयं पृथिवी तात ससमुद्रा सपत्तना यथाप्रदेशम् अद्यापि सर्वतः परिपाल्यते पूर्णं युगसहस्रं हि परिपाल्या नरेश्वरैः प्रजाभिस् तपसा चैव संहारान्ते च नित्यशः
7,48,HV_7.48,yugāni saptatis tāni sāgrāṇi kathitāni te kṛtatretādiyuktāni manor antaram ucyate,युगानि सप्ततिस् तानि साग्राणि कथितानि ते कृतत्रेतादियुक्तानि मनोर् अन्तरम् उच्यते
7,49,HV_7.49,caturdaśaite manavaḥ kīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ vedeṣu sapurāṇeṣu sarve te prabhaviṣṇavaḥ prajānāṃ patayo rājan dhanyam eṣāṃ prakīrtanam,चतुर्दशैते मनवः कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः वेदेषु सपुराणेषु सर्वे ते प्रभविष्णवः प्रजानां पतयो राजन् धन्यम् एषां प्रकीर्तनम्
7,50,HV_7.50,manvantareṣu saṃhārāḥ saṃhārānteṣu saṃbhavāḥ na śakyam antaṃ teṣāṃ vai vaktuṃ varṣaśatair api,मन्वन्तरेषु संहाराः संहारान्तेषु संभवाः न शक्यम् अन्तं तेषां वै वक्तुं वर्षशतैर् अपि
7,51,HV_7.51,visargasya prajānāṃ vai saṃhārasya ca bhārata manvantareṣu saṃhāraḥ śrūyate bharatarṣabha,विसर्गस्य प्रजानां वै संहारस्य च भारत मन्वन्तरेषु संहारः श्रूयते भरतर्षभ
7,52,HV_7.52,saśeṣās tatra tiṣṭhanti devā brahmarṣibhiḥ saha tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate,सशेषास् तत्र तिष्ठन्ति देवा ब्रह्मर्षिभिः सह तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते
7,53,HV_7.53,tatra bhūtāni sarvāṇi dagdhāny ādityaraśmibhiḥ brahmāṇam agrataḥ kṛtvā sahādityagaṇair vibho,तत्र भूतानि सर्वाणि दग्धान्य् आदित्यरश्मिभिः ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा सहादित्यगणैर् विभो
7,54,HV_7.54,yogaṃ yogīśvaraṃ devam ajaṃ kṣetrajam acyutam praviśanti suraśreṣṭhaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ kalpānteṣu punaḥ punaḥ avyaktaḥ śāśvato devas tasya sarvam idaṃ jagat,योगं योगीश्वरं देवम् अजं क्षेत्रजम् अच्युतम् प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं हरिं नारायणं प्रभुम् स्रष्टारं सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः अव्यक्तः शाश्वतो देवस् तस्य सर्वम् इदं जगत्
7,55,HV_7.55,tatra saṃvartate rātriḥ sakalaikārṇave tadā nārāyaṇodare nidrāṃ brāhmaṃ varṣasahasrakam sā ca rātrir apakrāntā sahasrayugaparyayā tadā prabuddho bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ punaḥ sisṛkṣayā yuktaḥ sargāya vidadhe manaḥ tato dagdhāni bhūtāni sarvāṇy ādityaraśmibhiḥ devarṣiyakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ jāyante ca punas tāta yuge bharatasattama niṣkramitvā prajākāraḥ prajāpatir asaṃśayam ye ca vai mānavā devāḥ sarve caiva maharṣayaḥ tat sarvaṃ kramayogena kālasaṃkhyāvibhāgavit sahasrayugasaṃkhyānaṃ kṛtvā divasam īśvaraḥ rātriṃ yugasahasrāntāṃ kṛtvā ca bhagavān vibhuḥ saṃharaty atha bhūtāni sṛjate ca punaḥ punaḥ vyaktāvyakto mahādevo harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ atra te vartayiṣyāmi manor vaivasvatasya ha visargaṃ bharataśreṣṭha sāṃpratasya mahādyute,तत्र संवर्तते रात्रिः सकलैकार्णवे तदा नारायणोदरे निद्रां ब्राह्मं वर्षसहस्रकम् सा च रात्रिर् अपक्रान्ता सहस्रयुगपर्यया तदा प्रबुद्धो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः पुनः सिसृक्षया युक्तः सर्गाय विदधे मनः ततो दग्धानि भूतानि सर्वाण्य् आदित्यरश्मिभिः देवर्षियक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः जायन्ते च पुनस् तात युगे भरतसत्तम निष्क्रमित्वा प्रजाकारः प्रजापतिर् असंशयम् ये च वै मानवा देवाः सर्वे चैव महर्षयः तत् सर्वं क्रमयोगेन कालसंख्याविभागवित् सहस्रयुगसंख्यानं कृत्वा दिवसम् ईश्वरः रात्रिं युगसहस्रान्तां कृत्वा च भगवान् विभुः संहरत्य् अथ भूतानि सृजते च पुनः पुनः व्यक्ताव्यक्तो महादेवो हरिर् नारायणः प्रभुः अत्र ते वर्तयिष्यामि मनोर् वैवस्वतस्य ह विसर्गं भरतश्रेष्ठ सांप्रतस्य महाद्युते
7,56,HV_7.56,vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena kathyamānaṃ purātanam nityaḥ sarvagataḥ sūkṣmaḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ yatrotpanno mahātmā sa harir vṛṣṇikule prabhuḥ,वृष्णिवंशप्रसङ्गेन कथ्यमानं पुरातनम् नित्यः सर्वगतः सूक्ष्मः शाश्वतः पुरुषोत्तमः यत्रोत्पन्नो महात्मा स हरिर् वृष्णिकुले प्रभुः
8,1,HV_8.1,sarvāsuravināśāya sarvalokahitāya ca vivasvān kaśyapāj jajñe dākṣāyaṇyām ariṃdama tasya bhāryābhavat saṃjñā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ sureṇur iti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāminī,सर्वासुरविनाशाय सर्वलोकहिताय च विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे दाक्षायण्याम् अरिंदम तस्य भार्याभवत् संज्ञा त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः सुरेणुर् इति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी
8,2,HV_8.2,sā vai bhāryā bhagavato mārtaṇḍasya mahātmanaḥ bhartṛrūpeṇa nātuṣyad rūpayauvanaśālinī saṃjñā nāma svatapasā dīpteneha samanvitā,सा वै भार्या भगवतो मार्तण्डस्य महात्मनः भर्तृरूपेण नातुष्यद् रूपयौवनशालिनी संज्ञा नाम स्वतपसा दीप्तेनेह समन्विता
8,3,HV_8.3,ādityasya hi tadrūpaṃ mārtaṇḍasya svatejasā gātreṣu paridagdhaṃ vai nātikāntam ivābhavat,आदित्यस्य हि तद्रूपं मार्तण्डस्य स्वतेजसा गात्रेषु परिदग्धं वै नातिकान्तम् इवाभवत्
8,4,HV_8.4,na khalv ayaṃ mṛto 'ṇḍastha iti snehād abhāṣata ajānan kāśyapas tasmān mārtaṇḍa iti cocyate,न खल्व् अयं मृतो ऽण्डस्थ इति स्नेहाद् अभाषत अजानन् काश्यपस् तस्मान् मार्तण्ड इति चोच्यते
8,5,HV_8.5,tejas tv abhyadhikaṃ tāta nityam eva vivasvataḥ yenātitāpayāmāsa trīṃl lokān kaśyapātmajaḥ,तेजस् त्व् अभ्यधिकं तात नित्यम् एव विवस्वतः येनातितापयामास त्रींल् लोकान् कश्यपात्मजः
8,6,HV_8.6,trīṇy apatyāni kauravya saṃjñāyāṃ tapatāṃ varaḥ ādityo janayāmāsa kanyāṃ dvau ca prajāpatī,त्रीण्य् अपत्यानि कौरव्य संज्ञायां तपतां वरः आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती
8,7,HV_8.7,manur vaivasvataḥ pūrvaṃ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ yamaś ca yamunā caiva yamajau saṃbabhūvatuḥ,मनुर् वैवस्वतः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः यमश् च यमुना चैव यमजौ संबभूवतुः
8,8,HV_8.8,śyāmavarṇaṃ tu tadrūpaṃ saṃjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ asahantī tu svāṃ chāyāṃ savarṇāṃ nirmame tataḥ māyāmayī tu sā saṃjñā tasyāś chāyā samutthitā,श्यामवर्णं तु तद्रूपं संज्ञा दृष्ट्वा विवस्वतः असहन्ती तु स्वां छायां सवर्णां निर्ममे ततः मायामयी तु सा संज्ञा तस्याश् छाया समुत्थिता
8,9,HV_8.9,prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā chāyā saṃjñāṃ nareśvara uvāca kiṃ mayā kāryaṃ kathayasva śucismite sthitāsmi tava nirdeśe śādhi māṃ varavarṇini,प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञां नरेश्वर उवाच किं मया कार्यं कथयस्व शुचिस्मिते स्थितास्मि तव निर्देशे शाधि मां वरवर्णिनि
8,10,HV_8.10,ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svam eva bhavanaṃ pituḥ tvayeha bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirviśaṅkayā,अहं यास्यामि भद्रं ते स्वम् एव भवनं पितुः त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया
8,11,HV_8.11,imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ceyaṃ sumadhyamā saṃbhāvyās te na cākhyeyam idaṃ bhagavate tvayā,इमौ च बालकौ मह्यं कन्या चेयं सुमध्यमा संभाव्यास् ते न चाख्येयम् इदं भगवते त्वया
8,12,HV_8.12,ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gaccha devi yathāsukham,आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान् नैव कर्हिचित् आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्
8,13,HV_8.13,samādhāya savarṇāṃ tu tathety uktā tayā ca sā tvaṣṭuḥ samīpam agamad vrīḍiteva manasvinī,समाधाय सवर्णां तु तथेत्य् उक्ता तया च सा त्वष्टुः समीपम् अगमद् व्रीडितेव मनस्विनी
8,14,HV_8.14,pituḥ samīpagā sā tu pitrā nirbhartsitā śubhā bhartuḥ samīpaṃ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ,पितुः समीपगा सा तु पित्रा निर्भर्त्सिता शुभा भर्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः
8,15,HV_8.15,cintām avāpa mahatīṃ strīṇāṃ dhik ceṣṭitaṃ tv iti nininda bahudhātmānaṃ strītvaṃ cātinininda sā tyaktaṃ bhartṛgṛhaṃ maugdhyād bata durvṛttayā mayā avijñātāpi vedhāyām atha patyur niketanam tatrāsti sā savarṇā vai paripūrṇamanorathā naṣṭaṃ bhartṛgṛhaṃ maugdhyāc chreyo 'tra na pitur gṛhe agacchad vaḍavā bhūtvāc chādya rūpam aninditā kurūn athottarān gatvā tṛṇāny eva cacāra sā,चिन्ताम् अवाप महतीं स्त्रीणां धिक् चेष्टितं त्व् इति निनिन्द बहुधात्मानं स्त्रीत्वं चातिनिनिन्द सा त्यक्तं भर्तृगृहं मौग्ध्याद् बत दुर्वृत्तया मया अविज्ञातापि वेधायाम् अथ पत्युर् निकेतनम् तत्रास्ति सा सवर्णा वै परिपूर्णमनोरथा नष्टं भर्तृगृहं मौग्ध्याच् छ्रेयो ऽत्र न पितुर् गृहे अगच्छद् वडवा भूत्वाच् छाद्य रूपम् अनिन्दिता कुरून् अथोत्तरान् गत्वा तृणान्य् एव चचार सा
8,16,HV_8.16,dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ saṃjñeyam iti cintayan ādityo janayāmāsa putram ātmasamaṃ tadā,द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयम् इति चिन्तयन् आदित्यो जनयामास पुत्रम् आत्मसमं तदा
8,17,HV_8.17,pūrvajasya manos tāta sadṛśo 'yam iti prabhuḥ manur evābhavan nāmnā sāvarṇa iti cocyate,पूर्वजस्य मनोस् तात सदृशो ऽयम् इति प्रभुः मनुर् एवाभवन् नाम्ना सावर्ण इति चोच्यते
8,18,HV_8.18,saṃjñā tu pārthivī tāta svasya putrasya vai tadā cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣu vai,संज्ञा तु पार्थिवी तात स्वस्य पुत्रस्य वै तदा चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै
8,19,HV_8.19,manus tasyāḥ kṣamat tat tu yamas tasyā na cakṣame tāṃ vai roṣāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vā balāt padā saṃtarjayāmāsa saṃjñāṃ vaivasvato yamaḥ,मनुस् तस्याः क्षमत् तत् तु यमस् तस्या न चक्षमे तां वै रोषाच् च बाल्याच् च भाविनो ऽर्थस्य वा बलात् पदा संतर्जयामास संज्ञां वैवस्वतो यमः
8,20,HV_8.20,taṃ śaśāpa tataḥ krodhāt savarṇā jananī tadā caraṇaḥ patatām eṣa taveti bhṛśaduḥkhitā,तं शशाप ततः क्रोधात् सवर्णा जननी तदा चरणः पतताम् एष तवेति भृशदुःखिता
8,21,HV_8.21,yamas tu tat pituḥ sarvaṃ prāñjaliḥ pratyavedayat bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyair vivejitaḥ śāpo nivarted iti ca provāca pitaraṃ tadā,यमस् तु तत् पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर् विवेजितः शापो निवर्तेद् इति च प्रोवाच पितरं तदा
8,22,HV_8.22,mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṃ suteṣu vai seyam asmān apāhāya yavīyāṃsaṃ bubhūṣati,मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै सेयम् अस्मान् अपाहाय यवीयांसं बुभूषति
8,23,HV_8.23,tasyā mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ bālyād vā yadi vā mohāt tad bhavān kṣantum arhati,तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः बाल्याद् वा यदि वा मोहात् तद् भवान् क्षन्तुम् अर्हति
8,24,HV_8.24,yasmāt te pūjanīyāhaṃ tarjitāsmi tvayā suta tasmāt tavaiṣa caraṇaḥ patiṣyati na saṃśayaḥ apatyaṃ durapatyaṃ syān nāmbā kujananī bhavet śapto 'ham asmi lokeśa jananyā tapatāṃ vara tava prasādāc caraṇo na paten mama gopate,यस्मात् ते पूजनीयाहं तर्जितास्मि त्वया सुत तस्मात् तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः अपत्यं दुरपत्यं स्यान् नाम्बा कुजननी भवेत् शप्तो ऽहम् अस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर तव प्रसादाच् चरणो न पतेन् मम गोपते
8,25,HV_8.25,asaṃśayaṃ putra mahad bhaviṣyaty atra kāraṇam yas tvaṃ dharmaparo nityaṃ dharmaṃ saṃtyaktavān imam yena tvām āviśat krodho dharmajñaṃ satyavādinam,असंशयं पुत्र महद् भविष्यत्य् अत्र कारणम् यस् त्वं धर्मपरो नित्यं धर्मं संत्यक्तवान् इमम् येन त्वाम् आविशत् क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्
8,26,HV_8.26,yuktam eva hi te kartuṃ tava mātṛvaco 'nagha na śakyam etan mithyā tu kartuṃ mātṛvacas tava kṛmayo māṃsam ādāya yāsyanti tu mahītale,युक्तम् एव हि ते कर्तुं तव मातृवचो ऽनघ न शक्यम् एतन् मिथ्या तु कर्तुं मातृवचस् तव कृमयो मांसम् आदाय यास्यन्ति तु महीतले
8,27,HV_8.27,tava pādān mahāprājña tataḥ saṃprāpsyase sukham kṛtam evaṃ vacas tathyaṃ mātus tava bhaviṣyati śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi,तव पादान् महाप्राज्ञ ततः संप्राप्स्यसे सुखम् कृतम् एवं वचस् तथ्यं मातुस् तव भविष्यति शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि
8,28,HV_8.28,ādityaś cābravīt saṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai tulyeṣv abhyadhikaḥ snehaḥ kriyate 'ti punaḥ punaḥ sā tat pariharantī sma nācacakṣe vivasvataḥ,आदित्यश् चाब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै तुल्येष्व् अभ्यधिकः स्नेहः क्रियते ऽति पुनः पुनः सा तत् परिहरन्ती स्म नाचचक्षे विवस्वतः
8,29,HV_8.29,ātmānaṃ sa samādhāya yogāt tathyam apaśyata mūrdhajeṣu ca jagrāha sā cātmānaṃ śaśaṃsa ha ātmānaṃ gopayāmāsa saṃyogāt tasya naiva tu tāṃ śaptukāmo bhagavān nāśāya kurunandana mūrdhajeṣu ca jagrāha samaye 'tigate tu sā tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ācacakṣe vivasvataḥ vivasvān atha tac chrutvā kruddhas tvaṣṭāram abhyagāt,आत्मानं स समाधाय योगात् तथ्यम् अपश्यत मूर्धजेषु च जग्राह सा चात्मानं शशंस ह आत्मानं गोपयामास संयोगात् तस्य नैव तु तां शप्तुकामो भगवान् नाशाय कुरुनन्दन मूर्धजेषु च जग्राह समये ऽतिगते तु सा ततः सर्वं यथावृत्तम् आचचक्षे विवस्वतः विवस्वान् अथ तच् छ्रुत्वा क्रुद्धस् त्वष्टारम् अभ्यगात्
8,30,HV_8.30,tvaṣṭā tu taṃ yathānyāyam arcayitvā vibhāvasum nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayāmāsa vai tadā,त्वष्टा तु तं यथान्यायम् अर्चयित्वा विभावसुम् निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास वै तदा
8,31,HV_8.31,tavātitejasāviṣṭam idaṃ rūpaṃ na śobhate asahantī sma tat saṃjñā vane carati śāḍvalam,तवातितेजसाविष्टम् इदं रूपं न शोभते असहन्ती स्म तत् संज्ञा वने चरति शाड्वलम्
8,32,HV_8.32,draṣṭā hi tāṃ bhavān adya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm nityaṃ tapasy abhiratāṃ vaḍavārūpadhāriṇīm parṇāhārāṃ kṛśāṃ dīnāṃ jaṭilāṃ maladhāriṇīm hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulāṃ padminīm iva ślāghyāṃ yogabalopetāṃ yogam āsthāya gopate,द्रष्टा हि तां भवान् अद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् नित्यं तपस्य् अभिरतां वडवारूपधारिणीम् पर्णाहारां कृशां दीनां जटिलां मलधारिणीम् हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलां पद्मिनीम् इव श्लाघ्यां योगबलोपेतां योगम् आस्थाय गोपते
8,33,HV_8.33,anukūlaṃ tu te deva yadi syān mama tan matam rūpaṃ nirvartayāmy adya tava kāntam ariṃdama,अनुकूलं तु ते देव यदि स्यान् मम तन् मतम् रूपं निर्वर्तयाम्य् अद्य तव कान्तम् अरिंदम
8,34,HV_8.34,rūpaṃ vivasvataś cāsīt tiryagūrdhvasamaṃ tu vai tenāsau saṃbhṛto devo rūpeṇa tu vibhāvasuḥ tasmāt tvaṣṭuḥ sa vai vākyaṃ bahu mene prajāpatiḥ samanujñātavāṃś caiva tvaṣṭāraṃ rūpasiddhaye tato 'bhyupagamāt tvaṣṭā mārtaṇḍasya vivasvataḥ bhramim āropya tat tejaḥ śātayāmāsa bhārata,रूपं विवस्वतश् चासीत् तिर्यगूर्ध्वसमं तु वै तेनासौ संभृतो देवो रूपेण तु विभावसुः तस्मात् त्वष्टुः स वै वाक्यं बहु मेने प्रजापतिः समनुज्ञातवांश् चैव त्वष्टारं रूपसिद्धये ततो ऽभ्युपगमात् त्वष्टा मार्तण्डस्य विवस्वतः भ्रमिम् आरोप्य तत् तेजः शातयामास भारत
8,35,HV_8.35,kṛtavān aṣṭamaṃ bhāgaṃ na vyaśātayad avyayam triśūlaṃ caiva śarvasya śibikāṃ dhanadasya ca śaktiṃ guhasya devānām anyeṣāṃ ca varāyudham tat sarvaṃ tejasā tena viśvakarmā hy akalpayat tato nirbhāsitaṃ rūpaṃ tejasā saṃhṛtena vai kāntāt kāntataraṃ draṣṭum adhikaṃ śuśubhe tadā,कृतवान् अष्टमं भागं न व्यशातयद् अव्ययम् त्रिशूलं चैव शर्वस्य शिबिकां धनदस्य च शक्तिं गुहस्य देवानाम् अन्येषां च वरायुधम् तत् सर्वं तेजसा तेन विश्वकर्मा ह्य् अकल्पयत् ततो निर्भासितं रूपं तेजसा संहृतेन वै कान्तात् कान्ततरं द्रष्टुम् अधिकं शुशुभे तदा
8,36,HV_8.36,mukhe nirvartitaṃ rūpaṃ tasya devasya gopateḥ tataḥprabhṛti devasya mukham āsīt tu lohitam dhātāryamā ca mitraś ca varuṇo 'ṃśo bhagas tathā indro vivasvān pūṣā ca parjanyo daśamas tathā tatas tvaṣṭā tato viṣṇur ajaghanyo jaghanyajaḥ evaṃ saṃpūjayāmāsa tvaṣṭā vākyam uvāca ha tāṃ tathārūpam āsthāya svāṃ bhāryāṃ śubhalīlayā dadarśa yogam āsthāya svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tataḥ adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca,मुखे निर्वर्तितं रूपं तस्य देवस्य गोपतेः ततःप्रभृति देवस्य मुखम् आसीत् तु लोहितम् धातार्यमा च मित्रश् च वरुणो ऽंशो भगस् तथा इन्द्रो विवस्वान् पूषा च पर्जन्यो दशमस् तथा ततस् त्वष्टा ततो विष्णुर् अजघन्यो जघन्यजः एवं संपूजयामास त्वष्टा वाक्यम् उवाच ह तां तथारूपम् आस्थाय स्वां भार्यां शुभलीलया ददर्श योगम् आस्थाय स्वां भार्यां वडवां ततः अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च
8,37,HV_8.37,vaḍavāvapuṣā rājaṃś carantīm akutobhayām so 'śvarūpeṇa bhagavāṃs tāṃ mukhe samabhāvayat maithunāya viveṣṭantīṃ parapuṃso viśaṅkayā,वडवावपुषा राजंश् चरन्तीम् अकुतोभयाम् सो ऽश्वरूपेण भगवांस् तां मुखे समभावयत् मैथुनाय विवेष्टन्तीं परपुंसो विशङ्कया
8,38,HV_8.38,sā tan niravamac chukraṃ nāsikāyā vivasvataḥ devau tasyām ajāyetām aśvinau bhiṣajāṃ varau,सा तन् निरवमच् छुक्रं नासिकाया विवस्वतः देवौ तस्याम् अजायेताम् अश्विनौ भिषजां वरौ
8,39,HV_8.39,nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti mārtaṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ,नासत्यश् चैव दस्रश् च स्मृतौ द्वाव् अश्विनाव् इति मार्तण्डस्यात्मजाव् एताव् अष्टमस्य प्रजापतेः
8,40,HV_8.40,saṃjñāyāṃ janayāmāsa vaḍavāyāṃ sa bhārata tāṃ tu rūpeṇa krāntena darśayāmāsa bhāskaraḥ sā tu dṛṣṭvaiva bhartāraṃ tutoṣa janamejaya,संज्ञायां जनयामास वडवायां स भारत तां तु रूपेण क्रान्तेन दर्शयामास भास्करः सा तु दृष्ट्वैव भर्तारं तुतोष जनमेजय
8,41,HV_8.41,yamas tu karmaṇā tena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ dharmeṇa rañjayāmāsa dharmarāja imāḥ prajāḥ,यमस् तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः धर्मेण रञ्जयामास धर्मराज इमाः प्रजाः
8,42,HV_8.42,sa lebhe karmaṇā tena śubhena paramadyutiḥ pitṝṇām ādhipatyaṃ ca lokapālatvam eva ca,स लेभे कर्मणा तेन शुभेन परमद्युतिः पितॄणाम् आधिपत्यं च लोकपालत्वम् एव च
8,43,HV_8.43,manuḥ prajāpatis tv āsīt sāvarṇaḥ sa tapodhanaḥ bhāvyaḥ so 'nāgate tasmin manuḥ sāvarṇike 'ntare,मनुः प्रजापतिस् त्व् आसीत् सावर्णः स तपोधनः भाव्यः सो ऽनागते तस्मिन् मनुः सावर्णिके ऽन्तरे
8,44,HV_8.44,merupṛṣṭhe tapo nityam adyāpi sa caraty uta bhrātā śanaiścaraś cāsya grahatvaṃ sa tu labdhavān,मेरुपृष्ठे तपो नित्यम् अद्यापि स चरत्य् उत भ्राता शनैश्चरश् चास्य ग्रहत्वं स तु लब्धवान्
8,45,HV_8.45,nāsatyau yau samākhyātau svarvaidyau tu babhūvatuḥ revanto 'pi tathā rājann aśvānāṃ śāntido 'bhavat tvaṣṭā tu tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat tad apratihataṃ yuddhe dānavāntacikīrṣayā,नासत्यौ यौ समाख्यातौ स्वर्वैद्यौ तु बभूवतुः रेवन्तो ऽपि तथा राजन्न् अश्वानां शान्तिदो ऽभवत् त्वष्टा तु तेजसा तेन विष्णोश् चक्रम् अकल्पयत् तद् अप्रतिहतं युद्धे दानवान्तचिकीर्षया
8,46,HV_8.46,yavīyasī tayor yā tu yamī kanyā yaśasvinī abhavat sā saricchreṣṭhā yamunā lokabhāvanī,यवीयसी तयोर् या तु यमी कन्या यशस्विनी अभवत् सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकभावनी
8,47,HV_8.47,manur ity ucyate loke sāvarṇa iti cocyate dvitīyo yaḥ sutas tasya sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ,मनुर् इत्य् उच्यते लोके सावर्ण इति चोच्यते द्वितीयो यः सुतस् तस्य स विज्ञेयः शनैश्चरः
8,48,HV_8.48,grahatvaṃ sa tu lebhe vai sarvalokānupūjitam ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyād dhārayeta vā āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ,ग्रहत्वं स तु लेभे वै सर्वलोकानुपूजितम् य इदं जन्म देवानां शृणुयाद् धारयेत वा आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच् च महद् यशः
9,1,HV_9.1,manor vaivasvatasyāsan putrā vai nava tatsamāḥ ikṣvākuś caiva nābhāgaś ca dhṛṣṇuḥ śaryātir eva ca,मनोर् वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै नव तत्समाः इक्ष्वाकुश् चैव नाभागश् च धृष्णुः शर्यातिर् एव च
9,2,HV_9.2,nariṣyantas tathā prāṃśūr nābhānediṣṭhasaptamaḥ karūṣaś ca pṛṣadhraś ca navaite puruṣarṣabha,नरिष्यन्तस् तथा प्रांशूर् नाभानेदिष्ठसप्तमः करूषश् च पृषध्रश् च नवैते पुरुषर्षभ
9,3,HV_9.3,akarot putrakāmas tu manur iṣṭiṃ prajāpatiḥ mitrāvaruṇayos tāta pūrvam eva viśāṃ pate anutpanneṣu navasu putreṣv eteṣu bhārata,अकरोत् पुत्रकामस् तु मनुर् इष्टिं प्रजापतिः मित्रावरुणयोस् तात पूर्वम् एव विशां पते अनुत्पन्नेषु नवसु पुत्रेष्व् एतेषु भारत
9,4,HV_9.4,tasyāṃ tu vartamānāyām iṣṭyāṃ bharatasattama mitrāvaruṇayor aṃśe manur āhutim ājuhot,तस्यां तु वर्तमानायाम् इष्ट्यां भरतसत्तम मित्रावरुणयोर् अंशे मनुर् आहुतिम् आजुहोत्
9,5,HV_9.5,āhutyāṃ hūyamānāyāṃ devagandharvamānuṣāḥ tuṣṭiṃ tu paramāṃ jagmur munayaś ca tapodhanāḥ aho 'sya tapaso vīryam aho śrutam aho dhanam tatra divyāmbaradharā divyābharaṇabhūṣitā divyasaṃhananā caiva iḍā jajña iti śrutiḥ,आहुत्यां हूयमानायां देवगन्धर्वमानुषाः तुष्टिं तु परमां जग्मुर् मुनयश् च तपोधनाः अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहो धनम् तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता दिव्यसंहनना चैव इडा जज्ञ इति श्रुतिः
9,6,HV_9.6,tām iḍety eva hovāca manur daṇḍadharas tadā anugacchasva māṃ bhadre tam iḍā pratyuvāca ha,ताम् इडेत्य् एव होवाच मनुर् दण्डधरस् तदा अनुगच्छस्व मां भद्रे तम् इडा प्रत्युवाच ह
9,7,HV_9.7,dharmayuktamidaṃ vākyaṃ putrakāmaṃ prajāpatim mitrāvaruṇayor aṃśe jātāsmi vadatāṃ vara tayoḥ sakāśaṃ yāsyāmi na māṃ dharmo hato 'hanat,धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् मित्रावरुणयोर् अंशे जातास्मि वदतां वर तयोः सकाशं यास्यामि न मां धर्मो हतो ऽहनत्
9,8,HV_9.8,saivam uktvā manuṃ devaṃ mitrāvaruṇayor iḍā gatvāntikaṃ varārohā prāñjalir vākyam abravīt aṃśe 'smi yuvayor jātā devau kiṃ karavāṇi vām,सैवम् उक्त्वा मनुं देवं मित्रावरुणयोर् इडा गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् अंशे ऽस्मि युवयोर् जाता देवौ किं करवाणि वाम्
9,9,HV_9.9,manunā cāham uktā vai anugacchasvamām iti tāṃ tathāvādinīṃ sādhvīm iḍāṃ dharmaparāyaṇām mitraś ca varuṇaś cobhāv ūcatur yan nibodha tat,मनुना चाहम् उक्ता वै अनुगच्छस्वमाम् इति तां तथावादिनीं साध्वीम् इडां धर्मपरायणाम् मित्रश् च वरुणश् चोभाव् ऊचतुर् यन् निबोध तत्
9,10,HV_9.10,anena tava dharmeṇa praśrayeṇa damena ca satyena caiva suśroṇi prītau svo varavarṇini,अनेन तव धर्मेण प्रश्रयेण दमेन च सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वो वरवर्णिनि
9,11,HV_9.11,āvayos tvaṃ mahābhāge khyātiṃ kanyeti yāsyasi manor vaṃśakaraḥ putras tvam eva ca bhaviṣyasi,आवयोस् त्वं महाभागे ख्यातिं कन्येति यास्यसि मनोर् वंशकरः पुत्रस् त्वम् एव च भविष्यसि
9,12,HV_9.12,sudyumna iti vikhyātas triṣu lokeṣu śobhane jagatpriyo dharmaśīlo manor vaṃśavivardhanaḥ,सुद्युम्न इति विख्यातस् त्रिषु लोकेषु शोभने जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर् वंशविवर्धनः
9,13,HV_9.13,nivṛttā sā tu tac chrutvā gacchantī pitur antikām budhenāntaram āsādya maithunāyopavartitā,निवृत्ता सा तु तच् छ्रुत्वा गच्छन्ती पितुर् अन्तिकाम् बुधेनान्तरम् आसाद्य मैथुनायोपवर्तिता
9,14,HV_9.14,somaputrād budhād rājaṃs tasyāṃ jajñe purūravāḥ janayitvā tataḥ sā tam iḍā sudyumnatāṃ gatā,सोमपुत्राद् बुधाद् राजंस् तस्यां जज्ञे पुरूरवाः जनयित्वा ततः सा तम् इडा सुद्युम्नतां गता
9,15,HV_9.15,sudyumnasya tu dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ utkalaś ca gayaś caiva vinatāśvaś ca bhārata,सुद्युम्नस्य तु दायादास् त्रयः परमधार्मिकाः उत्कलश् च गयश् चैव विनताश्वश् च भारत
9,16,HV_9.16,utkalasyottarā rājan vinatāśvasya paścimā dik pūrvā bharataśreṣṭha gayasya tu gayā smṛtā,उत्कलस्योत्तरा राजन् विनताश्वस्य पश्चिमा दिक् पूर्वा भरतश्रेष्ठ गयस्य तु गया स्मृता
9,17,HV_9.17,praviṣṭe tu manau tāta divākaram ariṃdama daśadhā tadgataṃ kṣatram akarot pṛthivīm imām,प्रविष्टे तु मनौ तात दिवाकरम् अरिंदम दशधा तद्गतं क्षत्रम् अकरोत् पृथिवीम् इमाम्
9,18,HV_9.18,yūpāṅkitā vasumatī yasyeyaṃ savanākarā ikṣvākur jyeṣṭhadāyādo madhyadeśam avāptavān kanyābhāvāc ca sudyumno nainaṃ guṇam avāptavān,यूपाङ्किता वसुमती यस्येयं सवनाकरा इक्ष्वाकुर् ज्येष्ठदायादो मध्यदेशम् अवाप्तवान् कन्याभावाच् च सुद्युम्नो नैनं गुणम् अवाप्तवान्
9,19,HV_9.19,vasiṣṭhavacanāc cāsīt pratiṣṭhānaṃ mahātmanaḥ pratiṣṭhā dharmarājasya sudyumnasya kurūdvaha,वसिष्ठवचनाच् चासीत् प्रतिष्ठानं महात्मनः प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य कुरूद्वह
9,20,HV_9.20,tat purūravase prādād rājyaṃ prāpya mahāyaśāḥ cakravartī mahārāja babhūva janamejaya sudyumnaḥ kārayām āsa pratiṣṭhāne nṛpakriyām dhṛṣṇukaś cāmbarīṣaś ca daṇḍaś cetīha te trayaḥ yaś cakāra mahātmā vai daṇḍakāraṇyam uttamam vanaṃ tal lokavikhyātaṃ tāpasānām anuttamam tatra praviṣṭamātras tu naraḥ pāpāt pramucyate sudyumnaś ca divaṃ yāta eḍam utpādya bhārata utkalasya trayaḥ putrās triṣu lokeṣu viśrutāḥ mānaveyo mahārāja strīpuṃsor lakṣaṇair yutaḥ,तत् पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः चक्रवर्ती महाराज बभूव जनमेजय सुद्युम्नः कारयाम् आस प्रतिष्ठाने नृपक्रियाम् धृष्णुकश् चाम्बरीषश् च दण्डश् चेतीह ते त्रयः यश् चकार महात्मा वै दण्डकारण्यम् उत्तमम् वनं तल् लोकविख्यातं तापसानाम् अनुत्तमम् तत्र प्रविष्टमात्रस् तु नरः पापात् प्रमुच्यते सुद्युम्नश् च दिवं यात एडम् उत्पाद्य भारत उत्कलस्य त्रयः पुत्रास् त्रिषु लोकेषु विश्रुताः मानवेयो महाराज स्त्रीपुंसोर् लक्षणैर् युतः
9,21,HV_9.21,dhṛtavāṃs tam iḍety evaṃ sudyumnaś cetiviśrutaḥ pṛṣadhro hivaddhitvā tu guror gāṃ janamejaya śāpāc chūdratvam āpannaḥ putras tasya mahātmanaḥ nāriṣyantāḥ śakāḥ putrā nābhāgasya tu bhārata ambarīṣo 'bhavat putraḥ pārthivarṣabhasattama,धृतवांस् तम् इडेत्य् एवं सुद्युम्नश् चेतिविश्रुतः पृषध्रो हिवद्धित्वा तु गुरोर् गां जनमेजय शापाच् छूद्रत्वम् आपन्नः पुत्रस् तस्य महात्मनः नारिष्यन्ताः शकाः पुत्रा नाभागस्य तु भारत अम्बरीषो ऽभवत् पुत्रः पार्थिवर्षभसत्तम
9,22,HV_9.22,dhṛṣṇos tu dhārṣṇikaṃ kṣatraṃ raṇadṛṣṭaṃ babhūva ha karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ sahasraṃ kṣatriyagaṇo vikrāntaḥ saṃbabhūva ha nābhāgāriṣṭaputrāś ca kṣatriyā vaiśyatāṃ gatāḥ prāṃśor eko 'bhavat putraḥ prajāpatir iti śrutaḥ nariṣyantasya dāyādo rājā daṇḍadharo damaḥ śaryāter mithunaṃ cāsīd ānarto nāma viśrutaḥ putraḥ kanyā sukanyā ca yā patnī cyavanasya ha,धृष्णोस् तु धार्ष्णिकं क्षत्रं रणदृष्टं बभूव ह करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः सहस्रं क्षत्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह नाभागारिष्टपुत्राश् च क्षत्रिया वैश्यतां गताः प्रांशोर् एको ऽभवत् पुत्रः प्रजापतिर् इति श्रुतः नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः शर्यातेर् मिथुनं चासीद् आनर्तो नाम विश्रुतः पुत्रः कन्या सुकन्या च या पत्नी च्यवनस्य ह
9,23,HV_9.23,ānartasya tu dāyādo revo nāma mahādyutiḥ ānartaviṣayaś cāsīt purī cāsīt kuśasthalī,आनर्तस्य तु दायादो रेवो नाम महाद्युतिः आनर्तविषयश् चासीत् पुरी चासीत् कुशस्थली
9,24,HV_9.24,revasya raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dhārmikaḥ jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīd rājyaṃ prāpya kuśasthalīm,रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम्
9,25,HV_9.25,tasya putraśataṃ tv āsīt kanyā cāpikurūdvaha sa kanyāsahitaḥ śrutvā gāndharvaṃ brahmaṇo 'ntike muhūrtabhūtaṃ devasya martyaṃ bahuyugaṃ prabho,तस्य पुत्रशतं त्व् आसीत् कन्या चापिकुरूद्वह स कन्यासहितः श्रुत्वा गान्धर्वं ब्रह्मणो ऽन्तिके मुहूर्तभूतं देवस्य मर्त्यं बहुयुगं प्रभो
9,26,HV_9.26,ājagāma yuvaivātha svāṃ purīṃ yādavair vṛtām kṛtāṃ dvāravatīṃ nāmnā bahudvārāṃ manoramām bhojavṛṣṇyandhakair guptāṃ vāsudevapurogamaiḥ,आजगाम युवैवाथ स्वां पुरीं यादवैर् वृताम् कृतां द्वारवतीं नाम्ना बहुद्वारां मनोरमाम् भोजवृष्ण्यन्धकैर् गुप्तां वासुदेवपुरोगमैः
9,27,HV_9.27,tatas tad raivato jñātvā yathātattvam ariṃdama kanyāṃ tāṃ baladevāya suvratāṃ nāma revatīm,ततस् तद् रैवतो ज्ञात्वा यथातत्त्वम् अरिंदम कन्यां तां बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम्
9,28,HV_9.28,dattvā jagāma śikharaṃ meros tapasi saṃśritaḥ rohiṇyā sahitaś candro yathā śacyā śacīpatiḥ reme rāmo 'pi dharmātmā revatyā sahitaḥ sukhī,दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस् तपसि संश्रितः रोहिण्या सहितश् चन्द्रो यथा शच्या शचीपतिः रेमे रामो ऽपि धर्मात्मा रेवत्या सहितः सुखी
9,29,HV_9.29,kathaṃ bahuyuge kāle samatīte dvijarṣabha na jarā revatīṃ prāptā raivataṃ ca kakudminam,कथं बहुयुगे काले समतीते द्विजर्षभ न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं च ककुद्मिनम्
9,29,HV_09.29,pradyumnaś cāpi no bālye śambareṇa hṛto hy abhūt sa taṃ nihatya samare prāpto rukmiṇinandanaḥ,प्रद्युम्नश् चापि नो बाल्ये शम्बरेण हृतो ह्य् अभूत् स तं निहत्य समरे प्राप्तो रुक्मिणिनन्दनः
9,30,HV_9.30,meruṃ gatasya vā tasya śāryāteḥ saṃtatiḥ katham sthitā pṛthivyām adyāpi śrotum icchāmi tattvataḥ,मेरुं गतस्य वा तस्य शार्यातेः संततिः कथम् स्थिता पृथिव्याम् अद्यापि श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
9,31,HV_9.31,na jarā kṣutpipāse vā na mṛtyur bharatarṣabha ṛtucakraṃ prabhavati brahmaloke sadānaghā,न जरा क्षुत्पिपासे वा न मृत्युर् भरतर्षभ ऋतुचक्रं प्रभवति ब्रह्मलोके सदानघा
9,32,HV_9.32,kakudminas tu taṃ lokaṃ raivatasya gatasya ha hatā puṇyajanais tāta rākṣasaiḥ sā kuśasthalī,ककुद्मिनस् तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह हता पुण्यजनैस् तात राक्षसैः सा कुशस्थली
9,33,HV_9.33,tasya bhrātṛśataṃ tv āsīd dhārmikasya mahātmanaḥ tad vadhyamānaṃ rakṣobhir diśaḥ prākramad acyutā,तस्य भ्रातृशतं त्व् आसीद् धार्मिकस्य महात्मनः तद् वध्यमानं रक्षोभिर् दिशः प्राक्रमद् अच्युता
9,34,HV_9.34,vidrutasyaca rājendra tasya bhrātṛśatasya vai teṣāṃ tu te bhayākrāntaḥ kṣatriyās tatra tatra ha anvavāyas tu sumahāṃs tatra tatra viśāṃ pate teṣāṃ ye te mahārāja śāryātā iti viśrutāḥ,विद्रुतस्यच राजेन्द्र तस्य भ्रातृशतस्य वै तेषां तु ते भयाक्रान्तः क्षत्रियास् तत्र तत्र ह अन्ववायस् तु सुमहांस् तत्र तत्र विशां पते तेषां ये ते महाराज शार्याता इति विश्रुताः
9,35,HV_9.35,kṣatriyā bharataśreṣṭha dikṣu sarvāsu dhārmikāḥ sarvaśaḥ sarvagahanaṃ praviṣṭāḥ kurunandana,क्षत्रिया भरतश्रेष्ठ दिक्षु सर्वासु धार्मिकाः सर्वशः सर्वगहनं प्रविष्टाः कुरुनन्दन
9,36,HV_9.36,teṣu tatra kṛpāṃ cakre brahmā lokapitā mahaḥ nābhāgasya tu putrau dvau vaiśyau brāhmaṇatāṃ gatau karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ,तेषु तत्र कृपां चक्रे ब्रह्मा लोकपिता महः नाभागस्य तु पुत्रौ द्वौ वैश्यौ ब्राह्मणतां गतौ करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः
9,37,HV_9.37,prāṃśor eko 'bhavat putraḥ prajāpatiriti śrutaḥ pṛṣadhro hiṃsayitvā tu guror gāṃ janamejaya śāpāc chūdratvam āpanno navaite parikīrtitāḥ,प्रांशोर् एको ऽभवत् पुत्रः प्रजापतिरिति श्रुतः पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर् गां जनमेजय शापाच् छूद्रत्वम् आपन्नो नवैते परिकीर्तिताः
9,38,HV_9.38,vaivasvatasya tanayā manor vaibharatarṣabha kṣuvatas tu manos tāta ikṣvākur abhavat sutaḥ tasya putraśataṃ tv āsīd ikṣvākor bhūridakṣiṇam,वैवस्वतस्य तनया मनोर् वैभरतर्षभ क्षुवतस् तु मनोस् तात इक्ष्वाकुर् अभवत् सुतः तस्य पुत्रशतं त्व् आसीद् इक्ष्वाकोर् भूरिदक्षिणम्
9,39,HV_9.39,teṣāṃ vikukṣir jyeṣṭhas tu vikukṣitvād ayodhatām prāptaḥ paramadharmajña so 'yodhyādhipatiḥ prabhuḥ,तेषां विकुक्षिर् ज्येष्ठस् तु विकुक्षित्वाद् अयोधताम् प्राप्तः परमधर्मज्ञ सो ऽयोध्याधिपतिः प्रभुः
9,40,HV_9.40,śakunipramukhās tasya putrāḥ pañcaśataṃ smṛtāḥ uttarāpathadeśasya rakṣitāro viśāṃ pate,शकुनिप्रमुखास् तस्य पुत्राः पञ्चशतं स्मृताः उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो विशां पते
9,41,HV_9.41,catvāriṃśad athāsṭau ca dakṣiṇasyāṃ tathā diśi vasātipramukhāś cānye rakṣitāro viśāṃ pate,चत्वारिंशद् अथास्टौ च दक्षिणस्यां तथा दिशि वसातिप्रमुखाश् चान्ये रक्षितारो विशां पते
9,42,HV_9.42,ikṣvākus tu vikukṣiṃ vai aṣṭakāyām athādiśat māṃsam ānaya śrāddhārthaṃ mṛgān hatvā mahābala śrāddhakarmaṇi coddiṣṭe akṛte śrāddhakarmaṇi bhakṣayitvā śaśaṃ tāta śaśādo mṛgayāṃ gataḥ,इक्ष्वाकुस् तु विकुक्षिं वै अष्टकायाम् अथादिशत् मांसम् आनय श्राद्धार्थं मृगान् हत्वा महाबल श्राद्धकर्मणि चोद्दिष्टे अकृते श्राद्धकर्मणि भक्षयित्वा शशं तात शशादो मृगयां गतः
9,43,HV_9.43,ikṣvākuṇā parityakto vasiṣṭhavacanāt prabhuḥ śaśādanāc chaśādo 'bhūc chaśādo vanamāviśat ikṣvākau saṃsthite tāta śaśādaḥ puram āvasat,इक्ष्वाकुणा परित्यक्तो वसिष्ठवचनात् प्रभुः शशादनाच् छशादो ऽभूच् छशादो वनमाविशत् इक्ष्वाकौ संस्थिते तात शशादः पुरम् आवसत्
9,44,HV_9.44,prāptaḥ paramadharmātmā yo 'yodhyādhipatikriyām ayodhasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān indrasya vṛṣabhūtasya kakutstho 'jayatāsurān pūrvam āḍībake yuddhe kakutsthas tena sa smṛtaḥ anenās tu kakutsthasya pṛthur ānenasaḥ smṛtaḥ,प्राप्तः परमधर्मात्मा यो ऽयोध्याधिपतिक्रियाम् अयोधस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो ऽजयतासुरान् पूर्वम् आडीबके युद्धे ककुत्स्थस् तेन स स्मृतः अनेनास् तु ककुत्स्थस्य पृथुर् आनेनसः स्मृतः
9,45,HV_9.45,viṣṭarāśvaḥ pṛthoḥ putras tasmād ārdras tv ajāyata ārdrasya yuvanāśvas tu śrāvastas tasya cātmajas,विष्टराश्वः पृथोः पुत्रस् तस्माद् आर्द्रस् त्व् अजायत आर्द्रस्य युवनाश्वस् तु श्रावस्तस् तस्य चात्मजस्
9,46,HV_9.46,jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahīpatiḥ,जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महीपतिः
9,47,HV_9.47,kuvalāśvaḥ sutas tasya ṭrājā paramadhārmikaḥ yaḥ sa dhundhuvadhād rājā dhundhumāratvam āgataḥ,कुवलाश्वः सुतस् तस्य ट्राजा परमधार्मिकः यः स धुन्धुवधाद् राजा धुन्धुमारत्वम् आगतः
9,48,HV_9.48,dhundhor vadham ahaṃ brahmañ śrotum icchāmi tattvataḥ yadarthaṃ kuvalāśvaḥ san dhundhumāratvam āgataḥ,धुन्धोर् वधम् अहं ब्रह्मञ् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः यदर्थं कुवलाश्वः सन् धुन्धुमारत्वम् आगतः
9,49,HV_9.49,bṛhadaśvasya putrāṇāṃ śatam uttamadhanvinām sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ babhūvātha pitā rājye kuvalāśvaṃ nyayojayat,बृहदश्वस्य पुत्राणां शतम् उत्तमधन्विनाम् सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः बभूवाथ पिता राज्ये कुवलाश्वं न्ययोजयत्
9,50,HV_9.50,yajvāno bhūridakṣiṇāḥ kuvalāśvaṃ sutaṃ rājye putrasaṃkrāmitaśrīs tu vanaṃ rājā samāviśat tam uttaṅko 'tha viprarṣiḥ prayāntaṃ pratyavārayat,यज्वानो भूरिदक्षिणाः कुवलाश्वं सुतं राज्ये पुत्रसंक्रामितश्रीस् तु वनं राजा समाविशत् तम् उत्तङ्को ऽथ विप्रर्षिः प्रयान्तं प्रत्यवारयत्
9,51,HV_9.51,bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tat tāvat kartum arhasi nirudvignas tapaś cartuṃ na hi śaknomi pārthiva,भवता रक्षणं कार्यं तत् तावत् कर्तुम् अर्हसि निरुद्विग्नस् तपश् चर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव
9,52,HV_9.52,tvayā hi pṛthivī rājan rakṣyamāṇāmahātmanā bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gantum arhasi īdṛśo na hi rājendra dharmaḥ kva cana dṛśyate prajānāṃ pālane yo vai purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ rakṣitavyāḥ prajā rājñā tās tvaṃ rakṣitum arhasi mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ,त्वया हि पृथिवी राजन् रक्ष्यमाणामहात्मना भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गन्तुम् अर्हसि ईदृशो न हि राजेन्द्र धर्मः क्व चन दृश्यते प्रजानां पालने यो वै पुरा राजर्षिभिः कृतः रक्षितव्याः प्रजा राज्ञा तास् त्वं रक्षितुम् अर्हसि ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः
9,53,HV_9.53,devatānām avadhyaś ca mahākāyo mahābalaḥ antarbhūmigatas tatra vālukāntarhito mahān,देवतानाम् अवध्यश् च महाकायो महाबलः अन्तर्भूमिगतस् तत्र वालुकान्तर्हितो महान्
9,54,HV_9.54,rākṣasasya madhoḥ putro dhundhur nāma sudāruṇaḥ śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam,राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुर् नाम सुदारुणः शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्
9,55,HV_9.55,saṃvatsarasya paryante sa niḥśvāsaṃ vimuñcati yadā tadā mahī tāta calati sma sakānanā,संवत्सरस्य पर्यन्ते स निःश्वासं विमुञ्चति यदा तदा मही तात चलति स्म सकानना
9,56,HV_9.56,tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat ādityapatham āvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam,तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् आदित्यपथम् आवृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम्
9,57,HV_9.57,savisphuliṅgaṃ sāṅgāraṃ sadhūmam atidāruṇam tena tāta na śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame,सविस्फुलिङ्गं साङ्गारं सधूमम् अतिदारुणम् तेन तात न शक्नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे
9,58,HV_9.58,taṃ vāraya mahākāyaṃ lokānāṃ hitakāmyayā lokāḥ svasthā bhavantv adya tasmin vinihate tvayā,तं वारय महाकायं लोकानां हितकाम्यया लोकाः स्वस्था भवन्त्व् अद्य तस्मिन् विनिहते त्वया
9,59,HV_9.59,tvaṃ hi tasya vadhāyaikaḥ samarthaḥ pṛthivīpate viṣṇunā ca varo datto mahyaṃ pūrvaṃ tato 'nadha yas taṃ mahāsuraṃraudraṃ haniṣyati mahābalam sa ca vikhyātakīrtis tu cakravartī nasaṃśayaḥ tejasā svena te viṣṇus teja āpyāyayiṣyati,त्वं हि तस्य वधायैकः समर्थः पृथिवीपते विष्णुना च वरो दत्तो मह्यं पूर्वं ततो ऽनध यस् तं महासुरंरौद्रं हनिष्यति महाबलम् स च विख्यातकीर्तिस् तु चक्रवर्ती नसंशयः तेजसा स्वेन ते विष्णुस् तेज आप्याययिष्यति
9,60,HV_9.60,na hi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate nirdagdhuṃ pṛthivīpāla ciraṃ yugaśatair api vīryaṃ hi sumahat tasya devair api durāsadam,न हि धुन्धुर् महातेजास् तेजसाल्पेन शक्यते निर्दग्धुं पृथिवीपाल चिरं युगशतैर् अपि वीर्यं हि सुमहत् तस्य देवैर् अपि दुरासदम्
9,61,HV_9.61,sa evam ukto rājarṣir uttaṅkena mahātmanā kuvalāśvaṃ sutaṃ prādāt tasmai dhundhunibarhaṇe,स एवम् उक्तो राजर्षिर् उत्तङ्केन महात्मना कुवलाश्वं सुतं प्रादात् तस्मै धुन्धुनिबर्हणे
9,62,HV_9.62,bhagavan nyastaśastro 'ham ayaṃ tu tanayo mama bhaviṣyati dvijaśreṣṭha dhundhumāro na saṃśayaḥ,भगवन् न्यस्तशस्त्रो ऽहम् अयं तु तनयो मम भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः
9,63,HV_9.63,sa taṃ vyādiśya tanayaṃ rājarṣir dhundhunigrahe jagāma parvatāyaiva tapase saṃśitavrataḥ,स तं व्यादिश्य तनयं राजर्षिर् धुन्धुनिग्रहे जगाम पर्वतायैव तपसे संशितव्रतः
9,64,HV_9.64,kuvalāśvas tu putrāṇāṃ śatena saha pārtivaḥ prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya nibarhaṇe,कुवलाश्वस् तु पुत्राणां शतेन सह पार्तिवः प्रायाद् उत्तङ्कसहितो धुन्धोस् तस्य निबर्हणे
9,65,HV_9.65,tam āviśat tadā viṣṇur bhagavāṃs tejasā prabhuḥ uttaṅkasya niyogād vai lokānāṃ hitakāmyayā,तम् आविशत् तदा विष्णुर् भगवांस् तेजसा प्रभुः उत्तङ्कस्य नियोगाद् वै लोकानां हितकाम्यया
9,66,HV_9.66,tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt eṣa śrīmān nṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati,तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महान् अभूत् एष श्रीमान् नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति
9,67,HV_9.67,divyair mālyaiś ca taṃ devāḥ samantāt samavākiran devadundubhayaś caiva praṇedur bharatarṣabha,दिव्यैर् माल्यैश् च तं देवाः समन्तात् समवाकिरन् देवदुन्दुभयश् चैव प्रणेदुर् भरतर्षभ
9,68,HV_9.68,sa gatvā jayatāṃ śreṣṭhas tanayaiḥ saha vīryavān samudraṃ khānayām āsa vālukārṇavam avyayam,स गत्वा जयतां श्रेष्ठस् तनयैः सह वीर्यवान् समुद्रं खानयाम् आस वालुकार्णवम् अव्ययम्
9,69,HV_9.69,nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitas tadā babhūva sa mahātejā bhūyo balasamanvitaḥ,नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस् तदा बभूव स महातेजा भूयो बलसमन्वितः
9,70,HV_9.70,tasya putraiḥ khanadbhis tu vālukāntarhitas tadā dhundhur āsādito rājan diśam āvṛtya paścimām,तस्य पुत्रैः खनद्भिस् तु वालुकान्तर्हितस् तदा धुन्धुर् आसादितो राजन् दिशम् आवृत्य पश्चिमाम्
9,71,HV_9.71,mukhajenāgninā krodhāl lokān udvartayann iva vāri susrāva vegena mahodadhir ivodaye somasya bharataśreṣṭha dhārormikalilo mahān,मुखजेनाग्निना क्रोधाल् लोकान् उद्वर्तयन्न् इव वारि सुस्राव वेगेन महोदधिर् इवोदये सोमस्य भरतश्रेष्ठ धारोर्मिकलिलो महान्
9,72,HV_9.72,ekaviṃśati putrāṇāṃ sahasram amitaujasām tasya putraśataṃ dagdhaṃ tribhir ūnaṃ tu rakṣasā,एकविंशति पुत्राणां सहस्रम् अमितौजसाम् तस्य पुत्रशतं दग्धं त्रिभिर् ऊनं तु रक्षसा
9,73,HV_9.73,tataḥ sa rājā kauravya rākṣasaṃ taṃ mahābalam āsasāda mahātejā dhundhuṃ dhundhuvināśanaḥ,ततः स राजा कौरव्य राक्षसं तं महाबलम् आससाद महातेजा धुन्धुं धुन्धुविनाशनः
9,74,HV_9.74,tasya vārimayaṃ vegam āpīya sa narādhipaḥ yogī yogena vahniṃ ca śamayām āsa vāriṇā,तस्य वारिमयं वेगम् आपीय स नराधिपः योगी योगेन वह्निं च शमयाम् आस वारिणा
9,75,HV_9.75,nihatya taṃ mahākāyaṃ balenodakarākṣasam uttaṅkaṃ darśayām āsa kṛtakarmā narādhipaḥ,निहत्य तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम् उत्तङ्कं दर्शयाम् आस कृतकर्मा नराधिपः
9,76,HV_9.76,uttaṅkas tu varaṃ prādāt tasmai rājñe mahātmane dadataś cākṣayaṃ vittaṃ śatrubhiś cāparājayam,उत्तङ्कस् तु वरं प्रादात् तस्मै राज्ञे महात्मने ददतश् चाक्षयं वित्तं शत्रुभिश् चापराजयम्
9,77,HV_9.77,dharme ratiṃ ca satataṃ svarge vāsaṃ tathākṣayam putrāṇāṃ cākṣayāṃl lokān svarge ye rakṣasā hatāḥ,धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम् पुत्राणां चाक्षयांल् लोकान् स्वर्गे ये रक्षसा हताः
9,78,HV_9.78,tasya putrās trayaḥ śiṣṭā dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate daṇḍāśvakapilāśvau tu kumārau tu kanīyasau,तस्य पुत्रास् त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते दण्डाश्वकपिलाश्वौ तु कुमारौ तु कनीयसौ
9,79,HV_9.79,dhaundhumārir dṛḍhāśvas tu haryaśvas tasya cātmajaḥ haryaśvasya nikumbho 'bhūt kṣatradharmarataḥ sadā,धौन्धुमारिर् दृढाश्वस् तु हर्यश्वस् तस्य चात्मजः हर्यश्वस्य निकुम्भो ऽभूत् क्षत्रधर्मरतः सदा
9,80,HV_9.80,saṃhatāśvo nikumbhasya suto raṇaviśāradaḥ akṛśāśvaḥ kṛśāśvaś ca saṃhatāśvasutau nṛpa,संहताश्वो निकुम्भस्य सुतो रणविशारदः अकृशाश्वः कृशाश्वश् च संहताश्वसुतौ नृप
9,81,HV_9.81,tasya haimavatī kanyā satāṃ matā dṛṣadvatī vikhyātā triṣu lokeṣu putraś cāpi prasenajit,तस्य हैमवती कन्या सतां मता दृषद्वती विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश् चापि प्रसेनजित्
9,82,HV_9.82,lebhe prasenajid bhāryāṃ gaurīṃ nāma pativratām abhiśaptā tu sā bhartrā nadī sā bāhudā kṛtā,लेभे प्रसेनजिद् भार्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् अभिशप्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता
9,83,HV_9.83,tasyāḥ putro mahān āsīd yuvanāśvo narādhipaḥ yuvanāśvasya tanayaś cakravartī jajāna ha kaṃ dhārayati kumāro 'yaṃ nyasto rorūyate bhṛśam māndhātar vatsa mā rodīr itīndro deśinīm adāt māndhātā yuvanāśvasya trilokavijayī nṛpaḥ,तस्याः पुत्रो महान् आसीद् युवनाश्वो नराधिपः युवनाश्वस्य तनयश् चक्रवर्ती जजान ह कं धारयति कुमारो ऽयं न्यस्तो रोरूयते भृशम् मान्धातर् वत्स मा रोदीर् इतीन्द्रो देशिनीम् अदात् मान्धाता युवनाश्वस्य त्रिलोकविजयी नृपः
9,84,HV_9.84,tasya caitrarathī bhāryā śaśabindoḥ sutābhavat sādhvī bindumatī nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi pativratā ca jyeṣṭhā ca bhrātṝṇām ayutasya sā,तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताभवत् साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणासदृशी भुवि पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणाम् अयुतस्य सा
9,85,HV_9.85,tasyām utpādayām āsa māndhātā dvau sutau nṛpa purukutsaṃ ca dharmajñaṃ mucukundaṃ ca pārthivam,तस्याम् उत्पादयाम् आस मान्धाता द्वौ सुतौ नृप पुरुकुत्सं च धर्मज्ञं मुचुकुन्दं च पार्थिवम्
9,86,HV_9.86,purukutsasutas tv āsīt trasaddasyur mahīpatiḥ narmadāyām athotpannaḥ saṃbhūtas tasya cātmajaḥ,पुरुकुत्ससुतस् त्व् आसीत् त्रसद्दस्युर् महीपतिः नर्मदायाम् अथोत्पन्नः संभूतस् तस्य चात्मजः
9,87,HV_9.87,saṃbhūtasya tu dāyādaḥ sudhanvā ripumardanaḥ sudhanvanaḥ sutaś cāpi viṣṇuvṛddhir iti smṛtaḥ viṣṇuvṛddhā iti khyātās tasya vaṃśyā narādhipāḥ ete tv aṅgirasaḥ pakṣe kṣetropetā dvijātayaḥ saṃbhūtasyāparaḥ putro anaraṇyo mahāyaśāḥ rāvaṇena hato yo 'sau trilokajayinā purā trasadaśvo naras tasya haryaśvas tasya cātmajaḥ haryaśvasya dṛṣadvatyāṃ jajñe sumanasaḥ sutaḥ tasya putro 'bhavad rājā sudhanvā ripumardanaḥ sudhanvanaḥ sutaś cāpi tridhanvā nāma pārthivaḥ,संभूतस्य तु दायादः सुधन्वा रिपुमर्दनः सुधन्वनः सुतश् चापि विष्णुवृद्धिर् इति स्मृतः विष्णुवृद्धा इति ख्यातास् तस्य वंश्या नराधिपाः एते त्व् अङ्गिरसः पक्षे क्षेत्रोपेता द्विजातयः संभूतस्यापरः पुत्रो अनरण्यो महायशाः रावणेन हतो यो ऽसौ त्रिलोकजयिना पुरा त्रसदश्वो नरस् तस्य हर्यश्वस् तस्य चात्मजः हर्यश्वस्य दृषद्वत्यां जज्ञे सुमनसः सुतः तस्य पुत्रो ऽभवद् राजा सुधन्वा रिपुमर्दनः सुधन्वनः सुतश् चापि त्रिधन्वा नाम पार्थिवः
9,88,HV_9.88,rājñas tridhanvanas tv āsīd vidvāṃs trayyāruṇaḥ prabhuḥ tasya satyavrato nāma kumāro 'bhūn mahābalaḥ,राज्ञस् त्रिधन्वनस् त्व् आसीद् विद्वांस् त्रय्यारुणः प्रभुः तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून् महाबलः
9,89,HV_9.89,pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ vighnaṃ cakre sudurmatiḥ yena bhāryā hṛtā pūrvaṃ kṛtodvāhā parasya vai,पाणिग्रहणमन्त्राणां विघ्नं चक्रे सुदुर्मतिः येन भार्या हृता पूर्वं कृतोद्वाहा परस्य वै
9,90,HV_9.90,bālyāt kāmāc ca mohāc ca saṃharṣāc cāpalena ca jahāra kanyāṃ kāmāt sa kasya cit puravāsinaḥ,बाल्यात् कामाच् च मोहाच् च संहर्षाच् चापलेन च जहार कन्यां कामात् स कस्य चित् पुरवासिनः
9,91,HV_9.91,ekasmin divase rāja+ +putro 'tyantaparākramī dadarśa vicaran svīye pattane cārulocanām udvāhayantīṃ vedikāyāṃ vaiśyavaryasya kasya cit vaiśyāḥ sarve samāgamya rājānam idam ūcatuḥ kumāreṇa hṛtā kanyā vedikāyā mahadbalāt rājñā na rakṣito lokas tadā naṣṭo bhaved dhruvam na pūrvais taiḥ kṛtaṃ pūrvaṃ na kariṣyati cāpadi yathā kumāreṇa kṛtaṃ rājan karma vigarhitam adharmaśaṅkunā tena rājā trayyāruṇo 'tyajat tam adharmeṇa saṃyuktaṃ pitāsūryāruṇo jahau apadhvaṃseti bahuśo vadan krodhasamanvitaḥ,एकस्मिन् दिवसे राज+ +पुत्रो ऽत्यन्तपराक्रमी ददर्श विचरन् स्वीये पत्तने चारुलोचनाम् उद्वाहयन्तीं वेदिकायां वैश्यवर्यस्य कस्य चित् वैश्याः सर्वे समागम्य राजानम् इदम् ऊचतुः कुमारेण हृता कन्या वेदिकाया महद्बलात् राज्ञा न रक्षितो लोकस् तदा नष्टो भवेद् ध्रुवम् न पूर्वैस् तैः कृतं पूर्वं न करिष्यति चापदि यथा कुमारेण कृतं राजन् कर्म विगर्हितम् अधर्मशङ्कुना तेन राजा त्रय्यारुणो ऽत्यजत् तम् अधर्मेण संयुक्तं पितासूर्यारुणो जहौ अपध्वंसेति बहुशो वदन् क्रोधसमन्वितः
9,92,HV_9.92,pitaraṃ so 'bravīt tyaktaḥ kva gacchāmīti vai muhuḥ pitā tv enam athovāca śvapākaiḥ saha vartaya nāhaṃ putreṇa putrārthī tvayādya kulapāṃsana,पितरं सो ऽब्रवीत् त्यक्तः क्व गच्छामीति वै मुहुः पिता त्व् एनम् अथोवाच श्वपाकैः सह वर्तय नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन
9,93,HV_9.93,ity uktaḥ sa nirākrāman nagarād vacanāt pituḥ na ca taṃ vārayām āsa vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ,इत्य् उक्तः स निराक्रामन् नगराद् वचनात् पितुः न च तं वारयाम् आस वसिष्ठो भगवान् ऋषिः
9,94,HV_9.94,sa tu satyavratas tāta śvapākāvasathāntike pitrā tyakto 'vasad vīraḥ pitāpy asya vanaṃ yayau,स तु सत्यव्रतस् तात श्वपाकावसथान्तिके पित्रा त्यक्तो ऽवसद् वीरः पिताप्य् अस्य वनं ययौ
9,95,HV_9.95,tatas tasmiṃs tu viṣaye nāvarṣat pākaśāsanaḥ acirān narapater vasiṣṭhasyāvicārataḥ parityāgāt kumārasya nāvarṣat pākaśāsanaḥ yadā dvādaśa varṣāṇi tena naṣṭābhavat prajā svāhākāraḥ svadhākāro vaṣaṭkāro 'pi nābhavat rāṣṭre tasya mahīpasya dharmanāśo 'bhavat tadā samā dvādaśa rājendra tenādharmeṇa vai tadā,ततस् तस्मिंस् तु विषये नावर्षत् पाकशासनः अचिरान् नरपतेर् वसिष्ठस्याविचारतः परित्यागात् कुमारस्य नावर्षत् पाकशासनः यदा द्वादश वर्षाणि तेन नष्टाभवत् प्रजा स्वाहाकारः स्वधाकारो वषट्कारो ऽपि नाभवत् राष्ट्रे तस्य महीपस्य धर्मनाशो ऽभवत् तदा समा द्वादश राजेन्द्र तेनाधर्मेण वै तदा
9,96,HV_9.96,dārāṃs tu tasya viṣaye viśvāmitro mahātapāḥ saṃnyasya sāgarānūpe cacāra vipulaṃ tapaḥ,दारांस् तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः
9,97,HV_9.97,etasminn eva samaye viśvāmitrasya vai sutāḥ catvāro vedavidvāṃsaḥ kṣudhayā paripīḍitāḥ vikrīya tanayaṃ mātar jīvyatāṃ yadi rocate mariṣyāmo 'nyathā sarve kṣudhayā paripīḍitāḥ vikrīya tanayaṃ jīva yāvadāgamanaṃ pituḥ tyajed ekaṃ kulasyārthaṃ grāmasyārthaṃ kulaṃ tyajet grāmaṃ janapadasyārthaṃ ātmārthaṃ sakalaṃ tyajet ayodhyāyāṃ mahātmāno dhyānavanto mahattarāḥ gṛhvanti manujāḥ sarve dāsārthaṃ samupāgatān tasmād vikrīya māṃ mātaḥ pūrvaṃ bhakṣaya pūrvajam paścād vikrīya tāṃ sarvān no ced varṣati vāsavaḥ tasya patnī gale baddhvā madhyamaṃ putram aurasam śeṣasya bharaṇārthāya vyakrīṇād gośatena vai,एतस्मिन्न् एव समये विश्वामित्रस्य वै सुताः चत्वारो वेदविद्वांसः क्षुधया परिपीडिताः विक्रीय तनयं मातर् जीव्यतां यदि रोचते मरिष्यामो ऽन्यथा सर्वे क्षुधया परिपीडिताः विक्रीय तनयं जीव यावदागमनं पितुः त्यजेद् एकं कुलस्यार्थं ग्रामस्यार्थं कुलं त्यजेत् ग्रामं जनपदस्यार्थं आत्मार्थं सकलं त्यजेत् अयोध्यायां महात्मानो ध्यानवन्तो महत्तराः गृह्वन्ति मनुजाः सर्वे दासार्थं समुपागतान् तस्माद् विक्रीय मां मातः पूर्वं भक्षय पूर्वजम् पश्चाद् विक्रीय तां सर्वान् नो चेद् वर्षति वासवः तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रम् औरसम् शेषस्य भरणार्थाय व्यक्रीणाद् गोशतेन वै
9,98,HV_9.98,taṃ tu baddhaṃ gale dṛṣṭvā vikrīyantaṃ nṛpātmajaḥ maharṣiputraṃ dharmātmā mokṣayām āsa bhārata,तं तु बद्धं गले दृष्ट्वा विक्रीयन्तं नृपात्मजः महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोक्षयाम् आस भारत
9,99,HV_9.99,satyavrato mahābāhur bharaṇaṃ tasya cākarot viśvāmitrasya tuṣṭyartham anukampārtham eva ca,सत्यव्रतो महाबाहुर् भरणं तस्य चाकरोत् विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थम् अनुकम्पार्थम् एव च
9,100,HV_9.100,mahāvrataṃ tadā roṣaṃ vasiṣṭho manasākarot so 'bhavad gālavo nāma galabandhān mahātapāḥ maharṣiḥ kauśikas tāta tena vīreṇa mokṣitaḥ,महाव्रतं तदा रोषं वसिष्ठो मनसाकरोत् सो ऽभवद् गालवो नाम गलबन्धान् महातपाः महर्षिः कौशिकस् तात तेन वीरेण मोक्षितः
10,1,HV_10.1,satyavratas tu bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā viśvāmitrakalatraṃ tad babhāra vinaye sthitaḥ,सत्यव्रतस् तु भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया विश्वामित्रकलत्रं तद् बभार विनये स्थितः
10,2,HV_10.2,hatvā mṛgān varāhāṃś ca mahiṣāṃś ca vanecarān viśvāmitrāśramābhyāśe māṃsaṃ tad avabandhata,हत्वा मृगान् वराहांश् च महिषांश् च वनेचरान् विश्वामित्राश्रमाभ्याशे मांसं तद् अवबन्धत
10,3,HV_10.3,upāṃśuvratam āsthāya dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm pitur niyogād avasat tasmin vanagate nṛpe,उपांशुव्रतम् आस्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् पितुर् नियोगाद् अवसत् तस्मिन् वनगते नृपे
10,4,HV_10.4,ayodhyāṃ caiva rāṣṭraṃ ca tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ yājyopādhyāyasaṃyogād vasiṣṭhaḥ paryarakṣata,अयोध्यां चैव राष्ट्रं च तथैवान्तःपुरं मुनिः याज्योपाध्यायसंयोगाद् वसिष्ठः पर्यरक्षत
10,5,HV_10.5,satyavratas tu bālyād vā bhāvino 'rthasya vā balāt vasiṣṭhe 'bhyadhikaṃ manyuṃ dhārayām āsa nityadā,सत्यव्रतस् तु बाल्याद् वा भाविनो ऽर्थस्य वा बलात् वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयाम् आस नित्यदा
10,6,HV_10.6,pitrā tu taṃ tadā rāṣṭrāt parityktaṃ priyaṃ sutam na vārayām āsa munir vasiṣṭhaḥ kāraṇena hi,पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात् परित्य्क्तं प्रियं सुतम् न वारयाम् आस मुनिर् वसिष्ठः कारणेन हि
10,7,HV_10.7,pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syāt saptame pade na ca satyavratas tasmād dhṛtavān saptame pade,पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे न च सत्यव्रतस् तस्माद् धृतवान् सप्तमे पदे
10,8,HV_10.8,jānan dharmaṃ vasiṣṭhas tu na māṃ trātīti bhārata satyavratas tadā roṣaṃ vasiṣṭhe manasākarot,जानन् धर्मं वसिष्ठस् तु न मां त्रातीति भारत सत्यव्रतस् तदा रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्
10,9,HV_10.9,guṇabuddhyā tu bhagavān vasiṣṭhaḥ kṛtavāṃs tadā na ca satyavratas tasya tam upāṃśum abudhyata,गुणबुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवांस् तदा न च सत्यव्रतस् तस्य तम् उपांशुम् अबुध्यत
10,10,HV_10.10,tasminn aparitoṣo yaḥ pitur āsīn mahātmanaḥ tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣat pākaśāsanaḥ,तस्मिन्न् अपरितोषो यः पितुर् आसीन् महात्मनः तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत् पाकशासनः
10,11,HV_10.11,tena tv idānīṃ vahatā dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi tenārthaṃ caiva vihitā dikṣās tātahatā bhuvi kulasya niṣkṛtis tāta kṛtā sā vai bhaved iti,तेन त्व् इदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि तेनार्थं चैव विहिता दिक्षास् तातहता भुवि कुलस्य निष्कृतिस् तात कृता सा वै भवेद् इति
10,12,HV_10.12,na taṃ vasiṣṭho bhagavān pitrā tyaktaṃ nyavārayat abhiṣekṣyāmy ahaṃ putram asyety evaṃ matir muneḥ,न तं वसिष्ठो भगवान् पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् अभिषेक्ष्याम्य् अहं पुत्रम् अस्येत्य् एवं मतिर् मुनेः
10,13,HV_10.13,sa tu dvādaśa varṣāṇi dīkṣām tām udvahan balī upāṃśuvratam āsthāya mahat satyavratonṛpa avidyamāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ sarvakāmaduhāṃ dogdhrīṃ dadarśa sa nṛpātmajaḥ,स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षाम् ताम् उद्वहन् बली उपांशुव्रतम् आस्थाय महत् सत्यव्रतोनृप अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः
10,14,HV_10.14,tāṃ vai krodhāc ca mohāc ca śramāc caiva kṣudhānvitaḥ daśadharmagato rājā jaghāna janamejaya,तां वै क्रोधाच् च मोहाच् च श्रमाच् चैव क्षुधान्वितः दशधर्मगतो राजा जघान जनमेजय
10,15,HV_10.15,mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ tvaramāṇaś ca bhītaś ca lubdhaḥ kāmī ca te daśa ta ca māṃsaṃ svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajān bhojayām āsa tac chrutvā vasiṣṭho 'py asya cukrudhe,मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः त्वरमाणश् च भीतश् च लुब्धः कामी च ते दश त च मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान् भोजयाम् आस तच् छ्रुत्वा वसिष्ठो ऽप्य् अस्य चुक्रुधे
10,16,HV_10.16,kruddhas tu bhagavānvākyam idam āha nṛpātmajan pātayeyam ahaṃ krūra tava śaṅkum ayasmayam yadi te dvāv imau śaṅkū na syātāṃ vai kṛtau punaḥ,क्रुद्धस् तु भगवान्वाक्यम् इदम् आह नृपात्मजन् पातयेयम् अहं क्रूर तव शङ्कुम् अयस्मयम् यदि ते द्वाव् इमौ शङ्कू न स्यातां वै कृतौ पुनः
10,17,HV_10.17,pituś cāparitoṣeṇa guror dogdhrīvadhena ca aprokṣitopayogāc ca trividhas te vyatikramaḥ,पितुश् चापरितोषेण गुरोर् दोग्ध्रीवधेन च अप्रोक्षितोपयोगाच् च त्रिविधस् ते व्यतिक्रमः
10,18,HV_10.18,evaṃ trīṇy asya śaṅkūni tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ triśaṅkur iti hovāca triśaṅkus tena sa smṛtaḥ,एवं त्रीण्य् अस्य शङ्कूनि तानि दृष्ट्वा महातपाः त्रिशङ्कुर् इति होवाच त्रिशङ्कुस् तेन स स्मृतः
10,19,HV_10.19,viśvāmitras tu dārāṇām āgato bharaṇe kṛte tena tasmai varaṃ prādān muniḥ prītas triśaṅkave chandyamāno vareṇātha guruṃ vavre nṛpātmajaḥ,विश्वामित्रस् तु दाराणाम् आगतो भरणे कृते तेन तस्मै वरं प्रादान् मुनिः प्रीतस् त्रिशङ्कवे छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं वव्रे नृपात्मजः
10,20,HV_10.20,saśarīro vraje svargam ity evaṃ yācito muniḥ anāvṛṣṭibhaye tasmin gate dvādaśavārṣike abhiṣicya ca rājye ca yājayām āsa taṃ muniḥ taṃ munir yājayām āsa pitriye rājye 'bhiṣicya tu miṣatāṃ devatānāṃ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ,सशरीरो व्रजे स्वर्गम् इत्य् एवं याचितो मुनिः अनावृष्टिभये तस्मिन् गते द्वादशवार्षिके अभिषिच्य च राज्ये च याजयाम् आस तं मुनिः तं मुनिर् याजयाम् आस पित्रिये राज्ये ऽभिषिच्य तु मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः
10,21,HV_10.21,saśarīraṃ tadā taṃ tu divamāropayat prabhuḥ divam āropayāmāsa saśarīraṃ mahātapāḥ tasya satyarathā nāma patnī kekayavaṃśajā kumāraṃ janayām āsa hariścandram akalmaṣam,सशरीरं तदा तं तु दिवमारोपयत् प्रभुः दिवम् आरोपयामास सशरीरं महातपाः तस्य सत्यरथा नाम पत्नी केकयवंशजा कुमारं जनयाम् आस हरिश्चन्द्रम् अकल्मषम्
10,22,HV_10.22,sa vai rājā hariścandras traiśaṅkava iti smṛtaḥ āhartā rājasūyasya sa samrāḍ iti viśrutaḥ,स वै राजा हरिश्चन्द्रस् त्रैशङ्कव इति स्मृतः आहर्ता राजसूयस्य स सम्राड् इति विश्रुतः
10,23,HV_10.23,hariścandrasya tu suto rohito nāma viśrutaḥ yenedaṃ rohitapuraṃ kāritaṃrājyasiddhaye kṛtvā rājyaṃ sa rājarṣiḥ pālayitvā tathā prajāḥ saṃsārāsāratāṃ jñātvā dvijebhyas tat puraṃ dadau harito rohitasyātha cañcur hārīta ucyate vijayaś ca sudevaś ca cañcuputrau babhūvatuḥ jetā kṣatrasya sarvasya vijayas tena sa smṛtaḥ rurukas tanayas tasya rājadharmārthakovidaḥ harito jajñivāṃs tataḥ tathaiva loke dharmātmā rohitasya vṛkaḥ putro vṛkād bāhus tu jajñivān,हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम विश्रुतः येनेदं रोहितपुरं कारितंराज्यसिद्धये कृत्वा राज्यं स राजर्षिः पालयित्वा तथा प्रजाः संसारासारतां ज्ञात्वा द्विजेभ्यस् तत् पुरं ददौ हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर् हारीत उच्यते विजयश् च सुदेवश् च चञ्चुपुत्रौ बभूवतुः जेता क्षत्रस्य सर्वस्य विजयस् तेन स स्मृतः रुरुकस् तनयस् तस्य राजधर्मार्थकोविदः हरितो जज्ञिवांस् ततः तथैव लोके धर्मात्मा रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद् बाहुस् तु जज्ञिवान्
10,24,HV_10.24,śakair yavanakāmbojaiḥ pāradaiḥ pahlavaiḥ saha hehayās tālajaṅghāś ca nirasyanti sma taṃ nṛpam nātyarthaṃ dhārmikaś tāta sa hi dharmayuge 'bhavat,शकैर् यवनकाम्बोजैः पारदैः पह्लवैः सह हेहयास् तालजङ्घाश् च निरस्यन्ति स्म तं नृपम् नात्यर्थं धार्मिकश् तात स हि धर्मयुगे ऽभवत्
10,25,HV_10.25,sagaras tu suto bāhor jajñe saha gareṇa vai aurvasyāśramam āsādya bhārgaveṇābhirakṣitaḥ,सगरस् तु सुतो बाहोर् जज्ञे सह गरेण वै और्वस्याश्रमम् आसाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः
10,26,HV_10.26,āgneyam astraṃ labdhvā ca bhārgavāt sagaro nṛpaḥ jigāya pṛthivīṃ hatvā tālajaṅghān sahehayān,आग्नेयम् अस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात् सगरो नृपः जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजङ्घान् सहेहयान्
10,27,HV_10.27,śakānāṃ pahlavānāṃ ca dharmaṃ nirasad acyutaḥ kṣatriyāṇāṃ kuruśreṣṭhāḥ pāradānāṃ ca dharmavit,शकानां पह्लवानां च धर्मं निरसद् अच्युतः क्षत्रियाणां कुरुश्रेष्ठाः पारदानां च धर्मवित्
10,28,HV_10.28,kathaṃ sa sagaro jāto gareṇaiva sahācyutaḥ kimarthaṃ ca śakādīnāṃ kṣatriyāṇāṃ mahaujasām,कथं स सगरो जातो गरेणैव सहाच्युतः किमर्थं च शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम्
10,29,HV_10.29,dharmaṃ kulocitaṃ kruddho rājā nirasad acyutaḥ etan me sarvam ācakṣva vistareṇa tapodhana,धर्मं कुलोचितं क्रुद्धो राजा निरसद् अच्युतः एतन् मे सर्वम् आचक्ष्व विस्तरेण तपोधन
10,30,HV_10.30,bāhor vyasaninas tāta hṛtaṃ rājyam abhūt kila hehayais tālajaṅghaiś ca śakaiḥ sārdhaṃ viśāṃ pate,बाहोर् व्यसनिनस् तात हृतं राज्यम् अभूत् किल हेहयैस् तालजङ्घैश् च शकैः सार्धं विशां पते
10,31,HV_10.31,yavanāḥ pāradāś caiva kāmbojāḥ pahlavās khaśāḥ kātisarpā māhiṣikāḥ pāradāṣṭaṅkaṇāḥ śakāḥ ete hy api gaṇāḥ pañca hehayārthe parākraman,यवनाः पारदाश् चैव काम्बोजाः पह्लवास् खशाः कातिसर्पा माहिषिकाः पारदाष्टङ्कणाः शकाः एते ह्य् अपि गणाः पञ्च हेहयार्थे पराक्रमन्
10,32,HV_10.32,hṛtarājyas tadā rājā sa vai bāhur vanaṃ yayau patnyā cānugato duḥkhī vane prāṇān avāsṛjat,हृतराज्यस् तदा राजा स वै बाहुर् वनं ययौ पत्न्या चानुगतो दुःखी वने प्राणान् अवासृजत्
10,33,HV_10.33,vṛddhaṃ taṃ pañcatāṃ prāptaṃ tatpatny anumariṣyatī aurveṇa jānatātmānaṃ prajāvantaṃ nivāritā patnī tu yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato 'nvagāt sapatnyā ca garas tasyā dattaḥ pūrvam abhūt kila,वृद्धं तं पञ्चतां प्राप्तं तत्पत्न्य् अनुमरिष्यती और्वेण जानतात्मानं प्रजावन्तं निवारिता पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो ऽन्वगात् सपत्न्या च गरस् तस्या दत्तः पूर्वम् अभूत् किल
10,34,HV_10.34,sā tu bhartuś citāṃ kṛtvā vane tām abhyarohata aurvas tāṃ bhārgavas tāta kāruṇyāt samavārayat,सा तु भर्तुश् चितां कृत्वा वने ताम् अभ्यरोहत और्वस् तां भार्गवस् तात कारुण्यात् समवारयत्
10,35,HV_10.35,tasyāśrame ca taṃ garbhaṃ gareṇaiva sahācyutam vyajāyata mahābāhuṃ sagaraṃ nāma pārthivam,तस्याश्रमे च तं गर्भं गरेणैव सहाच्युतम् व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम पार्थिवम्
10,36,HV_10.36,aurvas tu jātakarmādī tasya kṛtvā mahātmanaḥ adhyāpya vedaśāstrāṇi tato 'straṃ pratyapādayat āgneyaṃ taṃ mahābhāgām amarair api duḥsaham,और्वस् तु जातकर्मादी तस्य कृत्वा महात्मनः अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततो ऽस्त्रं प्रत्यपादयत् आग्नेयं तं महाभागाम् अमरैर् अपि दुःसहम्
10,37,HV_10.37,sa tenāstrabalenājau balena ca samanvitaḥ hehayān nijaghānāśu kruddho rudraḥ paśūn iva ājahāra ca lokeṣu kīrtiṃ kīrtimatāṃ varaḥ,स तेनास्त्रबलेनाजौ बलेन च समन्वितः हेहयान् निजघानाशु क्रुद्धो रुद्रः पशून् इव आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः
10,38,HV_10.38,tataḥ śakān sa yavanān kāmbojān pāradāṃs tathā pahlavāṃś caiva niḥśeṣān kartuṃ vyavasito nṛpaḥ,ततः शकान् स यवनान् काम्बोजान् पारदांस् तथा पह्लवांश् चैव निःशेषान् कर्तुं व्यवसितो नृपः
10,39,HV_10.39,te vadhyamānā vīreṇa sagareṇa mahātmanā vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ gatvā praṇipetur manīṣiṇam,ते वध्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना वसिष्ठं शरणं गत्वा प्रणिपेतुर् मनीषिणम्
10,40,HV_10.40,vasiṣṭhas tv atha tān dṛṣṭvā samayena mahādyutiḥ sagaraṃ vārayām āsa teṣāṃ dattvābhayaṃ tadā,वसिष्ठस् त्व् अथ तान् दृष्ट्वा समयेन महाद्युतिः सगरं वारयाम् आस तेषां दत्त्वाभयं तदा
10,41,HV_10.41,sagaraḥ svāṃ pratijñāṃ ca guror vākyaṃ niśamya ca dharmaṃ jaghāna teṣāṃ vai veṣānyātvaṃ cakāra ha,सगरः स्वां प्रतिज्ञां च गुरोर् वाक्यं निशम्य च धर्मं जघान तेषां वै वेषान्यात्वं चकार ह
10,42,HV_10.42,ardhaṃ śakānāṃ śiraso muṇḍayitvā vyasarjayat yavanānāṃ śiraḥ sarvaṃ kāmbojānāṃ tathaiva ca,अर्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानां तथैव च
10,43,HV_10.43,pāradā muktakeśās tu pahlavāḥ śmaśrudhāriṇaḥ niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtās tena mahātmanā,पारदा मुक्तकेशास् तु पह्लवाः श्मश्रुधारिणः निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास् तेन महात्मना
10,44,HV_10.44,śakā yavanakāmbojāḥ pāradāś ca viśāṃ pate kolisarpā māhiṣakā darvāś colāḥ sakeralāḥ,शका यवनकाम्बोजाः पारदाश् च विशां पते कोलिसर्पा माहिषका दर्वाश् चोलाः सकेरलाः
10,45,HV_10.45,sarve te kṣatriyās tāta dharmas teṣāṃ nirākṛtaḥ vasiṣṭhavacanād rājan sagareṇa mahātmanā,सर्वे ते क्षत्रियास् तात धर्मस् तेषां निराकृतः वसिष्ठवचनाद् राजन् सगरेण महात्मना
10,46,HV_10.46,khaśās tu ṣārāś cīnāś ca madrāḥ kiṣkandhakās tathā kauntalāś ca tathā vaṅgāḥ śālvāḥ kauṅkaṇakās tathā sa dharmavijayī rājā vijityemāṃ vasuṃdharām aśvaṃ vicārayām āsa vājimedhāya dīkṣitaḥ,खशास् तु षाराश् चीनाश् च मद्राः किष्कन्धकास् तथा कौन्तलाश् च तथा वङ्गाः शाल्वाः कौङ्कणकास् तथा स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुंधराम् अश्वं विचारयाम् आस वाजिमेधाय दीक्षितः
10,47,HV_10.47,tasya cārayataḥ so 'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe velāsamīpe 'pahṛto bhūmiṃ caiva praveśitaḥ tasyotsṛṣṭaṃ paśuṃ yajñe jahārāśvaṃpuraṃdaraḥ hṛtvā kapilapārśve taṃ baddhvāgān nagarīṃ punaḥ sumatyās tanayā dṛptāḥ pitur ādeśakāriṇaḥ tāni ṣaṣṭisahasrāṇi hayarakṣaṇatatparāḥ sa taṃ deśaṃ tadā putraiḥ khānayām āsa pārthivaḥ,तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे वेलासमीपे ऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः तस्योत्सृष्टं पशुं यज्ञे जहाराश्वंपुरंदरः हृत्वा कपिलपार्श्वे तं बद्ध्वागान् नगरीं पुनः सुमत्यास् तनया दृप्ताः पितुर् आदेशकारिणः तानि षष्टिसहस्राणि हयरक्षणतत्पराः स तं देशं तदा पुत्रैः खानयाम् आस पार्थिवः
10,48,HV_10.48,āsedus te tatas tatra khanyamāne mahārṇave tam ādipuruṣaṃ devaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ prajāpatim viṣṇuṃ kapilarūpeṇa svapantaṃ puruṣaṃ tadā,आसेदुस् ते ततस् तत्र खन्यमाने महार्णवे तम् आदिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् विष्णुं कपिलरूपेण स्वपन्तं पुरुषं तदा
10,49,HV_10.49,hayam anveṣamāṇās te samantān nyakhanan mahīm prāgudīcyāṃ diśi hayaṃ dadṛśuḥ kapilāntike tasya gatvā samīpe tu so 'yaṃ cora iti bruvan gṛhyatāṃ badhyatām eṣa no 'śvahartā sudurmatiḥ tatas te pāśam udyamya grahituṃ taṃ mahādyutim upākrāmaṃs tadā sarve sagarāḥ kālacoditāḥ dadṛśuḥ sāgarāḥ sarve sāyudhās taṃpradudruvuḥ tasya cakṣuḥsamutthena tejasā pratibudhyataḥ dagdhāḥ sarve mahārāja catvāras tv avaśeṣitāḥ,हयम् अन्वेषमाणास् ते समन्तान् न्यखनन् महीम् प्रागुदीच्यां दिशि हयं ददृशुः कपिलान्तिके तस्य गत्वा समीपे तु सो ऽयं चोर इति ब्रुवन् गृह्यतां बध्यताम् एष नो ऽश्वहर्ता सुदुर्मतिः ततस् ते पाशम् उद्यम्य ग्रहितुं तं महाद्युतिम् उपाक्रामंस् तदा सर्वे सगराः कालचोदिताः ददृशुः सागराः सर्वे सायुधास् तंप्रदुद्रुवुः तस्य चक्षुःसमुत्थेन तेजसा प्रतिबुध्यतः दग्धाः सर्वे महाराज चत्वारस् त्व् अवशेषिताः
10,50,HV_10.50,barhaketuḥ suketuś ca tathā bhāradratho nṛpaḥ śūraḥ pañcajanaś caiva tasya vaṃśakarā nṛpā,बर्हकेतुः सुकेतुश् च तथा भारद्रथो नृपः शूरः पञ्चजनश् चैव तस्य वंशकरा नृपा
10,51,HV_10.51,aṃśumantaṃ tadājñāpya pātram aśvārtham acyutam pratīkṣamāṇas tatraiva dīkṣitaḥ saṃvyatiṣṭhata pitṝṇāṃ padavīṃ gatvā sa dadarśa hariṃ prabhum mūrdhnā praṇamya taṃ devaṃ prahvībhāvena cāsthitaḥ prādāc ca tasmai bhagavān harir nārāyaṇo varam akṣayaṃ vaṃśam ikṣvākoḥ kīrtiṃ cāpy anivartinīm tataḥ sa bhagavān devo dattvā cāśvaṃvaraṃ dadau sagarāya mahārāja putraṃ samudraṃ ca vibhuḥ svarge vāsaṃ tathākṣayam,अंशुमन्तं तदाज्ञाप्य पात्रम् अश्वार्थम् अच्युतम् प्रतीक्षमाणस् तत्रैव दीक्षितः संव्यतिष्ठत पितॄणां पदवीं गत्वा स ददर्श हरिं प्रभुम् मूर्ध्ना प्रणम्य तं देवं प्रह्वीभावेन चास्थितः प्रादाच् च तस्मै भगवान् हरिर् नारायणो वरम् अक्षयं वंशम् इक्ष्वाकोः कीर्तिं चाप्य् अनिवर्तिनीम् ततः स भगवान् देवो दत्त्वा चाश्वंवरं ददौ सगराय महाराज पुत्रं समुद्रं च विभुः स्वर्गे वासं तथाक्षयम्
10,52,HV_10.52,putrāṇāṃ cākṣayāṃl lokāṃs tasya yecakṣuṣā hatāḥ samudraś cārghyam ādāya vavande taṃ mahīpatim sāgaratvaṃ ca lebhe sa karmaṇā tena tasya ha,पुत्राणां चाक्षयांल् लोकांस् तस्य येचक्षुषा हताः समुद्रश् चार्घ्यम् आदाय ववन्दे तं महीपतिम् सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य ह
10,53,HV_10.53,taṃ cāśvamedhikaṃ so 'śvaṃ samudrād upalabdhavān ājahārāśvamedhānāṃ śataṃ sa sumahāyaśāḥ putrāṇāṃ ca sahasrāṇi ṣaṣṭis tasyeti naḥ śrutam,तं चाश्वमेधिकं सो ऽश्वं समुद्राद् उपलब्धवान् आजहाराश्वमेधानां शतं स सुमहायशाः पुत्राणां च सहस्राणि षष्टिस् तस्येति नः श्रुतम्
10,54,HV_10.54,sagarasyātmajā vīrāḥ kathaṃ jātā mahābalāḥ vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhinā kena vā dvija,सगरस्यात्मजा वीराः कथं जाता महाबलाः विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन वा द्विज
10,55,HV_10.55,dve bhārye sagarasyāstāṃ tapasā dagdhakilbiṣe jyeṣṭhāvidarbhaduhitā keśinī nāma viśrutā kanīyasī tu yā tasya patnī paramadharmiṇī ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi aurvas tābhyāṃ varaṃ prādāt tan nibodha narādhipa,द्वे भार्ये सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्बिषे ज्येष्ठाविदर्भदुहिता केशिनी नाम विश्रुता कनीयसी तु या तस्य पत्नी परमधर्मिणी अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि और्वस् ताभ्यां वरं प्रादात् तन् निबोध नराधिप
10,56,HV_10.56,ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi gṛhṇātv ekā tarasvinām ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā yatheṣṭaṃ varayatv iti,षष्टिं पुत्रसहस्राणि गृह्णात्व् एका तरस्विनाम् एकं वंशधरं त्व् एका यथेष्टं वरयत्व् इति
10,57,HV_10.57,tatraikā jagṛhe putrāṃl lubdhā śūrān bahūṃs tathā ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā tathety āha tato muniḥ,तत्रैका जगृहे पुत्रांल् लुब्धा शूरान् बहूंस् तथा एकं वंशधरं त्व् एका तथेत्य् आह ततो मुनिः
10,58,HV_10.58,keśiny asūta sagarād asamañjasamātmajam rājā pañcajano nāma babhūva sumahābalaḥ itarā suṣuve tumbaṃ bījapūrṇām iti śrutiḥ,केशिन्य् असूत सगराद् असमञ्जसमात्मजम् राजा पञ्चजनो नाम बभूव सुमहाबलः इतरा सुषुवे तुम्बं बीजपूर्णाम् इति श्रुतिः
10,59,HV_10.59,tatra ṣaṣṭisahasrāṇi garbhās te tilasaṃmitāḥ saṃbabhūvur yathākālaṃ vavṛdhuś ca yathāsukham,तत्र षष्टिसहस्राणि गर्भास् ते तिलसंमिताः संबभूवुर् यथाकालं ववृधुश् च यथासुखम्
10,60,HV_10.60,ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tān garbhān nidadhus tataḥ dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt tāvatīḥ poṣaṇe nṛpa,घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान् गर्भान् निदधुस् ततः धात्रीश् चैकैकशः प्रादात् तावतीः पोषणे नृप
10,61,HV_10.61,tato daśasu māseṣu samuttasthur yathākramam kumārās te yathākālaṃ sagaraprītivardhanāḥ,ततो दशसु मासेषु समुत्तस्थुर् यथाक्रमम् कुमारास् ते यथाकालं सगरप्रीतिवर्धनाः
10,62,HV_10.62,ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tasyaivam abhavan nṛpa śukrād alābūmadhyād vai jātāni pṛthivīpateḥ,षष्टिः पुत्रसहस्राणि तस्यैवम् अभवन् नृप शुक्राद् अलाबूमध्याद् वै जातानि पृथिवीपतेः
10,63,HV_10.63,teṣāṃ nārāyaṇaṃ tejaḥ praviṣṭānāṃ mahātmanām ekaḥ pañcajano nāma putro rājā babhūva ha,तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानां महात्मनाम् एकः पञ्चजनो नाम पुत्रो राजा बभूव ह
10,64,HV_10.64,asamañja iti prāhus tasya putro'ṃśumān abhūt sutaḥ pañcajanasyāsīd aṃśumān nāma vīryavān dilīpas tasya tanayaḥ khaṭvāṅga iti viśrutaḥ,असमञ्ज इति प्राहुस् तस्य पुत्रोऽंशुमान् अभूत् सुतः पञ्चजनस्यासीद् अंशुमान् नाम वीर्यवान् दिलीपस् तस्य तनयः खट्वाङ्ग इति विश्रुतः
10,65,HV_10.65,yena svargād ihāgatya muhūrtaṃ prāpya jīvitam trayo 'bhisaṃdhitā lokā buddhyā satyena cānagha,येन स्वर्गाद् इहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् त्रयो ऽभिसंधिता लोका बुद्ध्या सत्येन चानघ
10,66,HV_10.66,dilīpasya tu dāyādo mahārājo bhagīrathaḥ yaḥ sa gaṅgāṃ saricchreṣṭhām avātārayata prabhuḥ kīrtimān sa mahābhāgaḥ śakratulyaparākramaḥ samudram ānayac caināṃ duhitṛtve tv akalpayat,दिलीपस्य तु दायादो महाराजो भगीरथः यः स गङ्गां सरिच्छ्रेष्ठाम् अवातारयत प्रभुः कीर्तिमान् स महाभागः शक्रतुल्यपराक्रमः समुद्रम् आनयच् चैनां दुहितृत्वे त्व् अकल्पयत्
10,67,HV_10.67,tasmād bhāgīrathī gaṅgā kathyate vaṃśacintakaiḥ bhagīrathasuto rājā śruta ity abhiviśrutaḥ nābhāgas tu śrutasyāsīt putraḥ paramadhārmikaḥ,तस्माद् भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशचिन्तकैः भगीरथसुतो राजा श्रुत इत्य् अभिविश्रुतः नाभागस् तु श्रुतस्यासीत् पुत्रः परमधार्मिकः
10,68,HV_10.68,ambarīṣas tu nābhāgiḥ sindhudvīpapitābhavat ayutājit tu dāyādaḥ sindhudvīpasya vīryavān,अम्बरीषस् तु नाभागिः सिन्धुद्वीपपिताभवत् अयुताजित् तु दायादः सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान्
10,69,HV_10.69,ayutājitsutas tv āsīd ṛtaparṇo mahāyaśāḥ divyākṣahṛdayajño vai rājā nalasakho balī,अयुताजित्सुतस् त्व् आसीद् ऋतपर्णो महायशाः दिव्याक्षहृदयज्ञो वै राजा नलसखो बली
10,70,HV_10.70,ṛtaparṇasutas tv āsīd ārtaparṇir mahīpatiḥ sudāsas tasya tanayo rājā indrasakho 'bhavat sudāsasya sutas tv āsīt saudāso nāma pārthivaḥ khyātaḥ kalmāṣapādo vai nāmnā mitrasaho 'bhavat,ऋतपर्णसुतस् त्व् आसीद् आर्तपर्णिर् महीपतिः सुदासस् तस्य तनयो राजा इन्द्रसखो ऽभवत् सुदासस्य सुतस् त्व् आसीत् सौदासो नाम पार्थिवः ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहो ऽभवत्
10,71,HV_10.71,vasiṣṭhas tumahātejāḥ kṣetre kalmāṣapādake aśmakaṃ janayām āsa ikṣvākukulavṛddhaye aśmakāc caiva kārūṣo mūlakastatsuto 'bhavat mūlakasyāpi dharmātmā rājā śataratho 'bhavat dalas tasyātmajaś cāpi tato jajñe śalo nṛpaḥ ūrṇo nāma sa dharmātmā śalaputro babhūva ha putro viśvasahas tasya pitṛkanyā vyajāyata rajo nāma sutas tasya śṛṅkhalas tasya cātmajaḥ kalmāṣapādasya sutaḥ sarvakarmeti viśrutaḥ anaraṇyas tu putro 'bhūd viśrutaḥ sarvakarmaṇaḥ,वसिष्ठस् तुमहातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके अश्मकं जनयाम् आस इक्ष्वाकुकुलवृद्धये अश्मकाच् चैव कारूषो मूलकस्तत्सुतो ऽभवत् मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथो ऽभवत् दलस् तस्यात्मजश् चापि ततो जज्ञे शलो नृपः ऊर्णो नाम स धर्मात्मा शलपुत्रो बभूव ह पुत्रो विश्वसहस् तस्य पितृकन्या व्यजायत रजो नाम सुतस् तस्य शृङ्खलस् तस्य चात्मजः कल्माषपादस्य सुतः सर्वकर्मेति विश्रुतः अनरण्यस् तु पुत्रो ऽभूद् विश्रुतः सर्वकर्मणः
10,72,HV_10.72,anaraṇyasuto nighno nighnaputrau babhūvatuḥ anamitro raghuś caiva pārthivarṣabhasattamau,अनरण्यसुतो निघ्नो निघ्नपुत्रौ बभूवतुः अनमित्रो रघुश् चैव पार्थिवर्षभसत्तमौ
10,73,HV_10.73,anamitrasutaḥ stambaḥ śaṅkhaṇas tasya cātmajaḥ anamitras tu dharmātmā vidvān duliduho 'bhavat dilīpas tasya tanayo rāmasya prapitāmahaḥ dīrghabāhur dilīpasya raghur nāmnābhavat sutaḥ,अनमित्रसुतः स्तम्बः शङ्खणस् तस्य चात्मजः अनमित्रस् तु धर्मात्मा विद्वान् दुलिदुहो ऽभवत् दिलीपस् तस्य तनयो रामस्य प्रपितामहः दीर्घबाहुर् दिलीपस्य रघुर् नाम्नाभवत् सुतः
10,74,HV_10.74,ayodhyāyāṃmahārāja raghur āsīn mahābalaḥ ajas tu rāghuto jajñe tathā daśaratho 'py ajāt rāmo daśarathāj jajñe dharmārāmo mahāyaśāḥ,अयोध्यायांमहाराज रघुर् आसीन् महाबलः अजस् तु राघुतो जज्ञे तथा दशरथो ऽप्य् अजात् रामो दशरथाज् जज्ञे धर्मारामो महायशाः
10,75,HV_10.75,rāmasya tanayo jajñe kuśa ity abhiviśrutaḥ atithis tu kuśāj jajñe niṣadhas tasya cātmajaḥ,रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्य् अभिविश्रुतः अतिथिस् तु कुशाज् जज्ञे निषधस् तस्य चात्मजः
10,76,HV_10.76,niṣadhasya nalaḥ putro nabhaḥ putro nalasya tu nabhasaḥ puṇḍarīkas tu kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ,निषधस्य नलः पुत्रो नभः पुत्रो नलस्य तु नभसः पुण्डरीकस् तु क्षेमधन्वा ततः स्मृतः
10,77,HV_10.77,kṣemadhanvasutas tv āsīd devānīkaḥ pratāpavān āsīd ahīnagur nāma devānīkātmajaḥ prabhuḥ devānīkasya dāyādo 'hīnagas tu pratāpavān ahīnagos tu dāyādaḥ sahasvān nāma pārthivaḥ,क्षेमधन्वसुतस् त्व् आसीद् देवानीकः प्रतापवान् आसीद् अहीनगुर् नाम देवानीकात्मजः प्रभुः देवानीकस्य दायादो ऽहीनगस् तु प्रतापवान् अहीनगोस् तु दायादः सहस्वान् नाम पार्थिवः
10,78,HV_10.78,sudhanvanaḥ sutaś caiva tatojajñe nalo nṛpa uktho nāma sa dharmātmā nalaputro babhūva ha vajranābhaḥ sutas tasya ukthasya ca mahātmanaḥ pāriyātro mahāyaśāḥ nalas tasyātmajaś caiva śaṅkhas tasya suto vidvān dhyuṣitāśva iti śrutaḥ dhyuṣitāśvasuto vidvān rājā viśvasahaḥ kila sudarśanaḥ sutas tasya agnivarṇaḥ sudarśanāt agnivarṇasya śīghras tu śīghrasya tu maruḥ sutaḥ marus tu yogam āsthāya kalāpadvīpam āsthitaḥ tasyāsīd viśrutavataḥ putro rājā bṛhadbalaḥ prasusruto marusutaḥ susaṃdhis tasya cātmajaḥ susaṃdhes tu suto marṣaḥ sahasrān nāma nāmataḥ āsīt sahasrataḥ putro rājā viśrutavān iti nalau dvāv eva vikhyātau purāṇe bharatarṣabha vīrasenātmajaś caiva yaś cekṣvākukulodvahaḥ,सुधन्वनः सुतश् चैव ततोजज्ञे नलो नृप उक्थो नाम स धर्मात्मा नलपुत्रो बभूव ह वज्रनाभः सुतस् तस्य उक्थस्य च महात्मनः पारियात्रो महायशाः नलस् तस्यात्मजश् चैव शङ्खस् तस्य सुतो विद्वान् ध्युषिताश्व इति श्रुतः ध्युषिताश्वसुतो विद्वान् राजा विश्वसहः किल सुदर्शनः सुतस् तस्य अग्निवर्णः सुदर्शनात् अग्निवर्णस्य शीघ्रस् तु शीघ्रस्य तु मरुः सुतः मरुस् तु योगम् आस्थाय कलापद्वीपम् आस्थितः तस्यासीद् विश्रुतवतः पुत्रो राजा बृहद्बलः प्रसुस्रुतो मरुसुतः सुसंधिस् तस्य चात्मजः सुसंधेस् तु सुतो मर्षः सहस्रान् नाम नामतः आसीत् सहस्रतः पुत्रो राजा विश्रुतवान् इति नलौ द्वाव् एव विख्यातौ पुराणे भरतर्षभ वीरसेनात्मजश् चैव यश् चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः
10,79,HV_10.79,ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ prādhānyeneha kīrtitāḥ ete vivasvato vaṃśe rājāno bhūritejasaḥ,इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येनेह कीर्तिताः एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरितेजसः
10,80,HV_10.80,paṭhan samyag imāṃ sṛṣṭim ādityasya vivasvataḥ śrāddhadevasya devasya prajānāṃ puṣṭidasya ca prajānān eti sāyujyam ādityasya vivasvataḥ,पठन् सम्यग् इमां सृष्टिम् आदित्यस्य विवस्वतः श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च प्रजानान् एति सायुज्यम् आदित्यस्य विवस्वतः
11,1,HV_11.1,vipāpmā virajāścaiva āyuṣmāṃś ca bhavaty uta kathaṃ vai śrāddhadevatvam ādityasya vivasvataḥ śrotum icchāmi viprāgrya śrāddhasya ca paraṃ vidhaṃ pitṝṇām ādisargaṃ ca ka ete pitaraḥ smṛtāḥ,विपाप्मा विरजाश्चैव आयुष्मांश् च भवत्य् उत कथं वै श्राद्धदेवत्वम् आदित्यस्य विवस्वतः श्रोतुम् इच्छामि विप्राग्र्य श्राद्धस्य च परं विधं पितॄणाम् आदिसर्गं च क एते पितरः स्मृताः
11,2,HV_11.2,evaṃ ca śrutam asmābhiḥ kathyamānaṃ dvijātibhiḥ svargasthāḥ pitaro nye sma devānām api devatāḥ iti devavidaḥ prāhur etad icchāmi vedituṃ,एवं च श्रुतम् अस्माभिः कथ्यमानं द्विजातिभिः स्वर्गस्थाः पितरो न्ये स्म देवानाम् अपि देवताः इति देवविदः प्राहुर् एतद् इच्छामि वेदितुं
11,3,HV_11.3,yāvantaś ca gaṇāḥ proktā yac ca teṣāṃ paraṃ balam yathā ca kṛtam asmābhiḥ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn,यावन्तश् च गणाः प्रोक्ता यच् च तेषां परं बलम् यथा च कृतम् अस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्
11,4,HV_11.4,prītāś ca pitaro yena śreyasā yojayanti hi etad vai śrotum icchāmi pitṝṇāṃ sargam uttamam,प्रीताश् च पितरो येन श्रेयसा योजयन्ति हि एतद् वै श्रोतुम् इच्छामि पितॄणां सर्गम् उत्तमम्
11,5,HV_11.5,hanta te kathayiṣyāmi pitṝṇāṃ sargam uttamam mārkaṇḍeyena kathitaṃ bhīṣmāya paripṛcchate,हन्त ते कथयिष्यामि पितॄणां सर्गम् उत्तमम् मार्कण्डेयेन कथितं भीष्माय परिपृच्छते
11,6,HV_11.6,apṛcchad dharmarājo hi śaratalpagataṃ purā evam eva purā praśnaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi,अपृच्छद् धर्मराजो हि शरतल्पगतं पुरा एवम् एव पुरा प्रश्नं यन् मां त्वं परिपृच्छसि
11,7,HV_11.7,tat te nupūrvyā vakṣyāmi bhīṣmeṇodāhṛtaṃ yathā gītaṃ sanatkumāreṇa mārkaṇḍeyāya pṛcchate,तत् ते नुपूर्व्या वक्ष्यामि भीष्मेणोदाहृतं यथा गीतं सनत्कुमारेण मार्कण्डेयाय पृच्छते
11,8,HV_11.8,bhīṣmas tu dharmarājāya proktavān etad acyuta puṣṭikāmena dharmajña kathaṃ puṣṭir avāpyate etad ākhyātam icchāmi kiṃ kurvāṇo na śocati,भीष्मस् तु धर्मराजाय प्रोक्तवान् एतद् अच्युत पुष्टिकामेन धर्मज्ञ कथं पुष्टिर् अवाप्यते एतद् आख्यातम् इच्छामि किं कुर्वाणो न शोचति
11,9,HV_11.9,śrāddhaiḥ prīṇāti hi pitṝn sarvakāmaphalais tu yaḥ tatparaḥ prayataḥ śrāddhī pretya ceha ca modate,श्राद्धैः प्रीणाति हि पितॄन् सर्वकामफलैस् तु यः तत्परः प्रयतः श्राद्धी प्रेत्य चेह च मोदते
11,10,HV_11.10,pitaro dharmakāmasya prajākāmasya cābhibho puṣṭikāmasya puṣṭiṃ ca prayacchanti yudhiṣṭhira,पितरो धर्मकामस्य प्रजाकामस्य चाभिभो पुष्टिकामस्य पुष्टिं च प्रयच्छन्ति युधिष्ठिर
11,11,HV_11.11,vartante pitaraḥ svarge keṣāṃcin narake punaḥ prāṇināṃ niyataṃ hy uktam karmajaṃ phalam ucyate,वर्तन्ते पितरः स्वर्गे केषांचिन् नरके पुनः प्राणिनां नियतं ह्य् उक्तम् कर्मजं फलम् उच्यते
11,12,HV_11.12,śrāddhāni caiva kurvanti phalakāmā na saṃśayaḥ abhisaṃdhāya pitaraṃ pituṣ ca pitaraṃ tathā pituḥ pitāmahaṃ caiva triṣu piṇḍeśu nityadā,श्राद्धानि चैव कुर्वन्ति फलकामा न संशयः अभिसंधाय पितरं पितुष् च पितरं तथा पितुः पितामहं चैव त्रिषु पिण्डेशु नित्यदा
11,13,HV_11.13,tāni śrāddhāni dattāni kathaṃ gacchanty atho pitṝn kathaṃ ca śaktās te dātuṃ nirayasthāḥ phalaṃ punaḥ ke vā te pitaro nye sma kān yajāmo vayaṃ punaḥ,तानि श्राद्धानि दत्तानि कथं गच्छन्त्य् अथो पितॄन् कथं च शक्तास् ते दातुं निरयस्थाः फलं पुनः के वा ते पितरो न्ये स्म कान् यजामो वयं पुनः
11,14,HV_11.14,ke ca lokā na jānīmo vayaṃ punar upasthitāḥ devā api pitṝn svarge yajantīti ca naḥ śrutaṃ etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute,के च लोका न जानीमो वयं पुनर् उपस्थिताः देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्तीति च नः श्रुतं एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते
11,15,HV_11.15,sa bhavān kathayatv enāṃ kathām amitabuddhimān yathā dattaṃ pitṝṇāṃ vai tāraṇāyeha kalpate,स भवान् कथयत्व् एनां कथाम् अमितबुद्धिमान् यथा दत्तं पितॄणां वै तारणायेह कल्पते
11,16,HV_11.16,atra te vartayiṣyāmi yathātattvam ariṃdama ye ca te pitaro nye sma yān yajāmo vayaṃ punaḥ pitrā mama purā gītaṃ lokāntaragatena vai,अत्र ते वर्तयिष्यामि यथातत्त्वम् अरिंदम ये च ते पितरो न्ये स्म यान् यजामो वयं पुनः पित्रा मम पुरा गीतं लोकान्तरगतेन वै
11,17,HV_11.17,śrāddhakāle mama pitur mayā piṇḍaḥ samudyataḥ taṃ pitā mama hastena bhittvā bhūmim ayācata,श्राद्धकाले मम पितुर् मया पिण्डः समुद्यतः तं पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिम् अयाचत
11,18,HV_11.18,hastābharaṇapūrṇena keyūrabharitena ca raktāṅgulitalenātha yathā dṛṣṭaḥ purā mayā,हस्ताभरणपूर्णेन केयूरभरितेन च रक्ताङ्गुलितलेनाथ यथा दृष्टः पुरा मया
11,19,HV_11.19,naiṣa kalpavidhir dṛṣṭa iti niścitya cāpy aham kuśeṣv eva tadā piṇḍaṃ dattavān avicārayan,नैष कल्पविधिर् दृष्ट इति निश्चित्य चाप्य् अहम् कुशेष्व् एव तदा पिण्डं दत्तवान् अविचारयन्
11,20,HV_11.20,tataḥ pitā me suprīto vācā madhurayā tadā uvāca bharataśreṣṭha prīyamāṇo mayānagha,ततः पिता मे सुप्रीतो वाचा मधुरया तदा उवाच भरतश्रेष्ठ प्रीयमाणो मयानघ
11,21,HV_11.21,tvayā dāyādavān asmi kṛtārtho mutra ceha ca satputreṇa tvayā putra dharmajñena vipaścitā,त्वया दायादवान् अस्मि कृतार्थो मुत्र चेह च सत्पुत्रेण त्वया पुत्र धर्मज्ञेन विपश्चिता
11,22,HV_11.22,yathā caturthaṃ dharmasya rakṣitā labhate phalam pāpasya hi tathā mūḍhaḥ phalaṃ prāpnoty arakṣitā mayā ca tava jijñāsā prayuktaiṣā dṛḍhavrata vyavasthānaṃ ca dharmeṣu kartuṃ lokasya cānagha,यथा चतुर्थं धर्मस्य रक्षिता लभते फलम् पापस्य हि तथा मूढः फलं प्राप्नोत्य् अरक्षिता मया च तव जिज्ञासा प्रयुक्तैषा दृढव्रत व्यवस्थानं च धर्मेषु कर्तुं लोकस्य चानघ
11,23,HV_11.23,pramāṇaṃ yad dhi kurute dharmācāreṣu pārthivaḥ prajās tad anuvartante pramāṇācaritaṃ sadā,प्रमाणं यद् धि कुरुते धर्माचारेषु पार्थिवः प्रजास् तद् अनुवर्तन्ते प्रमाणाचरितं सदा
11,24,HV_11.24,tvayā ca bharataśreṣṭha vedadharmāś ca śāśvatāḥ kṛtāḥ pramāṇaṃ prītiś ca mama nirvartitātulā,त्वया च भरतश्रेष्ठ वेदधर्माश् च शाश्वताः कृताः प्रमाणं प्रीतिश् च मम निर्वर्तितातुला
11,25,HV_11.25,tasmāt tavāhaṃ suprītaḥ prītyā varam anuttamam dadāni tvaṃ pratīcchasva triṣu lokeṣu durlabham,तस्मात् तवाहं सुप्रीतः प्रीत्या वरम् अनुत्तमम् ददानि त्वं प्रतीच्छस्व त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्
11,26,HV_11.26,na te prabhavitā mṛtyur yāvaj jīvitum icchasi tvatto bhyanujñāṃ saṃprāpya mṛtyuḥ prabhavitā tava,न ते प्रभविता मृत्युर् यावज् जीवितुम् इच्छसि त्वत्तो भ्यनुज्ञां संप्राप्य मृत्युः प्रभविता तव
11,27,HV_11.27,kiṃ vā te prārthitaṃ bhūyo dadāni varam uttamam tad brūhi bharataśreṣṭha yat te manasi vartate,किं वा ते प्रार्थितं भूयो ददानि वरम् उत्तमम् तद् ब्रूहि भरतश्रेष्ठ यत् ते मनसि वर्तते
11,28,HV_11.28,ity uktavantaṃ tam aham abhivādya kṛtāñjaliḥ abruvaṃ kṛtakṛtyo haṃ prasanne tvayi sattama,इत्य् उक्तवन्तं तम् अहम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः अब्रुवं कृतकृत्यो हं प्रसन्ने त्वयि सत्तम
11,29,HV_11.29,yadi tv anugrahaṃ bhūyas tvatto rhāmi mahādyute praśnam icchāmy ahaṃ kiṃcid vyāhṛtaṃ bhavatā svayam,यदि त्व् अनुग्रहं भूयस् त्वत्तो र्हामि महाद्युते प्रश्नम् इच्छाम्य् अहं किंचिद् व्याहृतं भवता स्वयम्
11,30,HV_11.30,sa mām uvāca dharmātmā brūhi bhīṣma yad icchasi chettāsmi saṃśayaṃ tāta yan māṃ pṛcchasi bhārata,स माम् उवाच धर्मात्मा ब्रूहि भीष्म यद् इच्छसि छेत्तास्मि संशयं तात यन् मां पृच्छसि भारत
11,31,HV_11.31,apṛcchaṃ tam ahaṃ tāta tatrāntarhitam eva ca gataṃ sukṛtināṃ lokaṃ jātakautūhalas tadā,अपृच्छं तम् अहं तात तत्रान्तर्हितम् एव च गतं सुकृतिनां लोकं जातकौतूहलस् तदा
11,32,HV_11.32,śrūyante pitaro devā devānām api devatāḥ te vātha pitaro nye vā kān yajāmo vayaṃ punaḥ,श्रूयन्ते पितरो देवा देवानाम् अपि देवताः ते वाथ पितरो न्ये वा कान् यजामो वयं पुनः
11,33,HV_11.33,kathaṃ ca dattam asmābhiḥ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn lokāntaragatāṃs tāta kiṃ nu śrāddhasya vai phalam,कथं च दत्तम् अस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् लोकान्तरगतांस् तात किं नु श्राद्धस्य वै फलम्
11,34,HV_11.34,kān yajanti sma lokā vai sadevanaradānavāḥ sayakṣoragagandharvāḥ sakiṃnaramahoragāḥ atra me saṃśayas tīvraḥ kautūhalam atīva ca tad brūhi mama dharmajña sarvajño hy asi me mataḥ,कान् यजन्ति स्म लोका वै सदेवनरदानवाः सयक्षोरगगन्धर्वाः सकिंनरमहोरगाः अत्र मे संशयस् तीव्रः कौतूहलम् अतीव च तद् ब्रूहि मम धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्य् असि मे मतः
11,35,HV_11.35,etac chrutvā vacas tasya bhīṣmasyovāca vai pitā saṃkṣepeṇaiva te vakṣye yan māṃ pṛcchasi bhārata pitṝṇāṃ kāraṇaṃ śrāddhe phalaṃ dattasya cānagha pitaraś ca yathodbhūtāḥ śṛṇu sarvaṃ samāhitaḥ,एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य भीष्मस्योवाच वै पिता संक्षेपेणैव ते वक्ष्ये यन् मां पृच्छसि भारत पितॄणां कारणं श्राद्धे फलं दत्तस्य चानघ पितरश् च यथोद्भूताः शृणु सर्वं समाहितः
11,36,HV_11.36,ādidevasutās tāta pitaro divi devatāḥ tān yajanti sma lokā vai sadevanaradānavāḥ sayakṣarakṣogandharvāḥ sakiṃnaramahoragāḥ,आदिदेवसुतास् तात पितरो दिवि देवताः तान् यजन्ति स्म लोका वै सदेवनरदानवाः सयक्षरक्षोगन्धर्वाः सकिंनरमहोरगाः
11,37,HV_11.37,āpyāyitāś ca te śrāddhaiḥ punar āpyāyayanti vai jagat sadevagandharvam iti brahmānuśāsanam,आप्यायिताश् च ते श्राद्धैः पुनर् आप्याययन्ति वै जगत् सदेवगन्धर्वम् इति ब्रह्मानुशासनम्
11,38,HV_11.38,tān yajasva mahābhāgāñ śrāddhī śrāddhair atandritaḥ te te śreyo vidhāsyanti sarvakāmaphalapradāḥ,तान् यजस्व महाभागाञ् श्राद्धी श्राद्धैर् अतन्द्रितः ते ते श्रेयो विधास्यन्ति सर्वकामफलप्रदाः
11,39,HV_11.39,tvayaivārādhyamānās te nāmagotrādikīrtanaiḥ asmān āpyāyayiṣyanti svargasthān api bhārata,त्वयैवाराध्यमानास् ते नामगोत्रादिकीर्तनैः अस्मान् आप्याययिष्यन्ति स्वर्गस्थान् अपि भारत
11,40,HV_11.40,mārkaṇḍeyas tu te śeṣam etat sarvaṃ vadiṣyati eṣa vai pitṛbhaktaś ca viditātmā ca bhārgavaḥ,मार्कण्डेयस् तु ते शेषम् एतत् सर्वं वदिष्यति एष वै पितृभक्तश् च विदितात्मा च भार्गवः
11,41,HV_11.41,upasthitaś ca śrāddhe dya mamaivānugrahāya vai enaṃ pṛccha mahābhāgam ity uktvāntaradhīyata,उपस्थितश् च श्राद्धे द्य ममैवानुग्रहाय वै एनं पृच्छ महाभागम् इत्य् उक्त्वान्तरधीयत
12,1,HV_12.1,tato haṃ tasya vacanān mārkaṇḍeyaṃ samāhitaḥ praśnaṃ tam evānvapṛcchaṃ yan me pṛṣṭaḥ purā pitā,ततो हं तस्य वचनान् मार्कण्डेयं समाहितः प्रश्नं तम् एवान्वपृच्छं यन् मे पृष्टः पुरा पिता
12,2,HV_12.2,sa mām uvāca dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ bhīṣma vakṣyāmi tattvena śṛṇuṣva prayato nagha,स माम् उवाच धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः भीष्म वक्ष्यामि तत्त्वेन शृणुष्व प्रयतो नघ
12,3,HV_12.3,mayāpi hi prasādād vai dīrghāyuṣṭvaṃ pituḥ prabho pitṛbhaktyaiva labdhaṃ ca prāgloke paramaṃ yaśaḥ,मयापि हि प्रसादाद् वै दीर्घायुष्ट्वं पितुः प्रभो पितृभक्त्यैव लब्धं च प्राग्लोके परमं यशः
12,4,HV_12.4,so haṃ yugasya paryante bahuvarṣasahasrike adhiruhya giriṃ meruṃ tapo tapyaṃ suduścaram,सो हं युगस्य पर्यन्ते बहुवर्षसहस्रिके अधिरुह्य गिरिं मेरुं तपो तप्यं सुदुश्चरम्
12,5,HV_12.5,tataḥ kadācit paśyāmi divaṃ prajvālya tejasā vimānaṃ mahad āyāntam uttareṇa gires tadā,ततः कदाचित् पश्यामि दिवं प्रज्वाल्य तेजसा विमानं महद् आयान्तम् उत्तरेण गिरेस् तदा
12,6,HV_12.6,apaśyaṃ tatra caivāhaṃ śayānaṃ dīptatejasam aṅguṣṭhamātraṃ puruṣam agnāv agnim ivāhitam,अपश्यं तत्र चैवाहं शयानं दीप्ततेजसम् अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषम् अग्नाव् अग्निम् इवाहितम्
12,7,HV_12.7,so haṃ tasmai namas kṛtvā praṇamya śirasā prabhum saṃniviṣṭaṃ vimānasthaṃ pādyārghyābhyāṃ apūjayam,सो हं तस्मै नमस् कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम् संनिविष्टं विमानस्थं पाद्यार्घ्याभ्यां अपूजयम्
12,8,HV_12.8,apṛcchaṃ caiva durdharṣaṃ vidyāma tvām kathaṃ prabho daivataṃ hy asi devānām iti me vartate matiḥ,अपृच्छं चैव दुर्धर्षं विद्याम त्वाम् कथं प्रभो दैवतं ह्य् असि देवानाम् इति मे वर्तते मतिः
12,9,HV_12.9,sa mām uvāca dharmātmā smayamāna ivānagha na te tapaḥ sucaritaṃ yena māṃ nāvabudhyase,स माम् उवाच धर्मात्मा स्मयमान इवानघ न ते तपः सुचरितं येन मां नावबुध्यसे
12,10,HV_12.10,kṣaṇenaiva pramāṇaṃ sa bibhrad anyad anuttamam rūpeṇa na mayā kaścid dṛṣṭapūrvaḥ pumān kvacit,क्षणेनैव प्रमाणं स बिभ्रद् अन्यद् अनुत्तमम् रूपेण न मया कश्चिद् दृष्टपूर्वः पुमान् क्वचित्
12,11,HV_12.11,sa mām uvāca tejasvī vācā madhurayā punaḥ kautūhalaparijñāne yat tad brahman dadāmi te viddhi māṃ brahmaṇaḥ putraṃ mānasaṃ pūrvajaṃ prabho tapovīryāt samutpannaṃ nārāyaṇaguṇātmakam,स माम् उवाच तेजस्वी वाचा मधुरया पुनः कौतूहलपरिज्ञाने यत् तद् ब्रह्मन् ददामि ते विद्धि मां ब्रह्मणः पुत्रं मानसं पूर्वजं प्रभो तपोवीर्यात् समुत्पन्नं नारायणगुणात्मकम्
12,12,HV_12.12,sanatkumāra iti yaḥ śruto vedeṣu vai purā so smi bhārgava bhadraṃ te kaṃ kāmaṃ karavāṇi te,सनत्कुमार इति यः श्रुतो वेदेषु वै पुरा सो स्मि भार्गव भद्रं ते कं कामं करवाणि ते
12,13,HV_12.13,ye tv anye brahmaṇaḥ putrā yavīyāṃsas tu te mama bhrātaraḥ sapta durdharṣā yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ,ये त्व् अन्ये ब्रह्मणः पुत्रा यवीयांसस् तु ते मम भ्रातरः सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः
12,14,HV_12.14,marīcir atrir bhagavān pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ aṅgirāś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ kratur vasiṣṭhaḥ pulahaḥ pulastyo tris tathāṅgirāḥ marīcis tu tathā vidvān devagandharvasevitāḥ trīṃl lokāṇ dhārayantīmān devadānavapūjitāḥ,मरीचिर् अत्रिर् भगवान् पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः अङ्गिराश् च वसिष्ठश् च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः क्रतुर् वसिष्ठः पुलहः पुलस्त्यो त्रिस् तथाङ्गिराः मरीचिस् तु तथा विद्वान् देवगन्धर्वसेविताः त्रींल् लोकाण् धारयन्तीमान् देवदानवपूजिताः
12,15,HV_12.15,vayaṃ tu yatidharmāṇa āropyātmānam ātmani prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayāmo mahāmune,वयं तु यतिधर्माण आरोप्यात्मानम् आत्मनि प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयामो महामुने
12,16,HV_12.16,yathotpannas tathaivāhaṃ kumāra iti viddhi mām tasmāt sanatkumāreti nāmaitan me pratiṣṭhitam,यथोत्पन्नस् तथैवाहं कुमार इति विद्धि माम् तस्मात् सनत्कुमारेति नामैतन् मे प्रतिष्ठितम्
12,17,HV_12.17,madbhaktyā te tapaś cīrṇaṃ mama darśanakāṅkṣayā eṣa dṛṣṭo si bhavatā kaṃ kāmaṃ karavāṇi te,मद्भक्त्या ते तपश् चीर्णं मम दर्शनकाङ्क्षया एष दृष्टो सि भवता कं कामं करवाणि ते
12,18,HV_12.18,ity uktavantaṃ tam ahaṃ pratyavocaṃ sanātanam anujñāto bhagavatā prīyatā tena bhārata,इत्य् उक्तवन्तं तम् अहं प्रत्यवोचं सनातनम् अनुज्ञातो भगवता प्रीयता तेन भारत
12,19,HV_12.19,tato ham artham etaṃ vai tam apṛcchaṃ sanātanam pṛṣṭaḥ pitṝṇāṃ sargaṃ ca phalaṃ śrāddhasya cānagha ciccheda saṃśayaṃ bhīṣma sa tu deveśvaro mama,ततो हम् अर्थम् एतं वै तम् अपृच्छं सनातनम् पृष्टः पितॄणां सर्गं च फलं श्राद्धस्य चानघ चिच्छेद संशयं भीष्म स तु देवेश्वरो मम
12,20,HV_12.20,sa mām uvāca prītātmā kathānte bahuvārṣike rame tvayāhaṃ viprarṣe śṛṇu sarvaṃ yathātatham,स माम् उवाच प्रीतात्मा कथान्ते बहुवार्षिके रमे त्वयाहं विप्रर्षे शृणु सर्वं यथातथम्
12,21,HV_12.21,devān asṛjata brahmā māṃ yakṣyantīti bhārgava tam utsṛjya tadātmānam ayajaṃs te phalārthinaḥ,देवान् असृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति भार्गव तम् उत्सृज्य तदात्मानम् अयजंस् ते फलार्थिनः
12,22,HV_12.22,te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ na sma kiṃcit prajānanti tato loko vyamuhyata,ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा विचेतसः न स्म किंचित् प्रजानन्ति ततो लोको व्यमुह्यत
12,23,HV_12.23,te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve prāyācanta pitāmaham anugrahāya lokānāṃ tatas tān abravīt prabhuḥ,ते भूयः प्रणताः सर्वे प्रायाचन्त पितामहम् अनुग्रहाय लोकानां ततस् तान् अब्रवीत् प्रभुः
12,24,HV_12.24,prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ putrāṃś ca paripṛcchadhvaṃ tato jñānam avāpsyatha,प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः पुत्रांश् च परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यथ
12,25,HV_12.25,prāyaścittakriyārthaṃ te putrān papracchur ārtavat tebhyas te prayatātmānaḥ śaśaṃsur tanayās tadā,प्रायश्चित्तक्रियार्थं ते पुत्रान् पप्रच्छुर् आर्तवत् तेभ्यस् ते प्रयतात्मानः शशंसुर् तनयास् तदा
12,26,HV_12.26,prāyaścittāni dharmajñā vāṅmanaḥkarmajāni vai śaṃsanti kuśalā nityaṃ cakṣuṣmanto hi tattvataḥ,प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वाङ्मनःकर्मजानि वै शंसन्ति कुशला नित्यं चक्षुष्मन्तो हि तत्त्वतः
12,27,HV_12.27,prāyaścittārthatattvajñā labdhasaṃjñā divaukasaḥ gamyatāṃ putrakāś ceti putrair uktāś ca te tadā,प्रायश्चित्तार्थतत्त्वज्ञा लब्धसंज्ञा दिवौकसः गम्यतां पुत्रकाश् चेति पुत्रैर् उक्ताश् च ते तदा
12,28,HV_12.28,abhiśaptās tu te devāḥ putravākyena tena vai pitāmaham upāgacchan saṃśayacchedanāya vai,अभिशप्तास् तु ते देवाः पुत्रवाक्येन तेन वै पितामहम् उपागच्छन् संशयच्छेदनाय वै
12,29,HV_12.29,tatas tān abravīd devo yūyaṃ vai brahmavādinaḥ tasmād yad uktā yūyaṃ tais tat tathā na tad anyathā,ततस् तान् अब्रवीद् देवो यूयं वै ब्रह्मवादिनः तस्माद् यद् उक्ता यूयं तैस् तत् तथा न तद् अन्यथा
12,30,HV_12.30,yūyaṃ śarīrakartāras teṣāṃ devā bhaviṣyatha te tu jñānapradātāraḥ pitaro vo na saṃśayaḥ,यूयं शरीरकर्तारस् तेषां देवा भविष्यथ ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः
12,31,HV_12.31,anyonyapitaro yūyaṃ te caiveti nibodhata devāś ca pitaraś caiva tad budhyadhvaṃ divaukasaḥ,अन्योन्यपितरो यूयं ते चैवेति निबोधत देवाश् च पितरश् चैव तद् बुध्यध्वं दिवौकसः
12,32,HV_12.32,tatas te punar āgamya putrān ūcur divaukasaḥ brahmaṇā chinnasaṃdehāḥ prītimantaḥ parasparam,ततस् ते पुनर् आगम्य पुत्रान् ऊचुर् दिवौकसः ब्रह्मणा छिन्नसंदेहाः प्रीतिमन्तः परस्परम्
12,33,HV_12.33,yūyaṃ vai pitaro smākaṃ yair vayaṃ pratibodhitāḥ dharmajñāḥ kaś ca vaḥ kāmaḥ ko varo vaḥ pradīyatām yad uktaṃ caiva yuṣmābhis tat tathā na tad anyathā,यूयं वै पितरो स्माकं यैर् वयं प्रतिबोधिताः धर्मज्ञाः कश् च वः कामः को वरो वः प्रदीयताम् यद् उक्तं चैव युष्माभिस् तत् तथा न तद् अन्यथा
12,34,HV_12.34,uktāś ca yasmād yuṣmābhiḥ putrakā iti vai vayam tasmād bhavantaḥ pitaro bhaviṣyanti na saṃśayaḥ,उक्ताश् च यस्माद् युष्माभिः पुत्रका इति वै वयम् तस्माद् भवन्तः पितरो भविष्यन्ति न संशयः
12,35,HV_12.35,yo niṣṭvā ca pitṝn śrāddhaiḥ kriyāḥ kāścit kariṣyati rākṣasā dānavā nāgāḥ phalaṃ prāpsyanti tasya tat,यो निष्ट्वा च पितॄन् श्राद्धैः क्रियाः काश्चित् करिष्यति राक्षसा दानवा नागाः फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्
12,36,HV_12.36,śrāddhair āpyāyitāś caiva pitaraḥ somam avyayam āpyāyyamānaṃ yuṣmābhir vardhayiṣyanti nityadā,श्राद्धैर् आप्यायिताश् चैव पितरः सोमम् अव्ययम् आप्याय्यमानं युष्माभिर् वर्धयिष्यन्ति नित्यदा
12,37,HV_12.37,śrāddhair āpyāyitaḥ somo lokam āpyāyayiṣyati samudraparvatavanaṃ jaṃgamājaṃgamair vṛtam,श्राद्धैर् आप्यायितः सोमो लोकम् आप्याययिष्यति समुद्रपर्वतवनं जंगमाजंगमैर् वृतम्
12,38,HV_12.38,śrāddhāni puṣṭikāmāś ca ye kariṣyanti mānavāḥ tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāś caiva dāsyanti pitaraḥ sadā,श्राद्धानि पुष्टिकामाश् च ये करिष्यन्ति मानवाः तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश् चैव दास्यन्ति पितरः सदा
12,39,HV_12.39,śrāddhe ca ye pradāsyanti trīn piṇḍān nāmagotrataḥ sarvatra vartamānāṃs tān pitaraḥ sapitāmahāḥ bhāvayiṣyanti satataṃ śrāddhadānena pūjitāḥ,श्राद्धे च ये प्रदास्यन्ति त्रीन् पिण्डान् नामगोत्रतः सर्वत्र वर्तमानांस् तान् पितरः सपितामहाः भावयिष्यन्ति सततं श्राद्धदानेन पूजिताः
12,40,HV_12.40,evam ājñā kṛtā pūrvaṃ brahmaṇā parameṣṭhinā iti tad vacanaṃ satyaṃ bhavatv adya divaukasaḥ putrāś ca pitaraś caiva vayaṃ sarve parasparam,एवम् आज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना इति तद् वचनं सत्यं भवत्व् अद्य दिवौकसः पुत्राश् च पितरश् चैव वयं सर्वे परस्परम्
12,41,HV_12.41,ta ete pitaro devā devāś ca pitaras tathā anyonyapitaro hy ete devāś ca pitaraś ca ha,त एते पितरो देवा देवाश् च पितरस् तथा अन्योन्यपितरो ह्य् एते देवाश् च पितरश् च ह
13,1,HV_13.1,ity ukto 'haṃ bhagavatā devadevena bhāsvatā sanatkumāreṇa punaḥ pṛṣṭavān devam avyayam,इत्य् उक्तो ऽहं भगवता देवदेवेन भास्वता सनत्कुमारेण पुनः पृष्टवान् देवम् अव्ययम्
13,2,HV_13.2,saṃdeham amaraśreṣṭhaṃ bhagavantam ariṃdama nibodha tan me gāṅgeya nikhilaṃ sarvam āditaḥ,संदेहम् अमरश्रेष्ठं भगवन्तम् अरिंदम निबोध तन् मे गाङ्गेय निखिलं सर्वम् आदितः
13,3,HV_13.3,kiyanto vai pitṛgaṇāḥ kasmiṃl loke ca te gaṇāḥ vartanti devapravarā devānāṃ somavardhanāḥ,कियन्तो वै पितृगणाः कस्मिंल् लोके च ते गणाः वर्तन्ति देवप्रवरा देवानां सोमवर्धनाः
13,4,HV_13.4,saptaite japatāṃ śreṣṭha svarge pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ catvāro mūrtimanto vai traya eṣāṃ amūrtayaḥ,सप्तैते जपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः चत्वारो मूर्तिमन्तो वै त्रय एषां अमूर्तयः
13,5,HV_13.5,teṣāṃ lokaṃ visargaṃ ca kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu prabhāvaṃ ca mahattvaṃ ca vistareṇa tapodhana,तेषां लोकं विसर्गं च कीर्तयिष्यामि तच् छृणु प्रभावं च महत्त्वं च विस्तरेण तपोधन
13,6,HV_13.6,dharmamūrtidharās teṣāṃ trayo ye paramā gaṇāḥ teṣāṃ nāmāni lokāṃś ca kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu,धर्ममूर्तिधरास् तेषां त्रयो ये परमा गणाः तेषां नामानि लोकांश् च कीर्तयिष्यामि तच् छृणु
13,7,HV_13.7,lokāḥ sanātanā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ amūrtayaḥ pitṛgaṇās te vai putrāḥ prajāpateḥ,लोकाः सनातना नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः अमूर्तयः पितृगणास् ते वै पुत्राः प्रजापतेः
13,8,HV_13.8,virājasya dvijaśreṣṭha vairājā iti viśrutāḥ yajanti tān devagaṇā vidhidṛṣṭena karmanā,विराजस्य द्विजश्रेष्ठ वैराजा इति विश्रुताः यजन्ति तान् देवगणा विधिदृष्टेन कर्मना
13,9,HV_13.9,manojavāḥ svadhābhakṣāḥ sarvakāmasamanvitāḥ ete yogaṃ parityajya mahātmano bhavanty uta ete vai yogavibhraṣṭā lokān prāpya sanātanān punar yugasahasrānte jāyante brahmavādinaḥ,मनोजवाः स्वधाभक्षाः सर्वकामसमन्विताः एते योगं परित्यज्य महात्मनो भवन्त्य् उत एते वै योगविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् पुनर् युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः
13,10,HV_13.10,te prāpya tāṃ smṛtiṃ bhūyaḥ sāṃkhyayogam anuttamam yānti yogagatiṃ siddhāḥ punar āvṛttidurlabhām,ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः सांख्ययोगम् अनुत्तमम् यान्ति योगगतिं सिद्धाः पुनर् आवृत्तिदुर्लभाम्
13,11,HV_13.11,ete sma pitaras tāta yogināṃ yogavardhanāḥ āpyāyayanti ye pūrvaṃ somaṃ yogabalena vai,एते स्म पितरस् तात योगिनां योगवर्धनाः आप्याययन्ति ये पूर्वं सोमं योगबलेन वै
13,12,HV_13.12,tasmāc chrāddhāni deyāni yogināṃ dvijasattama eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ somapānāṃ anuttamaḥ,तस्माच् छ्राद्धानि देयानि योगिनां द्विजसत्तम एष वै प्रथमः कल्पः सोमपानां अनुत्तमः
13,13,HV_13.13,eteṣāṃ mānasī kanyā menā nāma mahāgireḥ patnī himavataḥ śreṣṭhā yasyā maināka ucyate,एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः पत्नी हिमवतः श्रेष्ठा यस्या मैनाक उच्यते
13,14,HV_13.14,mainākasya sutaḥ śrīmān krauñco nāma mahāgiriḥ parvatapravaraḥ śubhro nānāratnasamācitaḥ,मैनाकस्य सुतः श्रीमान् क्रौञ्चो नाम महागिरिः पर्वतप्रवरः शुभ्रो नानारत्नसमाचितः
13,15,HV_13.15,tisraḥ kanyās tu menāyāṃ janayām āsa śailarāṭ aparṇām ekaparṇāṃ ca tṛtīyām ekapāṭalām,तिस्रः कन्यास् तु मेनायां जनयाम् आस शैलराट् अपर्णाम् एकपर्णां च तृतीयाम् एकपाटलाम्
13,16,HV_13.16,tapaś carantyaḥ sumahad duścaraṃ devadānavaiḥ lokān saṃtāpayām āsus tās tisraḥ sthāṇujaṃgamān,तपश् चरन्त्यः सुमहद् दुश्चरं देवदानवैः लोकान् संतापयाम् आसुस् तास् तिस्रः स्थाणुजंगमान्
13,17,HV_13.17,nyagrodham ekaparṇā tu pāṭalaṃ caikapāṭalā āśrite dve aparṇā tu aniketā tapo 'carat daśavarṣasahasrāṇi duścaraṃ devadānavaiḥ āhāram ekaparṇena saikaparṇā samācarat pāṭalāpuṣpam ekaṃ ca vidadhe caikapāṭalā,न्यग्रोधम् एकपर्णा तु पाटलं चैकपाटला आश्रिते द्वे अपर्णा तु अनिकेता तपो ऽचरत् दशवर्षसहस्राणि दुश्चरं देवदानवैः आहारम् एकपर्णेन सैकपर्णा समाचरत् पाटलापुष्पम् एकं च विदधे चैकपाटला
13,18,HV_13.18,pūrṇe pūrṇasahasre tu āhāraṃ dve pracakratuḥ ekā tatra nirāhārā tāṃ mātā pratyaṣedhayat u mā iti niṣedhantī mātṛsnehena duḥkhitā,पूर्णे पूर्णसहस्रे तु आहारं द्वे प्रचक्रतुः एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यषेधयत् उ मा इति निषेधन्ती मातृस्नेहेन दुःखिता
13,19,HV_13.19,sā tathoktā tayā mātrā devī duṣcaracāriṇī umety evābhavat khyātā triṣu lokeṣu sundarī,सा तथोक्ता तया मात्रा देवी दुष्चरचारिणी उमेत्य् एवाभवत् ख्याता त्रिषु लोकेषु सुन्दरी
13,20,HV_13.20,tathaiva nāmnā teneha viśrutā yogadharmiṇī etat tu trikumārīkaṃ jagat sthāsyati bhārgava etāsāṃ tapasā dagdhaṃ yāvad bhūmir dhariṣyati tapaḥśarīrāḥ sarvās tās tisro yogabalānvitāḥ sarvās tā vai mahābhāgāḥ sarvāś ca sthirayauvanāḥ tā lokamātaraś caiva brahmacāriṇya eva ca sarvāś ca brahmavādinyaḥ sarvāś caivordhvaretasaḥ,तथैव नाम्ना तेनेह विश्रुता योगधर्मिणी एतत् तु त्रिकुमारीकं जगत् स्थास्यति भार्गव एतासां तपसा दग्धं यावद् भूमिर् धरिष्यति तपःशरीराः सर्वास् तास् तिस्रो योगबलान्विताः सर्वास् ता वै महाभागाः सर्वाश् च स्थिरयौवनाः ता लोकमातरश् चैव ब्रह्मचारिण्य एव च सर्वाश् च ब्रह्मवादिन्यः सर्वाश् चैवोर्ध्वरेतसः
13,21,HV_13.21,umā tāsāṃ variṣṭhā ca jyeṣṭhā ca varavarṇinī mahāyogabalopetā mahādevam upasthitā,उमा तासां वरिष्ठा च ज्येष्ठा च वरवर्णिनी महायोगबलोपेता महादेवम् उपस्थिता
13,22,HV_13.22,dattakaś cośanās tasyāḥ putras tu bhṛgunandanaḥ asitasyaikaparṇā tu devalasya mahātmanaḥ patnī dattā mahābrahman yogācāryāya dhīmate,दत्तकश् चोशनास् तस्याः पुत्रस् तु भृगुनन्दनः असितस्यैकपर्णा तु देवलस्य महात्मनः पत्नी दत्ता महाब्रह्मन् योगाचार्याय धीमते
13,23,HV_13.23,puṣṭis tāsāṃ kumārīṇāṃ tṛtīyā caikapāṭalā putraṃ śataśalākasya jaigīṣavyam upasthitā tasyāpi śaṅkhalikhitau smṛtau putrāv ayonijau jaigīṣavyasya tu tathā viddhi tām ekapāṭalām ete cāpi mahābhāge yogācāryāv upasthite,पुष्टिस् तासां कुमारीणां तृतीया चैकपाटला पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यम् उपस्थिता तस्यापि शङ्खलिखितौ स्मृतौ पुत्राव् अयोनिजौ जैगीषव्यस्य तु तथा विद्धि ताम् एकपाटलाम् एते चापि महाभागे योगाचार्याव् उपस्थिते
13,24,HV_13.24,lokāḥ somapadā nāma marīcer yatra vai sutāḥ pitaro divi vartante devās tān bhāvayanty uta agniṣvāttā iti khyātāḥ sarva evāmitaujasaḥ,लोकाः सोमपदा नाम मरीचेर् यत्र वै सुताः पितरो दिवि वर्तन्ते देवास् तान् भावयन्त्य् उत अग्निष्वात्ता इति ख्याताः सर्व एवामितौजसः
13,25,HV_13.25,agniṣvāttāḥ śrutās tatra pitaro ye pariśrutāḥ eteṣāṃ mānasī kanyā acchodā nāma nimnagā acchodaṃ nāma tad divyaṃ saro yasyāḥ samutthitam,अग्निष्वात्ताः श्रुतास् तत्र पितरो ये परिश्रुताः एतेषां मानसी कन्या अच्छोदा नाम निम्नगा अच्छोदं नाम तद् दिव्यं सरो यस्याः समुत्थितम्
13,26,HV_13.26,tayā na dṛṣṭapūrvās te pitaras tu kadācana apyamūrtān atha pitṝn sā dadarśa śucismitā saṃbhūtā mānasī teṣāṃ pitṝn svān nābhijānatī vrīḍitā tena duḥkhena babhūva varavarṇinī sā dṛṣṭvā pitaraṃ vavre vasuṃ nāmāntarikṣagam nāmnā vasum iti khyātam āyoḥ putraṃ yaśasvinam,तया न दृष्टपूर्वास् ते पितरस् तु कदाचन अप्यमूर्तान् अथ पितॄन् सा ददर्श शुचिस्मिता संभूता मानसी तेषां पितॄन् स्वान् नाभिजानती व्रीडिता तेन दुःखेन बभूव वरवर्णिनी सा दृष्ट्वा पितरं वव्रे वसुं नामान्तरिक्षगम् नाम्ना वसुम् इति ख्यातम् आयोः पुत्रं यशस्विनम्
13,27,HV_13.27,adrikāpsarasāyuktaṃ vimāne 'dhiṣṭhitaṃ divi sā tena vyabhicāreṇa manasaḥ kāmacāriṇī pitaraṃ prārthayitvānyaṃ yogabhraṣṭā papāta ha,अद्रिकाप्सरसायुक्तं विमाने ऽधिष्ठितं दिवि सा तेन व्यभिचारेण मनसः कामचारिणी पितरं प्रार्थयित्वान्यं योगभ्रष्टा पपात ह
13,28,HV_13.28,trīṇy apaśyad vimānāni patamānā divaś cyutā trasareṇupramāṇāni sāpaśyat teṣu tān pitṝn,त्रीण्य् अपश्यद् विमानानि पतमाना दिवश् च्युता त्रसरेणुप्रमाणानि सापश्यत् तेषु तान् पितॄन्
13,29,HV_13.29,apaśyat patamānā sā vimānatrayam antikāt trasareṇupramāṇāṃs tāṃs tatrāpaśyat svakān pitṝn susūkṣmān aparivyaktān agnīn agniṣv ivāhitān trāyadhvaṃ ity uvācārtā patantī tān avākśirāḥ,अपश्यत् पतमाना सा विमानत्रयम् अन्तिकात् त्रसरेणुप्रमाणांस् तांस् तत्रापश्यत् स्वकान् पितॄन् सुसूक्ष्मान् अपरिव्यक्तान् अग्नीन् अग्निष्व् इवाहितान् त्रायध्वं इत्य् उवाचार्ता पतन्ती तान् अवाक्शिराः
13,30,HV_13.30,tair uktā sā tu mā bhaiṣīr iti vyomni vyavasthitā tataḥ prasādayām āsa svān pitṝn dīnayā girā,तैर् उक्ता सा तु मा भैषीर् इति व्योम्नि व्यवस्थिता ततः प्रसादयाम् आस स्वान् पितॄन् दीनया गिरा
13,31,HV_13.31,ūcus te pitaraḥ kanyāṃ bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite,ऊचुस् ते पितरः कन्यां भ्रष्टैश्वर्यां व्यतिक्रमात् भ्रष्टैश्वर्या स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते
13,32,HV_13.32,yaiḥ kriyante hi karmāṇi śarīrair divi daivataiḥ tair eva tatkarmaphalaṃ prāpnuvantīha devatāḥ,यैः क्रियन्ते हि कर्माणि शरीरैर् दिवि दैवतैः तैर् एव तत्कर्मफलं प्राप्नुवन्तीह देवताः
13,33,HV_13.33,manuṣyas tv anyadehena śubhāśubham iti sthitiḥ sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe yāni karmāṇi devatve tāni santy eva mānuṣe tasmāt tvaṃ tapasaḥ putri pretyeha prāpsyase phalam,मनुष्यस् त्व् अन्यदेहेन शुभाशुभम् इति स्थितिः सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे यानि कर्माणि देवत्वे तानि सन्त्य् एव मानुषे तस्मात् त्वं तपसः पुत्रि प्रेत्येह प्राप्स्यसे फलम्
13,34,HV_13.34,ity uktā pitṛbhiḥ sā tu pitṝn svān saṃprasādayat dhyātvā prasādaṃ te cakrus tasyāḥ sarve 'nukampayā,इत्य् उक्ता पितृभिः सा तु पितॄन् स्वान् संप्रसादयत् ध्यात्वा प्रसादं ते चक्रुस् तस्याः सर्वे ऽनुकम्पया
13,35,HV_13.35,avaśyaṃbhāvinaṃ jñātvā te 'rtham ūcus tataś ca tām tasya rājño vasoḥ kanyā tvam apatyaṃ bhaviṣyasi utpannasya pṛthivyāṃ tu mānuṣeṣu mahātmanaḥ kanyaiva bhūtvā lokān svān punaḥ prāpsyasi durlabhān,अवश्यंभाविनं ज्ञात्वा ते ऽर्थम् ऊचुस् ततश् च ताम् तस्य राज्ञो वसोः कन्या त्वम् अपत्यं भविष्यसि उत्पन्नस्य पृथिव्यां तु मानुषेषु महात्मनः कन्यैव भूत्वा लोकान् स्वान् पुनः प्राप्स्यसि दुर्लभान्
13,36,HV_13.36,matsyayonau samutpannā sutā rājño bhaviṣyasi parāśarasya dāyādaṃ tvaṃ vipraṃ janayiṣyasi sa vedam ekaṃ brahmarṣiś caturdhā vibhajiṣyati,मत्स्ययोनौ समुत्पन्ना सुता राज्ञो भविष्यसि पराशरस्य दायादं त्वं विप्रं जनयिष्यसि स वेदम् एकं ब्रह्मर्षिश् चतुर्धा विभजिष्यति
13,37,HV_13.37,mahābhiṣasya putrau ca śaṃtanoḥ kīrtivardhanau vicitravīryaṃ dharmajñaṃ tathā citrāṅgadaṃ prabhum,महाभिषस्य पुत्रौ च शंतनोः कीर्तिवर्धनौ विचित्रवीर्यं धर्मज्ञं तथा चित्राङ्गदं प्रभुम्
13,38,HV_13.38,jyeṣṭhaṃ vicitravīryaṃ ca citrāṅgadam ataḥ param etān utpādya putrāṃs tvaṃ punar lokān avāpsyasi prāpyaitat sumahābhāge kutsitena svakarmaṇā vyatikramāt pitṝṇāṃ ca janma prāpsyasi kutsitam,ज्येष्ठं विचित्रवीर्यं च चित्राङ्गदम् अतः परम् एतान् उत्पाद्य पुत्रांस् त्वं पुनर् लोकान् अवाप्स्यसि प्राप्यैतत् सुमहाभागे कुत्सितेन स्वकर्मणा व्यतिक्रमात् पितॄणां च जन्म प्राप्स्यसि कुत्सितम्
13,39,HV_13.39,tasyaiva rājñas tvaṃ kanyā adrikāyāṃ bhaviṣyasi aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā,तस्यैव राज्ञस् त्वं कन्या अद्रिकायां भविष्यसि अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा
13,40,HV_13.40,evam uktā tu dāseyī jātā satyavatī tadā matsyayonau anupamā rājñas tasya vasoḥ sutā,एवम् उक्ता तु दासेयी जाता सत्यवती तदा मत्स्ययोनौ अनुपमा राज्ञस् तस्य वसोः सुता
13,41,HV_13.41,adrikā matsyabhūtā sā gaṅgāyamunasaṃgame tasyāṃ jajñe tu sā kanyā rājño vīreṇa caiva hi baibhrājā nāma te lokā divi bhānti sudarśanāḥ yatra barhiṣado nāma pitaro divi viṣrutāḥ,अद्रिका मत्स्यभूता सा गङ्गायमुनसंगमे तस्यां जज्ञे तु सा कन्या राज्ञो वीरेण चैव हि बैभ्राजा नाम ते लोका दिवि भान्ति सुदर्शनाः यत्र बर्हिषदो नाम पितरो दिवि विष्रुताः
13,42,HV_13.42,tān dānavagaṇāḥ sarve yakṣagandharvarākṣasāḥ nāgāḥ sarpāḥ suparṇāś ca bhāvayanty amitaujasaḥ,तान् दानवगणाः सर्वे यक्षगन्धर्वराक्षसाः नागाः सर्पाः सुपर्णाश् च भावयन्त्य् अमितौजसः
13,43,HV_13.43,ete putrā mahātmānaḥ pulastyasya prajāpateḥ mahātmāno mahābhāgās tejoyuktās tapasvinaḥ,एते पुत्रा महात्मानः पुलस्त्यस्य प्रजापतेः महात्मानो महाभागास् तेजोयुक्तास् तपस्विनः
13,44,HV_13.44,traya ete gaṇāḥ proktā dharmamūrtidharāḥ śubhāḥ eteṣāṃ mānasī kanyā pīvarī nāma viśrutā yogā ca yogapatnī ca yogamātā tathaiva ca bhavitrī dvāparaṃ prāpya yugaṃ dharmabhṛtāṃ varā,त्रय एते गणाः प्रोक्ता धर्ममूर्तिधराः शुभाः एतेषां मानसी कन्या पीवरी नाम विश्रुता योगा च योगपत्नी च योगमाता तथैव च भवित्री द्वापरं प्राप्य युगं धर्मभृतां वरा
13,45,HV_13.45,parāśarakulodbhūtaḥ śuko nāma mahātapāḥ bhaviṣyati yuge tasmin mahāyogī dvijarṣabhaḥ vyāsād araṇyāṃ saṃbhūto vidhūmo 'gnir iva jvalan,पराशरकुलोद्भूतः शुको नाम महातपाः भविष्यति युगे तस्मिन् महायोगी द्विजर्षभः व्यासाद् अरण्यां संभूतो विधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन्
13,46,HV_13.46,sa tasyāṃ pitṛkanyāyāṃ pīvaryāṃ janayiṣyati kanyāṃ putrāṃś ca caturo yogācāryān mahābalān,स तस्यां पितृकन्यायां पीवर्यां जनयिष्यति कन्यां पुत्रांश् च चतुरो योगाचार्यान् महाबलान्
13,47,HV_13.47,putrāṃś ca caturo yogā+ +cāryā vedeṣu kovidāḥ kṛṣṇaṃ gauraṃ prabhuṃ śaṃbhuṃ kanyāṃ kṛtvīṃ tathaiva ca kanyāṃ kīrtimatīṃ ṣaṣṭhīṃ yogamātāṃ ca yoginīm kṛtvīṃ kanyāṃ kīrtimatīṃ yogāṃ yogasya mātaram brahmadattasya jananī mahiṣī tv aṇuhasya yā,पुत्रांश् च चतुरो योगा+ +चार्या वेदेषु कोविदाः कृष्णं गौरं प्रभुं शंभुं कन्यां कृत्वीं तथैव च कन्यां कीर्तिमतीं षष्ठीं योगमातां च योगिनीम् कृत्वीं कन्यां कीर्तिमतीं योगां योगस्य मातरम् ब्रह्मदत्तस्य जननी महिषी त्व् अणुहस्य या
13,48,HV_13.48,etān utpādya dharmātmā yogācāryāṇ mahāvratāṇ śrutvā sa janakād dharmān vyāsād amitabuddhimān mahāyogī tadā gantā punar āvartinīṃ gatim,एतान् उत्पाद्य धर्मात्मा योगाचार्याण् महाव्रताण् श्रुत्वा स जनकाद् धर्मान् व्यासाद् अमितबुद्धिमान् महायोगी तदा गन्ता पुनर् आवर्तिनीं गतिम्
13,49,HV_13.49,ādityakiraṇopetam apunar mārgam āsthitaḥ ādityaraśmibhiḥ pīto hy apunar vāram eṣyati yat tat padam anudvignam avyayaṃ brahma śāśvatam amūrtimantaḥ pitaro dharmamūrtidharā mune kathā yatra samutpannā vṛṣṇyandhakakulānvayā,आदित्यकिरणोपेतम् अपुनर् मार्गम् आस्थितः आदित्यरश्मिभिः पीतो ह्य् अपुनर् वारम् एष्यति यत् तत् पदम् अनुद्विग्नम् अव्ययं ब्रह्म शाश्वतम् अमूर्तिमन्तः पितरो धर्ममूर्तिधरा मुने कथा यत्र समुत्पन्ना वृष्ण्यन्धककुलान्वया
13,50,HV_13.50,traya ete mayā proktāś caturo 'nyān nibodha me yān vakṣyāmi dvijaśreṣṭha mūrtimanto hi te smṛtāḥ samutpannāḥ svadhāyāṃ tu kāvyād agneḥ kaveḥ sutāḥ,त्रय एते मया प्रोक्ताश् चतुरो ऽन्यान् निबोध मे यान् वक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठ मूर्तिमन्तो हि ते स्मृताः समुत्पन्नाः स्वधायां तु काव्याद् अग्नेः कवेः सुताः
13,51,HV_13.51,sukālā nāma pitaro vasiṣṭhasya prajāpateḥ niratā devalokeṣu jyotirbhāsiṣu bhārgava sarvakāmasamṛddheṣu dvijās tān bhāvayanty uta,सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः निरता देवलोकेषु ज्योतिर्भासिषु भार्गव सर्वकामसमृद्धेषु द्विजास् तान् भावयन्त्य् उत
13,52,HV_13.52,teṣāṃ vai mānasī kanyā gaur nāma divi viśrutā tavaiva vaṃśe yā dattā śukasya mahiṣī dvija,तेषां वै मानसी कन्या गौर् नाम दिवि विश्रुता तवैव वंशे या दत्ता शुकस्य महिषी द्विज
13,53,HV_13.53,ekaśṛṅgā iti khyātā sādhyānāṃ kīrtivardhanī marīcigarbhān sā lokān samāvṛtya vyavasthitā,एकशृङ्गा इति ख्याता साध्यानां कीर्तिवर्धनी मरीचिगर्भान् सा लोकान् समावृत्य व्यवस्थिता
13,54,HV_13.54,ye tv athāṅgirasaḥ putrāḥ sādhyaiḥ saṃvardhitāḥ purā upahūtāḥ smṛtās te vai pitaro bhāsvarā divi tān kṣatriyagaṇās tāta bhāvayanti phalārthinaḥ,ये त्व् अथाङ्गिरसः पुत्राः साध्यैः संवर्धिताः पुरा उपहूताः स्मृतास् ते वै पितरो भास्वरा दिवि तान् क्षत्रियगणास् तात भावयन्ति फलार्थिनः
13,55,HV_13.55,eteṣāṃ mānasī kanyā yaśodā nāma viśrutā patnī yā viśvamahataḥ snuṣā vai vṛddhaśarmaṇaḥ rājarṣer jananī tāta dilīpasya mahātmanaḥ,एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता पत्नी या विश्वमहतः स्नुषा वै वृद्धशर्मणः राजर्षेर् जननी तात दिलीपस्य महात्मनः
13,56,HV_13.56,tasya yajñe purā gītā gāthāḥ prītair maharṣibhiḥ tadā devayuge tāta vājimedhe mahāmakhe,तस्य यज्ञे पुरा गीता गाथाः प्रीतैर् महर्षिभिः तदा देवयुगे तात वाजिमेधे महामखे
13,57,HV_13.57,agner janma tathā śrutvā śāṇḍilyasya mahātmanaḥ dilīpaṃ yajamānaṃ ye paśyanti susamāhitāḥ satyavantaṃ mahātmānaṃ te 'pi svargajito narāḥ,अग्नेर् जन्म तथा श्रुत्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः दिलीपं यजमानं ये पश्यन्ति सुसमाहिताः सत्यवन्तं महात्मानं ते ऽपि स्वर्गजितो नराः
13,58,HV_13.58,yajamāno dilīpas tu tadā dṛṣṭo manīṣibhiḥ yasyāśvamedhāvabhṛthe saha tena divaṃ gatāḥ susvadhā nāma pitaraḥ kardamasya prajāpateḥ samutpannasya pulahān mahātmāno dvijarṣabhāḥ,यजमानो दिलीपस् तु तदा दृष्टो मनीषिभिः यस्याश्वमेधावभृथे सह तेन दिवं गताः सुस्वधा नाम पितरः कर्दमस्य प्रजापतेः समुत्पन्नस्य पुलहान् महात्मानो द्विजर्षभाः
13,59,HV_13.59,lokeṣu divi vartante kāmageṣu vihaṃgamāḥ tāṃs tu vaiśyagaṇās tāta bhāvayanti phalārthinaḥ,लोकेषु दिवि वर्तन्ते कामगेषु विहंगमाः तांस् तु वैश्यगणास् तात भावयन्ति फलार्थिनः
13,60,HV_13.60,teṣāṃ vai mānasī kanyā virajā nāma viśrutā yayāter jananī brahman mahiṣī nahuṣasya ca,तेषां वै मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता ययातेर् जननी ब्रह्मन् महिषी नहुषस्य च
13,61,HV_13.61,tapasā vā prayatnena dṛśyante māṃ svacakṣuṣā ity ete pitaro devā devāś ca pitaraḥ punaḥ traya ete gaṇāḥ proktāś caturthaṃ tu nibodha me utpannā ye svadhāyāṃ tu somapā vai kaveḥ sutāḥ,तपसा वा प्रयत्नेन दृश्यन्ते मां स्वचक्षुषा इत्य् एते पितरो देवा देवाश् च पितरः पुनः त्रय एते गणाः प्रोक्ताश् चतुर्थं तु निबोध मे उत्पन्ना ये स्वधायां तु सोमपा वै कवेः सुताः
13,62,HV_13.62,hiraṇyagarbhasya sutāḥ śūdrās tān bhāvayanty uta mānasā nāma te lokā yatra vartanti te divi,हिरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास् तान् भावयन्त्य् उत मानसा नाम ते लोका यत्र वर्तन्ति ते दिवि
13,63,HV_13.63,teṣāṃ vai mānasī kanyā narmadā saritāṃ varā yā bhāvayati bhūtāni dakṣiṇāpathagāminī purukutsasya yā patnī trasaddasyor janany api,तेषां वै मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा या भावयति भूतानि दक्षिणापथगामिनी पुरुकुत्सस्य या पत्नी त्रसद्दस्योर् जनन्य् अपि
13,64,HV_13.64,jananī trasadasyoś ca purukutsaparigrahaḥ purukutsasya sā bhāryā trasaddasyuś ca tatsutaḥ teṣām athābhyupagamān manus tāta yuge yuge pravartayati śrāddhāni naṣṭe dharme prajāpatiḥ,जननी त्रसदस्योश् च पुरुकुत्सपरिग्रहः पुरुकुत्सस्य सा भार्या त्रसद्दस्युश् च तत्सुतः तेषाम् अथाभ्युपगमान् मनुस् तात युगे युगे प्रवर्तयति श्राद्धानि नष्टे धर्मे प्रजापतिः
13,65,HV_13.65,pitṝṇām ādisargeṇa sarveṣāṃ dvijasattama tasmād enaṃ svadharmeṇa śrāddhadevaṃ vadanti vai,पितॄणाम् आदिसर्गेण सर्वेषां द्विजसत्तम तस्माद् एनं स्वधर्मेण श्राद्धदेवं वदन्ति वै
13,66,HV_13.66,sarveṣāṃ rājataṃ pātram atha vā rajatānvitam dattaṃ svadhāṃ purodhāya śrāddhe prīṇāti vai pitṝn,सर्वेषां राजतं पात्रम् अथ वा रजतान्वितम् दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धे प्रीणाति वै पितॄन्
13,67,HV_13.67,somasyāpyāyanaṃ kṛtvā vahner vaivasvatasya ca udagāyanam apy agnāv agnyabhāve 'psu vā punaḥ,सोमस्याप्यायनं कृत्वा वह्नेर् वैवस्वतस्य च उदगायनम् अप्य् अग्नाव् अग्न्यभावे ऽप्सु वा पुनः
13,68,HV_13.68,ajeṣu tāmravarṇeṣu goṣu vā kapilāsu ca śṛṅgāmbhaḥpariṣiktāsu snuṣāsu ramaṇīṣu ca aprajāsu savatsāsu dātavyāḥ śucipiṇḍakāḥ pitṝn prīṇāti yo bhaktyā pitaraḥ prīṇayanti tam yacchanti pitaraḥ puṣṭiṃ prajāś ca vipulās tathā svargam ārogyam evātha yad anyad api cepsitam,अजेषु ताम्रवर्णेषु गोषु वा कपिलासु च शृङ्गाम्भःपरिषिक्तासु स्नुषासु रमणीषु च अप्रजासु सवत्सासु दातव्याः शुचिपिण्डकाः पितॄन् प्रीणाति यो भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति तम् यच्छन्ति पितरः पुष्टिं प्रजाश् च विपुलास् तथा स्वर्गम् आरोग्यम् एवाथ यद् अन्यद् अपि चेप्सितम्
13,69,HV_13.69,pitaraḥ puṣṭikāmasya prajākāmasya vā punaḥ puṣṭiṃ prajāṃ ca svargaṃ ca prayacchanti pitāmahāḥ āyur dhanaṃ sukhaṃ caiva svargam ārogyam eva ca dadyuḥ pitāmahāḥ prītyā yad anyad vāpi cepsitam devakāryād api mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate devatānāṃ hi pitaraḥ pūrvam āpyāyanaṃ smṛtam,पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः पुष्टिं प्रजां च स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः आयुर् धनं सुखं चैव स्वर्गम् आरोग्यम् एव च दद्युः पितामहाः प्रीत्या यद् अन्यद् वापि चेप्सितम् देवकार्याद् अपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते देवतानां हि पितरः पूर्वम् आप्यायनं स्मृतम्
13,70,HV_13.70,śīghraprasādā hy akrodhā lokasyāpyāyanaṃ param sthiraprasādāś ca sadā tān namasyasva bhārgava,शीघ्रप्रसादा ह्य् अक्रोधा लोकस्याप्यायनं परम् स्थिरप्रसादाश् च सदा तान् नमस्यस्व भार्गव
13,71,HV_13.71,pitṛbhakto 'si viprarṣe sadbhaktaś ca na saṃśayaḥ śreyas te 'dya vidhāsyāmi pratyakṣaṃ kuru tat svayam,पितृभक्तो ऽसि विप्रर्षे सद्भक्तश् च न संशयः श्रेयस् ते ऽद्य विधास्यामि प्रत्यक्षं कुरु तत् स्वयम्
13,72,HV_13.72,cakṣur divyaṃ savijñānaṃ pradiśāmi ca te 'nagha gatim etām apramatto mārkaṇḍeya niśāmaya,चक्षुर् दिव्यं सविज्ञानं प्रदिशामि च ते ऽनघ गतिम् एताम् अप्रमत्तो मार्कण्डेय निशामय
13,73,HV_13.73,na hi yogagatir divyā na pitṝṇāṃ parā gatiḥ tvadvidhenāpi siddhena dṛśyate māṃsacakṣuṣā,न हि योगगतिर् दिव्या न पितॄणां परा गतिः त्वद्विधेनापि सिद्धेन दृश्यते मांसचक्षुषा
13,74,HV_13.74,evam uktvā sa deveśo mām upasthitam agrataḥ cakṣur dattvā savijñānaṃ devānām api durlabham jagāma gatim iṣṭāṃ vai dvitīyo 'gnir iva jvalan,एवम् उक्त्वा स देवेशो माम् उपस्थितम् अग्रतः चक्षुर् दत्त्वा सविज्ञानं देवानाम् अपि दुर्लभम् जगाम गतिम् इष्टां वै द्वितीयो ऽग्निर् इव ज्वलन्
13,75,HV_13.75,tan nibodha kuruśreṣṭha yan mayāsīn niśāmitam prasādāt tasya devasya durjñeyaṃ bhuvi mānuṣaiḥ,तन् निबोध कुरुश्रेष्ठ यन् मयासीन् निशामितम् प्रसादात् तस्य देवस्य दुर्ज्ञेयं भुवि मानुषैः
14,1,HV_14.1,āsan pūrvayuge tāta bharadvājātmajā dvijāḥ yogadharmam anuprāpya bhraṣṭā duścaritena vai,आसन् पूर्वयुगे तात भरद्वाजात्मजा द्विजाः योगधर्मम् अनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै
14,2,HV_14.2,apabhraṃśam anuprāptā yogadharmāpacāriṇaḥ mahatas tamasaḥ pāre mānasasya visaṃjñitāḥ,अपभ्रंशम् अनुप्राप्ता योगधर्मापचारिणः महतस् तमसः पारे मानसस्य विसंज्ञिताः
14,3,HV_14.3,tam evārtham anudhyānto naṣṭam apsv iva mohitāḥ aprāpya yogaṃ te sarve saṃyuktāḥ kāladharmaṇā,तम् एवार्थम् अनुध्यान्तो नष्टम् अप्स्व् इव मोहिताः अप्राप्य योगं ते सर्वे संयुक्ताः कालधर्मणा
14,4,HV_14.4,tatas te yogavibhraṣṭā deveṣu suciroṣitāḥ jātāḥ kauśikadāyādāḥ kurukṣetre nararṣabha,ततस् ते योगविभ्रष्टा देवेषु सुचिरोषिताः जाताः कौशिकदायादाः कुरुक्षेत्रे नरर्षभ
14,5,HV_14.5,hiṃsayā vicariṣyanto dharmaṃ pitṛkṛtena vai tatas te punar ājātiṃ bhraṣṭāḥ prāpsyanti kutsitāṃ,हिंसया विचरिष्यन्तो धर्मं पितृकृतेन वै ततस् ते पुनर् आजातिं भ्रष्टाः प्राप्स्यन्ति कुत्सितां
14,6,HV_14.6,teṣāṃ pitṛprasādena pūrvajātikṛtena ca smṛtir utpatsyate prāpya tāṃ tāṃ jātiṃ jugupsitām,तेषां पितृप्रसादेन पूर्वजातिकृतेन च स्मृतिर् उत्पत्स्यते प्राप्य तां तां जातिं जुगुप्सिताम्
14,7,HV_14.7,te dharmacāriṇo nityaṃ bhaviṣyanti samāhitāḥ brāhmaṇyaṃ pratilapsyanti tato bhūyaḥ svakarmaṇā,ते धर्मचारिणो नित्यं भविष्यन्ति समाहिताः ब्राह्मण्यं प्रतिलप्स्यन्ति ततो भूयः स्वकर्मणा
14,8,HV_14.8,tataś ca yogaṃ prāpsyanti pūrvajātikṛtaṃ punaḥ bhūyaḥ siddhim anuprāptāḥ sthānaṃ prāpsyanti śāśvatam,ततश् च योगं प्राप्स्यन्ति पूर्वजातिकृतं पुनः भूयः सिद्धिम् अनुप्राप्ताः स्थानं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम्
14,9,HV_14.9,evaṃ dharme ca te buddhir bhaviṣyati punaḥ punaḥ yogadharme ca nirataḥ prāpsyase siddhim uttamām,एवं धर्मे च ते बुद्धिर् भविष्यति पुनः पुनः योगधर्मे च निरतः प्राप्स्यसे सिद्धिम् उत्तमाम्
14,10,HV_14.10,yogo hi durlabho nityam alpaprajñaiḥ kadācana labdhvāpi nāśayanty enaṃ vyasanaiḥ kaṭutāmitāḥ nopabhogaratā nityaṃ na māṃsamadhubhakṣaṇāḥ na kāmaparamā nityaṃ na viprasevinas tathā praśāntāś ca jitakrodhā mānāhaṃkāravarjitāḥ kalyāṇabhājanaṃ ye tu te bhavanti yatavratāḥ evaṃvidhās tu te tāta brāhmaṇā hy abhavaṃs tadā smaranti hy ātmano doṣaṃ pramādakṛtam eva tu dhyānādhyayanayuktāś ca śānte vartmani saṃsthitāḥ śāntiṃ te paramām āśu labhante nātra saṃśayaḥ tasmāt tvam api dharmajña yogadharmaparo bhava yogadharmād dhi dharmajña na dharmo 'sti viśeṣavān variṣṭhaṃ sarvadharmāṇāṃ taṃ samācara bhārgava,योगो हि दुर्लभो नित्यम् अल्पप्रज्ञैः कदाचन लब्ध्वापि नाशयन्त्य् एनं व्यसनैः कटुतामिताः नोपभोगरता नित्यं न मांसमधुभक्षणाः न कामपरमा नित्यं न विप्रसेविनस् तथा प्रशान्ताश् च जितक्रोधा मानाहंकारवर्जिताः कल्याणभाजनं ये तु ते भवन्ति यतव्रताः एवंविधास् तु ते तात ब्राह्मणा ह्य् अभवंस् तदा स्मरन्ति ह्य् आत्मनो दोषं प्रमादकृतम् एव तु ध्यानाध्ययनयुक्ताश् च शान्ते वर्त्मनि संस्थिताः शान्तिं ते परमाम् आशु लभन्ते नात्र संशयः तस्मात् त्वम् अपि धर्मज्ञ योगधर्मपरो भव योगधर्माद् धि धर्मज्ञ न धर्मो ऽस्ति विशेषवान् वरिष्ठं सर्वधर्माणां तं समाचर भार्गव
14,11,HV_14.11,kālasya pariṇāmena laghvāhāro jitendriyaḥ tatparaḥ prayataḥ śrāddhī yogadharmam avāpsyasi ity uktvā bhagavān devas tatraivāntaradhīyata,कालस्य परिणामेन लघ्वाहारो जितेन्द्रियः तत्परः प्रयतः श्राद्धी योगधर्मम् अवाप्स्यसि इत्य् उक्त्वा भगवान् देवस् तत्रैवान्तरधीयत
14,12,HV_14.12,aṣṭādaśānāṃ varṣāṇām ekāham iti me matiḥ upāsataś ca deveśaṃ varṣāṇy aṣṭādaśaiva me,अष्टादशानां वर्षाणाम् एकाहम् इति मे मतिः उपासतश् च देवेशं वर्षाण्य् अष्टादशैव मे
14,13,HV_14.13,prasādāt tasya devasya na glānir abhavat tadā na kṣutpipāse kālaṃ vā jānāmi sma tadānagha paścāc chiṣyasakāśāt tu kālaḥ saṃvidito mama,प्रसादात् तस्य देवस्य न ग्लानिर् अभवत् तदा न क्षुत्पिपासे कालं वा जानामि स्म तदानघ पश्चाच् छिष्यसकाशात् तु कालः संविदितो मम
15,1,HV_15.1,tasminn antarhite deve vacanāt tasya vai vibho cakṣur divyaṃ savijñānaṃ prādur āsīn mamānagha,तस्मिन्न् अन्तर्हिते देवे वचनात् तस्य वै विभो चक्षुर् दिव्यं सविज्ञानं प्रादुर् आसीन् ममानघ
15,2,HV_15.2,tato 'haṃ tān apaśyaṃ vai brāhmaṇān kauśikātmajān āpageya kurukṣetre yān uvāca vibhur mama,ततो ऽहं तान् अपश्यं वै ब्राह्मणान् कौशिकात्मजान् आपगेय कुरुक्षेत्रे यान् उवाच विभुर् मम
15,3,HV_15.3,brahmadatto 'bhavad rājā yas teṣāṃ saptamo dvijaḥ pitṛvartīti vikhyāto nāmnā śīlena karmaṇā,ब्रह्मदत्तो ऽभवद् राजा यस् तेषां सप्तमो द्विजः पितृवर्तीति विख्यातो नाम्ना शीलेन कर्मणा
15,4,HV_15.4,śukasya kanyā kṛtvī taṃ janayām āsa pārthivam aṇuhāt pārthivaśreṣṭhāt kāmpilye nagarottame,शुकस्य कन्या कृत्वी तं जनयाम् आस पार्थिवम् अणुहात् पार्थिवश्रेष्ठात् काम्पिल्ये नगरोत्तमे
15,5,HV_15.5,yathovāca mahābhāgo mārkaṇḍeyo mahātapāḥ tasya vaṃśam ahaṃ rājan kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu aṇuhaḥ kasya vai putraḥ kasmin kāle babhūva ha rājā dharmabhṛtāṃ śreṣṭho yasya putro mahāyaśāḥ,यथोवाच महाभागो मार्कण्डेयो महातपाः तस्य वंशम् अहं राजन् कीर्तयिष्यामि तच् छृणु अणुहः कस्य वै पुत्रः कस्मिन् काले बभूव ह राजा धर्मभृतां श्रेष्ठो यस्य पुत्रो महायशाः
15,6,HV_15.6,brahmadatto narapatiḥ kiṃvīryaś ca babhūva ha kathaṃ ca saptamas teṣāṃ saṃbabhūva narādhipaḥ,ब्रह्मदत्तो नरपतिः किंवीर्यश् च बभूव ह कथं च सप्तमस् तेषां संबभूव नराधिपः
15,7,HV_15.7,na hy alpavīryāya śuko bhagavāṃl lokapūjitaḥ kanyāṃ pradadyād yogātmā kṛtvīṃ kīrtimatīṃ prabhuḥ,न ह्य् अल्पवीर्याय शुको भगवांल् लोकपूजितः कन्यां प्रदद्याद् योगात्मा कृत्वीं कीर्तिमतीं प्रभुः
15,8,HV_15.8,etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute brahmadattasya caritaṃ tad bhavān vaktum arhati,एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते ब्रह्मदत्तस्य चरितं तद् भवान् वक्तुम् अर्हति
15,9,HV_15.9,yathā ca vartamānās te saṃsāreṣu dvijātayaḥ mārkaṇḍeyena kathitās tad bhavān prabravītu me,यथा च वर्तमानास् ते संसारेषु द्विजातयः मार्कण्डेयेन कथितास् तद् भवान् प्रब्रवीतु मे
15,10,HV_15.10,pratīpasya sa rājarṣe tulyakālo narādhipaḥ pitāmahasya me rājan babhūveti mayā śrutam,प्रतीपस्य स राजर्षे तुल्यकालो नराधिपः पितामहस्य मे राजन् बभूवेति मया श्रुतम्
15,11,HV_15.11,brahmadatto mahārājo yogī rājarṣisattamaḥ rutajñaḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtahite rataḥ,ब्रह्मदत्तो महाराजो योगी राजर्षिसत्तमः रुतज्ञः सर्वभूतानां सर्वभूतहिते रतः
15,12,HV_15.12,sakhā hi gālavo yasya yogācāryo mahāyaśāḥ śikṣāṃ utpādya tapasā kramo yena pravartitaḥ kaṇḍarīkaś ca yogātmā tasyaiva sacivo 'bhavat,सखा हि गालवो यस्य योगाचार्यो महायशाः शिक्षां उत्पाद्य तपसा क्रमो येन प्रवर्तितः कण्डरीकश् च योगात्मा तस्यैव सचिवो ऽभवत्
15,13,HV_15.13,jātyantareṣu sarveṣu sahāyāḥ sarva eva te saptajātiṣu saptaiva babhūvur amitaujasaḥ yathovāca mahātejā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ,जात्यन्तरेषु सर्वेषु सहायाः सर्व एव ते सप्तजातिषु सप्तैव बभूवुर् अमितौजसः यथोवाच महातेजा मार्कण्डेयो महातपाः
15,14,HV_15.14,tasya vaṃśam ahaṃ rājan kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu brahmadattasya paurāṇaṃ pauravasya mahātmanaḥ,तस्य वंशम् अहं राजन् कीर्तयिष्यामि तच् छृणु ब्रह्मदत्तस्य पौराणं पौरवस्य महात्मनः
15,15,HV_15.15,bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ suhotro nāma dhārmikaḥ suhotrasyāpi dāyādo hastī nāma babhūva ha tenedaṃ nirmitaṃ pūrvaṃ puraṃ vai hastināpuram hastinaś cāpi dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ ajamīḍho dvimīḍhaś ca puramīḍhas tathaiva ca ajamīḍhasya dhūminyāṃ jajñe bṛhadiṣur nṛpa purumitrasya dāyādo rājā bṛhadiṣur nṛpa bṛhaddhanur bṛhadiṣoḥ putras tasya mahāyaśāḥ āsīd bṛhadiṣoḥ putro bṛhaddharmeti viśrutaḥ bṛhaddharmeti vikhyāto rājā paramadhārmikaḥ,बृहत्क्षत्रस्य दायादः सुहोत्रो नाम धार्मिकः सुहोत्रस्यापि दायादो हस्ती नाम बभूव ह तेनेदं निर्मितं पूर्वं पुरं वै हस्तिनापुरम् हस्तिनश् चापि दायादास् त्रयः परमधार्मिकाः अजमीढो द्विमीढश् च पुरमीढस् तथैव च अजमीढस्य धूमिन्यां जज्ञे बृहदिषुर् नृप पुरुमित्रस्य दायादो राजा बृहदिषुर् नृप बृहद्धनुर् बृहदिषोः पुत्रस् तस्य महायशाः आसीद् बृहदिषोः पुत्रो बृहद्धर्मेति विश्रुतः बृहद्धर्मेति विख्यातो राजा परमधार्मिकः
15,16,HV_15.16,satyajit tasya tanayo viśvajit tasya cātmajaḥ putro viśvajitaś cāpi senajit pṛthivīpatiḥ,सत्यजित् तस्य तनयो विश्वजित् तस्य चात्मजः पुत्रो विश्वजितश् चापि सेनजित् पृथिवीपतिः
15,17,HV_15.17,putrāḥ senajitaś cāsaṃś catvāro lokasaṃmatāḥ ruciraḥ śvetakāśyaś ca mahimnāras tathaiva ca vatsaś cāvantako rājā yasyaite pari vatsakāḥ,पुत्राः सेनजितश् चासंश् चत्वारो लोकसंमताः रुचिरः श्वेतकाश्यश् च महिम्नारस् तथैव च वत्सश् चावन्तको राजा यस्यैते परि वत्सकाः
15,18,HV_15.18,rucirasya tu dāyādaḥ pṛthuṣeṇo mahāyaśāḥ pṛthuṣeṇasya pāras tu pārān nīpo 'tha jajñivān,रुचिरस्य तु दायादः पृथुषेणो महायशाः पृथुषेणस्य पारस् तु पारान् नीपो ऽथ जज्ञिवान्
15,19,HV_15.19,pārasya tanayaḥ śrīmān nīpo nāma mahāyaśāḥ nīpasyaikaśataṃ tāta putrāṇām amitaujasām mahārathānāṃ rājendra śūrāṇāṃ bāhuśālinām nīpā iti samākhyātā rājānaḥ sarva eva te,पारस्य तनयः श्रीमान् नीपो नाम महायशाः नीपस्यैकशतं तात पुत्राणाम् अमितौजसाम् महारथानां राजेन्द्र शूराणां बाहुशालिनाम् नीपा इति समाख्याता राजानः सर्व एव ते
15,20,HV_15.20,teṣāṃ vaṃśakaro rājā nīpānāṃ kīrtivardhanaḥ kāmpilye samaro nāma sa ceṣṭasamaro 'bhavat,तेषां वंशकरो राजा नीपानां कीर्तिवर्धनः काम्पिल्ये समरो नाम स चेष्टसमरो ऽभवत्
15,21,HV_15.21,samarasya puraḥ pāraḥ sadaśva iti te trayaḥ putrāḥ paramadharmajñāḥ pāraputraḥ pṛthur babhau,समरस्य पुरः पारः सदश्व इति ते त्रयः पुत्राः परमधर्मज्ञाः पारपुत्रः पृथुर् बभौ
15,22,HV_15.22,pṛthos tu sukṛto nāma sukṛteneha karmaṇā jajñe sarvaguṇopeto vibhrājas tasya cātmajaḥ,पृथोस् तु सुकृतो नाम सुकृतेनेह कर्मणा जज्ञे सर्वगुणोपेतो विभ्राजस् तस्य चात्मजः
15,23,HV_15.23,vibhrājasya tu putro 'bhūd aṇuho nāma pārthivaḥ babhau śukasya jāmātā kṛtvībhartā mahāyaśāḥ,विभ्राजस्य तु पुत्रो ऽभूद् अणुहो नाम पार्थिवः बभौ शुकस्य जामाता कृत्वीभर्ता महायशाः
15,24,HV_15.24,putro 'ṇuhasya rājarṣir brahmadatto 'bhavat prabhuḥ yogātmā tasya tanayo viṣvaksenaḥ paraṃtapaḥ,पुत्रो ऽणुहस्य राजर्षिर् ब्रह्मदत्तो ऽभवत् प्रभुः योगात्मा तस्य तनयो विष्वक्सेनः परंतपः
15,25,HV_15.25,vibhrājaḥ punar ājātaḥ sukṛteneha karmaṇā brahmadattasya tanayo viṣvaksena iti śrutaḥ,विभ्राजः पुनर् आजातः सुकृतेनेह कर्मणा ब्रह्मदत्तस्य तनयो विष्वक्सेन इति श्रुतः
15,26,HV_15.26,cakṣuṣī tasya nirbhinne pakṣiṇyā pūjanīyayā suciroṣitayā rājan brahmadattasya veśmani athāsya putras tv aparo brahmadattasya jajñivān viṣvaksena iti khyāto mahābalaparākramaḥ viṣvaksenasya putro 'bhūd daṇḍaseno mahīpatiḥ bhallāṭaś ca kumāro 'bhūd rādheyena hataḥ purā,चक्षुषी तस्य निर्भिन्ने पक्षिण्या पूजनीयया सुचिरोषितया राजन् ब्रह्मदत्तस्य वेश्मनि अथास्य पुत्रस् त्व् अपरो ब्रह्मदत्तस्य जज्ञिवान् विष्वक्सेन इति ख्यातो महाबलपराक्रमः विष्वक्सेनस्य पुत्रो ऽभूद् दण्डसेनो महीपतिः भल्लाटश् च कुमारो ऽभूद् राधेयेन हतः पुरा
15,27,HV_15.27,daṇḍasenātmajaḥ śūro mahātmā kulavardhanaḥ bhallāṭaputro durbuddhir abhavaj janamejayaḥ,दण्डसेनात्मजः शूरो महात्मा कुलवर्धनः भल्लाटपुत्रो दुर्बुद्धिर् अभवज् जनमेजयः
15,28,HV_15.28,sa teṣām abhavad rājā nīpānām antakṛn nṛpaḥ ugrāyudhena yasyārthe sarve nīpā vināśitāḥ,स तेषाम् अभवद् राजा नीपानाम् अन्तकृन् नृपः उग्रायुधेन यस्यार्थे सर्वे नीपा विनाशिताः
15,29,HV_15.29,ugrāyudhaḥ sa cotsikto mayā vinihato yudhi darpānvito darparuciḥ satataṃ cānaye rataḥ,उग्रायुधः स चोत्सिक्तो मया विनिहतो युधि दर्पान्वितो दर्परुचिः सततं चानये रतः
15,30,HV_15.30,ugrāyudhaḥ kasya sutaḥ kasmin vaṃśe 'tha jajñivān kimarthaṃ caiva bhavatā nihatas tad bravīhi me,उग्रायुधः कस्य सुतः कस्मिन् वंशे ऽथ जज्ञिवान् किमर्थं चैव भवता निहतस् तद् ब्रवीहि मे
15,31,HV_15.31,ajamīḍhasya dāyādo vidvān rājā yavīnaraḥ dhṛtimāṃs tasya putras tu tasya satyadhṛtiḥ sutaḥ,अजमीढस्य दायादो विद्वान् राजा यवीनरः धृतिमांस् तस्य पुत्रस् तु तस्य सत्यधृतिः सुतः
15,32,HV_15.32,jajñe satyadhṛteḥ putro dṛḍhanemiḥ pratāpavān dṛḍhanemisutaś cāpi sudharmā nāma pārthivaḥ,जज्ञे सत्यधृतेः पुत्रो दृढनेमिः प्रतापवान् दृढनेमिसुतश् चापि सुधर्मा नाम पार्थिवः
15,33,HV_15.33,āsīt sudharmaṇaḥ putraḥ sārvabhaumaḥ prajeśvaraḥ sārvabhauma iti khyātaḥ pṛthivyāṃ ekarāṭ tadā,आसीत् सुधर्मणः पुत्रः सार्वभौमः प्रजेश्वरः सार्वभौम इति ख्यातः पृथिव्यां एकराट् तदा
15,34,HV_15.34,tasyānvavāye mahati mahān pauravanandanaḥ mahataś cāpi putras tu nāmnā rukmarathaḥ smṛtaḥ putro rukmarathasyāpi supārśvo nāma pārthivaḥ supārśvatanayaś cāpi sumatir nāma dhārmikaḥ jajñe saṃnatimān rājā saṃnatir nāma vīryavān,तस्यान्ववाये महति महान् पौरवनन्दनः महतश् चापि पुत्रस् तु नाम्ना रुक्मरथः स्मृतः पुत्रो रुक्मरथस्यापि सुपार्श्वो नाम पार्थिवः सुपार्श्वतनयश् चापि सुमतिर् नाम धार्मिकः जज्ञे संनतिमान् राजा संनतिर् नाम वीर्यवान्
15,35,HV_15.35,tasya vai saṃnateḥ putraḥ kārto nāma mahābalaḥ śiṣyo hiraṇyanābhasya kausalyasya mahātmanaḥ caturviṃśatidhā tena proktās tāḥ sāmasaṃhitāḥ smṛtās te prācyasāmānaḥ kārtā nāmnā tu sāmagāḥ kārtir ugrāyudhaḥ so 'tha vīraḥ pauravanandanaḥ babhūva yena vikramya pṛṣatasya pitāmahaḥ nīpo nāma mahārāja pāñcālādhipatir hataḥ,तस्य वै संनतेः पुत्रः कार्तो नाम महाबलः शिष्यो हिरण्यनाभस्य कौसल्यस्य महात्मनः चतुर्विंशतिधा तेन प्रोक्तास् ताः सामसंहिताः स्मृतास् ते प्राच्यसामानः कार्ता नाम्ना तु सामगाः कार्तिर् उग्रायुधः सो ऽथ वीरः पौरवनन्दनः बभूव येन विक्रम्य पृषतस्य पितामहः नीपो नाम महाराज पाञ्चालाधिपतिर् हतः
15,36,HV_15.36,ugrāyudhasya dāyādaḥ kṣemyo nāma mahāyaśāḥ kṣemyāt suvīro nṛpatiḥ suvīrāt tu nṛpaṃjayaḥ nṛpaṃjayād bahuratha ity ete pauravāḥ smṛtāḥ sa cāpy ugrāyudhas tāta durbuddhir vairakṛt sadā pradīptacakro balavān nīpāntakaraṇo 'bhavat,उग्रायुधस्य दायादः क्षेम्यो नाम महायशाः क्षेम्यात् सुवीरो नृपतिः सुवीरात् तु नृपंजयः नृपंजयाद् बहुरथ इत्य् एते पौरवाः स्मृताः स चाप्य् उग्रायुधस् तात दुर्बुद्धिर् वैरकृत् सदा प्रदीप्तचक्रो बलवान् नीपान्तकरणो ऽभवत्
15,37,HV_15.37,ugrāyudhas tu durbuddhiḥ straiṇo duṣṭaḥ sadābhavat rājakanyāṃ jahārātha munipatnīpradharṣakaḥ sa darpapūrṇo hatvājau nīpān anyāṃś ca pārthivān pitary uparate mahyaṃ śrāvayām āsa kilbiṣam,उग्रायुधस् तु दुर्बुद्धिः स्त्रैणो दुष्टः सदाभवत् राजकन्यां जहाराथ मुनिपत्नीप्रधर्षकः स दर्पपूर्णो हत्वाजौ नीपान् अन्यांश् च पार्थिवान् पितर्य् उपरते मह्यं श्रावयाम् आस किल्बिषम्
15,38,HV_15.38,mām amātyaiḥ parivṛtaṃ śayānaṃ dharaṇītale ugrāyudhasya rājendra dūto 'bhyetya vayo 'bravīt,माम् अमात्यैः परिवृतं शयानं धरणीतले उग्रायुधस्य राजेन्द्र दूतो ऽभ्येत्य वयो ऽब्रवीत्
15,39,HV_15.39,adya tvaṃ jananīṃ bhīṣma gandhakālīṃ yaśasvinīṃ strīratnaṃ mama bhāryārthe prayaccha kurupuṃgava,अद्य त्वं जननीं भीष्म गन्धकालीं यशस्विनीं स्त्रीरत्नं मम भार्यार्थे प्रयच्छ कुरुपुंगव
15,40,HV_15.40,evaṃ rājyaṃ ca te sphītaṃ balāni ca na saṃśayaḥ tvayā rājye ca te sthitim caturaṅgayutāny adya pradāsyāmi yathākāmam ahaṃ vai ratnabhāg bhuvi,एवं राज्यं च ते स्फीतं बलानि च न संशयः त्वया राज्ये च ते स्थितिम् चतुरङ्गयुतान्य् अद्य प्रदास्यामि यथाकामम् अहं वै रत्नभाग् भुवि
15,41,HV_15.41,rāṣṭrasyecchasi cet svasti prāṇānāṃ vā kulasya vā śāsane mama tiṣṭhasva na hi te śāntir anyathā,राष्ट्रस्येच्छसि चेत् स्वस्ति प्राणानां वा कुलस्य वा शासने मम तिष्ठस्व न हि ते शान्तिर् अन्यथा
15,42,HV_15.42,adhaḥ prastāraśayane śayānas tena coditaḥ dūtāntaritam etad vai vākyam agniśikhopamam,अधः प्रस्तारशयने शयानस् तेन चोदितः दूतान्तरितम् एतद् वै वाक्यम् अग्निशिखोपमम्
15,43,HV_15.43,śarīraṃ me 'dahat tasya vākyaṃ caitad durātmanaḥ tato 'haṃ tasya durbuddher vijñāya matam acyuta ājñaptavān vai saṃgrāme senādhyakṣāṃś ca sarvaśaḥ,शरीरं मे ऽदहत् तस्य वाक्यं चैतद् दुरात्मनः ततो ऽहं तस्य दुर्बुद्धेर् विज्ञाय मतम् अच्युत आज्ञप्तवान् वै संग्रामे सेनाध्यक्षांश् च सर्वशः
15,44,HV_15.44,mama prajvalitaṃ cakraṃ niśāmyaitat sudurjayam śatravo vidravanty ājau darśanād eva bhārata,मम प्रज्वलितं चक्रं निशाम्यैतत् सुदुर्जयम् शत्रवो विद्रवन्त्य् आजौ दर्शनाद् एव भारत
15,45,HV_15.45,vicitravīryaṃ bālaṃ ca madapāśrayam eva ca dṛṣṭvā krodhaparītātmā yuddhāyaiva mano dadhe,विचित्रवीर्यं बालं च मदपाश्रयम् एव च दृष्ट्वा क्रोधपरीतात्मा युद्धायैव मनो दधे
15,46,HV_15.46,nigṛhītas tadāhaṃ tu sacivair mantrakovidaiḥ ṛtvigbhir devakalpaiś ca suhṛdbhir narapuṃgava,निगृहीतस् तदाहं तु सचिवैर् मन्त्रकोविदैः ऋत्विग्भिर् देवकल्पैश् च सुहृद्भिर् नरपुंगव
15,47,HV_15.47,snigdhaiś ca śāstravidbhiś ca saṃyugasya nivartane kāraṇaṃ śrāvitaś cāsmi yuktarūpaṃ tadānagha,स्निग्धैश् च शास्त्रविद्भिश् च संयुगस्य निवर्तने कारणं श्रावितश् चास्मि युक्तरूपं तदानघ
15,48,HV_15.48,pravṛttacakraḥ pāpo 'sau tvaṃ cāśaucagataḥ prabho na caiṣa prathamaḥ kalpo yuddhaṃ nāma kadācana,प्रवृत्तचक्रः पापो ऽसौ त्वं चाशौचगतः प्रभो न चैष प्रथमः कल्पो युद्धं नाम कदाचन
15,49,HV_15.49,te vayaṃ sāma pūrvaṃ vai dānaṃ bhedaṃ tathaiva ca prayokṣyāmas tataḥ śuddho daivatāny abhivādya ca,ते वयं साम पूर्वं वै दानं भेदं तथैव च प्रयोक्ष्यामस् ततः शुद्धो दैवतान्य् अभिवाद्य च
15,50,HV_15.50,kṛtasvastyayano viprair hutvāgnīn vācya ca dvijān brāhmaṇair abhyanujñātaḥ prayāsyasi jayāya vai,कृतस्वस्त्ययनो विप्रैर् हुत्वाग्नीन् वाच्य च द्विजान् ब्राह्मणैर् अभ्यनुज्ञातः प्रयास्यसि जयाय वै
15,51,HV_15.51,astrāṇi na prayojyāni na praveśyaś ca saṃgaraḥ āśauce vartamānena vṛddhānām iti śāsanam,अस्त्राणि न प्रयोज्यानि न प्रवेश्यश् च संगरः आशौचे वर्तमानेन वृद्धानाम् इति शासनम्
15,52,HV_15.52,sāmadānādibhiḥ pūrvam api bhedena vā tataḥ taṃ haniṣyasi vikramya śambaraṃ maghavān iva,सामदानादिभिः पूर्वम् अपि भेदेन वा ततः तं हनिष्यसि विक्रम्य शम्बरं मघवान् इव
15,53,HV_15.53,prājñānāṃ vacanaṃ kāle vṛddhānāṃ ca viśeṣataḥ śrotavyam iti tac chrutvā nivṛtto 'smi narādhipa,प्राज्ञानां वचनं काले वृद्धानां च विशेषतः श्रोतव्यम् इति तच् छ्रुत्वा निवृत्तो ऽस्मि नराधिप
15,54,HV_15.54,tatas taiḥ sa kramaḥ sarvaḥ prayuktaḥ śāstrakovidaiḥ tasmin kāle kuruśreṣṭha karma cārabdham uttamam,ततस् तैः स क्रमः सर्वः प्रयुक्तः शास्त्रकोविदैः तस्मिन् काले कुरुश्रेष्ठ कर्म चारब्धम् उत्तमम्
15,55,HV_15.55,sa sāmādibhir apy ādāv upāyaiḥ śāstracintakaiḥ anunīyamāno durbuddhir anunetuṃ na śakyate,स सामादिभिर् अप्य् आदाव् उपायैः शास्त्रचिन्तकैः अनुनीयमानो दुर्बुद्धिर् अनुनेतुं न शक्यते
15,56,HV_15.56,pravṛttaṃ tasya tac cakram adharmaniratasya vai paradārābhilāṣeṇa sadyas tāta nivartitam,प्रवृत्तं तस्य तच् चक्रम् अधर्मनिरतस्य वै परदाराभिलाषेण सद्यस् तात निवर्तितम्
15,57,HV_15.57,na hīdṛśam anāyuṣyaṃ loke kiṃcana vidyate yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam na tv ahaṃ tasya jāne vai nivṛttaṃ cakram uttamam hataṃ svakarmaṇā tat tu pūrvaṃ sadbhiś ca ninditam,न हीदृशम् अनायुष्यं लोके किंचन विद्यते यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम् न त्व् अहं तस्य जाने वै निवृत्तं चक्रम् उत्तमम् हतं स्वकर्मणा तत् तु पूर्वं सद्भिश् च निन्दितम्
15,58,HV_15.58,kṛtaśaucaḥ śarāvāpī rathī niṣkramya vai purāt kṛtasvastyayano vipraiḥ prāyodhayam ahaṃ ripum,कृतशौचः शरावापी रथी निष्क्रम्य वै पुरात् कृतस्वस्त्ययनो विप्रैः प्रायोधयम् अहं रिपुम्
15,59,HV_15.59,tataḥ saṃsargam āgamya balenāstrabalena ca tryaham unmattavad yuddhaṃ devāsuram ivābhavat,ततः संसर्गम् आगम्य बलेनास्त्रबलेन च त्र्यहम् उन्मत्तवद् युद्धं देवासुरम् इवाभवत्
15,60,HV_15.60,sa mayāstrapratāpena nirdagdho raṇamūrdhani papātābhimukhaḥ śūras tyaktvā prāṇān ariṃdama,स मयास्त्रप्रतापेन निर्दग्धो रणमूर्धनि पपाताभिमुखः शूरस् त्यक्त्वा प्राणान् अरिंदम
15,61,HV_15.61,etasminn antare tāta kāmpilyāt pṛṣato 'bhyayāt hate nīpeśvare caiva hate cogrāyudhe nṛpe,एतस्मिन्न् अन्तरे तात काम्पिल्यात् पृषतो ऽभ्ययात् हते नीपेश्वरे चैव हते चोग्रायुधे नृपे
15,62,HV_15.62,āhicchatraṃ svakaṃ rājyaṃ pitryaṃ prāpya mahādyutiḥ drupadasya pitā rājan mamaivānumate tadā,आहिच्छत्रं स्वकं राज्यं पित्र्यं प्राप्य महाद्युतिः द्रुपदस्य पिता राजन् ममैवानुमते तदा
15,63,HV_15.63,tato 'bhūd drupado rājā droṇas tena nirākṛtaḥ tato 'rjunena tarasā nirjitya drupadaṃ raṇe ahicchatraṃ sakāmpilyaṃ droṇāyāthāpavarjitam,ततो ऽभूद् द्रुपदो राजा द्रोणस् तेन निराकृतः ततो ऽर्जुनेन तरसा निर्जित्य द्रुपदं रणे अहिच्छत्रं सकाम्पिल्यं द्रोणायाथापवर्जितम्
15,64,HV_15.64,pratigṛhya tato droṇa ubhayaṃ jayatāṃ varaḥ kāmpilyaṃ drupadāyaiva prāyacchad viditaṃ tava,प्रतिगृह्य ततो द्रोण उभयं जयतां वरः काम्पिल्यं द्रुपदायैव प्रायच्छद् विदितं तव
15,65,HV_15.65,eṣa te drupadasyādau brahmadattasya caiva ha vaṃśaḥ kārtsnyena vai prokto vīrasyogrāyudhasya ca,एष ते द्रुपदस्यादौ ब्रह्मदत्तस्य चैव ह वंशः कार्त्स्न्येन वै प्रोक्तो वीरस्योग्रायुधस्य च
15,66,HV_15.66,atas te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam gītaṃ sanatkumāreṇa mārkaṇḍeyāya pṛcchate,अतस् ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम् गीतं सनत्कुमारेण मार्कण्डेयाय पृच्छते
15,67,HV_15.67,śrāddhasya phalam uddiśya niyataṃ sukṛtasya ca tannibodha mahārāja saptajātiṣu bhārata,श्राद्धस्य फलम् उद्दिश्य नियतं सुकृतस्य च तन्निबोध महाराज सप्तजातिषु भारत
15,68,HV_15.68,sagālavasya caritaṃ kaṇḍarīkasya caiva ha brahmadattatṛtīyānāṃ yogināṃ brahmacāriṇām,सगालवस्य चरितं कण्डरीकस्य चैव ह ब्रह्मदत्ततृतीयानां योगिनां ब्रह्मचारिणाम्
16,1,HV_16.1,śrāddhe pratiṣṭhito lokaḥ śrāddhād yogaḥ pravartate hanta te vartayiṣyāmi śrāddhasya phalam uttamam brahmadattena yat prāptaṃ saptajātiṣu bhārata,श्राद्धे प्रतिष्ठितो लोकः श्राद्धाद् योगः प्रवर्तते हन्त ते वर्तयिष्यामि श्राद्धस्य फलम् उत्तमम् ब्रह्मदत्तेन यत् प्राप्तं सप्तजातिषु भारत
16,2,HV_16.2,tata eva hi dharmasya buddhir nirvartate śanaiḥ pīḍayāpy atha dharmasya kṛte śrāddhe purānagha,तत एव हि धर्मस्य बुद्धिर् निर्वर्तते शनैः पीडयाप्य् अथ धर्मस्य कृते श्राद्धे पुरानघ
16,3,HV_16.3,yat prāptaṃ brāhmaṇaiḥ pūrvaṃ tan nibodha narottama tato 'haṃ nātidharmiṣṭhān kurukṣetre pitṛvratān sanatkumāranirdiṣṭān apaśyaṃ sapta vai dvijān,यत् प्राप्तं ब्राह्मणैः पूर्वं तन् निबोध नरोत्तम ततो ऽहं नातिधर्मिष्ठान् कुरुक्षेत्रे पितृव्रतान् सनत्कुमारनिर्दिष्टान् अपश्यं सप्त वै द्विजान्
16,4,HV_16.4,divyena cakṣuṣā tena yān uvāca purā vibhuḥ vāgduṣṭaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavir eva ca khasṛmaḥ pitṛvartī ca nāmabhiḥ karmabhis tathā,दिव्येन चक्षुषा तेन यान् उवाच पुरा विभुः वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविर् एव च खसृमः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस् तथा
16,5,HV_16.5,kauśikasya sutās tāta śiṣyā gārgyasya bhārata pitary uparate sarve vratavantas tadābhavan,कौशिकस्य सुतास् तात शिष्या गार्ग्यस्य भारत पितर्य् उपरते सर्वे व्रतवन्तस् तदाभवन्
16,6,HV_16.6,niyogāt te guros tasya gāṃ dogdhrīṃ samakālayan samānavatsāṃ kapilāṃ sarve nyāyāgatāṃ tadā,नियोगात् ते गुरोस् तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् समानवत्सां कपिलां सर्वे न्यायागतां तदा
16,7,HV_16.7,teṣāṃ pathi kṣudhārtānāṃ bālyān mohāc ca bhārata krūrā buddhiḥ samabhavat tāṃ gāṃ vai hiṃsituṃ tadā,तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान् मोहाच् च भारत क्रूरा बुद्धिः समभवत् तां गां वै हिंसितुं तदा
16,8,HV_16.8,tān kaviḥ khasṛmaś caiva yācete neti vai tadā na cāśakyanta te tābhyāṃ tadā vārayituṃ dvijāḥ,तान् कविः खसृमश् चैव याचेते नेति वै तदा न चाशक्यन्त ते ताभ्यां तदा वारयितुं द्विजाः
16,9,HV_16.9,pitṛvartī tu yas teṣāṃ nityaṃ śrāddhāhniko dvijaḥ sa sarvān abravīd bhrātṝn kopād dharmasamanvitaḥ,पितृवर्ती तु यस् तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः स सर्वान् अब्रवीद् भ्रातॄन् कोपाद् धर्मसमन्वितः
16,10,HV_16.10,yady avaśyaṃ prakartavyā pitṝn uddiśya sādhv imāṃ prakurvīmahi gāṃ samyak sarva eva samāhitāḥ,यद्य् अवश्यं प्रकर्तव्या पितॄन् उद्दिश्य साध्व् इमां प्रकुर्वीमहि गां सम्यक् सर्व एव समाहिताः
16,11,HV_16.11,evam eṣā ca gaur dharmaṃ prāpsyate nātra saṃśayaḥ pitṝn abhyarcya dharmeṇa nādharmo 'smin bhaviṣyati,एवम् एषा च गौर् धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः पितॄन् अभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो ऽस्मिन् भविष्यति
16,12,HV_16.12,tathety uktvā ca te sarve prokṣayitvā ca gāṃ tataḥ pitṛbhyaḥ kalpayitvainām upayujyanta bhārata,तथेत्य् उक्त्वा च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां ततः पितृभ्यः कल्पयित्वैनाम् उपयुज्यन्त भारत
16,13,HV_16.13,upayujya ca gāṃ sarve guros tasya nyavedayat śārdūlena hatā dhenur vatso 'yaṃ gṛhyatām iti ārjavāt sa tu vatsaṃ taṃ pratijagrāha vai dvijaḥ,उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस् तस्य न्यवेदयत् शार्दूलेन हता धेनुर् वत्सो ऽयं गृह्यताम् इति आर्जवात् स तु वत्सं तं प्रतिजग्राह वै द्विजः
16,14,HV_16.14,mithyopacarya te taṃ tu gurum anyāyato dvijāḥ kālena samayujyanta sarva evāyuṣaḥ kṣaye,मिथ्योपचर्य ते तं तु गुरुम् अन्यायतो द्विजाः कालेन समयुज्यन्त सर्व एवायुषः क्षये
16,15,HV_16.15,te vai hiṃsratayā krūrā anāryatvād guros tadā ugrā hiṃsāvihārāś ca saptājāyanta sodarāḥ lubdhakasyātmajās tāta balavanto manasvinaḥ,ते वै हिंस्रतया क्रूरा अनार्यत्वाद् गुरोस् तदा उग्रा हिंसाविहाराश् च सप्ताजायन्त सोदराः लुब्धकस्यात्मजास् तात बलवन्तो मनस्विनः
16,16,HV_16.16,pitṝn abhyarcya dharmeṇa prokṣayitvā ca gāṃ tadā smṛtiḥ pratyavamarśaś ca teṣāṃ jātyantare 'bhavat,पितॄन् अभ्यर्च्य धर्मेण प्रोक्षयित्वा च गां तदा स्मृतिः प्रत्यवमर्शश् च तेषां जात्यन्तरे ऽभवत्
16,17,HV_16.17,jātā vyādhā daśārṇeṣu sapta dharmavicakṣaṇāḥ svadharmaniratāḥ sarve lobhānṛtavivarjitāḥ,जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः स्वधर्मनिरताः सर्वे लोभानृतविवर्जिताः
16,18,HV_16.18,tāvan mātraṃ prakurvanti yāvatā prāṇadhāraṇam śeṣaṃ dharmaparāḥ kālam anudhyānti svakarma tat,तावन् मात्रं प्रकुर्वन्ति यावता प्राणधारणम् शेषं धर्मपराः कालम् अनुध्यान्ति स्वकर्म तत्
16,19,HV_16.19,nāmadheyāni cāpy eṣām imāny āsan narādhipa nirvairo nirvṛtaḥ kṣānto nirmanyuḥ kṛtir eva ca vaidhaso mātṛvartī ca vyādhāḥ paramadhārmikāḥ,नामधेयानि चाप्य् एषाम् इमान्य् आसन् नराधिप निर्वैरो निर्वृतः क्षान्तो निर्मन्युः कृतिर् एव च वैधसो मातृवर्ती च व्याधाः परमधार्मिकाः
16,20,HV_16.20,tair evam uṣitais tāta hiṃsādharmaparair vane mātā ca pūjitā vṛddhā pitā ca paritoṣitaḥ,तैर् एवम् उषितैस् तात हिंसाधर्मपरैर् वने माता च पूजिता वृद्धा पिता च परितोषितः
16,21,HV_16.21,yadā mātā pitā caiva saṃyuktau kāladharmaṇā tadā dhanūṃṣi te tyaktvā vane prāṇān avāsṛjan,यदा माता पिता चैव संयुक्तौ कालधर्मणा तदा धनूंषि ते त्यक्त्वा वने प्राणान् अवासृजन्
16,22,HV_16.22,śubhena karmaṇā tena jātā jātismarā mṛgāḥ trāsodvegena saṃvignā ramye kālaṃjare girau,शुभेन कर्मणा तेन जाता जातिस्मरा मृगाः त्रासोद्वेगेन संविग्ना रम्ये कालंजरे गिरौ
16,23,HV_16.23,unmukho nityavitrastaḥ stabdhakarṇo vilocanaḥ paṇḍito ghasmaro nādī nāmabhis te 'bhavan mṛgāḥ,उन्मुखो नित्यवित्रस्तः स्तब्धकर्णो विलोचनः पण्डितो घस्मरो नादी नामभिस् ते ऽभवन् मृगाः
16,24,HV_16.24,tam evārtham anudhyānto jātismaraṇasaṃbhavam āsan vanecarāḥ kṣāntā nirdvandvā niṣparigrahāḥ,तम् एवार्थम् अनुध्यान्तो जातिस्मरणसंभवम् आसन् वनेचराः क्षान्ता निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः
16,25,HV_16.25,te sarve śubhakarmāṇaḥ sadharmāṇo vanecarāḥ maruṃ sādhya jahuḥ prāṇāṃl laghvāhārās tapasvinaḥ,ते सर्वे शुभकर्माणः सधर्माणो वनेचराः मरुं साध्य जहुः प्राणांल् लघ्वाहारास् तपस्विनः
16,26,HV_16.26,teṣāṃ maruṃ sādhayatāṃ padasthānāni bhārata tathaivādyāpi dṛśyante girau kālañjare 'cyuta,तेषां मरुं साधयतां पदस्थानानि भारत तथैवाद्यापि दृश्यन्ते गिरौ कालञ्जरे ऽच्युत
16,27,HV_16.27,karmaṇā tena te tāta śubhenāśubhavarjitāḥ śubhāc chubhatarāṃ yoniṃ cakravākatvam āgatāḥ,कर्मणा तेन ते तात शुभेनाशुभवर्जिताः शुभाच् छुभतरां योनिं चक्रवाकत्वम् आगताः
16,28,HV_16.28,śubhe deśe sariddvīpe saptaivāsañ jalaukasaḥ tyaktvā sahacarīdharmaṃ munayo dharmacāriṇaḥ,शुभे देशे सरिद्द्वीपे सप्तैवासञ् जलौकसः त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मचारिणः
16,29,HV_16.29,niḥspṛho nirmamaḥ kṣānto nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ nirvṛttir nibhṛtaś caiva śakunā nāmataḥ smṛtāḥ atha te sodarā jātā haṃsā mānasacāriṇaḥ jātismarāḥ susaṃbaddhāḥ saptaiva brahmacāriṇaḥ yadā tu pitṛkāryārthaḥ kṛtaḥ svārthe vyavasthitaiḥ tato jñānaṃ ca jātiṃ ca te hi prāpur guṇottaram sumanā muniḥ suvāk śuddhaḥ pañcamaś chidradarśanaḥ sunetraś ca svatantraś ca śakunā nāmataḥ smṛtāḥ,निःस्पृहो निर्ममः क्षान्तो निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः निर्वृत्तिर् निभृतश् चैव शकुना नामतः स्मृताः अथ ते सोदरा जाता हंसा मानसचारिणः जातिस्मराः सुसंबद्धाः सप्तैव ब्रह्मचारिणः यदा तु पितृकार्यार्थः कृतः स्वार्थे व्यवस्थितैः ततो ज्ञानं च जातिं च ते हि प्रापुर् गुणोत्तरम् सुमना मुनिः सुवाक् शुद्धः पञ्चमश् छिद्रदर्शनः सुनेत्रश् च स्वतन्त्रश् च शकुना नामतः स्मृताः
16,30,HV_16.30,pañcamaḥ pañcikas tatra saptajātiṣv ajāyata ṣaṣṭhas tu kaṇḍarīko 'bhūd brahmadattas tu saptamaḥ,पञ्चमः पञ्चिकस् तत्र सप्तजातिष्व् अजायत षष्ठस् तु कण्डरीको ऽभूद् ब्रह्मदत्तस् तु सप्तमः
16,31,HV_16.31,teṣāṃ tu tapasā tena saptajātikṛtena vai yogasya cābhinirvṛttyā pratibhānāc ca śobhanāt,तेषां तु तपसा तेन सप्तजातिकृतेन वै योगस्य चाभिनिर्वृत्त्या प्रतिभानाच् च शोभनात्
16,32,HV_16.32,pūrvajātiṣu yad brahma śrutaṃ gurukuleṣu vai tathaiva tatsthitaṃ brahma saṃsāreṣv api vartatām,पूर्वजातिषु यद् ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै तथैव तत्स्थितं ब्रह्म संसारेष्व् अपि वर्तताम्
16,33,HV_16.33,te brahmacāriṇaḥ sarve vihaṅgāḥ kāmacāriṇaḥ yogadharmam anudhyānto viharanti sma tatra ha,ते ब्रह्मचारिणः सर्वे विहङ्गाः कामचारिणः योगधर्मम् अनुध्यान्तो विहरन्ति स्म तत्र ह
16,34,HV_16.34,mānasaṃ tu saraḥ prāpya haṃsā bhūtvā jalaukasaḥ teṣāṃ tatra vihaṅgānāṃ caratāṃ sahacāriṇām nīpānām īśvaro rājā vibhrājaḥ pauravānvayaḥ,मानसं तु सरः प्राप्य हंसा भूत्वा जलौकसः तेषां तत्र विहङ्गानां चरतां सहचारिणाम् नीपानाम् ईश्वरो राजा विभ्राजः पौरवान्वयः
16,35,HV_16.35,vibhrājamāno vapuṣā prabhāvena samanvitaḥ śrīmān antaḥpuravṛto vanaṃ tat praviveśa ha,विभ्राजमानो वपुषा प्रभावेन समन्वितः श्रीमान् अन्तःपुरवृतो वनं तत् प्रविवेश ह
16,36,HV_16.36,svatantraś cakravākas tu spṛhayām āsa taṃ nṛpam dṛṣṭvāyāntaṃ śriyopetaṃ bhaveyam aham īdṛśaḥ,स्वतन्त्रश् चक्रवाकस् तु स्पृहयाम् आस तं नृपम् दृष्ट्वायान्तं श्रियोपेतं भवेयम् अहम् ईदृशः
16,37,HV_16.37,yady asti sukṛtaṃ kiṃcit tapo vā niyamo 'pi vā khinno hy asmy upavāsena tapasā niṣphalena ca,यद्य् अस्ति सुकृतं किंचित् तपो वा नियमो ऽपि वा खिन्नो ह्य् अस्म्य् उपवासेन तपसा निष्फलेन च
17,1,HV_17.1,nṛpatvam aham icchāmi yadi me sukṛtaṃ bhavet tatas taṃ cakravākau dvāv ūcatuḥ sahacāriṇau āvāṃ te sacivau syāvas tava priyahitaiṣiṇau,नृपत्वम् अहम् इच्छामि यदि मे सुकृतं भवेत् ततस् तं चक्रवाकौ द्वाव् ऊचतुः सहचारिणौ आवां ते सचिवौ स्यावस् तव प्रियहितैषिणौ
17,2,HV_17.2,tathety uktvā ca tasyāsīt tadā yogātmano matiḥ evaṃ te samayaṃ cakruḥ suvāktaṃ pratyabhāṣata,तथेत्य् उक्त्वा च तस्यासीत् तदा योगात्मनो मतिः एवं ते समयं चक्रुः सुवाक्तं प्रत्यभाषत
17,3,HV_17.3,yasmāt kāmapradhānas tvaṃ yogadharmam apāsya vai avaraṃ varaṃ prārthayase tasmād vākyaṃ nibodha me,यस्मात् कामप्रधानस् त्वं योगधर्मम् अपास्य वै अवरं वरं प्रार्थयसे तस्माद् वाक्यं निबोध मे
17,4,HV_17.4,rājā tvaṃ bhavitā tāta kāmpilye nagarottame bhaviṣyataḥ sakhāyau ca dvāv imau sacivau tava,राजा त्वं भविता तात काम्पिल्ये नगरोत्तमे भविष्यतः सखायौ च द्वाव् इमौ सचिवौ तव
17,5,HV_17.5,śaptvā tān abhibhāṣyātha catvāraś cakrur aṇḍajāḥ tāṃs trīn abhīpsato rājyaṃ vyabhicārapradharṣitān,शप्त्वा तान् अभिभाष्याथ चत्वारश् चक्रुर् अण्डजाः तांस् त्रीन् अभीप्सतो राज्यं व्यभिचारप्रधर्षितान्
17,6,HV_17.6,śaptāḥ khagās trayas te tu yogabhraṣṭā vicetasaḥ tān ayācanta caturas trayas te sahacāriṇaḥ,शप्ताः खगास् त्रयस् ते तु योगभ्रष्टा विचेतसः तान् अयाचन्त चतुरस् त्रयस् ते सहचारिणः
17,7,HV_17.7,teṣāṃ prasādaṃ cakrus te athaitān sumanābravīt sarveṣām eva vacanāt prasādānugataṃ tadā,तेषां प्रसादं चक्रुस् ते अथैतान् सुमनाब्रवीत् सर्वेषाम् एव वचनात् प्रसादानुगतं तदा
17,8,HV_17.8,antavān bhavitā śāpo yuṣmākaṃ nātra saṃśayaḥ itaś cyutāś ca mānuṣyaṃ prāpya yogam avāpsyatha,अन्तवान् भविता शापो युष्माकं नात्र संशयः इतश् च्युताश् च मानुष्यं प्राप्य योगम् अवाप्स्यथ
17,9,HV_17.9,sarvasattvarutajñaś ca svatantro 'yaṃ bhaviṣyati pitṛprasādo hy asmābhir asya prāptaḥ kṛtena vai,सर्वसत्त्वरुतज्ञश् च स्वतन्त्रो ऽयं भविष्यति पितृप्रसादो ह्य् अस्माभिर् अस्य प्राप्तः कृतेन वै
17,10,HV_17.10,gāṃ prokṣayitvā dharmeṇa pitṛbhya upakalpatām asmākaṃ jñānasaṃyogaḥ sarveṣāṃ yogasādhanaḥ,गां प्रोक्षयित्वा धर्मेण पितृभ्य उपकल्पताम् अस्माकं ज्ञानसंयोगः सर्वेषां योगसाधनः
17,11,HV_17.11,idaṃ ca vākyasaṃdarbha+ +ślokam ekam udāhṛtam puruṣāntaritaṃ śrutvā tato yogam avāpsyatha,इदं च वाक्यसंदर्भ+ +श्लोकम् एकम् उदाहृतम् पुरुषान्तरितं श्रुत्वा ततो योगम् अवाप्स्यथ
18,1,HV_18.1,te yogadharmaniratāḥ sapta mānasacāriṇaḥ padmagarbho 'ravindākṣaḥ kṣīragarbhaḥ sulocanaḥ ūrubinduḥ subinduś ca haimagarbhas tu saptamaḥ haṃsā jātā mahātmāno mānaseṣu saraḥsu ca sumanāḥ suvāk suśuddhaś ca tattvadarṣī ca tattvavit sunetraś ca suhotraś ca dvijā nāmabhir eva ca te brahmacāriṇaḥ sarve vihagāḥ kāmacāriṇaḥ vāyvambubhakṣāḥ satataṃ śarīrāṇy upaśoṣayan,ते योगधर्मनिरताः सप्त मानसचारिणः पद्मगर्भो ऽरविन्दाक्षः क्षीरगर्भः सुलोचनः ऊरुबिन्दुः सुबिन्दुश् च हैमगर्भस् तु सप्तमः हंसा जाता महात्मानो मानसेषु सरःसु च सुमनाः सुवाक् सुशुद्धश् च तत्त्वदर्षी च तत्त्ववित् सुनेत्रश् च सुहोत्रश् च द्विजा नामभिर् एव च ते ब्रह्मचारिणः सर्वे विहगाः कामचारिणः वाय्वम्बुभक्षाः सततं शरीराण्य् उपशोषयन्
18,2,HV_18.2,rājā vibhrājamānas tu vapuṣā tad vanaṃ tadā cacārāntaḥpuravṛto nandanaṃ maghavān iva,राजा विभ्राजमानस् तु वपुषा तद् वनं तदा चचारान्तःपुरवृतो नन्दनं मघवान् इव
18,3,HV_18.3,sa tān abudhyat khacarān yogadharmātmakān budhaḥ nirvedāc ca tam evārtham anudhyātvā puraṃ yayau,स तान् अबुध्यत् खचरान् योगधर्मात्मकान् बुधः निर्वेदाच् च तम् एवार्थम् अनुध्यात्वा पुरं ययौ
18,4,HV_18.4,aṇuho nāma tasyāsīt putraḥ paramadhārmikaḥ aṇudharmaratir nityam aṇuho 'dhyagamat padam,अणुहो नाम तस्यासीत् पुत्रः परमधार्मिकः अणुधर्मरतिर् नित्यम् अणुहो ऽध्यगमत् पदम्
18,5,HV_18.5,prādāt kanyāṃ śukas tasmai kṛtvīṃ pūjitalakṣaṇām sattvaśīlaguṇopetāṃ yogadharmaratāṃ sadā,प्रादात् कन्यां शुकस् तस्मै कृत्वीं पूजितलक्षणाम् सत्त्वशीलगुणोपेतां योगधर्मरतां सदा
18,6,HV_18.6,sā hy uddiṣṭā purā bhīṣma pitṛkanyā maṇīṣiṇā sanatkumāreṇa tadā saṃnidhau mama śobhanā,सा ह्य् उद्दिष्टा पुरा भीष्म पितृकन्या मणीषिणा सनत्कुमारेण तदा संनिधौ मम शोभना
18,7,HV_18.7,satyadharmabhṛtāṃ śreṣṭhā durvijñeyākṛtātmabhiḥ yogā ca yogapatnī ca yogamātā tathaiva ca yathā te kathitaṃ pūrvaṃ pitṛsargeṣu vai mayā,सत्यधर्मभृतां श्रेष्ठा दुर्विज्ञेयाकृतात्मभिः योगा च योगपत्नी च योगमाता तथैव च यथा ते कथितं पूर्वं पितृसर्गेषु वै मया
18,8,HV_18.8,vibhrājas tv aṇuhaṃ rājye sthāpayitvā nareśvaraḥ āmantrya paurān prītātmā brāhmaṇān svasti vācya ca prāyāt saras tapaś cartuṃ yatra te sahacāriṇaḥ,विभ्राजस् त्व् अणुहं राज्ये स्थापयित्वा नरेश्वरः आमन्त्र्य पौरान् प्रीतात्मा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च प्रायात् सरस् तपश् चर्तुं यत्र ते सहचारिणः
18,9,HV_18.9,sa vai tatra nirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ tyaktvā kāmāṃs tapas tepe sarasas tasya pārṣvataḥ,स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महातपाः त्यक्त्वा कामांस् तपस् तेपे सरसस् तस्य पार्ष्वतः
18,10,HV_18.10,tasya saṃkalpa āsīc ca teṣām anyatarasya vai putratvaṃ prāpya yogena yujyeyam iti bhārata,तस्य संकल्प आसीच् च तेषाम् अन्यतरस्य वै पुत्रत्वं प्राप्य योगेन युज्येयम् इति भारत
18,11,HV_18.11,kṛtvābhisaṃdhiṃ tapasā mahatā sa samanvitaḥ mahātapāḥ sa vibhrājo virarājāṃśumān iva,कृत्वाभिसंधिं तपसा महता स समन्वितः महातपाः स विभ्राजो विरराजांशुमान् इव
18,12,HV_18.12,tato vibhrājitaṃ tena vaibhrājam iti tad vanam saras tac ca kuruśreṣṭha vaibhrājam iti śabditam,ततो विभ्राजितं तेन वैभ्राजम् इति तद् वनम् सरस् तच् च कुरुश्रेष्ठ वैभ्राजम् इति शब्दितम्
18,13,HV_18.13,yatra te śakunā rājaṃś catvāro yogadharmiṇaḥ yogabhraṣṭās trayaś caiva dehanyāsakṛto 'bhavan,यत्र ते शकुना राजंश् चत्वारो योगधर्मिणः योगभ्रष्टास् त्रयश् चैव देहन्यासकृतो ऽभवन्
18,14,HV_18.14,kāmpilye nagare te tu brahmadattapurogamāḥ jātāḥ sapta mahātmānaḥ sarve vigatakalmaṣāḥ smṛtimanto 'tra catvāras trayas tu parimohitāḥ,काम्पिल्ये नगरे ते तु ब्रह्मदत्तपुरोगमाः जाताः सप्त महात्मानः सर्वे विगतकल्मषाः स्मृतिमन्तो ऽत्र चत्वारस् त्रयस् तु परिमोहिताः
18,15,HV_18.15,svatantras tv aṇuhāj jajñe brahmadatto mahāyaśāḥ yathāsyāsīt pakṣibhāve saṃkalpaḥ pūrvacintitaḥ,स्वतन्त्रस् त्व् अणुहाज् जज्ञे ब्रह्मदत्तो महायशाः यथास्यासीत् पक्षिभावे संकल्पः पूर्वचिन्तितः
18,16,HV_18.16,jñānadhyānatapaḥpūtā vedavedāṅgapāragāḥ chidradarśī sunetraś ca tathā bābhravyavatsayoḥ jātau śrotriyadāyādau vedavedāṅgapāragau,ज्ञानध्यानतपःपूता वेदवेदाङ्गपारगाः छिद्रदर्शी सुनेत्रश् च तथा बाभ्रव्यवत्सयोः जातौ श्रोत्रियदायादौ वेदवेदाङ्गपारगौ
18,17,HV_18.17,sakhāyau brahmadattasya pūrvajātisahoṣitau pāñcālaḥ pañcamas tatra kaṇḍarīkas tathāparaḥ,सखायौ ब्रह्मदत्तस्य पूर्वजातिसहोषितौ पाञ्चालः पञ्चमस् तत्र कण्डरीकस् तथापरः
18,18,HV_18.18,pāñcālo bahvṛcas tv āsīd ācāryatvaṃ cakāra ha dvivedaḥ kaṇḍarīkas tu chandogo 'dhvaryur eva ca,पाञ्चालो बह्वृचस् त्व् आसीद् आचार्यत्वं चकार ह द्विवेदः कण्डरीकस् तु छन्दोगो ऽध्वर्युर् एव च
18,19,HV_18.19,sarvasattvarutajñaś ca rājāsīd aṇuhātmajaḥ pāñcālakaṇḍarīkābhyāṃ tasya saṃvid abhūt tadā,सर्वसत्त्वरुतज्ञश् च राजासीद् अणुहात्मजः पाञ्चालकण्डरीकाभ्यां तस्य संविद् अभूत् तदा
18,20,HV_18.20,te grāmyadharmaniratāḥ kāmasya vaśavartinaḥ pūrvajātikṛtenāsan dharmakāmārthakovidāḥ,ते ग्राम्यधर्मनिरताः कामस्य वशवर्तिनः पूर्वजातिकृतेनासन् धर्मकामार्थकोविदाः
18,21,HV_18.21,aṇuhas tu nṛpaśreṣṭho brahmadattam akalmaṣam abhiṣicya tadā rājye parāṃ gatim avāptavān,अणुहस् तु नृपश्रेष्ठो ब्रह्मदत्तम् अकल्मषम् अभिषिच्य तदा राज्ये परां गतिम् अवाप्तवान्
18,22,HV_18.22,brahmadattasya bhāryā tu devalasyātmajābhavat asitasya yogadurdharṣā saṃnatir nāma bhārata,ब्रह्मदत्तस्य भार्या तु देवलस्यात्मजाभवत् असितस्य योगदुर्धर्षा संनतिर् नाम भारत
18,23,HV_18.23,tām ekabhāvasaṃyuktāṃ lebhe kanyām anuttamām saṃnatiṃ saṃnatimatīṃ devalād yogadharmiṇīm,ताम् एकभावसंयुक्तां लेभे कन्याम् अनुत्तमाम् संनतिं संनतिमतीं देवलाद् योगधर्मिणीम्
18,24,HV_18.24,upayeme vidhānena brahmadatto narādhipaḥ śeṣās tu cakravākā vai kāmpilye sahacāriṇaḥ te jātāḥ śrotriyakule sudaridre sahodarāḥ,उपयेमे विधानेन ब्रह्मदत्तो नराधिपः शेषास् तु चक्रवाका वै काम्पिल्ये सहचारिणः ते जाताः श्रोत्रियकुले सुदरिद्रे सहोदराः
18,25,HV_18.25,dhṛtir mahāmanā vidvāṃs tattvadarśī ca nāmataḥ vedādhyayanasaṃpannāś catvāro 'cchinnadarśinaḥ,धृतिर् महामना विद्वांस् तत्त्वदर्शी च नामतः वेदाध्ययनसंपन्नाश् चत्वारो ऽच्छिन्नदर्शिनः
18,26,HV_18.26,teṣāṃ saṃvidathotpannā pūrvajātikṛtā tadā te yoganiratāḥ siddhāḥ prasthitāḥ sarva eva hi,तेषां संविदथोत्पन्ना पूर्वजातिकृता तदा ते योगनिरताः सिद्धाः प्रस्थिताः सर्व एव हि
18,27,HV_18.27,āmantrya pitaraṃ tāta pitā tān abravīt tadā adharma eṣa yuṣmākaṃ yan māṃ tyaktvā gamiṣyatha,आमन्त्र्य पितरं तात पिता तान् अब्रवीत् तदा अधर्म एष युष्माकं यन् मां त्यक्त्वा गमिष्यथ
18,28,HV_18.28,dāridryam anapākṛtya putrārthāṃś caiva puṣkalān kāmān abhīpsitān sarvān mama kṛtvādya putrakāḥ śuśrūṣām aprayuktvā ca kathaṃ vai gantum arhatha,दारिद्र्यम् अनपाकृत्य पुत्रार्थांश् चैव पुष्कलान् कामान् अभीप्सितान् सर्वान् मम कृत्वाद्य पुत्रकाः शुश्रूषाम् अप्रयुक्त्वा च कथं वै गन्तुम् अर्हथ
18,29,HV_18.29,te tam ūcur dvijāḥ sarve pitaraṃ punar eva hi kariṣyāmo vidhānaṃ te yena tvaṃ vartayiṣyasi,ते तम् ऊचुर् द्विजाः सर्वे पितरं पुनर् एव हि करिष्यामो विधानं ते येन त्वं वर्तयिष्यसि
18,30,HV_18.30,imaṃ ślokaṃ mahārthaṃ tvaṃ rājānaṃ sahamantriṇam śrāvayethāḥ samāgamya brahmadattam akalmaṣam,इमं श्लोकं महार्थं त्वं राजानं सहमन्त्रिणम् श्रावयेथाः समागम्य ब्रह्मदत्तम् अकल्मषम्
18,31,HV_18.31,prītātmā dāsyati sa te grāmān bhogāṃś ca puṣkalān yathepsitāṃś ca sarvārthān gaccha tāta yathāsukham,प्रीतात्मा दास्यति स ते ग्रामान् भोगांश् च पुष्कलान् यथेप्सितांश् च सर्वार्थान् गच्छ तात यथासुखम्
18,32,HV_18.32,etāvad uktvā te sarve pūjayitvā ca taṃ guruṃ yogadharmam anuprāpya paramāṃ nirvṛtiṃ yayuḥ,एतावद् उक्त्वा ते सर्वे पूजयित्वा च तं गुरुं योगधर्मम् अनुप्राप्य परमां निर्वृतिं ययुः
19,1,HV_19.1,yoginaḥ paramātmānaḥ saṃyatenāntarātmanā brahmadattasya tanayaḥ sa vaibhrājas tv ajāyata yogātmā tapasā yukto viṣvaksena iti śrutaḥ,योगिनः परमात्मानः संयतेनान्तरात्मना ब्रह्मदत्तस्य तनयः स वैभ्राजस् त्व् अजायत योगात्मा तपसा युक्तो विष्वक्सेन इति श्रुतः
19,2,HV_19.2,kadācid brahmadattas tu bhāryayā sahito vane vijahāra prahṛṣṭātmā yathā śacyā śatakratuḥ,कदाचिद् ब्रह्मदत्तस् तु भार्यया सहितो वने विजहार प्रहृष्टात्मा यथा शच्या शतक्रतुः
19,3,HV_19.3,tataḥ pipīlikarutaṃ sa śuśrāva narādhipaḥ kāminīṃ kāminas tasya yācataḥ krośato bhṛśam,ततः पिपीलिकरुतं स शुश्राव नराधिपः कामिनीं कामिनस् तस्य याचतः क्रोशतो भृशम्
19,4,HV_19.4,śrutvā tu yācyamānāṃ tāṃ kruddhāṃ sūkṣmāṃ pipīlikām brahmadatto mahāhāsam akasmād eva cāhasat,श्रुत्वा तु याच्यमानां तां क्रुद्धां सूक्ष्मां पिपीलिकाम् ब्रह्मदत्तो महाहासम् अकस्माद् एव चाहसत्
19,5,HV_19.5,tataḥ sā saṃnatir dīnā vrīḍitā dīnacetanā nirāhārā bahutithaṃ babhūvāmitrakarśana,ततः सा संनतिर् दीना व्रीडिता दीनचेतना निराहारा बहुतिथं बभूवामित्रकर्शन
19,6,HV_19.6,prasādyamānā bhartrā sā tam uvāca śucismitā tvayāvahasitā rājan nāhaṃ jīvitum utsahe,प्रसाद्यमाना भर्त्रा सा तम् उवाच शुचिस्मिता त्वयावहसिता राजन् नाहं जीवितुम् उत्सहे
19,7,HV_19.7,sa tatkāraṇam ācakhyau na ca sā śraddadhāti tat uvāca cainaṃ kupitā naiṣa bhāvo 'sti pārthiva,स तत्कारणम् आचख्यौ न च सा श्रद्दधाति तत् उवाच चैनं कुपिता नैष भावो ऽस्ति पार्थिव
19,8,HV_19.8,ko vai pipīlikarutaṃ mānuṣo vettum arhati ṛte devaprasādād vai pūrvajātikṛtena vā tapaḥphalena vā rājan vidyayā vā narādhipa,को वै पिपीलिकरुतं मानुषो वेत्तुम् अर्हति ऋते देवप्रसादाद् वै पूर्वजातिकृतेन वा तपःफलेन वा राजन् विद्यया वा नराधिप
19,9,HV_19.9,yady eṣa vai prabhāvas te sarvasattvarutajñatā sāhaṃ yathaiva jānīyāṃ tathā pratyāyayasva mām prāṇān vāpi parityakṣye rājan satyena te śape,यद्य् एष वै प्रभावस् ते सर्वसत्त्वरुतज्ञता साहं यथैव जानीयां तथा प्रत्याययस्व माम् प्राणान् वापि परित्यक्ष्ये राजन् सत्येन ते शपे
19,10,HV_19.10,tat tasyā vacanaṃ śrutvā mahiṣyāḥ paruṣaṃ vibho sa rājā paramāpanno devaśreṣṭham agāt tadā śaraṇyaṃ sarvabhūteśaṃ bhaktyā nārāyaṇaṃ prabhum,तत् तस्या वचनं श्रुत्वा महिष्याः परुषं विभो स राजा परमापन्नो देवश्रेष्ठम् अगात् तदा शरण्यं सर्वभूतेशं भक्त्या नारायणं प्रभुम्
19,11,HV_19.11,samāhito nirāhāraḥ ṣaḍrātreṇa mahāyaśāḥ dadarśa darśane rājā devaṃ nārāyaṇaṃ harim,समाहितो निराहारः षड्रात्रेण महायशाः ददर्श दर्शने राजा देवं नारायणं हरिम्
19,12,HV_19.12,uvāca cainaṃ bhagavān sarvabhūtānukampakaḥ brahmadatta prabhāte tvaṃ kalyāṇaṃ samavāpsyasi ity uktvā bhagavān devas tatraivāntaradhīyata,उवाच चैनं भगवान् सर्वभूतानुकम्पकः ब्रह्मदत्त प्रभाते त्वं कल्याणं समवाप्स्यसि इत्य् उक्त्वा भगवान् देवस् तत्रैवान्तरधीयत
19,13,HV_19.13,brahmadatto 'pi rājarṣiḥ sarvasattvarutajñatām upadiṣya ca bhāryāyai vanāt pratyāgataḥ puram caturṇāṃ tu pitā yo 'sau brāhmaṇānāṃ mahātmanām ślokaṃ so 'dhītya putrebhyaḥ kṛtakṛtya ivābhavat,ब्रह्मदत्तो ऽपि राजर्षिः सर्वसत्त्वरुतज्ञताम् उपदिष्य च भार्यायै वनात् प्रत्यागतः पुरम् चतुर्णां तु पिता यो ऽसौ ब्राह्मणानां महात्मनाम् श्लोकं सो ऽधीत्य पुत्रेभ्यः कृतकृत्य इवाभवत्
19,14,HV_19.14,sa rājānam athānvicchat sahamantriṇam acyutam na dadarśāntaraṃ cāpi ślokaṃ śrāvayituṃ tadā,स राजानम् अथान्विच्छत् सहमन्त्रिणम् अच्युतम् न ददर्शान्तरं चापि श्लोकं श्रावयितुं तदा
19,15,HV_19.15,atha rājā śiraḥsnāto labdhvā nārāyaṇād varam praviveśa purīṃ prīto ratham āruhya kāñcanam,अथ राजा शिरःस्नातो लब्ध्वा नारायणाद् वरम् प्रविवेश पुरीं प्रीतो रथम् आरुह्य काञ्चनम्
19,16,HV_19.16,tasya raśmīn agṛhṇāc ca kaṇḍarīko dvijarṣabhaḥ camaravyajanaṃ cāpi bābhravyaḥ samavākṣipat,तस्य रश्मीन् अगृह्णाच् च कण्डरीको द्विजर्षभः चमरव्यजनं चापि बाभ्रव्यः समवाक्षिपत्
19,17,HV_19.17,idam antaram ity eva tataḥ sa brāhmaṇas tadā śrāvayām āsa rājānaṃ ślokaṃ taṃ sacivau ca tau,इदम् अन्तरम् इत्य् एव ततः स ब्राह्मणस् तदा श्रावयाम् आस राजानं श्लोकं तं सचिवौ च तौ
19,18,HV_19.18,sapta vyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālaṃjare girau haṃsāḥ sarasi mānase te sma jātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ prasthitā dūram adhvānaṃ cakravākāḥ sarid dvīpe yūyaṃ tebhyo 'vasīdatha,सप्त व्याधा दशार्णेषु मृगाः कालंजरे गिरौ हंसाः सरसि मानसे ते स्म जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः प्रस्थिता दूरम् अध्वानं चक्रवाकाः सरिद् द्वीपे यूयं तेभ्यो ऽवसीदथ
19,19,HV_19.19,tac chrutvā moham agamad brahmadattas tadānagha sacivau cāsya pāñcālaḥ kaṇḍarīkaś ca bhārata,तच् छ्रुत्वा मोहम् अगमद् ब्रह्मदत्तस् तदानघ सचिवौ चास्य पाञ्चालः कण्डरीकश् च भारत
19,20,HV_19.20,srastaraśmipratodau tau patitavyajanāv ubhau dṛṣṭvā babhūvur asvasthāḥ paurāś cāgantavaś ca ha,स्रस्तरश्मिप्रतोदौ तौ पतितव्यजनाव् उभौ दृष्ट्वा बभूवुर् अस्वस्थाः पौराश् चागन्तवश् च ह
19,21,HV_19.21,muhūrtād iva rājā sa saha tābhyāṃ rathe sthitaḥ pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ pratyāgacchad ariṃdama,मुहूर्ताद् इव राजा स सह ताभ्यां रथे स्थितः प्रतिलभ्य ततः संज्ञां प्रत्यागच्छद् अरिंदम
19,22,HV_19.22,tatas te tat saraḥ smṛtvā yogaṃ tam upalabhya ca brāḥmaṇaṃ vipulair arthair bhogaiś ca samayojayan,ततस् ते तत् सरः स्मृत्वा योगं तम् उपलभ्य च ब्राःमणं विपुलैर् अर्थैर् भोगैश् च समयोजयन्
19,23,HV_19.23,abhiṣicya svarājye tu viṣvaksenam ariṃdamam jagāma brahmadatto 'tha sadāro vanam eva ha,अभिषिच्य स्वराज्ये तु विष्वक्सेनम् अरिंदमम् जगाम ब्रह्मदत्तो ऽथ सदारो वनम् एव ह
19,24,HV_19.24,athainaṃ saṃnatir dhīrā devalasya sutā tadā uvāca paramaprītā yogād vanagataṃ nṛpam,अथैनं संनतिर् धीरा देवलस्य सुता तदा उवाच परमप्रीता योगाद् वनगतं नृपम्
19,25,HV_19.25,jānantyā tvaṃ mahārāja pipīlikarutajñatām coditaḥ krodham uddiśya saktaḥ kāmeṣu vai mayā,जानन्त्या त्वं महाराज पिपीलिकरुतज्ञताम् चोदितः क्रोधम् उद्दिश्य सक्तः कामेषु वै मया
19,26,HV_19.26,ito vayaṃ gamiṣyāmo gatim iṣṭām anuttamām tava cāntarhito yogas tataḥ saṃsmārito mayā,इतो वयं गमिष्यामो गतिम् इष्टाम् अनुत्तमाम् तव चान्तर्हितो योगस् ततः संस्मारितो मया
19,27,HV_19.27,sa rājā paramaprītaḥ patnyāḥ śrutvā vacas tadā prāpya yogaṃ vanād eva gatiṃ prāpa sudurlabhām,स राजा परमप्रीतः पत्न्याः श्रुत्वा वचस् तदा प्राप्य योगं वनाद् एव गतिं प्राप सुदुर्लभाम्
19,28,HV_19.28,kaṇḍarīko 'pi yogātmā sāṃkhyayogam anuttamam prāpya yogagatiṃ siddho viśuddhaḥ svena karmaṇā,कण्डरीको ऽपि योगात्मा सांख्ययोगम् अनुत्तमम् प्राप्य योगगतिं सिद्धो विशुद्धः स्वेन कर्मणा
19,29,HV_19.29,kramaṃ praṇīya pāñcālaḥ śikṣām utpādya kevalām yogācāryagatiṃ prāpa yaśaś cāgryaṃ mahātapāḥ,क्रमं प्रणीय पाञ्चालः शिक्षाम् उत्पाद्य केवलाम् योगाचार्यगतिं प्राप यशश् चाग्र्यं महातपाः
19,30,HV_19.30,evam etat purā vṛttaṃ mama pratyakṣam acyuta tad dhārayasva gāṅgeya śreyasā yokṣyase tataḥ,एवम् एतत् पुरा वृत्तं मम प्रत्यक्षम् अच्युत तद् धारयस्व गाङ्गेय श्रेयसा योक्ष्यसे ततः
19,31,HV_19.31,ye cānye dhārayiṣyanti teṣāṃ caritam uttamam tiryagyoniṣu te jātu na bhaviṣyanti karhicit,ये चान्ये धारयिष्यन्ति तेषां चरितम् उत्तमम् तिर्यग्योनिषु ते जातु न भविष्यन्ति कर्हिचित्
19,32,HV_19.32,śrutvā cedam upākhyānaṃ mahārthaṃ mahatāṃ gatim yogadharmo hṛdi sadā parivarteta bhārata,श्रुत्वा चेदम् उपाख्यानं महार्थं महतां गतिम् योगधर्मो हृदि सदा परिवर्तेत भारत
19,33,HV_19.33,sa tenaivānubandhena kadācil labhate śamam ya imaṃ śrāvayec chrāddhe pitṝn prīṇāti puṇyakṛt akṣayaṃ ca pitṝṇāṃ vai prītir bhavati śāśvatī ye paṭhanti ca śṛṇvanti śrāvayanti ca ye dvijān tato manogatiṃ yāti siddhānāṃ bhuvi durlabhām,स तेनैवानुबन्धेन कदाचिल् लभते शमम् य इमं श्रावयेच् छ्राद्धे पितॄन् प्रीणाति पुण्यकृत् अक्षयं च पितॄणां वै प्रीतिर् भवति शाश्वती ये पठन्ति च शृण्वन्ति श्रावयन्ति च ये द्विजान् ततो मनोगतिं याति सिद्धानां भुवि दुर्लभाम्
19,34,HV_19.34,evam etat purā gītaṃ mārkaṇḍeyena dhīmatā śrāddhasya phalam uddiśya somasyāpyāyanāya vai,एवम् एतत् पुरा गीतं मार्कण्डेयेन धीमता श्राद्धस्य फलम् उद्दिश्य सोमस्याप्यायनाय वै
19,35,HV_19.35,somo hi bhagavān devo lokasyāpyāyanaṃ param vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena tasya vaṃśaṃ nibodha me,सोमो हि भगवान् देवो लोकस्याप्यायनं परम् वृष्णिवंशप्रसङ्गेन तस्य वंशं निबोध मे
20,1,HV_20.1,pitā somasya vai rājañ jajñe 'trir bhagavān ṛṣiḥ athātaḥ śrūyatāṃ rājan vaṃśaḥ somasya pāvanaḥ yasminn ailādayo bhūpāḥ kīrtyante puṇyakīrtayaḥ yatra jāto hariḥ sākṣāt kṛṣṇas trailokyapāvanaḥ sahasraśirasaḥ puṃso nābhihradasaroruhāt jātasyāsīt suto dhātur atriḥ pitṛsamo guṇaiḥ brahmaṇo mānasāt pūrvaṃ prajāsargaṃ vidhitsataḥ tatrātriḥ sarvalokānāṃ tasthau svavinayair vṛtaḥ karmaṇā manasā vācā śubhāny eva cacāra ha,पिता सोमस्य वै राजञ् जज्ञे ऽत्रिर् भगवान् ऋषिः अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः यस्मिन्न् ऐलादयो भूपाः कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः यत्र जातो हरिः साक्षात् कृष्णस् त्रैलोक्यपावनः सहस्रशिरसः पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् जातस्यासीत् सुतो धातुर् अत्रिः पितृसमो गुणैः ब्रह्मणो मानसात् पूर्वं प्रजासर्गं विधित्सतः तत्रात्रिः सर्वलोकानां तस्थौ स्वविनयैर् वृतः कर्मणा मनसा वाचा शुभान्य् एव चचार ह
20,2,HV_20.2,ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu dharmātmā saṃśitavrataḥ kāṣṭhakuḍyaśilābhūta ūrdhvabāhur mahādyutiḥ,अहिंस्रः सर्वभूतेषु धर्मात्मा संशितव्रतः काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्ध्वबाहुर् महाद्युतिः
20,3,HV_20.3,anuttamaṃ nāma tapo yena taptaṃ mahat purā trīṇi varṣasahasrāṇi divyānīti hi naḥ śrutam,अनुत्तमं नाम तपो येन तप्तं महत् पुरा त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्
20,4,HV_20.4,tatordhvaretasas tasya sthitasyānimiṣasya hi somatvaṃ tanur āpede mahābuddhasya bhārata,ततोर्ध्वरेतसस् तस्य स्थितस्यानिमिषस्य हि सोमत्वं तनुर् आपेदे महाबुद्धस्य भारत
20,5,HV_20.5,ūrdhvam ācakrame tasya somatvaṃ bhāvitātmanaḥ netrābhyāṃ vāri susrāva daśadhā dyotayad diśaḥ,ऊर्ध्वम् आचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः नेत्राभ्यां वारि सुस्राव दशधा द्योतयद् दिशः
20,6,HV_20.6,taṃ garbhaṃ daśadhā dṛṣṭvā daśa devyo dadhus tataḥ sametya dhārayām āsur na ca tāḥ tam aśaknuvan,तं गर्भं दशधा दृष्ट्वा दश देव्यो दधुस् ततः समेत्य धारयाम् आसुर् न च ताः तम् अशक्नुवन्
20,7,HV_20.7,sa tābhyaḥ sahasaivātha digbhyo garbhaḥ prabhānvitaḥ papāta bhāsayaṃl lokāñ śītāṃśuḥ sarvabhāvanaḥ,स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः पपात भासयंल् लोकाञ् शीतांशुः सर्वभावनः
20,8,HV_20.8,yadā na dhāraṇe śaktās tasya garbhasya tā diśaḥ tatas tābhiḥ sahaivāśu nipatāta vasuṃdharām,यदा न धारणे शक्तास् तस्य गर्भस्य ता दिशः ततस् ताभिः सहैवाशु निपतात वसुंधराम्
20,9,HV_20.9,patitaṃ somam ālokya brahmā lokapitāmahaḥ ratham āropayām āsa lokānāṃ hitakāmyayā,पतितं सोमम् आलोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः रथम् आरोपयाम् आस लोकानां हितकाम्यया
20,10,HV_20.10,sa hi vedamayas tāta dharmātmā satyasaṃgaraḥ yukto vājisahasreṇa siteneti hi naḥ śrutam,स हि वेदमयस् तात धर्मात्मा सत्यसंगरः युक्तो वाजिसहस्रेण सितेनेति हि नः श्रुतम्
20,11,HV_20.11,tasmin nipatite devāḥ putre 'treḥ paramātmani tuṣṭuvur brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ sapta ye śrutāḥ,तस्मिन् निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परमात्मनि तुष्टुवुर् ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त ये श्रुताः
20,12,HV_20.12,tathaivāṅgirasas tatra bhṛgor evātmajaiḥ saha ṛgbhir yajurbhiḥ sāmabhir atharvāṅgirasair api,तथैवाङ्गिरसस् तत्र भृगोर् एवात्मजैः सह ऋग्भिर् यजुर्भिः सामभिर् अथर्वाङ्गिरसैर् अपि
20,13,HV_20.13,tasya saṃstūyamānasya tejaḥ somasya bhāsvataḥ āpyāyamānaṃ lokāṃs trīn bhāvayām āsa sarvataḥ,तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः आप्यायमानं लोकांस् त्रीन् भावयाम् आस सर्वतः
20,14,HV_20.14,sa tena rathamukhyena sāgarāntāṃ vasuṃdharām triḥsaptakṛtvo 'tiyaśāś cakārābhipradakṣiṇām,स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् त्रिःसप्तकृत्वो ऽतियशाश् चकाराभिप्रदक्षिणाम्
20,15,HV_20.15,tasya yac cyāvitaṃ tejaḥ pṛthivīm anvapadyata oṣadhyas tāḥ samudbhūtās tejasā prajvalanty uta,तस्य यच् च्यावितं तेजः पृथिवीम् अन्वपद्यत ओषध्यस् ताः समुद्भूतास् तेजसा प्रज्वलन्त्य् उत
20,16,HV_20.16,tābhiṛ dhāryo hy ayaṃ lokaḥ prajāś caiva caturvidhāḥ poṣṭā hi bhagavān somo jagato jagatīpate,ताभिऋ धार्यो ह्य् अयं लोकः प्रजाश् चैव चतुर्विधाः पोष्टा हि भगवान् सोमो जगतो जगतीपते
20,17,HV_20.17,sa labdhatejā bhagavān saṃstavaiḥ svaiś ca karmabhiḥ tapas tepe mahābhāga padmānāṃ daśatīr daśa,स लब्धतेजा भगवान् संस्तवैः स्वैश् च कर्मभिः तपस् तेपे महाभाग पद्मानां दशतीर् दश
20,18,HV_20.18,hiraṇyavarṇā yā devyo dhārayanty ātmanā jagat nidhis tāsām abhūd devaḥ prakhyātaḥ svena karmaṇā,हिरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्य् आत्मना जगत् निधिस् तासाम् अभूद् देवः प्रख्यातः स्वेन कर्मणा
20,19,HV_20.19,tatas tasmai dadau rājyaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ bījauṣadhīnāṃ viprāṇām apāṃ ca janamejaya,ततस् तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः बीजौषधीनां विप्राणाम् अपां च जनमेजय
20,20,HV_20.20,so 'bhiṣikto mahātejā rājarājyena rājarāṭ trīṃl lokān bhāvayām āsa svabhāsā bhāsvatāṃ varaḥ,सो ऽभिषिक्तो महातेजा राजराज्येन राजराट् त्रींल् लोकान् भावयाम् आस स्वभासा भास्वतां वरः
20,21,HV_20.21,saptaviṃśatim indos tu dākṣāyaṇyo mahāvratāḥ dadau prācetaso dakṣo nakṣatrāṇīti yā viduḥ,सप्तविंशतिम् इन्दोस् तु दाक्षायण्यो महाव्रताः ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः
20,22,HV_20.22,sa tat prāpya mahad rājyaṃ somaḥ somavatāṃ varaḥ samājahre rājasūyaṃ sahasraśatadakṣiṇam,स तत् प्राप्य महद् राज्यं सोमः सोमवतां वरः समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्
20,23,HV_20.23,hotāsya bhagavān atrir adhvaryur bhagavān bhṛguḥ hiraṇyagarbhaś codgātā brahmā brahmātvam eyivān,होतास्य भगवान् अत्रिर् अध्वर्युर् भगवान् भृगुः हिरण्यगर्भश् चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मात्वम् एयिवान्
20,24,HV_20.24,sadasyas tatra bhagavān harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ sanatkumārapramukhair ādyair brahmarṣibhir vṛtaḥ,सदस्यस् तत्र भगवान् हरिर् नारायणः प्रभुः सनत्कुमारप्रमुखैर् आद्यैर् ब्रह्मर्षिभिर् वृतः
20,25,HV_20.25,dakṣiṇām adadāt somas trīṃl lokān iti naḥ śrutam tebhyo brahmarṣimukhyebhyaḥ sadasyebhyaś ca bhārata,दक्षिणाम् अददात् सोमस् त्रींल् लोकान् इति नः श्रुतम् तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश् च भारत
20,26,HV_20.26,sinīvālī kuhūś caiva dyutiḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ kīrtir dhṛtiś ca lakṣmīś ca nava devyaḥ siṣevire,सिनीवाली कुहूश् चैव द्युतिः पुष्टिः प्रभा वसुः कीर्तिर् धृतिश् च लक्ष्मीश् च नव देव्यः सिषेविरे
20,27,HV_20.27,prāpyāvabhṛtham avyagraḥ sarvadevarṣipūjitaḥ taṃ mūrdhny upāghrāya tadā somo dhātā prajāpatiḥ virarājāti rājendro daśadhā bhāvayan diśaḥ,प्राप्यावभृथम् अव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः तं मूर्ध्न्य् उपाघ्राय तदा सोमो धाता प्रजापतिः विरराजाति राजेन्द्रो दशधा भावयन् दिशः
20,28,HV_20.28,tasya tat prāpya duṣprāpyam aiśvaryaṃ munisatkṛtam vibabhrāma matis tāta vinayād anayāhṛtā,तस्य तत् प्राप्य दुष्प्राप्यम् ऐश्वर्यं मुनिसत्कृतम् विबभ्राम मतिस् तात विनयाद् अनयाहृता
20,29,HV_20.29,bṛhaspateḥ sa vai bhāryāṃ tārāṃ nāma yaśasvinīm jahāra tarasā sarvān avamatyāṅgiraḥsutān,बृहस्पतेः स वै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम् जहार तरसा सर्वान् अवमत्याङ्गिरःसुतान्
20,30,HV_20.30,sa yācyamāno devaiś ca tathā devarṣibhiḥ saha naiva vyasarjayat tārāṃ tasmā aṅgirase tadā,स याच्यमानो देवैश् च तथा देवर्षिभिः सह नैव व्यसर्जयत् तारां तस्मा अङ्गिरसे तदा
20,31,HV_20.31,sa saṃrabdhas tadā tasmin devācāryo bṛhaspatiḥ uśanā tasya jagrāha pārṣṇim aṅgirasas tadā sa hi śiṣyo mahātejāḥ pituḥ pūrvaṃ bṛhaspateḥ,स संरब्धस् तदा तस्मिन् देवाचार्यो बृहस्पतिः उशना तस्य जग्राह पार्ष्णिम् अङ्गिरसस् तदा स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः
20,32,HV_20.32,tena snehena bhagavān rudras tasya bṛhaspateḥ pārṣṇigrāho 'bhavad devaḥ pragṛhyājagavaṃ dhanuḥ,तेन स्नेहेन भगवान् रुद्रस् तस्य बृहस्पतेः पार्ष्णिग्राहो ऽभवद् देवः प्रगृह्याजगवं धनुः
20,33,HV_20.33,tena brahmaśiro nāma paramāstraṃ mahātmanā uddiśya devān utsṛṣṭaṃ yenaiṣāṃ nāśitaṃ yaśaḥ,तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना उद्दिश्य देवान् उत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः
20,34,HV_20.34,tatra tad yuddham abhavat prakhyātaṃ tārakāmayam devānāṃ dānavānāṃ ca lokakṣayakaraṃ mahat,तत्र तद् युद्धम् अभवत् प्रख्यातं तारकामयम् देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्
20,35,HV_20.35,tatra śiṣṭās tu ye devās tuṣitāś caiva ye bhārata brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmur ādidevaṃ pitāmaham,तत्र शिष्टास् तु ये देवास् तुषिताश् चैव ये भारत ब्रह्माणं शरणं जग्मुर् आदिदेवं पितामहम्
20,36,HV_20.36,tato nivāryośanasaṃ taṃ vai rudraṃ ca śaṃkaram dadāv aṅgirase tārāṃ svayam eva pitāmahaḥ,ततो निवार्योशनसं तं वै रुद्रं च शंकरम् ददाव् अङ्गिरसे तारां स्वयम् एव पितामहः
20,37,HV_20.37,tām antaḥprasavāṃ dṛṣṭvā vipraḥ prāha bṛhaspatiḥ madīyāyāṃ na te yonau garbho dhāryaḥ kathaṃ cana,ताम् अन्तःप्रसवां दृष्ट्वा विप्रः प्राह बृहस्पतिः मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथं चन
20,38,HV_20.38,satyaṃ kathaya me subhru kasya garbhas tavodare tyaja tyajāśu durbuddhe matkṣetrād āhitaṃ paraiḥ nāhaṃ tvāṃ bhasmasāt kuryāṃ striyaṃ sāṃtānike sati śrutvā bṛhaspater vākyaṃ roṣeṇa vyākulābhavat ayonāv asṛjattaṃ tu kumāraṃ dasyuhantamam iṣīkāstambam āsādya jvalantam iva pāvakam,सत्यं कथय मे सुभ्रु कस्य गर्भस् तवोदरे त्यज त्यजाशु दुर्बुद्धे मत्क्षेत्राद् आहितं परैः नाहं त्वां भस्मसात् कुर्यां स्त्रियं सांतानिके सति श्रुत्वा बृहस्पतेर् वाक्यं रोषेण व्याकुलाभवत् अयोनाव् असृजत्तं तु कुमारं दस्युहन्तमम् इषीकास्तम्बम् आसाद्य ज्वलन्तम् इव पावकम्
20,39,HV_20.39,jātamātraḥ sa bhagavān devānām ākṣipad vapuḥ tataḥ saṃśayam āpannās tārām akathayan surāḥ,जातमात्रः स भगवान् देवानाम् आक्षिपद् वपुः ततः संशयम् आपन्नास् ताराम् अकथयन् सुराः
20,40,HV_20.40,satyaṃ brūhi sutaḥ kasya somasyātha bṛhaspateḥ pṛcchyamānā yadā devair nāha sā sādhv asādhu vā kumāro mātaraṃ prāha kupito 'līkalajjayā kiṃ na vocasy asadvṛtte ātmāvadyaṃ vadāśu me tadā tāṃ śaptum ārabdhaḥ kumāro dasyuhantamaḥ,सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः पृच्छ्यमाना यदा देवैर् नाह सा साध्व् असाधु वा कुमारो मातरं प्राह कुपितो ऽलीकलज्जया किं न वोचस्य् असद्वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे तदा तां शप्तुम् आरब्धः कुमारो दस्युहन्तमः
20,41,HV_20.41,taṃ nivārya tato brahmā tārāṃ papraccha saṃśayam yad atra tathyaṃ tad brūhi tāre kasya suto hy ayam,तं निवार्य ततो ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम् यद् अत्र तथ्यं तद् ब्रूहि तारे कस्य सुतो ह्य् अयम्
20,42,HV_20.42,sā prāñjalir uvācedaṃ brahmāṇaṃ varadaṃ prabhum somasyeti mahātmānaṃ kumāraṃ dasyuhantamam,सा प्राञ्जलिर् उवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम् सोमस्येति महात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम्
20,43,HV_20.43,taṃ mūrdhny upāghrāya tadā somo dhātā prajāpatiḥ budha ity akaron nāma tasya putrasya dhīmataḥ pratikūlaṃ ca gagane samabhyuttiṣṭhate budhaḥ,तं मूर्ध्न्य् उपाघ्राय तदा सोमो धाता प्रजापतिः बुध इत्य् अकरोन् नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः प्रतिकूलं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः
20,44,HV_20.44,utpādayām āsa tadā putraṃ vai rājaputrikā tasyāpatyaṃ mahārājo babhūvailaḥ purūravāḥ urvaśyāṃ jajñire yasya putrāḥ sapta mahātmanaḥ,उत्पादयाम् आस तदा पुत्रं वै राजपुत्रिका तस्यापत्यं महाराजो बभूवैलः पुरूरवाः उर्वश्यां जज्ञिरे यस्य पुत्राः सप्त महात्मनः
20,45,HV_20.45,prasahya dharṣitas tatra vivaśo rājayakṣmaṇā tato yakṣmābhibhūtas tu somaḥ prakṣīṇamaṇḍaḥ jagāma śaraṇāyātha pitaraṃ so 'trim eva ca,प्रसह्य धर्षितस् तत्र विवशो राजयक्ष्मणा ततो यक्ष्माभिभूतस् तु सोमः प्रक्षीणमण्डः जगाम शरणायाथ पितरं सो ऽत्रिम् एव च
20,46,HV_20.46,tasya tat pāpaśamanaṃ cakārātrir mahāyaśāḥ sa rājayakṣmaṇā muktaḥ śriyā jajvāla sarvaśaḥ,तस्य तत् पापशमनं चकारात्रिर् महायशाः स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रिया जज्वाल सर्वशः
20,47,HV_20.47,etat somasya te janma kīrtitaṃ kīrtivardhanam vaṃśam asya mahārāja kīrtyamānam ataḥ śṛṇu,एतत् सोमस्य ते जन्म कीर्तितं कीर्तिवर्धनम् वंशम् अस्य महाराज कीर्त्यमानम् अतः शृणु
20,48,HV_20.48,dhanyam āyuṣyam ārogyaṃ puṇyaṃ saṃkalpasādhakam somasya janma śrutvaiva sarvapāpaiḥ pramucyate,धन्यम् आयुष्यम् आरोग्यं पुण्यं संकल्पसाधकम् सोमस्य जन्म श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते
21,1,HV_21.1,naro vigatakalmaṣaḥ śraddadhānaḥ prasannātmā budhasya tu mahārāja vidvān putraḥ purūravāḥ tejasvī dānaśīlaś ca yajvā vipuladakṣiṇaḥ,नरो विगतकल्मषः श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा बुधस्य तु महाराज विद्वान् पुत्रः पुरूरवाः तेजस्वी दानशीलश् च यज्वा विपुलदक्षिणः
21,2,HV_21.2,brahmavādī parākrāntaḥ śatrubhir yudhi durjayaḥ āhartā cāgnihotrasya yajñānāṃ ca divo mahīm,ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर् युधि दुर्जयः आहर्ता चाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च दिवो महीम्
21,3,HV_21.3,satyavādī puṇyamatiḥ kāmyaḥ saṃvṛtamaithunaḥ atīva triṣu lokeṣu yaśasāpratimaḥ sadā,सत्यवादी पुण्यमतिः काम्यः संवृतमैथुनः अतीव त्रिषु लोकेषु यशसाप्रतिमः सदा
21,4,HV_21.4,taṃ brahmavādinaṃ kṣāntaṃ dharmajñaṃ satyavādinam urvaśī varayām āsa hitvā mānaṃ yaśasvinī,तं ब्रह्मवादिनं क्षान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् उर्वशी वरयाम् आस हित्वा मानं यशस्विनी
21,5,HV_21.5,tayā sahāvasad rājā daśa varṣāṇi pañca ca pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau ca daśa cāṣṭau ca bhārata,तया सहावसद् राजा दश वर्षाणि पञ्च च पञ्च षट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च भारत
21,6,HV_21.6,vane caitrarathe ramye tathā mandākinītaṭe alakāyāṃ viśālāyāṃ nandane ca vanottame,वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे
21,7,HV_21.7,uttarān sa kurūn prāpya manorarathaphaladrumān gandhamādanapādeṣu meruśṛṅge tathottare,उत्तरान् स कुरून् प्राप्य मनोररथफलद्रुमान् गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे
21,8,HV_21.8,eteṣu vanamukhyeṣu surair ācariteṣu ca urvaśyā sahito rājā reme paramayā mudā,एतेषु वनमुख्येषु सुरैर् आचरितेषु च उर्वश्या सहितो राजा रेमे परमया मुदा
21,9,HV_21.9,deśe puṇyatame caiva maharṣibhir abhiṣṭute rājyaṃ sa kārayām āsa prayāge pṛthivīpatiḥ,देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिर् अभिष्टुते राज्यं स कारयाम् आस प्रयागे पृथिवीपतिः
21,10,HV_21.10,uttare jāhnavītīre pratiṣṭhānemahāyaśāḥ eka evapurā devaḥ praṇavaḥ sarvavāṅmayaḥ devo nārāyaṇo nānya eko 'gnivarṇa eva ca purūravasa evāsīt trayī tretāmukhe nṛpa agninā prajayā rājā lokaṃ gāndharvam eyivān tasya putrā babhūvus te ṣaḍ indropamatejasāḥ divi jātā mahātmāna āyur dhīmān amāvasuḥ viśvāyuś caiva dharmātmā śrutāyuś ca tathāparaḥ dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca śatāyuś corvaśīsutāḥ,उत्तरे जाह्नवीतीरे प्रतिष्ठानेमहायशाः एक एवपुरा देवः प्रणवः सर्ववाङ्मयः देवो नारायणो नान्य एको ऽग्निवर्ण एव च पुरूरवस एवासीत् त्रयी त्रेतामुखे नृप अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वम् एयिवान् तस्य पुत्रा बभूवुस् ते षड् इन्द्रोपमतेजसाः दिवि जाता महात्मान आयुर् धीमान् अमावसुः विश्वायुश् चैव धर्मात्मा श्रुतायुश् च तथापरः दृढायुश् च वनायुश् च शतायुश् चोर्वशीसुताः
21,11,HV_21.11,āyoḥ putrāś tathā pañca sarve vīrā mahārathāḥ svarbhānutanayāyāṃ ca prabhāyāṃ jajñire nṛpa nahuṣaḥ prathamaṃ jajñe vṛddhaśarmā tataḥ param dambho rajir anenāś ca triṣu lokeṣu viśrutāḥ,आयोः पुत्राश् तथा पञ्च सर्वे वीरा महारथाः स्वर्भानुतनयायां च प्रभायां जज्ञिरे नृप नहुषः प्रथमं जज्ञे वृद्धशर्मा ततः परम् दम्भो रजिर् अनेनाश् च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः
21,12,HV_21.12,rajiḥ putraśatānīha janayām āsa pañca vai rājeyam iti vikhyātaṃ kṣatram indrabhayāvaham,रजिः पुत्रशतानीह जनयाम् आस पञ्च वै राजेयम् इति विख्यातं क्षत्रम् इन्द्रभयावहम्
21,13,HV_21.13,yatra devāsure yuddhe samupoḍhe sudāruṇe devāś caivāsurāś caiva pitāmaham athābruvan,यत्र देवासुरे युद्धे समुपोढे सुदारुणे देवाश् चैवासुराश् चैव पितामहम् अथाब्रुवन्
21,14,HV_21.14,āvayor bhagavan yuddhe vijetā ko bhaviṣyati brūhi naḥ sarvabhūteśa śrotum icchāmahe vacaḥ,आवयोर् भगवन् युद्धे विजेता को भविष्यति ब्रूहि नः सर्वभूतेश श्रोतुम् इच्छामहे वचः
21,15,HV_21.15,yeṣām arthāya saṃgrāme rajir āttāyudhaḥ prabhuḥ yotsyate te vijeṣyanti trīṃl lokān nātra saṃśayaḥ,येषाम् अर्थाय संग्रामे रजिर् आत्तायुधः प्रभुः योत्स्यते ते विजेष्यन्ति त्रींल् लोकान् नात्र संशयः
21,16,HV_21.16,yato rajir dhṛtis tatra śrīś ca tatra yato dhṛtiḥ yato dhṛtiś ca śrīś caiva dharmas tatra jayas tathā,यतो रजिर् धृतिस् तत्र श्रीश् च तत्र यतो धृतिः यतो धृतिश् च श्रीश् चैव धर्मस् तत्र जयस् तथा
21,17,HV_21.17,te devā dānavāḥ prītā devenoktā rajer jaye abhyayur jayam icchanto vṛṇvānā bharatarṣabha,ते देवा दानवाः प्रीता देवेनोक्ता रजेर् जये अभ्ययुर् जयम् इच्छन्तो वृण्वाना भरतर्षभ
21,18,HV_21.18,sa hi svarbhānudauhitraḥ prabhāyāṃ samapadyata rājā paramatejasvī somavaṃśavivardhanaḥ,स हि स्वर्भानुदौहित्रः प्रभायां समपद्यत राजा परमतेजस्वी सोमवंशविवर्धनः
21,19,HV_21.19,te hṛṣṭamanasaḥ sarve rajiṃ daiteyadānavāḥ ūcur asmajjayāya tvaṃ gṛhāṇa varakārmukam,ते हृष्टमनसः सर्वे रजिं दैतेयदानवाः ऊचुर् अस्मज्जयाय त्वं गृहाण वरकार्मुकम्
21,20,HV_21.20,athovāca rajis tatra tayor vaidevadaityayoḥ svārthajñaḥ svārtham uddiśya yaśaḥ svaṃ ca prakāśayan yadi devagaṇān sarvāñ jitvā śakrapurogamān indro bhavāmi dharmeṇa tato yotsyāmi saṃyuge,अथोवाच रजिस् तत्र तयोर् वैदेवदैत्ययोः स्वार्थज्ञः स्वार्थम् उद्दिश्य यशः स्वं च प्रकाशयन् यदि देवगणान् सर्वाञ् जित्वा शक्रपुरोगमान् इन्द्रो भवामि धर्मेण ततो योत्स्यामि संयुगे
21,21,HV_21.21,devāḥ prathamatobhūyaḥ pratīyur hṛṣṭamānasāḥ evaṃ yatheṣṭaṃ nṛpate kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava dānavā darpapūrṇās tu svārtham evānugamya ha pratyūcus taṃ nṛpavaraṃ sābhimānam idaṃ vacaḥ asmākam indraḥ prahrādo yasyārthe vijayāmahe,देवाः प्रथमतोभूयः प्रतीयुर् हृष्टमानसाः एवं यथेष्टं नृपते कामः संपद्यतां तव दानवा दर्पपूर्णास् तु स्वार्थम् एवानुगम्य ह प्रत्यूचुस् तं नृपवरं साभिमानम् इदं वचः अस्माकम् इन्द्रः प्रह्रादो यस्यार्थे विजयामहे
21,22,HV_21.22,asmiṃs tu samaye rājaṃs tiṣṭhethā devacoditaḥ sa tatheti bruvann eva devair apy abhicoditaḥ bhaviṣyasīndro jitvaiva devair uktas sa pārthivaḥ jaghāna dānavān sarvān ye vadhyā vajrapāṇinā,अस्मिंस् तु समये राजंस् तिष्ठेथा देवचोदितः स तथेति ब्रुवन्न् एव देवैर् अप्य् अभिचोदितः भविष्यसीन्द्रो जित्वैव देवैर् उक्तस् स पार्थिवः जघान दानवान् सर्वान् ये वध्या वज्रपाणिना
21,23,HV_21.23,sa vipranaṣṭāṃ devānāṃ paramaśrīḥ śriyaṃ vaśī nihatya dānavān sarvān ājahāra rajiḥ prabhuḥ,स विप्रनष्टां देवानां परमश्रीः श्रियं वशी निहत्य दानवान् सर्वान् आजहार रजिः प्रभुः
21,24,HV_21.24,tato rajiṃ mahāvīryaṃ devaiḥ saha śatakratuḥ rajiputro 'ham ity uktvā punar evābravīd vacaḥ,ततो रजिं महावीर्यं देवैः सह शतक्रतुः रजिपुत्रो ऽहम् इत्य् उक्त्वा पुनर् एवाब्रवीद् वचः
21,25,HV_21.25,indro 'si tāta bhūtānāṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ yasyāham indraḥ putras te khyātiṃ yāsyāmi karmabhiḥ,इन्द्रो ऽसि तात भूतानां सर्वेषां नात्र संशयः यस्याहम् इन्द्रः पुत्रस् ते ख्यातिं यास्यामि कर्मभिः
21,26,HV_21.26,sa tu śakravacaḥ śrutvā vañcitas tena māyayā tathety evābravīd rājā prīyamāṇaḥ śatakratum,स तु शक्रवचः श्रुत्वा वञ्चितस् तेन मायया तथेत्य् एवाब्रवीद् राजा प्रीयमाणः शतक्रतुम्
21,27,HV_21.27,tasmiṃs tu devaiḥ sadṛśo divaṃ prāpte mahīpatau dāyādyam indrād ājahrur ācārāt tanayā rajeḥ,तस्मिंस् तु देवैः सदृशो दिवं प्राप्ते महीपतौ दायाद्यम् इन्द्राद् आजह्रुर् आचारात् तनया रजेः
21,28,HV_21.28,tāni putraśatāny asya tad vai sthānaṃ śatakratoḥ samākrāmanta bahudhā svargalokaṃ triviṣṭapam,तानि पुत्रशतान्य् अस्य तद् वै स्थानं शतक्रतोः समाक्रामन्त बहुधा स्वर्गलोकं त्रिविष्टपम्
21,29,HV_21.29,tato bahutithe kāle samatīte mahābalaḥ hṛtarājyo 'bravīc chakro hṛtabhāgo bṛhaspatim,ततो बहुतिथे काले समतीते महाबलः हृतराज्यो ऽब्रवीच् छक्रो हृतभागो बृहस्पतिम्
21,30,HV_21.30,badarīphalamātraṃ vai puroḍāśaṃ vidhatsva me brahmarṣe yena tiṣṭheyaṃ tejasāpyāyitaḥ sadā,बदरीफलमात्रं वै पुरोडाशं विधत्स्व मे ब्रह्मर्षे येन तिष्ठेयं तेजसाप्यायितः सदा
21,31,HV_21.31,brahman kṛśo 'haṃ vimanā hṛtarājyo hṛtāśanaḥ hataujā durbalo mūḍho rajiputraiḥ kṛto vibho,ब्रह्मन् कृशो ऽहं विमना हृतराज्यो हृताशनः हतौजा दुर्बलो मूढो रजिपुत्रैः कृतो विभो
21,32,HV_21.32,yady evaṃ coditaḥ śakra tvayā syāṃ pūrvam eva hi nābhaviṣyat tvatpriyārtham akartavyaṃ mayānagha,यद्य् एवं चोदितः शक्र त्वया स्यां पूर्वम् एव हि नाभविष्यत् त्वत्प्रियार्थम् अकर्तव्यं मयानघ
21,33,HV_21.33,prayatiṣyāmi devendra tvatpriyārthaṃ na saṃśayaḥ yathā bhāgaṃ ca rājyaṃ ca na cirāt pratilapsyase tathā tāta kariṣyāmi mā te bhūd viklavaṃ manaḥ,प्रयतिष्यामि देवेन्द्र त्वत्प्रियार्थं न संशयः यथा भागं च राज्यं च न चिरात् प्रतिलप्स्यसे तथा तात करिष्यामि मा ते भूद् विक्लवं मनः
21,34,HV_21.34,tataḥ karma cakārāsya tejaso vardhanaṃ tadā teṣāṃ ca buddhisaṃmoham akarod ṛṣisattamaḥ,ततः कर्म चकारास्य तेजसो वर्धनं तदा तेषां च बुद्धिसंमोहम् अकरोद् ऋषिसत्तमः
21,35,HV_21.35,nāstivādārthaśāstraṃhi dharmavidveṣaṇaṃ param paramaṃ tarkaśāstrāṇām asatāṃ tan manonugam na hi dharmapradhānānāṃ rocate vai kathāntare pracakrur nyāyarahitaṃ tanmataṃ bahu menire tenādharmeṇa te pāpāḥ sarva eva kṣayaṃ gatāḥ trailokyarājyaṃ śakras tu prāpya duṣprāpam eva ca bṛhaspatiprasādād dhi parāṃ nirvṛtim abhyagāt te yadā sma susaṃmūḍhā rāgonmattā vidharmiṇaḥ brahmadviṣaś ca saṃvṛttā hatavīryaparākramāḥ,नास्तिवादार्थशास्त्रंहि धर्मविद्वेषणं परम् परमं तर्कशास्त्राणाम् असतां तन् मनोनुगम् न हि धर्मप्रधानानां रोचते वै कथान्तरे प्रचक्रुर् न्यायरहितं तन्मतं बहु मेनिरे तेनाधर्मेण ते पापाः सर्व एव क्षयं गताः त्रैलोक्यराज्यं शक्रस् तु प्राप्य दुष्प्रापम् एव च बृहस्पतिप्रसादाद् धि परां निर्वृतिम् अभ्यगात् ते यदा स्म सुसंमूढा रागोन्मत्ता विधर्मिणः ब्रह्मद्विषश् च संवृत्ता हतवीर्यपराक्रमाः
21,36,HV_21.36,tato lebhe suraiśvaryam indraḥ sthānaṃ tathottamam hatvā rajisutān sarvān kāmakrodhaparāyaṇān,ततो लेभे सुरैश्वर्यम् इन्द्रः स्थानं तथोत्तमम् हत्वा रजिसुतान् सर्वान् कामक्रोधपरायणान्
21,37,HV_21.37,ya idaṃ cyāvanaṃ sthānāt pratiṣṭhāṃ ca śatakratoḥ śṛṇuyād dhārayed vāpi na sa daurātmyam āpnuyāt,य इदं च्यावनं स्थानात् प्रतिष्ठां च शतक्रतोः शृणुयाद् धारयेद् वापि न स दौरात्म्यम् आप्नुयात्
22,1,HV_22.1,rajeḥ pañca śatāny āsan putrāṇām amitaujasām devair abhyarthito daityān hatvendrāyādadād divam pitary uparate putrā yācamānāya no daduḥ guruṇā hūyamāne 'gnau balabhit tanayān rajeḥ avadhīd dhvaṃsitān mārgān na kaś cid avaśeṣitaḥ arogaś ca bhavet tāta yāvajjīvam akalmaṣaḥ nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍ indropamatejasaḥ yatir yayātiḥ saṃyātir āyātir yātir uddhavaḥ utpannāḥ pitṛkanyāyāṃ virajāyāṃ mahaujasaḥ ṣaḍ ime nahuṣasyāsann indrayāṇīva dehinaḥ suyātiḥ ṣaṣṭhas teṣāṃ vai yayātiḥpārthivo 'bhavat yatir jyeṣṭhas tu teṣāṃ vai yayātis tu tataḥ param,रजेः पञ्च शतान्य् आसन् पुत्राणाम् अमितौजसाम् देवैर् अभ्यर्थितो दैत्यान् हत्वेन्द्रायाददाद् दिवम् पितर्य् उपरते पुत्रा याचमानाय नो ददुः गुरुणा हूयमाने ऽग्नौ बलभित् तनयान् रजेः अवधीद् ध्वंसितान् मार्गान् न कश् चिद् अवशेषितः अरोगश् च भवेत् तात यावज्जीवम् अकल्मषः नहुषस्य तु दायादाः षड् इन्द्रोपमतेजसः यतिर् ययातिः संयातिर् आयातिर् यातिर् उद्धवः उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः षड् इमे नहुषस्यासन्न् इन्द्रयाणीव देहिनः सुयातिः षष्ठस् तेषां वै ययातिःपार्थिवो ऽभवत् यतिर् ज्येष्ठस् तु तेषां वै ययातिस् तु ततः परम्
22,2,HV_22.2,kakutsthakanyāṃ gāṃ nāma na lebhe sa yatis tadā rājyaṃ naicchad yatiḥ pitrā dattaṃ tatpariṇāmavit yatra praviṣṭaḥ puruṣa ātmānaṃ nāvabudhyate tenāsau mokṣam āsthāya brahmabhūto 'bhavan muniḥ,ककुत्स्थकन्यां गां नाम न लेभे स यतिस् तदा राज्यं नैच्छद् यतिः पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् यत्र प्रविष्टः पुरुष आत्मानं नावबुध्यते तेनासौ मोक्षम् आस्थाय ब्रह्मभूतो ऽभवन् मुनिः
22,3,HV_22.3,pitari dhvaṃsite sthānād indrāṇyā dharṣaṇād dvijaiḥ prāpito 'jagaratvaṃ vai yayātir abhavan nṛpaḥ teṣāṃ yayātiḥ pañcānāṃ vijitya vasudhām imām devayānīm uśanasaḥ sutāṃ bhāryām avāpa ha śarmiṣṭhām āsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ,पितरि ध्वंसिते स्थानाद् इन्द्राण्या धर्षणाद् द्विजैः प्रापितो ऽजगरत्वं वै ययातिर् अभवन् नृपः तेषां ययातिः पञ्चानां विजित्य वसुधाम् इमाम् देवयानीम् उशनसः सुतां भार्याम् अवाप ह शर्मिष्ठाम् आसुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः
22,4,HV_22.4,yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī,यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
22,5,HV_22.5,tasya śakro dadau prīto rathaṃ paramabhāsvaram asaṅgaṃ kāñcanaṃ divyaṃ divyaiḥ paramavājibhiḥ yuktaṃ manojavaiḥ śubhrair yena bhāryāṃ samudvahat,तस्य शक्रो ददौ प्रीतो रथं परमभास्वरम् असङ्गं काञ्चनं दिव्यं दिव्यैः परमवाजिभिः युक्तं मनोजवैः शुभ्रैर् येन भार्यां समुद्वहत्
22,6,HV_22.6,sa tena rathamukhyena ṣaḍrātreṇājayan mahīm yayātir yudhi durdharṣas tathā devān savāsavān,स तेन रथमुख्येन षड्रात्रेणाजयन् महीम् ययातिर् युधि दुर्धर्षस् तथा देवान् सवासवान्
22,7,HV_22.7,sa rathaḥ pauravāṇāṃ tu sarveṣām abhavat tadā yāvat tava sanāmā vai pauravo janamejaya,स रथः पौरवाणां तु सर्वेषाम् अभवत् तदा यावत् तव सनामा वै पौरवो जनमेजय
22,8,HV_22.8,kuroḥ pautrasya rājye tu rājñaḥ pārikṣitasya ha brahmahatyāyutaḥ pāpa indraḥ kruddho 'harad ratham jagāma sa ratho nāśaṃ śāpād gargasya dhīmataḥ,कुरोः पौत्रस्य राज्ये तु राज्ञः पारिक्षितस्य ह ब्रह्महत्यायुतः पाप इन्द्रः क्रुद्धो ऽहरद् रथम् जगाम स रथो नाशं शापाद् गर्गस्य धीमतः
22,9,HV_22.9,gargasya hi sutaṃ bālaṃ sa rājā janamejayaḥ vākkrūraṃ hiṃsayām āsa brahmahatyām avāpa saḥ,गर्गस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः वाक्क्रूरं हिंसयाम् आस ब्रह्महत्याम् अवाप सः
22,10,HV_22.10,sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvann itas tataḥ paurajānapadais tyakto na lebhe śarma karhicit,स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्न् इतस् ततः पौरजानपदैस् त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्
22,11,HV_22.11,tataḥ sa duḥkhasaṃtapto nālabhat saṃvidaṃ kva cit indrotaṃ śaunakaṃ rājā śaraṇaṃ pratyapadyata,ततः स दुःखसंतप्तो नालभत् संविदं क्व चित् इन्द्रोतं शौनकं राजा शरणं प्रत्यपद्यत
22,12,HV_22.12,yājayām āsa cendrotaḥ śaunako janamejaya aśvamedhena rājānaṃ pāvanārthaṃ dvijottamāḥ sa lohagandho vyanaśat tasyāvabhṛtham etya ha,याजयाम् आस चेन्द्रोतः शौनको जनमेजय अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः स लोहगन्धो व्यनशत् तस्यावभृथम् एत्य ह
22,13,HV_22.13,sa ca divyo ratho rājan vasoś cedipates tadā dattaḥ śakreṇa tuṣṭena lebhe tasmād bṛhadrathaḥ,स च दिव्यो रथो राजन् वसोश् चेदिपतेस् तदा दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः
22,14,HV_22.14,bṛhadrathāt krameṇaiva gato bārhadrathaṃ nṛpam tato hatvā jarāsaṃdhaṃ bhīmas taṃ ratham uttamam pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandana,बृहद्रथात् क्रमेणैव गतो बार्हद्रथं नृपम् ततो हत्वा जरासंधं भीमस् तं रथम् उत्तमम् प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दन
22,15,HV_22.15,saptadvīpāṃ yayātis tu jitvā pṛthvīṃ sasāgarām vyabhajat pañcadhā rājyaṃ putrāṇāṃ nāhuṣas tadā,सप्तद्वीपां ययातिस् तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् व्यभजत् पञ्चधा राज्यं पुत्राणां नाहुषस् तदा
22,16,HV_22.16,diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ matimān nṛpaḥ pratīcyām uttarasyāṃ tu druhyuṃ cānuṃca nāhuṣaḥ,दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं मतिमान् नृपः प्रतीच्याम् उत्तरस्यां तु द्रुह्युं चानुंच नाहुषः
22,17,HV_22.17,diśi pūrvottarasyāṃ tu yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyayojayat madhye pūruṃ ca rājānam abhyaṣiñcat sa nāhuṣaḥ,दिशि पूर्वोत्तरस्यां तु यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् मध्ये पूरुं च राजानम् अभ्यषिञ्चत् स नाहुषः
22,18,HV_22.18,tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa paripālyate prajās teṣāṃ purastāt tu vakṣyāmi nṛpasattama,तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मेण परिपाल्यते प्रजास् तेषां पुरस्तात् तु वक्ष्यामि नृपसत्तम
22,19,HV_22.19,dhanur nyasya pṛṣatkāṃś ca pañcabhiḥ puruṣarṣabhaiḥ jigāya pṛthivīṃ sarvāṃ saptadvīpavatīṃ nṛpaḥ paravān abhavad rājā bhāram āveśya bandhuṣu,धनुर् न्यस्य पृषत्कांश् च पञ्चभिः पुरुषर्षभैः जिगाय पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपवतीं नृपः परवान् अभवद् राजा भारम् आवेश्य बन्धुषु
22,20,HV_22.20,nikṣiptaśastraḥ pṛthivīṃ nirīkṣya pṛthivīpatiḥ prītimān abhavad rājā yayātir aparājitaḥ,निक्षिप्तशस्त्रः पृथिवीं निरीक्ष्य पृथिवीपतिः प्रीतिमान् अभवद् राजा ययातिर् अपराजितः
22,21,HV_22.21,evaṃ vibhajya pṛthivīṃ yayātir yadum abravīt jarāṃ me pratigṛhṇīṣva putra kṛtyāntareṇa vai,एवं विभज्य पृथिवीं ययातिर् यदुम् अब्रवीत् जरां मे प्रतिगृह्णीष्व पुत्र कृत्यान्तरेण वै
22,22,HV_22.22,taruṇas tava rūpeṇa careyaṃ pṛthivīm imām jarāṃ tvayi samādhāya taṃ yaduḥ pratyuvāca ha,तरुणस् तव रूपेण चरेयं पृथिवीम् इमाम् जरां त्वयि समाधाय तं यदुः प्रत्युवाच ह
22,23,HV_22.23,notsahe jarayā sthātum antarā prāptayā tava aviditvā sukhaṃ grāmyaṃ vaitṛṣṇyaṃ naiti pūruṣaḥ anirdiṣṭā mayā bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā anapākṛtya tāṃ rājan na grahīṣyāmi te jarām,नोत्सहे जरया स्थातुम् अन्तरा प्राप्तया तव अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुषः अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता अनपाकृत्य तां राजन् न ग्रहीष्यामि ते जराम्
22,24,HV_22.24,jarāyā bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ tasmāj jarāṃ na te rājan grahītum aham utsahe,जराया बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः तस्माज् जरां न ते राजन् ग्रहीतुम् अहम् उत्सहे
22,25,HV_22.25,santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa pratigrahītuṃ dharmajña putram anyaṃ vṛṇīṣva vai,सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप प्रतिग्रहीतुं धर्मज्ञ पुत्रम् अन्यं वृणीष्व वै
22,26,HV_22.26,sa evam ukto yadunā rājā kopasamanvitaḥ uvāca vadatāṃ śreṣṭho yayātir garhayan sutam,स एवम् उक्तो यदुना राजा कोपसमन्वितः उवाच वदतां श्रेष्ठो ययातिर् गर्हयन् सुतम्
22,27,HV_22.27,ka āśramas tavānyo 'sti ko vā dharmo vidhīyate mām anādṛtya durbuddhe yad ahaṃ tava deśikaḥ,क आश्रमस् तवान्यो ऽस्ति को वा धर्मो विधीयते माम् अनादृत्य दुर्बुद्धे यद् अहं तव देशिकः
22,28,HV_22.28,evam uktvā yaduṃ tāta śaśāpainaṃ sa manyumān arājyā te prajā mūḍha bhavitrīti narādhipa,एवम् उक्त्वा यदुं तात शशापैनं स मन्युमान् अराज्या ते प्रजा मूढ भवित्रीति नराधिप
22,29,HV_22.29,sa turvasuṃ sa druhyuṃ ca anuṃ ca bharatarṣabha evam evābravīd rājā pratyākhyātaś ca tair api,स तुर्वसुं स द्रुह्युं च अनुं च भरतर्षभ एवम् एवाब्रवीद् राजा प्रत्याख्यातश् च तैर् अपि
22,30,HV_22.30,śaśāpa tān api kruddho yayātir aparājitaḥ yathā te kathitaṃ pūrvaṃ mayā rājarṣisattama,शशाप तान् अपि क्रुद्धो ययातिर् अपराजितः यथा ते कथितं पूर्वं मया राजर्षिसत्तम
22,31,HV_22.31,evaṃ śaptvā sutān sarvāṃś caturaḥ pūrupūrvajān tad eva vacanaṃ rājā pūrum apy āha bhārata,एवं शप्त्वा सुतान् सर्वांश् चतुरः पूरुपूर्वजान् तद् एव वचनं राजा पूरुम् अप्य् आह भारत
22,32,HV_22.32,taruṇas tava rūpeṇa careyaṃ pṛthivīm imām jarāṃ tvayi samādhāya tvaṃ pūro yadi manyase,तरुणस् तव रूपेण चरेयं पृथिवीम् इमाम् जरां त्वयि समाधाय त्वं पूरो यदि मन्यसे
22,33,HV_22.33,ko nu loke manuṣyendra pitur ātmakṛtaḥ pumān pratikartuṃ kṣamo yasya prasādād vindate param adhamo 'śraddhayā kuryād akartoccaritaṃ pituḥ so 'pi tadvayasā kāmāñ jujuṣo 'vyāhatendrayaḥ sa jarāṃ pratijagrāha pituḥ pūruḥ pratāpavān yayātir api rūpeṇa pūroḥ paryacaran mahīm,को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुर् आत्मकृतः पुमान् प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद् विन्दते परम् अधमो ऽश्रद्धया कुर्याद् अकर्तोच्चरितं पितुः सो ऽपि तद्वयसा कामाञ् जुजुषो ऽव्याहतेन्द्रयः स जरां प्रतिजग्राह पितुः पूरुः प्रतापवान् ययातिर् अपि रूपेण पूरोः पर्यचरन् महीम्
22,34,HV_22.34,sa mārgamāṇaḥ kāmānām antaṃ bharatasattama viśvācyā sahito reme vane caitrarathe prabhuḥ,स मार्गमाणः कामानाम् अन्तं भरतसत्तम विश्वाच्या सहितो रेमे वने चैत्ररथे प्रभुः
22,35,HV_22.35,yadāvitṛptaḥ kāmānāṃ bhogeṣu ca narādhipaḥ sa yadā dadṛśo kāmān vardhamānān mahīpatiḥ tataḥ pūroḥ sakāśād vai svāṃ jarāṃ pratyapadyata,यदावितृप्तः कामानां भोगेषु च नराधिपः स यदा ददृशो कामान् वर्धमानान् महीपतिः ततः पूरोः सकाशाद् वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत
22,36,HV_22.36,varaṃ cāsmai dadau prīto vipulaṃ vaṃśam īśvaraḥ ācandrārkagrahā bhūmir bhaved iti matir mama apauravā na tu mahī bhaviṣyati kadā cana tatra gāthā mahārāja śṛṇu gītā yayātinā yābhiḥ pratyāharet kāmān sarvaśo 'ṅgāni kūrmavat,वरं चास्मै ददौ प्रीतो विपुलं वंशम् ईश्वरः आचन्द्रार्कग्रहा भूमिर् भवेद् इति मतिर् मम अपौरवा न तु मही भविष्यति कदा चन तत्र गाथा महाराज शृणु गीता ययातिना याभिः प्रत्याहरेत् कामान् सर्वशो ऽङ्गानि कूर्मवत्
22,37,HV_22.37,sa sukhī dhṛtimān dhanyaḥ paratreha ca modate na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate,स सुखी धृतिमान् धन्यः परत्रेह च मोदते न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते
22,38,HV_22.38,yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣv amaṅgalaṃ samadṛṣṭes tadā puṃsaḥ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ nālam ekasya tat sarvam iti matvā śamaṃ vrajet,यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्व् अमङ्गलं समदृष्टेस् तदा पुंसः सर्वाः सुखमया दिशः यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः नालम् एकस्य तत् सर्वम् इति मत्वा शमं व्रजेत्
22,39,HV_22.39,utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ vardhamānasyavardhate yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā,उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्धमानस्यवर्धते यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा
22,40,HV_22.40,yadānyebhyo na bibheti yadā cāsmān na bibhyati yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā,यदान्येभ्यो न बिभेति यदा चास्मान् न बिभ्यति यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा
22,41,HV_22.41,yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ yo 'sauprāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām tāṃ tṛṣṇāṃ duḥkhanivahāṃ śarmakāmo drutaṃ tyajet cakṣuḥśrotre ca jīryete tṛṣṇaikātaruṇāyate evam uktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prāviśad vanam kālena mahatā cāpi cacāra vipulaṃ tapaḥ,या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् या न जीर्यति जीर्यतः यो ऽसौप्राणान्तिको रोगस् तां तृष्णां त्यजतः सुखम् यच् च कामसुखं लोके यच् च दिव्यं महत् सुखम् तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् तां तृष्णां दुःखनिवहां शर्मकामो द्रुतं त्यजेत् चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैकातरुणायते एवम् उक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद् वनम् कालेन महता चापि चचार विपुलं तपः
22,42,HV_22.42,bhṛgutuṅge tapaś cīrtvā tapaso 'nte mahāyaśāḥ anaśnan deham utsṛjya sadāraḥ svargam āptavān,भृगुतुङ्गे तपश् चीर्त्वा तपसो ऽन्ते महायशाः अनश्नन् देहम् उत्सृज्य सदारः स्वर्गम् आप्तवान्
22,43,HV_22.43,tasya vaṃśe mahārāja pañca rājarṣisattamāḥ yair vyāptā pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ,तस्य वंशे महाराज पञ्च राजर्षिसत्तमाः यैर् व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः
22,44,HV_22.44,yados tu śṛṇu rājarṣe vaṃśaṃ rājarṣisatkṛtam yatra nārāyaṇo jajñe harir vṛṣṇikulodvahaḥ,यदोस् तु शृणु राजर्षे वंशं राजर्षिसत्कृतम् यत्र नारायणो जज्ञे हरिर् वृष्णिकुलोद्वहः
22,45,HV_22.45,svasthaḥ prajāvān āyuṣmān kīrtimāṃś ca bhaven naraḥ dhanyasya mahato dharmyaṃ śrīmato dhīmatastathā yayāteś caritaṃ nityam idaṃ śṛṇvan narādhipa,स्वस्थः प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश् च भवेन् नरः धन्यस्य महतो धर्म्यं श्रीमतो धीमतस्तथा ययातेश् चरितं नित्यम् इदं शृण्वन् नराधिप
23,1,HV_23.1,mucyate pātakebhyaś ca aputrī na bhavet kadā pūror vaṃśam ahaṃ brahmañ śrotum icchāmi tattvataḥ druhyoścānor yadoś caiva turvasoś ca dvijottama vistareṇānupūrvyā ca tad bhavān vaktum arhati,मुच्यते पातकेभ्यश् च अपुत्री न भवेत् कदा पूरोर् वंशम् अहं ब्रह्मञ् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः द्रुह्योश्चानोर् यदोश् चैव तुर्वसोश् च द्विजोत्तम विस्तरेणानुपूर्व्या च तद् भवान् वक्तुम् अर्हति
23,2,HV_23.2,vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena svaṃ vaṃśaṃ pūrvam eva hi śṛṇu pūror mahārāja vaṃśam agre mahātmanaḥ vistareṇānupūrvyā ca yatra jāto 'si pārthiva,वृष्णिवंशप्रसङ्गेन स्वं वंशं पूर्वम् एव हि शृणु पूरोर् महाराज वंशम् अग्रे महात्मनः विस्तरेणानुपूर्व्या च यत्र जातो ऽसि पार्थिव
23,3,HV_23.3,hanta te vartayiṣyāmi pūror vaṃśam anuttamam druhyoścānor yadoś caiva turvasoś ca paraṃtapa,हन्त ते वर्तयिष्यामि पूरोर् वंशम् अनुत्तमम् द्रुह्योश्चानोर् यदोश् चैव तुर्वसोश् च परंतप
23,4,HV_23.4,pūroḥ pravīraḥ putro 'bhūn manasyus tasya cātmajaḥ rājā cābhayado nāma manasyor abhavat sutaḥ,पूरोः प्रवीरः पुत्रो ऽभून् मनस्युस् तस्य चात्मजः राजा चाभयदो नाम मनस्योर् अभवत् सुतः
23,5,HV_23.5,tathaivābhayadasyāsīt sudhanvā ca mahīpatiḥ sudhanvanaḥ subāhus tu raudrāśvas tasya cātmajaḥ,तथैवाभयदस्यासीत् सुधन्वा च महीपतिः सुधन्वनः सुबाहुस् तु रौद्राश्वस् तस्य चात्मजः
23,6,HV_23.6,saṃpātis tasya cātmajaḥ saṃpātes tu rahasyātī raudrāśvasya daśārṇeyuḥ kṛkaṇeyus tathaiva ca daśāpsarasi sūnavaḥ ṛceyuś prathamas teṣāṃ kakṣeyuḥ sthaṇḍileyuś ca saṃnateyus tathaiva ca,संपातिस् तस्य चात्मजः संपातेस् तु रहस्याती रौद्राश्वस्य दशार्णेयुः कृकणेयुस् तथैव च दशाप्सरसि सूनवः ऋचेयुश् प्रथमस् तेषां कक्षेयुः स्थण्डिलेयुश् च संनतेयुस् तथैव च
23,7,HV_23.7,ṛceyuś ca jaleyuś ca sthaleyuś ca mahābalaḥ ṣaṣṭhaś caiva ruceyuś ca jaleyuś caivasaptamaḥ dharmeyuś ca dṛḍheyuś ca vaneyur daśamaḥ smṛtaḥ vananityo vaneyuś ca putrikāś ca daśa striyaḥ,ऋचेयुश् च जलेयुश् च स्थलेयुश् च महाबलः षष्ठश् चैव रुचेयुश् च जलेयुश् चैवसप्तमः धर्मेयुश् च दृढेयुश् च वनेयुर् दशमः स्मृतः वननित्यो वनेयुश् च पुत्रिकाश् च दश स्त्रियः
23,8,HV_23.8,daśaite 'psarasaḥ putrā vaneyuś cāvamaḥ smṛtaḥ ghṛtācyām indriyāṇīva mukhyasya jagadātmanaḥ bhadrā śūdrā ca madrā ca maladā malahā tathā khalā balā ca rājendra taladā surathāpi ca tathā gopabalā ca strī ratnakūṭā ca tā daśa,दशैते ऽप्सरसः पुत्रा वनेयुश् चावमः स्मृतः घृताच्याम् इन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मनः भद्रा शूद्रा च मद्रा च मलदा मलहा तथा खला बला च राजेन्द्र तलदा सुरथापि च तथा गोपबला च स्त्री रत्नकूटा च ता दश
23,9,HV_23.9,ṛṣir jāto 'trivaṃśe ca tāsāṃ bhartā prabhākaraḥ rudrāyāṃ janayām āsa somaṃ putraṃ yaśasvinam,ऋषिर् जातो ऽत्रिवंशे च तासां भर्ता प्रभाकरः रुद्रायां जनयाम् आस सोमं पुत्रं यशस्विनम्
23,10,HV_23.10,svarbhānunā hate sūrye patamāne divo mahīm tamobhibhūte loke ca prabhā yena pravartitā,स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम् तमोभिभूते लोके च प्रभा येन प्रवर्तिता
23,11,HV_23.11,svasti te 'stv iti cokto vai patamāno divākaraḥ vacanāt tasya viprarṣer na papāta divo mahīm,स्वस्ति ते ऽस्त्व् इति चोक्तो वै पतमानो दिवाकरः वचनात् तस्य विप्रर्षेर् न पपात दिवो महीम्
23,12,HV_23.12,atriśreṣṭhāni gotrāṇi yaś cakāra mahātapāḥ yajñeṣv atridhanaṃ caiva surair yasya pravartitam,अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश् चकार महातपाः यज्ञेष्व् अत्रिधनं चैव सुरैर् यस्य प्रवर्तितम्
23,13,HV_23.13,sa tāsu janayām āsa putrikāsu sanāmakān daśa putrān mahātmānas tapasy ugre ratān sadā,स तासु जनयाम् आस पुत्रिकासु सनामकान् दश पुत्रान् महात्मानस् तपस्य् उग्रे रतान् सदा
23,14,HV_23.14,te tu gotrakarā rājann ṛṣayo vedapāragāḥ svastyātreyā iti khyātāḥ kiṃ tv atridhanavarjitāḥ,ते तु गोत्रकरा राजन्न् ऋषयो वेदपारगाः स्वस्त्यात्रेया इति ख्याताः किं त्व् अत्रिधनवर्जिताः
23,15,HV_23.15,kakṣeyutanayās tv āsaṃs traya eva mahārathāḥ sabhānaraś cākṣuṣaś ca paramekṣus tathaiva ca,कक्षेयुतनयास् त्व् आसंस् त्रय एव महारथाः सभानरश् चाक्षुषश् च परमेक्षुस् तथैव च
23,16,HV_23.16,sabhānarasya putras tu vidvān kālānalo nṛpaḥ kālānalasya dharmajñaḥ sṛñjayo nāma vai sutaḥ,सभानरस्य पुत्रस् तु विद्वान् कालानलो नृपः कालानलस्य धर्मज्ञः सृञ्जयो नाम वै सुतः
23,17,HV_23.17,sṛñjayasyābhavat putro vīro rājā puraṃjayaḥ janamejayo mahārāja puraṃjayasuto 'bhavat,सृञ्जयस्याभवत् पुत्रो वीरो राजा पुरंजयः जनमेजयो महाराज पुरंजयसुतो ऽभवत्
23,18,HV_23.18,puraṃjayān mahārāja putro 'bhūjjanamejayaḥ janamejayasya rājarṣer mahāsālo 'bhavat sutaḥ deveṣu sa parijñātaḥ pratiṣṭhitayaśās tathā,पुरंजयान् महाराज पुत्रो ऽभूज्जनमेजयः जनमेजयस्य राजर्षेर् महासालो ऽभवत् सुतः देवेषु स परिज्ञातः प्रतिष्ठितयशास् तथा
23,19,HV_23.19,mahāmanā nāma suto mahāsālasya dhārmikaḥ jajñe vīraḥ suragaṇaiḥ pūjitaḥ sa mahāmanāḥ,महामना नाम सुतो महासालस्य धार्मिकः जज्ञे वीरः सुरगणैः पूजितः स महामनाः
23,20,HV_23.20,mahāmanās tu putrau dvau janayām āsa bhārata uśīnaraṃ ca dharmajñaṃ titikṣuṃ ca mahābalam,महामनास् तु पुत्रौ द्वौ जनयाम् आस भारत उशीनरं च धर्मज्ञं तितिक्षुं च महाबलम्
23,21,HV_23.21,uśīnarasya patnyas tu pañca rājarṣivaṃśajāḥ nṛgā kṛmī navā darvā pañcamī ca dṛṣadvatī,उशीनरस्य पत्न्यस् तु पञ्च राजर्षिवंशजाः नृगा कृमी नवा दर्वा पञ्चमी च दृषद्वती
23,22,HV_23.22,uśīnarasya putrās tu pañca tāsu kulodvahāḥ tapasā caiva mahatā jātā vṛddhasya cātmajāḥ,उशीनरस्य पुत्रास् तु पञ्च तासु कुलोद्वहाः तपसा चैव महता जाता वृद्धस्य चात्मजाः
23,23,HV_23.23,nṛgāyās tu nṛgaḥ putraḥ kṛmyāḥ kṛmir ajāyata navāyās tu navaḥ putro darvāyāḥ suvrato 'bhavat,नृगायास् तु नृगः पुत्रः कृम्याः कृमिर् अजायत नवायास् तु नवः पुत्रो दर्वायाः सुव्रतो ऽभवत्
23,24,HV_23.24,dṛṣadvatyās tu saṃjajñe śibir auśīnaro nṛpa śibes tu śibayas tāta yaudheyās tu nṛgasya ha,दृषद्वत्यास् तु संजज्ञे शिबिर् औशीनरो नृप शिबेस् तु शिबयस् तात यौधेयास् तु नृगस्य ह
23,25,HV_23.25,navasya navarāṣṭraṃ tu kṛmes tu kṛmilā purī suvratasya tathāmbaṣṭhā titikṣos tu prajāḥ śṛṇu,नवस्य नवराष्ट्रं तु कृमेस् तु कृमिला पुरी सुव्रतस्य तथाम्बष्ठा तितिक्षोस् तु प्रजाः शृणु
23,26,HV_23.26,śibiputrān nibodha me teṣāṃ janapadāḥ sphītāḥ kaikeyā madrakās tathā vṛṣadarbhāḥ suvīrāś ca titikṣur abhavad rājā pūrvasyāṃ diśi bhārata uṣadratho mahābāhus tasya phenaḥ suto 'bhavat,शिबिपुत्रान् निबोध मे तेषां जनपदाः स्फीताः कैकेया मद्रकास् तथा वृषदर्भाः सुवीराश् च तितिक्षुर् अभवद् राजा पूर्वस्यां दिशि भारत उषद्रथो महाबाहुस् तस्य फेनः सुतो ऽभवत्
23,27,HV_23.27,phenāt tu sutapā jajñe jajñe sutapasaḥ sutaḥ balir mānuṣayonau tu sa rājā kāñcaneṣudhiḥ,फेनात् तु सुतपा जज्ञे जज्ञे सुतपसः सुतः बलिर् मानुषयोनौ तु स राजा काञ्चनेषुधिः
23,28,HV_23.28,mahāyogī sa tu balir babhūva nṛpatiḥ purā putrān utpādayām āsa pañca vaṃśakarān bhuvi,महायोगी स तु बलिर् बभूव नृपतिः पुरा पुत्रान् उत्पादयाम् आस पञ्च वंशकरान् भुवि
23,29,HV_23.29,aṅgaḥ prathamato jajñe vaṅgaḥ suhmas tathaiva ca puṇḍraḥ kaliṅgaś ca tathā bāleyaṃ kṣatram ucyate bāleyā brāhmaṇāś caiva tasya vaṃśakarā bhuvi,अङ्गः प्रथमतो जज्ञे वङ्गः सुह्मस् तथैव च पुण्ड्रः कलिङ्गश् च तथा बालेयं क्षत्रम् उच्यते बालेया ब्राह्मणाश् चैव तस्य वंशकरा भुवि
23,30,HV_23.30,bales tu brahmaṇā datto varaḥ prītena bhārata mahāyogitvam āyuś ca kalpasya parimāṇataḥ saṃgrāme cāpy ajeyatvaṃ dharme caiva pradhānatām trailokyadarśanaṃ cāpi prādhānyaṃ prasave tathā balasyāpratimatvaṃ vai dharmatattvārthadarśanam caturo niyatān varṇāṃs tvaṃ ca sthāpayiteti ha,बलेस् तु ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन भारत महायोगित्वम् आयुश् च कल्पस्य परिमाणतः संग्रामे चाप्य् अजेयत्वं धर्मे चैव प्रधानताम् त्रैलोक्यदर्शनं चापि प्राधान्यं प्रसवे तथा बलस्याप्रतिमत्वं वै धर्मतत्त्वार्थदर्शनम् चतुरो नियतान् वर्णांस् त्वं च स्थापयितेति ह
23,31,HV_23.31,ity ukto vibhunā rājā baliḥ śāntiṃ parāṃ yayau tasya te tanayāḥ sarve kṣetrajāmunipuṃgavāḥ saṃbhūtā dīrghatapasaḥ sudeṣṇāyāṃ mahaujasaḥ balis tān abhiṣicye ha pañca putrān akalmaṣān kṛtārthaḥ so 'pi yogātmā yogam āśritya sa prabhuḥ adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ kālāpekṣī caraty uta kālena mahatā rājan svaṃ ca sthānam upāgamat,इत्य् उक्तो विभुना राजा बलिः शान्तिं परां ययौ तस्य ते तनयाः सर्वे क्षेत्रजामुनिपुंगवाः संभूता दीर्घतपसः सुदेष्णायां महौजसः बलिस् तान् अभिषिच्ये ह पञ्च पुत्रान् अकल्मषान् कृतार्थः सो ऽपि योगात्मा योगम् आश्रित्य स प्रभुः अधृष्यः सर्वभूतानां कालापेक्षी चरत्य् उत कालेन महता राजन् स्वं च स्थानम् उपागमत्
23,32,HV_23.32,teṣāṃ janapadāḥ pañca vaṅgāṅgāḥ suhmakās tathā kaliṅgāḥ puṇḍrakāś caiva prajās tv aṅgasya me śṛṇu,तेषां जनपदाः पञ्च वङ्गाङ्गाः सुह्मकास् तथा कलिङ्गाः पुण्ड्रकाश् चैव प्रजास् त्व् अङ्गस्य मे शृणु
23,33,HV_23.33,aṅgaputro mahān āsīd rājendro dadhivāhanaḥ dadhivāhanaputras tu rājā divirathas tathā,अङ्गपुत्रो महान् आसीद् राजेन्द्रो दधिवाहनः दधिवाहनपुत्रस् तु राजा दिविरथस् तथा
23,34,HV_23.34,putro divirathasyāsīc chakratulyaparākramaḥ vidvān dharmaratho nāma tasya citrarathaḥ sutaḥ,पुत्रो दिविरथस्यासीच् छक्रतुल्यपराक्रमः विद्वान् धर्मरथो नाम तस्य चित्ररथः सुतः
23,35,HV_23.35,tena dharmarathenātha tadā viṣṇupade girau yajatā saha śakreṇa somaḥ pīto mahātmanā,तेन धर्मरथेनाथ तदा विष्णुपदे गिरौ यजता सह शक्रेण सोमः पीतो महात्मना
23,36,HV_23.36,atha citrarathasyāpi putro daśaratho 'bhavat lomapāda iti khyāto yasya śāntā sutābhavat,अथ चित्ररथस्यापि पुत्रो दशरथो ऽभवत् लोमपाद इति ख्यातो यस्य शान्ता सुताभवत्
23,37,HV_23.37,tasya dāśarathir vīraś caturaṅgo mahāyaśāḥ ṛṣyaśṛṅgaprabhāvena jajñe kulavivardhanaḥ,तस्य दाशरथिर् वीरश् चतुरङ्गो महायशाः ऋष्यशृङ्गप्रभावेन जज्ञे कुलविवर्धनः
23,38,HV_23.38,caturaṅgasya putras tu pṛthulākṣa iti smṛtaḥ pṛthulākṣasuto rājā campo nāma mahāyaśāḥ campasya tu purī campā yā pūrvaṃ mālinī babhau,चतुरङ्गस्य पुत्रस् तु पृथुलाक्ष इति स्मृतः पृथुलाक्षसुतो राजा चम्पो नाम महायशाः चम्पस्य तु पुरी चम्पा या पूर्वं मालिनी बभौ
23,39,HV_23.39,pūrṇabhadraprasādena haryaṅgo 'sya suto 'bhavat tato vibhāṇḍakas tasya vāraṇaṃ śatruvāraṇam avatārayām āsa mahīṃ mantrair vāhanam uttamam,पूर्णभद्रप्रसादेन हर्यङ्गो ऽस्य सुतो ऽभवत् ततो विभाण्डकस् तस्य वारणं शत्रुवारणम् अवतारयाम् आस महीं मन्त्रैर् वाहनम् उत्तमम्
23,40,HV_23.40,haryaṅgasya sutaḥ karṇo vikarṇas tasya cātmajaḥ rājā bhadrarathaḥ smṛtaḥ putro bhadrarathasyāsīd bṛhatkarmā prajeśvaraḥ bṛhaddarbhaḥ sutas tasya yasmāj jajñe bṛhanmanāḥ bṛhanmanās tu rājendro janayām āsa vai sutam nāmnā jayadrathaṃ nāma yasmād dṛḍharatho nṛpaḥ āsīd dṛḍharathasyāpi viśvajij janamejaya dāyādas tasya karṇas tu tasya putraśataṃ tv āsīd aṅgānāṃ kulavardhanam,हर्यङ्गस्य सुतः कर्णो विकर्णस् तस्य चात्मजः राजा भद्ररथः स्मृतः पुत्रो भद्ररथस्यासीद् बृहत्कर्मा प्रजेश्वरः बृहद्दर्भः सुतस् तस्य यस्माज् जज्ञे बृहन्मनाः बृहन्मनास् तु राजेन्द्रो जनयाम् आस वै सुतम् नाम्ना जयद्रथं नाम यस्माद् दृढरथो नृपः आसीद् दृढरथस्यापि विश्वजिज् जनमेजय दायादस् तस्य कर्णस् तु तस्य पुत्रशतं त्व् आसीद् अङ्गानां कुलवर्धनम्
23,41,HV_23.41,vikarṇasya sutas tv āsīd aṅgadaḥkulavardhanaḥ bṛhaddarbhasuto yas tu rājā nāmnābṛhanmanāḥ tasya patnīdvayam cāsīc caidyasyaite sute śubhe yaśodevī ca sattvī ca tābhyāṃ vaṃśaḥ sa bhidhyate vijayasya dhṛtiḥ putras tasya putro dhṛtavrataḥ dhṛtavratasya putras tu satyakarmā mahāvrataḥ etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ karṇaṃ prati mahābalam karṇasya vṛṣasenas tu vṛṣas tasyātmajaḥ smṛtaḥ dhārmikaḥ sarvavarṇas tu senastasyātmajo 'bhavat ete 'ṅgavaṃśajāḥ sarve rājānaḥ kīrtitā mayā satyavratā mahātmānaḥ prajāvanto mahārathāḥ,विकर्णस्य सुतस् त्व् आसीद् अङ्गदःकुलवर्धनः बृहद्दर्भसुतो यस् तु राजा नाम्नाबृहन्मनाः तस्य पत्नीद्वयम् चासीच् चैद्यस्यैते सुते शुभे यशोदेवी च सत्त्वी च ताभ्यां वंशः स भिध्यते विजयस्य धृतिः पुत्रस् तस्य पुत्रो धृतव्रतः धृतव्रतस्य पुत्रस् तु सत्यकर्मा महाव्रतः एतद् वः कथितं सर्वं कर्णं प्रति महाबलम् कर्णस्य वृषसेनस् तु वृषस् तस्यात्मजः स्मृतः धार्मिकः सर्ववर्णस् तु सेनस्तस्यात्मजो ऽभवत् एते ऽङ्गवंशजाः सर्वे राजानः कीर्तिता मया सत्यव्रता महात्मानः प्रजावन्तो महारथाः
23,42,HV_23.42,ṛceyos tu mahārāja raudrāśvatanayasya vai śṛṇu vaṃśam anuproktaṃ yatra jāto 'si pārthiva,ऋचेयोस् तु महाराज रौद्राश्वतनयस्य वै शृणु वंशम् अनुप्रोक्तं यत्र जातो ऽसि पार्थिव
23,43,HV_23.43,anādhṛṣyas tu rājarṣir ṛceyuś caikarāṭ smṛtaḥ ṛceyor jvalanā nāma bhāryā vai takṣakātmajā ṛceyutanayo rājan matināro mahīpatiḥ matinārasutāś cāsaṃs trayaḥ paramadhārmikāḥ,अनाधृष्यस् तु राजर्षिर् ऋचेयुश् चैकराट् स्मृतः ऋचेयोर् ज्वलना नाम भार्या वै तक्षकात्मजा ऋचेयुतनयो राजन् मतिनारो महीपतिः मतिनारसुताश् चासंस् त्रयः परमधार्मिकाः
23,44,HV_23.44,taṃsurogho 'pratirathaḥ subāhuś caiva dhārmikaḥ gaurī kanyā cavikhyātā māndhātṛjananī śubhā sarve vedavratasnātā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ,तंसुरोघो ऽप्रतिरथः सुबाहुश् चैव धार्मिकः गौरी कन्या चविख्याता मान्धातृजननी शुभा सर्वे वेदव्रतस्नाता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः
23,45,HV_23.45,sarvekṛtāstrā balinaḥ sarve yuddhaviśāradāḥ putro 'pratirathasyāsīt kaṇvaḥ samabhavan nṛpaḥ medhātithiḥ sutas tasya yasmāt kāṇvo 'bhavad dvijaḥ ilā nāma tu yasyāsīt kanyā vai janamejaya brahmavādiny adhitrī ca taṃsus tām adhyagacchata,सर्वेकृतास्त्रा बलिनः सर्वे युद्धविशारदाः पुत्रो ऽप्रतिरथस्यासीत् कण्वः समभवन् नृपः मेधातिथिः सुतस् तस्य यस्मात् काण्वो ऽभवद् द्विजः इला नाम तु यस्यासीत् कन्या वै जनमेजय ब्रह्मवादिन्य् अधित्री च तंसुस् ताम् अध्यगच्छत
23,46,HV_23.46,taṃsoḥ suraugho rājarṣir dharmanetro mahāyaśāḥ brahmavādī parākrāntas tasya bhāryopadānavī,तंसोः सुरौघो राजर्षिर् धर्मनेत्रो महायशाः ब्रह्मवादी पराक्रान्तस् तस्य भार्योपदानवी
23,47,HV_23.47,upadānavī sutāṃl lebhe caturas tān suraughataḥ tataś cotpādayām āsa caturaḥ purunandanān duḥṣantam atha suḥṣantaṃ pravīram anaghaṃ tathā,उपदानवी सुतांल् लेभे चतुरस् तान् सुरौघतः ततश् चोत्पादयाम् आस चतुरः पुरुनन्दनान् दुःषन्तम् अथ सुःषन्तं प्रवीरम् अनघं तथा
23,48,HV_23.48,duḥṣantasya tu dāyādo bharato nāma vīryavān sa sarvadamano nāma nāgāyutabalo mahān,दुःषन्तस्य तु दायादो भरतो नाम वीर्यवान् स सर्वदमनो नाम नागायुतबलो महान्
23,49,HV_23.49,cakravartī suto jajñe duḥṣantasya mahāyaśāḥ śakuntalāyāṃ bharato yasya nāmnā stha bhāratāḥ,चक्रवर्ती सुतो जज्ञे दुःषन्तस्य महायशाः शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना स्थ भारताः
23,50,HV_23.50,duḥṣantaṃ prati rājāṇaṃ vāg uvācāśarīriṇī mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā bharatasya vinaṣṭeṣu tanayeṣu mahīpateḥ mātṝṇāṃ tāta kopeṇa yathā te kathitaṃ tadā,दुःषन्तं प्रति राजाणं वाग् उवाचाशरीरिणी माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः भरस्व पुत्रं दुःषन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यम् आह शकुन्तला भरतस्य विनष्टेषु तनयेषु महीपतेः मातॄणां तात कोपेण यथा ते कथितं तदा
23,51,HV_23.51,bṛhaspater aṅgirasaḥ putro rājan mahāmuniḥ ayājayad bharadvājo mahadbhiḥ kratubhir vibhuḥ,बृहस्पतेर् अङ्गिरसः पुत्रो राजन् महामुनिः अयाजयद् भरद्वाजो महद्भिः क्रतुभिर् विभुः
23,52,HV_23.52,atraivodāharantīmaṃ bharadvājasya dhīmataḥ dharmasaṃkramaṇaṃ cāpi marudbhir bharatāya vai pūrvaṃ tu vitathe tasya kṛte vai putrajanmani tato 'tha vitatho nāma bharadvājāt suto 'bhavat,अत्रैवोदाहरन्तीमं भरद्वाजस्य धीमतः धर्मसंक्रमणं चापि मरुद्भिर् भरताय वै पूर्वं तु वितथे तस्य कृते वै पुत्रजन्मनि ततो ऽथ वितथो नाम भरद्वाजात् सुतो ऽभवत्
23,53,HV_23.53,tato 'tha vitathe jāte bharatas tu divaṃ yayau vitathaṃ cābhiṣicyātha bharadvājo vanaṃ yayau vitathasya tu dāyādo bhuvamanyur babhūva ha mahābhūtopamāś cāmī catvāro bhuvamanyujāḥ bṛhatkṣatro mahāvīryo naro gārgyaś ca vīryavān dāyādā api gārgyasya śibir vidvān babhūva ha smṛtāḥ śaibyās tato gārgyāḥ kṣatrotpannā dvijātayaḥ kapīnāṃ pravarā hy ete trayaḥ proktā maharṣayaḥ gārgyāḥ saṃkṛtayaḥ kāpyāḥ kṣatrotpannā dvijātayaḥ saṃśritāṅgirasaḥ pakṣaṃ sarve jātā mahābalāḥ hastinaś cāpi dāyādās trayaḥ paramakīrtayaḥ ajamīḍhasya putrās tu jātāḥ kurukulodvaha ajamīḍhasya keśinyāṃ kaṇvaḥ samabhavat sutaḥ medhātithiḥ sutas tasya tasmāt kāṇvāyanāḥ smṛtāḥ sa cāpi vitathaḥ putrāñ janayām āsa pañca vai suhotraṃ sutahotāraṃ gayaṃ gargaṃ tathaiva ca,ततो ऽथ वितथे जाते भरतस् तु दिवं ययौ वितथं चाभिषिच्याथ भरद्वाजो वनं ययौ वितथस्य तु दायादो भुवमन्युर् बभूव ह महाभूतोपमाश् चामी चत्वारो भुवमन्युजाः बृहत्क्षत्रो महावीर्यो नरो गार्ग्यश् च वीर्यवान् दायादा अपि गार्ग्यस्य शिबिर् विद्वान् बभूव ह स्मृताः शैब्यास् ततो गार्ग्याः क्षत्रोत्पन्ना द्विजातयः कपीनां प्रवरा ह्य् एते त्रयः प्रोक्ता महर्षयः गार्ग्याः संकृतयः काप्याः क्षत्रोत्पन्ना द्विजातयः संश्रिताङ्गिरसः पक्षं सर्वे जाता महाबलाः हस्तिनश् चापि दायादास् त्रयः परमकीर्तयः अजमीढस्य पुत्रास् तु जाताः कुरुकुलोद्वह अजमीढस्य केशिन्यां कण्वः समभवत् सुतः मेधातिथिः सुतस् तस्य तस्मात् काण्वायनाः स्मृताः स चापि वितथः पुत्राञ् जनयाम् आस पञ्च वै सुहोत्रं सुतहोतारं गयं गर्गं तथैव च
23,54,HV_23.54,suhotrasya ca putras tu cyavano nāma dhārmikaḥ kapilaṃ ca mahātmānaṃ sutahotuḥ sutadvayam kāśikaś ca mahāsattvas tathā gṛtsamatiḥ prabhuḥ,सुहोत्रस्य च पुत्रस् तु च्यवनो नाम धार्मिकः कपिलं च महात्मानं सुतहोतुः सुतद्वयम् काशिकश् च महासत्त्वस् तथा गृत्समतिः प्रभुः
23,55,HV_23.55,tathā gṛtsamateḥ putrā brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ kāśyasya kāśayo rājan putro dīrghatapās tathā,तथा गृत्समतेः पुत्रा ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः काश्यस्य काशयो राजन् पुत्रो दीर्घतपास् तथा
23,56,HV_23.56,babhūva dīrghatapaso vidvān dhanvaṃtariḥ sutaḥ dhanvaṃtares tu tanayaḥ ketumān iti viśrutaḥ,बभूव दीर्घतपसो विद्वान् धन्वंतरिः सुतः धन्वंतरेस् तु तनयः केतुमान् इति विश्रुतः
23,57,HV_23.57,athā ketumataḥ putro vīro bhīmarathaḥ smṛtaḥ suto bhīmarathasyāsīd divodāsaḥprajeśvaraḥ divodāsa iti khyātaḥ sarvarakṣaḥpraṇāśanaḥ,अथा केतुमतः पुत्रो वीरो भीमरथः स्मृतः सुतो भीमरथस्यासीद् दिवोदासःप्रजेश्वरः दिवोदास इति ख्यातः सर्वरक्षःप्रणाशनः
23,58,HV_23.58,etasminn eva kāle tu purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ śūnyāṃ niveśayām āsa kṣemako nāma rākṣasaḥ,एतस्मिन्न् एव काले तु पुरीं वाराणसीं नृपः शून्यां निवेशयाम् आस क्षेमको नाम राक्षसः
23,59,HV_23.59,śaptā hi sā matimatā nikumbhena mahātmanā śūnyā varṣasahasraṃ vai bhavitrīti nararṣabha,शप्ता हि सा मतिमता निकुम्भेन महात्मना शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्रीति नरर्षभ
23,60,HV_23.60,tasyāṃ tu śaptamātrāyāṃ divodāsaḥ prajeśvaraḥ viṣayānte purīṃ ramyāṃ gomatyāṃ saṃnyaveśayat,तस्यां तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां संन्यवेशयत्
23,61,HV_23.61,bhadraśreṇyasya pūrvaṃ tu purī vārāṇasībhavat yaduvaṃśaprasūtasya tapasy abhiratasya ca bhadraśreṇyasya putrāṇāṃ śatam uttamadhanvinām hatvā niveśayām āsa divodāsaḥ prajeśvaraḥ,भद्रश्रेण्यस्य पूर्वं तु पुरी वाराणसीभवत् यदुवंशप्रसूतस्य तपस्य् अभिरतस्य च भद्रश्रेण्यस्य पुत्राणां शतम् उत्तमधन्विनाम् हत्वा निवेशयाम् आस दिवोदासः प्रजेश्वरः
23,62,HV_23.62,divodāsasya putras tu vīro rājā pratardanaḥ pratardanasya putrau dvau vatso bhārgava eva ca,दिवोदासस्य पुत्रस् तु वीरो राजा प्रतर्दनः प्रतर्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सो भार्गव एव च
23,63,HV_23.63,alarko rājaputraś ca rājā saṃnatimān bhuvi hehayasya tu dāyādyaṃ hṛtavān vai mahīpatiḥ,अलर्को राजपुत्रश् च राजा संनतिमान् भुवि हेहयस्य तु दायाद्यं हृतवान् वै महीपतिः
23,64,HV_23.64,ājahre pitṛdāyādyaṃ divodāsahṛtaṃ balāt tasyānvaye suhotro 'bhūd rājā paramadhārmikaḥ bhadraśreṇyasya putreṇa durdamena mahātmanā divodāsena bālo hi ghṛṇayā sa visarjitaḥ,आजह्रे पितृदायाद्यं दिवोदासहृतं बलात् तस्यान्वये सुहोत्रो ऽभूद् राजा परमधार्मिकः भद्रश्रेण्यस्य पुत्रेण दुर्दमेन महात्मना दिवोदासेन बालो हि घृणया स विसर्जितः
23,65,HV_23.65,aṣṭāratho nāma nṛpaḥ suto bhīmarathasya vai tena putreṣu bāleṣu prahṛtaṃ tasya bhārata vairasyāntaṃ mahārāja kṣatriyeṇa vidhitsatā,अष्टारथो नाम नृपः सुतो भीमरथस्य वै तेन पुत्रेषु बालेषु प्रहृतं तस्य भारत वैरस्यान्तं महाराज क्षत्रियेण विधित्सता
23,66,HV_23.66,so 'py evaṃ putrasaṃhāraṃ kurvan pañcatvamāgataḥ alarkaḥ kāśirājas tu brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ alarkaṃ prati rājānaṃ śloko gītaḥ purātanam ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca,सो ऽप्य् एवं पुत्रसंहारं कुर्वन् पञ्चत्वमागतः अलर्कः काशिराजस् तु ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः अलर्कं प्रति राजानं श्लोको गीतः पुरातनम् षष्टिं वर्षसहस्राणि षष्टिं वर्षशतानि च
23,67,HV_23.67,tasyāsītsumahadrājyaṃ rūpayauvanaśālinaḥ yuvā rūpeṇa saṃpanna āsīt kāśikulodvahaḥ lopāmudrāprasādena paramāyur avāpa saḥ,तस्यासीत्सुमहद्राज्यं रूपयौवनशालिनः युवा रूपेण संपन्न आसीत् काशिकुलोद्वहः लोपामुद्राप्रसादेन परमायुर् अवाप सः
23,68,HV_23.68,vayaso 'nte mahābāhur hatvā kṣemakarākṣasam ramyāṃ niveśayām āsa purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ,वयसो ऽन्ते महाबाहुर् हत्वा क्षेमकराक्षसम् रम्यां निवेशयाम् आस पुरीं वाराणसीं नृपः
23,69,HV_23.69,alarkasya tu dāyādaḥ kṣemo nāma mahāyaśāḥ kṣemako nāma pārthivaḥ kṣemakasya tu putro vai kṣemasya ketumān putro varṣaketus tato 'bhavat,अलर्कस्य तु दायादः क्षेमो नाम महायशाः क्षेमको नाम पार्थिवः क्षेमकस्य तु पुत्रो वै क्षेमस्य केतुमान् पुत्रो वर्षकेतुस् ततो ऽभवत्
23,70,HV_23.70,varṣaketos tu dāyādo vibhur nāma prajeśvaraḥ ānartas tu vibhoḥ putraḥ sukumāras tato 'bhavat,वर्षकेतोस् तु दायादो विभुर् नाम प्रजेश्वरः आनर्तस् तु विभोः पुत्रः सुकुमारस् ततो ऽभवत्
23,71,HV_23.71,sukumārasya putras tu satyaketur mahārathaḥ suto 'bhavan mahātejā rājā paramadhārmikaḥ karantur nāma nṛpatis tasya putrau babhūvatuḥ brahmaṇyau satyasaṃpannau bhārgo vatsas tathaiva ca vatsasya vatsabhūmis tu bhārgabhūmis tu bhārgavāt,सुकुमारस्य पुत्रस् तु सत्यकेतुर् महारथः सुतो ऽभवन् महातेजा राजा परमधार्मिकः करन्तुर् नाम नृपतिस् तस्य पुत्रौ बभूवतुः ब्रह्मण्यौ सत्यसंपन्नौ भार्गो वत्सस् तथैव च वत्सस्य वत्सभूमिस् तु भार्गभूमिस् तु भार्गवात्
23,72,HV_23.72,ete tv aṅgirasaḥ putrā jātā vaṃśe 'tha bhārgave brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca bharatarṣabha,एते त्व् अङ्गिरसः पुत्रा जाता वंशे ऽथ भार्गवे ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च भरतर्षभ
23,73,HV_23.73,karmabhis te tapomūlaiḥ sthitāḥkurukulodvaha suhotrasya bṛhat putro bṛhatas tanayās trayaḥ ajamīḍho dvimīḍhaś ca purumīḍhaś ca vīryavān,कर्मभिस् ते तपोमूलैः स्थिताःकुरुकुलोद्वह सुहोत्रस्य बृहत् पुत्रो बृहतस् तनयास् त्रयः अजमीढो द्विमीढश् च पुरुमीढश् च वीर्यवान्
23,74,HV_23.74,ajamīḍhasya patnyas tu tisro vai yaśasānvitāḥ nīlī ca keśinī caiva dhūminī ca varāṅganā,अजमीढस्य पत्न्यस् तु तिस्रो वै यशसान्विताः नीली च केशिनी चैव धूमिनी च वराङ्गना
23,75,HV_23.75,ajamīḍhasya keśinyāṃ jajñe jahnuḥ pratāpavān ya ājahre mahāsattraṃ sarvamedham mahāmakham,अजमीढस्य केशिन्यां जज्ञे जह्नुः प्रतापवान् य आजह्रे महासत्त्रं सर्वमेधम् महामखम्
23,76,HV_23.76,patilobhena yaṃ gaṅgā vitate 'bhisasāra ha necchataḥ plāvayām āsa tasya gaṅgā ca tat sadaḥ,पतिलोभेन यं गङ्गा वितते ऽभिससार ह नेच्छतः प्लावयाम् आस तस्य गङ्गा च तत् सदः
23,77,HV_23.77,tayā ca plāvitaṃ dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ samantataḥ sauhotrir abravīd gaṅgāṃ kruddho bharatasattama,तया च प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः सौहोत्रिर् अब्रवीद् गङ्गां क्रुद्धो भरतसत्तम
23,78,HV_23.78,eṣa te triṣu lokeṣu saṃkṣipyāpaḥ pibāmy aham asya gaṅge 'valepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi,एष ते त्रिषु लोकेषु संक्षिप्यापः पिबाम्य् अहम् अस्य गङ्गे ऽवलेपस्य सद्यः फलम् अवाप्नुहि
23,79,HV_23.79,tataḥ pītāṃ mahātmāno gaṅgāṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ upaninyur mahābhāgāṃ duhitṛtvāya jāhnavīm,ततः पीतां महात्मानो गङ्गां दृष्ट्वा महर्षयः उपनिन्युर् महाभागां दुहितृत्वाय जाह्नवीम्
23,80,HV_23.80,yuvanāśvasya putrīṃ tu kāverīṃ jahnur āvahat gaṅgāśāpena dehārdhaṃ yasyāḥ paścān nadīkṛtam,युवनाश्वस्य पुत्रीं तु कावेरीं जह्नुर् आवहत् गङ्गाशापेन देहार्धं यस्याः पश्चान् नदीकृतम्
23,81,HV_23.81,jahnos tu dayitaḥ putro ajako nāma vīryavān ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahīpatiḥ,जह्नोस् तु दयितः पुत्रो अजको नाम वीर्यवान् अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महीपतिः
23,82,HV_23.82,babhūva mṛgayāśīlaḥ kuśikas tasya cātmajaḥ pahlavaiḥ saha saṃvṛddho rājā vanacaraiḥ sa ha,बभूव मृगयाशीलः कुशिकस् तस्य चात्मजः पह्लवैः सह संवृद्धो राजा वनचरैः स ह
23,83,HV_23.83,kuśikas tu tapas tepe putram indrasamaṃ prabhuḥ labheyam iti taṃ śakras trāsād abhyetya jajñivān,कुशिकस् तु तपस् तेपे पुत्रम् इन्द्रसमं प्रभुः लभेयम् इति तं शक्रस् त्रासाद् अभ्येत्य जज्ञिवान्
23,84,HV_23.84,sa gādhir abhavad rājā maghavān kauśikaḥ svayam viśvāmitras tu gādheyo rājā viśvarathaś ca ha,स गाधिर् अभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम् विश्वामित्रस् तु गाधेयो राजा विश्वरथश् च ह
23,85,HV_23.85,viśvajid viśvakṛc caiva tathā satyavatī nṛpa ṛcīkāj jamadagnis tu satyavatyām ajāyata,विश्वजिद् विश्वकृच् चैव तथा सत्यवती नृप ऋचीकाज् जमदग्निस् तु सत्यवत्याम् अजायत
23,86,HV_23.86,viśvāmitrasya tu sutā devarātādayaḥ smṛtāḥ prakhyātās triṣu lokeṣu teṣāṃ nāmāni me śṛṇu,विश्वामित्रस्य तु सुता देवरातादयः स्मृताः प्रख्यातास् त्रिषु लोकेषु तेषां नामानि मे शृणु
23,87,HV_23.87,devaśravāḥ katiś caiva yasmāt kātyāyanāḥ smṛtāḥ śālāpatir hiraṇyākṣo reṇur yasyātha reṇukā,देवश्रवाः कतिश् चैव यस्मात् कात्यायनाः स्मृताः शालापतिर् हिरण्याक्षो रेणुर् यस्याथ रेणुका
23,88,HV_23.88,sāṃkṛtyo gālavo rājan maudgalyaśveti viśrutāḥ teṣāṃ khyātāni gotrāṇi kauśikānāṃ mahātmanām,सांकृत्यो गालवो राजन् मौद्गल्यश्वेति विश्रुताः तेषां ख्यातानि गोत्राणि कौशिकानां महात्मनाम्
23,89,HV_23.89,pāṇino babhravaś caiva dhānaṃjayyās tathaiva ca pārthivā devarātāś ca sālaṅkāyanasauśravāḥ,पाणिनो बभ्रवश् चैव धानंजय्यास् तथैव च पार्थिवा देवराताश् च सालङ्कायनसौश्रवाः
23,90,HV_23.90,lohityā yamadūtaś ca tathā kārīṣayaḥ smṛtāḥ viśrutāḥ kauśikā rājaṃs tathānye saindhavāyanāḥ ṛṣyantaravivāhyāś ca kauśikā bahavaḥ smṛtāḥ,लोहित्या यमदूतश् च तथा कारीषयः स्मृताः विश्रुताः कौशिका राजंस् तथान्ये सैन्धवायनाः ऋष्यन्तरविवाह्याश् च कौशिका बहवः स्मृताः
23,91,HV_23.91,pauravasya mahārāja brahmarṣeḥ kauśikasya ca saṃbandho hy asya vaṃśe 'smin brahmakṣatrasya viśrutaḥ,पौरवस्य महाराज ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य च संबन्धो ह्य् अस्य वंशे ऽस्मिन् ब्रह्मक्षत्रस्य विश्रुतः
23,92,HV_23.92,viśvāmitrātmajānāṃ tu śunaḥśepo 'grajaḥ smṛtaḥ bhārgavaḥ kauśikatvaṃ hi prāptaḥ sa munisattamaḥ,विश्वामित्रात्मजानां तु शुनःशेपो ऽग्रजः स्मृतः भार्गवः कौशिकत्वं हि प्राप्तः स मुनिसत्तमः
23,93,HV_23.93,śabarādayaś ca saptānye viśvāmitrasya vai sutāḥ dṛṣadvatīsutaś cāpi viśvāmitrād athāṣṭakaḥ,शबरादयश् च सप्तान्ये विश्वामित्रस्य वै सुताः दृषद्वतीसुतश् चापि विश्वामित्राद् अथाष्टकः
23,94,HV_23.94,aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā ājamīḍho 'paro vaṃśaḥ śrūyatāṃ bharatarṣabha,अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया आजमीढो ऽपरो वंशः श्रूयतां भरतर्षभ
23,95,HV_23.95,ajamīḍhāt tu nīlyāṃ vai suśāntir udapadyata purujātiḥ suśāntes tu bāhyāśvaḥ purujātitaḥ,अजमीढात् तु नील्यां वै सुशान्तिर् उदपद्यत पुरुजातिः सुशान्तेस् तु बाह्याश्वः पुरुजातितः
23,96,HV_23.96,bāhyāśvatanayāḥ pañca babhūvur amaropamāḥ mudgalaḥ sṛñjayaś caiva rājā bṛhadiṣus tathā,बाह्याश्वतनयाः पञ्च बभूवुर् अमरोपमाः मुद्गलः सृञ्जयश् चैव राजा बृहदिषुस् तथा
23,97,HV_23.97,yavīnaraś ca vikrāntaḥ kṛmilāśvaś ca pañcamaḥ pañceme rakṣaṇāyālaṃ deśānām iti viśrutāḥ,यवीनरश् च विक्रान्तः कृमिलाश्वश् च पञ्चमः पञ्चेमे रक्षणायालं देशानाम् इति विश्रुताः
23,98,HV_23.98,pañcānāṃ viddhi pāñcālān sphītān puṇyajanāvṛtān alaṃ saṃrakṣaṇe teṣāṃ pāñcālā iti viśrutāḥ,पञ्चानां विद्धि पाञ्चालान् स्फीतान् पुण्यजनावृतान् अलं संरक्षणे तेषां पाञ्चाला इति विश्रुताः
23,99,HV_23.99,mudgalasya tu dāyādo maudgalyaḥ sumahāyaśāḥ sarva ete mahātmānaḥ kṣatropetādvijātayaḥ ete hy aṅgirasaḥ pakṣaṃ saṃśritāḥ kaṇvamaudgalāḥ mudgalasya suto jyeṣṭho brahmarṣiḥ sumahātapāḥ indrasenā yato garbhaṃ vadhryaśvaṃ pratyapadyata,मुद्गलस्य तु दायादो मौद्गल्यः सुमहायशाः सर्व एते महात्मानः क्षत्रोपेताद्विजातयः एते ह्य् अङ्गिरसः पक्षं संश्रिताः कण्वमौद्गलाः मुद्गलस्य सुतो ज्येष्ठो ब्रह्मर्षिः सुमहातपाः इन्द्रसेना यतो गर्भं वध्र्यश्वं प्रत्यपद्यत
23,100,HV_23.100,vadhryaśvān mithunaṃjajñe menakāyām iti śrutiḥ divodāsaś ca rājarṣir ahalyā ca yaśasvinī tasya satyadhṛte reto dṛṣṭvāpsarasam agrataḥ atha skannaṃ śarastambe mithunaṃ samapadyata ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi divodāsasya saṃtatim divodāsasya dāyādo brahmarṣir mitrayur nṛpaḥ maitreyāṇāṃ tataḥ somo maitreyās tu tataḥ smṛtāḥ ete vipañcitāḥ pakṣāḥ kṣatropetās tu bhārgavāḥ āsīt pañcavanaḥ putraḥ sṛñjayasya mahātmanaḥ sutaḥ pañcavanasyāpi somadatto mahīpatiḥ,वध्र्यश्वान् मिथुनंजज्ञे मेनकायाम् इति श्रुतिः दिवोदासश् च राजर्षिर् अहल्या च यशस्विनी तस्य सत्यधृते रेतो दृष्ट्वाप्सरसम् अग्रतः अथ स्कन्नं शरस्तम्बे मिथुनं समपद्यत अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दिवोदासस्य संततिम् दिवोदासस्य दायादो ब्रह्मर्षिर् मित्रयुर् नृपः मैत्रेयाणां ततः सोमो मैत्रेयास् तु ततः स्मृताः एते विपञ्चिताः पक्षाः क्षत्रोपेतास् तु भार्गवाः आसीत् पञ्चवनः पुत्रः सृञ्जयस्य महात्मनः सुतः पञ्चवनस्यापि सोमदत्तो महीपतिः
23,101,HV_23.101,somadattasya dāyādaḥ sahadevo mahāyaśāḥ sahadevasutaś cāpi somako nāma pārthivaḥ,सोमदत्तस्य दायादः सहदेवो महायशाः सहदेवसुतश् चापि सोमको नाम पार्थिवः
23,102,HV_23.102,ajamīḍhāt punar jātaḥ kṣīṇe vaṃśe tu somakaḥ somakasya suto jantur yasya putraśataṃ babhau teṣāṃ yavīyān pṛṣato drupadasya pitā prabhuḥ,अजमीढात् पुनर् जातः क्षीणे वंशे तु सोमकः सोमकस्य सुतो जन्तुर् यस्य पुत्रशतं बभौ तेषां यवीयान् पृषतो द्रुपदस्य पिता प्रभुः
23,103,HV_23.103,dhṛṣṭadyumnaḥ tudrupadād dhṛṣṭaketuś ca tatsutaḥ ājamīḍhāḥ smṛtā hy ete mahātmānas tu somakāḥ putrāṇām ajamīḍhasya somakatvaṃ mahātmanaḥ mahiṣī tv ajamīḍhasya dhūminī putragṛddhinī tṛtīyā tava pūrveṣāṃ jananī pṛthivīpate,धृष्टद्युम्नः तुद्रुपदाद् धृष्टकेतुश् च तत्सुतः आजमीढाः स्मृता ह्य् एते महात्मानस् तु सोमकाः पुत्राणाम् अजमीढस्य सोमकत्वं महात्मनः महिषी त्व् अजमीढस्य धूमिनी पुत्रगृद्धिनी तृतीया तव पूर्वेषां जननी पृथिवीपते
23,104,HV_23.104,sā tu putrārthinī devī vratacaryāsamāhitā tapo varṣāśataṃ tepe strībhiḥ paramaduścaram,सा तु पुत्रार्थिनी देवी व्रतचर्यासमाहिता तपो वर्षाशतं तेपे स्त्रीभिः परमदुश्चरम्
23,105,HV_23.105,hutvāgniṃ vidhivat sā tu pavitramitabhojanā agnihotrakuśeṣv eva suṣvāpa janamejaya,हुत्वाग्निं विधिवत् सा तु पवित्रमितभोजना अग्निहोत्रकुशेष्व् एव सुष्वाप जनमेजय
23,106,HV_23.106,dhūminyā sa tayā devyā ajamīḍhaḥ sameyivān ṛkṣaṃ sā janayām āsa dhūmavarṇaṃ sudarśanam,धूमिन्या स तया देव्या अजमीढः समेयिवान् ऋक्षं सा जनयाम् आस धूमवर्णं सुदर्शनम्
23,107,HV_23.107,ṛkṣāt saṃvaraṇo jajñe kuruḥ saṃvaraṇāt tathā yaḥ prayāgād apakramya kurukṣetraṃ cakāra ha,ऋक्षात् संवरणो जज्ञे कुरुः संवरणात् तथा यः प्रयागाद् अपक्रम्य कुरुक्षेत्रं चकार ह
23,108,HV_23.108,tad vaitat sa mahābhāgo varṣāṇi subahūny atha tapyamāne tadā śakro yatrāsya varado babhau puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca puṇyakṛdbhir niṣevitam tasyānvavāyaḥ sumahān yasya nāmnā stha kauravāḥ,तद् वैतत् स महाभागो वर्षाणि सुबहून्य् अथ तप्यमाने तदा शक्रो यत्रास्य वरदो बभौ पुण्यं च रमणीयं च पुण्यकृद्भिर् निषेवितम् तस्यान्ववायः सुमहान् यस्य नाम्ना स्थ कौरवाः
23,109,HV_23.109,kuroś ca putrāś catvāraḥ sudhanvā sudhanus tathā parīkṣic ca mahābāhuḥ pravaraś cārimejayaḥ,कुरोश् च पुत्राश् चत्वारः सुधन्वा सुधनुस् तथा परीक्षिच् च महाबाहुः प्रवरश् चारिमेजयः
23,110,HV_23.110,sudhanvanas tu dāyādaḥ suhotro matimān smṛtaḥ cyavanas tasya putras tu rājā dharmārthakovidaḥ caidyoparicaraṃ vīraṃ vasuṃ nāmāntarikṣagam caidyoparicarāj jajñe girikā sapta mānavān bṛhadrathasya dāyādaḥ kuśāgro nāma viśrutaḥ kuśāgrasyātmajo vidvān ṛṣabho nāma vīryavān śakale dve sa vai jāto jarayā saṃdhitaḥ sa tu jarayā saṃdhito yasmāj jarāsaṃdhas tataḥ smṛtaḥ sahadevātmajaḥ śrīmān udāyiḥ sa mahāyaśāḥ udāyir janayām āsa putraṃ paramadhārmikam śrutadharmeti nāmānaṃ magadhān yo 'vasad vibhuḥ vṛṣabhasya tudāyādaḥ puṣpavān nāma dhārmikaḥ parīkṣitas tu tanayo dhārmiko janamejayaḥ janamejayasya dāyādās traya eva mahārathāḥ jahnos tukathayiṣyāmi yatra jāto 'si pārthiva jahnus tv ajanayat putraṃ surathaṃ nāma bhūmipam śrutaseno 'grasenau ca bhīmasenaś ca nāmataḥ,सुधन्वनस् तु दायादः सुहोत्रो मतिमान् स्मृतः च्यवनस् तस्य पुत्रस् तु राजा धर्मार्थकोविदः चैद्योपरिचरं वीरं वसुं नामान्तरिक्षगम् चैद्योपरिचराज् जज्ञे गिरिका सप्त मानवान् बृहद्रथस्य दायादः कुशाग्रो नाम विश्रुतः कुशाग्रस्यात्मजो विद्वान् ऋषभो नाम वीर्यवान् शकले द्वे स वै जातो जरया संधितः स तु जरया संधितो यस्माज् जरासंधस् ततः स्मृतः सहदेवात्मजः श्रीमान् उदायिः स महायशाः उदायिर् जनयाम् आस पुत्रं परमधार्मिकम् श्रुतधर्मेति नामानं मगधान् यो ऽवसद् विभुः वृषभस्य तुदायादः पुष्पवान् नाम धार्मिकः परीक्षितस् तु तनयो धार्मिको जनमेजयः जनमेजयस्य दायादास् त्रय एव महारथाः जह्नोस् तुकथयिष्यामि यत्र जातो ऽसि पार्थिव जह्नुस् त्व् अजनयत् पुत्रं सुरथं नाम भूमिपम् श्रुतसेनो ऽग्रसेनौ च भीमसेनश् च नामतः
23,111,HV_23.111,ete sarve mahābhāgā vikrāntā balaśālinaḥ janamejayasya putrau tu suratho matimāṃs tathā surathasya tu vikrāntaḥ putro jajñe vidūrathaḥ,एते सर्वे महाभागा विक्रान्ता बलशालिनः जनमेजयस्य पुत्रौ तु सुरथो मतिमांस् तथा सुरथस्य तु विक्रान्तः पुत्रो जज्ञे विदूरथः
23,112,HV_23.112,vidūrathasya dāyāda ṛkṣa eva mahārathaḥ dvitīyaḥ sa babhau rājā nāmnā tenaiva saṃjñitaḥ,विदूरथस्य दायाद ऋक्ष एव महारथः द्वितीयः स बभौ राजा नाम्ना तेनैव संज्ञितः
23,113,HV_23.113,dvāv ṛkṣau tava vaṃśe 'smin dvāv eva ca parīkṣitau bhīmasenās trayo rājan dvāv eva janamejayau,द्वाव् ऋक्षौ तव वंशे ऽस्मिन् द्वाव् एव च परीक्षितौ भीमसेनास् त्रयो राजन् द्वाव् एव जनमेजयौ
23,114,HV_23.114,ṛkṣasya tu dvitīyasya bhīmaseno 'bhavat sutaḥ pratīpo bhīmasenasya pratīpasya tu śāṃtanuḥ devāpir bāhlikaś caiva traya eva mahārathāḥ,ऋक्षस्य तु द्वितीयस्य भीमसेनो ऽभवत् सुतः प्रतीपो भीमसेनस्य प्रतीपस्य तु शांतनुः देवापिर् बाह्लिकश् चैव त्रय एव महारथाः
23,115,HV_23.115,śāṃtanoḥ prasavas tv eṣa yatra jāto 'si pārthiva bāhlikasya tu rājyaṃ vai saptabāhlyaṃ viśāṃ pate,शांतनोः प्रसवस् त्व् एष यत्र जातो ऽसि पार्थिव बाह्लिकस्य तु राज्यं वै सप्तबाह्ल्यं विशां पते
23,116,HV_23.116,bāhlikasya sutaś caiva somadatto mahāyaśāḥ jajñire somadattāt tu bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ,बाह्लिकस्य सुतश् चैव सोमदत्तो महायशाः जज्ञिरे सोमदत्तात् तु भूरिर् भूरिश्रवाः शलः
23,117,HV_23.117,upādhyāyas tu devānāṃ devāpir abhavan muniḥ cyavanasya putraḥ kṛtaka iṣṭaś cāsīn mahātmanaḥ,उपाध्यायस् तु देवानां देवापिर् अभवन् मुनिः च्यवनस्य पुत्रः कृतक इष्टश् चासीन् महात्मनः
23,118,HV_23.118,śāṃtanus tv abhavad rājā kauravāṇāṃ dhuraṃdharaḥ,शांतनुस् त्व् अभवद् राजा कौरवाणां धुरंधरः
23,119,HV_23.119,śāṃtanoḥsaṃpravakṣyāmi yatra jāto 'si pārthiva gāṅgaṃ devavrataṃ nāma putraṃ so 'janayat prabhuḥ sa tu bhīṣma iti khyātaḥ pāṇḍavānāṃ pitāmahaḥ kālī vicitravīryaṃ tu janayām āsa bhārata śāṃtanor dayitaṃ putraṃ dharmātmānam akalmaṣam,शांतनोःसंप्रवक्ष्यामि यत्र जातो ऽसि पार्थिव गाङ्गं देवव्रतं नाम पुत्रं सो ऽजनयत् प्रभुः स तु भीष्म इति ख्यातः पाण्डवानां पितामहः काली विचित्रवीर्यं तु जनयाम् आस भारत शांतनोर् दयितं पुत्रं धर्मात्मानम् अकल्मषम्
23,120,HV_23.120,kṛṣṇadvaipāyanac caiva kṣetre vaicitravīryake dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ ca viduraṃ cāpy ajījanat,कृष्णद्वैपायनच् चैव क्षेत्रे वैचित्रवीर्यके धृतराष्ट्रं च पाण्डुं च विदुरं चाप्य् अजीजनत्
23,121,HV_23.121,dhṛtarāṣṭras tu gāndhāryāṃ putrānajanayac chatam teṣāṃ duryodhanaḥ śreṣṭhaḥ sarveṣām eva sa prabhuḥ pāṇḍor dhanaṃjayaḥ putraḥ saubhadras tasya cātmajaḥ abhimanyoḥ parīkṣit tu pitā tava janeśvara,धृतराष्ट्रस् तु गान्धार्यां पुत्रानजनयच् छतम् तेषां दुर्योधनः श्रेष्ठः सर्वेषाम् एव स प्रभुः पाण्डोर् धनंजयः पुत्रः सौभद्रस् तस्य चात्मजः अभिमन्योः परीक्षित् तु पिता तव जनेश्वर
23,122,HV_23.122,eṣa te pauravo vaṃśo yatra jāto 'si pārthiva turvasos tu pravakṣyāmi druhyoś cānor yados tathā,एष ते पौरवो वंशो यत्र जातो ऽसि पार्थिव तुर्वसोस् तु प्रवक्ष्यामि द्रुह्योश् चानोर् यदोस् तथा
23,123,HV_23.123,turvasos tu suto vahnir vahner gobhānur ātmajaḥ gobhānos tu suto rājā triśānur aparājitaḥ,तुर्वसोस् तु सुतो वह्निर् वह्नेर् गोभानुर् आत्मजः गोभानोस् तु सुतो राजा त्रिशानुर् अपराजितः
23,124,HV_23.124,karaṃdhamas tu triśānor maruttas tasya cātmajaḥ anyas tv āvikṣito rājā maruttaḥ kathitas tava,करंधमस् तु त्रिशानोर् मरुत्तस् तस्य चात्मजः अन्यस् त्व् आविक्षितो राजा मरुत्तः कथितस् तव
23,125,HV_23.125,anapatyo 'bhavad rājā yajvā vipuladakṣiṇaḥ duhitā saṃmatā nāma tasyāsīt pṛthivīpateḥ,अनपत्यो ऽभवद् राजा यज्वा विपुलदक्षिणः दुहिता संमता नाम तस्यासीत् पृथिवीपतेः
23,126,HV_23.126,dakṣiṇārthaṃ hi sā dattā saṃvartāya mahātmane duḥṣantaṃ pauravaṃ cāpi lebhe putram akalmaṣam,दक्षिणार्थं हि सा दत्ता संवर्ताय महात्मने दुःषन्तं पौरवं चापि लेभे पुत्रम् अकल्मषम्
23,127,HV_23.127,evaṃ yayāteḥ śāpena jarāsaṃkramaṇe tadā pauravaṃ turvasor vaṃśaḥ praviveśa nṛpottama,एवं ययातेः शापेन जरासंक्रमणे तदा पौरवं तुर्वसोर् वंशः प्रविवेश नृपोत्तम
23,128,HV_23.128,duḥṣantasya tu dāyādaḥ śarutthāmaḥ prajeśvaraḥ śarutthāmād athākrīḍaś catvāras tasya cātmajāḥ,दुःषन्तस्य तु दायादः शरुत्थामः प्रजेश्वरः शरुत्थामाद् अथाक्रीडश् चत्वारस् तस्य चात्मजाः
23,129,HV_23.129,pāṇḍyaś ca keralaś caiva kolaś colaś ca pārthivaḥ teṣāṃ janapadāḥ sphītāḥ pāṇḍyaś colaś ca keralāḥ,पाण्ड्यश् च केरलश् चैव कोलश् चोलश् च पार्थिवः तेषां जनपदाः स्फीताः पाण्ड्यश् चोलश् च केरलाः
23,130,HV_23.130,druhyos tu tanayo rājan babhrusenaś ca pārthivaḥ aṅgārasetus tatputro marutāṃ patir ucyate,द्रुह्योस् तु तनयो राजन् बभ्रुसेनश् च पार्थिवः अङ्गारसेतुस् तत्पुत्रो मरुतां पतिर् उच्यते
23,131,HV_23.131,yauvanāśvena samare kṛcchreṇa nihato balī yuddhaṃ sumahad āsīd dhi māsān pari caturdaśa,यौवनाश्वेन समरे कृच्छ्रेण निहतो बली युद्धं सुमहद् आसीद् धि मासान् परि चतुर्दश
23,132,HV_23.132,aṅgārasya tu dāyādo gāndhāro nāma pārthivaḥ khyāyate yasya nāmnā vai gāndhāraviṣayo mahān gāndhāradeśajāś caiva turagā vājināṃ varāḥ,अङ्गारस्य तु दायादो गान्धारो नाम पार्थिवः ख्यायते यस्य नाम्ना वै गान्धारविषयो महान् गान्धारदेशजाश् चैव तुरगा वाजिनां वराः
23,133,HV_23.133,anos tu putro dharmo 'bhūd dhṛtas tasyātmajo 'bhavat dhṛtāt tu duduho jajñe pracetās tasya cātmajaḥ pracetasaḥ sucetās tu kīrtitā hy anavo mayā,अनोस् तु पुत्रो धर्मो ऽभूद् धृतस् तस्यात्मजो ऽभवत् धृतात् तु दुदुहो जज्ञे प्रचेतास् तस्य चात्मजः प्रचेतसः सुचेतास् तु कीर्तिता ह्य् अनवो मया
23,134,HV_23.134,yador vaṃśaṃpravakṣyāmi jyeṣṭhasyottamatejasaḥ vistareṇanupūrvyā ca gadato me niśāmaya yasya śravaṇamātreṇa pātakebhyaḥpramucyate babhūvus tu yadoḥ putrāḥ pañca devasutopamāḥ sahasradaḥ payodaś ca kroṣṭā nīlo 'ñjikas tathā,यदोर् वंशंप्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः विस्तरेणनुपूर्व्या च गदतो मे निशामय यस्य श्रवणमात्रेण पातकेभ्यःप्रमुच्यते बभूवुस् तु यदोः पुत्राः पञ्च देवसुतोपमाः सहस्रदः पयोदश् च क्रोष्टा नीलो ऽञ्जिकस् तथा
23,135,HV_23.135,sahasradasya dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ śatajin nāma pārthivaḥ śatajitaḥ sutāḥ khyātās hehayaś ca hayaś caiva rājan veṇuhayas tathā,सहस्रदस्य दायादास् त्रयः परमधार्मिकाः शतजिन् नाम पार्थिवः शतजितः सुताः ख्यातास् हेहयश् च हयश् चैव राजन् वेणुहयस् तथा
23,136,HV_23.136,hehayasyābhavat putro dharmanetra iti śrutaḥ dharmanetrasya kāntas tu kāntaputrās tato 'bhavan,हेहयस्याभवत् पुत्रो धर्मनेत्र इति श्रुतः धर्मनेत्रस्य कान्तस् तु कान्तपुत्रास् ततो ऽभवन्
23,137,HV_23.137,sāhañjasya mahiṣmāṃs tu bhadraśreṇyaś catatsutaḥ sāhañjanī nāmapurī tena rājñā niveśitā āsīn mahiṣmataḥ putro bhadraśreṇyaḥ pratāpavān vārāṇasyadhipo rājā kathitaḥ pūrvam eva tu bhadraśreṇyasya dāyādo durdamo nāma viśrutaḥ durdamasya suto dhīmān kanako nāma nāmataḥ kanakasya tu dāyādāś catvāro lokaviśrutāḥ kṛtavīryaḥ kṛtaujāś ca kṛtadhanvā tathaiva ca kṛtāgniś ca caturtho 'bhūt kṛtavīryāt tathārjunaḥ,साहञ्जस्य महिष्मांस् तु भद्रश्रेण्यश् चतत्सुतः साहञ्जनी नामपुरी तेन राज्ञा निवेशिता आसीन् महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान् वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्वम् एव तु भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम विश्रुतः दुर्दमस्य सुतो धीमान् कनको नाम नामतः कनकस्य तु दायादाश् चत्वारो लोकविश्रुताः कृतवीर्यः कृतौजाश् च कृतधन्वा तथैव च कृताग्निश् च चतुर्थो ऽभूत् कृतवीर्यात् तथार्जुनः
23,138,HV_23.138,yaḥ sa bāhusahasreṇa saptadvīpeśvaro 'bhavat jigāya pṛthivīm eko rathenādityavarcasā,यः स बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो ऽभवत् जिगाय पृथिवीम् एको रथेनादित्यवर्चसा
23,139,HV_23.139,sa hi varṣaśataṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram dattam ārādhayām āsa kārtavīryo 'trisaṃbhavam,स हि वर्षशतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् दत्तम् आराधयाम् आस कार्तवीर्यो ऽत्रिसंभवम्
23,140,HV_23.140,tasmai datto varān prādāc caturo bhūritejasaḥ pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu prārthitaṃ paramaṃ varam,तस्मै दत्तो वरान् प्रादाच् चतुरो भूरितेजसः पूर्वं बाहुसहस्रं तु प्रार्थितं परमं वरम्
23,141,HV_23.141,adharme dhīyamānasya sadbhiḥ syān me nibarhaṇam ugreṇa pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānurañjanam,अधर्मे धीयमानस्य सद्भिः स्यान् मे निबर्हणम् उग्रेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुरञ्जनम्
23,142,HV_23.142,saṃgrāmān subahūñ jitvā hatvā cārīn sahasraśaḥ saṃgrāme vartamānasya vadhaṃ cābhyadhikād raṇe,संग्रामान् सुबहूञ् जित्वा हत्वा चारीन् सहस्रशः संग्रामे वर्तमानस्य वधं चाभ्यधिकाद् रणे
23,143,HV_23.143,tasya bāhusahasraṃ tu yudhyataḥ kila bhārata yogād yogeśvarasyāgre prādurbhavati māyayā,तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किल भारत योगाद् योगेश्वरस्याग्रे प्रादुर्भवति मायया
23,144,HV_23.144,teneyaṃ pṛthivī kṛtsnā saptadvīpā sapattanā sasamudrā sanagarā ugreṇa vidhinā jitā,तेनेयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना ससमुद्रा सनगरा उग्रेण विधिना जिता
23,145,HV_23.145,tena saptasu dvīpeṣu sapta yajñaśatāni vai prāptāni vidhinā rājñā śrūyante janamejaya,तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्त यज्ञशतानि वै प्राप्तानि विधिना राज्ञा श्रूयन्ते जनमेजय
23,146,HV_23.146,sarve yajñā mahābāho tasyāsan bhūridakṣiṇāḥ sarve kāñcanayūpāś ca sarve kāñcanavedayaḥ,सर्वे यज्ञा महाबाहो तस्यासन् भूरिदक्षिणाः सर्वे काञ्चनयूपाश् च सर्वे काञ्चनवेदयः
23,147,HV_23.147,sarve devair mahārāja vimānasthair alaṃkṛtāḥ gandharvair apsarobhiś ca nityam evopaśobhitāḥ,सर्वे देवैर् महाराज विमानस्थैर् अलंकृताः गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च नित्यम् एवोपशोभिताः
23,148,HV_23.148,yasya yajñe jagau gāthāṃ gandharvo nāradas tathā varīdāsātmajo vidvān mahimnā tasya vismitaḥ,यस्य यज्ञे जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस् तथा वरीदासात्मजो विद्वान् महिम्ना तस्य विस्मितः
23,149,HV_23.149,na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ yajñair dānais tapobhir vā vikrameṇa śrutena vā,न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः यज्ञैर् दानैस् तपोभिर् वा विक्रमेण श्रुतेन वा
23,150,HV_23.150,pañcāśītisahasrāṇi avyāhatabalaḥ samāḥ akarod arjuno rājyaṃ hariṃ caivānvahaṃ smaran anaṣṭavittasmaraṇe bubhuje 'kṣayyaṣaḍvasu sa hi saptasu dvīpeṣu khaḍgī carmī śarāsanī rathī dvīpān anucaran yogī saṃdṛśyate nṛbhiḥ,पञ्चाशीतिसहस्राणि अव्याहतबलः समाः अकरोद् अर्जुनो राज्यं हरिं चैवान्वहं स्मरन् अनष्टवित्तस्मरणे बुभुजे ऽक्षय्यषड्वसु स हि सप्तसु द्वीपेषु खड्गी चर्मी शरासनी रथी द्वीपान् अनुचरन् योगी संदृश्यते नृभिः
23,151,HV_23.151,anaṣṭadravyatā caiva na śoko na ca vibhramaḥ prabhāveṇa mahārājñaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ sa vai bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinatvacā bhāti raśmisahasreṇa śaradīva ca bhāskaraḥ sa vai vegaṃ samudrasya prāvṛṭkāle 'mbujekṣaṇaḥ krīḍann iva bhujodbhinnaṃ pratisrotaś cakāra ha tasya bāhusahasreṇa kṣubhyamāṇe mahodadhau bhayān nilīnā niśceṣṭāḥ pātālasthā mahāsurāḥ prāvartayat tadā rājā sahasreṇa ca bāhunā devāsurasamākṣiptaḥ kṣīrodam iva mandaraḥ natā niścalamūrdhāno babhūvus te mahoragāḥ sāyāhne kadalīkhaṇḍaiḥ kampitās tasya vāyunā śrutvā tu baddhaṃ paulastyaṃ rāvaṇaṃ tv arjunena tu tato gatvā pulastyas tam arjunaṃ dadṛśe svayam mumoca rakṣaḥ paulastyaṃ pulastyenānuyācitaḥ aho bata mṛdhe vīryaṃ bhārgavasya yad acchinat rājño bāhusahasraṃ tu haimaṃ tālavanaṃ yathā tṛṣitena kadā cit sa bhikṣitaś citrabhānunā pañcāśītisahasrāṇi varṣāṇāṃ vai narādhipaḥ uvāsa tām anusarann avagāḍhomahārṇavaṃ cakāroddhatavelāntam akālaprāvṛḍuddhataṃ sa bhikṣām adadād vīraḥ sapta dvīpān vibhāvasoḥ purāṇigrāmaghoṣāṃś ca viṣayāṃś caiva sarvaśaḥ jajvāla tasya sarvāṇi citrabhānur didhakṣayā sa tasya puruṣendrasya prabhāveṇa mahātmanaḥ dadāha kārtavīryasya śailāṃś caiva vanāni ca sa śūnyam āśramaṃ ramyaṃ varuṇasyātmajasya vai dadāha balavadbhītaś citrabhānuḥ sa haihayaḥ yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bhāsvantam uttamam vasiṣṭhaṃ nāma sa muniḥ khyāta āpava ity uta yatrāpavas tu taṃ krodhāc chaptavān arjunaṃ vibhuḥ,अनष्टद्रव्यता चैव न शोको न च विभ्रमः प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्मेण रक्षतः स वै बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा भाति रश्मिसहस्रेण शरदीव च भास्करः स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्काले ऽम्बुजेक्षणः क्रीडन्न् इव भुजोद्भिन्नं प्रतिस्रोतश् चकार ह तस्य बाहुसहस्रेण क्षुभ्यमाणे महोदधौ भयान् निलीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः प्रावर्तयत् तदा राजा सहस्रेण च बाहुना देवासुरसमाक्षिप्तः क्षीरोदम् इव मन्दरः नता निश्चलमूर्धानो बभूवुस् ते महोरगाः सायाह्ने कदलीखण्डैः कम्पितास् तस्य वायुना श्रुत्वा तु बद्धं पौलस्त्यं रावणं त्व् अर्जुनेन तु ततो गत्वा पुलस्त्यस् तम् अर्जुनं ददृशे स्वयम् मुमोच रक्षः पौलस्त्यं पुलस्त्येनानुयाचितः अहो बत मृधे वीर्यं भार्गवस्य यद् अच्छिनत् राज्ञो बाहुसहस्रं तु हैमं तालवनं यथा तृषितेन कदा चित् स भिक्षितश् चित्रभानुना पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां वै नराधिपः उवास ताम् अनुसरन्न् अवगाढोमहार्णवं चकारोद्धतवेलान्तम् अकालप्रावृडुद्धतं स भिक्षाम् अददाद् वीरः सप्त द्वीपान् विभावसोः पुराणिग्रामघोषांश् च विषयांश् चैव सर्वशः जज्वाल तस्य सर्वाणि चित्रभानुर् दिधक्षया स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेण महात्मनः ददाह कार्तवीर्यस्य शैलांश् चैव वनानि च स शून्यम् आश्रमं रम्यं वरुणस्यात्मजस्य वै ददाह बलवद्भीतश् चित्रभानुः स हैहयः यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्वन्तम् उत्तमम् वसिष्ठं नाम स मुनिः ख्यात आपव इत्य् उत यत्रापवस् तु तं क्रोधाच् छप्तवान् अर्जुनं विभुः
23,152,HV_23.152,yasmān na varjitam idaṃ vanaṃ te mama hehaya tasmāt te duṣkaraṃ karma kṛtam anyo hariṣyati arjuno nāma kauravyaḥ pāṇḍavaḥ kuntinandanaḥ,यस्मान् न वर्जितम् इदं वनं ते मम हेहय तस्मात् ते दुष्करं कर्म कृतम् अन्यो हरिष्यति अर्जुनो नाम कौरव्यः पाण्डवः कुन्तिनन्दनः
23,153,HV_23.153,rāmo nāmamahābāhur jāmadagnyaḥ pratāpavān chittvā bāhusahasraṃ te pramathya tarasā balī tapasvī brāhmaṇaś ca tvāṃ haniṣyati sa bhārgavaḥ,रामो नाममहाबाहुर् जामदग्न्यः प्रतापवान् छित्त्वा बाहुसहस्रं ते प्रमथ्य तरसा बली तपस्वी ब्राह्मणश् च त्वां हनिष्यति स भार्गवः
23,154,HV_23.154,anaṣṭadravyatā yasya babhūvāmitrakarśana prabhāveṇa narendrasya prajā dharmeṇa rakṣataḥ,अनष्टद्रव्यता यस्य बभूवामित्रकर्शन प्रभावेण नरेन्द्रस्य प्रजा धर्मेण रक्षतः
23,155,HV_23.155,rāmāt tato 'sya mṛtyur vai tasya śāpān mahāmuneḥ varaś caiṣa hi kauravya svayam eva vṛtaḥ purā,रामात् ततो ऽस्य मृत्युर् वै तस्य शापान् महामुनेः वरश् चैष हि कौरव्य स्वयम् एव वृतः पुरा
23,156,HV_23.156,tasya putraśatasyāsan pañca śeṣā mahātmanaḥ kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno yaśasvinaḥ,तस्य पुत्रशतस्यासन् पञ्च शेषा महात्मनः कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः
23,157,HV_23.157,śūrasenaś ca śūraś ca dhṛṣṭoktaḥ kṛṣṇa eva ca jayadhvajaś ca nāmnāsīd āvantyo nṛpatir mahān kārtavīryasya tanayā vīryavanto mahārathāḥ,शूरसेनश् च शूरश् च धृष्टोक्तः कृष्ण एव च जयध्वजश् च नाम्नासीद् आवन्त्यो नृपतिर् महान् कार्तवीर्यस्य तनया वीर्यवन्तो महारथाः
23,158,HV_23.158,jayadhvajasya putras tu tālajaṅgho mahābalaḥ tasya putrāḥ śatākhyās tu tālajaṅghā iti śrutāḥ,जयध्वजस्य पुत्रस् तु तालजङ्घो महाबलः तस्य पुत्राः शताख्यास् तु तालजङ्घा इति श्रुताः
23,159,HV_23.159,teṣāṃ kule mahārāja hehayānāṃ mahātmanām vītihotrāḥ sujātāś ca bhojāś cāvantayas tathā,तेषां कुले महाराज हेहयानां महात्मनाम् वीतिहोत्राः सुजाताश् च भोजाश् चावन्तयस् तथा
23,160,HV_23.160,tauṇḍikerā iti khyātās tālajaṅghās tathaiva ca bharatāś ca sujātāś ca bahutvān nānukīrtitāḥ,तौण्डिकेरा इति ख्यातास् तालजङ्घास् तथैव च भरताश् च सुजाताश् च बहुत्वान् नानुकीर्तिताः
23,161,HV_23.161,vṛṣaprabhṛtayo rājan yādavāḥ puṇyakarmiṇaḥ vṛṣo vaṃśadharas tatra tasya putro 'bhavan madhuḥ madhoḥ putraśataṃ tv āsīd vṛṣaṇas tasya vaṃśabhāk,वृषप्रभृतयो राजन् यादवाः पुण्यकर्मिणः वृषो वंशधरस् तत्र तस्य पुत्रो ऽभवन् मधुः मधोः पुत्रशतं त्व् आसीद् वृषणस् तस्य वंशभाक्
23,162,HV_23.162,vṛṣaṇād vṛṣṇayaḥ sarve madhos tu mādhavāḥ smṛtāḥ yādavā yadunā cāgre nirucyante ca hehayāḥ,वृषणाद् वृष्णयः सर्वे मधोस् तु माधवाः स्मृताः यादवा यदुना चाग्रे निरुच्यन्ते च हेहयाः
23,163,HV_23.163,śūrāś ca śūravīrāś ca śūrasenās tathānagha śūrasena iti khyātas tasya deśo mahātmanaḥ na tasya vittanāśaḥ syān naṣṭaṃ pratilabhec ca saḥ kārtavīryasya yo janma kathayed iha nityaśaḥ,शूराश् च शूरवीराश् च शूरसेनास् तथानघ शूरसेन इति ख्यातस् तस्य देशो महात्मनः न तस्य वित्तनाशः स्यान् नष्टं प्रतिलभेच् च सः कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेद् इह नित्यशः
23,164,HV_23.164,vittavāṃś ca bhavec caiva dharmaścaiva vivardhate yathā sṛṣṭir yador jātā tathā svarge mahīyate kimarthaṃ tad vanaṃ dagdham āpavasya mahātmanaḥ kārtavīryeṇa vikramya tan me brūhi prapṛcchataḥ ādityo viprarūpeṇa kārtavīryam upasthitaḥ tṛptim ekām prayacchasva ādityo 'ham upasthitaḥ sthāvaraṃ dehi me sarvam āhāraṃ vadatāṃ vara tena tṛpsir bhaven mahyaṃ tena tuṣṭiś ca pārthiva tuṣṭas te 'haṃ śarān dadmi cākṣayān sarvatomukhān ye kṣiptāḥ saṃjvalanti mama tejaḥsamanvitāḥ tataḥ śarāṃs tadādityo arjunāya tadā dadau tataḥ sa prācyam adahat sthāvaraṃ sarvam eva tat evaṃ sa prācyam adahat tataḥ sarvaṃ pradakṣiṇam nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmir dagdhā sā yogatejasā pūrṇe vrate mahātejā udatiṣṭhan mahān ṛṣiḥ krodhāc chaśāpa rājarṣiṃ kīrtitaṃ vai yathā mayā ete yayātiputrāṇāṃ pañca vaṃśā viśāṃ pate kīrtitā lokavīrāṇāṃ ye lokān dhārayanti vai bhūtānīva mahārāja pañca sthāvarajaṅgamam,वित्तवांश् च भवेच् चैव धर्मश्चैव विवर्धते यथा सृष्टिर् यदोर् जाता तथा स्वर्गे महीयते किमर्थं तद् वनं दग्धम् आपवस्य महात्मनः कार्तवीर्येण विक्रम्य तन् मे ब्रूहि प्रपृच्छतः आदित्यो विप्ररूपेण कार्तवीर्यम् उपस्थितः तृप्तिम् एकाम् प्रयच्छस्व आदित्यो ऽहम् उपस्थितः स्थावरं देहि मे सर्वम् आहारं वदतां वर तेन तृप्सिर् भवेन् मह्यं तेन तुष्टिश् च पार्थिव तुष्टस् ते ऽहं शरान् दद्मि चाक्षयान् सर्वतोमुखान् ये क्षिप्ताः संज्वलन्ति मम तेजःसमन्विताः ततः शरांस् तदादित्यो अर्जुनाय तदा ददौ ततः स प्राच्यम् अदहत् स्थावरं सर्वम् एव तत् एवं स प्राच्यम् अदहत् ततः सर्वं प्रदक्षिणम् निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर् दग्धा सा योगतेजसा पूर्णे व्रते महातेजा उदतिष्ठन् महान् ऋषिः क्रोधाच् छशाप राजर्षिं कीर्तितं वै यथा मया एते ययातिपुत्राणां पञ्च वंशा विशां पते कीर्तिता लोकवीराणां ये लोकान् धारयन्ति वै भूतानीव महाराज पञ्च स्थावरजङ्गमम्
23,165,HV_23.165,śrutvā pañcavisargaṃ tu rājā dharmārthakovidaḥ vaśī bhavati pañcānām ātmajānāṃ tatheśvaraḥ,श्रुत्वा पञ्चविसर्गं तु राजा धर्मार्थकोविदः वशी भवति पञ्चानाम् आत्मजानां तथेश्वरः
23,166,HV_23.166,labhet pañca varāṃś caiṣa durlabhān iha laukikān āyuḥ kīrtiṃ dhanaṃ putrān aiśvaryaṃ bhūya eva ca dhāraṇāc chravaṇāc caiva pañcavargasya bhārata,लभेत् पञ्च वरांश् चैष दुर्लभान् इह लौकिकान् आयुः कीर्तिं धनं पुत्रान् ऐश्वर्यं भूय एव च धारणाच् छ्रवणाच् चैव पञ्चवर्गस्य भारत
23,167,HV_23.167,lobhate manujaḥ śraiṣṭhyaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate kroṣṭos tu śṛṇu rājendra vaṃśam uttamapūruṣam yador vaṃśadharasyeha yajvanaḥ puṇyakarmaṇaḥ,लोभते मनुजः श्रैष्ठ्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते क्रोष्टोस् तु शृणु राजेन्द्र वंशम् उत्तमपूरुषम् यदोर् वंशधरस्येह यज्वनः पुण्यकर्मणः
23,168,HV_23.168,kroṣṭor hi vaṃśaṃ śrutvemaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate yasyānvavāyajo viṣṇur harir vṛṣṇikulaprabhuḥ,क्रोष्टोर् हि वंशं श्रुत्वेमं सर्वपापैः प्रमुच्यते यस्यान्ववायजो विष्णुर् हरिर् वृष्णिकुलप्रभुः
24,1,HV_24.1,gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ gāndhārī janayām āsa anamitraṃ mahābalam,गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टोर् भार्ये बभूवतुः गान्धारी जनयाम् आस अनमित्रं महाबलम्
24,2,HV_24.2,mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato vai devamīḍhuṣam teṣāṃ vaṃśas tridhā bhūto vṛṣṇīnāṃ kulavardhanaḥ,माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम् तेषां वंशस् त्रिधा भूतो वृष्णीनां कुलवर्धनः
24,3,HV_24.3,mādryāḥ putrau tu jajñāte śrutau vṛṣṇyandhakāv ubhau jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaś citrakas tathā,माद्र्याः पुत्रौ तु जज्ञाते श्रुतौ वृष्ण्यन्धकाव् उभौ जज्ञाते तनयौ वृष्णेः श्वफल्कश् चित्रकस् तथा
24,4,HV_24.4,śvaphalkas tu mahārāja dharmātmā yatra vartate nāsti vyādhibhayaṃ tatra nāvarṣabhayam apyuta,श्वफल्कस् तु महाराज धर्मात्मा यत्र वर्तते नास्ति व्याधिभयं तत्र नावर्षभयम् अप्युत
24,5,HV_24.5,kadā cit kāśirājasya vibhor bharatasattama trīṇi varṣāṇi viṣaye nāvarṣat pākaśāsanaḥ,कदा चित् काशिराजस्य विभोर् भरतसत्तम त्रीणि वर्षाणि विषये नावर्षत् पाकशासनः
24,6,HV_24.6,sa tatra vāsayām āsa śvaphalkaṃ paramārcitam śvaphalkaparivarte ca vavarṣa harivāhanaḥ,स तत्र वासयाम् आस श्वफल्कं परमार्चितम् श्वफल्कपरिवर्ते च ववर्ष हरिवाहनः
24,7,HV_24.7,sā mātur udarasthā tu bahūnvarṣagaṇān kila nivasantī na vai jajñe garbhasthāṃ tāṃ pitābravīt yadi dadyāṃ tato 'dyāhaṃ jāyayiṣyāmi tāṃ pitā tathety uvāca taṃ cāsyāḥ pitā kāmam apūrayat śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryām avindata gāndinīṃ nāma sā gāṃ tu dadau vipreṣu nityaśaḥ,सा मातुर् उदरस्था तु बहून्वर्षगणान् किल निवसन्ती न वै जज्ञे गर्भस्थां तां पिताब्रवीत् यदि दद्यां ततो ऽद्याहं जाययिष्यामि तां पिता तथेत्य् उवाच तं चास्याः पिता कामम् अपूरयत् श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्याम् अविन्दत गान्दिनीं नाम सा गां तु ददौ विप्रेषु नित्यशः
24,8,HV_24.8,dātā yajvā ca dhīraś ca śrutavān atithipriyaḥ akrūraḥ suṣuve tasmāc chvaphalkād bhūridakṣiṇaḥ,दाता यज्वा च धीरश् च श्रुतवान् अतिथिप्रियः अक्रूरः सुषुवे तस्माच् छ्वफल्काद् भूरिदक्षिणः
24,9,HV_24.9,upamadgus tathā madgur mṛdaraś cārimejayaḥ arikṣepas tathopekṣaḥ śatrughno 'thārimardanaḥ,उपमद्गुस् तथा मद्गुर् मृदरश् चारिमेजयः अरिक्षेपस् तथोपेक्षः शत्रुघ्नो ऽथारिमर्दनः
24,10,HV_24.10,carmabhṛd yudhivarmā ca gṛdhramojās tathāntakaḥ āvāhaprativāhau ca sundarā ca varāṅganā,चर्मभृद् युधिवर्मा च गृध्रमोजास् तथान्तकः आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरा च वराङ्गना
24,11,HV_24.11,viśrutā sāmbamahiṣī kanyā cāsyapunarnavā rūpayauvanasaṃpannā sarvabhūtamanoharā akrūrāt kāśikanyāyāṃ satyaketur ajāyata akrūreṇaugrasenyāṃ tu sugātryāṃ kurunandana prasenaś copadevaś ca jajñāte devavarcasau,विश्रुता साम्बमहिषी कन्या चास्यपुनर्नवा रूपयौवनसंपन्ना सर्वभूतमनोहरा अक्रूरात् काशिकन्यायां सत्यकेतुर् अजायत अक्रूरेणौग्रसेन्यां तु सुगात्र्यां कुरुनन्दन प्रसेनश् चोपदेवश् च जज्ञाते देववर्चसौ
24,12,HV_24.12,citrakasyābhavan putrāḥ pṛthur vipṛthur eva ca aśvagrīvo 'śvabāhuś ca supārśvakagaveṣaṇau,चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर् विपृथुर् एव च अश्वग्रीवो ऽश्वबाहुश् च सुपार्श्वकगवेषणौ
24,13,HV_24.13,ariṣṭanemir aśvaś ca sudharmā dharmabhṛt tathā subāhur bahubāhuś ca śraviṣṭhāśravaṇe striyau,अरिष्टनेमिर् अश्वश् च सुधर्मा धर्मभृत् तथा सुबाहुर् बहुबाहुश् च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ
24,14,HV_24.14,aśmakyāṃ janayām āsa śūraṃ vai devamīḍhuṣam mahiṣyāṃ jajñire śūrād bhojyāyāṃ puruṣā daśa,अश्मक्यां जनयाम् आस शूरं वै देवमीढुषम् महिष्यां जज्ञिरे शूराद् भोज्यायां पुरुषा दश
24,15,HV_24.15,vasudevo mahābāhuḥ pūrvam ānakadundubhiḥ jajñe yasya prasūtasya dundubhyaḥ prāṇadan divi,वसुदेवो महाबाहुः पूर्वम् आनकदुन्दुभिः जज्ञे यस्य प्रसूतस्य दुन्दुभ्यः प्राणदन् दिवि
24,16,HV_24.16,ānakānāṃ ca saṃhrādaḥ sumahān abhavad divi papāta puṣpavarṣaṃ ca śūrasya bhavane mahat,आनकानां च संह्रादः सुमहान् अभवद् दिवि पपात पुष्पवर्षं च शूरस्य भवने महत्
24,17,HV_24.17,manuṣyaloke kṛtsne 'pi rūpe nāsti samo bhuvi yasyāsīt puruṣāgryasya kāntiś candramaso yathā,मनुष्यलोके कृत्स्ने ऽपि रूपे नास्ति समो भुवि यस्यासीत् पुरुषाग्र्यस्य कान्तिश् चन्द्रमसो यथा
24,18,HV_24.18,devabhāgas tato jajñe tato devaśravāḥ punaḥ anādhṛṣṭiḥ kanavako vatsavān atha gṛñjimaḥ,देवभागस् ततो जज्ञे ततो देवश्रवाः पुनः अनाधृष्टिः कनवको वत्सवान् अथ गृञ्जिमः
24,19,HV_24.19,śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ pañca cāsya varāṅganāḥ pṛthukīrtiḥ pṛthā caiva śrutadevā śrutaśravā rājādhidevī ca tathā pañcaitā vīramātaraḥ,श्यामः शमीको गण्डूषः पञ्च चास्य वराङ्गनाः पृथुकीर्तिः पृथा चैव श्रुतदेवा श्रुतश्रवा राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः
24,20,HV_24.20,pṛthāṃ duhitaraṃ vavre kuntis tāṃkurunandana śūraḥ pūjyāya vṛddhāya kuntibhojāya tāṃ dadau tasmāt kuntīti vikhyātā kuntibhojātmajā pṛthā kuntyasya śrutadevāyām agṛdhnuḥ suṣuve nṛpaḥ śrutadevyāṃ kekayas tu pañca putrān akalmaṣān sutardanapurogāṃs tu janayām āsa bhārata rājādhidevī rājendra putrau paramadharmikau vindānuvindāv āvantyau suṣuve bharatarṣabha śrutaśravāyāṃ caidyas tu śiśupālo mahābalaḥ,पृथां दुहितरं वव्रे कुन्तिस् तांकुरुनन्दन शूरः पूज्याय वृद्धाय कुन्तिभोजाय तां ददौ तस्मात् कुन्तीति विख्याता कुन्तिभोजात्मजा पृथा कुन्त्यस्य श्रुतदेवायाम् अगृध्नुः सुषुवे नृपः श्रुतदेव्यां केकयस् तु पञ्च पुत्रान् अकल्मषान् सुतर्दनपुरोगांस् तु जनयाम् आस भारत राजाधिदेवी राजेन्द्र पुत्रौ परमधर्मिकौ विन्दानुविन्दाव् आवन्त्यौ सुषुवे भरतर्षभ श्रुतश्रवायां चैद्यस् तु शिशुपालो महाबलः
24,21,HV_24.21,yo hato rājasūye vai kṛṣṇena sumahātmanā hiraṇyakaśipur yo 'sau daityarājo 'bhavat purā pṛthukīrtyāṃ tu saṃjajñe tanayo vṛddhaśarmaṇaḥ,यो हतो राजसूये वै कृष्णेन सुमहात्मना हिरण्यकशिपुर् यो ऽसौ दैत्यराजो ऽभवत् पुरा पृथुकीर्त्यां तु संजज्ञे तनयो वृद्धशर्मणः
24,22,HV_24.22,karūṣādhipater vīro dantavaktro mahābalaḥ pṛthāṃ duhitaraṃ cakre kauntyas tāṃ pāṇḍur āvahat,करूषाधिपतेर् वीरो दन्तवक्त्रो महाबलः पृथां दुहितरं चक्रे कौन्त्यस् तां पाण्डुर् आवहत्
24,23,HV_24.23,yasyāṃ sa dharmavid rājā dharmād jajñe yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenas tathā vātād indrāc caiva dhanaṃjayaḥ loke 'pratiratho vīraḥ śakratulyaparākramaḥ,यस्यां स धर्मविद् राजा धर्माद् जज्ञे युधिष्ठिरः भीमसेनस् तथा वाताद् इन्द्राच् चैव धनंजयः लोके ऽप्रतिरथो वीरः शक्रतुल्यपराक्रमः
24,24,HV_24.24,anamitrāc chanir jajñe kaniṣṭhād vṛṣṇinandanāt śaineyaḥ satyakas tasmād yuyudhānas tu sātyakiḥ,अनमित्राच् छनिर् जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात् शैनेयः सत्यकस् तस्माद् युयुधानस् तु सात्यकिः
24,25,HV_24.25,asaṅgo yuyudhānasya bhūmis tasyābhavatsutaḥ bhūmer yugaṃdharaḥ putra iti vaṃśaḥ samāpyate uddhavo devabhāgasya mahābhāgaḥ suto 'bhavat paṇḍitānāṃ paraṃ prāhur devaśravasam uddhavam,असङ्गो युयुधानस्य भूमिस् तस्याभवत्सुतः भूमेर् युगंधरः पुत्र इति वंशः समाप्यते उद्धवो देवभागस्य महाभागः सुतो ऽभवत् पण्डितानां परं प्राहुर् देवश्रवसम् उद्धवम्
24,26,HV_24.26,paṇḍitaṃ nāma rājendra lebhe devaśravāḥsutam aśmaky alabhatāpatnyam anādhṛṣṭiṃ yaśasvinam nivṛttaśatruṃ śatrughnaṃ śrutadevā vyajāyata,पण्डितं नाम राजेन्द्र लेभे देवश्रवाःसुतम् अश्मक्य् अलभतापत्न्यम् अनाधृष्टिं यशस्विनम् निवृत्तशत्रुं शत्रुघ्नं श्रुतदेवा व्यजायत
24,27,HV_24.27,śrutadevāprajātas tu naiṣādir yaḥ pariśrutaḥ śrutadevāt tu naiṣādiḥ so 'smābhir yaḥpariśrutaḥ ekalavyo mahārāja niṣādaiḥ parivardhitaḥ,श्रुतदेवाप्रजातस् तु नैषादिर् यः परिश्रुतः श्रुतदेवात् तु नैषादिः सो ऽस्माभिर् यःपरिश्रुतः एकलव्यो महाराज निषादैः परिवर्धितः
24,28,HV_24.28,vasudevasya vai putro vāsudevaḥ pratāpavān vatsāvate tv aputrāya vasudevaḥ pratāpavān adbhir dadau sutaṃ vīraṃ śauriḥ kauśikam aurasam,वसुदेवस्य वै पुत्रो वासुदेवः प्रतापवान् वत्सावते त्व् अपुत्राय वसुदेवः प्रतापवान् अद्भिर् ददौ सुतं वीरं शौरिः कौशिकम् औरसम्
24,29,HV_24.29,dadau putraṃ svakaṃ śauriḥ kumāramamitaujasam gaṇḍūṣāya tv aputrāya viṣvakseno dadau sutam cārudeṣṇaṃ sucāruṃ ca pañcālaṃ kṛtalakṣaṇam,ददौ पुत्रं स्वकं शौरिः कुमारममितौजसम् गण्डूषाय त्व् अपुत्राय विष्वक्सेनो ददौ सुतम् चारुदेष्णं सुचारुं च पञ्चालं कृतलक्षणम्
24,30,HV_24.30,asaṃgrāmeṇa yo vīro nāvartata kadā cana raukmiṇeyo mahābāhuḥ kanīyān bharatarṣabha,असंग्रामेण यो वीरो नावर्तत कदा चन रौक्मिणेयो महाबाहुः कनीयान् भरतर्षभ
24,31,HV_24.31,vāyasānāṃ sahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ cārūn adyopayokṣyāmaś cārudeṣṇahatān iti,वायसानां सहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतो ऽन्वयुः चारून् अद्योपयोक्ष्यामश् चारुदेष्णहतान् इति
24,32,HV_24.32,tantrijas tantripālaś ca sutau kanavakasya tu vīraś cāśvahanuś caiva vīrau tāv atha gṛñjimau,तन्त्रिजस् तन्त्रिपालश् च सुतौ कनवकस्य तु वीरश् चाश्वहनुश् चैव वीरौ ताव् अथ गृञ्जिमौ
24,33,HV_24.33,śyāmaputraḥ sumitras tu śamīko rājyam āvahat jugupsamāno bhojatvād rājasūyamavāpa saḥ ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ jajñe tasya vināśanaḥ,श्यामपुत्रः सुमित्रस् तु शमीको राज्यम् आवहत् जुगुप्समानो भोजत्वाद् राजसूयमवाप सः अजातशत्रुः शत्रूणां जज्ञे तस्य विनाशनः
24,34,HV_24.34,vasudevasya tu sutān kīrtayiṣyāmy tāñ śṛṇu,वसुदेवस्य तु सुतान् कीर्तयिष्याम्य् ताञ् शृणु
24,35,HV_24.35,vṛṣṇes trividham etaṃ tu bahuśākhaṃ mahaujasam prakṛtānupayuktatvād vistarān nānukīrtanam dhārayan vipulaṃ vaṃśaṃ nānarthair iha yujyate,वृष्णेस् त्रिविधम् एतं तु बहुशाखं महौजसम् प्रकृतानुपयुक्तत्वाद् विस्तरान् नानुकीर्तनम् धारयन् विपुलं वंशं नानर्थैर् इह युज्यते
25,1,HV_25.1,pauravī rohiṇī nāma bāhlikasyātmajā nṛpa jyeṣṭhā patnī mahārāja dayitānakadundubheḥ,पौरवी रोहिणी नाम बाह्लिकस्यात्मजा नृप ज्येष्ठा पत्नी महाराज दयितानकदुन्दुभेः
25,2,HV_25.2,yāḥ patnyo vasudevasya caturdaśa varāṅganāḥ pauravī rohiṇī nāma madirāpi tathāparā vaiśākhī ca tathā bhadrā sunāmnī caiva pañcamī sutanur vaḍavā caiva dve ete paricārike lebhe jyeṣṭhaṃ sutaṃ rāmaṃ śāraṇaṃ śaṭham eva ca durdamaṃ damanaṃ śvabhraṃ piṇḍārakakuśīnarau,याः पत्न्यो वसुदेवस्य चतुर्दश वराङ्गनाः पौरवी रोहिणी नाम मदिरापि तथापरा वैशाखी च तथा भद्रा सुनाम्नी चैव पञ्चमी सुतनुर् वडवा चैव द्वे एते परिचारिके लेभे ज्येष्ठं सुतं रामं शारणं शठम् एव च दुर्दमं दमनं श्वभ्रं पिण्डारककुशीनरौ
25,3,HV_25.3,citrāṃ nāma kumārīṃ ca rohiṇītanayā nava citrā subhadreti punar vikhyātā kurunandana,चित्रां नाम कुमारीं च रोहिणीतनया नव चित्रा सुभद्रेति पुनर् विख्याता कुरुनन्दन
25,4,HV_25.4,vasudevāc ca devakyāṃ jajñe śaurir mahāyaśāḥ kīrtimantaṃ suṣeṇaṃ ca bhadrasenam udāradhī mṛtyuṃ samardanaṃ bhadraṃ saṃkarṣaṇam ahīśvaram vipulaṃ teṣv aṣṭatamo svayam eva hariḥ kila rāmāc ca niśaṭho jajñe revatyāṃ dayitaḥ sutaḥ,वसुदेवाच् च देवक्यां जज्ञे शौरिर् महायशाः कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनम् उदारधी मृत्युं समर्दनं भद्रं संकर्षणम् अहीश्वरम् विपुलं तेष्व् अष्टतमो स्वयम् एव हरिः किल रामाच् च निशठो जज्ञे रेवत्यां दयितः सुतः
25,5,HV_25.5,subhadrāyāṃ rathī pārthād abhimanyur ajāyata akrūrāt kāśikanyāyāṃ satyaketur ajāyata,सुभद्रायां रथी पार्थाद् अभिमन्युर् अजायत अक्रूरात् काशिकन्यायां सत्यकेतुर् अजायत
25,6,HV_25.6,vasudevasya bhāryāsu mahābhāgāsu saptasu ye putrā jajñire śūrā namatas tān nibodhata,वसुदेवस्य भार्यासु महाभागासु सप्तसु ये पुत्रा जज्ञिरे शूरा नमतस् तान् निबोधत
25,7,HV_25.7,bhojaś ca vijayaś caiva śāntidevāsutāv ubhau upāsaṅgaṃ varaṃ lebhe tanayaṃdevarakṣitā vṛkadevaḥ sunāmāyāṃ gadaś cāsyāḥ sutāv ubhau agāvahaṃ mahātmānaṃ vṛkadevī vyajāyata,भोजश् च विजयश् चैव शान्तिदेवासुताव् उभौ उपासङ्गं वरं लेभे तनयंदेवरक्षिता वृकदेवः सुनामायां गदश् चास्याः सुताव् उभौ अगावहं महात्मानं वृकदेवी व्यजायत
25,8,HV_25.8,vijayaṃ lomapādaṃ ca vardhamānaṃ ca devakī pauṇḍraś ca kapilaś caiva vasudevasutāv ubhau narākhyāṃ kapilo jajñe pauṇḍraś ca sutanūsutaḥ tayor nṛpo 'bhavat pauṇḍraḥ kapilas tu vanaṃ yayau pūrvyāṃ samabhavad dvīpo vasudevān mahābalaḥ jarā nāma niṣādānāṃ prabhuḥ sarvadhanuṣmatām kanyā trigartarājasya bhartā vai śiśirāyaṇaḥ jijñāsāṃ pauruṣe cakre na caskande 'tha pauruṣam,विजयं लोमपादं च वर्धमानं च देवकी पौण्ड्रश् च कपिलश् चैव वसुदेवसुताव् उभौ नराख्यां कपिलो जज्ञे पौण्ड्रश् च सुतनूसुतः तयोर् नृपो ऽभवत् पौण्ड्रः कपिलस् तु वनं ययौ पूर्व्यां समभवद् द्वीपो वसुदेवान् महाबलः जरा नाम निषादानां प्रभुः सर्वधनुष्मताम् कन्या त्रिगर्तराजस्य भर्ता वै शिशिरायणः जिज्ञासां पौरुषे चक्रे न चस्कन्दे ऽथ पौरुषम्
25,9,HV_25.9,kṛṣṇāyasasamācakhyo na pumāṃstvaṃ napuṃsakaḥ kṛṣṇāyasasamaprakhyo varṣe dvādaśame tadā mithyābhiśapto gārgyas tu manyunābhisamīritaḥ ghoṣakanyām upādāya maithunāyopacakrame,कृष्णायससमाचख्यो न पुमांस्त्वं नपुंसकः कृष्णायससमप्रख्यो वर्षे द्वादशमे तदा मिथ्याभिशप्तो गार्ग्यस् तु मन्युनाभिसमीरितः घोषकन्याम् उपादाय मैथुनायोपचक्रमे
25,10,HV_25.10,gopālī tv apsarās tasya gopastrīveṣadhāriṇī dhārayām āsa gārgyasya garbhaṃ durdharam acyutam,गोपाली त्व् अप्सरास् तस्य गोपस्त्रीवेषधारिणी धारयाम् आस गार्ग्यस्य गर्भं दुर्धरम् अच्युतम्
25,11,HV_25.11,mānuṣyāṃ gargyabhāryāyāṃ niyogāc chūlapāṇinaḥ sa kālayavano nāma jajñe rājā mahābalaḥ vṛṣapūrvārdhakāyās tam avahan vājino raṇe,मानुष्यां गर्ग्यभार्यायां नियोगाच् छूलपाणिनः स कालयवनो नाम जज्ञे राजा महाबलः वृषपूर्वार्धकायास् तम् अवहन् वाजिनो रणे
25,12,HV_25.12,aputrasya sa rājñas tu vavṛdhe 'ntaḥpure śiśuḥ yavanasya mahārāja sa kālayavano 'bhavat,अपुत्रस्य स राज्ञस् तु ववृधे ऽन्तःपुरे शिशुः यवनस्य महाराज स कालयवनो ऽभवत्
25,13,HV_25.13,sa yuddhakāmo nṛpatiḥ paryapṛcchad dvijottamān vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya nārado 'kathayad vibhuḥ,स युद्धकामो नृपतिः पर्यपृच्छद् द्विजोत्तमान् वृष्ण्यन्धककुलं तस्य नारदो ऽकथयद् विभुः
25,14,HV_25.14,akṣauhiṇyā tu sainyasya mathurām abhyayāt tadā dūtaṃ ca preṣayām āsa vṛṣṇyandhakaniveśane,अक्षौहिण्या तु सैन्यस्य मथुराम् अभ्ययात् तदा दूतं च प्रेषयाम् आस वृष्ण्यन्धकनिवेशने
25,15,HV_25.15,tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ puraskṛtya mahāmatim sametā mantrayām āsur jarāsaṃdhabhayena ca,ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं पुरस्कृत्य महामतिम् समेता मन्त्रयाम् आसुर् जरासंधभयेन च
25,16,HV_25.16,kṛtvā ca niścayaṃ sarve palāyanam arocayan tyaktvā gṛhān dhanaṃ sarve palāyanta manoratham vihāya mathurāṃ ramyāṃ mānayantaḥ pinākinam kuśasthalīṃ dvāravatīṃ niveśayitum īpsavaḥ,कृत्वा च निश्चयं सर्वे पलायनम् अरोचयन् त्यक्त्वा गृहान् धनं सर्वे पलायन्त मनोरथम् विहाय मथुरां रम्यां मानयन्तः पिनाकिनम् कुशस्थलीं द्वारवतीं निवेशयितुम् ईप्सवः
25,17,HV_25.17,evaṃ devo mahābāhuḥ pūrvaṃ kṛṣṇaḥprajāpatiḥ vihārārthaṃ manuṣyāṃśo mānuṣeṣv abhyajāyata iti kṛṣṇasya janmedaṃ yaḥ śucir niyatendriyaḥ parvasu śrāvayed vidvān nirṛṇaḥ sa sukhī bhavet,एवं देवो महाबाहुः पूर्वं कृष्णःप्रजापतिः विहारार्थं मनुष्यांशो मानुषेष्व् अभ्यजायत इति कृष्णस्य जन्मेदं यः शुचिर् नियतेन्द्रियः पर्वसु श्रावयेद् विद्वान् निरृणः स सुखी भवेत्
26,1,HV_26.1,kroṣṭor evābhavat putro vṛjinīvān mahāyaśāḥ vārjinīvatam icchanti svāhiṃ svāhākṛtāṃ varam,क्रोष्टोर् एवाभवत् पुत्रो वृजिनीवान् महायशाः वार्जिनीवतम् इच्छन्ति स्वाहिं स्वाहाकृतां वरम्
26,2,HV_26.2,svāhiputro 'bhavad rājā ruṣadgur vadatāṃ varaḥ mahākratubhir īje yo vividhair āptadakṣiṇaiḥ,स्वाहिपुत्रो ऽभवद् राजा रुषद्गुर् वदतां वरः महाक्रतुभिर् ईजे यो विविधैर् आप्तदक्षिणैः
26,3,HV_26.3,śataprasūtim icchan vai ruṣadguḥ so 'gryam ātmajam citraiś citrarathas tasya putraḥ karmabhir anvitaḥ,शतप्रसूतिम् इच्छन् वै रुषद्गुः सो ऽग्र्यम् आत्मजम् चित्रैश् चित्ररथस् तस्य पुत्रः कर्मभिर् अन्वितः
26,4,HV_26.4,āsīc caitrarathir vīro yajvā vipuladakṣiṇaḥ śaśabinduḥ paraṃ vṛttaṃ rājarṣīṇām anuṣṭhitaḥ,आसीच् चैत्ररथिर् वीरो यज्वा विपुलदक्षिणः शशबिन्दुः परं वृत्तं राजर्षीणाम् अनुष्ठितः
26,5,HV_26.5,pṛthuśravāḥ pṛthuyaśā rājāsīc chāśabindujaḥ śaṃsanti ca purāṇajñāḥ pārthaśravasam antaram,पृथुश्रवाः पृथुयशा राजासीच् छाशबिन्दुजः शंसन्ति च पुराणज्ञाः पार्थश्रवसम् अन्तरम्
26,6,HV_26.6,antarasya suyajñas tu suyajñatanayo 'bhavat uṣato yajñam akhilaṃ svadharmam uṣatāṃ varaḥ,अन्तरस्य सुयज्ञस् तु सुयज्ञतनयो ऽभवत् उषतो यज्ञम् अखिलं स्वधर्मम् उषतां वरः
26,7,HV_26.7,udyatas tasya dharmātmā+ +bhavat putravatāṃvaraḥ śineyur abhavat putra uṣataḥ śatrutāpanaḥ maruttas tasya tanayo rājarṣir abhavan nṛpaḥ,उद्यतस् तस्य धर्मात्मा+ +भवत् पुत्रवतांवरः शिनेयुर् अभवत् पुत्र उषतः शत्रुतापनः मरुत्तस् तस्य तनयो राजर्षिर् अभवन् नृपः
26,8,HV_26.8,marutto 'labhata jyeṣṭhaṃ sutaṃ kambalabarhiṣam cacāra paramaṃ dharmam amarṣāt pretyabhāvavit,मरुत्तो ऽलभत ज्येष्ठं सुतं कम्बलबर्हिषम् चचार परमं धर्मम् अमर्षात् प्रेत्यभाववित्
26,9,HV_26.9,śataprasūtim icchan vai sutaṃ kambalabarhiṣaḥ babhūva rukmakavacaḥ śataprasavataḥ sutaḥ,शतप्रसूतिम् इच्छन् वै सुतं कम्बलबर्हिषः बभूव रुक्मकवचः शतप्रसवतः सुतः
26,10,HV_26.10,nihatya rukmakavacaḥ śataṃ kavacināṃ raṇe dhanvināṃ niśitair bāṇair avāpa śriyam uttamām,निहत्य रुक्मकवचः शतं कवचिनां रणे धन्विनां निशितैर् बाणैर् अवाप श्रियम् उत्तमाम्
26,11,HV_26.11,jajñe ca rukmakavacāt parājit paravīrahā jajñire pañca putrās tu mahāvīryāḥ parājitāḥ rukmeṣuḥ pṛthurukmaś ca jyāmaghaḥ pālito hariḥ,जज्ञे च रुक्मकवचात् पराजित् परवीरहा जज्ञिरे पञ्च पुत्रास् तु महावीर्याः पराजिताः रुक्मेषुः पृथुरुक्मश् च ज्यामघः पालितो हरिः
26,12,HV_26.12,pālitaṃ ca hariṃ caiva videhebhyaḥ pitā dadau rukmeṣur abhavad rājā pṛthurukmaś ca saṃśritaḥ tābhyāṃ pravrājito rājyāj jyāmagho 'vasad āśrame,पालितं च हरिं चैव विदेहेभ्यः पिता ददौ रुक्मेषुर् अभवद् राजा पृथुरुक्मश् च संश्रितः ताभ्यां प्रव्राजितो राज्याज् ज्यामघो ऽवसद् आश्रमे
26,13,HV_26.13,praśāntaḥ sa vanasthas tu brāhmaṇenāvabodhitaḥ jagāma ratham āsthāya deśam anyaṃ dhvajī rathī,प्रशान्तः स वनस्थस् तु ब्राह्मणेनावबोधितः जगाम रथम् आस्थाय देशम् अन्यं ध्वजी रथी
26,14,HV_26.14,narmadākūlam ekākī narmadāṃ mṛttikāvatīm ṛkṣavantaṃ giriṃ jitvā śuktimatyām uvāsa saḥ,नर्मदाकूलम् एकाकी नर्मदां मृत्तिकावतीम् ऋक्षवन्तं गिरिं जित्वा शुक्तिमत्याम् उवास सः
26,15,HV_26.15,jyāmaghasyābhavad bhāryā caitrā pariṇatā satī aputro 'pi ca rājā sa nānyāṃ bhāryām avindata,ज्यामघस्याभवद् भार्या चैत्रा परिणता सती अपुत्रो ऽपि च राजा स नान्यां भार्याम् अविन्दत
26,16,HV_26.16,tasyāsīd vijayo yuddhe tatra kanyām avāpa saḥ ratham āropya sā nītā patnyarthaṃ strīniveśanam tāṃ dṛṣṭvā ruṣitā śaibyā bhartāram idam abravīt kimartham iyam ānītā sapatnī durnayā mama bhāryām uvāca saṃtrāsāt snuṣeti sa nareśvaraḥ,तस्यासीद् विजयो युद्धे तत्र कन्याम् अवाप सः रथम् आरोप्य सा नीता पत्न्यर्थं स्त्रीनिवेशनम् तां दृष्ट्वा रुषिता शैब्या भर्तारम् इदम् अब्रवीत् किमर्थम् इयम् आनीता सपत्नी दुर्नया मम भार्याम् उवाच संत्रासात् स्नुषेति स नरेश्वरः
26,17,HV_26.17,etac chrutvābravīd enaṃ kasya ceyaṃ snuṣeti vai na hi prasūtā putreṇa nānyā bhāryāsti te'nagha snuṣā saṃbandhavāg eṣā katamena sutena te abravīt tad upaśrutya jyāmaghorājasattamaḥ yas te janiṣyate putras tasya bhāryeti jātabhīḥ,एतच् छ्रुत्वाब्रवीद् एनं कस्य चेयं स्नुषेति वै न हि प्रसूता पुत्रेण नान्या भार्यास्ति तेऽनघ स्नुषा संबन्धवाग् एषा कतमेन सुतेन ते अब्रवीत् तद् उपश्रुत्य ज्यामघोराजसत्तमः यस् ते जनिष्यते पुत्रस् तस्य भार्येति जातभीः
26,18,HV_26.18,ugreṇa tapasā tasyāḥ kanyāyāḥ sā vyajāyata putryāṃ vidarbhaṃ subhāgā caitrā pariṇatā satī,उग्रेण तपसा तस्याः कन्यायाः सा व्यजायत पुत्र्यां विदर्भं सुभागा चैत्रा परिणता सती
26,19,HV_26.19,rājaputryāṃ tu vidvāṃsau snuṣāyāṃ krathakaiśikau paścād vidarbho 'janayac chūrau raṇaviśāradau,राजपुत्र्यां तु विद्वांसौ स्नुषायां क्रथकैशिकौ पश्चाद् विदर्भो ऽजनयच् छूरौ रणविशारदौ
26,20,HV_26.20,lomapādaṃ tṛtīyaṃ tu putraṃparamadhārmikam lomapādātmajo babhrur āhvatis tasya cātmajaḥ āhvateḥ kaiśikaś caiva vidvān paramadhārmikaḥ kaiśikasya cidiḥ putras tasmāc caidyā nṛpāḥ smṛtāḥ bhīmo vidarbhasya sutaḥ kuntis tasyātmajo 'bhavat kunter dhṛṣṭaḥ suto jajñe raṇadhṛṣṭaḥ pratāpavān,लोमपादं तृतीयं तु पुत्रंपरमधार्मिकम् लोमपादात्मजो बभ्रुर् आह्वतिस् तस्य चात्मजः आह्वतेः कैशिकश् चैव विद्वान् परमधार्मिकः कैशिकस्य चिदिः पुत्रस् तस्माच् चैद्या नृपाः स्मृताः भीमो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस् तस्यात्मजो ऽभवत् कुन्तेर् धृष्टः सुतो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान्
26,21,HV_26.21,dhṛṣṭasya jajñire śūrās trayaḥ paramadhārmikāḥ āvantaś ca daśārhaś ca balī viṣṇuharaś ca yaḥ,धृष्टस्य जज्ञिरे शूरास् त्रयः परमधार्मिकाः आवन्तश् च दशार्हश् च बली विष्णुहरश् च यः
26,22,HV_26.22,daśārhasya suto vyomā vidvāñ jīmūta ucyate jīmūtaputro vṛkatis tasya bhīmarathaḥ sutaḥ,दशार्हस्य सुतो व्योमा विद्वाञ् जीमूत उच्यते जीमूतपुत्रो वृकतिस् तस्य भीमरथः सुतः
26,23,HV_26.23,atha bhīmarathasyāsīt putro navarathas tathā tasya cāsīd daśarathaḥ śakunis tasya cātmajaḥ,अथ भीमरथस्यासीत् पुत्रो नवरथस् तथा तस्य चासीद् दशरथः शकुनिस् तस्य चात्मजः
26,24,HV_26.24,tasmāt karambhaḥ kārambhir devarāto 'bhavan nṛpaḥ devakṣatro 'bhavat tasya daivakṣatrir mahātmanaḥ,तस्मात् करम्भः कारम्भिर् देवरातो ऽभवन् नृपः देवक्षत्रो ऽभवत् तस्य दैवक्षत्रिर् महात्मनः
26,25,HV_26.25,devagarbhasamo jajñe devakṣatrasya nandanaḥ madhūnāṃ vaṃśakṛd rājā madhur madhuravāg api,देवगर्भसमो जज्ञे देवक्षत्रस्य नन्दनः मधूनां वंशकृद् राजा मधुर् मधुरवाग् अपि
26,26,HV_26.26,madhor jajñe tu vaidarbhyāṃ purutvān puruṣottamaḥ putro maruvasas tathā āsīn maruvasaḥ putraḥ mātā jajñe 'tha vaidarbhyāṃ bhadravatyāṃ kurūdvaha,मधोर् जज्ञे तु वैदर्भ्यां पुरुत्वान् पुरुषोत्तमः पुत्रो मरुवसस् तथा आसीन् मरुवसः पुत्रः माता जज्ञे ऽथ वैदर्भ्यां भद्रवत्यां कुरूद्वह
26,27,HV_26.27,ekṣvākī cābhavad bhāryā mātus tasyām ajāyata sarvasattvaguṇopetaḥ sātvatāṃ kīrtivardhanaḥ,एक्ष्वाकी चाभवद् भार्या मातुस् तस्याम् अजायत सर्वसत्त्वगुणोपेतः सात्वतां कीर्तिवर्धनः
26,28,HV_26.28,yatrāsan sadguṇopetāḥ sātvatāḥ kulavardhanāḥ imāṃ visṛṣṭiṃ vijñāya jyāmaghasya mahātmanaḥ yujyate parayā prītyā prajāvāṃś ca bhavaty uta,यत्रासन् सद्गुणोपेताः सात्वताः कुलवर्धनाः इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः युज्यते परया प्रीत्या प्रजावांश् च भवत्य् उत
27,1,HV_27.1,satvataḥ sattvasaṃpannān kausalyā suṣuve sutān bhajinaṃ bhajamānaṃ ca divyaṃ devāvṛdhaṃ nṛpam,सत्वतः सत्त्वसंपन्नान् कौसल्या सुषुवे सुतान् भजिनं भजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम्
27,2,HV_27.2,andhakaṃ ca mahābāhuṃ vṛṣṇiṃ ca yadunandanam teṣāṃ visargāś catvāro vistareṇeha tāṅ śṛṇu,अन्धकं च महाबाहुं वृष्णिं च यदुनन्दनम् तेषां विसर्गाश् चत्वारो विस्तरेणेह ताङ् शृणु
27,3,HV_27.3,bhajamānasya sṛñjayyau bāhyakā copabāhyakā āstāṃ bhārye tayos tasmāj jajñire bahavaḥ sutāḥ,भजमानस्य सृञ्जय्यौ बाह्यका चोपबाह्यका आस्तां भार्ये तयोस् तस्माज् जज्ञिरे बहवः सुताः
27,4,HV_27.4,nimiś ca kramaṇaś caiva viṣṇuḥ śūraḥ puraṃjayaḥ ete bāhyakasṛñjayyāṃ bhajamānād vijajñire,निमिश् च क्रमणश् चैव विष्णुः शूरः पुरंजयः एते बाह्यकसृञ्जय्यां भजमानाद् विजज्ञिरे
27,5,HV_27.5,āyutājit sahasrājic chatājic cātha dāsakaḥ upabāhyakasṛñjayyāṃ bhajamānād vijajñire,आयुताजित् सहस्राजिच् छताजिच् चाथ दासकः उपबाह्यकसृञ्जय्यां भजमानाद् विजज्ञिरे
27,6,HV_27.6,yajvā devāvṛdho rājā cacāra vipulaṃ tapaḥ putraḥ sarvaguṇopeto mama syād iti niścitaḥ,यज्वा देवावृधो राजा चचार विपुलं तपः पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम स्याद् इति निश्चितः
27,7,HV_27.7,saṃyujyātmānam evaṃ sa parṇāśāyā jalaṃ spṛśan sadopaspṛśatas tasya cakāra priyam āpagā,संयुज्यात्मानम् एवं स पर्णाशाया जलं स्पृशन् सदोपस्पृशतस् तस्य चकार प्रियम् आपगा
27,8,HV_27.8,cintayābhiparītā sā jagāmaikaviniścayam kalyāṇatvān narapates tasya sā nimnagottamā,चिन्तयाभिपरीता सा जगामैकविनिश्चयम् कल्याणत्वान् नरपतेस् तस्य सा निम्नगोत्तमा
27,9,HV_27.9,nādhyagacchata tāṃ nārīṃ yasyām evaṃvidhaḥ sutaḥ bhavet sarvaguṇopeto rājño devāvṛdhasya ca jāyet tasmāt svayaṃ hanta bhavāmy asya sahavratā,नाध्यगच्छत तां नारीं यस्याम् एवंविधः सुतः भवेत् सर्वगुणोपेतो राज्ञो देवावृधस्य च जायेत् तस्मात् स्वयं हन्त भवाम्य् अस्य सहव्रता
27,10,HV_27.10,atha bhūtvā kumārī sā bibhratī paramaṃ vapuḥ varayām āsa nṛpatiṃ tām iyeṣa ca sa prabhuḥ,अथ भूत्वा कुमारी सा बिभ्रती परमं वपुः वरयाम् आस नृपतिं ताम् इयेष च स प्रभुः
27,11,HV_27.11,tasyām ādhatta garbhaṃ sa tejasvinamudāradhīḥ atha sā daśame māsi suṣuve saritāṃ varā putraṃ sarvaguṇopetaṃ babhruṃ devāvṛdhān nṛpāt,तस्याम् आधत्त गर्भं स तेजस्विनमुदारधीः अथ सा दशमे मासि सुषुवे सरितां वरा पुत्रं सर्वगुणोपेतं बभ्रुं देवावृधान् नृपात्
27,12,HV_27.12,anuvaṃśe purāṇajñā gāyantīti pariśrutam guṇān devāvṛdhasyātha kīrtayanto mahātmanaḥ,अनुवंशे पुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् गुणान् देवावृधस्याथ कीर्तयन्तो महात्मनः
27,13,HV_27.13,yathaivāgre śrutaṃ dūrād apaśyāma tathāntikāt babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devair devāvṛdhaḥ samaḥ,यथैवाग्रे श्रुतं दूराद् अपश्याम तथान्तिकात् बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर् देवावृधः समः
27,14,HV_27.14,ṣaṣṭiś ca ṣaṭ ca puruṣāḥ sahasrāṇi ca sapta ca ete 'mṛtatvaṃ saṃprāptā babhror daivāvṛdhād iti,षष्टिश् च षट् च पुरुषाः सहस्राणि च सप्त च एते ऽमृतत्वं संप्राप्ता बभ्रोर् दैवावृधाद् इति
27,15,HV_27.15,yajvā dānapatir dhīmān brahmaṇyaḥ sudṛḍhāyudhaḥ kīrtimāṃś ca mahātejāḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ tasyānvavāyaḥ sumahān bhojā ye mārtikāvatāḥ,यज्वा दानपतिर् धीमान् ब्रह्मण्यः सुदृढायुधः कीर्तिमांश् च महातेजाः सात्वतानां महारथः तस्यान्ववायः सुमहान् भोजा ये मार्तिकावताः
27,16,HV_27.16,andhakāt kāśyaduhitā caturo 'labhatātmajān kukuraṃ bhajamānaṃ ca śamiṃ kambalabarhiṣam,अन्धकात् काश्यदुहिता चतुरो ऽलभतात्मजान् कुकुरं भजमानं च शमिं कम्बलबर्हिषम्
27,17,HV_27.17,kukurasya suto dhṛṣṇur dhṛṣṇos tu tanayas tathā kapotaromā tasyātha taittiris tanayo 'bhavat jajñe punar vasus tasmād abhijit tu punar vasoḥ,कुकुरस्य सुतो धृष्णुर् धृष्णोस् तु तनयस् तथा कपोतरोमा तस्याथ तैत्तिरिस् तनयो ऽभवत् जज्ञे पुनर् वसुस् तस्माद् अभिजित् तु पुनर् वसोः
27,18,HV_27.18,tasya vai putramithunaṃ babhūvābhijitaḥ kila āhukaś cāhukī caiva khyātau khyātimatāṃ varau,तस्य वै पुत्रमिथुनं बभूवाभिजितः किल आहुकश् चाहुकी चैव ख्यातौ ख्यातिमतां वरौ
27,19,HV_27.19,imāś codāharanty atra gāthāḥ prati tam āhukam,इमाश् चोदाहरन्त्य् अत्र गाथाः प्रति तम् आहुकम्
27,20,HV_27.20,śvetena parivāreṇa kiśorapratimo mahān aśīticarmaṇā yukto nāhukaḥ prathamaṃ vrajet,श्वेतेन परिवारेण किशोरप्रतिमो महान् अशीतिचर्मणा युक्तो नाहुकः प्रथमं व्रजेत्
27,21,HV_27.21,nāputravān nāśatado nāsahasraśatāyudhaḥ nāśuddhakarmā nāyajvā yo bhojam abhito vrajet,नापुत्रवान् नाशतदो नासहस्रशतायुधः नाशुद्धकर्मा नायज्वा यो भोजम् अभितो व्रजेत्
27,22,HV_27.22,pūrvasyāṃ diśi nāgānāṃ bhojasyety anumodanam sopāsaṅgānukarṣāṇāṃ dhvajināṃ savarūthinām rathānāṃ meghaghoṣāṇāṃ sahasrāṇi daśaiva tu rūpyakāñcanakakṣyāṇāṃ sahasrāṇi daśāpi ca,पूर्वस्यां दिशि नागानां भोजस्येत्य् अनुमोदनम् सोपासङ्गानुकर्षाणां ध्वजिनां सवरूथिनाम् रथानां मेघघोषाणां सहस्राणि दशैव तु रूप्यकाञ्चनकक्ष्याणां सहस्राणि दशापि च
27,23,HV_27.23,tāvanty eva sahasrāṇi uttarasyāṃ tathā diśi ā bhūmipālān bhojān svān atiṣṭhan kiṃkiṇīkinaḥ,तावन्त्य् एव सहस्राणि उत्तरस्यां तथा दिशि आ भूमिपालान् भोजान् स्वान् अतिष्ठन् किंकिणीकिनः
27,24,HV_27.24,āhukīṃ cāpy avantibhyaḥ svasāraṃ dadur andhakāḥ,आहुकीं चाप्य् अवन्तिभ्यः स्वसारं ददुर् अन्धकाः
27,25,HV_27.25,āhukasya tu kāśyāyāṃ dvau putrau saṃbabhūvatuḥ devakaś cograsenaś ca devagarbhasamāv ubhau,आहुकस्य तु काश्यायां द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः देवकश् चोग्रसेनश् च देवगर्भसमाव् उभौ
27,26,HV_27.26,devakasyābhavan putrāś catvāras tridaśopamāḥ devavān upadevaś ca sudevo devarakṣitaḥ kumāryaḥ sapta cāpyāsan vasudevāya tā dadau,देवकस्याभवन् पुत्राश् चत्वारस् त्रिदशोपमाः देववान् उपदेवश् च सुदेवो देवरक्षितः कुमार्यः सप्त चाप्यासन् वसुदेवाय ता ददौ
27,27,HV_27.27,devakī śāntidevā ca sudevā devarakṣitā vṛkadevy upadevī ca sunāmnī caiva saptamī,देवकी शान्तिदेवा च सुदेवा देवरक्षिता वृकदेव्य् उपदेवी च सुनाम्नी चैव सप्तमी
27,28,HV_27.28,navograsenasya sutās teṣāṃ kaṃsas tu pūrvajaḥ nyagrodhaś ca sunāmā ca kaṅkuśaṅkusubhūmayaḥ rāṣṭrapālo 'tha sutanur anādhṛṣṭiś ca puṣṭimān,नवोग्रसेनस्य सुतास् तेषां कंसस् तु पूर्वजः न्यग्रोधश् च सुनामा च कङ्कुशङ्कुसुभूमयः राष्ट्रपालो ऽथ सुतनुर् अनाधृष्टिश् च पुष्टिमान्
27,29,HV_27.29,eṣāṃ svasāraḥ pañcāsan kaṃsā kaṃsavatī tathā sutanū rāṣṭrapālī ca kaṅkā caiva varāṅganā,एषां स्वसारः पञ्चासन् कंसा कंसवती तथा सुतनू राष्ट्रपाली च कङ्का चैव वराङ्गना
27,30,HV_27.30,ugrasenaḥ sahāpatyo vyākhyātaḥ kukurodbhavaḥ,उग्रसेनः सहापत्यो व्याख्यातः कुकुरोद्भवः
27,31,HV_27.31,kukurāṇām imaṃ vaṃśaṃ dhārayann amitaujasām ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ prajāvān āpnute naraḥ,कुकुराणाम् इमं वंशं धारयन्न् अमितौजसाम् आत्मनो विपुलं वंशं प्रजावान् आप्नुते नरः
28,1,HV_28.1,bhajamānasya putro 'tha rathamukhyo vidūrathaḥ rājādhidevaḥ śūras tu vidūrathasuto 'bhavat,भजमानस्य पुत्रो ऽथ रथमुख्यो विदूरथः राजाधिदेवः शूरस् तु विदूरथसुतो ऽभवत्
28,2,HV_28.2,rājādhidevasya sutā jajñire vīryavattarāḥ dattātidattau balinau śoṇāśvaḥ śvetavāhanaḥ,राजाधिदेवस्य सुता जज्ञिरे वीर्यवत्तराः दत्तातिदत्तौ बलिनौ शोणाश्वः श्वेतवाहनः
28,3,HV_28.3,śamī ca daṇḍaśarmā ca dattaśatruś ca śatrujit śravaṇā ca śraviṣṭhā ca svasārau saṃbabhūvatuḥ,शमी च दण्डशर्मा च दत्तशत्रुश् च शत्रुजित् श्रवणा च श्रविष्ठा च स्वसारौ संबभूवतुः
28,4,HV_28.4,śamīputraḥ pratikṣatraḥ pratikṣatrasya cātmajaḥ svayaṃbhojaḥ svayaṃbhojād dhṛdikaḥ saṃbabhūva ha,शमीपुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः स्वयंभोजः स्वयंभोजाद् धृदिकः संबभूव ह
28,5,HV_28.5,tasya putrā babhūvur hi sarve bhīmaparākramāḥ kṛtavarmāgrajas teṣāṃ śatadhanvā tu madhyamaḥ,तस्य पुत्रा बभूवुर् हि सर्वे भीमपराक्रमाः कृतवर्माग्रजस् तेषां शतधन्वा तु मध्यमः
28,6,HV_28.6,devāntaś ca narāntaś ca bhiṣag vaitaraṇaś ca yaḥ sudāntaś cādhidāntaś ca kīnāśo dāmadambhakau,देवान्तश् च नरान्तश् च भिषग् वैतरणश् च यः सुदान्तश् चाधिदान्तश् च कीनाशो दामदम्भकौ
28,7,HV_28.7,devāntasyābhavat putro vidvān kambalabarhiṣaḥ kroṣṭoḥ putro 'namitras tu tasmād vai devamīḍhuṣaḥ asamaujās tathā vīro nāsamaujāś ca tāv ubhau,देवान्तस्याभवत् पुत्रो विद्वान् कम्बलबर्हिषः क्रोष्टोः पुत्रो ऽनमित्रस् तु तस्माद् वै देवमीढुषः असमौजास् तथा वीरो नासमौजाश् च ताव् उभौ
28,8,HV_28.8,ajātaputrāya sutān pradadāv asamaujase sudaṃṣṭraṃ ca sucāruṃ ca kṛṣṇam ity andhakāḥ smṛtāḥ,अजातपुत्राय सुतान् प्रददाव् असमौजसे सुदंष्ट्रं च सुचारुं च कृष्णम् इत्य् अन्धकाः स्मृताः
28,9,HV_28.9,ete cānye ca bahavo andhakāḥ kathitās tava andhakānām imaṃ vaṃśaṃ dhārayed yas tu nityaśaḥ ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ labhate nātra saṃśayaḥ gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ gāndhārī janayām āsa sumitraṃ mitranandanam,एते चान्ये च बहवो अन्धकाः कथितास् तव अन्धकानाम् इमं वंशं धारयेद् यस् तु नित्यशः आत्मनो विपुलं वंशं लभते नात्र संशयः गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टोर् भार्ये बभूवतुः गान्धारी जनयाम् आस सुमित्रं मित्रनन्दनम्
28,10,HV_28.10,mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato vai devamīḍhuṣam anamitram amitrāṇāṃ jetāraṃ ca mahābalam,माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम् अनमित्रम् अमित्राणां जेतारं च महाबलम्
28,11,HV_28.11,anamitrasuto nighno nighnasya dvau babhūvatuḥ prasenaś cātha satrājic chatrusenājitāv ubhau,अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः प्रसेनश् चाथ सत्राजिच् छत्रुसेनाजिताव् उभौ
28,12,HV_28.12,praseno dvāravatyāṃ tu niviśantyāṃ mahāmaṇim divyaṃ syamantakaṃ nāma samudrād upalabdhavān,प्रसेनो द्वारवत्यां तु निविशन्त्यां महामणिम् दिव्यं स्यमन्तकं नाम समुद्राद् उपलब्धवान्
28,13,HV_28.13,tasya satrājitaḥ sūryaḥ sakhā prāṇasamo 'bhavat sa kadācin niśāpāye rathena rathināṃ varaḥ abdhikūlam upaspraṣṭum upasthātuṃ yayau ravim tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṃ vivasvān agrataḥ sthitaḥ aspaṣṭamūrtir bhagavāṃs tejomaṇḍalavān prabhuḥ svakaṇṭhād avamucyaiva ekānte nyastavān bhuvi tato vigrahavantaṃ taṃ dadarśa nṛpatis tadā prītimān atha taṃ dṛṣṭvā muhūrtaṃ kṛtavān kathām tam abhiprasthitaṃ bhūyo vivasvantaṃ sa satrajit lokān udbhāsayasy etān yena tvaṃ satataṃ prabho tat prasenajite divyaṃ maṇiratnaṃ syamantakam dadau bhrātre narapatiḥ premṇā satrājid uttamam satrājit svagṛhaṃ śrīmat kṛtakautukamaṅgalam praviśya devasadane maṇiṃ viprair nyavedayat stutvā ca vividhaiḥ stotraiḥ prīṇayām āsa bhāskaram tataḥ prasanno bhagavān vṛṇīṣva varam īpsitam satrājic ca mahārāja maṇiratnaṃ syamantakam sa maṇiḥ syandate rukmaṃ vṛṣṇyandhakaniveśane kālavarṣī ca parjanyo na ca vyādhibhayaṃ bhavet,तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमो ऽभवत् स कदाचिन् निशापाये रथेन रथिनां वरः अब्धिकूलम् उपस्प्रष्टुम् उपस्थातुं ययौ रविम् तस्योपतिष्ठतः सूर्यं विवस्वान् अग्रतः स्थितः अस्पष्टमूर्तिर् भगवांस् तेजोमण्डलवान् प्रभुः स्वकण्ठाद् अवमुच्यैव एकान्ते न्यस्तवान् भुवि ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस् तदा प्रीतिमान् अथ तं दृष्ट्वा मुहूर्तं कृतवान् कथाम् तम् अभिप्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स सत्रजित् लोकान् उद्भासयस्य् एतान् येन त्वं सततं प्रभो तत् प्रसेनजिते दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा सत्राजिद् उत्तमम् सत्राजित् स्वगृहं श्रीमत् कृतकौतुकमङ्गलम् प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर् न्यवेदयत् स्तुत्वा च विविधैः स्तोत्रैः प्रीणयाम् आस भास्करम् ततः प्रसन्नो भगवान् वृणीष्व वरम् ईप्सितम् सत्राजिच् च महाराज मणिरत्नं स्यमन्तकम् स मणिः स्यन्दते रुक्मं वृष्ण्यन्धकनिवेशने कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं भवेत्
28,14,HV_28.14,lipsāṃ cakre prasenāt tu maṇiratnaṃ syamantakam govindo na ca taṃ lebhe śakto 'pi na jahāra saḥ,लिप्सां चक्रे प्रसेनात् तु मणिरत्नं स्यमन्तकम् गोविन्दो न च तं लेभे शक्तो ऽपि न जहार सः
28,15,HV_28.15,kadācin mṛgayāṃ yātaḥ prasenas tena bhūṣitaḥ syamantakakṛte siṃhād vadhaṃ prāpa vanecarāt,कदाचिन् मृगयां यातः प्रसेनस् तेन भूषितः स्यमन्तककृते सिंहाद् वधं प्राप वनेचरात्
28,16,HV_28.16,atha siṃhaṃ pradhāvantam ṛkṣarājo mahābalaḥ nihatya maṇiratnaṃ tam ādāya bilam āviśat,अथ सिंहं प्रधावन्तम् ऋक्षराजो महाबलः निहत्य मणिरत्नं तम् आदाय बिलम् आविशत्
28,17,HV_28.17,tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ prasenavadhakāraṇāt prārthanāṃ tāṃ maṇer buddhvā sarva eva śaśaṅkire,ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं प्रसेनवधकारणात् प्रार्थनां तां मणेर् बुद्ध्वा सर्व एव शशङ्किरे
28,18,HV_28.18,sa śaṅkyamāno dharmātmā nakārī tasya karmaṇaḥ āhariṣye maṇim iti pratijñāya vanaṃ yayau,स शङ्क्यमानो धर्मात्मा नकारी तस्य कर्मणः आहरिष्ये मणिम् इति प्रतिज्ञाय वनं ययौ
28,19,HV_28.19,devadvijātibhakto 'yaṃ śriyaḥ sarvecaro 'pi ca yatra praseno bhṛgayām ācarat tatra cāpy atha prasenasya padaṃ gṛhya puruṣair āptakāribhiḥ ṛkṣavantaṃ girivaraṃ vindhyaṃ ca girim uttamam,देवद्विजातिभक्तो ऽयं श्रियः सर्वेचरो ऽपि च यत्र प्रसेनो भृगयाम् आचरत् तत्र चाप्य् अथ प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषैर् आप्तकारिभिः ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च गिरिम् उत्तमम्
28,20,HV_28.20,anveṣayan pariśrāntaḥ sa dadarśa mahāmanāḥ sāśvaṃ hataṃ prasenaṃ tu nāvindac caiva taṃ maṇim,अन्वेषयन् परिश्रान्तः स ददर्श महामनाः साश्वं हतं प्रसेनं तु नाविन्दच् चैव तं मणिम्
28,21,HV_28.21,atha siṃhaḥ prasenasya śarīrasyāvidūrataḥ ṛkṣena nihato dṛṣṭaḥ pādair ṛkṣasya sūcitaḥ,अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः ऋक्षेन निहतो दृष्टः पादैर् ऋक्षस्य सूचितः
28,22,HV_28.22,pādais tair anviyāyātha guhām ṛkṣasya mādhavaḥ mahaty ṛkṣabile vāṇīṃ śuśrāva pramaderitām,पादैस् तैर् अन्वियायाथ गुहाम् ऋक्षस्य माधवः महत्य् ऋक्षबिले वाणीं शुश्राव प्रमदेरिताम्
28,23,HV_28.23,dhātryā kumāram ādāya sutaṃ jāmbavato nṛpa krīḍāpayantyā maṇinā mā rodīr ity atheritām,धात्र्या कुमारम् आदाय सुतं जाम्बवतो नृप क्रीडापयन्त्या मणिना मा रोदीर् इत्य् अथेरिताम्
28,24,HV_28.24,siṃhaḥ prasenam avadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ sukumāraka mā rodīs tava hy eṣa syamantakaḥ,सिंहः प्रसेनम् अवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः सुकुमारक मा रोदीस् तव ह्य् एष स्यमन्तकः
28,25,HV_28.25,vyaktīkṛtaś ca śabdaḥ sa tūrṇaṃ cāpi yayau bilam praviśya cāpi bhagavāṃs tam ṛkṣabilam añjasā sthāpayitvā biladvāri yadūṃl lāṅgalinā saha śārṅgadhanvā bilasthaṃ tu jāmbavantaṃ dadarśa ha,व्यक्तीकृतश् च शब्दः स तूर्णं चापि ययौ बिलम् प्रविश्य चापि भगवांस् तम् ऋक्षबिलम् अञ्जसा स्थापयित्वा बिलद्वारि यदूंल् लाङ्गलिना सह शार्ङ्गधन्वा बिलस्थं तु जाम्बवन्तं ददर्श ह
28,26,HV_28.26,yuyudhe vāsudevas tu bile jāmbavatā saha bāhubhyām eva govindo divasān ekaviṃsatim,युयुधे वासुदेवस् तु बिले जाम्बवता सह बाहुभ्याम् एव गोविन्दो दिवसान् एकविंसतिम्
28,27,HV_28.27,sa vai bhagavatānena yuyudhe svāminātmanaḥ puruṣaṃ prākṛto matvā kupito nānubhāvavit dvaṃdvayuddhaṃ sutumulam ubhayor vijigīṣatoḥ āyudhāśmadrumair dorbhiḥ kravyārthe śyenayor iva praviṣṭe tu bilaṃ kṛṣṇe vasudevapuraḥsarāḥ adṛṣṭvā nirgamaṃ śaureḥ praviṣṭasya bilaṃ janāḥ pratīkṣya dvādaśāhāni duḥkhitāḥ svapuraṃ yayuḥ punar dvāravatīm etya hataṃ kṛṣṇaṃ nyavedayan,स वै भगवतानेन युयुधे स्वामिनात्मनः पुरुषं प्राकृतो मत्वा कुपितो नानुभाववित् द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलम् उभयोर् विजिगीषतोः आयुधाश्मद्रुमैर् दोर्भिः क्रव्यार्थे श्येनयोर् इव प्रविष्टे तु बिलं कृष्णे वसुदेवपुरःसराः अदृष्ट्वा निर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्वपुरं ययुः पुनर् द्वारवतीम् एत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन्
28,28,HV_28.28,niśamya devakī rājan rukmiṇy ānakaduṃdubhiḥ suhṛdo jñātayo 'śocan bilāt kṛṣṇam anirgatam vāsudevas tu nirjitya jāmbavantaṃ mahābalam jāmbavantaṃ vinirjitya vāsudevo mahābalam lebhe jāmbavatīṃ kanyām ṛkṣarājasya saṃmatām,निशम्य देवकी राजन् रुक्मिण्य् आनकदुंदुभिः सुहृदो ज्ञातयो ऽशोचन् बिलात् कृष्णम् अनिर्गतम् वासुदेवस् तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महाबलम् जाम्बवन्तं विनिर्जित्य वासुदेवो महाबलम् लेभे जाम्बवतीं कन्याम् ऋक्षराजस्य संमताम्
28,29,HV_28.29,maṇiṃ syamantakaṃ caiva jagrāhātmaviśuddhaye anunīyarkṣarājānaṃ niryayau ca tadā bilāt,मणिं स्यमन्तकं चैव जग्राहात्मविशुद्धये अनुनीयर्क्षराजानं निर्ययौ च तदा बिलात्
28,30,HV_28.30,dvārakām agamat kṛṣṇaḥ śriyā paramayā yutaḥ evaṃ sa maṇim āhṛtya viśodhyātmānam acyutaḥ dadau satrājite taṃ vai sarvasātvatasaṃsadi,द्वारकाम् अगमत् कृष्णः श्रिया परमया युतः एवं स मणिम् आहृत्य विशोध्यात्मानम् अच्युतः ददौ सत्राजिते तं वै सर्वसात्वतसंसदि
28,31,HV_28.31,evaṃ mithyābhiśastena kṛṣṇenāmitraghātinā ātmā viśodhitaḥ pāpād vinirjitya syamantakam,एवं मिथ्याभिशस्तेन कृष्णेनामित्रघातिना आत्मा विशोधितः पापाद् विनिर्जित्य स्यमन्तकम्
28,32,HV_28.32,satrājito daśa tv āsan bhāryās tāsāṃ śataṃ sutāḥ khyātimantas trayas teṣāṃ bhaṅgakāras tu pūrvajaḥ,सत्राजितो दश त्व् आसन् भार्यास् तासां शतं सुताः ख्यातिमन्तस् त्रयस् तेषां भङ्गकारस् तु पूर्वजः
28,33,HV_28.33,vīro vātapatiś caiva upasvāvāṃs tathaiva ca kumāryaś cāpi tisro vai dikṣu khyātā narādhipa,वीरो वातपतिश् चैव उपस्वावांस् तथैव च कुमार्यश् चापि तिस्रो वै दिक्षु ख्याता नराधिप
28,34,HV_28.34,satyabhāmottamā strīṇāṃ vratinī ca dṛḍhavratā tathā padmāvatī caiva bhāryāḥ kṛṣṇasya tā dadau,सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता तथा पद्मावती चैव भार्याः कृष्णस्य ता ददौ
28,35,HV_28.35,sabhākṣo bhaṅgakārāt tu nāreyaś ca narottamau jajñāte guṇasaṃpannau viśrutau guṇasaṃpadā,सभाक्षो भङ्गकारात् तु नारेयश् च नरोत्तमौ जज्ञाते गुणसंपन्नौ विश्रुतौ गुणसंपदा
28,36,HV_28.36,madhoḥ putrasya jajñe 'tha pṛśniḥ putro yudhājitaḥ jajñāte tanayau pṛśneḥ śvaphalkaś citrakas tathā,मधोः पुत्रस्य जज्ञे ऽथ पृश्निः पुत्रो युधाजितः जज्ञाते तनयौ पृश्नेः श्वफल्कश् चित्रकस् तथा
28,37,HV_28.37,śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryām avindata gāṃdīṃ tasyās tu gāṃdītvaṃ sadā gāḥ pradadau hi sā,श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्याम् अविन्दत गांदीं तस्यास् तु गांदीत्वं सदा गाः प्रददौ हि सा
28,38,HV_28.38,tasyāṃ jajñe tadā vīraḥ śrutavān iti bhārata akrūro 'tha mahābhāgo yajvā vipuladakṣiṇaḥ,तस्यां जज्ञे तदा वीरः श्रुतवान् इति भारत अक्रूरो ऽथ महाभागो यज्वा विपुलदक्षिणः
28,39,HV_28.39,upāsaṅgas tathā madgur mṛduraś cārimardanaḥ girikṣipas tathopekṣaḥ śatruhā cārimejayaḥ,उपासङ्गस् तथा मद्गुर् मृदुरश् चारिमर्दनः गिरिक्षिपस् तथोपेक्षः शत्रुहा चारिमेजयः
28,40,HV_28.40,carmabhṛc cārivarmā ca gṛdhram ojā naras tathā āvāhaprativāhau ca sundarā ca varāṅganā,चर्मभृच् चारिवर्मा च गृध्रम् ओजा नरस् तथा आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरा च वराङ्गना
28,41,HV_28.41,viśrutā sāmbamahiṣī kanyā cāsya vasuṃdharā rūpayauvanasaṃpannā sarvasattvamanoharā,विश्रुता साम्बमहिषी कन्या चास्य वसुंधरा रूपयौवनसंपन्ना सर्वसत्त्वमनोहरा
28,42,HV_28.42,akrūreṇaugrasenyāṃ tu sugātryāṃ kurunandana sudevaś copadevaś ca jajñāte devavarcasau,अक्रूरेणौग्रसेन्यां तु सुगात्र्यां कुरुनन्दन सुदेवश् चोपदेवश् च जज्ञाते देववर्चसौ
28,43,HV_28.43,citrakasyābhavan putrāḥ pṛthur vipṛthur eva ca aśvaseno 'śvabāhuś ca supārśvakagaveṣaṇau,चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर् विपृथुर् एव च अश्वसेनो ऽश्वबाहुश् च सुपार्श्वकगवेषणौ
28,44,HV_28.44,ariṣṭanemes tu sutā dharmo dharmabhṛd eva ca subāhur bahubāhuś ca śraviṣṭḥāśravaṇe striyau,अरिष्टनेमेस् तु सुता धर्मो धर्मभृद् एव च सुबाहुर् बहुबाहुश् च श्रविष्ट्ःआश्रवणे स्त्रियौ
28,45,HV_28.45,imāṃ mithyābhiśastiṃ yaḥ kṛṣṇasya samudāhṛtām veda mithyābhiśāpās taṃ na spṛśanti kadācana,इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्य समुदाहृताम् वेद मिथ्याभिशापास् तं न स्पृशन्ति कदाचन
29,1,HV_29.1,yat tat satrājite kṛṣṇo maṇiratnaṃ syamantakam adāt tad dhārayad babhrur bhojena śatadhanvanā,यत् तत् सत्राजिते कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम् अदात् तद् धारयद् बभ्रुर् भोजेन शतधन्वना
29,2,HV_29.2,sadā hi prārthayām āsa satyabhāmām aninditām akrūro 'ntaram anvicchan maṇiṃ caiva syamantakam,सदा हि प्रार्थयाम् आस सत्यभामाम् अनिन्दिताम् अक्रूरो ऽन्तरम् अन्विच्छन् मणिं चैव स्यमन्तकम्
29,3,HV_29.3,satrājitaṃ tato hatvā śatadhanvā mahābalaḥ rātrau taṃ maṇim ādāya tato 'krūrāya dattavān,सत्राजितं ततो हत्वा शतधन्वा महाबलः रात्रौ तं मणिम् आदाय ततो ऽक्रूराय दत्तवान्
29,4,HV_29.4,akrūras tu tadā ratnam ādāya bharatarṣabha samayaṃ kārayāṃ cakre nāvedyo 'haṃ tvayācyute,अक्रूरस् तु तदा रत्नम् आदाय भरतर्षभ समयं कारयां चक्रे नावेद्यो ऽहं त्वयाच्युते
29,5,HV_29.5,vayam abhyupapatsyāmaḥ kṛṣṇena tvāṃ pradharṣitam mamādya dvārakā sarvā vaśe tiṣṭhaty asaṃśayam,वयम् अभ्युपपत्स्यामः कृष्णेन त्वां प्रधर्षितम् ममाद्य द्वारका सर्वा वशे तिष्ठत्य् असंशयम्
29,6,HV_29.6,hate pitare duḥkhārtā satyabhāmā yaśasvinī prayayau ratham āruhya nagaraṃ vāraṇāvatam,हते पितरे दुःखार्ता सत्यभामा यशस्विनी प्रययौ रथम् आरुह्य नगरं वारणावतम्
29,7,HV_29.7,satyabhāmā tu tad vṛttaṃ bhojasya śatadhanvanaḥ bhartur nivedya duḥkhārtā pārśvasthāśrūṇy avartayat,सत्यभामा तु तद् वृत्तं भोजस्य शतधन्वनः भर्तुर् निवेद्य दुःखार्ता पार्श्वस्थाश्रूण्य् अवर्तयत्
29,8,HV_29.8,pāṇḍavāṇāṃ tu dagdhānāṃ hariḥ kṛtvodakaṃ tadā kulyārthe ca sa bhrātṝṇāṃ nyayojayata sātyakim,पाण्डवाणां तु दग्धानां हरिः कृत्वोदकं तदा कुल्यार्थे च स भ्रातॄणां न्ययोजयत सात्यकिम्
29,9,HV_29.9,tatas tvaritam āgamya dvārakāṃ madhusūdanaḥ pūrvajaṃ halinaṃ śrīmān idaṃ vacanam abravīt,ततस् त्वरितम् आगम्य द्वारकां मधुसूदनः पूर्वजं हलिनं श्रीमान् इदं वचनम् अब्रवीत्
29,10,HV_29.10,hataḥ prasenaḥ siṃhena satrājic chatadhanvanā syamantakaḥ sa madgāmī tasya prabhur ahaṃ vibho,हतः प्रसेनः सिंहेन सत्राजिच् छतधन्वना स्यमन्तकः स मद्गामी तस्य प्रभुर् अहं विभो
29,11,HV_29.11,tadāroha rathaṃ śīghraṃ bhojaṃ hatvā mahābalam syamantako mahābāho saha nau sa bhaviṣyati,तदारोह रथं शीघ्रं भोजं हत्वा महाबलम् स्यमन्तको महाबाहो सह नौ स भविष्यति
29,12,HV_29.12,tato rathaṃ samāruhya rāmakṛṣṇau mahābalau śatadhanvavināśāya nagarād vāraṇāvatād śatadhanvā tato bhīto vijñāyācyutam āgatam tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ bhojakṛṣṇayoḥ śatadhanvā tato 'krūram avaikṣat sarvatodiśam,ततो रथं समारुह्य रामकृष्णौ महाबलौ शतधन्वविनाशाय नगराद् वारणावताद् शतधन्वा ततो भीतो विज्ञायाच्युतम् आगतम् ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं भोजकृष्णयोः शतधन्वा ततो ऽक्रूरम् अवैक्षत् सर्वतोदिशम्
29,13,HV_29.13,anāptau ca vadhārhau ca kṛtvā bhojajanārdanau śakto 'pi śāṭhyād dhārdikyaṃ nākrūro 'bhyupapadyata,अनाप्तौ च वधार्हौ च कृत्वा भोजजनार्दनौ शक्तो ऽपि शाठ्याद् धार्दिक्यं नाक्रूरो ऽभ्युपपद्यत
29,14,HV_29.14,apayāne tato buddhiṃ bhojaś cakre bhayārditaḥ yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ hayayā pratyapadyata,अपयाने ततो बुद्धिं भोजश् चक्रे भयार्दितः योजनानां शतं साग्रं हयया प्रत्यपद्यत
29,15,HV_29.15,vikhyātā hṛdayā nāma śatayojanagāminī bhojasya vaḍavā rājan yayā kṛṣṇam ayodhayat,विख्याता हृदया नाम शतयोजनगामिनी भोजस्य वडवा राजन् यया कृष्णम् अयोधयत्
29,16,HV_29.16,tataḥ kruddhau bhojakṛṣṇau tvaritau tu mahābalau vañcayitvā tataḥ kṛṣṇaṃ śatadhanvātibuddhimān pūrvāṃ diśaṃ jagāmāśu hayayā vātavegayā atha drutam agāt kṛṣṇo rathena rathināṃ varaḥ balena sahito rājan prayayau tasya mārgaṇe kṣīṇāṃ javena hṛdayām adhvanaḥ śatayojane dṛṣṭvā rathasya svāṃ vṛddhiṃ śatadhanvānam ārdayat,ततः क्रुद्धौ भोजकृष्णौ त्वरितौ तु महाबलौ वञ्चयित्वा ततः कृष्णं शतधन्वातिबुद्धिमान् पूर्वां दिशं जगामाशु हयया वातवेगया अथ द्रुतम् अगात् कृष्णो रथेन रथिनां वरः बलेन सहितो राजन् प्रययौ तस्य मार्गणे क्षीणां जवेन हृदयाम् अध्वनः शतयोजने दृष्ट्वा रथस्य स्वां वृद्धिं शतधन्वानम् आर्दयत्
29,17,HV_29.17,tatas tasyā hayāyās tu śramāt khedāc ca bhārata kham utpetur atha prāṇāḥ kṛṣṇo rāmam athābravīt,ततस् तस्या हयायास् तु श्रमात् खेदाच् च भारत खम् उत्पेतुर् अथ प्राणाः कृष्णो रामम् अथाब्रवीत्
29,18,HV_29.18,tiṣṭhasveha mahābāho dṛṣṭadoṣā hayā mayā padbhyāṃ gatvā hariṣyāmi maṇiratnaṃ syamantakam,तिष्ठस्वेह महाबाहो दृष्टदोषा हया मया पद्भ्यां गत्वा हरिष्यामि मणिरत्नं स्यमन्तकम्
29,19,HV_29.19,padbhyām eva tato gatvā śatadhanvānam acyutaḥ mithilām abhito rājañ jaghāna paramāstravit,पद्भ्याम् एव ततो गत्वा शतधन्वानम् अच्युतः मिथिलाम् अभितो राजञ् जघान परमास्त्रवित्
29,20,HV_29.20,syamantakaṃ ca nāpaśyad dhatvā bhojaṃ mahābalam nivṛttaṃ cābravīt kṛṣṇaṃ ratnaṃ dehīti lāṅgalī,स्यमन्तकं च नापश्यद् धत्वा भोजं महाबलम् निवृत्तं चाब्रवीत् कृष्णं रत्नं देहीति लाङ्गली
29,21,HV_29.21,nāstīti kṛṣṇaś covāca tato rāmo ruṣānvitaḥ dhikśabdapūrvam asakṛt pratyuvāca janārdanam,नास्तीति कृष्णश् चोवाच ततो रामो रुषान्वितः धिक्शब्दपूर्वम् असकृत् प्रत्युवाच जनार्दनम्
29,22,HV_29.22,bhrātṛtvān marṣayāmy eṣa svasti te 'stu vrajāmy aham kṛtyaṃ na me dvārakayā na tvayā na ca vṛṣṇibhiḥ,भ्रातृत्वान् मर्षयाम्य् एष स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्य् अहम् कृत्यं न मे द्वारकया न त्वया न च वृष्णिभिः
29,23,HV_29.23,praviveśa tato rāmo mithilām arimardanaḥ sarvakāmair upacitair maithilenābhipūjitaḥ,प्रविवेश ततो रामो मिथिलाम् अरिमर्दनः सर्वकामैर् उपचितैर् मैथिलेनाभिपूजितः
29,24,HV_29.24,etasminn eva kāle tu babhrur matimatāṃ varaḥ nānārūpān kratūn sarvān ājahāra nirargalān,एतस्मिन्न् एव काले तु बभ्रुर् मतिमतां वरः नानारूपान् क्रतून् सर्वान् आजहार निरर्गलान्
29,25,HV_29.25,dīkṣāmayaṃ sa kavacaṃ rakṣārthaṃ praviveśa ha syamantakakṛte prājño gāṃdīputro mahāyaśāḥ,दीक्षामयं स कवचं रक्षार्थं प्रविवेश ह स्यमन्तककृते प्राज्ञो गांदीपुत्रो महायशाः
29,26,HV_29.26,arthān ratnāni cāgryāṇi dravyāṇi vividhāni ca ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā yajñeṣu viniyojayat,अर्थान् रत्नानि चाग्र्याणि द्रव्याणि विविधानि च षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा यज्ञेषु विनियोजयत्
29,27,HV_29.27,akrūrayajñā iti te khyātās tasya mahātmanaḥ bahvannadakṣiṇāḥ sarve sarvakāmapradāyinaḥ,अक्रूरयज्ञा इति ते ख्यातास् तस्य महात्मनः बह्वन्नदक्षिणाः सर्वे सर्वकामप्रदायिनः
29,28,HV_29.28,atha duryodhano rājā gatvā sa mithilāṃ prabhuḥ gadāśikṣāṃ tato divyāṃ balabhadrād avāptavān,अथ दुर्योधनो राजा गत्वा स मिथिलां प्रभुः गदाशिक्षां ततो दिव्यां बलभद्राद् अवाप्तवान्
29,29,HV_29.29,prasādya tu tato rāmo vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ ānīto dvārakām eva kṛṣṇena ca mahātmanā,प्रसाद्य तु ततो रामो वृष्ण्यन्धकमहारथैः आनीतो द्वारकाम् एव कृष्णेन च महात्मना
29,30,HV_29.30,akrūras tv andhakaiḥ sārdham apāyād bharatarṣabha hatvā satrājitaṃ yuddhe sahabandhuṃ mahābalī,अक्रूरस् त्व् अन्धकैः सार्धम् अपायाद् भरतर्षभ हत्वा सत्राजितं युद्धे सहबन्धुं महाबली
29,31,HV_29.31,śvaphalkatanayāyāṃ tu tārāyāṃ narasattamau bhaṅgakārasya tanayau viśrutau ca mahābalau jajñāte 'ndhakamukhyasya śatrughno bandhumāṃś ca tau varāt tu bhaṅgakārasya sa kṛṣṇapratimo 'bhavat jñātibhedabhayāt kṛṣṇas tam upekṣitavān atha apayāte tadākrūre nāvarṣat pākaśāsanaḥ,श्वफल्कतनयायां तु तारायां नरसत्तमौ भङ्गकारस्य तनयौ विश्रुतौ च महाबलौ जज्ञाते ऽन्धकमुख्यस्य शत्रुघ्नो बन्धुमांश् च तौ वरात् तु भङ्गकारस्य स कृष्णप्रतिमो ऽभवत् ज्ञातिभेदभयात् कृष्णस् तम् उपेक्षितवान् अथ अपयाते तदाक्रूरे नावर्षत् पाकशासनः
29,32,HV_29.32,anāvṛṣṭyā tadā rāṣṭram abhavad bahudhā kṛśam tataḥ prasādayām āsur akrūraṃ kukurāndhakāḥ,अनावृष्ट्या तदा राष्ट्रम् अभवद् बहुधा कृशम् ततः प्रसादयाम् आसुर् अक्रूरं कुकुरान्धकाः
29,33,HV_29.33,punar dvāravatīṃ prāpte tasmin dānapatau tataḥ pravavarṣa sahasrākṣaḥ kacche jalanidhes tadā,पुनर् द्वारवतीं प्राप्ते तस्मिन् दानपतौ ततः प्रववर्ष सहस्राक्षः कच्छे जलनिधेस् तदा
29,34,HV_29.34,kanyāṃ ca vāsudevāya svasāraṃ śīlasaṃmatām akrūraḥ pradadau dhīmān prītyarthaṃ kurunandana,कन्यां च वासुदेवाय स्वसारं शीलसंमताम् अक्रूरः प्रददौ धीमान् प्रीत्यर्थं कुरुनन्दन
29,35,HV_29.35,atha vijñāya yogena kṛṣṇo babhrugataṃ maṇim sabhāmadhyagataṃ prāha tam akrūraṃ janārdanaḥ,अथ विज्ञाय योगेन कृष्णो बभ्रुगतं मणिम् सभामध्यगतं प्राह तम् अक्रूरं जनार्दनः
29,36,HV_29.36,yat tad ratnaṃ maṇivaraṃ tava hastagataṃ vibho tat prayacchasva mānārha mayi mānāryakaṃ kṛthāḥ,यत् तद् रत्नं मणिवरं तव हस्तगतं विभो तत् प्रयच्छस्व मानार्ह मयि मानार्यकं कृथाः
29,37,HV_29.37,ṣaṣṭivarṣagate kāle yad roṣo 'bhūt tadā mama sa saṃrūḍho 'sakṛtprāptas tataḥ kālātyayo mahān,षष्टिवर्षगते काले यद् रोषो ऽभूत् तदा मम स संरूढो ऽसकृत्प्राप्तस् ततः कालात्ययो महान्
29,38,HV_29.38,tataḥ kṛṣṇasya vacanāt sarvasātvatasaṃsadi pradadau taṃ maṇiṃ babhrur akleśena mahāmatiḥ,ततः कृष्णस्य वचनात् सर्वसात्वतसंसदि प्रददौ तं मणिं बभ्रुर् अक्लेशेन महामतिः
29,39,HV_29.39,tatas tam āryavatprāptaṃ babhror hastād ariṃdamaḥ dadau hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇas taṃ maṇiṃ babhrave punaḥ,ततस् तम् आर्यवत्प्राप्तं बभ्रोर् हस्ताद् अरिंदमः ददौ हृष्टमनाः कृष्णस् तं मणिं बभ्रवे पुनः
29,40,HV_29.40,sa kṛṣṇahastāt saṃprāpya maṇiratnaṃ syamantakam ābadhya gāṃdinīputro virarājāṃśumān iva,स कृष्णहस्तात् संप्राप्य मणिरत्नं स्यमन्तकम् आबध्य गांदिनीपुत्रो विरराजांशुमान् इव
30,1,HV_30.1,yas tv evaṃ śṛṇuyān nityaṃ śucir bhūtvā samāhitaḥ sukhānāṃ tat sakalpānāṃ phalabhāgī bhaviṣyati ā brahmabhavanāc cāpi yaśaḥkhyātir na saṃśayaḥ bhaviṣyati naraśreṣṭha satyam etad bravīmi te tataḥ sarve yaduvarā hṛṣṭāḥ prāñjalayas tadā vavandire mahātmānaḥ kṛṣṇaṃ kamalalocanam vistareṇaiva sarvāṇi karmāṇi ripughātinaḥ śrotum icchāmy aśeṣeṇa hareḥ kṛṣṇasya dhīmataḥ,यस् त्व् एवं शृणुयान् नित्यं शुचिर् भूत्वा समाहितः सुखानां तत् सकल्पानां फलभागी भविष्यति आ ब्रह्मभवनाच् चापि यशःख्यातिर् न संशयः भविष्यति नरश्रेष्ठ सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ततः सर्वे यदुवरा हृष्टाः प्राञ्जलयस् तदा ववन्दिरे महात्मानः कृष्णं कमललोचनम् विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः श्रोतुम् इच्छाम्य् अशेषेण हरेः कृष्णस्य धीमतः
30,2,HV_30.2,prādurbhāvaḥ purāṇeṣu viṣṇor amitatejasaḥ satāṃ kathayatāṃ eva vārāha iti naḥ śrutam na jāne tasya caritaṃ vidhiṃ naiva ca vistaram na karmaguṇasaṃtānaṃ na hetuṃ na manīṣitam kimātmako varāhaḥ sa kā mūrtiḥ kā ca devatā kimācāraḥ prabhāvo vā kiṃ vā tena purā kṛtam yajñārthaṃ samavetānāṃ miṣatāṃ ca dvijanmanām mahāvarāhacaritaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritam yathā nārāyaṇo brahman vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ daṃṣṭrayā gāṃ samudrasthāṃ ujjahārārisūdanaḥ karmaṇām ānupūrvyā ca prādurbhāvāś ca ye vibhoḥ yā cāsya prakṛtir brahmaṃs tāṃ ca vyākhyātum arhasi,प्रादुर्भावः पुराणेषु विष्णोर् अमिततेजसः सतां कथयतां एव वाराह इति नः श्रुतम् न जाने तस्य चरितं विधिं नैव च विस्तरम् न कर्मगुणसंतानं न हेतुं न मनीषितम् किमात्मको वराहः स का मूर्तिः का च देवता किमाचारः प्रभावो वा किं वा तेन पुरा कृतम् यज्ञार्थं समवेतानां मिषतां च द्विजन्मनाम् महावराहचरितं कृष्णद्वैपायनेरितम् यथा नारायणो ब्रह्मन् वाराहं रूपम् आस्थितः दंष्ट्रया गां समुद्रस्थां उज्जहारारिसूदनः कर्मणाम् आनुपूर्व्या च प्रादुर्भावाश् च ये विभोः या चास्य प्रकृतिर् ब्रह्मंस् तां च व्याख्यातुम् अर्हसि
30,3,HV_30.3,kathaṃ ca bhagavān viṣṇuḥ sureśo 'riniṣūdanaḥ vasudevakule dhīmān vāsudevatvam āgataḥ,कथं च भगवान् विष्णुः सुरेशो ऽरिनिषूदनः वसुदेवकुले धीमान् वासुदेवत्वम् आगतः
30,4,HV_30.4,amarair āvṛtaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhir alaṃkṛtam devalokaṃ samutsṛjya martyalokam ihāgataḥ,अमरैर् आवृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिर् अलंकृतम् देवलोकं समुत्सृज्य मर्त्यलोकम् इहागतः
30,5,HV_30.5,devamānuṣayor netā dyor bhuvaḥ prabhavo vibhuḥ kimarthaṃ divvyam ātmānaṃ mānuṣye saṃnyayojayat,देवमानुषयोर् नेता द्योर् भुवः प्रभवो विभुः किमर्थं दिव्व्यम् आत्मानं मानुष्ये संन्ययोजयत्
30,6,HV_30.6,yaś cakraṃ vartayaty eko mānuṣāṇām anāmayam mānuṣye sa kathaṃ buddhiṃ cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ,यश् चक्रं वर्तयत्य् एको मानुषाणाम् अनामयम् मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः
30,7,HV_30.7,gopāyanaṃ yaḥ kurute jagataḥ sārvalaukikam sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇur gopatvam agamad vibhuḥ,गोपायनं यः कुरुते जगतः सार्वलौकिकम् स कथं गां गतो विष्णुर् गोपत्वम् अगमद् विभुः
30,8,HV_30.8,mahābhūtāni bhūtātmā yo dadhāra cakāra ca śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe striyā bhūcarayā dhṛtaḥ,महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार च श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया धृतः
30,9,HV_30.9,yena lokān kramair jitvā tribhis trīṃs tridaśepsayā sthāpitā jagato mārgās trivargaprabhavās trayaḥ,येन लोकान् क्रमैर् जित्वा त्रिभिस् त्रींस् त्रिदशेप्सया स्थापिता जगतो मार्गास् त्रिवर्गप्रभवास् त्रयः
30,10,HV_30.10,yo 'ntakāle jagat pītvā kṛtvā toyamayaṃ vapuḥ lokam ekārṇavaṃ cakre dṛśyādṛśyena vartmanā,यो ऽन्तकाले जगत् पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः लोकम् एकार्णवं चक्रे दृश्यादृश्येन वर्त्मना
30,11,HV_30.11,yaḥ purāṇe purāṇātmā vārāhaṃ vapur āsthitaḥ viṣāṇāgreṇa vasudhām ujjahārārisūdanaḥ,यः पुराणे पुराणात्मा वाराहं वपुर् आस्थितः विषाणाग्रेण वसुधाम् उज्जहारारिसूदनः
30,12,HV_30.12,yaḥ purā puruhūtārthe trailokyam idam avyayam dadau jitvā vasumatīṃ surāṇāṃ surasattamaḥ,यः पुरा पुरुहूतार्थे त्रैलोक्यम् इदम् अव्ययम् ददौ जित्वा वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः
30,13,HV_30.13,yena saiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā dvidhā kṛtvā ca tat punaḥ pūrvadaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipur hataḥ,येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधा कृत्वा च तत् पुनः पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर् हतः
30,14,HV_30.14,yaḥ purā hy analo bhūtvā aurvaḥ saṃvartako vibhuḥ pātālastho 'rṇavagataṃ papau toyamayaṃ haviḥ,यः पुरा ह्य् अनलो भूत्वा और्वः संवर्तको विभुः पातालस्थो ऽर्णवगतं पपौ तोयमयं हविः
30,15,HV_30.15,sahasracaraṇaṃ brahman sahasrāṃśuṃ sahasraśaḥ sahasraśirasaṃ devaṃ yam āhur vai yuge yuge,सहस्रचरणं ब्रह्मन् सहस्रांशुं सहस्रशः सहस्रशिरसं देवं यम् आहुर् वै युगे युगे
30,16,HV_30.16,nābhyaraṇyāṃ samutpannaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham ekārṇavagate loke tat paṅkajam apaṅkajam,नाभ्यरण्यां समुत्पन्नं यस्य पैतामहं गृहम् एकार्णवगते लोके तत् पङ्कजम् अपङ्कजम्
30,17,HV_30.17,yena te nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye sarvadevamayaṃ kṛtvā sarvāyudhadharaṃ vapuḥ garuḍasthena cotsiktaḥ kālanemir nipātitaḥ,येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः गरुडस्थेन चोत्सिक्तः कालनेमिर् निपातितः
30,18,HV_30.18,nirjitaś ca mahādaityas tārakaś ca mahāsuraḥ uttarānte samudrasya kṣīrodasyāmṛtodadheḥ yaḥ śete śāśvataṃ yogam āsthāya timiraṃ mahat,निर्जितश् च महादैत्यस् तारकश् च महासुरः उत्तरान्ते समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः यः शेते शाश्वतं योगम् आस्थाय तिमिरं महत्
30,19,HV_30.19,surāraṇir garbham adhatta divyaṃ tapaḥprakarṣād aditiḥ purāṇam śakraṃ ca yo daityagaṇāvaruddhaṃ garbhāvasāne nakṛśaṃ cakāra,सुरारणिर् गर्भम् अधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाद् अदितिः पुराणम् शक्रं च यो दैत्यगणावरुद्धं गर्भावसाने नकृशं चकार
30,20,HV_30.20,padāni yo lokapadāni kṛtvā cakāra daityān salilāśayasthān kṛtvā ca devāṃs tridivasya devāṃś cakre sureśaṃ puruhūtam eva,पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान् सलिलाशयस्थान् कृत्वा च देवांस् त्रिदिवस्य देवांश् चक्रे सुरेशं पुरुहूतम् एव
30,21,HV_30.21,pātrāṇi dakṣiṇā dīkṣā camasolūkhalāni ca gārhapatyena vidhinā anvāhāryeṇa karmaṇā agnim āhavanīyaṃ ca vedīṃ caiva kuśān sruvam,पात्राणि दक्षिणा दीक्षा चमसोलूखलानि च गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा अग्निम् आहवनीयं च वेदीं चैव कुशान् स्रुवम्
30,22,HV_30.22,prokṣaṇīyaṃ dhruvāṃ caiva āvabhṛthyaṃ tathaiva ca arāṃs trīṇi ca yaś cakre havyakavyapradān makhe,प्रोक्षणीयं ध्रुवां चैव आवभृथ्यं तथैव च अरांस् त्रीणि च यश् चक्रे हव्यकव्यप्रदान् मखे
30,23,HV_30.23,havyādāṃś ca surāṃś cakre kavyādāṃś ca pitṝn api bhāgārthe yajñavidhinā yogajño yajñakarmaṇi,हव्यादांश् च सुरांश् चक्रे कव्यादांश् च पितॄन् अपि भागार्थे यज्ञविधिना योगज्ञो यज्ञकर्मणि
30,24,HV_30.24,yūpān samit srucaṃ somaṃ pavitraṃ paridhīn api yajñiyāni ca dravyāṇi yajñāṃś ca cayanānalān sadasyāny ajamānāṃś ca medhādīṃś ca kratūttamān,यूपान् समित् स्रुचं सोमं पवित्रं परिधीन् अपि यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञांश् च चयनानलान् सदस्यान्य् अजमानांश् च मेधादींश् च क्रतूत्तमान्
30,25,HV_30.25,vibabhāja purā yaś ca pārameṣṭhyena karmaṇā yugānurūpaṃ yaḥ kṛtvā lokān anu parikraman,विबभाज पुरा यश् च पारमेष्ठ्येन कर्मणा युगानुरूपं यः कृत्वा लोकान् अनु परिक्रमन्
30,26,HV_30.26,kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāś ca kalās traikālyam eva ca muhūrtās tithayo māsā dinasaṃvatsarās tathā,क्षणा निमेषाः काष्ठाश् च कलास् त्रैकाल्यम् एव च मुहूर्तास् तिथयो मासा दिनसंवत्सरास् तथा
30,27,HV_30.27,ṛtavaḥ kālayogāś ca pramāṇaṃ vividhaṃ nṛṣu āyuḥ kṣetrāṇy upacayo lakṣaṇaṃ rūpasauṣṭhavam,ऋतवः कालयोगाश् च प्रमाणं विविधं नृषु आयुः क्षेत्राण्य् उपचयो लक्षणं रूपसौष्ठवम्
30,28,HV_30.28,trayo varṇās trayo lokās traividyaṃ pāvakās trayaḥ traikālyaṃ trīṇi karmāṇi trayo 'pāyās trayo guṇāḥ sṛṣṭā lokās trayo 'nantā yenānantyena vartmanā,त्रयो वर्णास् त्रयो लोकास् त्रैविद्यं पावकास् त्रयः त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो ऽपायास् त्रयो गुणाः सृष्टा लोकास् त्रयो ऽनन्ता येनानन्त्येन वर्त्मना
30,29,HV_30.29,sarvabhūtaguṇasraṣṭā sarvabhūtaguṇātmakaḥ nṛṇām indriyapūrveṇa yogena ramate ca yaḥ gatāgatābhyāṃ yo netā tatreha ca vidhīśvaraḥ,सर्वभूतगुणस्रष्टा सर्वभूतगुणात्मकः नृणाम् इन्द्रियपूर्वेण योगेन रमते च यः गतागताभ्यां यो नेता तत्रेह च विधीश्वरः
30,30,HV_30.30,yo gatir dharmayuktānām agatiḥ pāpakarmaṇām cāturvarṇyasya prabhavaś cāturvarṇyasya rakṣitā,यो गतिर् धर्मयुक्तानाम् अगतिः पापकर्मणाम् चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश् चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
30,31,HV_30.31,cāturvidyasya yo vettā cāturāśramyasaṃśrayaḥ digantaro nabhobhūto vāyur vāyuvibhāvanaḥ,चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंश्रयः दिगन्तरो नभोभूतो वायुर् वायुविभावनः
30,32,HV_30.32,candrasūryadvayaṃ jyotir yogīśaḥ kṣaṇadātanuḥ yaḥ paraṃ śrūyate jyotir yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ,चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर् योगीशः क्षणदातनुः यः परं श्रूयते ज्योतिर् यः परं श्रूयते तपः
30,33,HV_30.33,yaḥ paraṃ prāha parataḥ paraṃ yaḥ paramātmavān nārāyaṇaparā vedā nārāyaṇaparāḥ kriyāḥ nārāyaṇaparo dharmo nārāyaṇaparā gatiḥ nārāyaṇaparaṃ satyaṃ nārāyaṇaparaṃ tapaḥ nārāyaṇaparo mokṣo nārāyaṇaparaṃ param ādityādis tu yo divyo yaś ca daityāntako vibhuḥ,यः परं प्राह परतः परं यः परमात्मवान् नारायणपरा वेदा नारायणपराः क्रियाः नारायणपरो धर्मो नारायणपरा गतिः नारायणपरं सत्यं नारायणपरं तपः नारायणपरो मोक्षो नारायणपरं परम् आदित्यादिस् तु यो दिव्यो यश् च दैत्यान्तको विभुः
30,34,HV_30.34,yugānteṣv antako yaś ca yaś ca lokāntakāntakaḥ setur yo lokasetūnāṃ medhyo yo medhyakarmaṇām,युगान्तेष्व् अन्तको यश् च यश् च लोकान्तकान्तकः सेतुर् यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्
30,35,HV_30.35,vedyo yo vedaviduṣāṃ prabhur yaḥ prabhavātmanām somabhūtaś ca bhūtānām agnibhūto 'gnivarcasām,वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर् यः प्रभवात्मनाम् सोमभूतश् च भूतानाम् अग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्
30,36,HV_30.36,manuṣyāṇāṃ manobhūtas tapobhūtas tapasvinām vinayo nayavṛttānāṃ tejas tejasvinām api,मनुष्याणां मनोभूतस् तपोभूतस् तपस्विनाम् विनयो नयवृत्तानां तेजस् तेजस्विनाम् अपि
30,37,HV_30.37,sargakāraś ca sargāṇāṃ lokahetur anuttamaḥ vigraho vigrahārhāṇāṃ gatir gatimatām api,सर्गकारश् च सर्गाणां लोकहेतुर् अनुत्तमः विग्रहो विग्रहार्हाणां गतिर् गतिमताम् अपि
30,38,HV_30.38,ākāśaprabhavo vāyur vāyuprāṇo hutāśanaḥ devā hutāśanaprāṇāḥ prāṇo 'gner madhusūdanaḥ,आकाशप्रभवो वायुर् वायुप्राणो हुताशनः देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर् मधुसूदनः
30,39,HV_30.39,rasād vai śoṇitaṃ bhavati śoṇitān māṃsam ucyate māṃsāt tu medaso janma medaso 'sthi nirucyate,रसाद् वै शोणितं भवति शोणितान् मांसम् उच्यते मांसात् तु मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते
30,40,HV_30.40,asthno majjā samabhavan majjāyāḥ śukrasaṃbhavaḥ śukrād narbhaḥ samabhavad rasamūlena karmaṇā,अस्थ्नो मज्जा समभवन् मज्जायाः शुक्रसंभवः शुक्राद् नर्भः समभवद् रसमूलेन कर्मणा
30,41,HV_30.41,tatrāpāṃ prathamo bhāgaḥ sa saumyo rāśir ucyate garbhoṣmasaṃbhavo jñeyo dvitīyo rāśir ucyate,तत्रापां प्रथमो भागः स सौम्यो राशिर् उच्यते गर्भोष्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिर् उच्यते
30,42,HV_30.42,śukraṃ somātmakaṃ vidyād ārtavaṃ pāvakātmakam bhāvau rasānugāv etau vīryaṃ ca śaśipāvakau,शुक्रं सोमात्मकं विद्याद् आर्तवं पावकात्मकम् भावौ रसानुगाव् एतौ वीर्यं च शशिपावकौ
30,43,HV_30.43,kaphavarge bhavec chukraṃ pittavarge ca śoṇitam kaphasya hṛdayaṃ sthānaṃ nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam,कफवर्गे भवेच् छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम् कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम्
30,44,HV_30.44,dehasya madhye hṛdayaṃ sthānaṃ tu manasaḥ smṛtam nābhikaṇṭhāntarasthas tu tatra devo hutāśanaḥ,देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम् नाभिकण्ठान्तरस्थस् तु तत्र देवो हुताशनः
30,45,HV_30.45,manaḥ prajāpatir jñeyaḥ kaphaḥ somo vibhāvyate pittam agniḥ smṛtas tv evam agnīṣomamayaṃ jagat,मनः प्रजापतिर् ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते पित्तम् अग्निः स्मृतस् त्व् एवम् अग्नीषोममयं जगत्
30,46,HV_30.46,evaṃ pravartite garbhe vartite 'rbudasaṃnibhe vāyuḥ praveśanaṃ cakre saṃgataḥ paramātmanā,एवं प्रवर्तिते गर्भे वर्तिते ऽर्बुदसंनिभे वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना
30,47,HV_30.47,tato 'ṅgāni visṛjati bibharti parivartayan sa pañcadhā śarīrastho bhidyate vardhate punaḥ prāṇāpānau samānaś ca udāno vyāna eva ca,ततो ऽङ्गानि विसृजति बिभर्ति परिवर्तयन् स पञ्चधा शरीरस्थो भिद्यते वर्धते पुनः प्राणापानौ समानश् च उदानो व्यान एव च
30,48,HV_30.48,prāṇo 'sya prathamaṃ sthānaṃ vardhayan parivartate apānaḥ paścimaṃ kāyam udānordhvaṃ śarīriṇaḥ,प्राणो ऽस्य प्रथमं स्थानं वर्धयन् परिवर्तते अपानः पश्चिमं कायम् उदानोर्ध्वं शरीरिणः
30,49,HV_30.49,vyāno vyāyacchate yena samānaḥ saṃnivartate bhūtāvāptis tatas tasya jāyatendriyagocarā,व्यानो व्यायच्छते येन समानः संनिवर्तते भूतावाप्तिस् ततस् तस्य जायतेन्द्रियगोचरा
30,50,HV_30.50,pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam tasyendriyāṇi śiṣṭāni svaṃ svaṃ yogaṃ pracakrire,पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम् तस्येन्द्रियाणि शिष्टानि स्वं स्वं योगं प्रचक्रिरे
30,51,HV_30.51,pārthivaṃ deham āhus tu prāṇātmānaṃ ca mārutam chidrāṇy ākāśayonīni jalasrāvaḥ pravartate,पार्थिवं देहम् आहुस् तु प्राणात्मानं च मारुतम् छिद्राण्य् आकाशयोनीनि जलस्रावः प्रवर्तते
30,52,HV_30.52,jyotiś cakṣuṣi tejaś ca teṣāṃ yantṛ manaḥ smṛtam grāmyāś ca viṣayāś caiva yasya vīryāt pravartitāḥ,ज्योतिश् चक्षुषि तेजश् च तेषां यन्तृ मनः स्मृतम् ग्राम्याश् च विषयाश् चैव यस्य वीर्यात् प्रवर्तिताः
30,53,HV_30.53,ity etān puruṣaḥ sarvān sṛjaṃl lokān sanātanān naidhane 'smin kathaṃ loke naratvaṃ viṣṇur āgataḥ,इत्य् एतान् पुरुषः सर्वान् सृजंल् लोकान् सनातनान् नैधने ऽस्मिन् कथं लोके नरत्वं विष्णुर् आगतः
30,54,HV_30.54,eṣa me saṃśayo brahmann eṣa me vismayo mahān kathaṃ gatir gatimatām āpanno mānuṣīṃ tanum,एष मे संशयो ब्रह्मन्न् एष मे विस्मयो महान् कथं गतिर् गतिमताम् आपन्नो मानुषीं तनुम्
30,55,HV_30.55,śruto me svasya vaṃśasya pūrvajānāṃ ca saṃbhavaḥ śrotum icchāmi viṣṇos tu vṛṣṇīnāṃ ca yathākramam,श्रुतो मे स्वस्य वंशस्य पूर्वजानां च संभवः श्रोतुम् इच्छामि विष्णोस् तु वृष्णीनां च यथाक्रमम्
30,56,HV_30.56,āścaryaṃ paramaṃ viṣṇur devair daityaiś ca kathyate viṣṇor utpattim āścaryaṃ mamācakṣva mahāmune,आश्चर्यं परमं विष्णुर् देवैर् दैत्यैश् च कथ्यते विष्णोर् उत्पत्तिम् आश्चर्यं ममाचक्ष्व महामुने
30,57,HV_30.57,etad āścaryam ākhyānaṃ kathayasva sukhāvaham prakhyātabalavīryasya viṣṇor amitatejasaḥ karmaṇāścaryabhūtasya viṣṇos tattvam ihocyatām,एतद् आश्चर्यम् आख्यानं कथयस्व सुखावहम् प्रख्यातबलवीर्यस्य विष्णोर् अमिततेजसः कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोस् तत्त्वम् इहोच्यताम्
31,1,HV_31.1,vyāpino devadevasya saṃbhavaṃ vaktum arhasi praśnabhāro mahāṃs tāta tvayoktaḥ śārṅgadhanvani yathāśakti tu vakṣyāmi śrūyatāṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ,व्यापिनो देवदेवस्य संभवं वक्तुम् अर्हसि प्रश्नभारो महांस् तात त्वयोक्तः शार्ङ्गधन्वनि यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां वैष्णवं यशः
31,2,HV_31.2,viṣṇoḥ prabhāvaśravaṇe diṣṭyā te matir utthitā hanta viṣṇoḥ samastās tvaṃ śṛṇu divyāḥ pravṛttayaḥ,विष्णोः प्रभावश्रवणे दिष्ट्या ते मतिर् उत्थिता हन्त विष्णोः समस्तास् त्वं शृणु दिव्याः प्रवृत्तयः
31,3,HV_31.3,sahasrāsyaṃ sahasrākṣaṃ sahasracaraṇaṃ ca yam sahasraśirasaṃ devaṃ sahasrakaram avyayam,सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् सहस्रशिरसं देवं सहस्रकरम् अव्ययम्
31,4,HV_31.4,sahasrayugaparyantaṃ sahasraparivatsaram sahasraśatadhā bhūtvā pralayaṃ kārayet tu yaḥ sahasrajihvaṃ bhāsvantaṃ sahasramukuṭaṃ prabhum sahasradaṃ sahasrādiṃ sahasrabhujam avyayam,सहस्रयुगपर्यन्तं सहस्रपरिवत्सरम् सहस्रशतधा भूत्वा प्रलयं कारयेत् तु यः सहस्रजिह्वं भास्वन्तं सहस्रमुकुटं प्रभुम् सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजम् अव्ययम्
31,5,HV_31.5,savanaṃ havanaṃ caiva havyaṃ hotāram eva ca pātrāṇi ca pavitrāṇi vediṃ dīkṣāṃ caruṃ sruvam,सवनं हवनं चैव हव्यं होतारम् एव च पात्राणि च पवित्राणि वेदिं दीक्षां चरुं स्रुवम्
31,6,HV_31.6,sruksomaśūrpam upabhṛt prokṣaṇīṃ dakṣiṇāyanam adhvaryuṃ sāmagaṃ vipraṃ sadasyaṃ sadanaṃ savam,स्रुक्सोमशूर्पम् उपभृत् प्रोक्षणीं दक्षिणायनम् अध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यं सदनं सवम्
31,7,HV_31.7,yūpaṃ samitsruvaṃ darvīṃ camasolūkhalāni ca prāgvaṃśaṃ yajñabhūmiṃ ca hotāraṃ cayanaṃ ca yat,यूपं समित्स्रुवं दर्वीं चमसोलूखलानि च प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं चयनं च यत्
31,8,HV_31.8,hrasvāny atipramāṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca prāyaścittāni cārghyaṃ ca sthaṇḍilāni kuśāṃs tathā,ह्रस्वान्य् अतिप्रमाणानि स्थावराणि चराणि च प्रायश्चित्तानि चार्घ्यं च स्थण्डिलानि कुशांस् तथा
31,9,HV_31.9,mantraṃ yajñavahaṃ vahniṃ bhāgaṃ bhāgavahaṃ ca yat agrebhujaṃ somabhujaṃ hutārciṣam udāyudham āhur vedavido viprā yaṃ yajñaṃ śāśvataṃ vibhum,मन्त्रं यज्ञवहं वह्निं भागं भागवहं च यत् अग्रेभुजं सोमभुजं हुतार्चिषम् उदायुधम् आहुर् वेदविदो विप्रा यं यज्ञं शाश्वतं विभुम्
31,10,HV_31.10,tasya viṣṇoḥ sureśasya śrīvatsāṅkasya dhīmataḥ prādurbhāvasahasrāṇi samatītāny anekaśaḥ sarvayajñamukhaṃ devaṃ sarvayajñapravartinam bhūyaś caiva bhaviṣyantīty evam āha pitāmahaḥ,तस्य विष्णोः सुरेशस्य श्रीवत्साङ्कस्य धीमतः प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्य् अनेकशः सर्वयज्ञमुखं देवं सर्वयज्ञप्रवर्तिनम् भूयश् चैव भविष्यन्तीत्य् एवम् आह पितामहः
31,11,HV_31.11,yat pṛcchasi mahārāja divyāṃ puṇyāṃ kathāṃ śubhām kimarthaṃ bhagavān viṣṇur vasudevakule 'bhavat,यत् पृच्छसि महाराज दिव्यां पुण्यां कथां शुभाम् किमर्थं भगवान् विष्णुर् वसुदेवकुले ऽभवत्
31,12,HV_31.12,sureśo ripusūdanaḥ devalokaṃ samutsṛjya tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu sarvam aśeṣataḥ vāsudevasya māhātmyaṃ caritaṃ ca mahādyuteḥ,सुरेशो रिपुसूदनः देवलोकं समुत्सृज्य तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु सर्वम् अशेषतः वासुदेवस्य माहात्म्यं चरितं च महाद्युतेः
31,13,HV_31.13,hitārthaṃ suramartyānāṃ lokānāṃ prabhavāya ca bahuśaḥ sarvabhūtātmā prādurbhavati kāryataḥ prādurbhāvāṃś ca vakṣyāmi puṇyān devaguṇair yutān,हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति कार्यतः प्रादुर्भावांश् च वक्ष्यामि पुण्यान् देवगुणैर् युतान्
31,14,HV_31.14,chāndasībhir udārābhiḥ śrutibhiḥ samalaṃkṛtān śuciḥ prayatavāg bhūtvā nibodha janamejaya idaṃ purāṇaṃ paramaṃ puṇyaṃ vedaiś ca saṃmitam hanta te kathayiṣyāmi viṣṇor divyāṃ kathāṃ śṛṇu yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata dharmasaṃsthāpanārthāya tadā saṃbhavati prabhuḥ tasya hy ekā mahārāja mūrtir bhavati sattama nityaṃ diviṣṭhā yā rājaṃs tapaś carati duścaram dvitīyā cāsya śayane nidrāyogam upāyayau prajāsaṃhārasargārthaṃ kim adhyātmavicintakam suptvā yugasahasraṃ sa prādurbhavati kāryavān pūrṇe yugasahasre tu devadevo jagatpatiḥ,छान्दसीभिर् उदाराभिः श्रुतिभिः समलंकृतान् शुचिः प्रयतवाग् भूत्वा निबोध जनमेजय इदं पुराणं परमं पुण्यं वेदैश् च संमितम् हन्त ते कथयिष्यामि विष्णोर् दिव्यां कथां शृणु यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर् भवति भारत धर्मसंस्थापनार्थाय तदा संभवति प्रभुः तस्य ह्य् एका महाराज मूर्तिर् भवति सत्तम नित्यं दिविष्ठा या राजंस् तपश् चरति दुश्चरम् द्वितीया चास्य शयने निद्रायोगम् उपाययौ प्रजासंहारसर्गार्थं किम् अध्यात्मविचिन्तकम् सुप्त्वा युगसहस्रं स प्रादुर्भवति कार्यवान् पूर्णे युगसहस्रे तु देवदेवो जगत्पतिः
31,15,HV_31.15,pitāmaho lokapālāś candrādityau hutāśanaḥ brahmā ca kapilaś caiva parameṣṭhī tathaiva ca devāḥ saptarṣayaś caiva tryambakaś ca mahāyaśāḥ,पितामहो लोकपालाश् चन्द्रादित्यौ हुताशनः ब्रह्मा च कपिलश् चैव परमेष्ठी तथैव च देवाः सप्तर्षयश् चैव त्र्यम्बकश् च महायशाः
31,16,HV_31.16,vāyuḥ samudrāḥ śailāś ca tasya dehe samāśritāḥ sanatkumāraś ca mahānubhāvo manur mahātmā bhagavān prajākaraḥ purāṇadevo 'tha purāṇi cakre pradīptavaiśvānaratulyatejāḥ,वायुः समुद्राः शैलाश् च तस्य देहे समाश्रिताः सनत्कुमारश् च महानुभावो मनुर् महात्मा भगवान् प्रजाकरः पुराणदेवो ऽथ पुराणि चक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः
31,17,HV_31.17,yena cārṇavamadhyasthau naṣṭe sthāvarajaṃgame naṣṭe devāsuranare pranaṣṭoragarākṣase,येन चार्णवमध्यस्थौ नष्टे स्थावरजंगमे नष्टे देवासुरनरे प्रनष्टोरगराक्षसे
31,18,HV_31.18,yoddhukāmau sudurdharṣau dānavau madhukaiṭabhau hatau prabhavatā tena tayor dattvāmitaṃ varam,योद्धुकामौ सुदुर्धर्षौ दानवौ मधुकैटभौ हतौ प्रभवता तेन तयोर् दत्त्वामितं वरम्
31,19,HV_31.19,purā kamalanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi puṣkare yatra saṃbhūtā devāḥ sarṣigaṇāḥ purā,पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि पुष्करे यत्र संभूता देवाः सर्षिगणाः पुरा
31,20,HV_31.20,eṣa pauṣkarako nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ purāṇaṃ kathyate yatra vedaśrutisamāhitam,एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः पुराणं कथ्यते यत्र वेदश्रुतिसमाहितम्
31,21,HV_31.21,vārāhas tu śrutisukhaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ,वाराहस् तु श्रुतिसुखः प्रादुर्भावो महात्मनः यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपम् आस्थितः
31,22,HV_31.22,mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ agnijihvo darbhalomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ,महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश् चितीमुखः अग्निजिह्वो दर्भलोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः
31,23,HV_31.23,ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ ājyanāsaḥ sruvas tuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān,अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः आज्यनासः स्रुवस् तुण्डः सामघोषस्वनो महान्
31,24,HV_31.24,dharmasatyamayaḥ śrīmān kramavikramasatkṛtaḥ prāyaścittanakho dhīraḥ paśujānur mahāvṛṣaḥ,धर्मसत्यमयः श्रीमान् क्रमविक्रमसत्कृतः प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर् महावृषः
31,25,HV_31.25,udgātrāntro homaliṅgaḥ phalabījamahauṣadhiḥ vāyvantarātmā mantrasphig vikṛtaḥ somaśoṇitaḥ,उद्गात्रान्त्रो होमलिङ्गः फलबीजमहौषधिः वाय्वन्तरात्मा मन्त्रस्फिग् विकृतः सोमशोणितः
31,26,HV_31.26,vediskandho havirgandho havyakavyātivegavān prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhir ācitaḥ,वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान् प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिर् आचितः
31,27,HV_31.27,dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo mahān upākarmeṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivocchritaḥ,दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान् उपाकर्मेष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्ग इवोच्छ्रितः
31,28,HV_31.28,rasātalatale magnāṃ rasātalatalaṃ gataḥ mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām ekārṇavajale bhraṣṭām ekārṇavagatiḥ prabhuḥ,रसातलतले मग्नां रसातलतलं गतः महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् एकार्णवजले भ्रष्टाम् एकार्णवगतिः प्रभुः
31,29,HV_31.29,pūrvaṃ lokahitārthāya daṃṭrābhyām ujjahāra gām tataḥ svasthānam ānīya pṛthivīṃ pṛthivīśvaraḥ mumoca pūrvaṃ manasā dhārayitvā dharādharān sadyo jagāma nirvāṇaṃ medinī tasya dhāraṇāt cakāra ca namaskāraṃ tasmai devāya vedhase daṃṣṭrayā yaḥ samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā sahasraśīrṣo devādiś cakāra jagatīṃ punaḥ,पूर्वं लोकहितार्थाय दंट्राभ्याम् उज्जहार गाम् ततः स्वस्थानम् आनीय पृथिवीं पृथिवीश्वरः मुमोच पूर्वं मनसा धारयित्वा धराधरान् सद्यो जगाम निर्वाणं मेदिनी तस्य धारणात् चकार च नमस्कारं तस्मै देवाय वेधसे दंष्ट्रया यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया सहस्रशीर्षो देवादिश् चकार जगतीं पुनः
31,30,HV_31.30,evaṃ yajñavarāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā uddhṛtā pṛthivī devī sāgarāmbudharā purā,एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना उद्धृता पृथिवी देवी सागराम्बुधरा पुरा
31,31,HV_31.31,vārāha eṣa kathito nārasiṃham ataḥ śṛṇu yatra bhūtvā mṛgendreṇa hiraṇyakaśipur hataḥ,वाराह एष कथितो नारसिंहम् अतः शृणु यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर् हतः
31,32,HV_31.32,purā kṛtayuge rājan surārir baladarpitaḥ daityānām ādipuruṣaś cakāra tapa uttamam,पुरा कृतयुगे राजन् सुरारिर् बलदर्पितः दैत्यानाम् आदिपुरुषश् चकार तप उत्तमम्
31,33,HV_31.33,daśa varśasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca jalopavāsas tasyāsīt sthānamaunadṛḍhavrataḥ,दश वर्शसहस्राणि शतानि दश पञ्च च जलोपवासस् तस्यासीत् स्थानमौनदृढव्रतः
31,34,HV_31.34,tataḥ śamadamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa cānagha brahmā prītamanās tasya tapasā niyamena ca,ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चानघ ब्रह्मा प्रीतमनास् तस्य तपसा नियमेन च
31,35,HV_31.35,taṃ vai svayaṃbhūr bhagavān svayam āgamya bhūpate vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā,तं वै स्वयंभूर् भगवान् स्वयम् आगम्य भूपते विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता
31,36,HV_31.36,ādityair vasubhiḥ sādhyair marudbhir daivataiḥ saha rudrair viśvasahāyaiś ca yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ,आदित्यैर् वसुभिः साध्यैर् मरुद्भिर् दैवतैः सह रुद्रैर् विश्वसहायैश् च यक्षराक्षसकिंनरैः
31,37,HV_31.37,diśābhir vidiśābhiś ca nadībhiḥ sāgarais tathā nakṣatraiś ca muhūrtaiś ca khecaraiś ca mahāgrahaiḥ,दिशाभिर् विदिशाभिश् च नदीभिः सागरैस् तथा नक्षत्रैश् च मुहूर्तैश् च खेचरैश् च महाग्रहैः
31,38,HV_31.38,devarṣibhis tapovṛddhaiḥ siddhaiḥ saptarṣibhis tathā rājarṣibhiḥ puṇyatamair gandharvair apsarogaṇaiḥ,देवर्षिभिस् तपोवृद्धैः सिद्धैः सप्तर्षिभिस् तथा राजर्षिभिः पुण्यतमैर् गन्धर्वैर् अप्सरोगणैः
31,39,HV_31.39,carācaraguruḥ śrīmān vṛtaḥ sarvaiḥ surais tathā brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityaṃ vacanam abravīt,चराचरगुरुः श्रीमान् वृतः सर्वैः सुरैस् तथा ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनम् अब्रवीत्
31,40,HV_31.40,prīto 'smi tava bhaktasya tapasānena suvrata varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmam āpnuhi,प्रीतो ऽस्मि तव भक्तस्य तपसानेन सुव्रत वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं कामम् आप्नुहि
31,41,HV_31.41,na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣsāḥ na mānuṣāḥ piśācā vā hanyur māṃ devasattama,न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्ष्साः न मानुषाः पिशाचा वा हन्युर् मां देवसत्तम
31,42,HV_31.42,ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ kruddhā lokapitāmaha śapeyus tapasā yuktā varam etaṃ vṛṇomy aham,ऋषयो वा न मां शापैः क्रुद्धा लोकपितामह शपेयुस् तपसा युक्ता वरम् एतं वृणोम्य् अहम्
31,43,HV_31.43,na śastreṇa na cāstreṇa giriṇā pādapena vā na śuṣkeṇa na cārdreṇa syān na cānyena me vadhaḥ,न शस्त्रेण न चास्त्रेण गिरिणा पादपेन वा न शुष्केण न चार्द्रेण स्यान् न चान्येन मे वधः
31,44,HV_31.44,pāṇiprahāreṇaikena sabhṛtyabalavāhanam yo māṃ nāśayituṃ śaktaḥ sa me mṛtyur bhaviṣyati nākāśe vā na bhūmau vā rātrau vā divase 'pi vā nāntar vā na bahir vāpi syād vadho me pitāmaha paśubhir vā mṛgendrair vā pakṣibhir vā sarīsṛpaiḥ bhaveyam aham evārkaḥ somo vāyur hutāśanaḥ salilaṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi diśo daśa,पाणिप्रहारेणैकेन सभृत्यबलवाहनम् यो मां नाशयितुं शक्तः स मे मृत्युर् भविष्यति नाकाशे वा न भूमौ वा रात्रौ वा दिवसे ऽपि वा नान्तर् वा न बहिर् वापि स्याद् वधो मे पितामह पशुभिर् वा मृगेन्द्रैर् वा पक्षिभिर् वा सरीसृपैः भवेयम् अहम् एवार्कः सोमो वायुर् हुताशनः सलिलं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि दिशो दश
31,45,HV_31.45,ahaṃ krodhaś ca kāmaś ca varuṇo vāsavo yamaḥ dhanadaś ca dhanādhyakṣo yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ,अहं क्रोधश् च कामश् च वरुणो वासवो यमः धनदश् च धनाध्यक्षो यक्षः किंपुरुषाधिपः
31,46,HV_31.46,evam uktas tu daityena svayaṃbhur bhagavāṃs tadā uvāca daityarājaṃ taṃ prahasan nṛpasattama na divā na ca rātrau vā na me mṛtyur bhaviṣyati ete divyā varās tāta mayā dattās tavādbhutāḥ sarvān kāmān imāṃs tāta prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ,एवम् उक्तस् तु दैत्येन स्वयंभुर् भगवांस् तदा उवाच दैत्यराजं तं प्रहसन् नृपसत्तम न दिवा न च रात्रौ वा न मे मृत्युर् भविष्यति एते दिव्या वरास् तात मया दत्तास् तवाद्भुताः सर्वान् कामान् इमांस् तात प्राप्स्यसि त्वं न संशयः
31,47,HV_31.47,evam uktvā tu bhagavāñ jagāmākāśam eva ha vairājaṃ brahmasadanaṃ brahmarṣigaṇasevitam,एवम् उक्त्वा तु भगवाञ् जगामाकाशम् एव ह वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्
31,48,HV_31.48,śrutvā devā varaṃ taṃ ca dattaṃ salilayoninā vibhuṃ vijñāpayām āsur devāḥ śakrapurogamāḥ tato devāś ca nāgāś ca gandharvā munayas tathā varapradānaṃ śrutvaiva pitāmaham upasthitāḥ,श्रुत्वा देवा वरं तं च दत्तं सलिलयोनिना विभुं विज्ञापयाम् आसुर् देवाः शक्रपुरोगमाः ततो देवाश् च नागाश् च गन्धर्वा मुनयस् तथा वरप्रदानं श्रुत्वैव पितामहम् उपस्थिताः
31,49,HV_31.49,varadānena bhagavan vadhiṣyati sa no 'suraḥ tat prasīdasva bhagavan vadho 'sya pravicintyatām,वरदानेन भगवन् वधिष्यति स नो ऽसुरः तत् प्रसीदस्व भगवन् वधो ऽस्य प्रविचिन्त्यताम्
31,50,HV_31.50,bhagavān sarvabhūtānāṃ svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ sraṣṭā ca havyakavyānām avyaktaḥ prakṛtir dhruvaḥ,भगवान् सर्वभूतानां स्वयंभूर् आदिकृद् विभुः स्रष्टा च हव्यकव्यानाम् अव्यक्तः प्रकृतिर् ध्रुवः
31,51,HV_31.51,tato lokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ provāca bhagavān vākyaṃ sarvān devagaṇāṃs tadā,ततो लोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः प्रोवाच भगवान् वाक्यं सर्वान् देवगणांस् तदा
31,52,HV_31.52,avaśyaṃ tridaśās tena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam tapaso 'nte 'sya bhagavān vadhaṃ viṣṇuḥ kariṣyati,अवश्यं त्रिदशास् तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् तपसो ऽन्ते ऽस्य भगवान् वधं विष्णुः करिष्यति
31,53,HV_31.53,etac chrutvā surāḥ sarve vākyaṃ paṅkajajanmanaḥ svāni sthānāni divyāni jagmus te vai mudā yutāḥ,एतच् छ्रुत्वा सुराः सर्वे वाक्यं पङ्कजजन्मनः स्वानि स्थानानि दिव्यानि जग्मुस् ते वै मुदा युताः
31,54,HV_31.54,labdhamātre vare cāpi sarvāḥ so 'bādhata prajāḥ hiraṇyakaśipur daityo varadānena darpitaḥ,लब्धमात्रे वरे चापि सर्वाः सो ऽबाधत प्रजाः हिरण्यकशिपुर् दैत्यो वरदानेन दर्पितः
31,55,HV_31.55,āśrameṣu mahābhāgān munīn vai saṃśitavratān satyadharmaratān dāntān purā dharṣitavāṃs tu saḥ,आश्रमेषु महाभागान् मुनीन् वै संशितव्रतान् सत्यधर्मरतान् दान्तान् पुरा धर्षितवांस् तु सः
31,56,HV_31.56,devāṃs tribhuvanasthāṃś ca parājitya mahāsuraḥ trailokyaṃ vaśam ānīya svarge vasati dānavaḥ,देवांस् त्रिभुवनस्थांश् च पराजित्य महासुरः त्रैलोक्यं वशम् आनीय स्वर्गे वसति दानवः
31,57,HV_31.57,yadā varamadonmatto nyavasad dānavo bhuvi yajñiyān akarod daityān ayajñīyāś ca devatāḥ,यदा वरमदोन्मत्तो न्यवसद् दानवो भुवि यज्ञियान् अकरोद् दैत्यान् अयज्ञीयाश् च देवताः
31,58,HV_31.58,ādityāś ca tataḥ sādhyā viśve 'tha vasavas tathā maruto 'psarasaś caiva gandharvā brahmaviddvijāḥ ṛṣināgāḥ suparṇāś ca ye cānye 'py evamādayaḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viṣṇum upatasthur mahābalam,आदित्याश् च ततः साध्या विश्वे ऽथ वसवस् तथा मरुतो ऽप्सरसश् चैव गन्धर्वा ब्रह्मविद्द्विजाः ऋषिनागाः सुपर्णाश् च ये चान्ये ऽप्य् एवमादयः शरण्यं शरणं विष्णुम् उपतस्थुर् महाबलम्
31,59,HV_31.59,devaṃ brahmamayaṃ yajñaṃ brahmadevaṃ sanātanam bhūtabhavyabhaviṣyasya prabhuṃ lokanamaskṛtam nārāyaṇaṃ vibhuḥ devāḥ śaraṇyaṃ śaraṇyaṃ gatāḥ,देवं ब्रह्ममयं यज्ञं ब्रह्मदेवं सनातनम् भूतभव्यभविष्यस्य प्रभुं लोकनमस्कृतम् नारायणं विभुः देवाः शरण्यं शरण्यं गताः
31,60,HV_31.60,trāyasva no 'dya deveśa hiraṇyakaśipor vadhāt tvaṃ hi na paramo devas tvaṃ hi na paramo guruḥ tvaṃ hi naḥ paramo dhātā brahmādīnāṃ surottama,त्रायस्व नो ऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर् वधात् त्वं हि न परमो देवस् त्वं हि न परमो गुरुः त्वं हि नः परमो धाता ब्रह्मादीनां सुरोत्तम
31,61,HV_31.61,utphullāmbujapatrākṣa śatrupakṣabhayāvaha kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇaṃ tvaṃ bhavasva naḥ,उत्फुल्लाम्बुजपत्राक्ष शत्रुपक्षभयावह क्षयाय दितिवंशस्य शरणं त्वं भवस्व नः
31,62,HV_31.62,bhayaṃ tyajadhvam amarā abhayaṃ vo dadāmy aham tathaiva tridivaṃ devāḥ pratipadyata māciram,भयं त्यजध्वम् अमरा अभयं वो ददाम्य् अहम् तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत माचिरम्
31,63,HV_31.63,eṣo 'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam avadhyam amarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmi tam,एषो ऽहं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम् अवध्यम् अमरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्मि तम्
31,64,HV_31.64,evam uktvā sa bhagavān visṛjya tridaśeśvarān hiraṇyakaśipo rājann ājagāma hariḥ sabhām,एवम् उक्त्वा स भगवान् विसृज्य त्रिदशेश्वरान् हिरण्यकशिपो राजन्न् आजगाम हरिः सभाम्
31,65,HV_31.65,sabhāṃ hiraṇyakaśipor jagāma harir īśvaraḥ narasya kṛtvārdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ tathā nārasiṃhena vapuṣā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā,सभां हिरण्यकशिपोर् जगाम हरिर् ईश्वरः नरस्य कृत्वार्धतनुं सिंहस्यार्धतनुं तथा नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना
31,66,HV_31.66,jīmūtaghanasaṃkāśo jīmūtaghananisvanaḥ jīmūtaghanadīptaujā jīmūta iva vegavān,जीमूतघनसंकाशो जीमूतघननिस्वनः जीमूतघनदीप्तौजा जीमूत इव वेगवान्
31,67,HV_31.67,devādir ditijān vīro nṛsiṃhaḥ samupādravat samutpatya nakhais tīkṣṇair vidārya nihato yudhi daityaṃ so 'tibalaṃ dṛptaṃ dṛptaśārdūlavikramam dṛptair daityagaṇair guptaṃ hatavān ekapāṇinā,देवादिर् दितिजान् वीरो नृसिंहः समुपाद्रवत् समुत्पत्य नखैस् तीक्ष्णैर् विदार्य निहतो युधि दैत्यं सो ऽतिबलं दृप्तं दृप्तशार्दूलविक्रमम् दृप्तैर् दैत्यगणैर् गुप्तं हतवान् एकपाणिना
31,68,HV_31.68,nṛsiṃha eṣa kathito bhūyo 'yaṃ vāmano 'paraḥ yatra vāmanam āśritya rūpaṃ daityavināśanam,नृसिंह एष कथितो भूयो ऽयं वामनो ऽपरः यत्र वामनम् आश्रित्य रूपं दैत्यविनाशनम्
31,69,HV_31.69,baler balavato yajñe balinā viṣṇunā purā vikramais tribhir akṣobhyāḥ kṣobhitās te mahāsurāḥ,बलेर् बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा विक्रमैस् त्रिभिर् अक्षोभ्याः क्षोभितास् ते महासुराः
31,70,HV_31.70,vipracittiḥ śibiḥ śaṅkur ayaḥśaṅkus tathaiva ca ayaḥśirā aśvaśirā hayagrīvaś ca vīryavān vegavān ketumān ugraḥ sogravyagro mahāsuraḥ,विप्रचित्तिः शिबिः शङ्कुर् अयःशङ्कुस् तथैव च अयःशिरा अश्वशिरा हयग्रीवश् च वीर्यवान् वेगवान् केतुमान् उग्रः सोग्रव्यग्रो महासुरः
31,71,HV_31.71,puṣkaraḥ puṣkalaś caiva sāśvo 'śvapatir eva ca prahrādo 'śvaśirāḥ kumbhaḥ saṃhrādo gaganapriyaḥ,पुष्करः पुष्कलश् चैव साश्वो ऽश्वपतिर् एव च प्रह्रादो ऽश्वशिराः कुम्भः संह्रादो गगनप्रियः
31,72,HV_31.72,anuhrādo hariharau varāhaḥ saṃharo rujaḥ vepanaś ca mahārathaḥ bṛhatkīrtir mahājihvaḥ śarabhaḥ śalabhaś caiva kupanaḥ kopanaḥ krathaḥ,अनुह्रादो हरिहरौ वराहः संहरो रुजः वेपनश् च महारथः बृहत्कीर्तिर् महाजिह्वः शरभः शलभश् चैव कुपनः कोपनः क्रथः
31,73,HV_31.73,bṛhatkīrtir mahājihvaḥ śaṅkukarṇo mahāsvanaḥ dīrghajihvo 'rkanayano mṛdupādo mṛdupriyaḥ,बृहत्कीर्तिर् महाजिह्वः शङ्कुकर्णो महास्वनः दीर्घजिह्वो ऽर्कनयनो मृदुपादो मृदुप्रियः
31,74,HV_31.74,vāyur gaviṣṭho namuciḥ śambaro vikṣaro mahān candrahantā krodhahantā krodhavardhana eva ca,वायुर् गविष्ठो नमुचिः शम्बरो विक्षरो महान् चन्द्रहन्ता क्रोधहन्ता क्रोधवर्धन एव च
31,75,HV_31.75,kālakaḥ kālakeyaś ca vṛtraḥ krodho virocanaḥ gariṣṭhaś ca variṣṭhaś ca pralambanarakāv ubhau,कालकः कालकेयश् च वृत्रः क्रोधो विरोचनः गरिष्ठश् च वरिष्ठश् च प्रलम्बनरकाव् उभौ
31,76,HV_31.76,indratāpanavātāpī ketumān baladarpitaḥ asilomā pulomā ca bāṣkalaḥ pramado madaḥ,इन्द्रतापनवातापी केतुमान् बलदर्पितः असिलोमा पुलोमा च बाष्कलः प्रमदो मदः
31,77,HV_31.77,khasṛmaḥ kālavadanaḥ karālaḥ keśir eva ca ekākṣaś candrahā rāhuḥ saṃhrādaḥ sṛmaraḥ svanaḥ,खसृमः कालवदनः करालः केशिर् एव च एकाक्षश् चन्द्रहा राहुः संह्रादः सृमरः स्वनः
31,78,HV_31.78,śataghnīcakrahastāś ca tathā parighapāṇayaḥ aśmayantrāyudhopetā bhiṇḍipālāyudhās tathā,शतघ्नीचक्रहस्ताश् च तथा परिघपाणयः अश्मयन्त्रायुधोपेता भिण्डिपालायुधास् तथा
31,79,HV_31.79,śūlolūkhalahastāś ca paraśvadhadharās tathā pāśamudgarahastā vai tathā laguḍapāṇayaḥ,शूलोलूखलहस्ताश् च परश्वधधरास् तथा पाशमुद्गरहस्ता वै तथा लगुडपाणयः
31,80,HV_31.80,mahāśilāpraharaṇāḥ śūlahastāś ca dānavāḥ nānāpraharaṇā ghorā nānāveṣā mahājavāḥ,महाशिलाप्रहरणाः शूलहस्ताश् च दानवाः नानाप्रहरणा घोरा नानावेषा महाजवाः
31,81,HV_31.81,kūrmakukkuṭavaktrāś ca śaśolūkamukhās tathā kharoṣṭravadanāś caiva varāhavadanās tathā,कूर्मकुक्कुटवक्त्राश् च शशोलूकमुखास् तथा खरोष्ट्रवदनाश् चैव वराहवदनास् तथा
31,82,HV_31.82,bhīmā makaravaktrāś ca kroṣṭuvaktrāś ca dānavāḥ ākhudarduravaktrāś ca ghorā vṛkamukhās tathā,भीमा मकरवक्त्राश् च क्रोष्टुवक्त्राश् च दानवाः आखुदर्दुरवक्त्राश् च घोरा वृकमुखास् तथा
31,83,HV_31.83,mārjāraśaśavaktrāś ca mahāvaktrās tathāpare nakrameṣānanāḥ śūrā gojāvimahiṣānanāḥ,मार्जारशशवक्त्राश् च महावक्त्रास् तथापरे नक्रमेषाननाः शूरा गोजाविमहिषाननाः
31,84,HV_31.84,godhāśalyakavaktrāś ca krauñcavaktrās tathāpare garuḍānanāḥ khaḍgamukhā mayūravadanās tathā,गोधाशल्यकवक्त्राश् च क्रौञ्चवक्त्रास् तथापरे गरुडाननाः खड्गमुखा मयूरवदनास् तथा
31,85,HV_31.85,gajendracarmavasanās tathā kṛṣṇājināmbarāḥ cīrasaṃvṛtagātrāś ca tathā valkalavāsasaḥ,गजेन्द्रचर्मवसनास् तथा कृष्णाजिनाम्बराः चीरसंवृतगात्राश् च तथा वल्कलवाससः
31,86,HV_31.86,uṣṇīṣiṇo mukuṭinas tathā kuṇḍalino 'surāḥ kirīṭino lambaśikhāḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ nānāveṣadharā daityā nānāmālyānulepanāḥ,उष्णीषिणो मुकुटिनस् तथा कुण्डलिनो ऽसुराः किरीटिनो लम्बशिखाः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः नानावेषधरा दैत्या नानामाल्यानुलेपनाः
31,87,HV_31.87,svāny āyudhāni saṃgṛhya pradīptānīva tejasā kramamāṇaṃ hṛṣīkeśam upāvartanta sarvaśaḥ,स्वान्य् आयुधानि संगृह्य प्रदीप्तानीव तेजसा क्रममाणं हृषीकेशम् उपावर्तन्त सर्वशः
31,88,HV_31.88,pramathya sarvāndaiteyān pādahastatalais tataḥ rūpaṃ kṛtvā mahābhīṃaṃ jahārāśu sa medinīm,प्रमथ्य सर्वान्दैतेयान् पादहस्ततलैस् ततः रूपं कृत्वा महाभींअं जहाराशु स मेदिनीम्
31,89,HV_31.89,tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare nabhaḥ prakramamāṇasya nābhyāṃ kila samāsthitau,तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे नभः प्रक्रममाणस्य नाभ्यां किल समास्थितौ
31,90,HV_31.90,paramākramamāṇasya jānubhyāṃ tau vyavasthitau viṣṇor amitavīryasya vadanty evaṃ dvijātayaḥ,परमाक्रममाणस्य जानुभ्यां तौ व्यवस्थितौ विष्णोर् अमितवीर्यस्य वदन्त्य् एवं द्विजातयः
31,91,HV_31.91,hṛtvā sa medinīṃ kṛtsnāṃ hatvā cāsurapuṃgavān dadau śakrāya vasudhāṃ viṣṇur balavatāṃ varaḥ,हृत्वा स मेदिनीं कृत्स्नां हत्वा चासुरपुंगवान् ददौ शक्राय वसुधां विष्णुर् बलवतां वरः
31,92,HV_31.92,eṣa te vāmano nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ vedavidbhir dvijair etat kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ,एष ते वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः वेदविद्भिर् द्विजैर् एतत् कथ्यते वैष्णवं यशः
31,93,HV_31.93,bhūyo bhūtātmano viṣṇoḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ dattātreya iti khyātaḥ kṣamayā parayā yutaḥ,भूयो भूतात्मनो विष्णोः प्रादुर्भावो महात्मनः दत्तात्रेय इति ख्यातः क्षमया परया युतः
31,94,HV_31.94,tena naṣṭeṣu deveṣu prakriyāsu makheṣu ca cāturvarṇye ca saṃkīrṇe dharme śithilatāṃ gate,तेन नष्टेषु देवेषु प्रक्रियासु मखेषु च चातुर्वर्ण्ये च संकीर्णे धर्मे शिथिलतां गते
31,95,HV_31.95,abhivardhati cādharme satye naṣṭe 'nṛte sthite prajāsu śīryamāṇāsu dharme cākulatāṃ gate,अभिवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टे ऽनृते स्थिते प्रजासु शीर्यमाणासु धर्मे चाकुलतां गते
31,96,HV_31.96,sayajñāḥ sakriyā vedāḥ pratyānītā hi tena vai cāturvarṇyam asaṃkīrṇaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā,सयज्ञाः सक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै चातुर्वर्ण्यम् असंकीर्णं कृतं तेन महात्मना
31,97,HV_31.97,tena hehayarājasya kārtavīryasya dhīmataḥ varadena varo datto dattātreyeṇa dhīmatā,तेन हेहयराजस्य कार्तवीर्यस्य धीमतः वरदेन वरो दत्तो दत्तात्रेयेण धीमता
31,98,HV_31.98,etad bāhudvayaṃ yat te tat te mama kṛte nṛpa śatāni daśa bāhūnāṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ,एतद् बाहुद्वयं यत् ते तत् ते मम कृते नृप शतानि दश बाहूनां भविष्यति न संशयः
31,99,HV_31.99,pālayiṣyasi kṛtsnāṃ ca vasudhāṃ vasudheśvara durnirīkṣyo 'rivṛndānāṃ yuddhasthaś ca bhaviṣyasi,पालयिष्यसि कृत्स्नां च वसुधां वसुधेश्वर दुर्निरीक्ष्यो ऽरिवृन्दानां युद्धस्थश् च भविष्यसि
31,100,HV_31.100,eṣa te vaiṣṇavaḥ śrīmān prādurbhāvo 'dbhutaḥ śubhaḥ kathito vai mahārāja yathāśrutam ariṃdama bhūyaś ca jāmadagnyo 'yaṃ prādurbhāvo mahātmanaḥ,एष ते वैष्णवः श्रीमान् प्रादुर्भावो ऽद्भुतः शुभः कथितो वै महाराज यथाश्रुतम् अरिंदम भूयश् च जामदग्न्यो ऽयं प्रादुर्भावो महात्मनः
31,101,HV_31.101,yatra bāhusahasreṇa vismitaṃ durjayaṃ raṇe rāmo 'rjunam anīkasthaṃ jaghāna nṛpatiṃ prabhuḥ,यत्र बाहुसहस्रेण विस्मितं दुर्जयं रणे रामो ऽर्जुनम् अनीकस्थं जघान नृपतिं प्रभुः
31,102,HV_31.102,rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ pātayitvārjunaṃ bhuvi dharṣayitvā yathākāmaṃ krośamānaṃ ca meghavat,रथस्थं पार्थिवं रामः पातयित्वार्जुनं भुवि धर्षयित्वा यथाकामं क्रोशमानं च मेघवत्
31,103,HV_31.103,kṛtsnaṃ bāhusahasraṃ ca ciccheda bhṛgunandanaḥ paraśvadhena dīptena jñātibhiḥ sahitasya vai,कृत्स्नं बाहुसहस्रं च चिच्छेद भृगुनन्दनः परश्वधेन दीप्तेन ज्ञातिभिः सहितस्य वै
31,104,HV_31.104,kīrṇā kṣatriyakoṭībhir merumandarabhūṣaṇā triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā,कीर्णा क्षत्रियकोटीभिर् मेरुमन्दरभूषणा त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता
31,105,HV_31.105,kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva bhārgavaḥ sumahātapāḥ sarvapāpavināśāya vājimedhena ceṣṭavān,कृत्वा निःक्षत्रियां चैव भार्गवः सुमहातपाः सर्वपापविनाशाय वाजिमेधेन चेष्टवान्
31,106,HV_31.106,tasmin yajñe mahādāne dakṣiṇāṃ bhṛgunandanaḥ mārīcāya dadau prītaḥ kaśyapāya vasuṃdharām,तस्मिन् यज्ञे महादाने दक्षिणां भृगुनन्दनः मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुंधराम्
31,107,HV_31.107,vāruṇāṃs turagāñ śubhrān rathaṃ ca rathināṃ varaḥ hiraṇyam akṣayaṃ dhenūr gajendrāṃś ca mahāmatiḥ dadau tasmin mahāyajñe vājimedhe mahāyaśāḥ,वारुणांस् तुरगाञ् शुभ्रान् रथं च रथिनां वरः हिरण्यम् अक्षयं धेनूर् गजेन्द्रांश् च महामतिः ददौ तस्मिन् महायज्ञे वाजिमेधे महायशाः
31,108,HV_31.108,adyāpi ca hitārthāya lokānāṃ bhṛgunandanaḥ caramāṇas tapo dīptaṃ jāmadagnyaḥ punaḥ punaḥ tiṣṭhate devavac chrīmān mahendre parvatottame,अद्यापि च हितार्थाय लोकानां भृगुनन्दनः चरमाणस् तपो दीप्तं जामदग्न्यः पुनः पुनः तिष्ठते देववच् छ्रीमान् महेन्द्रे पर्वतोत्तमे
31,109,HV_31.109,kṛṣṇājinottarīyaṃ ca jaṭāmakuṭamaṇḍalī eṣa viṣṇoḥ sureśasya śāśvatasyāvyayasya ca jāmadagnya iti khyātaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ,कृष्णाजिनोत्तरीयं च जटामकुटमण्डली एष विष्णोः सुरेशस्य शाश्वतस्याव्ययस्य च जामदग्न्य इति ख्यातः प्रादुर्भावो महात्मनः
31,110,HV_31.110,caturviṃśe yuge cāpi viśvāmitrapuraḥsaraḥ jajñe daśarathasyātha putraḥ padmāyatekṣaṇaḥ,चतुर्विंशे युगे चापि विश्वामित्रपुरःसरः जज्ञे दशरथस्याथ पुत्रः पद्मायतेक्षणः
31,111,HV_31.111,kṛtvātmānaṃ mahābāhuś caturdhā prabhur īśvaraḥ loke rāma iti khyātas tejasā bhāskaropamaḥ,कृत्वात्मानं महाबाहुश् चतुर्धा प्रभुर् ईश्वरः लोके राम इति ख्यातस् तेजसा भास्करोपमः
31,112,HV_31.112,prasādanārthaṃ lokasya rakṣasāṃ nigrahāya ca dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ jajñe tatra mahāyaśāḥ tam apy āhur manuṣyendraṃ sarvabhūtapates tanum,प्रसादनार्थं लोकस्य रक्षसां निग्रहाय च धर्मस्य च विवृद्ध्यर्थं जज्ञे तत्र महायशाः तम् अप्य् आहुर् मनुष्येन्द्रं सर्वभूतपतेस् तनुम्
31,113,HV_31.113,tasmai dattāni cāstrāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ durdharāṇi surair api,तस्मै दत्तानि चास्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता वधार्थं देवशत्रूणां दुर्धराणि सुरैर् अपि
31,114,HV_31.114,yajñavighnakarau yena munīnāṃ bhāvitātmanām mārīcaś ca subāhuś ca balena balināṃ varau nihatau ca nirāśau ca kṛtau tena mahātmanā,यज्ञविघ्नकरौ येन मुनीनां भावितात्मनाम् मारीचश् च सुबाहुश् च बलेन बलिनां वरौ निहतौ च निराशौ च कृतौ तेन महात्मना
31,115,HV_31.115,vartamāne makhe yena janakasya mahātmanaḥ bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ krīḍatā līlayā purā,वर्तमाने मखे येन जनकस्य महात्मनः भग्नं माहेश्वरं चापं क्रीडता लीलया पुरा
31,116,HV_31.116,yaḥ samāḥ sarvadharmajñaś caturdaśa vane 'vasat lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sarvabhūtahite rataḥ,यः समाः सर्वधर्मज्ञश् चतुर्दश वने ऽवसत् लक्ष्मणानुचरो रामः सर्वभूतहिते रतः
31,117,HV_31.117,rūpiṇī yasya pārśvasthā sīteti prathitā janaiḥ pūrvocitatvādyā lakṣmīr bhartāram anugacchati,रूपिणी यस्य पार्श्वस्था सीतेति प्रथिता जनैः पूर्वोचितत्वाद्या लक्ष्मीर् भर्तारम् अनुगच्छति
31,118,HV_31.118,caturdaśa vane taptvā tapo varṣāṇi rāghavaḥ janasthāne vasan kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ,चतुर्दश वने तप्त्वा तपो वर्षाणि राघवः जनस्थाने वसन् कार्यं त्रिदशानां चकार सः
31,119,HV_31.119,sītāyāḥ padam anvicchan nijaghāna mahāmanāḥ virādhaṃ ca kabandhaṃ ca rākṣasau bhīmavikramau jaghāna puruṣavyāghrau gandharvau śāpavikṣatau,सीतायाः पदम् अन्विच्छन् निजघान महामनाः विराधं च कबन्धं च राक्षसौ भीमविक्रमौ जघान पुरुषव्याघ्रौ गन्धर्वौ शापविक्षतौ
31,120,HV_31.120,hutāśanārkāṃśutaḍitprakāśaiḥ prataptajāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ surendravajrāśanitulyasāraiḥ śaraiḥ śarīreṣu viyojitau balāt,हुताशनार्कांशुतडित्प्रकाशैः प्रतप्तजाम्बूनदचित्रपुङ्खैः सुरेन्द्रवज्राशनितुल्यसारैः शरैः शरीरेषु वियोजितौ बलात्
31,121,HV_31.121,sugrīvasya kṛte yena vānarendro mahābalaḥ vālī vinihataḥ saṃkhye sugrīvaś cābhiṣecitaḥ,सुग्रीवस्य कृते येन वानरेन्द्रो महाबलः वाली विनिहतः संख्ये सुग्रीवश् चाभिषेचितः
31,122,HV_31.122,devāsuragaṇānāṃ hi yakṣarākṣasapakṣiṇām yatrāvadhyaṃ rākṣasendraṃ rāvaṇaṃ yudhi durjayam,देवासुरगणानां हि यक्षराक्षसपक्षिणाम् यत्रावध्यं राक्षसेन्द्रं रावणं युधि दुर्जयम्
31,123,HV_31.123,guptaṃ rākṣasakoṭībhir nīlāñjanacayopamam trailokyarāvaṇaṃ krūraṃ rākṣasaṃ rākṣaseśvaram,गुप्तं राक्षसकोटीभिर् नीलाञ्जनचयोपमम् त्रैलोक्यरावणं क्रूरं राक्षसं राक्षसेश्वरम्
31,124,HV_31.124,durjaraṃ durdharaṃ dṛptaṃ śārdūlasamavikramam durnirīkṣyaṃ suragaṇair varadānena darpitam,दुर्जरं दुर्धरं दृप्तं शार्दूलसमविक्रमम् दुर्निरीक्ष्यं सुरगणैर् वरदानेन दर्पितम्
31,125,HV_31.125,jaghāna sacivaiḥ sārdhaṃ sasainyaṃ rāvaṇaṃ yudhi mahābhraghanasaṃkāśaṃ mahākāyaṃ mahābalam,जघान सचिवैः सार्धं ससैन्यं रावणं युधि महाभ्रघनसंकाशं महाकायं महाबलम्
31,126,HV_31.126,tam āgaskāriṇaṃ krūraṃ paulastyaṃ puruṣarṣabhaḥ sabhrātṛputrasacivaṃ sasainyaṃ krūraniścayam rāvaṇaṃ nijaghānāśu rāmo bhūtapatiḥ purā,तम् आगस्कारिणं क्रूरं पौलस्त्यं पुरुषर्षभः सभ्रातृपुत्रसचिवं ससैन्यं क्रूरनिश्चयम् रावणं निजघानाशु रामो भूतपतिः पुरा
31,127,HV_31.127,madhoś ca tanayo dṛpto lavaṇo nāma dānavaḥ hato madhuvane bhīmo varadatto mahāsuraḥ samare yuddhaśauṇḍena tathānye cāpi rākṣasāḥ,मधोश् च तनयो दृप्तो लवणो नाम दानवः हतो मधुवने भीमो वरदत्तो महासुरः समरे युद्धशौण्डेन तथान्ये चापि राक्षसाः
31,128,HV_31.128,etāni kṛtvā karmāṇi rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ daśāśvamedhāñ jārūthyān ājahāra nirargalān,एतानि कृत्वा कर्माणि रामो धर्मभृतां वरः दशाश्वमेधाञ् जारूथ्यान् आजहार निरर्गलान्
31,129,HV_31.129,nāśrūyantāśubhā vāco nākulaṃ māruto vavau na vittaharaṇaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati,नाश्रूयन्ताशुभा वाचो नाकुलं मारुतो ववौ न वित्तहरणं चासीद् रामे राज्यं प्रशासति
31,130,HV_31.130,paryadevan na vidhavā nānarthaś cābhavat tadā sarvam āsīj jagaddāntaṃ rāme rājyaṃ praśāsati,पर्यदेवन् न विधवा नानर्थश् चाभवत् तदा सर्वम् आसीज् जगद्दान्तं रामे राज्यं प्रशासति
31,131,HV_31.131,na prāṇināṃ bhayaṃ cāsīj jalānalavighātajam na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate,न प्राणिनां भयं चासीज् जलानलविघातजम् न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते
31,132,HV_31.132,brahma paryaccarat kṣatraṃ viśaḥ kṣatram anuvratāḥ śūdrāś caiva hi varṇāṃs trīñ śuśrūṣanty anahaṃkṛtāḥ,ब्रह्म पर्यच्चरत् क्षत्रं विशः क्षत्रम् अनुव्रताः शूद्राश् चैव हि वर्णांस् त्रीञ् शुश्रूषन्त्य् अनहंकृताः
31,133,HV_31.133,nāryo nātyacaran bhartṝn bhāryāṃ nātyacarat patiḥ sarvam āsīj jagaddāntaṃ nirdasyur abhavan mahī rāma eko 'bhavad bhartā rāmaḥ pālayitābhavat,नार्यो नात्यचरन् भर्तॄन् भार्यां नात्यचरत् पतिः सर्वम् आसीज् जगद्दान्तं निर्दस्युर् अभवन् मही राम एको ऽभवद् भर्ता रामः पालयिताभवत्
31,134,HV_31.134,āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ arogāḥ prāṇinaś cāsan rāme rājyaṃ praśāsati,आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः अरोगाः प्राणिनश् चासन् रामे राज्यं प्रशासति
31,135,HV_31.135,devatānām ṛṣīṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca sarvaśaḥ pṛthivyāṃ sahavāso 'bhūd rāme rājyaṃ praśāsati,देवतानाम् ऋषीणां च मनुष्याणां च सर्वशः पृथिव्यां सहवासो ऽभूद् रामे राज्यं प्रशासति
31,136,HV_31.136,rāmo rāmo rāma iti prajānām abhavat kathāḥ rāmārāmaṃ jagadbhūtaṃ rāme rājyaṃ praśāsati gāthā apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ rāme nibaddhās tattvārthā māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ,रामो रामो राम इति प्रजानाम् अभवत् कथाः रामारामं जगद्भूतं रामे राज्यं प्रशासति गाथा अप्य् अत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः रामे निबद्धास् तत्त्वार्था माहात्म्यं तस्य धीमतः
31,137,HV_31.137,śyāmo yuvā lohitākṣo dīptāsyo mitabhāṣitā ājānabāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ,श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मितभाषिता आजानबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः
31,138,HV_31.138,daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca ayodhyādhipatir bhūtvā rāmo rājyam akārayat,दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च अयोध्याधिपतिर् भूत्वा रामो राज्यम् अकारयत्
31,139,HV_31.139,ṛksāmayajuṣāṃ ghoṣo jyāghoṣaś ca mahātmanaḥ avyucchinno 'bhavad rāṣṭre dīyatāṃ bhujyatām iti,ऋक्सामयजुषां घोषो ज्याघोषश् च महात्मनः अव्युच्छिन्नो ऽभवद् राष्ट्रे दीयतां भुज्यताम् इति
31,140,HV_31.140,sattvavān guṇasaṃpanno dīpyamānaḥ svatejasā ati sūryaṃ ca candraṃ ca rāmo dāśarathir babhau,सत्त्ववान् गुणसंपन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा अति सूर्यं च चन्द्रं च रामो दाशरथिर् बभौ
31,141,HV_31.141,īje kratuśataiḥ puṇyaiḥ samāptavaradākṣiṇaiḥ hitvāyodhyāṃ divaṃ yāto rāghavo 'saumahābalaḥ,ईजे क्रतुशतैः पुण्यैः समाप्तवरदाक्षिणैः हित्वायोध्यां दिवं यातो राघवो ऽसौमहाबलः
31,142,HV_31.142,evam eṣa mahābāhūr ikṣvākukulanandanaḥ rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā divam ācakrame prabhuḥ,एवम् एष महाबाहूर् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः रावणं सगणं हत्वा दिवम् आचक्रमे प्रभुः
31,143,HV_31.143,aparaḥ keśavasyāyaṃ prādurbhāvo mahātmanaḥ vikhyāto māthure kalpe sarvalokahitāya vai,अपरः केशवस्यायं प्रादुर्भावो महात्मनः विख्यातो माथुरे कल्पे सर्वलोकहिताय वै
31,144,HV_31.144,yatra sālvaṃ ca kaṃsaṃ ca maindaṃ dvividam eva ca ariṣṭaṃ vṛṣabhaṃ keśiṃ pūtanāṃ daityadārikām,यत्र साल्वं च कंसं च मैन्दं द्विविदम् एव च अरिष्टं वृषभं केशिं पूतनां दैत्यदारिकाम्
31,145,HV_31.145,nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ cāṇūraṃ muṣṭikaṃ tathā daityān mānuṣadehasthān sūdayām āsa vīryavān,नागं कुवलयापीडं चाणूरं मुष्टिकं तथा दैत्यान् मानुषदेहस्थान् सूदयाम् आस वीर्यवान्
31,146,HV_31.146,chinnaṃ bāhusahasraṃ ca bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ narakaś ca hataḥ saṃkhye yavanaś ca mahābalaḥ,छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणः नरकश् च हतः संख्ये यवनश् च महाबलः
31,147,HV_31.147,hṛtāni ca mahīpānāṃ sarvaratnāni tejasā durācārāś ca nihatāḥ pārthivā ye mahītale,हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा दुराचाराश् च निहताः पार्थिवा ये महीतले
31,148,HV_31.148,navame dvāpare viṣṇur aṣṭāviṃśe purābhavat vedavyāsas tadā jajñe jātūkarṇyapuraḥsaraḥ eko vedaś caturdhā tu kṛtas tena mahātmanā janito bhārato vaṃśaḥ satyavatyāḥ sutena ca ete lokahitārthāya prādurbhāvā mahātmanaḥ atītāḥ kathitā rājan kathyante cāpy anāgatāḥ kalkī viṣṇuyaśā nāma bhūyaś cotpatsyate prabhuḥ,नवमे द्वापरे विष्णुर् अष्टाविंशे पुराभवत् वेदव्यासस् तदा जज्ञे जातूकर्ण्यपुरःसरः एको वेदश् चतुर्धा तु कृतस् तेन महात्मना जनितो भारतो वंशः सत्यवत्याः सुतेन च एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः अतीताः कथिता राजन् कथ्यन्ते चाप्य् अनागताः कल्की विष्णुयशा नाम भूयश् चोत्पत्स्यते प्रभुः
31,149,HV_31.149,... saṃbhalagrāmako dvijaḥ sarvalokahitārthāya ... daśamo bhāvyasaṃpanno yājñavalkyapuraḥsaraḥ kṣapayitvā ca tān sarvān bhāvinārthena coditān gaṅgāyamunayor madhye niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ tataḥ kāle vyatīte tu sāmātye sahasainike nṛpeṣv atha pranaṣteṣu tadā tv apragrahāḥ prajāḥ kṣaṇena nirvṛte caiva hatvā cānyonyam āhave parasparahṛtasvāś ca nirākrandāḥ suduḥkhitāḥ evaṃ kaṣṭam anuprāptāḥ kalisaṃdhyāṃśake tadā prajāḥ kṣayaṃ prayāsyanti sārdhaṃ kaliyugena ha kṣīṇe kaliyuge tasmiṃs tataḥ kṛtayugaṃ punaḥ prapatsyate yathānyāyaṃ svabhāvād eva nānyathā anukarṣan sa vai senāṃ hastyaśvarathasaṃkulām pragṛhītāyudhair viprair vṛtaḥ śatasahasraśaḥ niḥśeṣāñ śuddharājāṃs tāṃs tadā sa tu kariṣyati pāṣaṇḍān mlecchajātīṃś ca dasyūṃś caiva sahasraśaḥ nātyarthaṃ dhārmikā ye ca ye ca dharmadviṣaḥ kvacit udīcyā madhyadeśasthāḥ pārvatīyās tathaiva ca prācyān pratīcyāṃś ca tathā vindhyapṛṣṭhaparānugān tathaiva dākṣiṇātyāṃś ca draviḍān siṃhalaiḥ saha gāndhārān pāradāṃś caiva pahlavān yavanāñ śakān tukhārān barbarāṃś caiva śvānikān daradān khaśān lambakāṃś ca maruṃdhāṃś ca kirātāṃś caiva sa prabhuḥ pravṛttacakro balavān dasyūn āmantako balī adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ pṛthivīṃ vicariṣyati mānuṣaḥ sa tu saṃjajñe devasyāgrasya dhīmataḥ pūrvajanmani viṣṇuḥ sa pramatir nāma vīryavān gātreṇa vai candramasaḥ pūrṇe kaliyuge 'bhavat ity etā vāsudevasya daśa saṃbhūtayaḥ smṛtāḥ taṃ taṃ kālaṃ ca kāryaṃ ca taṃ tathoddeśakāriṇam aṃśena triṣu lokeṣu tāṃs tān yonīn viśaty api pañcaviṃśotthitaḥ kalkī pañcāśaccharadāṃ samāḥ vinighnan sarvabhūtāni mānuṣāṃś caiva sarvaśaḥ kṛtvā bījāvaśeṣāṃ tu mahīṃ krūreṇa karmaṇā saṃyodhayitvā ca khalān prāyas tān apy adhārmikān tad eṣa vai tadā kalkī caritārthaḥ sasainikaḥ prajānāṃ sādhayitvā ca saṃsiddhārthaḥ punaḥ svayam vṛthānyonyaṃ prakupitān saṃhariṣyati mohitān purāṇi hatvā grāmāṃś ca tadā duṣpragrahāḥ prajāḥ pranaṣṭaśrutidharmāś ca naṣṭavarṇāśramās tathā hvasvā alpāyuṣaś caiva bhaviṣyanti kalau yuge saritparvatasevinyaḥ patramūlaphalāśanāḥ cīrapatrājinadharā gahvaraṃ ghoram āśritāḥ alpāyuṣo naṣṭavārtā bahubādhāḥ suduḥkhitāḥ ete cānye ca bahavo divyā devaguṇair yutāḥ prādurbhāvāḥ purāṇeṣu gīyante brahmavādibhiḥ,... संभलग्रामको द्विजः सर्वलोकहितार्थाय ... दशमो भाव्यसंपन्नो याज्ञवल्क्यपुरःसरः क्षपयित्वा च तान् सर्वान् भाविनार्थेन चोदितान् गङ्गायमुनयोर् मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः ततः काले व्यतीते तु सामात्ये सहसैनिके नृपेष्व् अथ प्रनष्तेषु तदा त्व् अप्रग्रहाः प्रजाः क्षणेन निर्वृते चैव हत्वा चान्योन्यम् आहवे परस्परहृतस्वाश् च निराक्रन्दाः सुदुःखिताः एवं कष्टम् अनुप्राप्ताः कलिसंध्यांशके तदा प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्धं कलियुगेन ह क्षीणे कलियुगे तस्मिंस् ततः कृतयुगं पुनः प्रपत्स्यते यथान्यायं स्वभावाद् एव नान्यथा अनुकर्षन् स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम् प्रगृहीतायुधैर् विप्रैर् वृतः शतसहस्रशः निःशेषाञ् शुद्धराजांस् तांस् तदा स तु करिष्यति पाषण्डान् म्लेच्छजातींश् च दस्यूंश् चैव सहस्रशः नात्यर्थं धार्मिका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित् उदीच्या मध्यदेशस्थाः पार्वतीयास् तथैव च प्राच्यान् प्रतीच्यांश् च तथा विन्ध्यपृष्ठपरानुगान् तथैव दाक्षिणात्यांश् च द्रविडान् सिंहलैः सह गान्धारान् पारदांश् चैव पह्लवान् यवनाञ् शकान् तुखारान् बर्बरांश् चैव श्वानिकान् दरदान् खशान् लम्बकांश् च मरुंधांश् च किरातांश् चैव स प्रभुः प्रवृत्तचक्रो बलवान् दस्यून् आमन्तको बली अधृष्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति मानुषः स तु संजज्ञे देवस्याग्रस्य धीमतः पूर्वजन्मनि विष्णुः स प्रमतिर् नाम वीर्यवान् गात्रेण वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे ऽभवत् इत्य् एता वासुदेवस्य दश संभूतयः स्मृताः तं तं कालं च कार्यं च तं तथोद्देशकारिणम् अंशेन त्रिषु लोकेषु तांस् तान् योनीन् विशत्य् अपि पञ्चविंशोत्थितः कल्की पञ्चाशच्छरदां समाः विनिघ्नन् सर्वभूतानि मानुषांश् चैव सर्वशः कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रूरेण कर्मणा संयोधयित्वा च खलान् प्रायस् तान् अप्य् अधार्मिकान् तद् एष वै तदा कल्की चरितार्थः ससैनिकः प्रजानां साधयित्वा च संसिद्धार्थः पुनः स्वयम् वृथान्योन्यं प्रकुपितान् संहरिष्यति मोहितान् पुराणि हत्वा ग्रामांश् च तदा दुष्प्रग्रहाः प्रजाः प्रनष्टश्रुतिधर्माश् च नष्टवर्णाश्रमास् तथा ह्वस्वा अल्पायुषश् चैव भविष्यन्ति कलौ युगे सरित्पर्वतसेविन्यः पत्रमूलफलाशनाः चीरपत्राजिनधरा गह्वरं घोरम् आश्रिताः अल्पायुषो नष्टवार्ता बहुबाधाः सुदुःखिताः एते चान्ये च बहवो दिव्या देवगुणैर् युताः प्रादुर्भावाः पुराणेषु गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः
31,150,HV_31.150,yatra devā vimuhyanti prādurbhāvānukīrtane purāṇaṃ vartate yatra vedaśrutisamāhitam,यत्र देवा विमुह्यन्ति प्रादुर्भावानुकीर्तने पुराणं वर्तते यत्र वेदश्रुतिसमाहितम्
31,151,HV_31.151,etaduddeśamātreṇa prādurbhāvānukīrtanam kīrtitaṃ kīrtanīyasya sarvalokaguroḥ prabhoḥ,एतदुद्देशमात्रेण प्रादुर्भावानुकीर्तनम् कीर्तितं कीर्तनीयस्य सर्वलोकगुरोः प्रभोः
31,152,HV_31.152,prīyante pitaras tasya prādurbhāvānukīrtanāt viṣṇor amitavīryasya yaḥ śṛṇoti kṛtāñjaliḥ,प्रीयन्ते पितरस् तस्य प्रादुर्भावानुकीर्तनात् विष्णोर् अमितवीर्यस्य यः शृणोति कृताञ्जलिः
31,153,HV_31.153,sarvapāpavinirmukto dhanaputrapaśūṃl labhet nāśubhaṃ vidyate tasya putravān dyutimān bhavet etās tu yogeśvarayogamāyāḥ śrutvā naro mucyati sarvapāpaiḥ ṛddhiṃ samṛddhiṃ vipulāṃś ca bhogān prāpnoti śīghraṃ bhagavatprasādāt,सर्वपापविनिर्मुक्तो धनपुत्रपशूंल् लभेत् नाशुभं विद्यते तस्य पुत्रवान् द्युतिमान् भवेत् एतास् तु योगेश्वरयोगमायाः श्रुत्वा नरो मुच्यति सर्वपापैः ऋद्धिं समृद्धिं विपुलांश् च भोगान् प्राप्नोति शीघ्रं भगवत्प्रसादात्
32,1,HV_32.1,viśvatvaṃ śṛṇu me viṣṇor haritvaṃ ca kṛte yuge vaikuṇṭhatvaṃ ca deveṣu kṛṣṇatvaṃ mānuṣeṣu ca,विश्वत्वं शृणु मे विष्णोर् हरित्वं च कृते युगे वैकुण्ठत्वं च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च
32,2,HV_32.2,īśvarasya hi tasyemāṃ karmaṇāṃ gahanāṃ gatim saṃpratyatītāṃ bhāvyāṃ ca śṛṇu rājan yathātatham,ईश्वरस्य हि तस्येमां कर्मणां गहनां गतिम् संप्रत्यतीतां भाव्यां च शृणु राजन् यथातथम्
32,3,HV_32.3,avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavān prabhuḥ nārāyaṇo hy anantātmā prabhavo 'vyaya eva ca,अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान् प्रभुः नारायणो ह्य् अनन्तात्मा प्रभवो ऽव्यय एव च
32,4,HV_32.4,eṣa nārāyaṇo bhūtvā harir āsīt sanātanaḥ brahmā śakraś ca somaś ca dharmaḥ śukro bṛhaspatiḥ,एष नारायणो भूत्वा हरिर् आसीत् सनातनः ब्रह्मा शक्रश् च सोमश् च धर्मः शुक्रो बृहस्पतिः
32,5,HV_32.5,aditer api putratvam etya yādavanandanaḥ eṣa viṣṇur iti khyāta indrād avarajo 'bhavat,अदितेर् अपि पुत्रत्वम् एत्य यादवनन्दनः एष विष्णुर् इति ख्यात इन्द्राद् अवरजो ऽभवत्
32,6,HV_32.6,prasādajaṃ hy asya vibhor adityāṃ putrajanma tat vadhārthaṃ suraśatrūṇāṃ daityadānavarakṣasām,प्रसादजं ह्य् अस्य विभोर् अदित्यां पुत्रजन्म तत् वधार्थं सुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम्
32,7,HV_32.7,pradhānātmā purā hy eṣa brahmāṇam asṛjat prabhuḥ so 'sṛjat pūrvapuruṣaḥ purākalpe prajāpatīn,प्रधानात्मा पुरा ह्य् एष ब्रह्माणम् असृजत् प्रभुः सो ऽसृजत् पूर्वपुरुषः पुराकल्पे प्रजापतीन्
32,8,HV_32.8,te tanvānās tanūs tatra brahmavaṃśān anuttamān tebhyo 'bhavan mahātmabhyo bahudhā brahma śāśvatam,ते तन्वानास् तनूस् तत्र ब्रह्मवंशान् अनुत्तमान् तेभ्यो ऽभवन् महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम्
32,9,HV_32.9,etad āścaryabhūtasya viṣṇoḥ karmānukīrtanam kīrtitaṃ kīrtanīyasya kīrtyamānaṃ nibodha me,एतद् आश्चर्यभूतस्य विष्णोः कर्मानुकीर्तनम् कीर्तितं कीर्तनीयस्य कीर्त्यमानं निबोध मे
32,10,HV_32.10,vṛtte vṛtravadhe tāta vartamāne kṛte yuge āsīt trailokyavikhyātaḥ saṃgrāmas tārakāmayaḥ,वृत्ते वृत्रवधे तात वर्तमाने कृते युगे आसीत् त्रैलोक्यविख्यातः संग्रामस् तारकामयः
32,11,HV_32.11,tatra sma dānavā ghorāḥ sarve saṃgrāmadarpitāḥ ghnanti devān sagandharvān sayakṣoragacāraṇān,तत्र स्म दानवा घोराः सर्वे संग्रामदर्पिताः घ्नन्ति देवान् सगन्धर्वान् सयक्षोरगचारणान्
32,12,HV_32.12,te vadhyamānā vimukhāḥ kṣīṇapraharaṇā raṇe trātāraṃ manasā jagmur devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum,ते वध्यमाना विमुखाः क्षीणप्रहरणा रणे त्रातारं मनसा जग्मुर् देवं नारायणं प्रभुम्
32,13,HV_32.13,etasminn antare meghā nirvāṇāṅgāravarcasaḥ sārkacandragrahagaṇaṃ chādayanto nabhastalam,एतस्मिन्न् अन्तरे मेघा निर्वाणाङ्गारवर्चसः सार्कचन्द्रग्रहगणं छादयन्तो नभस्तलम्
32,14,HV_32.14,cañcadvidyudgaṇāviddhā ghorā nihrādakāriṇaḥ anyonyavegābhihatāḥ pravavuḥ sapta mārutāḥ,चञ्चद्विद्युद्गणाविद्धा घोरा निह्रादकारिणः अन्योन्यवेगाभिहताः प्रववुः सप्त मारुताः
32,15,HV_32.15,dīptatoyāśanīpātair vajravegānalānilaiḥ rarāsa ghorair utpātair dahyamānam ivāmbaram,दीप्ततोयाशनीपातैर् वज्रवेगानलानिलैः ररास घोरैर् उत्पातैर् दह्यमानम् इवाम्बरम्
32,16,HV_32.16,petur ulkāsahasrāṇi petur ākāśagāny api nyubjāni ca vimānāni prapatanty utpatanti ca,पेतुर् उल्कासहस्राणि पेतुर् आकाशगान्य् अपि न्युब्जानि च विमानानि प्रपतन्त्य् उत्पतन्ति च
32,17,HV_32.17,caturyugāntaparyāye lokānāṃ yadbhayaṃ bhavet arūpavanti rūpāṇi tasminn utpātalakṣaṇe,चतुर्युगान्तपर्याये लोकानां यद्भयं भवेत् अरूपवन्ति रूपाणि तस्मिन्न् उत्पातलक्षणे
32,18,HV_32.18,tamasā niṣprabhaṃ sarvaṃ na prājñāyata kiṃcana timiraughaparikṣiptā na rejuś ca diṣo daśa,तमसा निष्प्रभं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन तिमिरौघपरिक्षिप्ता न रेजुश् च दिषो दश
32,19,HV_32.19,viveśa rūpiṇī kālī kālameghāvaguṇṭhitā dyaur na bhāty abhibhūtārkā ghoreṇa tamasā vṛtā,विवेश रूपिणी काली कालमेघावगुण्ठिता द्यौर् न भात्य् अभिभूतार्का घोरेण तमसा वृता
32,20,HV_32.20,tān ghanaughān satimirān dorbhyāṃ vikṣipya sa prabhuḥ vapuḥ saṃdarśayām āsa divyaṃ kṛṣṇavapur hariḥ,तान् घनौघान् सतिमिरान् दोर्भ्यां विक्षिप्य स प्रभुः वपुः संदर्शयाम् आस दिव्यं कृष्णवपुर् हरिः
32,21,HV_32.21,balāhakāñjananibhaṃ balāhakatanūruham tejasā vapuṣā caiva kṛṣṇaṃ kṛṣṇam ivācalam,बलाहकाञ्जननिभं बलाहकतनूरुहम् तेजसा वपुषा चैव कृष्णं कृष्णम् इवाचलम्
32,22,HV_32.22,dīptapītāmbaradharaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam dhūmāndhakāravapuṣaṃ yugāntāgnim ivotthitam,दीप्तपीताम्बरधरं तप्तकाञ्चनभूषणम् धूमान्धकारवपुषं युगान्ताग्निम् इवोत्थितम्
32,23,HV_32.23,caturdviguṇapīnāṃsāṃ kirīṭacchannamūrdhajam cāmīkarakarāsaktam āyudhair upaśobhitam,चतुर्द्विगुणपीनांसां किरीटच्छन्नमूर्धजम् चामीकरकरासक्तम् आयुधैर् उपशोभितम्
32,24,HV_32.24,candrārkakiraṇopetaṃ girikūṭam ivocchritam nandakānanditakaraṃ śarāśīviṣadhāriṇam,चन्द्रार्ककिरणोपेतं गिरिकूटम् इवोच्छ्रितम् नन्दकानन्दितकरं शराशीविषधारिणम्
32,25,HV_32.25,śakticitraṃ halodagraṃ śaṅkhacakragadādharam viṣṇuśailaṃ kṣamāmūlaṃ śrīvṛkṣaṃ śārṅgaśṛṅgiṇam,शक्तिचित्रं हलोदग्रं शङ्खचक्रगदाधरम् विष्णुशैलं क्षमामूलं श्रीवृक्षं शार्ङ्गशृङ्गिणम्
32,26,HV_32.26,haryaśvarathasaṃyukte suparṇadhvajaśobhite candrārkacakraracite mandarākṣadhṛtāntare,हर्यश्वरथसंयुक्ते सुपर्णध्वजशोभिते चन्द्रार्कचक्ररचिते मन्दराक्षधृतान्तरे
32,27,HV_32.27,anantaraśmisaṃyukte durdarśe merukūbare tārakācitrakusume grahanakṣatravandhure,अनन्तरश्मिसंयुक्ते दुर्दर्शे मेरुकूबरे तारकाचित्रकुसुमे ग्रहनक्षत्रवन्धुरे
32,28,HV_32.28,bhayeṣv abhayadaṃ vyomni devā daityaparājitāḥ dadṛśus te sthitaṃ devaṃ divyalokamaye rathe,भयेष्व् अभयदं व्योम्नि देवा दैत्यपराजिताः ददृशुस् ते स्थितं देवं दिव्यलोकमये रथे
32,29,HV_32.29,te kṛtāñjalayaḥ sarve devāḥ śakrapurogamāḥ jayaśabdaṃ puraskṛtya śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatāḥ,ते कृताञ्जलयः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः जयशब्दं पुरस्कृत्य शरण्यं शरणं गताः
32,30,HV_32.30,tuṣṭuvuś ca jagannāthaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim jaya deva jagannātha jaya deva janārdana jaya deva prabho viṣṇo jaya śaṅkhagadādhara namas tubhyaṃ hṛṣīkeśa namo deva janārdana ādideva jagannātha bhūtabhāvanabhāvana namas tubhyaṃ prabho viṣṇo bhūtādipataye namaḥ nama ādyāya bījāya puruṣāya namo namaḥ namo 'stu te jagannātha namo bhūyo mahātmane kiṃ vānena jagannātha namaskāreṇa keśava rakṣa naḥ sakalān devān daityapāśavipāśitān sa teṣāṃ tāṃ giraṃ śrutvā viṣṇur dayitadaivataḥ manaś cakre vināśāya dānavānāṃ mahāmṛdhe,तुष्टुवुश् च जगन्नाथं देवं नारायणं हरिम् जय देव जगन्नाथ जय देव जनार्दन जय देव प्रभो विष्णो जय शङ्खगदाधर नमस् तुभ्यं हृषीकेश नमो देव जनार्दन आदिदेव जगन्नाथ भूतभावनभावन नमस् तुभ्यं प्रभो विष्णो भूतादिपतये नमः नम आद्याय बीजाय पुरुषाय नमो नमः नमो ऽस्तु ते जगन्नाथ नमो भूयो महात्मने किं वानेन जगन्नाथ नमस्कारेण केशव रक्ष नः सकलान् देवान् दैत्यपाशविपाशितान् स तेषां तां गिरं श्रुत्वा विष्णुर् दयितदैवतः मनश् चक्रे विनाशाय दानवानां महामृधे
32,31,HV_32.31,ākāśe tu sthito viṣṇur uttamaṃ vapur āsthitaḥ uvāca devatāḥ sarvāḥ sapratijñam idaṃ vacaḥ,आकाशे तु स्थितो विष्णुर् उत्तमं वपुर् आस्थितः उवाच देवताः सर्वाः सप्रतिज्ञम् इदं वचः
32,32,HV_32.32,śāntiṃ vrajata bhadraṃ vo mā bhaiṣṭa marutāṃ gaṇāḥ jitā me dānavāḥ sarve trailokyaṃ pratigṛhyatām,शान्तिं व्रजत भद्रं वो मा भैष्ट मरुतां गणाः जिता मे दानवाः सर्वे त्रैलोक्यं प्रतिगृह्यताम्
32,33,HV_32.33,te tasya satyasaṃdhasya viṣṇor vākyena toṣitāḥ devāḥ prītiṃ parāṃ jagmuḥ prāpyevāmṛtam uttamam,ते तस्य सत्यसंधस्य विष्णोर् वाक्येन तोषिताः देवाः प्रीतिं परां जग्मुः प्राप्येवामृतम् उत्तमम्
32,34,HV_32.34,tatas tamaḥ saṃhriyate vineśuś ca balāhakāḥ pravavuś ca śivā vātāḥ prasannāś ca diśo daśa,ततस् तमः संह्रियते विनेशुश् च बलाहकाः प्रववुश् च शिवा वाताः प्रसन्नाश् च दिशो दश
32,35,HV_32.35,suprabhāṇi ca jyotiṃṣi candraṃ cakruḥ pradakṣiṇam dīptimanti ca tejāṃsi cakrur arkaṃ pradakṣiṇam,सुप्रभाणि च ज्योतिंषि चन्द्रं चक्रुः प्रदक्षिणम् दीप्तिमन्ति च तेजांसि चक्रुर् अर्कं प्रदक्षिणम्
32,36,HV_32.36,na vigrahaṃ grahāś cakruḥ praseduś cāpi sindhavaḥ virajaskā babhur mārgā nākamārgādayas trayaḥ,न विग्रहं ग्रहाश् चक्रुः प्रसेदुश् चापि सिन्धवः विरजस्का बभुर् मार्गा नाकमार्गादयस् त्रयः
32,37,HV_32.37,yathārtham ūhuḥ sarito nāpi cukṣubhire 'rṇavāḥ āsañ śubhānīndriyāṇi narāṇām antarātmasu,यथार्थम् ऊहुः सरितो नापि चुक्षुभिरे ऽर्णवाः आसञ् शुभानीन्द्रियाणि नराणाम् अन्तरात्मसु
32,38,HV_32.38,maharṣayo vītaśokā vedānuccair adhīyire yajñeṣu ca haviḥ svādu śivam āpa ca pāvakaḥ,महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैर् अधीयिरे यज्ञेषु च हविः स्वादु शिवम् आप च पावकः
32,39,HV_32.39,pravṛttadharmāḥ saṃvṛttā lokā muditamānasāḥ sarve lokā mudānvitāḥ babhūvur adhikāś caiva prītyā paramayā yuktā devadevasya bhūpateḥ viṣṇor dattapratijñasya śrutvārinidhane giram,प्रवृत्तधर्माः संवृत्ता लोका मुदितमानसाः सर्वे लोका मुदान्विताः बभूवुर् अधिकाश् चैव प्रीत्या परमया युक्ता देवदेवस्य भूपतेः विष्णोर् दत्तप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधने गिरम्
33,1,HV_33.1,nihanmi dānavāndṛptān yuṣmākaṃ vigrahaiḥ saha giraṃ te dānavān ugrān menire nihatān yudhi tato bhayaṃ viṣṇumayaṃ śrutvā daiteyadānavāḥ udyogaṃ vipulaṃ cakrur yuddhāya yudhi durjayāḥ,निहन्मि दानवान्दृप्तान् युष्माकं विग्रहैः सह गिरं ते दानवान् उग्रान् मेनिरे निहतान् युधि ततो भयं विष्णुमयं श्रुत्वा दैतेयदानवाः उद्योगं विपुलं चक्रुर् युद्धाय युधि दुर्जयाः
33,2,HV_33.2,mayas tu kāñcanamayaṃ trinalvāntaram avyayam catuścakraṃ suvapuṣaṃ sukalpitamahāyudham,मयस् तु काञ्चनमयं त्रिनल्वान्तरम् अव्ययम् चतुश्चक्रं सुवपुषं सुकल्पितमहायुधम्
33,3,HV_33.3,kiṃkiṇījālanirghoṣaṃ dvīpicarmapariṣkṛtam racitaṃ ratnajālaiś ca hemajālaiś ca śobhitam,किंकिणीजालनिर्घोषं द्वीपिचर्मपरिष्कृतम् रचितं रत्नजालैश् च हेमजालैश् च शोभितम्
33,4,HV_33.4,īhāmṛgagaṇākīrṇaṃ pakṣibhiś ca virājitam divyāstratūṇīradharaṃ payodharanināditam,ईहामृगगणाकीर्णं पक्षिभिश् च विराजितम् दिव्यास्त्रतूणीरधरं पयोधरनिनादितम्
33,5,HV_33.5,svakṣaṃ rathavarodāraṃ sūpastham agamopamam gadāparighasaṃpūrṇaṃ mūrtimantam ivārṇavam,स्वक्षं रथवरोदारं सूपस्थम् अगमोपमम् गदापरिघसंपूर्णं मूर्तिमन्तम् इवार्णवम्
33,6,HV_33.6,hemakeyūravalayaṃ svarṇakuṇḍalakūbaram sapatākadhvajodagraṃ sādityam iva mandaram,हेमकेयूरवलयं स्वर्णकुण्डलकूबरम् सपताकध्वजोदग्रं सादित्यम् इव मन्दरम्
33,7,HV_33.7,gajendrāmbhodavapuṣaṃ kvacit kesaravarcasam yuktam ṛkṣasahasreṇa sahasrāmbudanāditam,गजेन्द्राम्भोदवपुषं क्वचित् केसरवर्चसम् युक्तम् ऋक्षसहस्रेण सहस्राम्बुदनादितम्
33,8,HV_33.8,dīptam ākāśagaṃ divyaṃ rathaṃ pararathārujam atiṣṭhat samarākāṅkṣī meruṃ dīpta ivāṃśumān,दीप्तम् आकाशगं दिव्यं रथं पररथारुजम् अतिष्ठत् समराकाङ्क्षी मेरुं दीप्त इवांशुमान्
33,9,HV_33.9,tāras tu kroṣavistāram āyasaṃ vāhayan ratham śailotkarimasaṃkāśaṃ nīlāñjanacayopamam,तारस् तु क्रोषविस्तारम् आयसं वाहयन् रथम् शैलोत्करिमसंकाशं नीलाञ्जनचयोपमम्
33,10,HV_33.10,kālalohāṣṭacaraṇaṃ loheṣāyugakūbaram timirodgārikiraṇaṃ garjantam iva toyadam,काललोहाष्टचरणं लोहेषायुगकूबरम् तिमिरोद्गारिकिरणं गर्जन्तम् इव तोयदम्
33,11,HV_33.11,lohajālena mahatā sagavākṣeṇa daṃśitam āyasaiḥ parighaiḥ pūrṇaṃ kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ,लोहजालेन महता सगवाक्षेण दंशितम् आयसैः परिघैः पूर्णं क्षेपणीयैश् च मुद्गरैः
33,12,HV_33.12,prāsaiḥ pāśaiś ca vitatair avasaktaiś ca mudgaraiḥ śobhitaṃ trāsanīyaiś ca tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ,प्रासैः पाशैश् च विततैर् अवसक्तैश् च मुद्गरैः शोभितं त्रासनीयैश् च तोमरैः सपरश्वधैः
33,13,HV_33.13,udyataṃ dviṣatāṃ hetor dvitīyam iva mandaram yuktaṃ kharasahasreṇa so 'dhyārohad rathottamam,उद्यतं द्विषतां हेतोर् द्वितीयम् इव मन्दरम् युक्तं खरसहस्रेण सो ऽध्यारोहद् रथोत्तमम्
33,14,HV_33.14,virocanas tu saṃkruddho gadāpāṇir avasthitaḥ pramukhe tasya sainyasya dīptaśṛṅga ivācalaḥ,विरोचनस् तु संक्रुद्धो गदापाणिर् अवस्थितः प्रमुखे तस्य सैन्यस्य दीप्तशृङ्ग इवाचलः
33,15,HV_33.15,yuktaṃ hayasahasreṇa hayagrīvas tu dānavaḥ syandanaṃ vāhayām āsa sapatnānīkamardanam,युक्तं हयसहस्रेण हयग्रीवस् तु दानवः स्यन्दनं वाहयाम् आस सपत्नानीकमर्दनम्
33,16,HV_33.16,vyāyataṃ bahusahasraṃ dhanur visphārayan mahat varāhaḥ pramukhe tasthau sāvaroha ivācalaḥ,व्यायतं बहुसहस्रं धनुर् विस्फारयन् महत् वराहः प्रमुखे तस्थौ सावरोह इवाचलः
33,17,HV_33.17,kṣaras tu vikṣaran darpān netrābhyāṃ roṣajaṃ jalam sphuraddantauṣṭhavadanaḥ saṃgrāmaṃ so 'bhyakāṅkṣata,क्षरस् तु विक्षरन् दर्पान् नेत्राभ्यां रोषजं जलम् स्फुरद्दन्तौष्ठवदनः संग्रामं सो ऽभ्यकाङ्क्षत
33,18,HV_33.18,tvaṣṭā tv aṣṭādaśahayaṃ yānam āsthāya dānavaḥ vyūhito dānavair vyūhaiḥ paricakrāma vīryavān,त्वष्टा त्व् अष्टादशहयं यानम् आस्थाय दानवः व्यूहितो दानवैर् व्यूहैः परिचक्राम वीर्यवान्
33,19,HV_33.19,vipracittisutaḥ śvetaḥ śvetakuṇḍalabhūṣaṇaḥ śvetaśailapratīkāśo yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ,विप्रचित्तिसुतः श्वेतः श्वेतकुण्डलभूषणः श्वेतशैलप्रतीकाशो युद्धायाभिमुखः स्थितः
33,20,HV_33.20,ariṣṭo baliputras tu variṣṭho 'driśilāyudhaḥ yuddhāyātiṣṭhad āyasto dharādhara ivāparaḥ,अरिष्टो बलिपुत्रस् तु वरिष्ठो ऽद्रिशिलायुधः युद्धायातिष्ठद् आयस्तो धराधर इवापरः
33,21,HV_33.21,kiśoras tv atisaṃharṣāt kiśora iva coditaḥ abhavad daityasainyasya madhye ravir ivoditaḥ,किशोरस् त्व् अतिसंहर्षात् किशोर इव चोदितः अभवद् दैत्यसैन्यस्य मध्ये रविर् इवोदितः
33,22,HV_33.22,lambas tu lambameghābhaḥ pralambāmbarabhūṣaṇaḥ daityavyūhagato bhāti sanīhāra ivāṃśumān,लम्बस् तु लम्बमेघाभः प्रलम्बाम्बरभूषणः दैत्यव्यूहगतो भाति सनीहार इवांशुमान्
33,23,HV_33.23,svarbhānurāsyayodhī tu daśanauṣṭhekṣaṇāyudhaḥ pramukhe devasenāya rarāja girisaṃnibhaḥ hasaṃs tiṣṭhati daityānāṃ pramukhe sumukho grahaḥ,स्वर्भानुरास्ययोधी तु दशनौष्ठेक्षणायुधः प्रमुखे देवसेनाय रराज गिरिसंनिभः हसंस् तिष्ठति दैत्यानां प्रमुखे सुमुखो ग्रहः
33,24,HV_33.24,anye hayagatā bhānti nāgaskandhagatāḥ pare siṃhavyāghragatāś cānye varāharkṣagatāḥ pare,अन्ये हयगता भान्ति नागस्कन्धगताः परे सिंहव्याघ्रगताश् चान्ये वराहर्क्षगताः परे
33,25,HV_33.25,kecit kharoṣṭrayātāraḥ kecit toyadavāhanāḥ nānāpakṣigatāḥ kecit kecit pavanavāhanāḥ,केचित् खरोष्ट्रयातारः केचित् तोयदवाहनाः नानापक्षिगताः केचित् केचित् पवनवाहनाः
33,26,HV_33.26,pattinas tv apare daityā bhīṣaṇā vikṛtānanāḥ ekapādā dvipādāś ca nanṛtur yuddhakaṅkṣiṇaḥ,पत्तिनस् त्व् अपरे दैत्या भीषणा विकृताननाः एकपादा द्विपादाश् च ननृतुर् युद्धकङ्क्षिणः
33,27,HV_33.27,prakṣveḍamānā bahavaḥ sphoṭayantaś ca dānavāḥ dṛptaśārdūlanirghoṣā nedur dānavapuṃgavāḥ,प्रक्ष्वेडमाना बहवः स्फोटयन्तश् च दानवाः दृप्तशार्दूलनिर्घोषा नेदुर् दानवपुंगवाः
33,28,HV_33.28,te gadāparighair ugrair dhanur vyāyāmaśālinaḥ bāhubhiḥ parighākārais tarjayanti sma dānavāḥ,ते गदापरिघैर् उग्रैर् धनुर् व्यायामशालिनः बाहुभिः परिघाकारैस् तर्जयन्ति स्म दानवाः
33,29,HV_33.29,prāsaiḥ pāśaiś ca khaḍgaiś ca tomarāṅkuśapaṭṭisaiḥ cikrīḍus te śataghnībhiḥ śitadhāraiś ca mudgaraiḥ,प्रासैः पाशैश् च खड्गैश् च तोमराङ्कुशपट्टिसैः चिक्रीडुस् ते शतघ्नीभिः शितधारैश् च मुद्गरैः
33,30,HV_33.30,gaṇḍaśailaiś ca śailaiś ca parighaiś cottamāyudhaiḥ cakraiś ca daityapravarāś cakrur ānanditaṃ balam,गण्डशैलैश् च शैलैश् च परिघैश् चोत्तमायुधैः चक्रैश् च दैत्यप्रवराश् चक्रुर् आनन्दितं बलम्
33,31,HV_33.31,kāṅkṣanto vijayaṃ yuddhe dānavā yuddhadurmadāḥ evaṃ tad dānavaṃ sainyaṃ sarvaṃ yuddhamadotkaṭam devān abhimukhaṃ tasthau meghānīkam ivoddhatam,काङ्क्षन्तो विजयं युद्धे दानवा युद्धदुर्मदाः एवं तद् दानवं सैन्यं सर्वं युद्धमदोत्कटम् देवान् अभिमुखं तस्थौ मेघानीकम् इवोद्धतम्
33,32,HV_33.32,tadadbhutaṃ daityasahasragāḍhaṃ vāyvagnitoyāmbudaśailakalpam balaṃ raṇaughābhyudayābhyudīrṇaṃ yuyutsayonmattam ivābabhāse,तदद्भुतं दैत्यसहस्रगाढं वाय्वग्नितोयाम्बुदशैलकल्पम् बलं रणौघाभ्युदयाभ्युदीर्णं युयुत्सयोन्मत्तम् इवाबभासे
34,1,HV_34.1,śrutas te daityasainyasya vistaras tāta vigrahe surāṇāṃ sarvasainyasya vistaraṃ vaiṣṇavaṃ śṛṇu,श्रुतस् ते दैत्यसैन्यस्य विस्तरस् तात विग्रहे सुराणां सर्वसैन्यस्य विस्तरं वैष्णवं शृणु
34,2,HV_34.2,ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahābalau sabalāḥ sānugāś caiva saṃnahyanta yathākramam,आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ सबलाः सानुगाश् चैव संनह्यन्त यथाक्रमम्
34,3,HV_34.3,puruhūtas tu purato lokapālaḥ sahasradṛk grāmaṇīḥ sarvadevānām āruroha suradvipam,पुरुहूतस् तु पुरतो लोकपालः सहस्रदृक् ग्रामणीः सर्वदेवानाम् आरुरोह सुरद्विपम्
34,4,HV_34.4,savye cāsya rathaḥ pārśve pakṣipravaravegavān sucārucakracaraṇo hemavajrapariṣkṛtaḥ,सव्ये चास्य रथः पार्श्वे पक्षिप्रवरवेगवान् सुचारुचक्रचरणो हेमवज्रपरिष्कृतः
34,5,HV_34.5,devagandharvayakṣaughair anuyātaḥ sahasraśaḥ dīptimadbhiḥ sadasyaiś ca brahmarṣibhir abhiṣṭutaḥ,देवगन्धर्वयक्षौघैर् अनुयातः सहस्रशः दीप्तिमद्भिः सदस्यैश् च ब्रह्मर्षिभिर् अभिष्टुतः
34,6,HV_34.6,vajravisphūrjitoddhūtair vidyudindrāyudhārpitaiḥ gupto balāhakagaṇaiḥ parvatair iva kāmagaiḥ,वज्रविस्फूर्जितोद्धूतैर् विद्युदिन्द्रायुधार्पितैः गुप्तो बलाहकगणैः पर्वतैर् इव कामगैः
34,7,HV_34.7,yam ārūḍhaḥ sa bhagavān paryeti maghavān gajam havir dhāneṣu gāyanti viprā makhamukhe sthitāḥ,यम् आरूढः स भगवान् पर्येति मघवान् गजम् हविर् धानेषु गायन्ति विप्रा मखमुखे स्थिताः
34,8,HV_34.8,svarge śakrānuyāteṣu devatūryānunādiṣu indraṃ samupanṛtyanti śataśo hy apsarogaṇāḥ,स्वर्गे शक्रानुयातेषु देवतूर्यानुनादिषु इन्द्रं समुपनृत्यन्ति शतशो ह्य् अप्सरोगणाः
34,9,HV_34.9,ketunā vaṃśarājena bhrājamāno yathā raviḥ yukto hayasahasreṇa manomārutaraṃhasā,केतुना वंशराजेन भ्राजमानो यथा रविः युक्तो हयसहस्रेण मनोमारुतरंहसा
34,10,HV_34.10,sa syandanavaro bhāti yukto mātalinā tadā kṛtsnaḥ parivṛto merur bhāskarasyeva tejasā,स स्यन्दनवरो भाति युक्तो मातलिना तदा कृत्स्नः परिवृतो मेरुर् भास्करस्येव तेजसा
34,11,HV_34.11,yamas tu daṇḍam udyamya kālayuktaṃ ca mudgaram tasthau suragaṇānīke daityān nādena bhīṣayan,यमस् तु दण्डम् उद्यम्य कालयुक्तं च मुद्गरम् तस्थौ सुरगणानीके दैत्यान् नादेन भीषयन्
34,12,HV_34.12,caturbhiḥ sāgarair gupto lelihadbhiś ca pannagaiḥ śaṅkhamuktāṅgadadharo bibhrat toyamayaṃ vapuḥ,चतुर्भिः सागरैर् गुप्तो लेलिहद्भिश् च पन्नगैः शङ्खमुक्ताङ्गदधरो बिभ्रत् तोयमयं वपुः
34,13,HV_34.13,śaṅkhamuktāmalatanuḥ śītībhūto 'yam ambupaḥ kālapāśān samāvidhya hayaiḥ śaśikaropamaiḥ vāyvīritajalodgāraiḥ kurvaṃl līlāḥ sahasraśaḥ,शङ्खमुक्तामलतनुः शीतीभूतो ऽयम् अम्बुपः कालपाशान् समाविध्य हयैः शशिकरोपमैः वाय्वीरितजलोद्गारैः कुर्वंल् लीलाः सहस्रशः
34,14,HV_34.14,pāṇḍuroddhūtavasanaḥ pravālarucirāṅgadaḥ maṇiśyāmottamavapur hārabhārārpitodaraḥ,पाण्डुरोद्धूतवसनः प्रवालरुचिराङ्गदः मणिश्यामोत्तमवपुर् हारभारार्पितोदरः
34,15,HV_34.15,varuṇaḥ pāśabhṛnmadhye devānīkasya tasthivān varuṇaḥ pāśahastaḥ san devānīke vyatiṣṭhata yuddhavelām abhilaṣan bhinnavela ivārṇavaḥ,वरुणः पाशभृन्मध्ये देवानीकस्य तस्थिवान् वरुणः पाशहस्तः सन् देवानीके व्यतिष्ठत युद्धवेलाम् अभिलषन् भिन्नवेल इवार्णवः
34,16,HV_34.16,yakṣarākṣasasainyena guhyakānāṃ gaṇair api maṇiśyāmottamavapuḥ kubero naravāhanaḥ yuktaś ca śaṅkhapadmābhyāṃ nidhīnām adhipaḥ prabhuḥ rājarājeśvaraḥ śrīmān gadāpāṇir adṛśyata,यक्षराक्षससैन्येन गुह्यकानां गणैर् अपि मणिश्यामोत्तमवपुः कुबेरो नरवाहनः युक्तश् च शङ्खपद्माभ्यां निधीनाम् अधिपः प्रभुः राजराजेश्वरः श्रीमान् गदापाणिर् अदृश्यत
34,17,HV_34.17,vimānayodhī dhanado vimāne puṣpake sthitaḥ sa rājarājaḥ śuśubhe yuddhārthī naravāhanaḥ prekṣamāṇaḥ śivasakhaḥ sākṣād iva śivaḥ svayam,विमानयोधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः स राजराजः शुशुभे युद्धार्थी नरवाहनः प्रेक्षमाणः शिवसखः साक्षाद् इव शिवः स्वयम्
34,18,HV_34.18,kṣaumavāsāḥ śivaḥ sākṣāc chivarūpaḥ svayaṃ svayam pūrvaṃ pakṣaṃ sahasrākṣaḥ pitṛrājas tu dakṣiṇam varuṇaḥ paścimaṃ pakṣam uttaraṃ naravāhanaḥ,क्षौमवासाः शिवः साक्षाच् छिवरूपः स्वयं स्वयम् पूर्वं पक्षं सहस्राक्षः पितृराजस् तु दक्षिणम् वरुणः पश्चिमं पक्षम् उत्तरं नरवाहनः
34,19,HV_34.19,caturṣu yuktāś catvāro lokapālā balotkaṭāḥ svāṃ svāṃ diśaṃ rarakṣus te tasya devabalasya ha,चतुर्षु युक्ताश् चत्वारो लोकपाला बलोत्कटाः स्वां स्वां दिशं ररक्षुस् ते तस्य देवबलस्य ह
34,20,HV_34.20,sūryaḥ saptāśvayuktena rathenāmbaragāminā śriyā jājvalyamānena dīpyamānaiś ca raśmibhiḥ,सूर्यः सप्ताश्वयुक्तेन रथेनाम्बरगामिना श्रिया जाज्वल्यमानेन दीप्यमानैश् च रश्मिभिः
34,21,HV_34.21,udayāstagacakreṇa meruparyantagāminā tridivadvāracitreṇa tapatā lokam avyayam,उदयास्तगचक्रेण मेरुपर्यन्तगामिना त्रिदिवद्वारचित्रेण तपता लोकम् अव्ययम्
34,22,HV_34.22,sahasraraśmiyuktena bhrājamānena tejasā cacāra madhye devānāṃ dvādaśātmā dineśvaraḥ,सहस्ररश्मियुक्तेन भ्राजमानेन तेजसा चचार मध्ये देवानां द्वादशात्मा दिनेश्वरः
34,23,HV_34.23,somaḥ śvetahayo bhāti syandane śītaraśmivān himatoyaprapūrṇābhir bhābhir āplāvayañ jagat,सोमः श्वेतहयो भाति स्यन्दने शीतरश्मिवान् हिमतोयप्रपूर्णाभिर् भाभिर् आप्लावयञ् जगत्
34,24,HV_34.24,tam ṛkṣayogānugataṃ śiśirāṃśuṃ dvijeśvaram śaśacchāyāṅkitatanuṃ naiśasya tamasaḥ kṣayam,तम् ऋक्षयोगानुगतं शिशिरांशुं द्विजेश्वरम् शशच्छायाङ्किततनुं नैशस्य तमसः क्षयम्
34,25,HV_34.25,jyotiṣām īraṇaṃ vyomni rasānāṃ rasanaṃ prabhum oṣadhīnāṃ paritrāṇaṃ nidhānam amṛtasya ca,ज्योतिषाम् ईरणं व्योम्नि रसानां रसनं प्रभुम् ओषधीनां परित्राणं निधानम् अमृतस्य च
34,26,HV_34.26,jagataḥ prathamaṃ bhāgaṃ saumyaṃ śaityamayaṃ rasam dadṛśur dānavāḥ somaṃ himapraharaṇaṃ sthitam,जगतः प्रथमं भागं सौम्यं शैत्यमयं रसम् ददृशुर् दानवाः सोमं हिमप्रहरणं स्थितम्
34,27,HV_34.27,yaḥ prāṇaḥ sarvabhūtānāṃ pañcadhā bhidyate nṛṣu saptaskandhagato lokāṃs trīn dadhāra cacāra ca,यः प्राणः सर्वभूतानां पञ्चधा भिद्यते नृषु सप्तस्कन्धगतो लोकांस् त्रीन् दधार चचार च
34,28,HV_34.28,yam āhur agner yantāraṃ sarvaprabhavam īśvaram saptasvaragatā yasya yonir gībhir udīryate,यम् आहुर् अग्नेर् यन्तारं सर्वप्रभवम् ईश्वरम् सप्तस्वरगता यस्य योनिर् गीभिर् उदीर्यते
34,29,HV_34.29,yaṃ vadanty uttamaṃ bhūtaṃ yaṃ vadanty aśarīriṇam yam āhur ākāśagamaṃ śīghragaṃ śabdayoninam,यं वदन्त्य् उत्तमं भूतं यं वदन्त्य् अशरीरिणम् यम् आहुर् आकाशगमं शीघ्रगं शब्दयोनिनम्
34,30,HV_34.30,sa vāyuḥ sarvabhūtāyur uddhataḥ svena tejasā pravavau vyathayan daityān pratilomaḥ satoyadaḥ,स वायुः सर्वभूतायुर् उद्धतः स्वेन तेजसा प्रववौ व्यथयन् दैत्यान् प्रतिलोमः सतोयदः
34,31,HV_34.31,maruto devagandharvā vidyādharagaṇaiḥ saha cikrīḍur asibhiḥ śubhrair nirmuktair iva pannagaiḥ,मरुतो देवगन्धर्वा विद्याधरगणैः सह चिक्रीडुर् असिभिः शुभ्रैर् निर्मुक्तैर् इव पन्नगैः
34,32,HV_34.32,yakṣaiś ca sumahābhogaiḥ pannagair garuḍair api sṛjantaḥ sarpapatayas tīvraṃ roṣamayaṃ viṣam śarabhūtāḥ surendrāṇāṃ cerur vyāttamukhā divi,यक्षैश् च सुमहाभोगैः पन्नगैर् गरुडैर् अपि सृजन्तः सर्पपतयस् तीव्रं रोषमयं विषम् शरभूताः सुरेन्द्राणां चेरुर् व्यात्तमुखा दिवि
34,33,HV_34.33,parvatās tu śilāśṛṅgaiḥ śataśākhaiś ca pādapaiḥ upatasthuḥ suragaṇān prahartuṃ dānavaṃ balam,पर्वतास् तु शिलाशृङ्गैः शतशाखैश् च पादपैः उपतस्थुः सुरगणान् प्रहर्तुं दानवं बलम्
34,34,HV_34.34,yaḥ sa devo hṛṣīkeśaḥ padmanābhas trivikramaḥ kṛṣṇavartmā yugāntābho viśvasya jagataḥ prabhuḥ,यः स देवो हृषीकेशः पद्मनाभस् त्रिविक्रमः कृष्णवर्त्मा युगान्ताभो विश्वस्य जगतः प्रभुः
34,35,HV_34.35,samudrayonir madhuhā havyabhuk kratusatkṛtaḥ bhūmyāpovyomabhūtātmā syāmaḥ śāntikaro 'rihā,समुद्रयोनिर् मधुहा हव्यभुक् क्रतुसत्कृतः भूम्यापोव्योमभूतात्मा स्यामः शान्तिकरो ऽरिहा
34,36,HV_34.36,jagayonir jagadbījo jagadgurur udāradhīḥ so 'rkam agnāv ivodyantam udyamyottamatejasam arighnam asurānīke cakraṃ cakragadādharaḥ saparīveṣam udyantaṃ savitur maṇḍalaṃ yathā,जगयोनिर् जगद्बीजो जगद्गुरुर् उदारधीः सो ऽर्कम् अग्नाव् इवोद्यन्तम् उद्यम्योत्तमतेजसम् अरिघ्नम् असुरानीके चक्रं चक्रगदाधरः सपरीवेषम् उद्यन्तं सवितुर् मण्डलं यथा
34,37,HV_34.37,savyenālambya mahatīṃ sarvāsuravināśinīm kareṇa kālīṃ vapuṣā śatrukālapradāṃ gadām,सव्येनालम्ब्य महतीं सर्वासुरविनाशिनीम् करेण कालीं वपुषा शत्रुकालप्रदां गदाम्
34,38,HV_34.38,śeṣair bhujaiḥ pradīptāni bhujagāridhvajaḥ prabhuḥ dadhārāyudhajātāni śārṅgādīni mahāyaśāḥ,शेषैर् भुजैः प्रदीप्तानि भुजगारिध्वजः प्रभुः दधारायुधजातानि शार्ङ्गादीनि महायशाः
34,39,HV_34.39,sa kaśyapasyātmabhuvaṃ dvijaṃ bhujagabhojanam pavanādhikasaṃpātaṃ gaganakṣobhaṇaṃ khagam,स कश्यपस्यात्मभुवं द्विजं भुजगभोजनम् पवनाधिकसंपातं गगनक्षोभणं खगम्
34,40,HV_34.40,bhujagendreṇa vadane niviṣṭena virājitam amṛtārambhanirmuktaṃ mandarādrim ivocchritam,भुजगेन्द्रेण वदने निविष्टेन विराजितम् अमृतारम्भनिर्मुक्तं मन्दराद्रिम् इवोच्छ्रितम्
34,41,HV_34.41,devāsuravimardeṣu śataśo dṛṣṭavikramam mahendreṇāmṛtasyārthe vajreṇa kṛtalakṣaṇam,देवासुरविमर्देषु शतशो दृष्टविक्रमम् महेन्द्रेणामृतस्यार्थे वज्रेण कृतलक्षणम्
34,42,HV_34.42,śikhinaṃ cūḍinaṃ caiva taptakuṇḍalabhūṣaṇam vicitrapatravasanaṃ dhātumantam ivācalam,शिखिनं चूडिनं चैव तप्तकुण्डलभूषणम् विचित्रपत्रवसनं धातुमन्तम् इवाचलम्
34,43,HV_34.43,tīkṣṇatuṇḍogranakharaṃ calatpakṣasamākulam sphītakroḍāvalambena śītāṃśusamatejasā bhogibhogāvasaktena maṇiratnena bhāsvatā,तीक्ष्णतुण्डोग्रनखरं चलत्पक्षसमाकुलम् स्फीतक्रोडावलम्बेन शीतांशुसमतेजसा भोगिभोगावसक्तेन मणिरत्नेन भास्वता
34,44,HV_34.44,pakṣābhyāṃ cārupatrābhyām āvṛtya divi līlayā yugānte sendracāpābhyāṃ toyadābhyām ivāmbaram,पक्षाभ्यां चारुपत्राभ्याम् आवृत्य दिवि लीलया युगान्ते सेन्द्रचापाभ्यां तोयदाभ्याम् इवाम्बरम्
34,45,HV_34.45,nīlalohitapītābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam ketuveṣapraticchannaṃ mahākāyaniketanam,नीललोहितपीताभिः पताकाभिर् अलंकृतम् केतुवेषप्रतिच्छन्नं महाकायनिकेतनम्
34,46,HV_34.46,aruṇāvarajaṃ śrīmān āruroha raṇe hariḥ sthitaḥ samaradurjeyo daityasainyaṃ vilokayan suparṇaḥ svena vapuṣā suparṇaṃ khecarottamam,अरुणावरजं श्रीमान् आरुरोह रणे हरिः स्थितः समरदुर्जेयो दैत्यसैन्यं विलोकयन् सुपर्णः स्वेन वपुषा सुपर्णं खेचरोत्तमम्
34,47,HV_34.47,dahaṃs tasthau surānīke daityān ativibhīṣayan tam anvayur devagaṇā munayaś ca samāhitāḥ gīrbhiḥ paramamantrābhis tuṣṭuvuś ca gadādharam,दहंस् तस्थौ सुरानीके दैत्यान् अतिविभीषयन् तम् अन्वयुर् देवगणा मुनयश् च समाहिताः गीर्भिः परममन्त्राभिस् तुष्टुवुश् च गदाधरम्
34,48,HV_34.48,namas te 'stu hṛṣīkeśa jahi daityabalaṃ vibho namas trimūrtaye tubhyaṃ haribrahmaśivātmane namas traividyarūpāya ṛksāmayajuṣe namaḥ namo 'stu yogicintyāya teṣāṃ yogapradāyine namo vikalpaśūnyāya namo vijñaptirūpine yaṃ ca jñānamayaṃ tejaḥ pravadanti manīṣiṇaḥ taṃ natāḥ sma jagannāthaṃ jahi daityagaṇān hare tvāṃ stotuṃ hi vayaṃ deva śaktā varṣaśatair api na hi deva jagannātha jayasva puruṣottama itīritāṃ giriṃ śrutvā gantum abhyudyato hariḥ tad vaiśravaṇasuśliṣṭaṃ vaivasvatapuraḥsaram vārirājaparikṣiptaṃ devarājavirājitam,नमस् ते ऽस्तु हृषीकेश जहि दैत्यबलं विभो नमस् त्रिमूर्तये तुभ्यं हरिब्रह्मशिवात्मने नमस् त्रैविद्यरूपाय ऋक्सामयजुषे नमः नमो ऽस्तु योगिचिन्त्याय तेषां योगप्रदायिने नमो विकल्पशून्याय नमो विज्ञप्तिरूपिने यं च ज्ञानमयं तेजः प्रवदन्ति मनीषिणः तं नताः स्म जगन्नाथं जहि दैत्यगणान् हरे त्वां स्तोतुं हि वयं देव शक्ता वर्षशतैर् अपि न हि देव जगन्नाथ जयस्व पुरुषोत्तम इतीरितां गिरिं श्रुत्वा गन्तुम् अभ्युद्यतो हरिः तद् वैश्रवणसुश्लिष्टं वैवस्वतपुरःसरम् वारिराजपरिक्षिप्तं देवराजविराजितम्
34,49,HV_34.49,candraprabhābhir vimalaṃ yuddhāya samavasthitam yayau hitaṃ devapathaṃ dīptabhāskaratejasam pavanāviddhanirghoṣaṃ saṃpradīptahutāśanam,चन्द्रप्रभाभिर् विमलं युद्धाय समवस्थितम् ययौ हितं देवपथं दीप्तभास्करतेजसम् पवनाविद्धनिर्घोषं संप्रदीप्तहुताशनम्
34,50,HV_34.50,viṣṇor jiṣṇoḥ sahiṣṇoś ca bhrājiṣṇos tejasā vṛtam balaṃ balavaduddhūtaṃ yuddhāya samavartata,विष्णोर् जिष्णोः सहिष्णोश् च भ्राजिष्णोस् तेजसा वृतम् बलं बलवदुद्धूतं युद्धाय समवर्तत
34,51,HV_34.51,svasty astu devebhya iti stuvaṃs tatrāṅgirābravīt svasty astv iti stuvaṃs tatra devān āṅgiraso 'bravīt svasty astu daityebhya iti uśanā vākyam abravīt,स्वस्त्य् अस्तु देवेभ्य इति स्तुवंस् तत्राङ्गिराब्रवीत् स्वस्त्य् अस्त्व् इति स्तुवंस् तत्र देवान् आङ्गिरसो ऽब्रवीत् स्वस्त्य् अस्तु दैत्येभ्य इति उशना वाक्यम् अब्रवीत्
35,1,HV_35.1,svasti daityebhya iti cāpy uśanā vākyam ādade tābhyāṃ balābhyāṃ saṃjajñe tumulo vigrahas tadā surāṇām asurāṇāṃ ca parasparajayaiṣiṇām,स्वस्ति दैत्येभ्य इति चाप्य् उशना वाक्यम् आददे ताभ्यां बलाभ्यां संजज्ञे तुमुलो विग्रहस् तदा सुराणाम् असुराणां च परस्परजयैषिणाम्
35,2,HV_35.2,sarvadevamayo yas tu sarvadharmamayas tu yaḥ tasya viṣṇoḥ sureśasya tejasā vidhṛtāḥ surāḥ sabalāḥ sānugāś caiva tridaśāś ca madotkaṭāḥ prahartuṃ dānavaṃ sainyaṃ tarasā hi samabhyayuḥ dānavā daivataiḥ sārdhaṃ nānāpraharaṇodyatāḥ samīyur yudhyamānā vai parvatā iva parvataiḥ,सर्वदेवमयो यस् तु सर्वधर्ममयस् तु यः तस्य विष्णोः सुरेशस्य तेजसा विधृताः सुराः सबलाः सानुगाश् चैव त्रिदशाश् च मदोत्कटाः प्रहर्तुं दानवं सैन्यं तरसा हि समभ्ययुः दानवा दैवतैः सार्धं नानाप्रहरणोद्यताः समीयुर् युध्यमाना वै पर्वता इव पर्वतैः
35,3,HV_35.3,tatsurāsurasaṃyuktaṃ yuddham atyadbhutaṃ babhau dharmādharmasamāyuktaṃ darpeṇa vinayena ca,तत्सुरासुरसंयुक्तं युद्धम् अत्यद्भुतं बभौ धर्माधर्मसमायुक्तं दर्पेण विनयेन च
35,4,HV_35.4,tato rathaiḥ prajvalitair vāhanaiś ca pracoditaiḥ utpatadbhiś ca gaganaṃ sāsihastaiḥ samantataḥ,ततो रथैः प्रज्वलितैर् वाहनैश् च प्रचोदितैः उत्पतद्भिश् च गगनं सासिहस्तैः समन्ततः
35,5,HV_35.5,kṣipyamāṇaiś ca musalaiḥ saṃpreṣyadbhiś ca sāyakaiḥ cāpair visphāryamāṇaiś ca pātyamānaiś ca mudgaraiḥ,क्षिप्यमाणैश् च मुसलैः संप्रेष्यद्भिश् च सायकैः चापैर् विस्फार्यमाणैश् च पात्यमानैश् च मुद्गरैः
35,6,HV_35.6,tad yuddham abhavad ghoraṃ devadānavasaṃkulam jagatas trāsajananaṃ yugasaṃvartakopamam,तद् युद्धम् अभवद् घोरं देवदानवसंकुलम् जगतस् त्रासजननं युगसंवर्तकोपमम्
35,7,HV_35.7,svahastamuktaiḥ parighaiḥ kṣipramuktaiś ca parvataiḥ dānavāḥ samare jaghnur devān indrapurogamān,स्वहस्तमुक्तैः परिघैः क्षिप्रमुक्तैश् च पर्वतैः दानवाः समरे जघ्नुर् देवान् इन्द्रपुरोगमान्
35,8,HV_35.8,te vadhyamānā balibhir dānavair jitakāśibhiḥ viṣaṇṇamanaso devā jagmur ārtiṃ mahāmṛdhe,ते वध्यमाना बलिभिर् दानवैर् जितकाशिभिः विषण्णमनसो देवा जग्मुर् आर्तिं महामृधे
35,9,HV_35.9,te 'strajālaiḥ pramathitāḥ parighair bhinnamastakāḥ bhinnoraskā ditisutair vemū raktaṃ vraṇair bahu,ते ऽस्त्रजालैः प्रमथिताः परिघैर् भिन्नमस्तकाः भिन्नोरस्का दितिसुतैर् वेमू रक्तं व्रणैर् बहु
35,10,HV_35.10,saṃditāḥ pāśajālaiś ca niryatnāś ca śaraiḥ kṛtāḥ praviṣṭā dānavīṃ māyāṃ na śekus te viceṣṭitum,संदिताः पाशजालैश् च निर्यत्नाश् च शरैः कृताः प्रविष्टा दानवीं मायां न शेकुस् ते विचेष्टितुम्
35,11,HV_35.11,tatstambhitam ivābhāti niṣprāṇasadṛśākṛti balaṃ surāṇām asurair niṣprayatnāyudhaṃ kṛtam,तत्स्तम्भितम् इवाभाति निष्प्राणसदृशाकृति बलं सुराणाम् असुरैर् निष्प्रयत्नायुधं कृतम्
35,12,HV_35.12,māyāpāśānvikarṣaṃś ca chindan vajreṇa tāñ śarān śakro daityabalaṃ ghoraṃ viveśa bahulocanaḥ,मायापाशान्विकर्षंश् च छिन्दन् वज्रेण ताञ् शरान् शक्रो दैत्यबलं घोरं विवेश बहुलोचनः
35,13,HV_35.13,sa daityān pramukhe hatvā taddānavabalaṃ mahat tāmasenāstrajālena tamobhūtam athākarot,स दैत्यान् प्रमुखे हत्वा तद्दानवबलं महत् तामसेनास्त्रजालेन तमोभूतम् अथाकरोत्
35,14,HV_35.14,te 'nyonyaṃ nāvabudhyanta devān vā vāhanāni vā ghoreṇa tamasāviṣṭāḥ puruhūtasya tejasā,ते ऽन्योन्यं नावबुध्यन्त देवान् वा वाहनानि वा घोरेण तमसाविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा
35,15,HV_35.15,māyāpāśair vimuktās tu yatnavantaḥ surottamāḥ vapūṃṣi daityasaṃghānāṃ tamobhūtāny apātayan,मायापाशैर् विमुक्तास् तु यत्नवन्तः सुरोत्तमाः वपूंषि दैत्यसंघानां तमोभूतान्य् अपातयन्
35,16,HV_35.16,apadhvastā visaṃjñāś ca tamasā nīlavarcasaḥ petus te dānavagaṇāś chinnapakṣā ivācalāḥ,अपध्वस्ता विसंज्ञाश् च तमसा नीलवर्चसः पेतुस् ते दानवगणाश् छिन्नपक्षा इवाचलाः
35,17,HV_35.17,tadghanībhūtadaityendram andhakāram ivārṇavam dānavaṃ devasadanaṃ tamobhūtam ivābabhau,तद्घनीभूतदैत्येन्द्रम् अन्धकारम् इवार्णवम् दानवं देवसदनं तमोभूतम् इवाबभौ
35,18,HV_35.18,tadāsṛjanmahāmāyāṃ mayas tāṃ tāmasīṃ dahan yugāntoddyotajananīṃ sṛṣṭām aurveṇa vahninā,तदासृजन्महामायां मयस् तां तामसीं दहन् युगान्तोद्द्योतजननीं सृष्टाम् और्वेण वह्निना
35,19,HV_35.19,sā dadāha tamaḥ sarvaṃ māyā mayavikalpitā daityāś cādityavapuṣaḥ sadya uttasthur āhave,सा ददाह तमः सर्वं माया मयविकल्पिता दैत्याश् चादित्यवपुषः सद्य उत्तस्थुर् आहवे
35,20,HV_35.20,māyām aurvīṃ samāsādya dahyamānā divaukasaḥ bhejire candraviṣayaṃ śītāṃśusalilahradam,मायाम् और्वीं समासाद्य दह्यमाना दिवौकसः भेजिरे चन्द्रविषयं शीतांशुसलिलह्रदम्
35,21,HV_35.21,te dahyamānā aurveṇa tejasā bhraṣṭatejasaḥ śaśaṃsur vajriṇe devāḥ saṃtaptāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ,ते दह्यमाना और्वेण तेजसा भ्रष्टतेजसः शशंसुर् वज्रिणे देवाः संतप्ताः शरणैषिणः
35,22,HV_35.22,saṃtapte māyayā sainye dahyamāne ca dānavaiḥ codito devarājena varuṇo vākyam abravīt,संतप्ते मायया सैन्ये दह्यमाने च दानवैः चोदितो देवराजेन वरुणो वाक्यम् अब्रवीत्
35,23,HV_35.23,purā brahmarṣijaḥ śakra tapas tepe sudāruṇam aurvaḥ pūrvaṃ sa tejasvī sadṛśo brahmaṇo guṇaiḥ,पुरा ब्रह्मर्षिजः शक्र तपस् तेपे सुदारुणम् और्वः पूर्वं स तेजस्वी सदृशो ब्रह्मणो गुणैः
35,24,HV_35.24,taṃ tapantam ivādityaṃ tapasā jagad avyayam upatasthur munigaṇā devā devarṣibhiḥ saha,तं तपन्तम् इवादित्यं तपसा जगद् अव्ययम् उपतस्थुर् मुनिगणा देवा देवर्षिभिः सह
35,25,HV_35.25,hiraṇyakaśipuś caiva dānavo dāvaneśvaraḥ ṛṣiṃ vijñāpayām āsa purā paramatejasam,हिरण्यकशिपुश् चैव दानवो दावनेश्वरः ऋषिं विज्ञापयाम् आस पुरा परमतेजसम्
35,26,HV_35.26,tam ūcur brahmaṝṣayo vacanaṃ dharmasaṃhitam ṛṣivaṃśeṣu bhagavañś chinnamūlam idaṃ kulam,तम् ऊचुर् ब्रह्मॠषयो वचनं धर्मसंहितम् ऋषिवंशेषु भगवञ्श् छिन्नमूलम् इदं कुलम्
35,27,HV_35.27,ekas tvam anapatyaś ca gotrāpatyaṃ na vartate kaumāraṃ vratam āsthāya kleśam evānuvartase,एकस् त्वम् अनपत्यश् च गोत्रापत्यं न वर्तते कौमारं व्रतम् आस्थाय क्लेशम् एवानुवर्तसे
35,28,HV_35.28,bahūni vipra gotrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām ekadehāni tiṣṭhanti viviktāni vinā prajāḥ,बहूनि विप्र गोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम् एकदेहानि तिष्ठन्ति विविक्तानि विना प्रजाः
35,29,HV_35.29,dharatsūtsannabhūteṣu teṣu te nāsti kāraṇam bhavāṃs tu tapasā śreṣṭhaḥ prajāpatisamadyutiḥ,धरत्सूत्सन्नभूतेषु तेषु ते नास्ति कारणम् भवांस् तु तपसा श्रेष्ठः प्रजापतिसमद्युतिः
35,30,HV_35.30,tatpravartasva vaṃśāya vardhayātmānam ātmanā ādadhat svorjitaṃ tejo dvitīyāṃ kuru vai tanum,तत्प्रवर्तस्व वंशाय वर्धयात्मानम् आत्मना आदधत् स्वोर्जितं तेजो द्वितीयां कुरु वै तनुम्
35,31,HV_35.31,sa evam ukto munibhir munir manasi tāḍitaḥ jagarhe tān ṛṣigaṇān vacanaṃ cedam abravīt,स एवम् उक्तो मुनिभिर् मुनिर् मनसि ताडितः जगर्हे तान् ऋषिगणान् वचनं चेदम् अब्रवीत्
35,32,HV_35.32,yathāyaṃ śāśvato dharmo munīnāṃ vihitaḥ purā ārṣaṃ vai sevatāṃ karma vanyamūlaphalāśinaḥ,यथायं शाश्वतो धर्मो मुनीनां विहितः पुरा आर्षं वै सेवतां कर्म वन्यमूलफलाशिनः
35,33,HV_35.33,brahmayonau prasūtasya brāhmaṇasyātmavartinaḥ brahmacaryaṃ sucaritaṃ brahmāṇam api cālayet,ब्रह्मयोनौ प्रसूतस्य ब्राह्मणस्यात्मवर्तिनः ब्रह्मचर्यं सुचरितं ब्रह्माणम् अपि चालयेत्
35,34,HV_35.34,dvijānāṃ vṛttayas tisro ye gṛhāśramavāsinaḥ asmākaṃ tu vanaṃ vṛttir vanyāśramanivāsinām,द्विजानां वृत्तयस् तिस्रो ये गृहाश्रमवासिनः अस्माकं तु वनं वृत्तिर् वन्याश्रमनिवासिनाम्
35,35,HV_35.35,abbhakṣā vāyubhakṣāś ca dantolūkhalinas tathā aśmakuṭṭā daśatapāḥ pañcasaptatapāś ca ye,अब्भक्षा वायुभक्षाश् च दन्तोलूखलिनस् तथा अश्मकुट्टा दशतपाः पञ्चसप्ततपाश् च ये
35,36,HV_35.36,ete tapasi tiṣṭhanto vratair api suduṣcaraiḥ brahmacaryaṃ puraskṛtya prārthayanti parāṃ gatim,एते तपसि तिष्ठन्तो व्रतैर् अपि सुदुष्चरैः ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्ति परां गतिम्
35,37,HV_35.37,brahmacaryād brāhmaṇasya brāhmaṇatvaṃ vidhīyate evam āhuḥ pare loke brahmacaryavido janāḥ,ब्रह्मचर्याद् ब्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वं विधीयते एवम् आहुः परे लोके ब्रह्मचर्यविदो जनाः
35,38,HV_35.38,brahmacarye sthitaṃ dhairyaṃ brahmacarye sthitaṃ tapaḥ ye sthitā brahmacaryeṇa brāhmaṇā divi te sthitāḥ,ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्यं ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः ये स्थिता ब्रह्मचर्येण ब्राह्मणा दिवि ते स्थिताः
35,39,HV_35.39,nāsti yogaṃ vinā siddhir nāsti siddhiṃ vinā yaśaḥ nāsti loke yaśomūlaṃ brahmacaryāt paraṃ tapaḥ,नास्ति योगं विना सिद्धिर् नास्ति सिद्धिं विना यशः नास्ति लोके यशोमूलं ब्रह्मचर्यात् परं तपः
35,40,HV_35.40,yo nigṛhyendriyagrāmaṃ bhūtagrāmaṃ ca pañcakam brahmacaryaṃ samādhatte kim ataḥ paramaṃ tapaḥ,यो निगृह्येन्द्रियग्रामं भूतग्रामं च पञ्चकम् ब्रह्मचर्यं समाधत्ते किम् अतः परमं तपः
35,41,HV_35.41,ayoge keśadharaṇam asaṃkalpe vratakriyā brahmacaryaṃ ca caryā ca trayaṃ syād dambhasaṃjñitam,अयोगे केशधरणम् असंकल्पे व्रतक्रिया ब्रह्मचर्यं च चर्या च त्रयं स्याद् दम्भसंज्ञितम्
35,42,HV_35.42,kva dārāḥ kva ca saṃyogaḥ kva ca bhāvaviparyayaḥ yad iyaṃ brahmaṇā sṛṣṭā manasā mānasī prajā,क्व दाराः क्व च संयोगः क्व च भावविपर्ययः यद् इयं ब्रह्मणा सृष्टा मनसा मानसी प्रजा
35,43,HV_35.43,yady asti tapaso vīryaṃ yuṣmākam amitātmanām mukhanetravikāreṇa sparśanair bhāṣaṇena ca smaraṇaṃ sundarīṇāṃ ca manaso vikṛtiḥ purā tasyām utpattim āsādya tasyāṃ bījaṃ ka āvehat pāpātmā vikalo mūḍho bhavādṛśa iti śrutiḥ smṛtvā brahmapadāt khinno dṛṣṭvā śukraṃ pramuñcati sṛṣṭvā vidrāvayaty ātmā tasyāṃ bījaṃ ka āvahet brahmacarye yadā bhūte bhaved yadi viniścayaḥ prāṇino dadhati ke ratiṃ tato yoṣitāṃ vapuṣi nirghṛṇe 'śucau brahmacaryam aparaṃ suniścitāḥ kurmahe yad abhikāṅkṣitaṃ hṛdi sṛjadhvaṃ mānasān putrān prājāpatyena karmaṇā,यद्य् अस्ति तपसो वीर्यं युष्माकम् अमितात्मनाम् मुखनेत्रविकारेण स्पर्शनैर् भाषणेन च स्मरणं सुन्दरीणां च मनसो विकृतिः पुरा तस्याम् उत्पत्तिम् आसाद्य तस्यां बीजं क आवेहत् पापात्मा विकलो मूढो भवादृश इति श्रुतिः स्मृत्वा ब्रह्मपदात् खिन्नो दृष्ट्वा शुक्रं प्रमुञ्चति सृष्ट्वा विद्रावयत्य् आत्मा तस्यां बीजं क आवहेत् ब्रह्मचर्ये यदा भूते भवेद् यदि विनिश्चयः प्राणिनो दधति के रतिं ततो योषितां वपुषि निर्घृणे ऽशुचौ ब्रह्मचर्यम् अपरं सुनिश्चिताः कुर्महे यद् अभिकाङ्क्षितं हृदि सृजध्वं मानसान् पुत्रान् प्राजापत्येन कर्मणा
35,44,HV_35.44,manasā nirmitā yonir ādhātavyā tapasvinā na dārayogaṃ bījaṃ vā vratamuktaṃ tapasvinām,मनसा निर्मिता योनिर् आधातव्या तपस्विना न दारयोगं बीजं वा व्रतमुक्तं तपस्विनाम्
35,45,HV_35.45,yad idaṃ luptadharmārthaṃ yuṣmābhir iha nirbhayaiḥ vyāhṛtaṃ sadbhir atyartham asadbhir iva me matam,यद् इदं लुप्तधर्मार्थं युष्माभिर् इह निर्भयैः व्याहृतं सद्भिर् अत्यर्थम् असद्भिर् इव मे मतम्
35,46,HV_35.46,vapur dīptāntarātmānam eṣa kṛtvā manomayam dārayogaṃ vinā srakṣye putram ātmatanūruham,वपुर् दीप्तान्तरात्मानम् एष कृत्वा मनोमयम् दारयोगं विना स्रक्ष्ये पुत्रम् आत्मतनूरुहम्
35,47,HV_35.47,evam ātmānam ātmā me dvitīyaṃ janayiṣyati vanyenānena vidhinā didhakṣantam iva prajāḥ,एवम् आत्मानम् आत्मा मे द्वितीयं जनयिष्यति वन्येनानेन विधिना दिधक्षन्तम् इव प्रजाः
35,48,HV_35.48,ūrvas tu tapasāviṣṭo niveśyoruṃ hutāśane mamanthaikena darbheṇa sutasya prabhavāraṇim,ऊर्वस् तु तपसाविष्टो निवेश्योरुं हुताशने ममन्थैकेन दर्भेण सुतस्य प्रभवारणिम्
35,49,HV_35.49,tasyoruṃ sahasā bhittvā jvālāmālī nirindhanaḥ jagato dahanākāṅkṣī putro 'gniḥ samapadyata,तस्योरुं सहसा भित्त्वा ज्वालामाली निरिन्धनः जगतो दहनाकाङ्क्षी पुत्रो ऽग्निः समपद्यत
35,50,HV_35.50,ūrvasyoruṃ vinirmidya aurvo nāmāntako 'nalaḥ didhakṣann iva lokāṃs trīñ jajñe paramakopanaḥ,ऊर्वस्योरुं विनिर्मिद्य और्वो नामान्तको ऽनलः दिधक्षन्न् इव लोकांस् त्रीञ् जज्ञे परमकोपनः
35,51,HV_35.51,utpannamātraś covāca pitaraṃ dīptayā girā kṣudhā me bādhate tāta jagad dhakṣye tyajasva mām,उत्पन्नमात्रश् चोवाच पितरं दीप्तया गिरा क्षुधा मे बाधते तात जगद् धक्ष्ये त्यजस्व माम्
35,52,HV_35.52,tridivārohibhir jvālair jṛmbhamāṇo diśo daśa nirdahan sarvabhūtāni vavṛdhe so 'ntako 'nalaḥ,त्रिदिवारोहिभिर् ज्वालैर् जृम्भमाणो दिशो दश निर्दहन् सर्वभूतानि ववृधे सो ऽन्तको ऽनलः
35,53,HV_35.53,etasminn anantare brahmā munim ūrvaṃ sabhājayan sarvalokapatiḥ prabhuḥ ājagāma munir yatra vyasṛjat putram uttamam sa dadarśorum ūrvasya dīpyamānaṃ sutāgninā aurvakopāgnisaṃtaptāṃl lokāṃś ca ṛṣibhiḥ saha tam uvāca tato brahmā putredaṃ dhāryatāṃ tejo lokānāṃ kriyatāṃ dayā,एतस्मिन्न् अनन्तरे ब्रह्मा मुनिम् ऊर्वं सभाजयन् सर्वलोकपतिः प्रभुः आजगाम मुनिर् यत्र व्यसृजत् पुत्रम् उत्तमम् स ददर्शोरुम् ऊर्वस्य दीप्यमानं सुताग्निना और्वकोपाग्निसंतप्तांल् लोकांश् च ऋषिभिः सह तम् उवाच ततो ब्रह्मा पुत्रेदं धार्यतां तेजो लोकानां क्रियतां दया
35,54,HV_35.54,asyāpatyasya te vipra kariṣye sāhyam uttamam vāsaṃ cāsya pradāsyāmi prāśanaṃ cāmṛtopamam tathyam etan mama vacaḥ śṛṇu tvaṃ vadatāṃ vara,अस्यापत्यस्य ते विप्र करिष्ये साह्यम् उत्तमम् वासं चास्य प्रदास्यामि प्राशनं चामृतोपमम् तथ्यम् एतन् मम वचः शृणु त्वं वदतां वर
35,55,HV_35.55,bhojanaṃ cāsya dāsyāmi yena prīto bhaviṣyati dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan me 'dya bhagavāñ śiśoḥ matim etāṃ dadātīha paramānugrahāya vai,भोजनं चास्य दास्यामि येन प्रीतो भविष्यति धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यन् मे ऽद्य भगवाञ् शिशोः मतिम् एतां ददातीह परमानुग्रहाय वै
35,56,HV_35.56,prabhātakāle saṃprāpte kāṅkṣitavye samāgame bhagavaṃs tarpitaḥ putraḥ kair havyaiḥ prāpsyate sukham,प्रभातकाले संप्राप्ते काङ्क्षितव्ये समागमे भगवंस् तर्पितः पुत्रः कैर् हव्यैः प्राप्स्यते सुखम्
35,57,HV_35.57,kutra vāsya nivāsaḥ syād bhojanaṃ ca kimātmakam vidhāsyati bhavān asya vīryatulyaṃ mahaujasaḥ,कुत्र वास्य निवासः स्याद् भोजनं च किमात्मकम् विधास्यति भवान् अस्य वीर्यतुल्यं महौजसः
35,58,HV_35.58,vaḍavāmukhe 'sya vasatiḥ samudre vai bhaviṣyati mama yonir jalaṃ vipra tac ca me toyapaṃ mukham,वडवामुखे ऽस्य वसतिः समुद्रे वै भविष्यति मम योनिर् जलं विप्र तच् च मे तोयपं मुखम्
35,59,HV_35.59,tatrāham āse nirataḥ piban vārimayaṃ havaiḥ taddhavis tava putrasya visṛjāmy ālayaṃ ca tat,तत्राहम् आसे निरतः पिबन् वारिमयं हवैः तद्धविस् तव पुत्रस्य विसृजाम्य् आलयं च तत्
35,60,HV_35.60,tato yugānte bhūtānām eṣa cāhaṃ ca suvrata sahitau vicariṣyāvo niṣprāṇanakarāv iha,ततो युगान्ते भूतानाम् एष चाहं च सुव्रत सहितौ विचरिष्यावो निष्प्राणनकराव् इह
35,61,HV_35.61,eṣo 'gnir antakālasya salilāśī mayā kṛtaḥ dahanaḥ sarvabhūtānāṃ sadevāsurarakṣasām,एषो ऽग्निर् अन्तकालस्य सलिलाशी मया कृतः दहनः सर्वभूतानां सदेवासुररक्षसाम्
35,62,HV_35.62,evam astv iti so 'py agniḥ saṃvṛtajvālamaṇḍalaḥ praviveśārṇavamukhaṃ nikṣipya pitari prabhām,एवम् अस्त्व् इति सो ऽप्य् अग्निः संवृतज्वालमण्डलः प्रविवेशार्णवमुखं निक्षिप्य पितरि प्रभाम्
35,63,HV_35.63,pratiyātas tato brahmā te ca sarve maharṣayaḥ aurvasyāgneḥ prabhāvajñāḥ svāṃ svāṃ gatim upāśritāḥ,प्रतियातस् ततो ब्रह्मा ते च सर्वे महर्षयः और्वस्याग्नेः प्रभावज्ञाः स्वां स्वां गतिम् उपाश्रिताः
35,64,HV_35.64,hiraṇyakaśipur dṛṣṭvā tad adbhutam apūjayat aurvaṃ praṇatasarvāṅgo vākyaṃ cedam uvāca ha,हिरण्यकशिपुर् दृष्ट्वा तद् अद्भुतम् अपूजयत् और्वं प्रणतसर्वाङ्गो वाक्यं चेदम् उवाच ह
35,65,HV_35.65,bhagavann adbhutam idaṃ nirvṛttaṃ lokasākṣikam tapasā te muniśreṣṭha parituṣṭaḥ pitāmahaḥ,भगवन्न् अद्भुतम् इदं निर्वृत्तं लोकसाक्षिकम् तपसा ते मुनिश्रेष्ठ परितुष्टः पितामहः
35,66,HV_35.66,ahaṃ tu tava putrasya tava caiva mahāvrata bhṛtya ity avagantavyaḥ ślāghyo 'smi yadi karmaṇā,अहं तु तव पुत्रस्य तव चैव महाव्रत भृत्य इत्य् अवगन्तव्यः श्लाघ्यो ऽस्मि यदि कर्मणा
35,67,HV_35.67,taṃ mā paśya samāpannaṃ tavaivārādhane ratam yat sīdeyaṃ muniśreṣṭha tavaiva syātparājayaḥ,तं मा पश्य समापन्नं तवैवाराधने रतम् यत् सीदेयं मुनिश्रेष्ठ तवैव स्यात्पराजयः
35,68,HV_35.68,śiṣyo 'smi te tapaḥśreṣṭha surebhyo me bhayaṃ nuda dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yasya te 'haṃ gurur mataḥ nāsti te tapasānena bhayam adyeha suvrata,शिष्यो ऽस्मि ते तपःश्रेष्ठ सुरेभ्यो मे भयं नुद धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यस्य ते ऽहं गुरुर् मतः नास्ति ते तपसानेन भयम् अद्येह सुव्रत
35,69,HV_35.69,imāṃ ca māyāṃ gṛhṇīṣva mama putreṇa nirmitām nirindhanām agnimayīṃ duḥsparśāṃ pāvakair api,इमां च मायां गृह्णीष्व मम पुत्रेण निर्मिताम् निरिन्धनाम् अग्निमयीं दुःस्पर्शां पावकैर् अपि
35,70,HV_35.70,eṣā te svasya vaṃśasya vaśagārivinigrahe rakṣiṣyaty ātmapakṣaṃ ca parāṃś ca pradahiṣyati,एषा ते स्वस्य वंशस्य वशगारिविनिग्रहे रक्षिष्यत्य् आत्मपक्षं च परांश् च प्रदहिष्यति
35,71,HV_35.71,evam astv iti tāṃ gṛhya praṇamya munipuṃgavam jagāma tridivaṃ hṛṣṭaḥ kṛtārtho dānaveśvaraḥ,एवम् अस्त्व् इति तां गृह्य प्रणम्य मुनिपुंगवम् जगाम त्रिदिवं हृष्टः कृतार्थो दानवेश्वरः
35,72,HV_35.72,saiṣā durviṣahā māyā devair api durāsadā aurveṇa nirmitā pūrvaṃ pāvakenorvasūnunā,सैषा दुर्विषहा माया देवैर् अपि दुरासदा और्वेण निर्मिता पूर्वं पावकेनोर्वसूनुना
35,73,HV_35.73,tasmiṃs tu vyutthite daitye nirvīyaiṣā na saṃśayaḥ śāpo hy asyāḥ purā dattaḥ sṛṣṭā yenaiva tejasā,तस्मिंस् तु व्युत्थिते दैत्ये निर्वीयैषा न संशयः शापो ह्य् अस्याः पुरा दत्तः सृष्टा येनैव तेजसा
35,74,HV_35.74,yady eṣā pratihantavyā kartavyo bhagavān sukhī dīyatāṃ me sakhā śakra toyayonir niśākaraḥ tenāhaṃ saha saṃgamya yādobhiś ca samāhitaḥ māyām etāṃ haniṣyāmi tvatprasādān na saṃśayaḥ,यद्य् एषा प्रतिहन्तव्या कर्तव्यो भगवान् सुखी दीयतां मे सखा शक्र तोययोनिर् निशाकरः तेनाहं सह संगम्य यादोभिश् च समाहितः मायाम् एतां हनिष्यामि त्वत्प्रसादान् न संशयः
36,1,HV_36.1,evam astv iti saṃhṛṣṭaḥ śakras tridaśavardhanaḥ saṃdideśāgrataḥ somaṃ yuddhāya śiśirāyudham,एवम् अस्त्व् इति संहृष्टः शक्रस् त्रिदशवर्धनः संदिदेशाग्रतः सोमं युद्धाय शिशिरायुधम्
36,2,HV_36.2,gaccha soma sahāyatvaṃ kuru pāśadharasya vai asurāṇāṃ vināśāya jayārthaṃ ca divaukasām,गच्छ सोम सहायत्वं कुरु पाशधरस्य वै असुराणां विनाशाय जयार्थं च दिवौकसाम्
36,3,HV_36.3,tvam apratimavīryaś ca jyotiṣāṃ ceśvareśvaraḥ tvanmayaṃ sarvalokānāṃ rasaṃ rasavido viduḥ,त्वम् अप्रतिमवीर्यश् च ज्योतिषां चेश्वरेश्वरः त्वन्मयं सर्वलोकानां रसं रसविदो विदुः
36,4,HV_36.4,kṣayavṛddhis tava vyaktā sāgare khe ca maṇḍale parivartasy ahorātraṃ kālaṃ jagati yojayan,क्षयवृद्धिस् तव व्यक्ता सागरे खे च मण्डले परिवर्तस्य् अहोरात्रं कालं जगति योजयन्
36,5,HV_36.5,lokacchāyāmayaṃ lakṣma tavāṅke śaśasaṃsthitam na viduḥ soma devāś ca ye ca nakṣatrayoginaḥ,लोकच्छायामयं लक्ष्म तवाङ्के शशसंस्थितम् न विदुः सोम देवाश् च ये च नक्षत्रयोगिनः
36,6,HV_36.6,tvam ādityapathād ūrdhvaṃ jyotiṣāṃ copari sthitaḥ tamaḥ protsārya vapuṣā bhāsayasy akhilaṃ jagat,त्वम् आदित्यपथाद् ऊर्ध्वं ज्योतिषां चोपरि स्थितः तमः प्रोत्सार्य वपुषा भासयस्य् अखिलं जगत्
36,7,HV_36.7,śvetabhānur himatanur jyotiṣām adhipaḥ śaśī abdakṛt kālayogātmā ījyo yajñaraso 'vyayaḥ,श्वेतभानुर् हिमतनुर् ज्योतिषाम् अधिपः शशी अब्दकृत् कालयोगात्मा ईज्यो यज्ञरसो ऽव्ययः
36,8,HV_36.8,oṣadhīśaḥ kriyāyonir abjayonir anuṣṇabhāk śītāṃśur amṛtādhāraś capalaḥ śvetavāhanaḥ,ओषधीशः क्रियायोनिर् अब्जयोनिर् अनुष्णभाक् शीतांशुर् अमृताधारश् चपलः श्वेतवाहनः
36,9,HV_36.9,tvaṃ kāntiḥ kāntavapuṣāṃ tvaṃ somaḥ somavṛttinām saumyas tvaṃ sarvabhūtānāṃ timiraghnas tvam ṛkṣarāṭ,त्वं कान्तिः कान्तवपुषां त्वं सोमः सोमवृत्तिनाम् सौम्यस् त्वं सर्वभूतानां तिमिरघ्नस् त्वम् ऋक्षराट्
36,10,HV_36.10,tad gaccha tvaṃ sahānena varuṇena varūthinā śamayasvāsurīṃ māyāṃ yayā dahyāma saṃyuge,तद् गच्छ त्वं सहानेन वरुणेन वरूथिना शमयस्वासुरीं मायां यया दह्याम संयुगे
36,11,HV_36.11,yan mā vadasi yuddhārthe devarāja varaprada eṣa varṣāmi śiśiraṃ daityamāyāpakarṣaṇam,यन् मा वदसि युद्धार्थे देवराज वरप्रद एष वर्षामि शिशिरं दैत्यमायापकर्षणम्
36,12,HV_36.12,etān macchītanirdagdhān paśyasva himaveṣṭitān vimāyān vimadāṃś caiva daityasaṃghān mahāhave,एतान् मच्छीतनिर्दग्धान् पश्यस्व हिमवेष्टितान् विमायान् विमदांश् चैव दैत्यसंघान् महाहवे
36,13,HV_36.13,tato himakarotsṛṣṭāḥ sabāṣpā himavṛṣṭayaḥ veṣṭayanti sma tān ghorān daityān meghagaṇā iva,ततो हिमकरोत्सृष्टाः सबाष्पा हिमवृष्टयः वेष्टयन्ति स्म तान् घोरान् दैत्यान् मेघगणा इव
36,14,HV_36.14,tau pāśaśuklāṃśudharau varuṇendū mahāraṇe jaghnatur himapātaiś ca pāśapātaiś ca dānavān,तौ पाशशुक्लांशुधरौ वरुणेन्दू महारणे जघ्नतुर् हिमपातैश् च पाशपातैश् च दानवान्
36,15,HV_36.15,dvāv ambunāthau samare tau pāśahimayodhinau mṛdhe ceratur ambhobhiḥ kṣubdhāv iva mahārṇavau,द्वाव् अम्बुनाथौ समरे तौ पाशहिमयोधिनौ मृधे चेरतुर् अम्भोभिः क्षुब्धाव् इव महार्णवौ
36,16,HV_36.16,tābhyām āplāvitaṃ sainyaṃ tad dānavam adṛśyata jagatsaṃvartakāmbhodaiḥ pravṛttair iva saṃvṛtam,ताभ्याम् आप्लावितं सैन्यं तद् दानवम् अदृश्यत जगत्संवर्तकाम्भोदैः प्रवृत्तैर् इव संवृतम्
36,17,HV_36.17,tāv udyatāṃśupāśau tu śaśāṅkavaruṇāv ubhau tāṃ māyāṃ śamayām āstāṃ devau daiteyanirmitām,ताव् उद्यतांशुपाशौ तु शशाङ्कवरुणाव् उभौ तां मायां शमयाम् आस्तां देवौ दैतेयनिर्मिताम्
36,18,HV_36.18,śītāṃśujalanirdagdhāḥ pāśaiś ca prasitā mṛdhe na śekuś calituṃ daityā viśiraskā ivādrayaḥ,शीतांशुजलनिर्दग्धाः पाशैश् च प्रसिता मृधे न शेकुश् चलितुं दैत्या विशिरस्का इवाद्रयः
36,19,HV_36.19,śītāṃśunihatās te tu petur daityā himārditāḥ himaplāvitasarvāṅgā niruṣmāṇa ivāgrayaḥ,शीतांशुनिहतास् ते तु पेतुर् दैत्या हिमार्दिताः हिमप्लावितसर्वाङ्गा निरुष्माण इवाग्रयः
36,20,HV_36.20,teṣāṃ tu divi daityānāṃ viparītaprabhāṇi ha vimānāni vicitrāṇi prapatanty utpatanti ca,तेषां तु दिवि दैत्यानां विपरीतप्रभाणि ह विमानानि विचित्राणि प्रपतन्त्य् उत्पतन्ति च
36,21,HV_36.21,tān pāśahastagrathitāṃś chāditāñ śītaraśmibhiḥ mayo dadarśa māyāvī dānavān divi dānavaḥ,तान् पाशहस्तग्रथितांश् छादिताञ् शीतरश्मिभिः मयो ददर्श मायावी दानवान् दिवि दानवः
36,22,HV_36.22,sa śilājālavitatāṃ gaṇḍaśailāṭṭahāsinīm pādapotkaṭakūṭāgrāṃ kandarākīrṇakānanām,स शिलाजालविततां गण्डशैलाट्टहासिनीम् पादपोत्कटकूटाग्रां कन्दराकीर्णकाननाम्
36,23,HV_36.23,siṃhavyāghragajākīrṇāṃ nadantīṃ dvipayūthapaiḥ īhāmṛgagaṇākīrṇāṃ pavanāghūrṇitadrumām,सिंहव्याघ्रगजाकीर्णां नदन्तीं द्विपयूथपैः ईहामृगगणाकीर्णां पवनाघूर्णितद्रुमाम्
36,24,HV_36.24,nirmitāṃ svena putreṇa krauñcena divi kāmagām prathitāṃ pārvatīṃ māyāṃ sasṛje sa samantataḥ,निर्मितां स्वेन पुत्रेण क्रौञ्चेन दिवि कामगाम् प्रथितां पार्वतीं मायां ससृजे स समन्ततः
36,25,HV_36.25,sāśmaśabdaiḥ śilāvarṣaiḥ prapatadbhiś ca pādapaiḥ nijaghne devasaṃghāṃs tān dānavāṃś cāpy ajīvayat,साश्मशब्दैः शिलावर्षैः प्रपतद्भिश् च पादपैः निजघ्ने देवसंघांस् तान् दानवांश् चाप्य् अजीवयत्
36,26,HV_36.26,naiśākarī vāruṇī ca māye 'ntardadhatus tataḥ aśmabhiś cāyasaghanaiḥ kiraddevagaṇān raṇe,नैशाकरी वारुणी च माये ऽन्तर्दधतुस् ततः अश्मभिश् चायसघनैः किरद्देवगणान् रणे
36,27,HV_36.27,sāśmasaṃghātaviṣamā drumaparvatasaṃkaṭā abhavad dyaur asaṃhāryā pṛthivī parvatair iva,साश्मसंघातविषमा द्रुमपर्वतसंकटा अभवद् द्यौर् असंहार्या पृथिवी पर्वतैर् इव
36,28,HV_36.28,nānāhato 'śmabhiḥ kaścic chilābhiś cāpy atāḍitaḥ nāniruddho drumagaṇair devo 'dṛśyata saṃyuge,नानाहतो ऽश्मभिः कश्चिच् छिलाभिश् चाप्य् अताडितः नानिरुद्धो द्रुमगणैर् देवो ऽदृश्यत संयुगे
36,29,HV_36.29,tad asaṃsrastadhanuṣaṃ bhagnapraharaṇāvilam niṣprayatnaṃ surānīkaṃ varjayitvā gadādharam,तद् असंस्रस्तधनुषं भग्नप्रहरणाविलम् निष्प्रयत्नं सुरानीकं वर्जयित्वा गदाधरम्
36,30,HV_36.30,sa hi yuddhagataḥ śrīmān īśo na sma vyakampata sahiṣṇutvāj jagatsvāmī na cukrodha gadādharaḥ,स हि युद्धगतः श्रीमान् ईशो न स्म व्यकम्पत सहिष्णुत्वाज् जगत्स्वामी न चुक्रोध गदाधरः
36,31,HV_36.31,kālajñaḥ kālameghābhaḥ samīkṣan kālam āhave devāsuravimardaṃ sa draṣṭukāmo janārdanaḥ,कालज्ञः कालमेघाभः समीक्षन् कालम् आहवे देवासुरविमर्दं स द्रष्टुकामो जनार्दनः
36,32,HV_36.32,tato bhagavatādiṣṭau raṇe pāvakamārutau māyāyā mayasṛṣṭāyāḥ pravṛddhāyāḥ śamāya vai tataḥ pravṛddhāv anyonyaṃ pravṛddhajvālaveginau coditau viṣṇuvākyena tau māyām apakarṣatām,ततो भगवतादिष्टौ रणे पावकमारुतौ मायाया मयसृष्टायाः प्रवृद्धायाः शमाय वै ततः प्रवृद्धाव् अन्योन्यं प्रवृद्धज्वालवेगिनौ चोदितौ विष्णुवाक्येन तौ मायाम् अपकर्षताम्
36,33,HV_36.33,tābhyām udbhrāntameghābhyāṃ pravṛddhābhyāṃ mahāmṛdhe dagdhā sā pārvatī māyā bhasmabhūtā nanāśa ha,ताभ्याम् उद्भ्रान्तमेघाभ्यां प्रवृद्धाभ्यां महामृधे दग्धा सा पार्वती माया भस्मभूता ननाश ह
36,34,HV_36.34,so 'nalo 'nilasaṃyuktaḥ so 'nilaś cānalākulaḥ daityasenāṃ dadahatur yugānteṣv iva mūrcchitau,सो ऽनलो ऽनिलसंयुक्तः सो ऽनिलश् चानलाकुलः दैत्यसेनां ददहतुर् युगान्तेष्व् इव मूर्च्छितौ
36,35,HV_36.35,vāyuḥ pradhāvitas tatra paścād agniś ca mārutāt ceratur dānavānīke krīḍantāv anilānalau,वायुः प्रधावितस् तत्र पश्चाद् अग्निश् च मारुतात् चेरतुर् दानवानीके क्रीडन्ताव् अनिलानलौ
36,36,HV_36.36,bhasmāvayavabhūteṣu prapatatsūtpatatsu ca dānavānāṃ vimāneṣu vimāneṣu samantataḥ,भस्मावयवभूतेषु प्रपतत्सूत्पतत्सु च दानवानां विमानेषु विमानेषु समन्ततः
36,37,HV_36.37,vātaskandhāpaviddheṣu kṛtakarmaṇi pāvake māyāvadhe vinirvṛtte stūyamāne gadādhare,वातस्कन्धापविद्धेषु कृतकर्मणि पावके मायावधे विनिर्वृत्ते स्तूयमाने गदाधरे
36,38,HV_36.38,niṣprayatneṣu daityeṣu trailokye muktabandhane saṃprahṛṣṭeṣu deveṣu sādhu sādhv iti sarvaśaḥ,निष्प्रयत्नेषु दैत्येषु त्रैलोक्ये मुक्तबन्धने संप्रहृष्टेषु देवेषु साधु साध्व् इति सर्वशः
36,39,HV_36.39,jaye daśaśatākṣasya mayasya ca parājaye dikṣu sarvāsu śuddhāsu pravṛtte dharmasaṃstare,जये दशशताक्षस्य मयस्य च पराजये दिक्षु सर्वासु शुद्धासु प्रवृत्ते धर्मसंस्तरे
36,40,HV_36.40,apāvṛte candrapathe svayanasthe divākare prakṛtistheṣu lokeṣu nṛṣu cāritrabandhuṣu,अपावृते चन्द्रपथे स्वयनस्थे दिवाकरे प्रकृतिस्थेषु लोकेषु नृषु चारित्रबन्धुषु
36,41,HV_36.41,virājamānā devās tu tato munigaṇaiḥ saha abhinnabandhane mṛtyau hūyamāne hutāśane yajñaśobhiṣu deveṣu svargārthaṃ darśayatsu ca,विराजमाना देवास् तु ततो मुनिगणैः सह अभिन्नबन्धने मृत्यौ हूयमाने हुताशने यज्ञशोभिषु देवेषु स्वर्गार्थं दर्शयत्सु च
36,42,HV_36.42,lokapāleṣu sarveṣu dikṣu saṃyānavartiṣu bhāve tapasi śuddhānām abhāve pāpakarmaṇām,लोकपालेषु सर्वेषु दिक्षु संयानवर्तिषु भावे तपसि शुद्धानाम् अभावे पापकर्मणाम्
36,43,HV_36.43,devapakṣe pramudite daityapakṣe viṣīdati tripādavigrahe dharme adharme pādavigrahe,देवपक्षे प्रमुदिते दैत्यपक्षे विषीदति त्रिपादविग्रहे धर्मे अधर्मे पादविग्रहे
36,44,HV_36.44,apāvṛte mahādvāre vartamāne ca satpathe svadharmastheṣu varṇeṣu loke 'sminn āśrameṣu ca,अपावृते महाद्वारे वर्तमाने च सत्पथे स्वधर्मस्थेषु वर्णेषु लोके ऽस्मिन्न् आश्रमेषु च
36,45,HV_36.45,prajārakṣaṇayukteṣu bhrājamāneṣu rājasu gīyamānāsu gāthāsu devasaṃstavanādiṣu praśāntakalmaṣe loke śānte tamasi dāruṇe,प्रजारक्षणयुक्तेषु भ्राजमानेषु राजसु गीयमानासु गाथासु देवसंस्तवनादिषु प्रशान्तकल्मषे लोके शान्ते तमसि दारुणे
36,46,HV_36.46,agnimārutayos tasmin vṛtte saṃgrāmakarmaṇi tanmayā vimalā lokās tābhyāṃ jayakṛtakriyāḥ,अग्निमारुतयोस् तस्मिन् वृत्ते संग्रामकर्मणि तन्मया विमला लोकास् ताभ्यां जयकृतक्रियाः
36,47,HV_36.47,pūrvadevabhayaṃ śrutvā mārutāgnibhayaṃ mahat kālanemir iti khyāto dānavaḥ pratyadṛśyata,पूर्वदेवभयं श्रुत्वा मारुताग्निभयं महत् कालनेमिर् इति ख्यातो दानवः प्रत्यदृश्यत
36,48,HV_36.48,bhāskarākāramukuṭaḥ śiñjitābharaṇāṅgadaḥ mandarotkīrṇasaṃkāśo mahārajatasaṃvṛtaḥ,भास्कराकारमुकुटः शिञ्जिताभरणाङ्गदः मन्दरोत्कीर्णसंकाशो महारजतसंवृतः
36,49,HV_36.49,śatapraharaṇodagraḥ śatabāhuḥ śatānanaḥ śataśīrṣaḥ sthitaḥ śrīmāñ śataśṛṅga ivācalaḥ kakṣe mahati saṃvṛddho nidāgha iva pāvakaḥ,शतप्रहरणोदग्रः शतबाहुः शताननः शतशीर्षः स्थितः श्रीमाञ् शतशृङ्ग इवाचलः कक्षे महति संवृद्धो निदाघ इव पावकः
36,50,HV_36.50,dhūmrakeśo hariśmaśrur daṃṣṭrālauṣṭhapuṭānanaḥ trailokyāntaravistāri dhārayan vipulaṃ vapuḥ,धूम्रकेशो हरिश्मश्रुर् दंष्ट्रालौष्ठपुटाननः त्रैलोक्यान्तरविस्तारि धारयन् विपुलं वपुः
36,51,HV_36.51,bāhubhis tulayan vyoma kṣipan padbhyāṃ mahīdharān īrayan mukhaniḥśvāsair vṛṣṭimanto balāhakān,बाहुभिस् तुलयन् व्योम क्षिपन् पद्भ्यां महीधरान् ईरयन् मुखनिःश्वासैर् वृष्टिमन्तो बलाहकान्
36,52,HV_36.52,tiryagāyataraktākṣaṃ mandarodagravakṣasam didhakṣantam ivāyāntaṃ sarvān devagaṇān mṛdhe,तिर्यगायतरक्ताक्षं मन्दरोदग्रवक्षसम् दिधक्षन्तम् इवायान्तं सर्वान् देवगणान् मृधे
36,53,HV_36.53,tarjayantaṃ suragaṇāṃś chādayantaṃ diśo daśa saṃvartakāle tṛṣitaṃ dṛptaṃ mṛtyum ivotthitam,तर्जयन्तं सुरगणांश् छादयन्तं दिशो दश संवर्तकाले तृषितं दृप्तं मृत्युम् इवोत्थितम्
36,54,HV_36.54,sutalenocchrayavatā vipulāṅguliparvaṇā lambābharaṇapūrṇena kiṃcic calitavarmaṇā,सुतलेनोच्छ्रयवता विपुलाङ्गुलिपर्वणा लम्बाभरणपूर्णेन किंचिच् चलितवर्मणा
36,55,HV_36.55,ucchritenāgrahastena dakṣiṇena vapuṣmatā dānavān devanihatān uttiṣṭhata iti bruvan,उच्छ्रितेनाग्रहस्तेन दक्षिणेन वपुष्मता दानवान् देवनिहतान् उत्तिष्ठत इति ब्रुवन्
36,56,HV_36.56,taṃ kālanemiṃ samare dviṣatāṃ kālasaṃmitam vīkṣanti sma surāḥ sarve bhayavitrastalocanāḥ,तं कालनेमिं समरे द्विषतां कालसंमितम् वीक्षन्ति स्म सुराः सर्वे भयवित्रस्तलोचनाः
36,57,HV_36.57,taṃ sma vīkṣanti bhūtāni kramantaṃ kālaneminam trivikrame vikramantaṃ nārāyaṇam ivāparam,तं स्म वीक्षन्ति भूतानि क्रमन्तं कालनेमिनम् त्रिविक्रमे विक्रमन्तं नारायणम् इवापरम्
36,58,HV_36.58,socchrayan prathamaṃ pādaṃ mārutāghūrṇitāmbaram prākrāmadasuro yuddhe trāsayan sarvadevatāḥ,सोच्छ्रयन् प्रथमं पादं मारुताघूर्णिताम्बरम् प्राक्रामदसुरो युद्धे त्रासयन् सर्वदेवताः
36,59,HV_36.59,sa mayenāsurendreṇa pariṣvaktaḥ kraman raṇe kālanemir babhau daityaḥ saviṣṇur iva mandaraḥ,स मयेनासुरेन्द्रेण परिष्वक्तः क्रमन् रणे कालनेमिर् बभौ दैत्यः सविष्णुर् इव मन्दरः
36,60,HV_36.60,atha pravivyathur devāḥ sarve śakrapurogamāḥ dṛṣṭvā kālam ivāyāntaṃ kālanemiṃ bhayāvaham,अथ प्रविव्यथुर् देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः दृष्ट्वा कालम् इवायान्तं कालनेमिं भयावहम्
37,1,HV_37.1,dānavānāṃ tu piprīṣuḥ kālanemiḥ sa dānavaḥ vyavardhata mahātejās tapānte jalado yathā,दानवानां तु पिप्रीषुः कालनेमिः स दानवः व्यवर्धत महातेजास् तपान्ते जलदो यथा
37,2,HV_37.2,taṃ trailoyāntaragataṃ dṛṣṭvā te dānaveśvarāḥ uttasthur apariśrāntāḥ prāpyevāmṛtam uttamam,तं त्रैलोयान्तरगतं दृष्ट्वा ते दानवेश्वराः उत्तस्थुर् अपरिश्रान्ताः प्राप्येवामृतम् उत्तमम्
37,3,HV_37.3,te vītabhayasaṃtrāsā mayatārapurogamāḥ tārakāmayasaṃgrāme satataṃ jitakāśinaḥ rejur āyodhanagatā dānavā yuddhakaṅkṣiṇaḥ,ते वीतभयसंत्रासा मयतारपुरोगमाः तारकामयसंग्रामे सततं जितकाशिनः रेजुर् आयोधनगता दानवा युद्धकङ्क्षिणः
37,4,HV_37.4,mantram abhyasyataṃ teṣāṃ vyūhaṃ ca paridhāvatām prekṣatāṃ cābhavat prītir dānavaṃ kālaneminam,मन्त्रम् अभ्यस्यतं तेषां व्यूहं च परिधावताम् प्रेक्षतां चाभवत् प्रीतिर् दानवं कालनेमिनम्
37,5,HV_37.5,ye tu tatra mayasyāsan mukhyā yuddhapuraḥsarāḥ te'pi sarve bhayaṃ tyaktvā hṛṣṭā yoddhum upasthitāḥ,ये तु तत्र मयस्यासन् मुख्या युद्धपुरःसराः तेऽपि सर्वे भयं त्यक्त्वा हृष्टा योद्धुम् उपस्थिताः
37,6,HV_37.6,mayas tāro varāhaś ca hayagrīvaś ca vīryavān vipracittisutaḥ śvetaḥ kharalambāv ubhāv api,मयस् तारो वराहश् च हयग्रीवश् च वीर्यवान् विप्रचित्तिसुतः श्वेतः खरलम्बाव् उभाव् अपि
37,7,HV_37.7,ariṣṭo baliputraś ca kiśorāṣṭrau tathaiva ca svarbhānuś cāmaraprakhyo vaktrayodhī mahāsuraḥ,अरिष्टो बलिपुत्रश् च किशोराष्ट्रौ तथैव च स्वर्भानुश् चामरप्रख्यो वक्त्रयोधी महासुरः
37,8,HV_37.8,ete 'straviduṣaḥ sarve sarve tapasi saṃsthitāḥ dānavāḥ kṛtino jagmuḥ kālaneminam uttamam,एते ऽस्त्रविदुषः सर्वे सर्वे तपसि संस्थिताः दानवाः कृतिनो जग्मुः कालनेमिनम् उत्तमम्
37,9,HV_37.9,te gadābhiś ca gurvībhiś cakraiś ca saparaśvaghaiḥ kālakalpaiś ca musalaiḥ kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ,ते गदाभिश् च गुर्वीभिश् चक्रैश् च सपरश्वघैः कालकल्पैश् च मुसलैः क्षेपणीयैश् च मुद्गरैः
37,10,HV_37.10,aśmabhiś cāṭṭasadṛśair gaṇḍaśailaiś ca daṃśitaiḥ paṭṭisair bhiṇḍipālaiś ca parighaiś cottamāyasaiḥ,अश्मभिश् चाट्टसदृशैर् गण्डशैलैश् च दंशितैः पट्टिसैर् भिण्डिपालैश् च परिघैश् चोत्तमायसैः
37,11,HV_37.11,ghātanībhiś ca gurvībhiḥ śataghnībhis tathaiva ca yugair yantraiś ca nirmuktair argalaiś cāgratāḍitaiḥ,घातनीभिश् च गुर्वीभिः शतघ्नीभिस् तथैव च युगैर् यन्त्रैश् च निर्मुक्तैर् अर्गलैश् चाग्रताडितैः
37,12,HV_37.12,dānavā yuddhadurdharṣāḥ saṃgrāmamukhataḥ sthitāḥ dorbhiś cāyatapīnābhiḥ prāsaiḥ pāśaiś ca mudgaraiḥ sarpair lelihyamānaiś ca visarpadbhiś ca sāyakaiḥ,दानवा युद्धदुर्धर्षाः संग्राममुखतः स्थिताः दोर्भिश् चायतपीनाभिः प्रासैः पाशैश् च मुद्गरैः सर्पैर् लेलिह्यमानैश् च विसर्पद्भिश् च सायकैः
37,13,HV_37.13,vajraiḥ praharaṇīyaiś ca dīpyadbhiś cāpi tomaraiḥ vikośaiś cāsibhis tīkṣṇaiḥ śūlaiś ca śitanirmalaiḥ,वज्रैः प्रहरणीयैश् च दीप्यद्भिश् चापि तोमरैः विकोशैश् चासिभिस् तीक्ष्णैः शूलैश् च शितनिर्मलैः
37,14,HV_37.14,te vai saṃdīptamanasaḥ pragṛhītottamāyudhāḥ kālanemiṃ puraskṛtya tasthuḥ saṃgrāmamūrdhani,ते वै संदीप्तमनसः प्रगृहीतोत्तमायुधाः कालनेमिं पुरस्कृत्य तस्थुः संग्राममूर्धनि
37,15,HV_37.15,sā dīptaśastrapravarā daityānāṃ śuśubhe camūḥ dyaur nimīlitanakṣatrā ghananīlāmbudāgame,सा दीप्तशस्त्रप्रवरा दैत्यानां शुशुभे चमूः द्यौर् निमीलितनक्षत्रा घननीलाम्बुदागमे
37,16,HV_37.16,devatānām api camūr mumude śakrapālitā dīptā śītoṣṇatejobhyāṃ candrabhāskaratejasā,देवतानाम् अपि चमूर् मुमुदे शक्रपालिता दीप्ता शीतोष्णतेजोभ्यां चन्द्रभास्करतेजसा
37,17,HV_37.17,vāyuvegavatī saumyā tārāgaṇapatākinī toyadāviddhavasanā grahanakṣatrahāsinī,वायुवेगवती सौम्या तारागणपताकिनी तोयदाविद्धवसना ग्रहनक्षत्रहासिनी
37,18,HV_37.18,yamendravaruṇair guptā dhanadena ca dhīmatā saṃpradīptāgnipavanā nārāyaṇaparāyaṇā,यमेन्द्रवरुणैर् गुप्ता धनदेन च धीमता संप्रदीप्ताग्निपवना नारायणपरायणा
37,19,HV_37.19,sā samudraughasadṛśī divyā devamahācamūḥ rarājāstravatī bhīmā yakṣagandharvaśālinī,सा समुद्रौघसदृशी दिव्या देवमहाचमूः रराजास्त्रवती भीमा यक्षगन्धर्वशालिनी
37,20,HV_37.20,tayoś camvos tadānīṃ tu babhūva sa samāgamaḥ dvāvāpṛthivyoḥ saṃyogo yathā syād yugaparyaye,तयोश् चम्वोस् तदानीं तु बभूव स समागमः द्वावापृथिव्योः संयोगो यथा स्याद् युगपर्यये
37,21,HV_37.21,tadyuddham abhavad ghoraṃ devadānavasaṃkulam kṣamāparākramamayaṃ darpasya vinayasya ca,तद्युद्धम् अभवद् घोरं देवदानवसंकुलम् क्षमापराक्रममयं दर्पस्य विनयस्य च
37,22,HV_37.22,niścakramur balābhyāṃ tu tābhyāṃ bhīmāḥ surāsurāḥ pūrvāparābhyāṃ saṃrabdhāḥ sāgarābhyām ivāmbudāḥ,निश्चक्रमुर् बलाभ्यां तु ताभ्यां भीमाः सुरासुराः पूर्वापराभ्यां संरब्धाः सागराभ्याम् इवाम्बुदाः
37,23,HV_37.23,tābhyāṃ balābhyāṃ saṃhṛṣṭāś cerus te devadānavāḥ vanābhyāṃ pārvatīyābhyāṃ puṣpitābhyāṃ yathā gajāḥ,ताभ्यां बलाभ्यां संहृष्टाश् चेरुस् ते देवदानवाः वनाभ्यां पार्वतीयाभ्यां पुष्पिताभ्यां यथा गजाः
37,24,HV_37.24,samājaghnus tato bherīḥ śaṅkhān dadhmuś ca naikaśaḥ sa dyāṃ divaṃ bhuvaṃ caiva diśaś ca samapūrayat,समाजघ्नुस् ततो भेरीः शङ्खान् दध्मुश् च नैकशः स द्यां दिवं भुवं चैव दिशश् च समपूरयत्
37,25,HV_37.25,jyāghātatalanirghoṣo dhanuṣāṃ kūjitāni ca duṃdubhīnāṃ ca ninadā daityam antardadhuḥ svanam,ज्याघाततलनिर्घोषो धनुषां कूजितानि च दुंदुभीनां च निनदा दैत्यम् अन्तर्दधुः स्वनम्
37,26,HV_37.26,te 'nyonyam abhisaṃpetuḥ pātayantaḥ parasparam babhañjur bāhubhir bāhūn dvaṃdvam anye yuyutsavaḥ,ते ऽन्योन्यम् अभिसंपेतुः पातयन्तः परस्परम् बभञ्जुर् बाहुभिर् बाहून् द्वंद्वम् अन्ये युयुत्सवः
37,27,HV_37.27,devatās tv aśanīr ghorāḥ parighāṃś cottamāyasān sasarjur ājau nistriṃśān gadā gurvīś ca dānavāḥ,देवतास् त्व् अशनीर् घोराः परिघांश् चोत्तमायसान् ससर्जुर् आजौ निस्त्रिंशान् गदा गुर्वीश् च दानवाः
37,28,HV_37.28,gadānipātair bhagnāṅgā bāṇaiś ca śakalīkṛtāḥ paripetur bhṛśaṃ kecin nyubjāḥ kecic ca jajñire,गदानिपातैर् भग्नाङ्गा बाणैश् च शकलीकृताः परिपेतुर् भृशं केचिन् न्युब्जाः केचिच् च जज्ञिरे
37,29,HV_37.29,tato rathaiḥ saturagair vimānaiś cāśugāmibhiḥ samīyus te susaṃrabdhā roṣād anyonyam āhave,ततो रथैः सतुरगैर् विमानैश् चाशुगामिभिः समीयुस् ते सुसंरब्धा रोषाद् अन्योन्यम् आहवे
37,30,HV_37.30,saṃvartamānāḥ samare vivartantas tathāpare rathā rathair nirudhyante padātāś ca padātibhiḥ,संवर्तमानाः समरे विवर्तन्तस् तथापरे रथा रथैर् निरुध्यन्ते पदाताश् च पदातिभिः
37,31,HV_37.31,teṣāṃ rathānāṃ tumulaḥ sa śabdaḥ śabdavāhinām nabhaḥ svasvāna hi yathā nabhasye jaladasvanaiḥ,तेषां रथानां तुमुलः स शब्दः शब्दवाहिनाम् नभः स्वस्वान हि यथा नभस्ये जलदस्वनैः
37,32,HV_37.32,babhūvātha prasaktānāṃ nabhasīva payomucām babhañjire rathān kecit kecit saṃmṛditā rathaiḥ saṃbādham eke saṃprāpya na śekuś calituṃ rathāḥ,बभूवाथ प्रसक्तानां नभसीव पयोमुचाम् बभञ्जिरे रथान् केचित् केचित् संमृदिता रथैः संबाधम् एके संप्राप्य न शेकुश् चलितुं रथाः
37,33,HV_37.33,anyonyam anye samare dorbhyām utkṣipya darpitāḥ saṃhrādamānābharaṇā jaghnus tatrāsicarmiṇaḥ,अन्योन्यम् अन्ये समरे दोर्भ्याम् उत्क्षिप्य दर्पिताः संह्रादमानाभरणा जघ्नुस् तत्रासिचर्मिणः
37,34,HV_37.34,astrair anye vinirbhinnā raktaṃ vemur hatā yudhi kṣarajjalānāṃ sadṛśā jaladānāṃ samāgame,अस्त्रैर् अन्ये विनिर्भिन्ना रक्तं वेमुर् हता युधि क्षरज्जलानां सदृशा जलदानां समागमे
37,35,HV_37.35,tadastraśastragrathitaṃ kṣiptotkṣiptagadāvilam devadānavasaṃkṣubdhaṃ saṃkulaṃ yuddham ābabhau,तदस्त्रशस्त्रग्रथितं क्षिप्तोत्क्षिप्तगदाविलम् देवदानवसंक्षुब्धं संकुलं युद्धम् आबभौ
37,36,HV_37.36,taddānavamahāmeghaṃ devāyudhavirājitam anyonyabāṇavarṣaṃ tad yuddhadurdinam ābabhau,तद्दानवमहामेघं देवायुधविराजितम् अन्योन्यबाणवर्षं तद् युद्धदुर्दिनम् आबभौ
37,37,HV_37.37,etasminn antare kruddhaḥ kālanemiḥ sa dānavaḥ vyavardhata samudraughaiḥ pūryamāṇa ivāmbudaḥ,एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धः कालनेमिः स दानवः व्यवर्धत समुद्रौघैः पूर्यमाण इवाम्बुदः
37,38,HV_37.38,tasya vidyuccalāpīḍāḥ pradīptāśanivarṣiṇaḥ gātrān nāgaśiraḥprakhyā viniṣpetur balāhakāḥ,तस्य विद्युच्चलापीडाः प्रदीप्ताशनिवर्षिणः गात्रान् नागशिरःप्रख्या विनिष्पेतुर् बलाहकाः
37,39,HV_37.39,krodhān niḥśvasatas tasya bhrūbhedasvedavarṣiṇaḥ sāgniniṣpeṣapavanā mukhān niścerur arciṣaḥ,क्रोधान् निःश्वसतस् तस्य भ्रूभेदस्वेदवर्षिणः साग्निनिष्पेषपवना मुखान् निश्चेरुर् अर्चिषः
37,40,HV_37.40,tiryag ūrdhvaṃ ca gagane vavṛdhus tasya bāhavaḥ pañcāsyāḥ kṛṣṇavapuṣo lelihanta ivoragāḥ,तिर्यग् ऊर्ध्वं च गगने ववृधुस् तस्य बाहवः पञ्चास्याः कृष्णवपुषो लेलिहन्त इवोरगाः
37,41,HV_37.41,so 'strajālair bahuvidhair dhanurbhiḥ parighair api divyam ākāśam āvavre parvatair ucchritair iva,सो ऽस्त्रजालैर् बहुविधैर् धनुर्भिः परिघैर् अपि दिव्यम् आकाशम् आवव्रे पर्वतैर् उच्छ्रितैर् इव
37,42,HV_37.42,so 'niloddhūtavasanas tasthau saṃgrāmamūrdhani saṃdhyātapagrastaśikhaḥ sākṣān merur ivācalaḥ,सो ऽनिलोद्धूतवसनस् तस्थौ संग्राममूर्धनि संध्यातपग्रस्तशिखः साक्षान् मेरुर् इवाचलः
37,43,HV_37.43,ūruvegapratikṣiptaiḥ śailaśṛṅgāgrapādapaiḥ apātayad devagaṇān vajreṇeva mahāgirīn,ऊरुवेगप्रतिक्षिप्तैः शैलशृङ्गाग्रपादपैः अपातयद् देवगणान् वज्रेणेव महागिरीन्
37,44,HV_37.44,bahubhiḥ śastranistriṃśaiś cchinnabhinnaśirorasaḥ na śekuś calituṃ devāḥ kālanemihatā yudhi,बहुभिः शस्त्रनिस्त्रिंशैश् च्छिन्नभिन्नशिरोरसः न शेकुश् चलितुं देवाः कालनेमिहता युधि
37,45,HV_37.45,muṣṭibhir nihatāḥ kecit kecid dhi vidalīkṛtāḥ yakṣagandharvapatagāḥ petuḥ saha mahoragaiḥ,मुष्टिभिर् निहताः केचित् केचिद् धि विदलीकृताः यक्षगन्धर्वपतगाः पेतुः सह महोरगैः
37,46,HV_37.46,tena vitrāsitā devāḥ samare kālaneminā na śekur yatnavanto 'pi yatnaṃ kartuṃ vicetasaḥ,तेन वित्रासिता देवाः समरे कालनेमिना न शेकुर् यत्नवन्तो ऽपि यत्नं कर्तुं विचेतसः
37,47,HV_37.47,jitvetthaṃ devatānīkaṃ gadām āvidhya dānavaḥ airāvatagataṃ śakram uvācāsurasattamaḥ āgacchāgaccha devendra nirjito 'si mayā raṇe adyaprabhṛti devendro na tvaṃ bhavasi vṛtrahan eṣa te gadayā śakra śiro bhetsyāmi paśyataḥ aśaktaṃ vajram āsīt tu dānavaṃ hantum ojasā punaḥ papāta sahasā śakrasyaiva tadā karam kālanemis tu sahasā gadām ādāya yatnataḥ airāvatasya rabhasā jaghānaikaṃ sa mastakam sa vinirbhinnakumbhas tu papāta dharaṇītale papātorvyāṃ mahārāja kiṃcid viśramya bhūtale utsṛjya sahasā śakraḥ svargalokaṃ mahīpate manuṣyalokaṃ saṃprāpya mānuṣīṃ tanum āvrajat tena śakraḥ sahasrākṣaḥ saṃditaḥ śarabandhanaiḥ airāvatagataḥ saṃkhye calituṃ na śaśāka ha,जित्वेत्थं देवतानीकं गदाम् आविध्य दानवः ऐरावतगतं शक्रम् उवाचासुरसत्तमः आगच्छागच्छ देवेन्द्र निर्जितो ऽसि मया रणे अद्यप्रभृति देवेन्द्रो न त्वं भवसि वृत्रहन् एष ते गदया शक्र शिरो भेत्स्यामि पश्यतः अशक्तं वज्रम् आसीत् तु दानवं हन्तुम् ओजसा पुनः पपात सहसा शक्रस्यैव तदा करम् कालनेमिस् तु सहसा गदाम् आदाय यत्नतः ऐरावतस्य रभसा जघानैकं स मस्तकम् स विनिर्भिन्नकुम्भस् तु पपात धरणीतले पपातोर्व्यां महाराज किंचिद् विश्रम्य भूतले उत्सृज्य सहसा शक्रः स्वर्गलोकं महीपते मनुष्यलोकं संप्राप्य मानुषीं तनुम् आव्रजत् तेन शक्रः सहस्राक्षः संदितः शरबन्धनैः ऐरावतगतः संख्ये चलितुं न शशाक ह
37,48,HV_37.48,nirjalāmbhodasadṛśo nirjalārṇavasaprabhaḥ nirvyāpāraḥ kṛtas tena vipāśo varuṇo mṛdhe,निर्जलाम्भोदसदृशो निर्जलार्णवसप्रभः निर्व्यापारः कृतस् तेन विपाशो वरुणो मृधे
37,49,HV_37.49,agnimārutayor nāśaṃ kṛtvā sa ditijeśvaraḥ jaghāna devarājam ca somaṃ varuṇam aśvinau ādityavasurudrādīn aśeṣāṃś ca divaukasaḥ tato 'tīva prakurvīta āpo vasur amitrahā kālanemiṃ jaghānājau śaktyā guha ivāparaḥ ekadaiva nijaghnus te sāyudhair anibarhaṇaiḥ nivārya tāni śastrāṇi tāñ jaghāna pṛthak pṛthak yamena preṣitaṃ daṇḍaṃ jagṛhe sa mahāsuraḥ taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve lokapālā mahaujasaḥ jaghāna vajreṇa ruvā devarājaḥ śatakratuḥ kavacenābhiguptaḥ sa nārāyaṇamayena ca tataḥ śūlam amoghaṃ tu śaṃkaro hantum ādade prajāpatir uvācedaṃ mayā dattavaro balī na śūlena na cānyena hantuṃ śakyo mahāsuraḥ śūlaṃ etad amoghaṃ ca mā prayuñkṣva mahāsure ity uktaḥ śūlapāṇiḥ sa saṃjahārāyudhaṃ svakam etasminn antare devāḥ kālanemibhayāturāḥ ūcuḥ kṛṣṇaṃ mahātmāno gīrbhiḥ stutvā janārdanam mumucuḥ svāni śastrāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ raṇe vaiśravaṇas tena parighaiḥ kāmarūpibhiḥ vilapaṃl lokapāleśas tyājito dhanadakriyām,अग्निमारुतयोर् नाशं कृत्वा स दितिजेश्वरः जघान देवराजम् च सोमं वरुणम् अश्विनौ आदित्यवसुरुद्रादीन् अशेषांश् च दिवौकसः ततो ऽतीव प्रकुर्वीत आपो वसुर् अमित्रहा कालनेमिं जघानाजौ शक्त्या गुह इवापरः एकदैव निजघ्नुस् ते सायुधैर् अनिबर्हणैः निवार्य तानि शस्त्राणि ताञ् जघान पृथक् पृथक् यमेन प्रेषितं दण्डं जगृहे स महासुरः तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे लोकपाला महौजसः जघान वज्रेण रुवा देवराजः शतक्रतुः कवचेनाभिगुप्तः स नारायणमयेन च ततः शूलम् अमोघं तु शंकरो हन्तुम् आददे प्रजापतिर् उवाचेदं मया दत्तवरो बली न शूलेन न चान्येन हन्तुं शक्यो महासुरः शूलं एतद् अमोघं च मा प्रयुञ्क्ष्व महासुरे इत्य् उक्तः शूलपाणिः स संजहारायुधं स्वकम् एतस्मिन्न् अन्तरे देवाः कालनेमिभयातुराः ऊचुः कृष्णं महात्मानो गीर्भिः स्तुत्वा जनार्दनम् मुमुचुः स्वानि शस्त्राणि शतशो ऽथ सहस्रशः रणे वैश्रवणस् तेन परिघैः कामरूपिभिः विलपंल् लोकपालेशस् त्याजितो धनदक्रियाम्
37,50,HV_37.50,tadaiva lokapālāś ca nihatās tena saṃyugam yamaḥ sarvaharas tena mṛtyupraharaṇo raṇe yāmyām avasthām amaro nītaḥ svāṃ diśam āviśat,तदैव लोकपालाश् च निहतास् तेन संयुगम् यमः सर्वहरस् तेन मृत्युप्रहरणो रणे याम्याम् अवस्थाम् अमरो नीतः स्वां दिशम् आविशत्
37,51,HV_37.51,lokapālās tu te sarve mānuṣīṃ tanum āsthitāḥ vihāya svapadaṃ rājan vivadanti sma mānuṣe sa lokapālān utsādya hṛtvā teṣāṃ ca karma tat dikṣu sarvāsu dehaṃ svaṃ caturdhā vidadhe tadā,लोकपालास् तु ते सर्वे मानुषीं तनुम् आस्थिताः विहाय स्वपदं राजन् विवदन्ति स्म मानुषे स लोकपालान् उत्साद्य हृत्वा तेषां च कर्म तत् दिक्षु सर्वासु देहं स्वं चतुर्धा विदधे तदा
37,52,HV_37.52,sa nakṣatrapathaṃ gatvā divyaṃ svarbhānudarśitam jahāra lakṣmīṃ somasya taṃ cāsya viṣayaṃ mahat,स नक्षत्रपथं गत्वा दिव्यं स्वर्भानुदर्शितम् जहार लक्ष्मीं सोमस्य तं चास्य विषयं महत्
37,53,HV_37.53,cālayāmāsa dīptāṃśuṃ svargadvārāt sa bhāskaram sāyanaṃ cāsya viṣayaṃ jahāra dinakarma ca,चालयामास दीप्तांशुं स्वर्गद्वारात् स भास्करम् सायनं चास्य विषयं जहार दिनकर्म च
37,54,HV_37.54,so 'gniṃ devamukhe dṛṣṭvā cakārātmamukheśayam vāyuṃ ca tarasā jitvā cakārātmavaśānugam,सो ऽग्निं देवमुखे दृष्ट्वा चकारात्ममुखेशयम् वायुं च तरसा जित्वा चकारात्मवशानुगम्
37,55,HV_37.55,sa samudrān samānīya sarvāś ca sarito balāt cakārātmavaśe vīryād dehabhūtāś ca sindhavaḥ,स समुद्रान् समानीय सर्वाश् च सरितो बलात् चकारात्मवशे वीर्याद् देहभूताश् च सिन्धवः
37,56,HV_37.56,āpaḥ sa vaśagāḥ kṛtvā divijātāś ca bhūmijāḥ sthāpayām āsa jagatīṃ suguptāṃ dharaṇīdharaiḥ,आपः स वशगाः कृत्वा दिविजाताश् च भूमिजाः स्थापयाम् आस जगतीं सुगुप्तां धरणीधरैः
37,57,HV_37.57,sa svayaṃbhūr ivābhāti mahābhūtapatir mahān sarvalokamayo daityaḥ sarvalokabhayāvahaḥ,स स्वयंभूर् इवाभाति महाभूतपतिर् महान् सर्वलोकमयो दैत्यः सर्वलोकभयावहः
37,58,HV_37.58,sa lokapālaikavapuś candrasūryagrahātmavān pāvakānilasaṃghāto rarāja yudhi dānavaḥ,स लोकपालैकवपुश् चन्द्रसूर्यग्रहात्मवान् पावकानिलसंघातो रराज युधि दानवः
37,59,HV_37.59,pārameṣṭhye sthitaḥ sthāne lokānāṃ prabhavāpyaye taṃ tuṣṭuvur daityagaṇā devā iva pitāmaham,पारमेष्ठ्ये स्थितः स्थाने लोकानां प्रभवाप्यये तं तुष्टुवुर् दैत्यगणा देवा इव पितामहम्
38,1,HV_38.1,pañca taṃ nābhyavartanta viparītena karmaṇā vedo dharmaḥ kṣamā satyaṃ śrīś ca nārāyaṇāśrayā,पञ्च तं नाभ्यवर्तन्त विपरीतेन कर्मणा वेदो धर्मः क्षमा सत्यं श्रीश् च नारायणाश्रया
38,2,HV_38.2,sa teṣām anupasthānāt sakrodho dānaveśvaraḥ vaiṣṇavaṃ padam anvicchan yayau nārāyaṇāntikam,स तेषाम् अनुपस्थानात् सक्रोधो दानवेश्वरः वैष्णवं पदम् अन्विच्छन् ययौ नारायणान्तिकम्
38,3,HV_38.3,sa dadarśa suparṇasthaṃ śaṅkhacakragadādharam dānavānāṃ vināśāya bhrāmayantaṃ gadāṃ śubhām,स ददर्श सुपर्णस्थं शङ्खचक्रगदाधरम् दानवानां विनाशाय भ्रामयन्तं गदां शुभाम्
38,4,HV_38.4,sajalāmbhodasadṛśaṃ vidyutsadṛśavāsasam svārūḍhaṃ svarṇapatrāḍhyaṃ śikhinaṃ kāśyapaṃ khagam,सजलाम्भोदसदृशं विद्युत्सदृशवाससम् स्वारूढं स्वर्णपत्राढ्यं शिखिनं काश्यपं खगम्
38,5,HV_38.5,dṛṣṭvā daityavināśāya raṇe svastham avasthitam dānavo viṣṇum akṣobhyaṃ babhāṣe kṣubdhamānasaḥ,दृष्ट्वा दैत्यविनाशाय रणे स्वस्थम् अवस्थितम् दानवो विष्णुम् अक्षोभ्यं बभाषे क्षुब्धमानसः
38,6,HV_38.6,ayaṃ sa ripur asmākaṃ pūrveṣāṃ dānavarṣiṇām arṇavāvāsinaś caiva madhor vai kaiṭabhasya ca,अयं स रिपुर् अस्माकं पूर्वेषां दानवर्षिणाम् अर्णवावासिनश् चैव मधोर् वै कैटभस्य च
38,7,HV_38.7,ayaṃ sa vigraho 'smākam aśāmyaḥ kila kathyate yena naḥ saṃyugeṣv adya bahavo dānavā hatāḥ,अयं स विग्रहो ऽस्माकम् अशाम्यः किल कथ्यते येन नः संयुगेष्व् अद्य बहवो दानवा हताः
38,8,HV_38.8,ayaṃ sa nirghṛṇo yuddhe strībālanirapatrapaḥ yena dānavanārīṇāṃ sīmantoddharaṇaṃ kṛtam,अयं स निर्घृणो युद्धे स्त्रीबालनिरपत्रपः येन दानवनारीणां सीमन्तोद्धरणं कृतम्
38,9,HV_38.9,ayaṃ sa viṣṇur devānāṃ vaikuṇṭhaś ca divaukasām ananto bhoginām apsu svayaṃbhūś ca svayaṃbhuvaḥ,अयं स विष्णुर् देवानां वैकुण्ठश् च दिवौकसाम् अनन्तो भोगिनाम् अप्सु स्वयंभूश् च स्वयंभुवः
38,10,HV_38.10,ayaṃ sa nātho devānām asmābhir viprakṛṣyatām asya krodhaṃ samāsādya hiraṇyakaśipur hataḥ,अयं स नाथो देवानाम् अस्माभिर् विप्रकृष्यताम् अस्य क्रोधं समासाद्य हिरण्यकशिपुर् हतः
38,11,HV_38.11,asya cchāyāṃ samāśritya devā makhamukhe sthitāḥ ājyaṃ maharṣibhir dattam aśnuvanti tridhā hutam,अस्य च्छायां समाश्रित्य देवा मखमुखे स्थिताः आज्यं महर्षिभिर् दत्तम् अश्नुवन्ति त्रिधा हुतम्
38,12,HV_38.12,ayaṃ sa nidhane hetuḥ sarveṣāṃ daitavadviṣām asya cakraṃ praviṣṭāni kulāny asmākam āhave,अयं स निधने हेतुः सर्वेषां दैतवद्विषाम् अस्य चक्रं प्रविष्टानि कुलान्य् अस्माकम् आहवे
38,13,HV_38.13,ayaṃ sa kila yuddheṣu surārthe tyaktajīvitaḥ savitus tejasā tulyaṃ cakraṃ kṣipati śatruṣu,अयं स किल युद्धेषु सुरार्थे त्यक्तजीवितः सवितुस् तेजसा तुल्यं चक्रं क्षिपति शत्रुषु
38,14,HV_38.14,ayaṃ sa kālo daityānāṃ kālabhūte mayi sthite atikrāntasya kālasya phalaṃ prāpsyati durmatiḥ,अयं स कालो दैत्यानां कालभूते मयि स्थिते अतिक्रान्तस्य कालस्य फलं प्राप्स्यति दुर्मतिः
38,15,HV_38.15,diṣṭyedānīṃ samakṣaṃ me viṣṇur eṣa samāgataḥ adya madbāṇaniṣpiṣṭo mayy eva praṇamiṣyati,दिष्ट्येदानीं समक्षं मे विष्णुर् एष समागतः अद्य मद्बाणनिष्पिष्टो मय्य् एव प्रणमिष्यति
38,16,HV_38.16,yāsyāmy apacitiṃ diṣṭyā pūrveṣām adya saṃyuge imaṃ nārāyaṇaṃ hatvā dānavānāṃ bhayāvaham,यास्याम्य् अपचितिं दिष्ट्या पूर्वेषाम् अद्य संयुगे इमं नारायणं हत्वा दानवानां भयावहम्
38,17,HV_38.17,kṣipram eva vadhiṣyāmi raṇe nārāyaṇaṃ śairaiḥ jātyantaragato hy eṣa mṛdhe bādhati dānavān,क्षिप्रम् एव वधिष्यामि रणे नारायणं शैरैः जात्यन्तरगतो ह्य् एष मृधे बाधति दानवान्
38,18,HV_38.18,eṣo 'ntakaḥ purā bhūtvā padmanābha iti smṛtaḥ jaghānaikārṇave ghore tāv ubhau madhukaiṭabhau,एषो ऽन्तकः पुरा भूत्वा पद्मनाभ इति स्मृतः जघानैकार्णवे घोरे ताव् उभौ मधुकैटभौ
38,19,HV_38.19,viniveśya svake ūrau nihatau dānaveśvarau dvidhābhūtaṃ vapuḥ kṛtvā siṃhārdhaṃ narasaṃsthitam pitaraṃ me jaghānaiko hiraṇyakaśipuṃ purā,विनिवेश्य स्वके ऊरौ निहतौ दानवेश्वरौ द्विधाभूतं वपुः कृत्वा सिंहार्धं नरसंस्थितम् पितरं मे जघानैको हिरण्यकशिपुं पुरा
38,20,HV_38.20,śubhaṃ garbham adhattainam aditir devatāraṇiḥ yajñakāle baler yo vai kṛtvā vāmanarūpatām trīṃl lokāṃś ca jahāraiṣa kramamāṇas tribhiḥ kramaiḥ,शुभं गर्भम् अधत्तैनम् अदितिर् देवतारणिः यज्ञकाले बलेर् यो वै कृत्वा वामनरूपताम् त्रींल् लोकांश् च जहारैष क्रममाणस् त्रिभिः क्रमैः
38,21,HV_38.21,bhūyas tv idānīṃ samare saṃprāpte tārakāmaye mayā saha samāgamya sadevo vinaśiṣyati,भूयस् त्व् इदानीं समरे संप्राप्ते तारकामये मया सह समागम्य सदेवो विनशिष्यति
38,22,HV_38.22,sa evam uktvā bahudhā kṣipan nārāyaṇaṃ raṇe vāgbhir apratirūpābhir yuddham evābhyarocayat,स एवम् उक्त्वा बहुधा क्षिपन् नारायणं रणे वाग्भिर् अप्रतिरूपाभिर् युद्धम् एवाभ्यरोचयत्
38,23,HV_38.23,kṣipyamāṇo 'surendreṇa ya cukopa gadādharaḥ kṣamābalena manasā sasmitaṃ vākyam abravīt,क्षिप्यमाणो ऽसुरेन्द्रेण य चुकोप गदाधरः क्षमाबलेन मनसा सस्मितं वाक्यम् अब्रवीत्
38,24,HV_38.24,alaṃ darpabalaṃ daitya sthiraṃ matkrodhajaṃ balam hatas tvaṃ darpajair doṣaiḥ kṣamāṃ yo 'tītya bhāṣase,अलं दर्पबलं दैत्य स्थिरं मत्क्रोधजं बलम् हतस् त्वं दर्पजैर् दोषैः क्षमां यो ऽतीत्य भाषसे
38,25,HV_38.25,adhamas tvaṃ mama mato dhig etat tava vāgbalam na tatra puruṣāḥ santi yatra garjanti yoṣitaḥ,अधमस् त्वं मम मतो धिग् एतत् तव वाग्बलम् न तत्र पुरुषाः सन्ति यत्र गर्जन्ति योषितः
38,26,HV_38.26,ahaṃ tvāṃ daitya paśyāmi pūrveṣāṃ mārgagāminam prajāpatikṛtaṃ setuṃ ko bhittvā svastimān vrajet,अहं त्वां दैत्य पश्यामि पूर्वेषां मार्गगामिनम् प्रजापतिकृतं सेतुं को भित्त्वा स्वस्तिमान् व्रजेत्
38,27,HV_38.27,adya tvāṃ nāśayiṣyāmi devavyāghātakāriṇam sveṣu sveṣu ca sthāneṣu sthāpayiṣyāmi devatāḥ,अद्य त्वां नाशयिष्यामि देवव्याघातकारिणम् स्वेषु स्वेषु च स्थानेषु स्थापयिष्यामि देवताः
38,28,HV_38.28,evaṃ bruvati vākyaṃ tu mṛdhe śrīvatsadhāriṇi jahāsa dānavaḥ krodhād dhastāṃś cakre ca sāyudhān,एवं ब्रुवति वाक्यं तु मृधे श्रीवत्सधारिणि जहास दानवः क्रोधाद् धस्तांश् चक्रे च सायुधान्
38,29,HV_38.29,sa bāhuśatam udyamya sarvāstragrahaṇaṃ raṇe krodhād rudhiraraktākṣo viṣṇor vakṣasy atāḍayat,स बाहुशतम् उद्यम्य सर्वास्त्रग्रहणं रणे क्रोधाद् रुधिररक्ताक्षो विष्णोर् वक्षस्य् अताडयत्
38,30,HV_38.30,dānavāś cāpi samare mayatārapurogamāḥ udyatāyudhanistriṃśāḥ sarve viṣṇum abhidravan,दानवाश् चापि समरे मयतारपुरोगमाः उद्यतायुधनिस्त्रिंशाः सर्वे विष्णुम् अभिद्रवन्
38,31,HV_38.31,sa tāḍyamāno 'tibalair daityaiḥ sarvāyudhodyataiḥ na cacāla harir yuddhe 'kampyamāna ivācalaḥ,स ताड्यमानो ऽतिबलैर् दैत्यैः सर्वायुधोद्यतैः न चचाल हरिर् युद्धे ऽकम्प्यमान इवाचलः
38,32,HV_38.32,saṃsaktaś ca suparṇena kālanemir mahāsuraḥ sarvaprāṇena mahatīṃ gadām udyamya bāhubhiḥ mumoca jvalitāṃ ghorāṃ saṃrabdho garuḍopari,संसक्तश् च सुपर्णेन कालनेमिर् महासुरः सर्वप्राणेन महतीं गदाम् उद्यम्य बाहुभिः मुमोच ज्वलितां घोरां संरब्धो गरुडोपरि
38,33,HV_38.33,karmaṇā tena daityasya viṣṇur vismayam āgamat sa tena tāḍitaḥ pakṣī cacāla ca punaḥ punaḥ hariṇā vardhitabalo na moham upagacchati yena tasya suparṇasya patitā mūrdhni sā gadā,कर्मणा तेन दैत्यस्य विष्णुर् विस्मयम् आगमत् स तेन ताडितः पक्षी चचाल च पुनः पुनः हरिणा वर्धितबलो न मोहम् उपगच्छति येन तस्य सुपर्णस्य पतिता मूर्ध्नि सा गदा
38,34,HV_38.34,tadāgamat padā bhūmiṃ pakṣī vyathitavigrahaḥ loṣṭaiḥ sarṣṭiśilābhiś ca vajrapraharaṇais tataḥ jaghnus te samare viṣṇuṃ gopālaṃ ca mahāraṇe bhramantaṃ ghūrṇamānaṃ ca stutiṃ devāḥ pracakrire jaya deva mahābāho madhukaiṭabhanāśana hiraṇyakaśipor vakṣo nakhalāṅgaladāraṇa uttasthau ca raṇād viṣṇur amaraiḥ saṃstutaḥ purā hataṃ viṣṇuṃ samājñāya śaṅkhaṃ dadhmau sa dānavaḥ mṛdaṅgāṃś ca tridhā tatra vādayanto mahāsurāḥ tālāśrayāś ca nanṛtur mahotsava ivābabhau suparṇaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā kṣataṃ ca vapur ātmanaḥ krodhāt saṃraktanayano vaikuṇṭhaś cakramādade,तदागमत् पदा भूमिं पक्षी व्यथितविग्रहः लोष्टैः सर्ष्टिशिलाभिश् च वज्रप्रहरणैस् ततः जघ्नुस् ते समरे विष्णुं गोपालं च महारणे भ्रमन्तं घूर्णमानं च स्तुतिं देवाः प्रचक्रिरे जय देव महाबाहो मधुकैटभनाशन हिरण्यकशिपोर् वक्षो नखलाङ्गलदारण उत्तस्थौ च रणाद् विष्णुर् अमरैः संस्तुतः पुरा हतं विष्णुं समाज्ञाय शङ्खं दध्मौ स दानवः मृदङ्गांश् च त्रिधा तत्र वादयन्तो महासुराः तालाश्रयाश् च ननृतुर् महोत्सव इवाबभौ सुपर्णं व्यथितं दृष्ट्वा क्षतं च वपुर् आत्मनः क्रोधात् संरक्तनयनो वैकुण्ठश् चक्रमाददे
38,35,HV_38.35,vyavardhata ca vegena suparṇena samaṃ vibhuḥ bhujāś cāsya vyavardhanta vyāpnuvanto diśo daśa,व्यवर्धत च वेगेन सुपर्णेन समं विभुः भुजाश् चास्य व्यवर्धन्त व्याप्नुवन्तो दिशो दश
38,36,HV_38.36,sa diśaḥ pradiśaś caiva khaṃ ca gāṃ caiva pūrayan vavṛdhe sa punar lokān krāntukāma ivaujasā,स दिशः प्रदिशश् चैव खं च गां चैव पूरयन् ववृधे स पुनर् लोकान् क्रान्तुकाम इवौजसा
38,37,HV_38.37,taṃ jayāya surendrāṇāṃ vardhamānaṃ nabhastale ṛṣayaḥ saha gandharvais tuṣṭuvur madhusūdanam,तं जयाय सुरेन्द्राणां वर्धमानं नभस्तले ऋषयः सह गन्धर्वैस् तुष्टुवुर् मधुसूदनम्
38,38,HV_38.38,namo 'stu devadeveśa śaṅkhacakragadādhara viṣṇo kṛṣṇa hṛṣīkeśa jahi daityaṃ mahābalam namas tubhyaṃ virūpākṣa śaṃkarasya jagatpate pāhi naḥ sakalān asmāñ jahi daityaṃ mahābalam sa dyāṃ kirīṭena likhan sābhram ambaram ambaraiḥ padbhyām ākramya vasudhāṃ diśaḥ pracchādya bāhubhiḥ,नमो ऽस्तु देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर विष्णो कृष्ण हृषीकेश जहि दैत्यं महाबलम् नमस् तुभ्यं विरूपाक्ष शंकरस्य जगत्पते पाहि नः सकलान् अस्माञ् जहि दैत्यं महाबलम् स द्यां किरीटेन लिखन् साभ्रम् अम्बरम् अम्बरैः पद्भ्याम् आक्रम्य वसुधां दिशः प्रच्छाद्य बाहुभिः
38,39,HV_38.39,sa sūryakaratulyābhaṃ sahasrāram arikṣayam dīptāgnisadṛśaṃ ghoraṃ darśanīyaṃ sudarśanam,स सूर्यकरतुल्याभं सहस्रारम् अरिक्षयम् दीप्ताग्निसदृशं घोरं दर्शनीयं सुदर्शनम्
38,40,HV_38.40,suvarṇareṇuparyantaṃ vajranābhaṃ bhayāvaham medosthimajjārudhiraiḥ siktaṃ dānavasaṃbhavaiḥ,सुवर्णरेणुपर्यन्तं वज्रनाभं भयावहम् मेदोस्थिमज्जारुधिरैः सिक्तं दानवसंभवैः
38,41,HV_38.41,advitīyaṃ prahāreṣu kṣuraparyantamaṇḍalam sragdāmamālāvitataṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam,अद्वितीयं प्रहारेषु क्षुरपर्यन्तमण्डलम् स्रग्दाममालाविततं कामगं कामरूपिणम्
38,42,HV_38.42,svayaṃ svayaṃbhuvā sṛṣṭaṃ bhayadaṃ sarvavidviṣām maharṣiroṣair āviṣṭaṃ nityam āhavadarpitam,स्वयं स्वयंभुवा सृष्टं भयदं सर्वविद्विषाम् महर्षिरोषैर् आविष्टं नित्यम् आहवदर्पितम्
38,43,HV_38.43,kṣepaṇādyasya muhyanti lokāḥ sasthāṇujaṃgamāḥ kravyādāni ca bhūtāni tṛptiṃ yānti mahāmṛdhe,क्षेपणाद्यस्य मुह्यन्ति लोकाः सस्थाणुजंगमाः क्रव्यादानि च भूतानि तृप्तिं यान्ति महामृधे
38,44,HV_38.44,tam apratimakarmāṇaṃ samānaṃ sūryavarcasā cakram udyasya samare krodhadīpto gadādharaḥ,तम् अप्रतिमकर्माणं समानं सूर्यवर्चसा चक्रम् उद्यस्य समरे क्रोधदीप्तो गदाधरः
38,45,HV_38.45,saṃmuṣṇan dānavaṃ tejaḥ samare svena tejasā ciccheda bāhūṃś cakreṇa śrīdharaḥ kālaneminaḥ,संमुष्णन् दानवं तेजः समरे स्वेन तेजसा चिच्छेद बाहूंश् चक्रेण श्रीधरः कालनेमिनः
38,46,HV_38.46,tac ca vaktraśataṃ ghoraṃ sāgnicūrṇāṭṭahāsi yat tasya daityasya cakreṇa pramamātha balād dhariḥ,तच् च वक्त्रशतं घोरं साग्निचूर्णाट्टहासि यत् तस्य दैत्यस्य चक्रेण प्रममाथ बलाद् धरिः
38,47,HV_38.47,sa cchinnabāhur viśirā na prākampata dānavaḥ kabandhāvasthitaḥ saṃkhye viśākha iva pādapaḥ,स च्छिन्नबाहुर् विशिरा न प्राकम्पत दानवः कबन्धावस्थितः संख्ये विशाख इव पादपः
38,48,HV_38.48,taṃ vitatya mahāpakṣau vāyoḥ kṛtvā samaṃ javam urasā pātayām āsa garuḍaḥ kālaneminam,तं वितत्य महापक्षौ वायोः कृत्वा समं जवम् उरसा पातयाम् आस गरुडः कालनेमिनम्
38,49,HV_38.49,sa tasya deho vimukho viśākhaḥ khāt paribhraman nipapāta divaṃ tyaktvā kṣobhayan dharaṇītalam,स तस्य देहो विमुखो विशाखः खात् परिभ्रमन् निपपात दिवं त्यक्त्वा क्षोभयन् धरणीतलम्
38,50,HV_38.50,tasmin nipatite daitye devāḥ sarṣigaṇās tadā sādhu sādhv iti vaikuṇṭhaṃ sametāḥ pratyapūjayan,तस्मिन् निपतिते दैत्ये देवाः सर्षिगणास् तदा साधु साध्व् इति वैकुण्ठं समेताः प्रत्यपूजयन्
38,51,HV_38.51,apare ye tu daityā vai yuddhe dṛṣṭaparākramāḥ te sarve bāhubhir vyāptā na śekuś calituṃ raṇe,अपरे ये तु दैत्या वै युद्धे दृष्टपराक्रमाः ते सर्वे बाहुभिर् व्याप्ता न शेकुश् चलितुं रणे
38,52,HV_38.52,kāṃścit keśeṣu jagrāha kāṃścit kaṇṭhe nyapīḍayat pāṭayan kasyacid vaktraṃ madhye kāṃścid agṛhyata,कांश्चित् केशेषु जग्राह कांश्चित् कण्ठे न्यपीडयत् पाटयन् कस्यचिद् वक्त्रं मध्ये कांश्चिद् अगृह्यत
38,53,HV_38.53,te gadācakranirdagdhā gatasattvā gatāsavaḥ gaganād bhraṣṭasarvāṅgā nipetur dharaṇītale,ते गदाचक्रनिर्दग्धा गतसत्त्वा गतासवः गगनाद् भ्रष्टसर्वाङ्गा निपेतुर् धरणीतले
38,54,HV_38.54,teṣu sarveṣu daityeṣu hateṣu puruṣottamaḥ tasthau śakrapriyaṃ kṛtvā kṛtakarmā gadādharaḥ,तेषु सर्वेषु दैत्येषु हतेषु पुरुषोत्तमः तस्थौ शक्रप्रियं कृत्वा कृतकर्मा गदाधरः
38,55,HV_38.55,tasmin vimarde nirvṛtte saṃgrāme tārakāmaye taṃ deśam ājagāmāśu brahmā lokapitāmahaḥ,तस्मिन् विमर्दे निर्वृत्ते संग्रामे तारकामये तं देशम् आजगामाशु ब्रह्मा लोकपितामहः
38,56,HV_38.56,sarvair brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ devadevo hariṃ devaṃ pūjayan vākyam abravīt,सर्वैर् ब्रह्मर्षिभिः सार्धं गन्धर्वैः साप्सरोगणैः देवदेवो हरिं देवं पूजयन् वाक्यम् अब्रवीत्
38,57,HV_38.57,kṛtaṃ deva mahatkarma surāṇāṃ śalyam uddhṛtam vadhenānena daityānāṃ vayaṃ ca paritoṣitāḥ,कृतं देव महत्कर्म सुराणां शल्यम् उद्धृतम् वधेनानेन दैत्यानां वयं च परितोषिताः
38,58,HV_38.58,yo 'yaṃ tvayā hato viṣṇo kālanemir mahāsuraḥ tvam eko 'sya mṛdhe hantā nānyaḥ kaścana vidyate,यो ऽयं त्वया हतो विष्णो कालनेमिर् महासुरः त्वम् एको ऽस्य मृधे हन्ता नान्यः कश्चन विद्यते
38,59,HV_38.59,eṣa devān paribhavaṃl lokāṃś ca sacarācarān ṛṣīṇāṃ kadanaṃ kṛtvā mām api pratigarjati,एष देवान् परिभवंल् लोकांश् च सचराचरान् ऋषीणां कदनं कृत्वा माम् अपि प्रतिगर्जति
38,60,HV_38.60,tad anena tavogreṇa parituṣṭo 'smi karmaṇā yad ayaṃ kālatulyābhaḥ kālanemir nipātitaḥ,तद् अनेन तवोग्रेण परितुष्टो ऽस्मि कर्मणा यद् अयं कालतुल्याभः कालनेमिर् निपातितः
38,61,HV_38.61,tadāgacchasva bhadraṃ te gacchāma divam uttamam brahmarṣayas tvāṃ tatrasthāḥ pratīkṣante sadogatāḥ,तदागच्छस्व भद्रं ते गच्छाम दिवम् उत्तमम् ब्रह्मर्षयस् त्वां तत्रस्थाः प्रतीक्षन्ते सदोगताः
38,62,HV_38.62,ahaṃ maharṣayaś caiva tatra tvāṃ vadatāṃ vara vidhivac cārcayiṣyanti gīrbhir divyābhir acyuta kiṃ cāhaṃ tava dāsyāmi varaṃ varabhṛtāṃ vara sureṣv api sadaityeṣu varāṇāṃ varado bhavān,अहं महर्षयश् चैव तत्र त्वां वदतां वर विधिवच् चार्चयिष्यन्ति गीर्भिर् दिव्याभिर् अच्युत किं चाहं तव दास्यामि वरं वरभृतां वर सुरेष्व् अपि सदैत्येषु वराणां वरदो भवान्
38,63,HV_38.63,niryātayaitat trailokyaṃ sphītaṃ nihatakaṇṭakam asminn eva mṛdhe viṣṇo śakrāya sumahātmane,निर्यातयैतत् त्रैलोक्यं स्फीतं निहतकण्टकम् अस्मिन्न् एव मृधे विष्णो शक्राय सुमहात्मने
38,64,HV_38.64,evam ukto bhagavatā brahmaṇā harir īśvaraḥ devāñ śakramukhān sarvān uvāca śubhayā girā,एवम् उक्तो भगवता ब्रह्मणा हरिर् ईश्वरः देवाञ् शक्रमुखान् सर्वान् उवाच शुभया गिरा
38,65,HV_38.65,śrūyatāṃ tridaśāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥ śravaṇāvahitair devaiḥ puraskṛtya puraṃdaram,श्रूयतां त्रिदशाः सर्वे यावन्तः स्थ समागताः श्रवणावहितैर् देवैः पुरस्कृत्य पुरंदरम्
38,66,HV_38.66,asmin naḥ samare sarve kālanemimukhā hatāḥ dānavā vikramopetāḥ śakrād api mahattarāḥ,अस्मिन् नः समरे सर्वे कालनेमिमुखा हताः दानवा विक्रमोपेताः शक्राद् अपि महत्तराः
38,67,HV_38.67,asmin mahati saṃkrande dvāv eva tu viniḥsṛtau vairocaniś ca daityendraḥ svarbhānuś ca mahāgrahaḥ,अस्मिन् महति संक्रन्दे द्वाव् एव तु विनिःसृतौ वैरोचनिश् च दैत्येन्द्रः स्वर्भानुश् च महाग्रहः
38,68,HV_38.68,tad iṣṭāṃ bhajatāṃ śakro diśaṃ varuṇa eva ca yāmyāṃ yamaḥ pālayatām uttarāṃ ca dhanādhipaḥ,तद् इष्टां भजतां शक्रो दिशं वरुण एव च याम्यां यमः पालयताम् उत्तरां च धनाधिपः
38,69,HV_38.69,ṛkṣaiḥ saha yathāyogaṃ kālaṃ caratu candramāḥ abdaṃ hy ṛtumukhaṃ sūryo bhajatām ayanaiḥ saha,ऋक्षैः सह यथायोगं कालं चरतु चन्द्रमाः अब्दं ह्य् ऋतुमुखं सूर्यो भजताम् अयनैः सह
38,70,HV_38.70,ājyabhāgāḥ pravartantāṃ sadasyair abhipūjitāḥ hūyantām agnayo viprair vedadṛṣṭena karmaṇā,आज्यभागाः प्रवर्तन्तां सदस्यैर् अभिपूजिताः हूयन्ताम् अग्नयो विप्रैर् वेददृष्टेन कर्मणा
38,71,HV_38.71,devāś ca balihomena svādhyāyena maharṣayaḥ śrāddhena pitaraś caiva tṛptiṃ yāntu yathāsukham,देवाश् च बलिहोमेन स्वाध्यायेन महर्षयः श्राद्धेन पितरश् चैव तृप्तिं यान्तु यथासुखम्
38,72,HV_38.72,vāyuś caratu mārgasthas tridhā dīpyatu pāvakaḥ trayo varṇāś ca lokāṃs trīṃs tarpayantv ātmajair guṇaiḥ,वायुश् चरतु मार्गस्थस् त्रिधा दीप्यतु पावकः त्रयो वर्णाश् च लोकांस् त्रींस् तर्पयन्त्व् आत्मजैर् गुणैः
38,73,HV_38.73,kratavaḥ saṃpravartantāṃ dīkṣaṇīyair dvijātibhiḥ dakṣiṇāś cāpi vartantāṃ yathoktaṃ sarvasatriṇām,क्रतवः संप्रवर्तन्तां दीक्षणीयैर् द्विजातिभिः दक्षिणाश् चापि वर्तन्तां यथोक्तं सर्वसत्रिणाम्
38,74,HV_38.74,gāś ca sūryo rasān somo vāyuḥ prāṇāṃś ca prāṇiṣu tarpayantaḥ pravartantāṃ śivaiḥ saumyaiś ca karmabhiḥ,गाश् च सूर्यो रसान् सोमो वायुः प्राणांश् च प्राणिषु तर्पयन्तः प्रवर्तन्तां शिवैः सौम्यैश् च कर्मभिः
38,75,HV_38.75,yathāvad anupūrveṇa mahendra salilodvahāḥ trailokyamātaraḥ sarvāḥ sāgaraṃ yāntu nimnagāḥ,यथावद् अनुपूर्वेण महेन्द्र सलिलोद्वहाः त्रैलोक्यमातरः सर्वाः सागरं यान्तु निम्नगाः
38,76,HV_38.76,daityebhyas tyajyatāṃ bhītiḥ śāntiṃ vrajata devatāḥ svasti vo 'stu gamiṣyāmi brahmalokaṃ sanātanam,दैत्येभ्यस् त्यज्यतां भीतिः शान्तिं व्रजत देवताः स्वस्ति वो ऽस्तु गमिष्यामि ब्रह्मलोकं सनातनम्
38,77,HV_38.77,svagṛhe svargaloke vā saṃgrāme vā viśeṣataḥ visrambho vo na gantavyo nityaṃ kṣudrā hi dānavāḥ,स्वगृहे स्वर्गलोके वा संग्रामे वा विशेषतः विस्रम्भो वो न गन्तव्यो नित्यं क्षुद्रा हि दानवाः
38,78,HV_38.78,chidreṣu praharanty ete na caiṣāṃ saṃsthitir dhruvā saumyānām ṛjubhāvānāṃ bhavatāṃ cārjavā matiḥ,छिद्रेषु प्रहरन्त्य् एते न चैषां संस्थितिर् ध्रुवा सौम्यानाम् ऋजुभावानां भवतां चार्जवा मतिः
38,79,HV_38.79,ahaṃ tu duṣṭabhāvānāṃ yuṣmāsu sudurātmanām asamyag vartamānānāṃ mohaṃ dāsyāmi devatāḥ yadā ca sudurādharṣaṃ dānavebhyo bhayaṃ bhavet tadā samupagamyāśu vidhāsye vas tato 'bhayam evam uktvā suragaṇān viṣṇuḥ satyaparākramaḥ jagāma brahmaṇā sārdhaṃ brahmalokaṃ mahāyaśāḥ,अहं तु दुष्टभावानां युष्मासु सुदुरात्मनाम् असम्यग् वर्तमानानां मोहं दास्यामि देवताः यदा च सुदुराधर्षं दानवेभ्यो भयं भवेत् तदा समुपगम्याशु विधास्ये वस् ततो ऽभयम् एवम् उक्त्वा सुरगणान् विष्णुः सत्यपराक्रमः जगाम ब्रह्मणा सार्धं ब्रह्मलोकं महायशाः
38,80,HV_38.80,etad āścaryam abhavat saṃgrāme tārakāmaye dānavānāṃ ca viṣṇoś ca yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi,एतद् आश्चर्यम् अभवत् संग्रामे तारकामये दानवानां च विष्णोश् च यन् मां त्वं परिपृच्छसि
39,1,HV_39.1,brahmaṇā devadevena sārdhaṃ salilayoninā brahmalokaṃ gato brahman vaikuṇṭhaḥ kiṃ cakāra ha,ब्रह्मणा देवदेवेन सार्धं सलिलयोनिना ब्रह्मलोकं गतो ब्रह्मन् वैकुण्ठः किं चकार ह
39,2,HV_39.2,kimarthaṃ cādidevena nītaḥ salilayoninā viṣṇur daityavadhe vṛtte devair akṛtasatkriyaḥ,किमर्थं चादिदेवेन नीतः सलिलयोनिना विष्णुर् दैत्यवधे वृत्ते देवैर् अकृतसत्क्रियः
39,3,HV_39.3,brahmaloke ca kiṃ sthānaṃ kaṃ vā yogam upāsta saḥ kaṃ vā dadhāra niyamaṃ sa vibhur bhūtabhāvanaḥ,ब्रह्मलोके च किं स्थानं कं वा योगम् उपास्त सः कं वा दधार नियमं स विभुर् भूतभावनः
39,4,HV_39.4,kathaṃ tatrāsatas tasya viśvaṃ jagad idaṃ mahat śriyam āpnoti vipulāṃ surāsuranarārcitām,कथं तत्रासतस् तस्य विश्वं जगद् इदं महत् श्रियम् आप्नोति विपुलां सुरासुरनरार्चिताम्
39,5,HV_39.5,kathaṃ svapiti gharmānte budhyate cāmbudakṣaye kathaṃ ca brahmalokastho dhuraṃ vahati laukikīm,कथं स्वपिति घर्मान्ते बुध्यते चाम्बुदक्षये कथं च ब्रह्मलोकस्थो धुरं वहति लौकिकीम्
39,6,HV_39.6,caritaṃ tasya viprendra divyaṃ bhagavato divi vistareṇa yathātattvaṃ sarvam icchāmi veditum,चरितं तस्य विप्रेन्द्र दिव्यं भगवतो दिवि विस्तरेण यथातत्त्वं सर्वम् इच्छामि वेदितुम्
39,7,HV_39.7,śṛṇu nārāyaṇasyādau vistareṇa pravṛttayaḥ brahmalokaṃ yathārūḍho brahmaṇā saha modate,शृणु नारायणस्यादौ विस्तरेण प्रवृत्तयः ब्रह्मलोकं यथारूढो ब्रह्मणा सह मोदते
39,8,HV_39.8,kāmaṃ tasya gatiḥ sūkṣmā devair api durānugā yat tu śakṣyāmy ahaṃ vaktuṃ tan me nigadataḥ śṛṇu,कामं तस्य गतिः सूक्ष्मा देवैर् अपि दुरानुगा यत् तु शक्ष्याम्य् अहं वक्तुं तन् मे निगदतः शृणु
39,9,HV_39.9,eṣa lokamayo devo lokāś caitan mayāstrayaḥ eṣa devamayaś caiva devāś caitan mayā divi,एष लोकमयो देवो लोकाश् चैतन् मयास्त्रयः एष देवमयश् चैव देवाश् चैतन् मया दिवि
39,10,HV_39.10,devena vardhate yad dhi sarvaṃ tad dhi janārdanāt yat pravṛttaṃ ca devebhyas tad viddhi madhusūdanāt,देवेन वर्धते यद् धि सर्वं तद् धि जनार्दनात् यत् प्रवृत्तं च देवेभ्यस् तद् विद्धि मधुसूदनात्
39,11,HV_39.11,agnīṣomamayaṃ lokaṃ yaṃ vidur viduṣo janāḥ taṃ somam agniṃ lokaṃ ca veda viṣṇuṃ pitāmahaḥ,अग्नीषोममयं लोकं यं विदुर् विदुषो जनाः तं सोमम् अग्निं लोकं च वेद विष्णुं पितामहः
39,12,HV_39.12,kṣīrād yathā dadhi bhaved dadhnaḥ sarpir yathā bhavet mathyamāneṣu bhūteṣu tathā loko janārdanāt,क्षीराद् यथा दधि भवेद् दध्नः सर्पिर् यथा भवेत् मथ्यमानेषु भूतेषु तथा लोको जनार्दनात्
39,13,HV_39.13,yathendriyaiś ca bhūtaiś ca paramātmā vidhīyate tathā vedaiś ca devaiś ca lokaiś ca vidito hariḥ,यथेन्द्रियैश् च भूतैश् च परमात्मा विधीयते तथा वेदैश् च देवैश् च लोकैश् च विदितो हरिः
39,14,HV_39.14,yathā bhūtendriyāvāptir vihitā bhuvi dehinām tathā prāṇeśvarāvāptir devānāṃ divi vaiṣṇavī,यथा भूतेन्द्रियावाप्तिर् विहिता भुवि देहिनाम् तथा प्राणेश्वरावाप्तिर् देवानां दिवि वैष्णवी
39,15,HV_39.15,satriṇāṃ satraphaladaḥ pavitraṃ paramātmavān lokatantradharo hy eva mantrair mantra ivārcyate,सत्रिणां सत्रफलदः पवित्रं परमात्मवान् लोकतन्त्रधरो ह्य् एव मन्त्रैर् मन्त्र इवार्च्यते
39,16,HV_39.16,asya pāraṃ na paśyanti bahavaḥ pāratantriṇaḥ eṣa pāraṃ paraṃ caiva lokānāṃ veda mādhavaḥ,अस्य पारं न पश्यन्ति बहवः पारतन्त्रिणः एष पारं परं चैव लोकानां वेद माधवः
39,17,HV_39.17,asya devān dhakārasya mārgitavyasya daivataiḥ śṛṇu vai yat tadā vṛttaṃ brahmaloke purātanam,अस्य देवान् धकारस्य मार्गितव्यस्य दैवतैः शृणु वै यत् तदा वृत्तं ब्रह्मलोके पुरातनम्
39,18,HV_39.18,sa gatvā brahmaṇo lokaṃ dṛṣṭvā paitāmahaṃ padam vavande tān ṛṣīn sarvān viṣṇur ārṣeṇa karmaṇā,स गत्वा ब्रह्मणो लोकं दृष्ट्वा पैतामहं पदम् ववन्दे तान् ऋषीन् सर्वान् विष्णुर् आर्षेण कर्मणा
39,19,HV_39.19,so 'gniṃ prāk savane dṛṣṭvā hūyamānaṃ maharṣibhiḥ avandata mahātejāḥ kṛtvā paurvāhṇikaṃ vidhim,सो ऽग्निं प्राक् सवने दृष्ट्वा हूयमानं महर्षिभिः अवन्दत महातेजाः कृत्वा पौर्वाह्णिकं विधिम्
39,20,HV_39.20,sa dadarśa makheṣv ājyair ijyamānaṃ maharṣibhiḥ bhāgaṃ yajñiyam aśnānaṃ svadeham aparaṃ sthitam,स ददर्श मखेष्व् आज्यैर् इज्यमानं महर्षिभिः भागं यज्ञियम् अश्नानं स्वदेहम् अपरं स्थितम्
39,21,HV_39.21,abhivādyābhivādyānām ṛṣīṇāṃ brahmavarcasām paricakrāma so 'cintyo brahmalokaṃ sanātanam,अभिवाद्याभिवाद्यानाम् ऋषीणां ब्रह्मवर्चसाम् परिचक्राम सो ऽचिन्त्यो ब्रह्मलोकं सनातनम्
39,22,HV_39.22,sa dadarśocchritān yūpāṃś caṣālāgravibhūṣitān makheṣu ca brahmarṣibhiḥ śataśaḥ kṛtalakṣaṇān,स ददर्शोच्छ्रितान् यूपांश् चषालाग्रविभूषितान् मखेषु च ब्रह्मर्षिभिः शतशः कृतलक्षणान्
39,23,HV_39.23,ājyadhūmaṃ samāghrāya śṛṇvan vedān dvijeritān yajñair ijyantam ātmānam paśyaṃs tatra cacāra ha,आज्यधूमं समाघ्राय शृण्वन् वेदान् द्विजेरितान् यज्ञैर् इज्यन्तम् आत्मानम् पश्यंस् तत्र चचार ह
39,24,HV_39.24,tam ūcur ṛṣayo devāḥ sadasyāḥ sadasi sthitāḥ arghyodyatabhujāḥ sarve pavitrān taritānanāḥ,तम् ऊचुर् ऋषयो देवाः सदस्याः सदसि स्थिताः अर्घ्योद्यतभुजाः सर्वे पवित्रान् तरिताननाः
39,25,HV_39.25,svāgataṃ te suraśreṣṭha padmanābha mahādyute namo 'stu te hṛṣīkeśa madhukaiṭabhasūdana dāmodara namas te 'stu padmapatrāyatekṣaṇa prabhus tvaṃ sarvadevānāṃ lokānāṃ prabhur avyayaḥ tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam idaṃ yajñiyam ātithyaṃ mantrataḥ pratigṛhyatām,स्वागतं ते सुरश्रेष्ठ पद्मनाभ महाद्युते नमो ऽस्तु ते हृषीकेश मधुकैटभसूदन दामोदर नमस् ते ऽस्तु पद्मपत्रायतेक्षण प्रभुस् त्वं सर्वदेवानां लोकानां प्रभुर् अव्ययः त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् इदं यज्ञियम् आतिथ्यं मन्त्रतः प्रतिगृह्यताम्
39,26,HV_39.26,tvam asya yajñapūtasya pātraṃ pādyasya pāvanaḥ atithis tvaṃ hi mantroktaḥ sa dṛṣṭaḥ satataṃ mataḥ,त्वम् अस्य यज्ञपूतस्य पात्रं पाद्यस्य पावनः अतिथिस् त्वं हि मन्त्रोक्तः स दृष्टः सततं मतः
39,27,HV_39.27,tvayi yoddhu gate viṣṇo na prāvartanta naḥ kriyāḥ avaiṣṇavasya yajñasya na hi karma vidhīyate,त्वयि योद्धु गते विष्णो न प्रावर्तन्त नः क्रियाः अवैष्णवस्य यज्ञस्य न हि कर्म विधीयते
39,28,HV_39.28,sadakṣiṇasya yajñasya tvatprasūtaṃ phalaṃ bhavet sadakṣiṇamahāyajñās tvatprasūtir janārdana yady ātmānam ihāsmābhir ijyamānaṃ nirīkṣase,सदक्षिणस्य यज्ञस्य त्वत्प्रसूतं फलं भवेत् सदक्षिणमहायज्ञास् त्वत्प्रसूतिर् जनार्दन यद्य् आत्मानम् इहास्माभिर् इज्यमानं निरीक्षसे
39,29,HV_39.29,evam astv iti tān viprān bhagavān pratyapūjayat mumude brahmalokastho brahmaiva hi pitāmahaḥ,एवम् अस्त्व् इति तान् विप्रान् भगवान् प्रत्यपूजयत् मुमुदे ब्रह्मलोकस्थो ब्रह्मैव हि पितामहः
40,1,HV_40.1,ṛṣibhiḥ pūjitas tais tu viveśa harir īśvaraḥ paurāṇaṃ brahmasadanaṃ divyaṃ nārāyaṇāśramam,ऋषिभिः पूजितस् तैस् तु विवेश हरिर् ईश्वरः पौराणं ब्रह्मसदनं दिव्यं नारायणाश्रमम्
40,2,HV_40.2,sa tatra viviśe hṛṣṭas tān āmantrya sadogatān praṇamya cādidevāya brahmaṇe padmayonaye,स तत्र विविशे हृष्टस् तान् आमन्त्र्य सदोगतान् प्रणम्य चादिदेवाय ब्रह्मणे पद्मयोनये
40,3,HV_40.3,svena nāmnā parijñātaṃ sa taṃ nārāyaṇāśramam praviśann eva bhagavān āyudhāni vyasarjayat,स्वेन नाम्ना परिज्ञातं स तं नारायणाश्रमम् प्रविशन्न् एव भगवान् आयुधानि व्यसर्जयत्
40,4,HV_40.4,sa tatrāmbupatiprakhyaṃ dadarśālayam ātmanaḥ svadhiṣṭhitaṃ bhūtagaṇaiḥ śāśvataiś ca maharṣibhiḥ,स तत्राम्बुपतिप्रख्यं ददर्शालयम् आत्मनः स्वधिष्ठितं भूतगणैः शाश्वतैश् च महर्षिभिः
40,5,HV_40.5,saṃvartakāmbudopetaṃ nakṣatrasthānasaṃkulam timiraughaparikṣiptam apradhṛṣyaṃ surāsuraiḥ,संवर्तकाम्बुदोपेतं नक्षत्रस्थानसंकुलम् तिमिरौघपरिक्षिप्तम् अप्रधृष्यं सुरासुरैः
40,6,HV_40.6,na tatra viṣayo vāyor nendor nāpi vivasvataḥ vapuṣā padmanābhasya sa deśas tejasā vṛtaḥ,न तत्र विषयो वायोर् नेन्दोर् नापि विवस्वतः वपुषा पद्मनाभस्य स देशस् तेजसा वृतः
40,7,HV_40.7,sa tatra praviśann eva jaṭābhāraṃ samudvahan sa sahasraśirā bhūtvā śayanāyopacakrame,स तत्र प्रविशन्न् एव जटाभारं समुद्वहन् स सहस्रशिरा भूत्वा शयनायोपचक्रमे
40,8,HV_40.8,lokānām antakālajñā kālī nayanaśālinī upatasthe mahātmānaṃ nidrā taṃ kālarūpiṇī,लोकानाम् अन्तकालज्ञा काली नयनशालिनी उपतस्थे महात्मानं निद्रा तं कालरूपिणी
40,9,HV_40.9,viśvasya jagataḥ prabhum nārāyaṇaṃ viśvabījam sa śiśye śayane divye samudrāmbhodaśītale harir ekārṇavoktena vratena vratināṃ varaḥ,विश्वस्य जगतः प्रभुम् नारायणं विश्वबीजम् स शिश्ये शयने दिव्ये समुद्राम्भोदशीतले हरिर् एकार्णवोक्तेन व्रतेन व्रतिनां वरः
40,10,HV_40.10,taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ bhavāya jagataḥ prabhum upāsāṃ cakrire viṣṇuṃ devāḥ sarṣigaṇās tadā,तं शयानं महात्मानं भवाय जगतः प्रभुम् उपासां चक्रिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणास् तदा
40,11,HV_40.11,tasya suptasya śuśubhe nābhimadhyāt samutthitam ādyasya sadanaṃ padmaṃ brahmaṇaḥ sūryasaṃnibham,तस्य सुप्तस्य शुशुभे नाभिमध्यात् समुत्थितम् आद्यस्य सदनं पद्मं ब्रह्मणः सूर्यसंनिभम्
40,12,HV_40.12,sahasrapatraṃ varṇāḍhyaṃ sukumāraṃ vibhūṣitam brahmasūtrodyatakaraḥ svapann eva mahāmuniḥ āvartayati lokānāṃ sarveṣāṃ kālaparyayam,सहस्रपत्रं वर्णाढ्यं सुकुमारं विभूषितम् ब्रह्मसूत्रोद्यतकरः स्वपन्न् एव महामुनिः आवर्तयति लोकानां सर्वेषां कालपर्ययम्
40,13,HV_40.13,vivṛtāt tasya vadanān niḥśvāsapavaneritāḥ prajānāṃ paṅktayo hy oghair niṣpatanti viśanti ca,विवृतात् तस्य वदनान् निःश्वासपवनेरिताः प्रजानां पङ्क्तयो ह्य् ओघैर् निष्पतन्ति विशन्ति च
40,14,HV_40.14,te sṛṣṭāḥ prāṇinām oghā vibhaktā brahmaṇā svayam caturdhā svāṃ gatiṃ jagmuḥ kṛtāntoktena karmaṇā,ते सृष्टाः प्राणिनाम् ओघा विभक्ता ब्रह्मणा स्वयम् चतुर्धा स्वां गतिं जग्मुः कृतान्तोक्तेन कर्मणा
40,15,HV_40.15,na taṃ veda svayaṃ brahmā nāpi brahmarṣayo 'vyayāḥ viṣṇuṃ nidrāmayaṃ yogaṃ praviṣṭaṃ tamasāvṛtam,न तं वेद स्वयं ब्रह्मा नापि ब्रह्मर्षयो ऽव्ययाः विष्णुं निद्रामयं योगं प्रविष्टं तमसावृतम्
40,16,HV_40.16,te tu brahmarṣayaḥ sarve pitāmahapurogamāḥ na vidus taṃ kvacit suptaṃ kvacid āsīnam āsane,ते तु ब्रह्मर्षयः सर्वे पितामहपुरोगमाः न विदुस् तं क्वचित् सुप्तं क्वचिद् आसीनम् आसने
40,17,HV_40.17,jāgarti ko 'tra kaḥ śete kaḥ śvasan kaś ca neṅgate ko bhogavān ko dyutimān kṛṣṇāt kṛṣṇataraś ca kaḥ,जागर्ति को ऽत्र कः शेते कः श्वसन् कश् च नेङ्गते को भोगवान् को द्युतिमान् कृष्णात् कृष्णतरश् च कः
40,18,HV_40.18,vimṛśanti sma taṃ devaṃ divyābhir upapattibhiḥ vākyair brahmapadaiś cāpi pramāṇaiḥ sarvalakṣaṇaiḥ na cainaṃ śekur anveṣṭuṃ karmato janmato 'pi vā,विमृशन्ति स्म तं देवं दिव्याभिर् उपपत्तिभिः वाक्यैर् ब्रह्मपदैश् चापि प्रमाणैः सर्वलक्षणैः न चैनं शेकुर् अन्वेष्टुं कर्मतो जन्मतो ऽपि वा
40,19,HV_40.19,kathābhis tatpradiṣṭābhir ye tasya caritaṃ viduḥ purāṇaṃ taṃ purāṇeṣu ṛṣayaḥ saṃpracakṣate,कथाभिस् तत्प्रदिष्टाभिर् ये तस्य चरितं विदुः पुराणं तं पुराणेषु ऋषयः संप्रचक्षते
40,20,HV_40.20,śrūyate cāsya caritaṃ deveṣv api purātanam mahāpurāṇāt prabhṛti paraṃ tasya na vidyate,श्रूयते चास्य चरितं देवेष्व् अपि पुरातनम् महापुराणात् प्रभृति परं तस्य न विद्यते
40,21,HV_40.21,tat purāṇād ṛte tasya caritaṃ naiva vidyate yac cāsya veda vedo 'pi caritaṃ svaprabhāvajam tenemāḥ śrutayo vyāptā vaidikā laukikāś ca yāḥ,तत् पुराणाद् ऋते तस्य चरितं नैव विद्यते यच् चास्य वेद वेदो ऽपि चरितं स्वप्रभावजम् तेनेमाः श्रुतयो व्याप्ता वैदिका लौकिकाश् च याः
40,22,HV_40.22,bhavakāle bhavaty eṣa lokānāṃ bhūtabhāvanaḥ dānavānām abhāvāya jāgarti madhusūdanaḥ,भवकाले भवत्य् एष लोकानां भूतभावनः दानवानाम् अभावाय जागर्ति मधुसूदनः
40,23,HV_40.23,yadainaṃ vīkṣituṃ devā na śekuḥ suptam acyutam tataḥ svapiti gharmānte jāgarti jaladakṣaye,यदैनं वीक्षितुं देवा न शेकुः सुप्तम् अच्युतम् ततः स्वपिति घर्मान्ते जागर्ति जलदक्षये
40,24,HV_40.24,sa hi yajñāś ca vedāś ca yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ yā tu yajñagatiḥ proktā sa eṣa puruṣottamaḥ tasmin supte na vartante mantrapūtāḥ kratukriyāḥ śaratpravṛttayajño hi jāgarti madhusūdanaḥ,स हि यज्ञाश् च वेदाश् च यज्ञाङ्गानि च सर्वशः या तु यज्ञगतिः प्रोक्ता स एष पुरुषोत्तमः तस्मिन् सुप्ते न वर्तन्ते मन्त्रपूताः क्रतुक्रियाः शरत्प्रवृत्तयज्ञो हि जागर्ति मधुसूदनः
40,25,HV_40.25,śaratprabhṛti yajñā hi jāgrati śrīdhare harau tad idaṃ vārṣikaṃ cakraṃ kārayaty ambudeśvaraḥ vaiṣṇavaṃ karma kurvāṇaḥ supte viṣṇau puraṃdaraḥ,शरत्प्रभृति यज्ञा हि जाग्रति श्रीधरे हरौ तद् इदं वार्षिकं चक्रं कारयत्य् अम्बुदेश्वरः वैष्णवं कर्म कुर्वाणः सुप्ते विष्णौ पुरंदरः
40,26,HV_40.26,yā hy eṣā gahvarī māyā nidreti jagati sthitā akasmād dveṣiṇī ghorā kālarātrir mahīkṣitām,या ह्य् एषा गह्वरी माया निद्रेति जगति स्थिता अकस्माद् द्वेषिणी घोरा कालरात्रिर् महीक्षिताम्
40,27,HV_40.27,asyās tanus tamodvārā niśādivasanāśinī jīvitārdhaharī ghorā sarvaprāṇabhṛtāṃ bhuvi,अस्यास् तनुस् तमोद्वारा निशादिवसनाशिनी जीवितार्धहरी घोरा सर्वप्राणभृतां भुवि
40,28,HV_40.28,naitayā kaścid āviṣṭo jṛmbhamāṇo muhur muhuḥ śaktaḥ prasahituṃ vegaṃ majjann iva mahārṇave,नैतया कश्चिद् आविष्टो जृम्भमाणो मुहुर् मुहुः शक्तः प्रसहितुं वेगं मज्जन्न् इव महार्णवे
40,29,HV_40.29,annajā bhuvi martyānāṃ śramajā vā kathaṃcana naiśā bhavati lokasya nidrā sarvasya laukikī,अन्नजा भुवि मर्त्यानां श्रमजा वा कथंचन नैशा भवति लोकस्य निद्रा सर्वस्य लौकिकी
40,30,HV_40.30,svapnānte kṣīyate hy eṣā prāyaśo bhuvi dehinām mṛtyukāle ca bhūtānāṃ prāṇān nāśayate bhṛśam,स्वप्नान्ते क्षीयते ह्य् एषा प्रायशो भुवि देहिनाम् मृत्युकाले च भूतानां प्राणान् नाशयते भृशम्
40,31,HV_40.31,deveṣv api dadhāraināṃ nānyo nārāyaṇād ṛte sakhī sarvaharasyaiṣā māyā viṣṇuśarīrajā,देवेष्व् अपि दधारैनां नान्यो नारायणाद् ऋते सखी सर्वहरस्यैषा माया विष्णुशरीरजा
40,32,HV_40.32,saiṣā nārāyaṇamukhe dṛṣṭā kamalalocanā lokān alpena kālena bhajate bhūtamohinī,सैषा नारायणमुखे दृष्टा कमललोचना लोकान् अल्पेन कालेन भजते भूतमोहिनी
40,33,HV_40.33,evam eṣā hitārthāya lokānāṃ kṛṣṇavartmanā dhriyate sevanīyena patineva pativratā,एवम् एषा हितार्थाय लोकानां कृष्णवर्त्मना ध्रियते सेवनीयेन पतिनेव पतिव्रता
40,34,HV_40.34,sa tayā nidrayā channas tasmin nārāyaṇāśrame śete sma hi tadā viṣṇur mohayañ jagad avyayaḥ,स तया निद्रया छन्नस् तस्मिन् नारायणाश्रमे शेते स्म हि तदा विष्णुर् मोहयञ् जगद् अव्ययः
40,35,HV_40.35,tasya varṣasahasrāṇi śayānasya mahātmanaḥ jagmuḥ kṛtayugaṃ caiva tretā caiva yugottamam,तस्य वर्षसहस्राणि शयानस्य महात्मनः जग्मुः कृतयुगं चैव त्रेता चैव युगोत्तमम्
40,36,HV_40.36,sa tu dvāparaparyante dṛṣṭvā lokān suduḥkhitān prābudhyata mahātejāḥ stūyamāno maharṣibhiḥ,स तु द्वापरपर्यन्ते दृष्ट्वा लोकान् सुदुःखितान् प्राबुध्यत महातेजाः स्तूयमानो महर्षिभिः
40,37,HV_40.37,jahīhi nidrāṃ sahajāṃ bhuktapūrvām iva srajam ime te brahmaṇā sārdhaṃ devā darśanakāṅkṣiṇaḥ,जहीहि निद्रां सहजां भुक्तपूर्वाम् इव स्रजम् इमे ते ब्रह्मणा सार्धं देवा दर्शनकाङ्क्षिणः
40,38,HV_40.38,ime tvāṃ brahmaviduṣo brahmasaṃstavavādinaḥ vardhayanti hṛṣīkeśa ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ,इमे त्वां ब्रह्मविदुषो ब्रह्मसंस्तववादिनः वर्धयन्ति हृषीकेश ऋषयः संशितव्रताः
40,39,HV_40.39,eteṣām ātmabhūtānāṃ bhūtānāṃ bhūtabhāvana śṛṇu viṣṇo śubhāṃ vācaṃ bhūvyomāgnyanilāmbhasām,एतेषाम् आत्मभूतानां भूतानां भूतभावन शृणु विष्णो शुभां वाचं भूव्योमाग्न्यनिलाम्भसाम्
40,40,HV_40.40,ime tvā sapta munayaḥ sahitā munimaṇḍalaiḥ stuvanti deva divyābhir geyābhir gīrbhir añjasā,इमे त्वा सप्त मुनयः सहिता मुनिमण्डलैः स्तुवन्ति देव दिव्याभिर् गेयाभिर् गीर्भिर् अञ्जसा
40,41,HV_40.41,uttiṣṭha śatapatrākṣa padmanābha mahādyute kāraṇaṃ kiṃcid utpannaṃ devānāṃ kāryagauravāt,उत्तिष्ठ शतपत्राक्ष पद्मनाभ महाद्युते कारणं किंचिद् उत्पन्नं देवानां कार्यगौरवात्
40,42,HV_40.42,jahi nidrāṃ jagaddhetoḥ keśaveśa janārdana tvayi supte jagat suptaṃ tvayi jāgrati jāgṛtam mīlanaṃ kuru devānāṃ devadeva jagatpate kiṃ tvaṃ svapiṣi govinda naṣṭe jagati sāṃpratam naṣṭaprāyaṃ jagat paśya sadevāsuramānuṣam sa saṃkṣipya jagat sarvaṃ timiraughaṃ vidārayan udatiṣṭhad dhṛṣīkeśaḥ śriyā paramayā jvalan,जहि निद्रां जगद्धेतोः केशवेश जनार्दन त्वयि सुप्ते जगत् सुप्तं त्वयि जाग्रति जागृतम् मीलनं कुरु देवानां देवदेव जगत्पते किं त्वं स्वपिषि गोविन्द नष्टे जगति सांप्रतम् नष्टप्रायं जगत् पश्य सदेवासुरमानुषम् स संक्षिप्य जगत् सर्वं तिमिरौघं विदारयन् उदतिष्ठद् धृषीकेशः श्रिया परमया ज्वलन्
40,43,HV_40.43,sa dadarśa surān sarvān sametān sapitāmahān vivakṣataḥ prakṣubhitāñ jagadarthe samāgatān,स ददर्श सुरान् सर्वान् समेतान् सपितामहान् विवक्षतः प्रक्षुभिताञ् जगदर्थे समागतान्
40,44,HV_40.44,tān uvāca harir devān nidrāviśrāntalocanaḥ tattvadṛṣṭārthayā vācā dharmahetvarthayuktayā,तान् उवाच हरिर् देवान् निद्राविश्रान्तलोचनः तत्त्वदृष्टार्थया वाचा धर्महेत्वर्थयुक्तया
40,45,HV_40.45,kuto vo vigraho devāḥ kuto vo bhayam āgatam kasya vā kena vā kāryaṃ kiṃ vā mayi na vartate,कुतो वो विग्रहो देवाः कुतो वो भयम् आगतम् कस्य वा केन वा कार्यं किं वा मयि न वर्तते
40,46,HV_40.46,na khalv akuśalaṃ loke vartate dānavotthitam nṛṇām āyāsajananaṃ śīghram icchāmi veditum,न खल्व् अकुशलं लोके वर्तते दानवोत्थितम् नृणाम् आयासजननं शीघ्रम् इच्छामि वेदितुम्
40,47,HV_40.47,eṣa brahmavidāṃ madhye vihāya śayanottamam śivāya bhavatām arthe sthitaḥ kiṃ karavāṇi vaḥ,एष ब्रह्मविदां मध्ये विहाय शयनोत्तमम् शिवाय भवताम् अर्थे स्थितः किं करवाणि वः
41,1,HV_41.1,tac chrutvā viṣṇugaditaṃ brahmā lokapitāmahaḥ uvāca paramaṃ vākyaṃ hitaṃ sarvadivaukasām,तच् छ्रुत्वा विष्णुगदितं ब्रह्मा लोकपितामहः उवाच परमं वाक्यं हितं सर्वदिवौकसाम्
41,2,HV_41.2,nāsti kiṃcid bhayaṃ viṣṇo surāṇām asurāntaka yeṣāṃ bhavān abhayadaḥ karṇadhāro raṇe raṇe,नास्ति किंचिद् भयं विष्णो सुराणाम् असुरान्तक येषां भवान् अभयदः कर्णधारो रणे रणे
41,3,HV_41.3,śakre jayati deveśe tvayi cāsurasūdane dharme prayatamānānāṃ mānavānāṃ kuto bhayam,शक्रे जयति देवेशे त्वयि चासुरसूदने धर्मे प्रयतमानानां मानवानां कुतो भयम्
41,4,HV_41.4,satye dharme ca niratā mānavā vigatajvarāḥ nākāladharmaṇā mṛtyuḥ śaknoti prasamīkṣitum,सत्ये धर्मे च निरता मानवा विगतज्वराः नाकालधर्मणा मृत्युः शक्नोति प्रसमीक्षितुम्
41,5,HV_41.5,mānavānāṃ ca patayaḥ pārthivāś ca parasparam ṣaḍbhāgam upayuñjānā na bhedaṃ kurvate mithaḥ,मानवानां च पतयः पार्थिवाश् च परस्परम् षड्भागम् उपयुञ्जाना न भेदं कुर्वते मिथः
41,6,HV_41.6,te prajānāṃ śubhakarāḥ karadair avigarhitāḥ akarair viprayuktārthāḥ kośam āpūrayan sadā,ते प्रजानां शुभकराः करदैर् अविगर्हिताः अकरैर् विप्रयुक्तार्थाः कोशम् आपूरयन् सदा
41,7,HV_41.7,sphītāñjanapadān svān svān pālayantaḥ kṣamāparāḥ atīkṣṇad aṇḍāś caturo varṇāñ jugupur añjasā,स्फीताञ्जनपदान् स्वान् स्वान् पालयन्तः क्षमापराः अतीक्ष्णद् अण्डाश् चतुरो वर्णाञ् जुगुपुर् अञ्जसा
41,8,HV_41.8,nodvejanīyā bhūtānāṃ sacivaiḥ sādhu pūjitāḥ caturaṅgabalair yuktāḥ ṣaḍguṇān upayuñjate,नोद्वेजनीया भूतानां सचिवैः साधु पूजिताः चतुरङ्गबलैर् युक्ताः षड्गुणान् उपयुञ्जते
41,9,HV_41.9,dhanurvedaparāḥ sarve sarve vedeṣu niṣṭhitāḥ yajanti ca yathākālaṃ yajñair vipuladakṣiṇaiḥ,धनुर्वेदपराः सर्वे सर्वे वेदेषु निष्ठिताः यजन्ति च यथाकालं यज्ञैर् विपुलदक्षिणैः
41,10,HV_41.10,vedān adhītya dīkṣābhir maharṣīn brahmacaryayā śrāddhaiś ca medhyaiḥ śataśas tarpayanti pitāmahān,वेदान् अधीत्य दीक्षाभिर् महर्षीन् ब्रह्मचर्यया श्राद्धैश् च मेध्यैः शतशस् तर्पयन्ति पितामहान्
41,11,HV_41.11,naiṣām aviditaṃ kiṃcit trividhaṃ bhuvi vidyate vaidikaṃ laukikaṃ caiva dharmaśāstroktam eva ca,नैषाम् अविदितं किंचित् त्रिविधं भुवि विद्यते वैदिकं लौकिकं चैव धर्मशास्त्रोक्तम् एव च
41,12,HV_41.12,te parāvaradṛṣṭārthā maharṣisamatejasaḥ bhūyaḥ kṛtayugaṃ kartum utsahante narādhipāḥ,ते परावरदृष्टार्था महर्षिसमतेजसः भूयः कृतयुगं कर्तुम् उत्सहन्ते नराधिपाः
41,13,HV_41.13,teṣām eva prabhāvena śivaṃ varṣati vāsavaḥ yathārthaṃ ca vavur vātā virajaskā diśo daśa,तेषाम् एव प्रभावेन शिवं वर्षति वासवः यथार्थं च ववुर् वाता विरजस्का दिशो दश
41,14,HV_41.14,... vātāḥ śivasugandhinaḥ nirmalaṃ cābhavad vyoma ... nirutpātā ca vasudhā supracārāś ca vai grahāḥ candramāś ca sanakṣatraḥ saumyaṃ carati yogataḥ,... वाताः शिवसुगन्धिनः निर्मलं चाभवद् व्योम ... निरुत्पाता च वसुधा सुप्रचाराश् च वै ग्रहाः चन्द्रमाश् च सनक्षत्रः सौम्यं चरति योगतः
41,15,HV_41.15,anulomakaraḥ sūryo ayane dve cacāra ha havyaiś ca vividhais tṛptaḥ śubhagandho hutāśanaḥ,अनुलोमकरः सूर्यो अयने द्वे चचार ह हव्यैश् च विविधैस् तृप्तः शुभगन्धो हुताशनः
41,16,HV_41.16,evaṃ samyakpravṛtteṣu nivṛtteṣv aparādhataḥ tarpayatsu mahīṃ kṛtsnāṃ nṛṇāṃ kālabhayaṃ kutaḥ,एवं सम्यक्प्रवृत्तेषु निवृत्तेष्व् अपराधतः तर्पयत्सु महीं कृत्स्नां नृणां कालभयं कुतः
41,17,HV_41.17,teṣāṃ jvalitakīrtīnām anyonyam anuvartinām rājñāṃ balair balavatāṃ pīḍyate vasudhātalam,तेषां ज्वलितकीर्तीनाम् अन्योन्यम् अनुवर्तिनाम् राज्ञां बलैर् बलवतां पीड्यते वसुधातलम्
41,18,HV_41.18,seyaṃ bhārapariśrāntā pīḍyamānā narādhipaiḥ pṛthivī samanuprāptā naur ivāsann aviplavā,सेयं भारपरिश्रान्ता पीड्यमाना नराधिपैः पृथिवी समनुप्राप्ता नौर् इवासन्न् अविप्लवा
41,19,HV_41.19,yugāntasadṛśaṃ rūpaṃ śailoccalitabandhanam jalotpīḍākulā svedaṃ darśayantī muhur muhuḥ,युगान्तसदृशं रूपं शैलोच्चलितबन्धनम् जलोत्पीडाकुला स्वेदं दर्शयन्ती मुहुर् मुहुः
41,20,HV_41.20,kṣatriyāṇāṃ vapurbhiś ca tejasā ca balena ca nṛṇāṃ ca rāṣṭrair vistīrṇaiḥ śrāmyatīva vasuṃdharā,क्षत्रियाणां वपुर्भिश् च तेजसा च बलेन च नृणां च राष्ट्रैर् विस्तीर्णैः श्राम्यतीव वसुंधरा
41,21,HV_41.21,yac coktaṃ brahmasadane brahmaṇā parameṣṭhinā tac chṛṇuṣva mahābāho rahasyam idam uttamam pure pure narapatiḥ koṭisaṃkhyair balair vṛtaḥ rāṣṭre rāṣṭre ca bahavo grāmāḥ śatasahasraśaḥ,यच् चोक्तं ब्रह्मसदने ब्रह्मणा परमेष्ठिना तच् छृणुष्व महाबाहो रहस्यम् इदम् उत्तमम् पुरे पुरे नरपतिः कोटिसंख्यैर् बलैर् वृतः राष्ट्रे राष्ट्रे च बहवो ग्रामाः शतसहस्रशः
41,22,HV_41.22,bhūmipānāṃ sahasraiś ca teṣāṃ ca balināṃ balaiḥ grāmāyutāḍhyai rāṣṭraiś ca bhūmir nirvivarīkṛtā,भूमिपानां सहस्रैश् च तेषां च बलिनां बलैः ग्रामायुताढ्यै राष्ट्रैश् च भूमिर् निर्विवरीकृता
41,23,HV_41.23,seyaṃ nirāmiṣaṃ kṛtvā niśceṣṭaṃ kālam agrataḥ prāptā mamālayaṃ viṣṇo bhavāṃś cāsyāḥ parā gatiḥ,सेयं निरामिषं कृत्वा निश्चेष्टं कालम् अग्रतः प्राप्ता ममालयं विष्णो भवांश् चास्याः परा गतिः
41,24,HV_41.24,karmabhūmir ihasthānāṃ bhūmir eṣā vyathāṃ gatā yathā na sīdet tatkāryaṃ jagaty eṣā hi śāśvatī,कर्मभूमिर् इहस्थानां भूमिर् एषा व्यथां गता यथा न सीदेत् तत्कार्यं जगत्य् एषा हि शाश्वती
41,25,HV_41.25,asyā hi pīḍane doṣo mahān syān madhusūdana kriyālopaś ca lokānāṃ dūṣitaṃ ca jagad bhavet,अस्या हि पीडने दोषो महान् स्यान् मधुसूदन क्रियालोपश् च लोकानां दूषितं च जगद् भवेत्
41,26,HV_41.26,śrāmyate vyaktam eveyaṃ pārthivaughaprapīḍitā sahajāṃ yā kṣamāṃ tyaktvā calatvam acalā gatā,श्राम्यते व्यक्तम् एवेयं पार्थिवौघप्रपीडिता सहजां या क्षमां त्यक्त्वा चलत्वम् अचला गता
41,27,HV_41.27,tad asyāḥ śrutavantaḥ sma tac cāpi bhavatā śrutam bhārāvataraṇārthaṃ hi mantrayāmas tvayā saha,तद् अस्याः श्रुतवन्तः स्म तच् चापि भवता श्रुतम् भारावतरणार्थं हि मन्त्रयामस् त्वया सह
41,28,HV_41.28,satpathe hi sthitāḥ sarve rājāno rāṣṭravardhanāḥ narāṇāṃ ca trayo varṇā brāhmaṇān anuyāyinaḥ,सत्पथे हि स्थिताः सर्वे राजानो राष्ट्रवर्धनाः नराणां च त्रयो वर्णा ब्राह्मणान् अनुयायिनः
41,29,HV_41.29,sarvaṃ satyamayaṃ vākyaṃ varṇā dharmaparās tathā sarve vedaparā viprāḥ sarve vipraparā narāḥ,सर्वं सत्यमयं वाक्यं वर्णा धर्मपरास् तथा सर्वे वेदपरा विप्राः सर्वे विप्रपरा नराः
41,30,HV_41.30,evaṃ jagati vartante manuṣyā dharmakāraṇāt yathā dharmavadho na syāt tathā mantraḥ pravartatām,एवं जगति वर्तन्ते मनुष्या धर्मकारणात् यथा धर्मवधो न स्यात् तथा मन्त्रः प्रवर्तताम्
41,31,HV_41.31,satāṃ gatir iyaṃ nānyā dharmaś cāsyāḥ susādhanam rājñāṃ caiva vadhaḥ kāryo dharaṇyā bhāranirṇaye,सतां गतिर् इयं नान्या धर्मश् चास्याः सुसाधनम् राज्ञां चैव वधः कार्यो धरण्या भारनिर्णये
41,32,HV_41.32,tadāgaccha mahābhāga saha vai mantrakāraṇāt vrajāma meruśikharaṃ puraskṛtya vasuṃdharām,तदागच्छ महाभाग सह वै मन्त्रकारणात् व्रजाम मेरुशिखरं पुरस्कृत्य वसुंधराम्
42,1,HV_42.1,etāvad uktvā rājendra brahmā lokapitāmahaḥ pṛthivyā saha viśvātmā virarāma mahādyutiḥ bāḍham ity eva saha tair durdināmbhodanisvanaḥ pratasthe durdinākāraḥ sadurdina ivācalaḥ,एतावद् उक्त्वा राजेन्द्र ब्रह्मा लोकपितामहः पृथिव्या सह विश्वात्मा विरराम महाद्युतिः बाढम् इत्य् एव सह तैर् दुर्दिनाम्भोदनिस्वनः प्रतस्थे दुर्दिनाकारः सदुर्दिन इवाचलः
42,2,HV_42.2,samuktāmaṇividyotaṃ sacandrāmbhodavarcasam sa jatāmaṇḍalaṃ kṛṣṇaṃ bibhrat kṛṣṇavapur hariḥ,समुक्तामणिविद्योतं सचन्द्राम्भोदवर्चसम् स जतामण्डलं कृष्णं बिभ्रत् कृष्णवपुर् हरिः
42,3,HV_42.3,sa cāsyorasi vistīrṇe romāñcodgatarājimān śrīvatso rājate śrīmān stanadvayamukhāñcitaḥ,स चास्योरसि विस्तीर्णे रोमाञ्चोद्गतराजिमान् श्रीवत्सो राजते श्रीमान् स्तनद्वयमुखाञ्चितः
42,4,HV_42.4,pīte vasāno vasane lokānāṃ gurur avyayaḥ hariḥ so 'bhavad ālakṣyaḥ sasaṃdhyābhra ivācalaḥ,पीते वसानो वसने लोकानां गुरुर् अव्ययः हरिः सो ऽभवद् आलक्ष्यः ससंध्याभ्र इवाचलः
42,5,HV_42.5,taṃ vrajantaṃ suparṇena padmayonigatānugam anujagmuḥ surāḥ sarve tadgatāsaktacakṣuṣaḥ,तं व्रजन्तं सुपर्णेन पद्मयोनिगतानुगम् अनुजग्मुः सुराः सर्वे तद्गतासक्तचक्षुषः
42,6,HV_42.6,nātidīrgheṇa kālena te gatā ratnaparvatam dadṛśur devatās tatra svāṃ sabhāṃ kāmarūpiṇīm,नातिदीर्घेण कालेन ते गता रत्नपर्वतम् ददृशुर् देवतास् तत्र स्वां सभां कामरूपिणीम्
42,7,HV_42.7,meroḥ śikharavinyastāṃ saṃsaktāṃ sūryavarcasā kāñcanastambhacaraṇāṃ vajrasaṃghātatoraṇām,मेरोः शिखरविन्यस्तां संसक्तां सूर्यवर्चसा काञ्चनस्तम्भचरणां वज्रसंघाततोरणाम्
42,8,HV_42.8,manonirmāṇacitrāḍhyāṃ vimānākulamālinīm ratnajālāntaravatīṃ kāmagāṃ ratnabhūṣitām,मनोनिर्माणचित्राढ्यां विमानाकुलमालिनीम् रत्नजालान्तरवतीं कामगां रत्नभूषिताम्
42,9,HV_42.9,kḷptaratnasamākīrṇāṃ sarvartukusumotkaṭām maṇipravālasopānāṃ vaidūryamaṇiśobhitām muktājālasamākīrṇāṃ kiṃkiṇīśataśobhitām devamāyādharāṃ divyāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā,कॢप्तरत्नसमाकीर्णां सर्वर्तुकुसुमोत्कटाम् मणिप्रवालसोपानां वैदूर्यमणिशोभिताम् मुक्ताजालसमाकीर्णां किंकिणीशतशोभिताम् देवमायाधरां दिव्यां निर्मितां विश्वकर्मणा
42,10,HV_42.10,tāṃ hṛṣṭamanasaḥ sarve yathāsthānaṃ yathāvayaḥ yathānideśaṃ tridaśā viviśus te sabhāṃ śubhām,तां हृष्टमनसः सर्वे यथास्थानं यथावयः यथानिदेशं त्रिदशा विविशुस् ते सभां शुभाम्
42,11,HV_42.11,te niṣedur yathokteṣu vimāneṣv āsaneṣu ca bhadrāsaneṣu pīṭheṣu kuthāsv āstaraṇeṣu ca,ते निषेदुर् यथोक्तेषु विमानेष्व् आसनेषु च भद्रासनेषु पीठेषु कुथास्व् आस्तरणेषु च
42,12,HV_42.12,tataḥ prabhañjano vāyur brahmaṇā sādhu coditaḥ mā śabda iti sarvatra pracakrāma sabhāṃ śubhām,ततः प्रभञ्जनो वायुर् ब्रह्मणा साधु चोदितः मा शब्द इति सर्वत्र प्रचक्राम सभां शुभाम्
42,13,HV_42.13,niḥśabde stimite tasmin samāje tridivaukasām babhāṣe dharaṇī vākyaṃ svedāt karuṇabhāṣiṇī,निःशब्दे स्तिमिते तस्मिन् समाजे त्रिदिवौकसाम् बभाषे धरणी वाक्यं स्वेदात् करुणभाषिणी
42,14,HV_42.14,tvayā dhāryā tv ahaṃ deva tvayā vai dhāryate jagat tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca tvayā dhṛtaṃ dhārayāmi nādhṛtaṃ dhārayāmy aham na hi tad vidyate bhūtaṃ yat tvayā nānudhāryate tavaiva tejasā krāntāṃ rasātalatalaṃ gatām trāyasva māṃ suraśreṣṭha tavaiva śaraṇaṃ gatām tāvan me 'sti bhayaṃ bhūyo yāvan na tvāṃ kakudminam śaraṇaṃ yāmi manasā śataśo hy upalakṣaye aham ādau purānena saṃkṣiptā padmayoninā māṃ ca badhvā kṛtau pūrvaṃ mṛṅmayau dvau mahāsurau,त्वया धार्या त्व् अहं देव त्वया वै धार्यते जगत् त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च त्वया धृतं धारयामि नाधृतं धारयाम्य् अहम् न हि तद् विद्यते भूतं यत् त्वया नानुधार्यते तवैव तेजसा क्रान्तां रसातलतलं गताम् त्रायस्व मां सुरश्रेष्ठ तवैव शरणं गताम् तावन् मे ऽस्ति भयं भूयो यावन् न त्वां ककुद्मिनम् शरणं यामि मनसा शतशो ह्य् उपलक्षये अहम् आदौ पुरानेन संक्षिप्ता पद्मयोनिना मां च बध्वा कृतौ पूर्वं मृङ्मयौ द्वौ महासुरौ
42,15,HV_42.15,karṇasrotodbhavau tau hi viṣṇor asya mahātmanaḥ mahārṇave prasvapataḥ kāṣṭhakuḍyasamau sthitau,कर्णस्रोतोद्भवौ तौ हि विष्णोर् अस्य महात्मनः महार्णवे प्रस्वपतः काष्ठकुड्यसमौ स्थितौ
42,16,HV_42.16,tau viveśa svayaṃ vāyur brahmaṇā sādhu coditaḥ tau divaṃ chādayantau tu vavṛdhāte mahāsurau,तौ विवेश स्वयं वायुर् ब्रह्मणा साधु चोदितः तौ दिवं छादयन्तौ तु ववृधाते महासुरौ
42,17,HV_42.17,vāyuprāṇau tu tau gṛhya brahmā parimṛśyañ śanaiḥ ekaṃ mṛdutaraṃ mene kaṭhinaṃ veda cāparam,वायुप्राणौ तु तौ गृह्य ब्रह्मा परिमृश्यञ् शनैः एकं मृदुतरं मेने कठिनं वेद चापरम्
42,18,HV_42.18,nāmanī tu tayoś cakre sa vibhuḥ salilodbhavaḥ mṛdus tv ayaṃ madhur nāma kaṭhinaḥ kaiṭabho 'bhavat,नामनी तु तयोश् चक्रे स विभुः सलिलोद्भवः मृदुस् त्व् अयं मधुर् नाम कठिनः कैटभो ऽभवत्
42,19,HV_42.19,tau daityau kṛtanāmānau ceratur baladarpitau sarvam ekārṇavaṃ lokaṃ yoddhukāmau sunirbhayau,तौ दैत्यौ कृतनामानौ चेरतुर् बलदर्पितौ सर्वम् एकार्णवं लोकं योद्धुकामौ सुनिर्भयौ
42,20,HV_42.20,tāv āgatau samālokya brahmā lokapitāmahaḥ ekārṇavāmbunicaye tatraivānataradhīyata,ताव् आगतौ समालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः एकार्णवाम्बुनिचये तत्रैवानतरधीयत
42,21,HV_42.21,sa padme padmanābhasya nābhimadhyād samutthite rocayām āsa vasatiṃ guhyāṃ brahmā caturmukhaḥ,स पद्मे पद्मनाभस्य नाभिमध्याद् समुत्थिते रोचयाम् आस वसतिं गुह्यां ब्रह्मा चतुर्मुखः
42,22,HV_42.22,tāv ubhau jalagarbhasthau nārāyaṇapitāmahau bahūn varṣagaṇān apsu śayānau na cakampatuḥ,ताव् उभौ जलगर्भस्थौ नारायणपितामहौ बहून् वर्षगणान् अप्सु शयानौ न चकम्पतुः
42,23,HV_42.23,atha dīrghasya kālasya tāv ubhau madhukaiṭabhau ājagmatus tam uddeśaṃ yatra brahmā vyavasthitaḥ,अथ दीर्घस्य कालस्य ताव् उभौ मधुकैटभौ आजग्मतुस् तम् उद्देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः
42,24,HV_42.24,dṛṣṭvā tāv asurau ghorau mahāntau yuddhadurmadau brahmaṇā tāḍito viṣṇuḥ padmanālena vai purā utpapātāśu śayanāt padmanābho mahādyutiḥ,दृष्ट्वा ताव् असुरौ घोरौ महान्तौ युद्धदुर्मदौ ब्रह्मणा ताडितो विष्णुः पद्मनालेन वै पुरा उत्पपाताशु शयनात् पद्मनाभो महाद्युतिः
42,25,HV_42.25,tad yuddham abhavad ghoraṃ tayos tasya ca vai tadā ekārṇave tadā loke trailokye jalatāṃ gate,तद् युद्धम् अभवद् घोरं तयोस् तस्य च वै तदा एकार्णवे तदा लोके त्रैलोक्ये जलतां गते
42,26,HV_42.26,tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ varṣasaṃkhyāḥ sahasraśaḥ na ca tāv asurau yuddhe tadā śramam avāpatuḥ,तद् अभूत् तुमुलं युद्धं वर्षसंख्याः सहस्रशः न च ताव् असुरौ युद्धे तदा श्रमम् अवापतुः
42,27,HV_42.27,atha dīrghasya kālasya tau daityau yuddhadurmadau ūcatuḥ prītamanasau devaṃ nārāyaṇaṃ hariṃ,अथ दीर्घस्य कालस्य तौ दैत्यौ युद्धदुर्मदौ ऊचतुः प्रीतमनसौ देवं नारायणं हरिं
42,28,HV_42.28,prītau svas tava yuddhena ślāghyas tvaṃ mṛtyur āhave āvāṃ jahi na yatrorvī jalena samabhiplutā,प्रीतौ स्वस् तव युद्धेन श्लाघ्यस् त्वं मृत्युर् आहवे आवां जहि न यत्रोर्वी जलेन समभिप्लुता
42,29,HV_42.29,hatau ca tava putratvaṃ prāpnuyāvaḥ surottama so hy āvāṃ yudhi nirjetā tasyāvāṃ vihitau sutau,हतौ च तव पुत्रत्वं प्राप्नुयावः सुरोत्तम सो ह्य् आवां युधि निर्जेता तस्यावां विहितौ सुतौ
42,30,HV_42.30,sa hi gṛhya mṛdhe daityau dorbhyāṃ tau samapīḍayat janmatur nidhanaṃ cāpi tāv ubhau madhukaiṭabhau,स हि गृह्य मृधे दैत्यौ दोर्भ्यां तौ समपीडयत् जन्मतुर् निधनं चापि ताव् उभौ मधुकैटभौ
42,31,HV_42.31,tāv ubhāv āplutau toye vapurbhyām ekatāṃ gatau medo mumucatur daityau mathyamānau jalormibhiḥ,ताव् उभाव् आप्लुतौ तोये वपुर्भ्याम् एकतां गतौ मेदो मुमुचतुर् दैत्यौ मथ्यमानौ जलोर्मिभिः
42,32,HV_42.32,medasā tajjalaṃ vyāptaṃ tābhyāṃ antardadhe tadā nārāyaṇaś ca bhagavān asṛjat sa punaḥ prajāḥ,मेदसा तज्जलं व्याप्तं ताभ्यां अन्तर्दधे तदा नारायणश् च भगवान् असृजत् स पुनः प्रजाः
42,33,HV_42.33,daityayor medasā channā medinīti tataḥ smṛtā prabhāvāt padmanābhasya śāśvatī ca nṛṇāṃ kṛtā,दैत्ययोर् मेदसा छन्ना मेदिनीति ततः स्मृता प्रभावात् पद्मनाभस्य शाश्वती च नृणां कृता
42,34,HV_42.34,varāheṇa punar bhūtvā mārkaṇḍeyasya paśyataḥ viṣāṇenāham ekena toyamadhyāt samuddhṛtā,वराहेण पुनर् भूत्वा मार्कण्डेयस्य पश्यतः विषाणेनाहम् एकेन तोयमध्यात् समुद्धृता
42,35,HV_42.35,hṛtāhaṃ kramatā bhūyas tadā yuṣmākam agrataḥ baleḥ sakāśād daityasya viṣṇunā prabhaviṣṇunā,हृताहं क्रमता भूयस् तदा युष्माकम् अग्रतः बलेः सकाशाद् दैत्यस्य विष्णुना प्रभविष्णुना
42,36,HV_42.36,sāṃprataṃ khidyamānāham enam eva gadādharam anāthā jagato nāthaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatā,सांप्रतं खिद्यमानाहम् एनम् एव गदाधरम् अनाथा जगतो नाथं शरण्यं शरणं गता
42,37,HV_42.37,agniḥ suvarṇasya gurur gavāṃ sūryo guruḥ smṛtaḥ akṣatrāṇāṃ guruḥ somo mama nārāyaṇo guruḥ,अग्निः सुवर्णस्य गुरुर् गवां सूर्यो गुरुः स्मृतः अक्षत्राणां गुरुः सोमो मम नारायणो गुरुः
42,38,HV_42.38,yad ahaṃ dhārayāmy ekā jagatsthāvarajaṃgamam mayā dhṛtaṃ dhārayate sarvam etad gadādharaḥ,यद् अहं धारयाम्य् एका जगत्स्थावरजंगमम् मया धृतं धारयते सर्वम् एतद् गदाधरः
42,39,HV_42.39,jāmadagnyena rāmeṇa bhārāvataraṇepsayā roṣāt triḥsaptakṛtvo 'haṃ kṣatriyair viprayojitā,जामदग्न्येन रामेण भारावतरणेप्सया रोषात् त्रिःसप्तकृत्वो ऽहं क्षत्रियैर् विप्रयोजिता
42,40,HV_42.40,sāsmi vedyām samāropya tarpitā nṛpaśoṇitaiḥ bhārgaveṇa pituḥ śrāddhe kaśyapāya niveditā,सास्मि वेद्याम् समारोप्य तर्पिता नृपशोणितैः भार्गवेण पितुः श्राद्धे कश्यपाय निवेदिता
42,41,HV_42.41,māṃsamedosthidurgandhā digdhā kṣatriyaśoṇitaiḥ rajasvaleva yuvatiḥ kaśyapaṃ samupasthitā,मांसमेदोस्थिदुर्गन्धा दिग्धा क्षत्रियशोणितैः रजस्वलेव युवतिः कश्यपं समुपस्थिता
42,42,HV_42.42,sa māṃ brahmarṣir apy āha kim urvi tvam avāṅmukhī vīrapatnīvratam idaṃ vīrapatni niṣevase,स मां ब्रह्मर्षिर् अप्य् आह किम् उर्वि त्वम् अवाङ्मुखी वीरपत्नीव्रतम् इदं वीरपत्नि निषेवसे
42,43,HV_42.43,sāhaṃ vijñāpitavatī kaśyapaṃ lokabhāvanam patayo me hatā brahman bhārgaveṇa mahātmanā,साहं विज्ञापितवती कश्यपं लोकभावनम् पतयो मे हता ब्रह्मन् भार्गवेण महात्मना
42,44,HV_42.44,sāhaṃ vihīnā vikrāntaiḥ kṣatriyaiḥ śastravṛttibhiḥ vidhavā śūnyanagarā na dhārayitum utsahe,साहं विहीना विक्रान्तैः क्षत्रियैः शस्त्रवृत्तिभिः विधवा शून्यनगरा न धारयितुम् उत्सहे
42,45,HV_42.45,tan mahyaṃ dīyatāṃ bhartā bhagavaṃs tvatsamo nṛpaḥ rakṣet sagrāmanagarāṃ yo māṃ sāgaramālinīm,तन् मह्यं दीयतां भर्ता भगवंस् त्वत्समो नृपः रक्षेत् सग्रामनगरां यो मां सागरमालिनीम्
42,46,HV_42.46,sa śrutvā bhagavān vākyaṃ bāḍham ity abravīt prabhuḥ tato māṃ mānavendrāya manave saṃprayacchata,स श्रुत्वा भगवान् वाक्यं बाढम् इत्य् अब्रवीत् प्रभुः ततो मां मानवेन्द्राय मनवे संप्रयच्छत
42,47,HV_42.47,sā manuprabhavaṃ puṇyaṃ prāpyekṣvākukulaṃ mahat vipulenāsmi kālena pārthivāt pārthivaṃ gatā,सा मनुप्रभवं पुण्यं प्राप्येक्ष्वाकुकुलं महत् विपुलेनास्मि कालेन पार्थिवात् पार्थिवं गता
42,48,HV_42.48,evaṃ dattāsmi manave mānavendrāya dhīmate bhuktā rājakulaiś cāpi maharṣikulasaṃmitaiḥ,एवं दत्तास्मि मनवे मानवेन्द्राय धीमते भुक्ता राजकुलैश् चापि महर्षिकुलसंमितैः
42,49,HV_42.49,bahavaḥ kṣatriyāḥ śūrā māṃ jitvā divam āśritāḥ te sma kālavaśaṃ prāpya mayy eva pralayaṃ gatāḥ,बहवः क्षत्रियाः शूरा मां जित्वा दिवम् आश्रिताः ते स्म कालवशं प्राप्य मय्य् एव प्रलयं गताः
42,50,HV_42.50,matkṛte vigrahā loke vṛtte vartanta eva ca kṣatriyāṇāṃ balavatāṃ saṃgrāmeṣv anivartinām,मत्कृते विग्रहा लोके वृत्ते वर्तन्त एव च क्षत्रियाणां बलवतां संग्रामेष्व् अनिवर्तिनाम्
42,51,HV_42.51,etad yuṣmatpravṛttena daivena pariṇāmitā jagaddhitārthaṃ kuruta rājñāṃ hetuṃ raṇakṣaye,एतद् युष्मत्प्रवृत्तेन दैवेन परिणामिता जगद्धितार्थं कुरुत राज्ञां हेतुं रणक्षये
42,52,HV_42.52,yady asti mayi kāruṇyaṃ bhāraśaithilyakāraṇāt ekaś cakradharaḥ śrīmān abhayaṃ me prayacchatu,यद्य् अस्ति मयि कारुण्यं भारशैथिल्यकारणात् एकश् चक्रधरः श्रीमान् अभयं मे प्रयच्छतु
42,53,HV_42.53,yam ahaṃ bhārasaṃtaptā saṃprāptā śaraṇaiṣiṇī bhāro yady avaroptavyo viṣṇur eṣa bravītu mām,यम् अहं भारसंतप्ता संप्राप्ता शरणैषिणी भारो यद्य् अवरोप्तव्यो विष्णुर् एष ब्रवीतु माम्
43,1,HV_43.1,mā bhair dharaṇi kalyāṇi śāntiṃ vraja samāhite eṣa tvām ucitaṃ sthānaṃ sthāpayāmi vasiṃdhare etasyāhaṃ prasādena śramaṃ tyakṣyāmi devatāḥ te śrutvā pṛthivīvākyaṃ sarva eva divaukasaḥ tadarthakṛtyaṃ saṃcintya pitāmaham athābruvan,मा भैर् धरणि कल्याणि शान्तिं व्रज समाहिते एष त्वाम् उचितं स्थानं स्थापयामि वसिंधरे एतस्याहं प्रसादेन श्रमं त्यक्ष्यामि देवताः ते श्रुत्वा पृथिवीवाक्यं सर्व एव दिवौकसः तदर्थकृत्यं संचिन्त्य पितामहम् अथाब्रुवन्
43,2,HV_43.2,bhagavan kriyatām asyā dharaṇyā bhārasaṃnatiḥ śarīrakartā lokānāṃ tvaṃ hi lokasya ceśvaraḥ,भगवन् क्रियताम् अस्या धरण्या भारसंनतिः शरीरकर्ता लोकानां त्वं हि लोकस्य चेश्वरः
43,3,HV_43.3,yat kartavyaṃ mahendreṇa yamena varuṇena ca yad vā kāryaṃ dhaneśena svayaṃ nārāyaṇena vā,यत् कर्तव्यं महेन्द्रेण यमेन वरुणेन च यद् वा कार्यं धनेशेन स्वयं नारायणेन वा
43,4,HV_43.4,yad vā candramasā kāryaṃ bhāskareṇānilena vā ādityair vasubhir vāpi rudrair vā lokabhāvanaiḥ,यद् वा चन्द्रमसा कार्यं भास्करेणानिलेन वा आदित्यैर् वसुभिर् वापि रुद्रैर् वा लोकभावनैः
43,5,HV_43.5,aśvibhyāṃ vā surāgryābhyāṃ sādhyair vā tridivālayaiḥ marudbhir vā suraśreṣṭhaiḥ pāvakenāpi ca prabho bṛhaspatyuśanobhyāṃ vā kālena kalināpi vā,अश्विभ्यां वा सुराग्र्याभ्यां साध्यैर् वा त्रिदिवालयैः मरुद्भिर् वा सुरश्रेष्ठैः पावकेनापि च प्रभो बृहस्पत्युशनोभ्यां वा कालेन कलिनापि वा
43,6,HV_43.6,maheśvareṇa vā brahman viśākhena guhena vā yakṣarākṣasagandharvaiś cāraṇair vā mahoragaiḥ,महेश्वरेण वा ब्रह्मन् विशाखेन गुहेन वा यक्षराक्षसगन्धर्वैश् चारणैर् वा महोरगैः
43,7,HV_43.7,parvataiḥ śailamukhyair vā sāgarair vā mahormibhiḥ gaṅgāmukhābhir divyābhiḥ saridbhir vā sureśvara,पर्वतैः शैलमुख्यैर् वा सागरैर् वा महोर्मिभिः गङ्गामुखाभिर् दिव्याभिः सरिद्भिर् वा सुरेश्वर
43,8,HV_43.8,kṣipram ājñāpaya vibho katham aṃśaḥ prayujyatām yadi te pārthivaṃ kāryaṃ kāryaṃ pārthivavigrahe,क्षिप्रम् आज्ञापय विभो कथम् अंशः प्रयुज्यताम् यदि ते पार्थिवं कार्यं कार्यं पार्थिवविग्रहे
43,9,HV_43.9,katham aṃśāvataraṇaṃ kurmaḥ sarve pitāmaha antarikṣagatā ye ca pṛthivyāṃ ye ca pārthivāḥ,कथम् अंशावतरणं कुर्मः सर्वे पितामह अन्तरिक्षगता ये च पृथिव्यां ये च पार्थिवाः
43,10,HV_43.10,sadasyānāṃ ca viprāṇāṃ pārthivānāṃ kuleṣu ca ayonijāś cāpi tanūḥ sṛjāma jagatītale,सदस्यानां च विप्राणां पार्थिवानां कुलेषु च अयोनिजाश् चापि तनूः सृजाम जगतीतले
43,11,HV_43.11,surāṇām ekakāryāṇāṃ śrutvaitan niścitaṃ mahat devaiḥ parivṛtaḥ prāha vākyaṃ lokapitāmahaḥ,सुराणाम् एककार्याणां श्रुत्वैतन् निश्चितं महत् देवैः परिवृतः प्राह वाक्यं लोकपितामहः
43,12,HV_43.12,rocate me suraśreṣṭhā yuṣmākam api niścayaḥ sṛjadhvaṃ svaśarīrāṃśāṃs tejasātmasamān bhuvi,रोचते मे सुरश्रेष्ठा युष्माकम् अपि निश्चयः सृजध्वं स्वशरीरांशांस् तेजसात्मसमान् भुवि
43,13,HV_43.13,sarva eva suraśreṣṭhās tejobhir avarohata bhāvayanto bhuvaṃ devīṃ labdhvā tribhuvanaśriyam,सर्व एव सुरश्रेष्ठास् तेजोभिर् अवरोहत भावयन्तो भुवं देवीं लब्ध्वा त्रिभुवनश्रियम्
43,14,HV_43.14,pārthive bhārate vaṃśe pūrvam eva vijānatā pṛthivyāṃ saṃbhavam imaṃ śrūyatāṃ yan mayā kṛtam,पार्थिवे भारते वंशे पूर्वम् एव विजानता पृथिव्यां संभवम् इमं श्रूयतां यन् मया कृतम्
43,15,HV_43.15,samudre 'haṃ surāḥ pūrve velām āsādya paścimām āse sārdhaṃ tanūjena kaśyapena mahātmanā,समुद्रे ऽहं सुराः पूर्वे वेलाम् आसाद्य पश्चिमाम् आसे सार्धं तनूजेन कश्यपेन महात्मना
43,16,HV_43.16,kathābhiḥ pūrvavṛttābhir lokavedānugāmibhiḥ itivṛttaiś ca bahubhiḥ purāṇaprabhavair guṇaiḥ,कथाभिः पूर्ववृत्ताभिर् लोकवेदानुगामिभिः इतिवृत्तैश् च बहुभिः पुराणप्रभवैर् गुणैः
43,17,HV_43.17,nirūpayaṃs taṃ deveśaṃ pramāṇair bahulakṣaṇaiḥ kurvatas tu kathās tās tāḥ samudraḥ saha gaṅgayā samīpam ājagāmāśu yuktas toyadamārutaiḥ,निरूपयंस् तं देवेशं प्रमाणैर् बहुलक्षणैः कुर्वतस् तु कथास् तास् ताः समुद्रः सह गङ्गया समीपम् आजगामाशु युक्तस् तोयदमारुतैः
43,18,HV_43.18,sa vīciviṣamāṃ kurvan gatiṃ vegataraṅgiṇīm yādogaṇavicitreṇa saṃchannas toyavāsasā,स वीचिविषमां कुर्वन् गतिं वेगतरङ्गिणीम् यादोगणविचित्रेण संछन्नस् तोयवाससा
43,19,HV_43.19,śaṅkhamuktāmalatanuḥ pravālamaṇibhūṣaṇaḥ yuktaś candramasā pūrṇaḥ sābhragambhīranisvanaḥ,शङ्खमुक्तामलतनुः प्रवालमणिभूषणः युक्तश् चन्द्रमसा पूर्णः साभ्रगम्भीरनिस्वनः
43,20,HV_43.20,sa māṃ paribhavann eva svāṃ velāṃ samatikraman kledayām āsa capalair lāvaṇair ambuvisravaiḥ,स मां परिभवन्न् एव स्वां वेलां समतिक्रमन् क्लेदयाम् आस चपलैर् लावणैर् अम्बुविस्रवैः
43,21,HV_43.21,taṃ ca deśaṃ vyavasitaḥ samudro 'dbhir vimarditum uktaḥ saṃrabdhayā vācā śānto 'sīti tato mayā,तं च देशं व्यवसितः समुद्रो ऽद्भिर् विमर्दितुम् उक्तः संरब्धया वाचा शान्तो ऽसीति ततो मया
43,22,HV_43.22,śānto 'sīty uktamātras tu tanutvaṃ sāgaro gataḥ saṃhatormitaraṅgaughaḥ sthito rājaśriyā jvalan,शान्तो ऽसीत्य् उक्तमात्रस् तु तनुत्वं सागरो गतः संहतोर्मितरङ्गौघः स्थितो राजश्रिया ज्वलन्
43,23,HV_43.23,bhūyaś caiva mayā śaptaḥ samudraḥ saha gaṅgayā sakāraṇāṃ matiṃ kṛtvā yuṣmākaṃ hitakāmyayā,भूयश् चैव मया शप्तः समुद्रः सह गङ्गया सकारणां मतिं कृत्वा युष्माकं हितकाम्यया
43,24,HV_43.24,yasmāt tvaṃ rājatulyena vapuṣā samupasthitaḥ gacchārṇava mahīpālo rājaiva tvaṃ bhaviṣyasi,यस्मात् त्वं राजतुल्येन वपुषा समुपस्थितः गच्छार्णव महीपालो राजैव त्वं भविष्यसि
43,25,HV_43.25,tatrāpi sahajāṃ līlāṃ dhārayan svena tejasā bhaviṣyasi nṛṇāṃ bhartā bhāratānāṃ kulodvahaḥ,तत्रापि सहजां लीलां धारयन् स्वेन तेजसा भविष्यसि नृणां भर्ता भारतानां कुलोद्वहः
43,26,HV_43.26,śānto 'sīti mayoktas tvaṃ yac cāsi tanutāṃ gataḥ sutanur yaśasā loke śaṃtanus tvaṃ bhaviṣyasi,शान्तो ऽसीति मयोक्तस् त्वं यच् चासि तनुतां गतः सुतनुर् यशसा लोके शंतनुस् त्वं भविष्यसि
43,27,HV_43.27,iyam apy āyatāpāṅgī gaṅgā sarvāṅgaśobhanā iyam apy āgatā gaṅgā tavārthe varavarṇinī rūpiṇī vai saric chreṣṭhā tatra tvām upayāsyati,इयम् अप्य् आयतापाङ्गी गङ्गा सर्वाङ्गशोभना इयम् अप्य् आगता गङ्गा तवार्थे वरवर्णिनी रूपिणी वै सरिच् छ्रेष्ठा तत्र त्वाम् उपयास्यति
43,28,HV_43.28,evam uktas tu māṃ kruddhaḥ so 'bhigamyāṛṇavo 'bravīt māṃ prabho devadeveśa kimarthaṃ śaptavān asi,एवम् उक्तस् तु मां क्रुद्धः सो ऽभिगम्याऋणवो ऽब्रवीत् मां प्रभो देवदेवेश किमर्थं शप्तवान् असि
43,29,HV_43.29,ahaṃ tava vidheyātmā tvatkṛtas tvatparāyaṇaḥ aśapo 'sadṛśair vākyair ātmajaṃ māṃ kim ātmanā,अहं तव विधेयात्मा त्वत्कृतस् त्वत्परायणः अशपो ऽसदृशैर् वाक्यैर् आत्मजं मां किम् आत्मना
43,30,HV_43.30,bhagavaṃs tvatprasādena vegāt parvaṇi vardhitaḥ yady ahaṃ calito brahman ko 'tra doṣo mamātmanaḥ,भगवंस् त्वत्प्रसादेन वेगात् पर्वणि वर्धितः यद्य् अहं चलितो ब्रह्मन् को ऽत्र दोषो ममात्मनः
43,31,HV_43.31,kṣiptābhiḥ pavanenādbhiḥ spṛṣṭo yady asi parvaṇi atra me bhagavan kiṃ nu vidyate śāpakāraṇam,क्षिप्ताभिः पवनेनाद्भिः स्पृष्टो यद्य् असि पर्वणि अत्र मे भगवन् किं नु विद्यते शापकारणम्
43,32,HV_43.32,uddhūtaiś ca mahāvātaiḥ pravṛddhaiś ca balāhakaiḥ parvaṇā cenduyuktena tribhiḥ kṣubdho 'smi kāraṇaiḥ,उद्धूतैश् च महावातैः प्रवृद्धैश् च बलाहकैः पर्वणा चेन्दुयुक्तेन त्रिभिः क्षुब्धो ऽस्मि कारणैः
43,33,HV_43.33,evaṃ yady aparāddho 'haṃ kāraṇais tvatpravartitaiḥ kṣantum arhasi me brahmañ śāpo 'yaṃ vinivartyatām,एवं यद्य् अपराद्धो ऽहं कारणैस् त्वत्प्रवर्तितैः क्षन्तुम् अर्हसि मे ब्रह्मञ् शापो ऽयं विनिवर्त्यताम्
43,34,HV_43.34,evaṃ mayi nirālambe śāpāc chithilatāṃ gate kāruṇyaṃ kuru deveśa pramāṇaṃ yady avekṣase,एवं मयि निरालम्बे शापाच् छिथिलतां गते कारुण्यं कुरु देवेश प्रमाणं यद्य् अवेक्षसे
43,35,HV_43.35,asyāś ca deva gaṅgāyā gāṃ gatāyās tavājñayā maddoṣāt samadoṣāyāḥ prasādaṃ kartum arhasi,अस्याश् च देव गङ्गाया गां गतायास् तवाज्ञया मद्दोषात् समदोषायाः प्रसादं कर्तुम् अर्हसि
43,36,HV_43.36,prasādaṃ kuru me brahman vidyate śāpakāraṇam tam ahaṃ ślakṣṇayā vācā mahārṇavam athābruvam akāraṇajñaṃ devānāṃ trastaṃ śāpānileritam,प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन् विद्यते शापकारणम् तम् अहं श्लक्ष्णया वाचा महार्णवम् अथाब्रुवम् अकारणज्ञं देवानां त्रस्तं शापानिलेरितम्
43,37,HV_43.37,śāntiṃ vraja na bhetavyaṃ prasanno 'smi mahāmate śāpe 'smin saritāṃ nātha bhaviṣyaṃ śṛṇu kāraṇam,शान्तिं व्रज न भेतव्यं प्रसन्नो ऽस्मि महामते शापे ऽस्मिन् सरितां नाथ भविष्यं शृणु कारणम्
43,38,HV_43.38,tvaṃ gaccha bhārate vaṃśe svadehaṃ svena tejasā ādhatsva saritāṃ nātha tyaktvemāṃ sāgarīṃ tanum,त्वं गच्छ भारते वंशे स्वदेहं स्वेन तेजसा आधत्स्व सरितां नाथ त्यक्त्वेमां सागरीं तनुम्
43,39,HV_43.39,mahodadhe mahīpālas tatra rājaśriyā vṛtaḥ pālayaṃś caturo varṇān raṃsyase salileśvara,महोदधे महीपालस् तत्र राजश्रिया वृतः पालयंश् चतुरो वर्णान् रंस्यसे सलिलेश्वर
43,40,HV_43.40,iyaṃ ca tvāṃ saric chreṣṭhā bibhratī mānuṣīṃ tanum tat kālaramaṇīyāṅgī gaṅgā paricariṣyati,इयं च त्वां सरिच् छ्रेष्ठा बिभ्रती मानुषीं तनुम् तत् कालरमणीयाङ्गी गङ्गा परिचरिष्यति
43,41,HV_43.41,anayā saha jāhnavyā modamāno mamājñayā imaṃ salilasaṃkledaṃ vismariṣyasi sāgara,अनया सह जाह्नव्या मोदमानो ममाज्ञया इमं सलिलसंक्लेदं विस्मरिष्यसि सागर
43,42,HV_43.42,tvaratā caiva kartavyaṃ tvayedaṃ devaśāsanam prājāpatyena vidhinā gaṅgayā saha sāgara,त्वरता चैव कर्तव्यं त्वयेदं देवशासनम् प्राजापत्येन विधिना गङ्गया सह सागर
43,43,HV_43.43,vasavaḥ pracyutāḥ svargāt praviṣṭāś ca rasātalam teṣām utpādanārthāya tvaṃ mayā viniyojitaḥ,वसवः प्रच्युताः स्वर्गात् प्रविष्टाश् च रसातलम् तेषाम् उत्पादनार्थाय त्वं मया विनियोजितः
43,44,HV_43.44,aṣṭau tāñ jāhnavīgarbhān apatyārthaṃ dadāmy aham vibhāvasos tulyaguṇān surāṇāṃ prītivardhanān,अष्टौ ताञ् जाह्नवीगर्भान् अपत्यार्थं ददाम्य् अहम् विभावसोस् तुल्यगुणान् सुराणां प्रीतिवर्धनान्
43,45,HV_43.45,utpādya tvaṃ vasūñ śīghraṃ kṛtvā kurukulaṃ mahat praveṣṭāsi tanuṃ tyaktvā punaḥ sāgara sāgarīm,उत्पाद्य त्वं वसूञ् शीघ्रं कृत्वा कुरुकुलं महत् प्रवेष्टासि तनुं त्यक्त्वा पुनः सागर सागरीम्
43,46,HV_43.46,evam etan mayā pūrvaṃ hitārthaṃ vaḥ surottamāḥ bhaviṣyaṃ paśyatā bhāraṃ pṛthivyāḥ pārthivātmakam,एवम् एतन् मया पूर्वं हितार्थं वः सुरोत्तमाः भविष्यं पश्यता भारं पृथिव्याः पार्थिवात्मकम्
43,47,HV_43.47,tad eṣa śaṃtanor vaṃśaḥ pṛthivyāṃ ropito mayā vasavo yatra gaṅgāyāṃ utpannās tridivaukasaḥ,तद् एष शंतनोर् वंशः पृथिव्यां रोपितो मया वसवो यत्र गङ्गायां उत्पन्नास् त्रिदिवौकसः
43,48,HV_43.48,adyāpi bhuvi gāṅgeyas tatraiva vasur aṣṭamaḥ sapteme vasavaḥ prāptāḥ sa ekaḥ parilambate,अद्यापि भुवि गाङ्गेयस् तत्रैव वसुर् अष्टमः सप्तेमे वसवः प्राप्ताः स एकः परिलम्बते
43,49,HV_43.49,dvitīyāyāṃ striyāṃ sṛṣṭā dvitīyā śaṃtanos tanuḥ vicitravīryo dyutimān āsīd rājā pratāpavān,द्वितीयायां स्त्रियां सृष्टा द्वितीया शंतनोस् तनुः विचित्रवीर्यो द्युतिमान् आसीद् राजा प्रतापवान्
43,50,HV_43.50,vaicitravīryau dvāv eva pārthivau bhuvi sāṃpratam pāṇḍuś ca dhṛtarāṣṭraś ca vikhyātau puruṣarṣabhau,वैचित्रवीर्यौ द्वाव् एव पार्थिवौ भुवि सांप्रतम् पाण्डुश् च धृतराष्ट्रश् च विख्यातौ पुरुषर्षभौ
43,51,HV_43.51,tatra pāṇḍoḥ śriyā juṣṭe dve bhārye yauvanasthite śubhe kuntī ca mādrī ca devayoṣopame bhuvi,तत्र पाण्डोः श्रिया जुष्टे द्वे भार्ये यौवनस्थिते शुभे कुन्ती च माद्री च देवयोषोपमे भुवि
43,52,HV_43.52,dhṛtarāṣṭrasya rājñas tu bhāryaikā tulyacāriṇī gāndhārī bhuvi vikhyātā bhartur nityaṃ vrate sthitā,धृतराष्ट्रस्य राज्ञस् तु भार्यैका तुल्यचारिणी गान्धारी भुवि विख्याता भर्तुर् नित्यं व्रते स्थिता
43,53,HV_43.53,atra vo 'ṃśā vibhajyantāṃ vipakṣaḥ pakṣa eva ca putrāṇāṃ hi tayo rājñor bhavitā vigraho mahān,अत्र वो ऽंशा विभज्यन्तां विपक्षः पक्ष एव च पुत्राणां हि तयो राज्ञोर् भविता विग्रहो महान्
43,54,HV_43.54,teṣāṃ vimarde dāyādye nṛpāṇāṃ bhavitā kṣayaḥ yugāntapratimaṃ caiva bhaviṣyati mahad bhayam,तेषां विमर्दे दायाद्ये नृपाणां भविता क्षयः युगान्तप्रतिमं चैव भविष्यति महद् भयम्
43,55,HV_43.55,sabaleṣu narendreṣu śātayatsv itaretaram viviktapurarāṣṭraughā kṣitiḥ śaithilyam eṣyati,सबलेषु नरेन्द्रेषु शातयत्स्व् इतरेतरम् विविक्तपुरराष्ट्रौघा क्षितिः शैथिल्यम् एष्यति
43,56,HV_43.56,dvāparasya yugasyānte mayā dṛṣṭaṃ purātane kṣayaṃ yāsyanti śastreṇa pārthivāḥ saha vāhanaiḥ,द्वापरस्य युगस्यान्ते मया दृष्टं पुरातने क्षयं यास्यन्ति शस्त्रेण पार्थिवाः सह वाहनैः
43,57,HV_43.57,tatrāvaśiṣṭān manujān suptān niśi vicetasaḥ dhakṣyate śaṃkarasyāṃśaḥ pāvakenāstratejasā,तत्रावशिष्टान् मनुजान् सुप्तान् निशि विचेतसः धक्ष्यते शंकरस्यांशः पावकेनास्त्रतेजसा
43,58,HV_43.58,antakapratime tasmin nivṛtte krūrakarmaṇi samāptam idam ākhyāsye tṛtīyaṃ dvāparaṃ yugam,अन्तकप्रतिमे तस्मिन् निवृत्ते क्रूरकर्मणि समाप्तम् इदम् आख्यास्ये तृतीयं द्वापरं युगम्
43,59,HV_43.59,maheśvarāṃśe 'pasṛte tato māheśvaraṃ yugam tiṣyaṃ prapatsyate paścād yugaṃ dāruṇamānuṣam,महेश्वरांशे ऽपसृते ततो माहेश्वरं युगम् तिष्यं प्रपत्स्यते पश्चाद् युगं दारुणमानुषम्
43,60,HV_43.60,adharmaprāyapuruṣaṃ svalpadharmaparigraham utsannasatyasaṃyogaṃ vardhitānṛtasaṃcayam,अधर्मप्रायपुरुषं स्वल्पधर्मपरिग्रहम् उत्सन्नसत्यसंयोगं वर्धितानृतसंचयम्
43,61,HV_43.61,maheśvaraṃ kumāraṃ ca dvau ca devau samāśritāḥ bhaviṣyanti narāḥ sarve loke nasthavirāyuṣaḥ,महेश्वरं कुमारं च द्वौ च देवौ समाश्रिताः भविष्यन्ति नराः सर्वे लोके नस्थविरायुषः
43,62,HV_43.62,tad eṣa nirṇayaḥ śreṣṭhaḥ pṛthivyāṃ pārthivāntakaḥ aṃśāvataraṇaṃ sarve surāḥ kuruta māciram,तद् एष निर्णयः श्रेष्ठः पृथिव्यां पार्थिवान्तकः अंशावतरणं सर्वे सुराः कुरुत माचिरम्
43,63,HV_43.63,dharmasyāṃśo 'tha kuntyāṃ vai mādryāṃ ca viniyujyatām vigrahasya kalir mūlaṃ gāndhāryāṃ viniyujyatām,धर्मस्यांशो ऽथ कुन्त्यां वै माद्र्यां च विनियुज्यताम् विग्रहस्य कलिर् मूलं गान्धार्यां विनियुज्यताम्
43,64,HV_43.64,etau pakṣau bhaviṣyanti rājānaḥ kālacoditāḥ jātarāgāḥ pṛthivyarthe sarve saṃgrāmalālasāḥ,एतौ पक्षौ भविष्यन्ति राजानः कालचोदिताः जातरागाः पृथिव्यर्थे सर्वे संग्रामलालसाः
43,65,HV_43.65,gacchatv iyaṃ vasumatī svāṃ yoniṃ lokadhāriṇī sṛṣṭo 'yaṃ naiṣṭhiko rājñām upāyo lokaviśrutaḥ,गच्छत्व् इयं वसुमती स्वां योनिं लोकधारिणी सृष्टो ऽयं नैष्ठिको राज्ञाम् उपायो लोकविश्रुतः
43,66,HV_43.66,śrutvā pitāmahavacaḥ sā jagāma yathāgatam pṛthivī saha kālena vadhāya pṛthivīkṣitām,श्रुत्वा पितामहवचः सा जगाम यथागतम् पृथिवी सह कालेन वधाय पृथिवीक्षिताम्
43,67,HV_43.67,devān acodayad brahmā nigrahārthaṃ suradviṣām naraṃ caiva purāṇarṣiṃ śeṣaṃ ca dharaṇīdharam,देवान् अचोदयद् ब्रह्मा निग्रहार्थं सुरद्विषाम् नरं चैव पुराणर्षिं शेषं च धरणीधरम्
43,68,HV_43.68,sanatkumāraṃ sādhyāṃś ca devāṃś cāgnipurogamān varuṇaṃ ca yamaṃ caiva sūryācandramasau tathā gandharvāpsarasaś caiva rudrādityāṃs tathāśvinau,सनत्कुमारं साध्यांश् च देवांश् चाग्निपुरोगमान् वरुणं च यमं चैव सूर्याचन्द्रमसौ तथा गन्धर्वाप्सरसश् चैव रुद्रादित्यांस् तथाश्विनौ
43,69,HV_43.69,tato 'ṃśān avaniṃ devāḥ sarva evāvatārayan yathā te kathitaṃ pūrvam aṃśāvataraṇaṃ mayā,ततो ऽंशान् अवनिं देवाः सर्व एवावतारयन् यथा ते कथितं पूर्वम् अंशावतरणं मया
43,70,HV_43.70,ayonijā yonijāś ca te devāḥ pṛthivītale daityadānavahantāraḥ saṃbhūtāḥ puruṣeśvarāḥ kṣīrikāvṛkṣasaṃghātā vajrasaṃhananās tathā,अयोनिजा योनिजाश् च ते देवाः पृथिवीतले दैत्यदानवहन्तारः संभूताः पुरुषेश्वराः क्षीरिकावृक्षसंघाता वज्रसंहननास् तथा
43,71,HV_43.71,nāgāyutabalāḥ kecit kecid oghabalānvitāḥ gadāparighaśaktīnāṃ sahāḥ parighabāhavaḥ giriśṛṅgaprahartāraḥ sarve parighayodhinaḥ,नागायुतबलाः केचित् केचिद् ओघबलान्विताः गदापरिघशक्तीनां सहाः परिघबाहवः गिरिशृङ्गप्रहर्तारः सर्वे परिघयोधिनः
43,72,HV_43.72,vṛṣṇivaṃśe samutpannāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ kuruvaṃśe ca devās te pāñcāleṣu ca pārthivāḥ,वृष्णिवंशे समुत्पन्नाः शतशो ऽथ सहस्रशः कुरुवंशे च देवास् ते पाञ्चालेषु च पार्थिवाः
43,73,HV_43.73,yājñikānāṃ samṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ ca yoniṣu sarvāstrajñā maheṣvāsā vedavrataparāyaṇāḥ,याज्ञिकानां समृद्धानां ब्राह्मणानां च योनिषु सर्वास्त्रज्ञा महेष्वासा वेदव्रतपरायणाः
43,74,HV_43.74,sarvarddhiguṇasaṃpannā yajvānaḥ puṇyakarṃiṇaḥ ācālayeyuḥ śailāṃs te kruddhā bhindyur mahītalam utpateyur athākāśaṃ kṣobhayeyur mahodadhim,सर्वर्द्धिगुणसंपन्ना यज्वानः पुण्यकर्ंइणः आचालयेयुः शैलांस् ते क्रुद्धा भिन्द्युर् महीतलम् उत्पतेयुर् अथाकाशं क्षोभयेयुर् महोदधिम्
43,75,HV_43.75,evam ādiśya tān brahmā bhūtabhavyabhavatprabhuḥ nārāyaṇe samāveśya lokāñ śāntim upāgamat,एवम् आदिश्य तान् ब्रह्मा भूतभव्यभवत्प्रभुः नारायणे समावेश्य लोकाञ् शान्तिम् उपागमत्
43,76,HV_43.76,bhūyaḥ śṛṇu yathā viṣṇur avatīrṇo mahītalam prajānāṃ vai hitārthāya prabhuḥ prāṇadhaneśvaraḥ,भूयः शृणु यथा विष्णुर् अवतीर्णो महीतलम् प्रजानां वै हितार्थाय प्रभुः प्राणधनेश्वरः
43,77,HV_43.77,yayātivaṃśajasyātha vasudevasya dhīmataḥ kule pūjye yaśaskāmo jajñe nārāyaṇaḥ prabhuḥ,ययातिवंशजस्याथ वसुदेवस्य धीमतः कुले पूज्ये यशस्कामो जज्ञे नारायणः प्रभुः
44,1,HV_44.1,kṛtakārye gate kāle jagatyāṃ ca yathānayam aṃśāvataraṇe vṛtte surāṇāṃ bhārate kule,कृतकार्ये गते काले जगत्यां च यथानयम् अंशावतरणे वृत्ते सुराणां भारते कुले
44,2,HV_44.2,bhāge 'vatīrṇe dharmasya śakrasya pavanasya ca aśvinor devabhiṣajor bhāge vai bhāskarasya ca,भागे ऽवतीर्णे धर्मस्य शक्रस्य पवनस्य च अश्विनोर् देवभिषजोर् भागे वै भास्करस्य च
44,3,HV_44.3,pūrvam evāvanigate bhāge devapurodhasaḥ vasūnām aṣṭame bhāge prāg eva dharaṇīṃ gate,पूर्वम् एवावनिगते भागे देवपुरोधसः वसूनाम् अष्टमे भागे प्राग् एव धरणीं गते
44,4,HV_44.4,mṛtyor bhāge kṣitigate kaler bhāge tathaiva ca bhāge somasya vahneś ca varuṇasya ca gāṃ gate,मृत्योर् भागे क्षितिगते कलेर् भागे तथैव च भागे सोमस्य वह्नेश् च वरुणस्य च गां गते
44,5,HV_44.5,śaṃkarasya gate bhāge viśveṣāṃ ca divaukasām gandharvoragayakṣāṇāṃ bhāgāṃśeṣu gateṣv atha,शंकरस्य गते भागे विश्वेषां च दिवौकसाम् गन्धर्वोरगयक्षाणां भागांशेषु गतेष्व् अथ
44,6,HV_44.6,bhāge 'vatīrṇe mitrasya yamasyāṃśe tathaiva ca varuṇasya gate tv aṃśe pṛthivīṃ janamejaya bhāgeṣv eteṣu gaganād avatīrṇeṣu medinīm tiṣṭhan nārāyaṇasyāṃśe nāradaḥ pratyadṛṣyata,भागे ऽवतीर्णे मित्रस्य यमस्यांशे तथैव च वरुणस्य गते त्व् अंशे पृथिवीं जनमेजय भागेष्व् एतेषु गगनाद् अवतीर्णेषु मेदिनीम् तिष्ठन् नारायणस्यांशे नारदः प्रत्यदृष्यत
44,7,HV_44.7,jvalitāgnipratīkāśo bālārkasadṛśekṣaṇaḥ savyāpavṛttaṃ vipulaṃ jaṭāmaṇḍalam udvahan,ज्वलिताग्निप्रतीकाशो बालार्कसदृशेक्षणः सव्यापवृत्तं विपुलं जटामण्डलम् उद्वहन्
44,8,HV_44.8,candrāṃśuśukle vasane vasāno rukmabhūṣaṇaḥ vīṇāṃ gṛhītvā mahatīṃ kakṣāsaktāṃ sakhīm iva,चन्द्रांशुशुक्ले वसने वसानो रुक्मभूषणः वीणां गृहीत्वा महतीं कक्षासक्तां सखीम् इव
44,9,HV_44.9,kṛṣṇājinottarāsaṅgo hemayajñopavītavān daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ sākṣāc chakra ivāparaḥ,कृष्णाजिनोत्तरासङ्गो हेमयज्ञोपवीतवान् दण्डी कमण्डलुधरः साक्षाच् छक्र इवापरः
44,10,HV_44.10,mudrāsamarpitakaraḥ sumanoveṣṭitāṅgavān bhettā jagati guhyānāṃ vigrahāṇāṃ grahopamaḥ maharṣir vigraharucir vidvān gāndharvavedavit,मुद्रासमर्पितकरः सुमनोवेष्टिताङ्गवान् भेत्ता जगति गुह्यानां विग्रहाणां ग्रहोपमः महर्षिर् विग्रहरुचिर् विद्वान् गान्धर्ववेदवित्
44,11,HV_44.11,vairikelikilo vipro brāhmaḥ kalir ivāparaḥ gātā caturṇāṃ vedānām udgātā prathamartvijām,वैरिकेलिकिलो विप्रो ब्राह्मः कलिर् इवापरः गाता चतुर्णां वेदानाम् उद्गाता प्रथमर्त्विजाम्
44,12,HV_44.12,devagandharvalokānām ādivaktā mahāmuniḥ sa nārado 'tha brahmarṣir brahmalokacaro 'vyayaḥ sthito devasabhāmadhye saṃrabdho viṣṇum abravīt,देवगन्धर्वलोकानाम् आदिवक्ता महामुनिः स नारदो ऽथ ब्रह्मर्षिर् ब्रह्मलोकचरो ऽव्ययः स्थितो देवसभामध्ये संरब्धो विष्णुम् अब्रवीत्
44,13,HV_44.13,svaraiś ca saptabhir viṣṇuṃ jagau vipraḥ sa nāradaḥ ṣaḍjaṃ prathamam āvidhya ṛṣabhaṃ ca tataḥ param kākalīṃ ca vimātrāṃ tu tato dve ca śrutī prabho tisras tisras tathā rājaṃl layaiś ca saha sarvaśaḥ etaiḥ saptabhir ādyeśaṃ vicinvan prabhavaṃ tathā evaṃ samāpya geyaṃ tu vākyam etad uvāca ha aṃśāvataraṇaṃ viṣṇo yad idaṃ tridaśaiḥ kṛtam kṣayāya pṛthivīndrāṇāṃ sarvam etad akāraṇam,स्वरैश् च सप्तभिर् विष्णुं जगौ विप्रः स नारदः षड्जं प्रथमम् आविध्य ऋषभं च ततः परम् काकलीं च विमात्रां तु ततो द्वे च श्रुती प्रभो तिस्रस् तिस्रस् तथा राजंल् लयैश् च सह सर्वशः एतैः सप्तभिर् आद्येशं विचिन्वन् प्रभवं तथा एवं समाप्य गेयं तु वाक्यम् एतद् उवाच ह अंशावतरणं विष्णो यद् इदं त्रिदशैः कृतम् क्षयाय पृथिवीन्द्राणां सर्वम् एतद् अकारणम्
44,14,HV_44.14,yad etat pārthivaṃ kṣatraṃ sthitaṃ tvayi vidhīśvara nṛnārāyaṇayukto 'yaṃ kāryārthaḥ pratibhāti me,यद् एतत् पार्थिवं क्षत्रं स्थितं त्वयि विधीश्वर नृनारायणयुक्तो ऽयं कार्यार्थः प्रतिभाति मे
44,15,HV_44.15,na yuktaṃ jānatā deva tvayā tattvārthadarśinā devadeva pṛthivyarthe prayoktuṃ kāryam īdṛśam,न युक्तं जानता देव त्वया तत्त्वार्थदर्शिना देवदेव पृथिव्यर्थे प्रयोक्तुं कार्यम् ईदृशम्
44,16,HV_44.16,tvaṃ hi cakṣuṣmatāṃ cakṣuḥ ślāghyaḥ prabhavatāṃ prabhuḥ śreṣṭho yogavatāṃ yogī gatir gatimatām api,त्वं हि चक्षुष्मतां चक्षुः श्लाघ्यः प्रभवतां प्रभुः श्रेष्ठो योगवतां योगी गतिर् गतिमताम् अपि
44,17,HV_44.17,devabhāgān gatān dṛṣṭvā kiṃ tvaṃ sarvāgrago vibhuḥ vasuṃdharāyāḥ sāhyārtham aṃśaṃ svaṃ nānuyuñjase,देवभागान् गतान् दृष्ट्वा किं त्वं सर्वाग्रगो विभुः वसुंधरायाः साह्यार्थम् अंशं स्वं नानुयुञ्जसे
44,18,HV_44.18,tvayā sanāthā devāṃśās tvanmayās tvatpracoditāḥ jagatyāṃ saṃtariṣyanti kāryāt kāryāntaraṃ gatāḥ,त्वया सनाथा देवांशास् त्वन्मयास् त्वत्प्रचोदिताः जगत्यां संतरिष्यन्ति कार्यात् कार्यान्तरं गताः
44,19,HV_44.19,tad ahaṃ tvarayā viṣṇo prāptaḥ surasabhām imām tava saṃcodanārthaṃ vai śṛṇu cāpy atra kāraṇam,तद् अहं त्वरया विष्णो प्राप्तः सुरसभाम् इमाम् तव संचोदनार्थं वै शृणु चाप्य् अत्र कारणम्
44,20,HV_44.20,ye tvayā nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye teṣāṃ śṛṇu gatiṃ viṣṇo ye gatāḥ pṛthivītalam,ये त्वया निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये तेषां शृणु गतिं विष्णो ये गताः पृथिवीतलम्
44,21,HV_44.21,pūḥ pṛthivyāṃ samuditā mathurā nāma nāmataḥ niviṣṭā yamunātīre sphītā janapadāyutā,पूः पृथिव्यां समुदिता मथुरा नाम नामतः निविष्टा यमुनातीरे स्फीता जनपदायुता
44,22,HV_44.22,madhur nāma mahān āsīd dānavo yudhi durjayaḥ tasya sma sumaharddhyāsīn mahāpādapasaṃtatam ghoraṃ madhuvanaṃ nāma yatrāsau nyavasat tadā,मधुर् नाम महान् आसीद् दानवो युधि दुर्जयः तस्य स्म सुमहर्द्ध्यासीन् महापादपसंततम् घोरं मधुवनं नाम यत्रासौ न्यवसत् तदा
44,23,HV_44.23,tasya putro mahān āsīl lavaṇo nāma dānavaḥ lavaṇas tasya putro 'bhūn mahābalaparākramaḥ trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ bale mahati tasthivān,तस्य पुत्रो महान् आसील् लवणो नाम दानवः लवणस् तस्य पुत्रो ऽभून् महाबलपराक्रमः त्रासनः सर्वभूतानां बले महति तस्थिवान्
44,24,HV_44.24,sa tatra dānavaḥ krīḍan varṣapūgān anekaśaḥ sadaivatagaṇāṃl lokān udvāsayati darpitaḥ,स तत्र दानवः क्रीडन् वर्षपूगान् अनेकशः सदैवतगणांल् लोकान् उद्वासयति दर्पितः
44,25,HV_44.25,ayodhyāyām ayodhyāyāṃ rāme dāśarathau sthite rājyaṃ śāsati dharmajñe rākṣasānāṃ bhayāvahe,अयोध्यायाम् अयोध्यायां रामे दाशरथौ स्थिते राज्यं शासति धर्मज्ञे राक्षसानां भयावहे
44,26,HV_44.26,sa dānavo balaślāghī ghoraṃ vanam upāśritaḥ preṣayām āsa rāmāya dūtaṃ paruṣavādinam,स दानवो बलश्लाघी घोरं वनम् उपाश्रितः प्रेषयाम् आस रामाय दूतं परुषवादिनम्
44,27,HV_44.27,viṣayāsannabhūto 'smi tava rāma ripuś ca saḥ na ca sāmantam icchanti rājāno baladarpitam,विषयासन्नभूतो ऽस्मि तव राम रिपुश् च सः न च सामन्तम् इच्छन्ति राजानो बलदर्पितम्
44,28,HV_44.28,rājñā rājavratasthena prajānāṃ śubham icchatā jetavyā ripavaḥ sarve sphītaṃ viṣayam icchatā,राज्ञा राजव्रतस्थेन प्रजानां शुभम् इच्छता जेतव्या रिपवः सर्वे स्फीतं विषयम् इच्छता
44,29,HV_44.29,abhiṣekārdrakeśena rājñā rañjanakāmyayā jetavyānīndriyāṇy ādau taj jaye hi dhruvo jayaḥ,अभिषेकार्द्रकेशेन राज्ञा रञ्जनकाम्यया जेतव्यानीन्द्रियाण्य् आदौ तज् जये हि ध्रुवो जयः
44,30,HV_44.30,samyagvartitukāmasya viśeṣeṇa mahīpateḥ nayānām upadeśena nāsti lokasamo guruḥ,सम्यग्वर्तितुकामस्य विशेषेण महीपतेः नयानाम् उपदेशेन नास्ति लोकसमो गुरुः
44,31,HV_44.31,vyasaneṣu jaghanyasya dharmamadhyasya dhīmataḥ balajyeṣṭhasya nṛpater nāsti sāmantajaṃ bhayam,व्यसनेषु जघन्यस्य धर्ममध्यस्य धीमतः बलज्येष्ठस्य नृपतेर् नास्ति सामन्तजं भयम्
44,32,HV_44.32,sahajair badhyate sarvaḥ pravṛddhair indriyāribhiḥ amitrāṇāṃ priyakarair mohair adhṛtir īśvaraḥ,सहजैर् बध्यते सर्वः प्रवृद्धैर् इन्द्रियारिभिः अमित्राणां प्रियकरैर् मोहैर् अधृतिर् ईश्वरः
44,33,HV_44.33,yat tvayā strīkṛte mohāt sabalo rāvaṇo hataḥ naitad aupayikaṃ manye mahat te karma kutsitam,यत् त्वया स्त्रीकृते मोहात् सबलो रावणो हतः नैतद् औपयिकं मन्ये महत् ते कर्म कुत्सितम्
44,34,HV_44.34,vanavāsapravṛttena yat tvayā vrataśālinā prahṛtaṃ rākṣase nīce naiṣa dṛṣṭaḥ satāṃ vidhiḥ,वनवासप्रवृत्तेन यत् त्वया व्रतशालिना प्रहृतं राक्षसे नीचे नैष दृष्टः सतां विधिः
44,35,HV_44.35,satām akrodhajo dharmaḥ śubhāṃ nayati sadgatim yat tvayā nihato mohād dūṣitāś ca vanaukasaḥ,सताम् अक्रोधजो धर्मः शुभां नयति सद्गतिम् यत् त्वया निहतो मोहाद् दूषिताश् च वनौकसः
44,36,HV_44.36,sa eva rāvaṇo dhanyo yas tvayā vratacāriṇā strīnimittaṃ hato yuddhe grāmyān dharmān avekṣatā,स एव रावणो धन्यो यस् त्वया व्रतचारिणा स्त्रीनिमित्तं हतो युद्धे ग्राम्यान् धर्मान् अवेक्षता
44,37,HV_44.37,yadi te sa hataḥ saṃkhye durbuddhir ajitendriyaḥ yudhyasvādya mayā sārdhaṃ mṛdhe yady asi vīryavān,यदि ते स हतः संख्ये दुर्बुद्धिर् अजितेन्द्रियः युध्यस्वाद्य मया सार्धं मृधे यद्य् असि वीर्यवान्
44,38,HV_44.38,tasya dūtasya tac chrutvā bhāṣitaṃ tattvavādinaḥ dhairyād asaṃbhrāntavapuḥ sasmitaṃ rāghavo 'bravīt,तस्य दूतस्य तच् छ्रुत्वा भाषितं तत्त्ववादिनः धैर्याद् असंभ्रान्तवपुः सस्मितं राघवो ऽब्रवीत्
44,39,HV_44.39,asad etat tvayā dūta kathitaṃ tasya gauravāt yan māṃ kṣipasi doṣeṇa vedātmānaṃ ca susthiram,असद् एतत् त्वया दूत कथितं तस्य गौरवात् यन् मां क्षिपसि दोषेण वेदात्मानं च सुस्थिरम्
44,40,HV_44.40,yady ahaṃ satpathe mūḍho yadi vā rāvaṇo hataḥ yadi vā me hṛtā bhāryā tasya kā paridevanā,यद्य् अहं सत्पथे मूढो यदि वा रावणो हतः यदि वा मे हृता भार्या तस्य का परिदेवना
44,41,HV_44.41,na vāṅmātreṇa duṣyanti sādhavaḥ satpathe sthitāḥ jāgarti ca yathā daivaṃ sadā satsv itareṣu ca,न वाङ्मात्रेण दुष्यन्ति साधवः सत्पथे स्थिताः जागर्ति च यथा दैवं सदा सत्स्व् इतरेषु च
44,42,HV_44.42,kṛtaṃ dūtena yat kāryaṃ gaccha tvaṃ dūta māciram nātmaślāghiṣu nīceṣu praharantīha madvidhāḥ,कृतं दूतेन यत् कार्यं गच्छ त्वं दूत माचिरम् नात्मश्लाघिषु नीचेषु प्रहरन्तीह मद्विधाः
44,43,HV_44.43,ayaṃ mamānujo bhrātā śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ tasya daityasya durbuddhe mṛdhe pratikariṣyati,अयं ममानुजो भ्राता शत्रुघ्नः शत्रुतापनः तस्य दैत्यस्य दुर्बुद्धे मृधे प्रतिकरिष्यति
44,44,HV_44.44,evam uktaḥ sa dūtas tu yayau saumitriṇā saha anujñāto narendreṇa rāghaveṇa mahātmanā,एवम् उक्तः स दूतस् तु ययौ सौमित्रिणा सह अनुज्ञातो नरेन्द्रेण राघवेण महात्मना
44,45,HV_44.45,sa śīghrayānaḥ saṃprāptas tad dānavavanaṃ mahat cakre niveśaṃ saumitrir vanānte yuddhalālasaḥ,स शीघ्रयानः संप्राप्तस् तद् दानववनं महत् चक्रे निवेशं सौमित्रिर् वनान्ते युद्धलालसः
44,46,HV_44.46,tato dūtasya vacanāt sa daityaḥ krodhamūrcchitaḥ jaghane tad vanaṃ kṛtvā yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ,ततो दूतस्य वचनात् स दैत्यः क्रोधमूर्च्छितः जघने तद् वनं कृत्वा युद्धायाभिमुखः स्थितः
44,47,HV_44.47,tad yuddham abhavad ghoraṃ saumitrer dānavasya ca ubhayor eva dhṛtayoḥ śūrayo raṇamūrdhani,तद् युद्धम् अभवद् घोरं सौमित्रेर् दानवस्य च उभयोर् एव धृतयोः शूरयो रणमूर्धनि
44,48,HV_44.48,tau śaraiḥ sādhuniśitair anyonyam abhijaghnatuḥ na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpy upajagmatuḥ,तौ शरैः साधुनिशितैर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्य् उपजग्मतुः
44,49,HV_44.49,atha saumitriṇā bāṇaiḥ pīḍito dānavo yudhi tataḥ sa śūlarahitaḥ paryahīyata dānavaḥ,अथ सौमित्रिणा बाणैः पीडितो दानवो युधि ततः स शूलरहितः पर्यहीयत दानवः
44,50,HV_44.50,sa gṛhītvāṅkuśaṃ caiva devair dattavaraṃ raṇe karṣaṇaṃ sarvabhūtānāṃ lavaṇo virarāsa ha śirodharāyāṃ jagrāha so 'ṅkuśena cakarṣa ha praveśayitum ārabdho lavaṇo rāghavānujam sa rukmatsarum udyamya śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ śiraś ciccheda khaḍgena lavaṇasya mahāmṛdhe,स गृहीत्वाङ्कुशं चैव देवैर् दत्तवरं रणे कर्षणं सर्वभूतानां लवणो विररास ह शिरोधरायां जग्राह सो ऽङ्कुशेन चकर्ष ह प्रवेशयितुम् आरब्धो लवणो राघवानुजम् स रुक्मत्सरुम् उद्यम्य शत्रुघ्नः शत्रुतापनः शिरश् चिच्छेद खड्गेन लवणस्य महामृधे
44,51,HV_44.51,aṅkuśaṃ caiva ciccheda daityasya ca śiro mahat sa hatvā dānavaṃ saṃkhye saumitrir mitranandanaḥ tad vanaṃ tasya daityasya cicchedāstreṇa buddhimān,अङ्कुशं चैव चिच्छेद दैत्यस्य च शिरो महत् स हत्वा दानवं संख्ये सौमित्रिर् मित्रनन्दनः तद् वनं तस्य दैत्यस्य चिच्छेदास्त्रेण बुद्धिमान्
44,52,HV_44.52,chittvā vanaṃ sa saumitrir niveśam abhirocayat bhavāya tasya deśasya purīṃ paramadharmavit,छित्त्वा वनं स सौमित्रिर् निवेशम् अभिरोचयत् भवाय तस्य देशस्य पुरीं परमधर्मवित्
44,53,HV_44.53,tasmin madhuvanasthāne mathurā nāma sā purī śatrughnena purā sṛṣṭā hatvā taṃ dānavaṃ raṇe,तस्मिन् मधुवनस्थाने मथुरा नाम सा पुरी शत्रुघ्नेन पुरा सृष्टा हत्वा तं दानवं रणे
44,54,HV_44.54,sā purī paramodārā sāṭṭaprākāratoraṇā sphītā rāṣṭrasamākīrṇā samṛddhabhavanākulā,सा पुरी परमोदारा साट्टप्राकारतोरणा स्फीता राष्ट्रसमाकीर्णा समृद्धभवनाकुला
44,55,HV_44.55,udyānavanasaṃpannā susīmā supratiṣṭhitā prāṃśuprākārasaṃpannā parikhārgalamekhalā,उद्यानवनसंपन्ना सुसीमा सुप्रतिष्ठिता प्रांशुप्राकारसंपन्ना परिखार्गलमेखला
44,56,HV_44.56,cayāṭṭālakakeyūrā prāsādavarakuṇḍalā susaṃvṛtadvāramukhī catvarodgārahāsinī,चयाट्टालककेयूरा प्रासादवरकुण्डला सुसंवृतद्वारमुखी चत्वरोद्गारहासिनी
44,57,HV_44.57,arogavīrapuruṣā hastyaśvarathasaṃkulā ardhacandrapratīkāśā yamunātīraśobhitā,अरोगवीरपुरुषा हस्त्यश्वरथसंकुला अर्धचन्द्रप्रतीकाशा यमुनातीरशोभिता
44,58,HV_44.58,puṇyāpaṇavatī durgā ratnasaṃcayagarvitā kṣetrāṇi rasavanty asyāḥ kāle devaś ca varṣati,पुण्यापणवती दुर्गा रत्नसंचयगर्विता क्षेत्राणि रसवन्त्य् अस्याः काले देवश् च वर्षति
44,59,HV_44.59,aṃśāvataraṇe vṛtte surāṇāṃ bhāvitātmanām nārāyaṇaṃ samabhyetya nārado vākyam abravīt yamunāyās taṭe ramye mathurā nāma viśrutā naranārīsamuditā sā purī sma prakāśate niviṣṭo viṣayaś caiva śūrasenas tato 'bhavat,अंशावतरणे वृत्ते सुराणां भावितात्मनाम् नारायणं समभ्येत्य नारदो वाक्यम् अब्रवीत् यमुनायास् तटे रम्ये मथुरा नाम विश्रुता नरनारीसमुदिता सा पुरी स्म प्रकाशते निविष्टो विषयश् चैव शूरसेनस् ततो ऽभवत्
44,60,HV_44.60,tasyāṃ puryāṃ mahāvīryo rājā bhojakulodvahaḥ ugrasena iti khyāto mahāsenaparākramaḥ,तस्यां पुर्यां महावीर्यो राजा भोजकुलोद्वहः उग्रसेन इति ख्यातो महासेनपराक्रमः
44,61,HV_44.61,tasya putratvam āpanno yo 'sauviṣṇo tvayā hataḥ kālanemir mahādaityaḥ saṃgrāme tārakāmaye,तस्य पुत्रत्वम् आपन्नो यो ऽसौविष्णो त्वया हतः कालनेमिर् महादैत्यः संग्रामे तारकामये
44,62,HV_44.62,kaṃso nāma viśālākṣo bhojavaṃśavivardhanaḥ rājā pṛthivyāṃ vikhyātaḥ siṃhavispaṣṭavikramaḥ,कंसो नाम विशालाक्षो भोजवंशविवर्धनः राजा पृथिव्यां विख्यातः सिंहविस्पष्टविक्रमः
44,63,HV_44.63,rājñāṃ bhayaṃkaro ghoraḥ śaṅkanīyo mahīkṣitām bhayadaḥ sarvabhūtānāṃ satpathād bāhyatāṃ gataḥ,राज्ञां भयंकरो घोरः शङ्कनीयो महीक्षिताम् भयदः सर्वभूतानां सत्पथाद् बाह्यतां गतः
44,64,HV_44.64,dāruṇābhiniveśena dāruṇenāntarātmanā yuktas tenaiva darpeṇa prajānāṃ lomaharṣaṇaḥ,दारुणाभिनिवेशेन दारुणेनान्तरात्मना युक्तस् तेनैव दर्पेण प्रजानां लोमहर्षणः
44,65,HV_44.65,na rājadharmābhirato nātmapakṣasukhāvahaḥ nātmarājyapriyakaraś caṇḍaḥ kararuciḥ sadā,न राजधर्माभिरतो नात्मपक्षसुखावहः नात्मराज्यप्रियकरश् चण्डः कररुचिः सदा
44,66,HV_44.66,sa kaṃsas tatra saṃbhūtas tvayā yuddhe parājitaḥ sa badhvā pitaraṃ rājā mathurām abhyarakṣata kravyādo bādhate lokān āsureṇāntarātmanā,स कंसस् तत्र संभूतस् त्वया युद्धे पराजितः स बध्वा पितरं राजा मथुराम् अभ्यरक्षत क्रव्यादो बाधते लोकान् आसुरेणान्तरात्मना
44,67,HV_44.67,yo 'py asau hayavikrānto hayagrīva iti smṛtaḥ keśī nāma hayo jātaḥ sa tasyaiva jaghanyajaḥ,यो ऽप्य् असौ हयविक्रान्तो हयग्रीव इति स्मृतः केशी नाम हयो जातः स तस्यैव जघन्यजः
44,68,HV_44.68,sa duṣṭo heṣitapaṭuḥ kesarī niravagrahaḥ vṛndāvane vasaty eko nṛṇāṃ māṃsāni bhakṣayan,स दुष्टो हेषितपटुः केसरी निरवग्रहः वृन्दावने वसत्य् एको नृणां मांसानि भक्षयन्
44,69,HV_44.69,ariṣṭo baliputras tu kakudmī vṛṣarūpadhṛk gavām aritvam āpannaḥ kāmarūpī mahāsuraḥ,अरिष्टो बलिपुत्रस् तु ककुद्मी वृषरूपधृक् गवाम् अरित्वम् आपन्नः कामरूपी महासुरः
44,70,HV_44.70,riṣṭo nāma diteḥ putro variṣṭho dānaveṣu yaḥ sa kuñjaratvam āpanno daityaḥ kaṃsasya vāhanaḥ,रिष्टो नाम दितेः पुत्रो वरिष्ठो दानवेषु यः स कुञ्जरत्वम् आपन्नो दैत्यः कंसस्य वाहनः
44,71,HV_44.71,kuñjaratvam agād daityaḥ kaṃsasyaiva sa vāhanaḥ lambo nāmeti vikhyāto yo 'saudaityeṣu darpitaḥ pralambo nāma bhūtvāsau vaṭaṃ bhāṇḍīram āśritaḥ,कुञ्जरत्वम् अगाद् दैत्यः कंसस्यैव स वाहनः लम्बो नामेति विख्यातो यो ऽसौदैत्येषु दर्पितः प्रलम्बो नाम भूत्वासौ वटं भाण्डीरम् आश्रितः
44,72,HV_44.72,śikharo nāma balavān ya āsīd dānavarṣabhaḥ khara ity ucyate daityo dhenukaḥ so 'surottamaḥ ghoraṃ tālavanaṃ daityaś caraty utsārayan prajāḥ,शिखरो नाम बलवान् य आसीद् दानवर्षभः खर इत्य् उच्यते दैत्यो धेनुकः सो ऽसुरोत्तमः घोरं तालवनं दैत्यश् चरत्य् उत्सारयन् प्रजाः
44,73,HV_44.73,varāhaś ca kiśoraś ca tāv ubhau dānavottamau mallau raṅgagatau tau tu jātau cāṇūramuṣṭikau,वराहश् च किशोरश् च ताव् उभौ दानवोत्तमौ मल्लौ रङ्गगतौ तौ तु जातौ चाणूरमुष्टिकौ
44,74,HV_44.74,yau tau mayaś ca tāraś ca dānavau dānavāntaka prāgjyotiṣe tau bhaumasya narakasya pure ratau,यौ तौ मयश् च तारश् च दानवौ दानवान्तक प्राग्ज्योतिषे तौ भौमस्य नरकस्य पुरे रतौ
44,75,HV_44.75,ete daityā vinihatās tvayā viṣṇo nirākṛtāḥ mānuṣaṃ vapur āsthāya bādhante bhuvi mānavān,एते दैत्या विनिहतास् त्वया विष्णो निराकृताः मानुषं वपुर् आस्थाय बाधन्ते भुवि मानवान्
44,76,HV_44.76,tvatkathādveṣiṇaḥ sarve tvanmayān ghnanti mānavān tava prasādāt teṣāṃ vai dānavānāṃ kṣayo bhavet,त्वत्कथाद्वेषिणः सर्वे त्वन्मयान् घ्नन्ति मानवान् तव प्रसादात् तेषां वै दानवानां क्षयो भवेत्
44,77,HV_44.77,tava te divi bibhyanti tvatto bibhyanti sāgare pṛthivyāṃ bibhyati tvatto nānyasya tu kathaṃcana,तव ते दिवि बिभ्यन्ति त्वत्तो बिभ्यन्ति सागरे पृथिव्यां बिभ्यति त्वत्तो नान्यस्य तु कथंचन
44,78,HV_44.78,durvṛttasya hatasyāpi tvayā nānyena śrīdhara divaś cyutasya daityasya gatir bhavati medinī,दुर्वृत्तस्य हतस्यापि त्वया नान्येन श्रीधर दिवश् च्युतस्य दैत्यस्य गतिर् भवति मेदिनी
44,79,HV_44.79,vyutthitasya tu medinyāṃ hatasya nṛśarīriṇaḥ durlabhaṃ svargagamanaṃ tvayi jāgrati keśava,व्युत्थितस्य तु मेदिन्यां हतस्य नृशरीरिणः दुर्लभं स्वर्गगमनं त्वयि जाग्रति केशव
44,80,HV_44.80,tad āgaccha svayaṃ viṣṇo gacchāva pṛthivītalam dānavānāṃ vināśāya visṛjātmānam ātmanā,तद् आगच्छ स्वयं विष्णो गच्छाव पृथिवीतलम् दानवानां विनाशाय विसृजात्मानम् आत्मना
44,81,HV_44.81,mūrtayo hi tavāvyaktā dṛśyādṛśyāḥ surottamaiḥ tāsu sṛṣṭās tvayā devāḥ saṃbhaviṣyanti bhūtale,मूर्तयो हि तवाव्यक्ता दृश्यादृश्याः सुरोत्तमैः तासु सृष्टास् त्वया देवाः संभविष्यन्ति भूतले
44,82,HV_44.82,tavāvataraṇe viṣṇo kaṃsaḥ sa vinaśiṣyati setsyate ca sa kāryārtho yasyārthe bhūmir āgatā,तवावतरणे विष्णो कंसः स विनशिष्यति सेत्स्यते च स कार्यार्थो यस्यार्थे भूमिर् आगता
44,83,HV_44.83,tvaṃ bhārate kāryagurus tvaṃ cakṣus tvaṃ parāyaṇaḥ tad āgaccha hṛṣīkeśa kṣitau tāñ jahi dānavān,त्वं भारते कार्यगुरुस् त्वं चक्षुस् त्वं परायणः तद् आगच्छ हृषीकेश क्षितौ ताञ् जहि दानवान्
45,1,HV_45.1,nāradasya vacaḥ śrutvā sasmitaṃ madhusūdanaḥ pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ vareṇyaḥ prabhur īśvaraḥ,नारदस्य वचः श्रुत्वा सस्मितं मधुसूदनः प्रत्युवाच शुभं वाक्यं वरेण्यः प्रभुर् ईश्वरः
45,2,HV_45.2,trailokyasya hitārthāya yan mā vadasi nārada tasya samyakpravṛttasya śrūyatām uttaraṃ vacaḥ,त्रैलोक्यस्य हितार्थाय यन् मा वदसि नारद तस्य सम्यक्प्रवृत्तस्य श्रूयताम् उत्तरं वचः
45,3,HV_45.3,viditā dehino jātā mayaite bhuvi dānavāḥ yāṃ yāṃ tanuṃ samāsthāya daityaḥ puṣyati vigraham,विदिता देहिनो जाता मयैते भुवि दानवाः यां यां तनुं समास्थाय दैत्यः पुष्यति विग्रहम्
45,4,HV_45.4,jānāmi kaṃsaṃ saṃbhūtam ugrasenasutaṃ bhuvi keśinaṃ cāpi jānāmi daityaṃ turagavigraham,जानामि कंसं संभूतम् उग्रसेनसुतं भुवि केशिनं चापि जानामि दैत्यं तुरगविग्रहम्
45,5,HV_45.5,hastinaṃ cotpalāpīḍaṃ mallau cāṇūramuṣṭikau ariṣṭaṃ caiva jānāmi daityaṃ vṛṣabharūpiṇam,हस्तिनं चोत्पलापीडं मल्लौ चाणूरमुष्टिकौ अरिष्टं चैव जानामि दैत्यं वृषभरूपिणम्
45,6,HV_45.6,vidito me kharaś caiva pralambaś ca mahāsuraḥ sā ca me viditā vipra pūtanā duhitā baleḥ,विदितो मे खरश् चैव प्रलम्बश् च महासुरः सा च मे विदिता विप्र पूतना दुहिता बलेः
45,7,HV_45.7,kāliyaṃ cāpi jānāmi yamunāhradagocaram vainateyabhayād vipra sarpam ajñātarūpiṇam,कालियं चापि जानामि यमुनाह्रदगोचरम् वैनतेयभयाद् विप्र सर्पम् अज्ञातरूपिणम्
45,8,HV_45.8,vidito me jarāsaṃdhaḥ sthito mūrdhni mahīkṣitām prāgjyotiṣapure cāpi narakaṃ sādhu tarkaye,विदितो मे जरासंधः स्थितो मूर्ध्नि महीक्षिताम् प्राग्ज्योतिषपुरे चापि नरकं साधु तर्कये
45,9,HV_45.9,mānuṣe pārthive loke mānuṣatvam upāgatam bāṇaṃ ca śoṇitapure guhapratimatejasam dṛptaṃ bāhusahasreṇa devair api sudurjayam śiśupālaṃ ca jānāmi tau haṃsaḍimakau tathā jānāmi pauṇḍraṃ sālvaṃ ca taṃ kālayavanaṃ tathā ekalavyaṃ ca jānāmi ye cānye duṣṭacāriṇaḥ tān sarvān nihaniṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā mayy āsaktāṃ ca jānāmi bhāratīṃ mahatīṃ dhuram tac ca sarvaṃ vijānāmi yathā sthāsyanti te nṛpāḥ,मानुषे पार्थिवे लोके मानुषत्वम् उपागतम् बाणं च शोणितपुरे गुहप्रतिमतेजसम् दृप्तं बाहुसहस्रेण देवैर् अपि सुदुर्जयम् शिशुपालं च जानामि तौ हंसडिमकौ तथा जानामि पौण्ड्रं साल्वं च तं कालयवनं तथा एकलव्यं च जानामि ये चान्ये दुष्टचारिणः तान् सर्वान् निहनिष्यामि नात्र कार्या विचारणा मय्य् आसक्तां च जानामि भारतीं महतीं धुरम् तच् च सर्वं विजानामि यथा स्थास्यन्ति ते नृपाः
45,10,HV_45.10,kṣayo bhuvi mayā dṛṣṭaḥ śakraloke ca satkriyā teṣāṃ puruṣadehānām aparāvṛttivartinām,क्षयो भुवि मया दृष्टः शक्रलोके च सत्क्रिया तेषां पुरुषदेहानाम् अपरावृत्तिवर्तिनाम्
45,11,HV_45.11,saṃpravekṣyāmy ahaṃ yogam ātmanaś ca parasya ca saṃprāpya pārthivaṃ lokaṃ mānuṣatvam upāgataḥ,संप्रवेक्ष्याम्य् अहं योगम् आत्मनश् च परस्य च संप्राप्य पार्थिवं लोकं मानुषत्वम् उपागतः
45,12,HV_45.12,kaṃsādīṃś cāpi tān sarvān vadhiṣyāmi mahāsurān tena tena vidhānena yena yaḥ śāntim eṣyati,कंसादींश् चापि तान् सर्वान् वधिष्यामि महासुरान् तेन तेन विधानेन येन यः शान्तिम् एष्यति
45,13,HV_45.13,anupraviśya yogena tās tā hi gatayo mama amīṣām amarendrāṇāṃ hantavyā ripavo yudhi,अनुप्रविश्य योगेन तास् ता हि गतयो मम अमीषाम् अमरेन्द्राणां हन्तव्या रिपवो युधि
45,14,HV_45.14,jagatyarthe kṛto yo 'yam aṃśotsargo mahātmabhiḥ suradevarṣigandharvair etac cānumataṃ mama,जगत्यर्थे कृतो यो ऽयम् अंशोत्सर्गो महात्मभिः सुरदेवर्षिगन्धर्वैर् एतच् चानुमतं मम
45,15,HV_45.15,viniścayo hi prāg eva nāradāyaṃ kṛto mayā nivāsaṃ tu na me brahmā vidadhāti pitāmahaḥ,विनिश्चयो हि प्राग् एव नारदायं कृतो मया निवासं तु न मे ब्रह्मा विदधाति पितामहः
45,16,HV_45.16,yatra deśe yathā jāto yena veṣeṇa vā vasan tān ahaṃ samare hanyāṃ tan me brūhi pitāmaha,यत्र देशे यथा जातो येन वेषेण वा वसन् तान् अहं समरे हन्यां तन् मे ब्रूहि पितामह
45,17,HV_45.17,nārāyaṇemaṃ siddhārtham upāyaṃ śṛṇu me vibho bhuvi yas te janayitā jananī ca bhaviṣyati,नारायणेमं सिद्धार्थम् उपायं शृणु मे विभो भुवि यस् ते जनयिता जननी च भविष्यति
45,18,HV_45.18,yatra vai tvaṃ mahābāho jātaḥ kulakaro bhuvi yādavānāṃ mahadvaṃśam akhilaṃ dhārayiṣyasi,यत्र वै त्वं महाबाहो जातः कुलकरो भुवि यादवानां महद्वंशम् अखिलं धारयिष्यसि
45,19,HV_45.19,tāṃś cāsurān samutsādya vaṃśaṃ kṛtvātmano mahat sthāpayiṣyasi maryādāṃ nṛṇāṃ tan me niśāmaya,तांश् चासुरान् समुत्साद्य वंशं कृत्वात्मनो महत् स्थापयिष्यसि मर्यादां नृणां तन् मे निशामय
45,20,HV_45.20,purā hi kaśyapo viṣṇo varuṇasya mahātmanaḥ jahāra yajñiyā gāvaḥ payodāś ca mahāmakhe,पुरा हि कश्यपो विष्णो वरुणस्य महात्मनः जहार यज्ञिया गावः पयोदाश् च महामखे
45,21,HV_45.21,aditiḥ surabhiś cobhe dve bhārye kaśyapasya tu pradīyamānā gās tās tu naicchatāṃ varuṇasya vai,अदितिः सुरभिश् चोभे द्वे भार्ये कश्यपस्य तु प्रदीयमाना गास् तास् तु नैच्छतां वरुणस्य वै
45,22,HV_45.22,tato māṃ varuṇo 'bhyetya praṇamya śirasānataḥ uvāca bhagavan gāvo guruṇā me hṛtā iti,ततो मां वरुणो ऽभ्येत्य प्रणम्य शिरसानतः उवाच भगवन् गावो गुरुणा मे हृता इति
45,23,HV_45.23,kṛtakāryo hi gās tās tu nānujānāti me guruḥ anvavartata bhārye dve aditiṃ surabhiṃ tathā,कृतकार्यो हि गास् तास् तु नानुजानाति मे गुरुः अन्ववर्तत भार्ये द्वे अदितिं सुरभिं तथा
45,24,HV_45.24,mama tā hy akṣayā gāvo divyāḥ kāmadughā vibho caranti sagārān sarvān rakṣitāḥ svena tejasā,मम ता ह्य् अक्षया गावो दिव्याः कामदुघा विभो चरन्ति सगारान् सर्वान् रक्षिताः स्वेन तेजसा
45,25,HV_45.25,kas tā dharṣayituṃ śakto mama gāḥ kaśyapād ṛte akṣayaṃ yāḥ kṣaranty agraṃ payo devāmṛtopamam,कस् ता धर्षयितुं शक्तो मम गाः कश्यपाद् ऋते अक्षयं याः क्षरन्त्य् अग्रं पयो देवामृतोपमम्
45,26,HV_45.26,prabhur vā vyutthito brahman gurur vā yadi vetaraḥ tvayā niyamyāḥ sarve vai tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ,प्रभुर् वा व्युत्थितो ब्रह्मन् गुरुर् वा यदि वेतरः त्वया नियम्याः सर्वे वै त्वं हि नः परमा गतिः
45,27,HV_45.27,yadi prabhavatāṃ daṇḍo loke kāryam ajānatām na vidyate lokaguro na syur vai lokasetavaḥ,यदि प्रभवतां दण्डो लोके कार्यम् अजानताम् न विद्यते लोकगुरो न स्युर् वै लोकसेतवः
45,28,HV_45.28,yathā vāstu tathā vāstu kartavye bhagavān prabhuḥ mama gāvaḥ pratīyantāṃ tato gantāsmi sāgaram,यथा वास्तु तथा वास्तु कर्तव्ये भगवान् प्रभुः मम गावः प्रतीयन्तां ततो गन्तास्मि सागरम्
45,29,HV_45.29,yas te 'tmā devatā gāvo yā gāvaḥ sa tvam avyayam lokānāṃ tvatpravṛttānām ekaṃ gobrāhmaṇaṃ smṛtam,यस् ते ऽत्मा देवता गावो या गावः स त्वम् अव्ययम् लोकानां त्वत्प्रवृत्तानाम् एकं गोब्राह्मणं स्मृतम्
45,30,HV_45.30,trātavyāḥ prathamaṃ gāvas trātās trāyanti tā dvijān gobrāhmaṇaparitrāṇāt paritrātaṃ jagad bhavet,त्रातव्याः प्रथमं गावस् त्रातास् त्रायन्ति ता द्विजान् गोब्राह्मणपरित्राणात् परित्रातं जगद् भवेत्
45,31,HV_45.31,ity ambupatinā prokto varuṇenāham acyuta gavāṃ kāraṇatattvajñaḥ kaśyape śāpam utsṛjam,इत्य् अम्बुपतिना प्रोक्तो वरुणेनाहम् अच्युत गवां कारणतत्त्वज्ञः कश्यपे शापम् उत्सृजम्
45,32,HV_45.32,yenāṃśena hṛtā gāvaḥ kaśyapena mahātmanā sa tenāṃśena jagatīṃ gatvā gopatvam eṣyati,येनांशेन हृता गावः कश्यपेन महात्मना स तेनांशेन जगतीं गत्वा गोपत्वम् एष्यति
45,33,HV_45.33,yā ca sā surabhir nāma yāditiś ca surāraṇiḥ te 'py ubhe tasya vai bhārye saha tenaiva yāsyataḥ,या च सा सुरभिर् नाम यादितिश् च सुरारणिः ते ऽप्य् उभे तस्य वै भार्ये सह तेनैव यास्यतः
45,34,HV_45.34,tābhyāṃ saha sa gopatve kaśyapo bhuvi raṃsyate tad asya kaśyapasyāṃśas tejasā kaśyapopamaḥ vasudeva iti khyāto goṣu tiṣṭhati bhūtale,ताभ्यां सह स गोपत्वे कश्यपो भुवि रंस्यते तद् अस्य कश्यपस्यांशस् तेजसा कश्यपोपमः वसुदेव इति ख्यातो गोषु तिष्ठति भूतले
45,35,HV_45.35,girir govardhano nāma mathurāyās tv adūrataḥ tatrāsau goṣu nirataḥ kaṃsasya karadāyakaḥ,गिरिर् गोवर्धनो नाम मथुरायास् त्व् अदूरतः तत्रासौ गोषु निरतः कंसस्य करदायकः
45,36,HV_45.36,tasya bhāryādvayaṃ caiva aditiḥ surabhis tathā devakī rohiṇī caiva vasudevasya dhīmataḥ,तस्य भार्याद्वयं चैव अदितिः सुरभिस् तथा देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्य धीमतः
45,37,HV_45.37,surabhī rohiṇī devī cāditir devakī tv abhūt tatrāvatara lokānāṃ bhavāya madhusūdana jayāśīrvacanais tv ete vardhayanti divaukasaḥ,सुरभी रोहिणी देवी चादितिर् देवकी त्व् अभूत् तत्रावतर लोकानां भवाय मधुसूदन जयाशीर्वचनैस् त्व् एते वर्धयन्ति दिवौकसः
45,38,HV_45.38,ātmānam ātmanā hi tvam avatārya mahītalam devakīṃ rohiṇīṃ caiva garbhābhyāṃ paritoṣaya,आत्मानम् आत्मना हि त्वम् अवतार्य महीतलम् देवकीं रोहिणीं चैव गर्भाभ्यां परितोषय
45,39,HV_45.39,tatra tvaṃ śiśur evādau gopālakṛtalakṣaṇaḥ vardhayasva mahābāho purā traivikrame yathā,तत्र त्वं शिशुर् एवादौ गोपालकृतलक्षणः वर्धयस्व महाबाहो पुरा त्रैविक्रमे यथा
45,40,HV_45.40,chādayitvātmanātmānaṃ māyayā yogarūpayā gopakanyāsahasrāṇi ramayaṃś cara medinīm,छादयित्वात्मनात्मानं मायया योगरूपया गोपकन्यासहस्राणि रमयंश् चर मेदिनीम्
45,41,HV_45.41,gāś ca te rakṣato viṣṇo vanāni paridhāvataḥ vanamālāparikṣiptaṃ dhanyā drakṣyanti te vapuḥ,गाश् च ते रक्षतो विष्णो वनानि परिधावतः वनमालापरिक्षिप्तं धन्या द्रक्ष्यन्ति ते वपुः
45,42,HV_45.42,pītāmbaradharaṃ caiva nīlakuñcitamūrdhajam vanamālākṛtoraskaṃ mayūravyajanākulam viṣṇo padmapalāśākṣa gopālavasatiṃ gate bāle tvayi mahābāho loko bālatvam eṣyati,पीताम्बरधरं चैव नीलकुञ्चितमूर्धजम् वनमालाकृतोरस्कं मयूरव्यजनाकुलम् विष्णो पद्मपलाशाक्ष गोपालवसतिं गते बाले त्वयि महाबाहो लोको बालत्वम् एष्यति
45,43,HV_45.43,tvadbhaktāḥ puṇḍarīkākṣa tava cittavaśānugāḥ goṣu gopā bhaviṣyanti sahāyāḥ satataṃ tava vane cārayato gās tu goṣṭhāṃś ca paridhāvataḥ majjato yamunāyāṃ ca ratim āpsyanti te tvayi,त्वद्भक्ताः पुण्डरीकाक्ष तव चित्तवशानुगाः गोषु गोपा भविष्यन्ति सहायाः सततं तव वने चारयतो गास् तु गोष्ठांश् च परिधावतः मज्जतो यमुनायां च रतिम् आप्स्यन्ति ते त्वयि
45,44,HV_45.44,jīvitaṃ vasudevasya bhaviṣyati sujīvitam yas tvayā tāta ity uktaḥ putra ity eva vakṣyati,जीवितं वसुदेवस्य भविष्यति सुजीवितम् यस् त्वया तात इत्य् उक्तः पुत्र इत्य् एव वक्ष्यति
45,45,HV_45.45,sa hi dhanyataro loke yasya tvaṃ putratāṃ gataḥ sa hi puṇyakṛtāṃ śreṣṭho yas tvāṃ putreti kīrtayet ye namasyanti deva tvāṃ gopālakṛtalakṣaṇam te hi puṇyakṛtāṃ śreṣṭhāḥ praṇamyāḥ sarvajantubhiḥ atha vā kasya putratvaṃ gaccheran yatra kaśyapāt kā ca dhārayituṃ śaktā viṣṇo tvām aditiṃ vinā,स हि धन्यतरो लोके यस्य त्वं पुत्रतां गतः स हि पुण्यकृतां श्रेष्ठो यस् त्वां पुत्रेति कीर्तयेत् ये नमस्यन्ति देव त्वां गोपालकृतलक्षणम् ते हि पुण्यकृतां श्रेष्ठाः प्रणम्याः सर्वजन्तुभिः अथ वा कस्य पुत्रत्वं गच्छेरन् यत्र कश्यपात् का च धारयितुं शक्ता विष्णो त्वाम् अदितिं विना
45,46,HV_45.46,yogenātmasamutthena tvaṃ gaccha vijayāya vai vayam apy ālayaṃ svaṃ gacchāmo madhusūdana,योगेनात्मसमुत्थेन त्वं गच्छ विजयाय वै वयम् अप्य् आलयं स्वं गच्छामो मधुसूदन
45,47,HV_45.47,ity uktvā devadeveśaṃ brahmā lokapitāmahaḥ jagāma sa prabhur gehaṃ devāś cāpi yathāgatam sa devān abhyanujñāya vivikte tridivālaye jagāma viṣṇuḥ svaṃ deśaṃ kṣīrodasyottarāṃ diśam,इत्य् उक्त्वा देवदेवेशं ब्रह्मा लोकपितामहः जगाम स प्रभुर् गेहं देवाश् चापि यथागतम् स देवान् अभ्यनुज्ञाय विविक्ते त्रिदिवालये जगाम विष्णुः स्वं देशं क्षीरोदस्योत्तरां दिशम्
45,48,HV_45.48,tatraiva pārvatī nāma guhā meroḥ sudurgamā tribhis tasyaiva vikrāntair nityaṃ parvasu pūjitā,तत्रैव पार्वती नाम गुहा मेरोः सुदुर्गमा त्रिभिस् तस्यैव विक्रान्तैर् नित्यं पर्वसु पूजिता
45,49,HV_45.49,purāṇaṃ tatra vinyasya dehaṃ harir udāradhīḥ ātmānaṃ yojayām āsa vasudevagṛhe prabhuḥ,पुराणं तत्र विन्यस्य देहं हरिर् उदारधीः आत्मानं योजयाम् आस वसुदेवगृहे प्रभुः
46,1,HV_46.1,vedavyāsaguṇāvāsa vidyādhīśa satāṃ vaśa māṃ nirāśaṃ gatakleśaṃ kurvan āśaṃ hare 'niśam jñātvā viṣṇuṃ kṣitigataṃ bhāgāṃś ca tridivaukasām vināśaśaṃsī kaṃsasya nārado mathurāṃ yayau,वेदव्यासगुणावास विद्याधीश सतां वश मां निराशं गतक्लेशं कुर्वन् आशं हरे ऽनिशम् ज्ञात्वा विष्णुं क्षितिगतं भागांश् च त्रिदिवौकसाम् विनाशशंसी कंसस्य नारदो मथुरां ययौ
46,2,HV_46.2,triviṣṭapād āpatito mathuropavane sthitaḥ preṣayām āsa kaṃsasya ugrasenasutasya vai,त्रिविष्टपाद् आपतितो मथुरोपवने स्थितः प्रेषयाम् आस कंसस्य उग्रसेनसुतस्य वै
46,3,HV_46.3,sa dūtaḥ kathayām āsa muner āgamanaṃ nṛpe dvāḥsthaṃ viditavistāraṃ dvāri tiṣṭhati nāradaḥ iti śrutvā sa kaṃsasya dvārapālas tvarann iva gatvā tu tvaritaṃ rājann uvāca madhureśvaram eṣa tiṣṭhati rājendra nārado lokanāradaḥ sa nāradasyāgamanaṃ śrutvā tvaritavikramaḥ nirgajāmāsuraḥ kaṃsaḥ svapuryāḥ padmalocanaḥ,स दूतः कथयाम् आस मुनेर् आगमनं नृपे द्वाःस्थं विदितविस्तारं द्वारि तिष्ठति नारदः इति श्रुत्वा स कंसस्य द्वारपालस् त्वरन्न् इव गत्वा तु त्वरितं राजन्न् उवाच मधुरेश्वरम् एष तिष्ठति राजेन्द्र नारदो लोकनारदः स नारदस्यागमनं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः निर्गजामासुरः कंसः स्वपुर्याः पद्मलोचनः
46,4,HV_46.4,sa dadarśātithiṃ ślāghyaṃ devarṣiṃ vītakalmaṣam tejasā jvalanākāraṃ vapuṣā sūryavarcasam,स ददर्शातिथिं श्लाघ्यं देवर्षिं वीतकल्मषम् तेजसा ज्वलनाकारं वपुषा सूर्यवर्चसम्
46,5,HV_46.5,so 'bhivādyarṣaye tasmai pūjāṃ cakre yathāvidhi āsanaṃ cāgnivarṇābhaṃ visṛjyopajahāra vai,सो ऽभिवाद्यर्षये तस्मै पूजां चक्रे यथाविधि आसनं चाग्निवर्णाभं विसृज्योपजहार वै
46,6,HV_46.6,niṣasādāsane tasmin sa vai śakrasakho muniḥ uvāca cograsenasya sutaṃ paramakopanam,निषसादासने तस्मिन् स वै शक्रसखो मुनिः उवाच चोग्रसेनस्य सुतं परमकोपनम्
46,7,HV_46.7,pūjito 'haṃ tvayā vīra vidhidṛṣṭena karmaṇā gate tv evaṃ mama vacaḥ śrūyatāṃ gṛhyatāṃ ca vai,पूजितो ऽहं त्वया वीर विधिदृष्टेन कर्मणा गते त्व् एवं मम वचः श्रूयतां गृह्यतां च वै
46,8,HV_46.8,evaṃ gate mahārāja śrūyatāṃ vacanaṃ mama anusṛtya divo lokān ahaṃ brahmapurogamān gataḥ sūryasakhaṃ tāta vipulaṃ meruparvatam,एवं गते महाराज श्रूयतां वचनं मम अनुसृत्य दिवो लोकान् अहं ब्रह्मपुरोगमान् गतः सूर्यसखं तात विपुलं मेरुपर्वतम्
46,9,HV_46.9,sanandanavanaṃ caiva dṛṣṭvā caitrarathaṃ vanam āplutaṃ me sutīrthāsu saritsu saha daivataiḥ,सनन्दनवनं चैव दृष्ट्वा चैत्ररथं वनम् आप्लुतं मे सुतीर्थासु सरित्सु सह दैवतैः
46,10,HV_46.10,divyā tridhārā dṛṣṭā me puṇyā tripathagā nadī divyāṃ tripathagāṃ dṛṣṭvā puṇyāṃ bhāgirathīṃ nadīm divyā tripathagā dṛṣṭā puṇyā bhāgīrathī nadī smaraṇād eva sarveṣām aṃhasāṃ yā vibhedinī upaspṛṣṭaṃ ca tīrtheṣu divyeṣu ca yathākramam,दिव्या त्रिधारा दृष्टा मे पुण्या त्रिपथगा नदी दिव्यां त्रिपथगां दृष्ट्वा पुण्यां भागिरथीं नदीम् दिव्या त्रिपथगा दृष्टा पुण्या भागीरथी नदी स्मरणाद् एव सर्वेषाम् अंहसां या विभेदिनी उपस्पृष्टं च तीर्थेषु दिव्येषु च यथाक्रमम्
46,11,HV_46.11,dṛṣṭaṃ me brahmasadanaṃ brahmarṣigaṇasevitam devagandharvanirghoṣair apsarobhiś ca nāditam,दृष्टं मे ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम् देवगन्धर्वनिर्घोषैर् अप्सरोभिश् च नादितम्
46,12,HV_46.12,so 'haṃ kadācid devānāṃ samājaṃ merumūrdhani saṃgṛhya vīṇāṃ saṃsaktām agacchaṃ brahmaṇaḥ sabhām,सो ऽहं कदाचिद् देवानां समाजं मेरुमूर्धनि संगृह्य वीणां संसक्ताम् अगच्छं ब्रह्मणः सभाम्
46,13,HV_46.13,so 'haṃ tatra sitoṣṇīṣān nānāratnavibhūṣitān divyāsanagatān devān apaśyaṃ sapitāmahān,सो ऽहं तत्र सितोष्णीषान् नानारत्नविभूषितान् दिव्यासनगतान् देवान् अपश्यं सपितामहान्
46,14,HV_46.14,tatra manatrayatām evaṃ devatānāṃ mayā śrutaḥ bhavataḥ sānugasyeha vadhopāyaḥ sudāruṇaḥ,तत्र मनत्रयताम् एवं देवतानां मया श्रुतः भवतः सानुगस्येह वधोपायः सुदारुणः
46,15,HV_46.15,tatraiṣā devakī yā te mathurāyāṃ pitṛṣvasā asyā garbho 'ṣṭamaḥ kaṃsa sa te mṛtyur bhaviṣyati,तत्रैषा देवकी या ते मथुरायां पितृष्वसा अस्या गर्भो ऽष्टमः कंस स ते मृत्युर् भविष्यति
46,16,HV_46.16,devānāṃ sa tu sarvasvaṃ tridivasya gatiś ca saḥ paraṃ rahasyaṃ devānāṃ sa te mṛtyur bhaviṣyati,देवानां स तु सर्वस्वं त्रिदिवस्य गतिश् च सः परं रहस्यं देवानां स ते मृत्युर् भविष्यति
46,17,HV_46.17,parato 'pi paras tv eṣāṃ svayaṃbhūś ca savayaṃbhuvām tatas te tan mahad bhūtaṃ divyaṃ na kathayāmy aham,परतो ऽपि परस् त्व् एषां स्वयंभूश् च सवयंभुवाम् ततस् ते तन् महद् भूतं दिव्यं न कथयाम्य् अहम्
46,18,HV_46.18,ślāghyaś ca sa hi te mṛtyur bhūtapūrvaś ca taṃ smara yatnaś ca kriyatāṃ kaṃsa garbhasthe yadi śakyate,श्लाघ्यश् च स हि ते मृत्युर् भूतपूर्वश् च तं स्मर यत्नश् च क्रियतां कंस गर्भस्थे यदि शक्यते
46,19,HV_46.19,eṣā me tvadgatā prītir ityarthaṃ cāham āgataḥ bhujyantāṃ sarvakāmārthāḥ svasti te 'stu vrajāmy aham,एषा मे त्वद्गता प्रीतिर् इत्यर्थं चाहम् आगतः भुज्यन्तां सर्वकामार्थाः स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्य् अहम्
46,20,HV_46.20,dāsyantāṃ dānavistarāḥ bhujyantāṃ kaṃsa kāmāś ca ity uktvā nārade yāte tasya vākyaṃ vicintayan jahāsoccais tataḥ kaṃsaḥ pakāśadaśanaś ciram,दास्यन्तां दानविस्तराः भुज्यन्तां कंस कामाश् च इत्य् उक्त्वा नारदे याते तस्य वाक्यं विचिन्तयन् जहासोच्चैस् ततः कंसः पकाशदशनश् चिरम्
46,21,HV_46.21,sasmitaṃ ceva provāca bhṛtyānām agrataḥ sthitaḥ hāsyaḥ khalu sa sattveṣu nārado na viśāradaḥ,सस्मितं चेव प्रोवाच भृत्यानाम् अग्रतः स्थितः हास्यः खलु स सत्त्वेषु नारदो न विशारदः
46,22,HV_46.22,nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyo devair api savāsavaiḥ āhavasthaḥ śayāno vā pramato matta eva vā,नाहं भीषयितुं शक्यो देवैर् अपि सवासवैः आहवस्थः शयानो वा प्रमतो मत्त एव वा
46,23,HV_46.23,yo 'haṃ dorbhyām udārābhyāṃ kṣobhaye 'haṃ dharām imām ko 'sti yo mānuṣe loke māṃ kṣobhayitum utsahet,यो ऽहं दोर्भ्याम् उदाराभ्यां क्षोभये ऽहं धराम् इमाम् को ऽस्ति यो मानुषे लोके मां क्षोभयितुम् उत्सहेत्
46,24,HV_46.24,adyaprabhṛti bhūtānām eṣa devānuvartinām nṛpakṣipaśusaṃghānāṃ karomi kadanaṃ mahat,अद्यप्रभृति भूतानाम् एष देवानुवर्तिनाम् नृपक्षिपशुसंघानां करोमि कदनं महत्
46,25,HV_46.25,ājñāpyatāṃ hayaḥ keśī pralambo dhenukas tathā ariṣṭo vṛṣabhaś caiva pūtanā kāliyas tathā,आज्ञाप्यतां हयः केशी प्रलम्बो धेनुकस् तथा अरिष्टो वृषभश् चैव पूतना कालियस् तथा
46,26,HV_46.26,aṭadhvaṃ pṭhivīṃ kṛtsnāṃ yatheṣṭaṃ kāmarūpiṇaḥ praharadhvaṃ ca sarveṣu ye 'smākaṃ pakṣadūṣakāḥ,अटध्वं प्ठिवीं कृत्स्नां यथेष्टं कामरूपिणः प्रहरध्वं च सर्वेषु ये ऽस्माकं पक्षदूषकाः
46,27,HV_46.27,garbhasthānām api gatir vijñeyā bhuvi dehinām nāradena hi garbhebhyo bhayaṃ naḥ samudāhṛtam,गर्भस्थानाम् अपि गतिर् विज्ञेया भुवि देहिनाम् नारदेन हि गर्भेभ्यो भयं नः समुदाहृतम्
46,28,HV_46.28,bhavanto hi yathākāmaṃ modantāṃ vigatajvarāḥ māṃ ca vo nātham āśritya nāsti devakṛtaṃ bhayam,भवन्तो हि यथाकामं मोदन्तां विगतज्वराः मां च वो नाथम् आश्रित्य नास्ति देवकृतं भयम्
46,29,HV_46.29,sa tu kelikilo vipro bhedaśīlaś ca nāradaḥ suśliṣṭān api lokeṣu bhedayaṃl labhate ratim,स तु केलिकिलो विप्रो भेदशीलश् च नारदः सुश्लिष्टान् अपि लोकेषु भेदयंल् लभते रतिम्
46,30,HV_46.30,kaṇḍūyamānaḥ satataṃ lokān aṭati cañcalaḥ ghaṭayāno narendrāṇāṃ tantrīvairāṇi caiva ha,कण्डूयमानः सततं लोकान् अटति चञ्चलः घटयानो नरेन्द्राणां तन्त्रीवैराणि चैव ह
46,31,HV_46.31,evaṃ sa vilapann eva vāṅmātreṇa tu kevalam viveśa kaṃso bhavanaṃ dahyamānena cetasā,एवं स विलपन्न् एव वाङ्मात्रेण तु केवलम् विवेश कंसो भवनं दह्यमानेन चेतसा
47,1,HV_47.1,so ājñāpayata saṃrabdhaḥ sacivān ātmano hitān yattā bhavata sarve vai devakyā garabhakṛntane,सो आज्ञापयत संरब्धः सचिवान् आत्मनो हितान् यत्ता भवत सर्वे वै देवक्या गरभकृन्तने
47,2,HV_47.2,prathamād eva hantavyā garbhās te sarva eva hi mūlād eva hi hantavyaḥ so 'nartho yatra saṃśayaḥ,प्रथमाद् एव हन्तव्या गर्भास् ते सर्व एव हि मूलाद् एव हि हन्तव्यः सो ऽनर्थो यत्र संशयः
47,3,HV_47.3,devakī ca gṛhe guptā pracchannair abhirakṣitā svairaṃ caratu visrabdhā madbalair yatnam āsthitaiḥ,देवकी च गृहे गुप्ता प्रच्छन्नैर् अभिरक्षिता स्वैरं चरतु विस्रब्धा मद्बलैर् यत्नम् आस्थितैः
47,4,HV_47.4,māsān vai puṣpamāsādīn gaṇayantu mama striyaḥ pariṇāme tu garbhasya śeṣaṃ jñāsyāmahe vayam,मासान् वै पुष्पमासादीन् गणयन्तु मम स्त्रियः परिणामे तु गर्भस्य शेषं ज्ञास्यामहे वयम्
47,5,HV_47.5,vasudevaś ca saṃrakṣyaḥ strīsanāthāstu bhūmiṣu apramattair mama hitai rātrāv ahani caiva ha strībhir varṣavaraiś caiva vaktavyaṃ na ca kāraṇam,वसुदेवश् च संरक्ष्यः स्त्रीसनाथास्तु भूमिषु अप्रमत्तैर् मम हितै रात्राव् अहनि चैव ह स्त्रीभिर् वर्षवरैश् चैव वक्तव्यं न च कारणम्
47,6,HV_47.6,eṣa mānuṣako yatno mānuṣair eva sādhyate śrūyatāṃ yena daivaṃ hi madvidhaiḥ pratihanyate,एष मानुषको यत्नो मानुषैर् एव साध्यते श्रूयतां येन दैवं हि मद्विधैः प्रतिहन्यते
47,7,HV_47.7,mantragrāmaiḥ suvihitair auṣadhaiś ca suyojitaiḥ yatnena cānukūlena daivam apy anuvartate,मन्त्रग्रामैः सुविहितैर् औषधैश् च सुयोजितैः यत्नेन चानुकूलेन दैवम् अप्य् अनुवर्तते
47,8,HV_47.8,evaṃ sa yatnavān kaṃso devakīgarbhakṛntane bhayena mantrayām āsa śrutārtho nāradāt sa vai,एवं स यत्नवान् कंसो देवकीगर्भकृन्तने भयेन मन्त्रयाम् आस श्रुतार्थो नारदात् स वै
47,9,HV_47.9,atha brahmatanūjas tu nārado munipuṃgavaḥ viṣṇave sarvam ācakhyau yathā kaṃsaviceṣṭitam evaṃ śrutvā prayatnaṃ vai kaṃsasyāriṣṭasaṃjñitam śrutvaiva kaṃsarājasya ceṣṭitaṃ jagatīpatiḥ antardhānaṃ gato viṣṇuś cintayām āsa vīryavān,अथ ब्रह्मतनूजस् तु नारदो मुनिपुंगवः विष्णवे सर्वम् आचख्यौ यथा कंसविचेष्टितम् एवं श्रुत्वा प्रयत्नं वै कंसस्यारिष्टसंज्ञितम् श्रुत्वैव कंसराजस्य चेष्टितं जगतीपतिः अन्तर्धानं गतो विष्णुश् चिन्तयाम् आस वीर्यवान्
47,10,HV_47.10,saptemān devakīgarbhān bhojaputro vadhiṣyati aṣṭame ca mayā garbhe kāryam ādhānam ātmanaḥ,सप्तेमान् देवकीगर्भान् भोजपुत्रो वधिष्यति अष्टमे च मया गर्भे कार्यम् आधानम् आत्मनः
47,11,HV_47.11,tasya cintayatas tv evaṃ pātālam agaman manaḥ yatra te garbhaśayanāḥ ṣadgarbhā nāma dānavāḥ,तस्य चिन्तयतस् त्व् एवं पातालम् अगमन् मनः यत्र ते गर्भशयनाः षद्गर्भा नाम दानवाः
47,12,HV_47.12,vikrāntavapuṣo dīptās te 'mṛtaprāśanopamāḥ amarapratimā yuddhe putrā vai kālaneminaḥ,विक्रान्तवपुषो दीप्तास् ते ऽमृतप्राशनोपमाः अमरप्रतिमा युद्धे पुत्रा वै कालनेमिनः
47,13,HV_47.13,āryakaṃ vai parityajya hiraṇyakaśipuṃ purā upāsāṃ cakrire daityāḥ purā lokapitāmaham tapyamānās tapas tīvraṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇaḥ,आर्यकं वै परित्यज्य हिरण्यकशिपुं पुरा उपासां चक्रिरे दैत्याः पुरा लोकपितामहम् तप्यमानास् तपस् तीव्रं जटामण्डलधारिणः
47,14,HV_47.14,samāḥ sahasram ayutam ambuvāyuvicāriṇaḥ teṣāṃ prīto 'bhavad brahmā ṣadgarbhāṇāṃ varaṃ dadau bho bho dānavaśārdūlās tapasāhaṃ sutoṣitaḥ brūta vo yasya yaḥ kāmaḥ ko varo vaḥ pradīyatāṃ,समाः सहस्रम् अयुतम् अम्बुवायुविचारिणः तेषां प्रीतो ऽभवद् ब्रह्मा षद्गर्भाणां वरं ददौ भो भो दानवशार्दूलास् तपसाहं सुतोषितः ब्रूत वो यस्य यः कामः को वरो वः प्रदीयतां
47,15,HV_47.15,te tu sarve samānārthā daityā brahmāṇam abruvan yadi no bhagavān prītaḥ śrūyatāṃ no varo varaḥ,ते तु सर्वे समानार्था दैत्या ब्रह्माणम् अब्रुवन् यदि नो भगवान् प्रीतः श्रूयतां नो वरो वरः
47,16,HV_47.16,avadhyāḥ syāma bhagavan daivataiḥ samahauragaiḥ śāpapraharaṇaiś cāpi niyataiḥ paramarṣibhiḥ,अवध्याः स्याम भगवन् दैवतैः समहौरगैः शापप्रहरणैश् चापि नियतैः परमर्षिभिः
47,17,HV_47.17,yakṣagandharvapatibhiḥ siddhacāraṇamānavaiḥ mā bhūd vadho no bhagavan dadāsi yadi no varam,यक्षगन्धर्वपतिभिः सिद्धचारणमानवैः मा भूद् वधो नो भगवन् ददासि यदि नो वरम्
47,18,HV_47.18,tān uvāca tato brahmā suprītenāntarātmanā bhavadbhir yad idaṃ proktaṃ sarvam etad bhaviṣyati,तान् उवाच ततो ब्रह्मा सुप्रीतेनान्तरात्मना भवद्भिर् यद् इदं प्रोक्तं सर्वम् एतद् भविष्यति
47,19,HV_47.19,ṣaḍgarbhāṇāṃ varaṃ dasttvā svayaṃbhūs tridivaṃ gataḥ tato hiraṇyakaśipuḥ saroṣo vākyam abravīt,षड्गर्भाणां वरं दस्त्त्वा स्वयंभूस् त्रिदिवं गतः ततो हिरण्यकशिपुः सरोषो वाक्यम् अब्रवीत्
47,20,HV_47.20,mām utsṛjya varo yasmād vṛto vaḥ padmasaṃbhavāt tasmād vas tyājitaḥ snehaḥ śatrubhūtāṃs tyajāmy aham,माम् उत्सृज्य वरो यस्माद् वृतो वः पद्मसंभवात् तस्माद् वस् त्याजितः स्नेहः शत्रुभूतांस् त्यजाम्य् अहम्
47,21,HV_47.21,ṣaḍgarbhā iti yo yaṃ vaḥ śabdaḥ pitrābhivardhitaḥ sa eva vo garbhagatān pitā sarvān vadhiṣyati,षड्गर्भा इति यो यं वः शब्दः पित्राभिवर्धितः स एव वो गर्भगतान् पिता सर्वान् वधिष्यति
47,22,HV_47.22,ṣaḍ eva devakīgarbhāḥ ṣadgarbhā vai mahāsurāḥ bhaviṣyanti tataḥ kaṃso garbhasthān vo vadhiṣyati,षड् एव देवकीगर्भाः षद्गर्भा वै महासुराः भविष्यन्ति ततः कंसो गर्भस्थान् वो वधिष्यति
47,23,HV_47.23,śaptvā caivaṃ tato daityān daityeśo roṣamūrcchitaḥ pātāle jalagarbhasthāṃś cakārāmitavikramaḥ jñātvā haris tu taṃ śāpaṃ kaṃsasya ca viniścayam jagāmātha tato viṣṇuḥ pātālaṃ yatra te śurāḥ ṣaḍgarbhāḥ saṃyatāḥ santi jalagarbhagṛheśayāḥ,शप्त्वा चैवं ततो दैत्यान् दैत्येशो रोषमूर्च्छितः पाताले जलगर्भस्थांश् चकारामितविक्रमः ज्ञात्वा हरिस् तु तं शापं कंसस्य च विनिश्चयम् जगामाथ ततो विष्णुः पातालं यत्र ते शुराः षड्गर्भाः संयताः सन्ति जलगर्भगृहेशयाः
47,24,HV_47.24,sa dadarśa jale suptān ṣaḍgarbhān garbhasaṃsthitān nidrayā kālarūpiṇyā sarvān antarhitān iva,स ददर्श जले सुप्तान् षड्गर्भान् गर्भसंस्थितान् निद्रया कालरूपिण्या सर्वान् अन्तर्हितान् इव
47,25,HV_47.25,svapnarūpeṇa teṣāṃ vai viṣṇur dehān athāviśat prāṇeśvarāṃś ca niṣkṛṣya nidrāyai pradadau tadā,स्वप्नरूपेण तेषां वै विष्णुर् देहान् अथाविशत् प्राणेश्वरांश् च निष्कृष्य निद्रायै प्रददौ तदा
47,26,HV_47.26,tāṃ covāca tadā nidrāṃ viṣṇuḥ satyaparākramaḥ gaccha nidre mayotsṛṣṭā devakībhavanāntikam,तां चोवाच तदा निद्रां विष्णुः सत्यपराक्रमः गच्छ निद्रे मयोत्सृष्टा देवकीभवनान्तिकम्
47,27,HV_47.27,imān prāṇeśvarān gṛhya ṣaḍgarbhān nāma dehinaḥ ṣaḍgarbhān dānavottamān sarvaprāṇeśvarī caiva ṣaṭsu garbheṣu devakyā yojayasva yathākramam,इमान् प्राणेश्वरान् गृह्य षड्गर्भान् नाम देहिनः षड्गर्भान् दानवोत्तमान् सर्वप्राणेश्वरी चैव षट्सु गर्भेषु देवक्या योजयस्व यथाक्रमम्
47,28,HV_47.28,jāteṣv eteṣu garbheṣu nīteṣu ca yamakṣayam kaṃsasya viphale yatne devakyāḥ saphale śrame,जातेष्व् एतेषु गर्भेषु नीतेषु च यमक्षयम् कंसस्य विफले यत्ने देवक्याः सफले श्रमे
47,29,HV_47.29,prasādaṃ te kariṣyāmi matprasādasamaṃ bhuvi yena sarvasya lokasya devi devī bhavīṣyasi,प्रसादं ते करिष्यामि मत्प्रसादसमं भुवि येन सर्वस्य लोकस्य देवि देवी भवीष्यसि
47,30,HV_47.30,bhaviṣyanti mamāsrāṇi tathā bāhusthitāni te śārṅgaśaṅkhagadācakra+ +musalaṃ śūlam eva ca saptamo devakīgarbho yo 'ṃśaḥ saumyo mamāgrajaḥ sa saṃkrāmayitavyas te saptame māsi rohiṇīm,भविष्यन्ति ममास्राणि तथा बाहुस्थितानि ते शार्ङ्गशङ्खगदाचक्र+ +मुसलं शूलम् एव च सप्तमो देवकीगर्भो यो ऽंशः सौम्यो ममाग्रजः स संक्रामयितव्यस् ते सप्तमे मासि रोहिणीम्
47,31,HV_47.31,saṃkarṣaṇāt tu garbhasya sa tu saṃkarṣaṇo yuvā bhaviṣyaty agrajo bhrātā mama śītāṃśudarśanaḥ,संकर्षणात् तु गर्भस्य स तु संकर्षणो युवा भविष्यत्य् अग्रजो भ्राता मम शीतांशुदर्शनः
47,32,HV_47.32,patito devakīgarbhaḥ saptamo 'yaṃ bhayād iti aṣṭame mayi garbhasthe kaṃso yatnaṃ kariṣyati,पतितो देवकीगर्भः सप्तमो ऽयं भयाद् इति अष्टमे मयि गर्भस्थे कंसो यत्नं करिष्यति
47,33,HV_47.33,yā tu sā nandagopasya dayitā kaṃsagopateḥ yaśodā nāma bhadraṃ te bhāryā gopakulodvahā,या तु सा नन्दगोपस्य दयिता कंसगोपतेः यशोदा नाम भद्रं ते भार्या गोपकुलोद्वहा
47,34,HV_47.34,tasyās tvaṃ navamo 'smākaṃ kule garbho bhaviṣyasi navamyām eva saṃjāto kṛṣṇapakṣasya vai tithau,तस्यास् त्वं नवमो ऽस्माकं कुले गर्भो भविष्यसि नवम्याम् एव संजातो कृष्णपक्षस्य वै तिथौ
47,35,HV_47.35,ahaṃ tv abhijito yoge niśāyā yauvane gate ardharātre kariṣyāmi garbhamokṣaṃ yathāsukham,अहं त्व् अभिजितो योगे निशाया यौवने गते अर्धरात्रे करिष्यामि गर्भमोक्षं यथासुखम्
47,36,HV_47.36,aṣṭamasya tu māsasya jātāv āvāṃ tataḥ samam prāpsyāvo garabhavyatyāsaṃ prāpte kaṃsasya śasane,अष्टमस्य तु मासस्य जाताव् आवां ततः समम् प्राप्स्यावो गरभव्यत्यासं प्राप्ते कंसस्य शसने
47,37,HV_47.37,ahaṃ yaśodāṃ yāsyāmi tvaṃ devi bhaja devakīm āvayor garbhavyatyāse kaṃso gacchatu mūḍhatām,अहं यशोदां यास्यामि त्वं देवि भज देवकीम् आवयोर् गर्भव्यत्यासे कंसो गच्छतु मूढताम्
47,38,HV_47.38,tatas tvāṃ gṛhya caraṇe śilāyāṃ nirasiṣyati tatas taddhastavibhraṣṭā madyogād bhavitā śubhā nirasyamānā gagane sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam,ततस् त्वां गृह्य चरणे शिलायां निरसिष्यति ततस् तद्धस्तविभ्रष्टा मद्योगाद् भविता शुभा निरस्यमाना गगने स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्
47,39,HV_47.39,macchavīsadṛśī kṛṣṇā saṃkarṣaṇasamānanā bibhratī vipulān bāhūn mama bāhūpamān bhuvi,मच्छवीसदृशी कृष्णा संकर्षणसमानना बिभ्रती विपुलान् बाहून् मम बाहूपमान् भुवि
47,40,HV_47.40,triśikhaṃ śūlam udyamya khaḍgaṃ ca kanakatsarum pātrīṃ ca pūrṇāṃ madhunaḥ paṅkajaṃ ca sunirmalam,त्रिशिखं शूलम् उद्यम्य खड्गं च कनकत्सरुम् पात्रीं च पूर्णां मधुनः पङ्कजं च सुनिर्मलम्
47,41,HV_47.41,vasānā mecakaṃ kṣaumaṃ pītenottaravāsasā śaśiraśmiprakāśena hāreṇorasi rājatā,वसाना मेचकं क्षौमं पीतेनोत्तरवाससा शशिरश्मिप्रकाशेन हारेणोरसि राजता
47,42,HV_47.42,divyakuṇḍalapūrṇābhyāṃ śravaṇābhyāṃ vibhūṣitā candrasāpatnyabhūtena tvaṃ mukhena virājitā,दिव्यकुण्डलपूर्णाभ्यां श्रवणाभ्यां विभूषिता चन्द्रसापत्न्यभूतेन त्वं मुखेन विराजिता
47,43,HV_47.43,mukuṭena tricakreṇa keśabandhena śobhitā bhujagābhoganirghoṣair bāhubhiḥ parighopamaiḥ,मुकुटेन त्रिचक्रेण केशबन्धेन शोभिता भुजगाभोगनिर्घोषैर् बाहुभिः परिघोपमैः
47,44,HV_47.44,bhujagābhair bhujair bhīmair bhūṣayantī diśo daśa aṣṭabhiḥ śobhayanty ugraiḥ śārṅgacakrāsidhāribhiḥ dhvajena śikhibarhāṇām ucchritena samīpataḥ aṅgajena mayūrāṇām aṅgadena ca bhāsvatā,भुजगाभैर् भुजैर् भीमैर् भूषयन्ती दिशो दश अष्टभिः शोभयन्त्य् उग्रैः शार्ङ्गचक्रासिधारिभिः ध्वजेन शिखिबर्हाणाम् उच्छ्रितेन समीपतः अङ्गजेन मयूराणाम् अङ्गदेन च भास्वता
47,45,HV_47.45,kīrṇā bhūtagaṇair ghorair mannideśānuvartinī kaumāraṃ vratam āsthāya atridivaṃ tvaṃ gamiṣyasi,कीर्णा भूतगणैर् घोरैर् मन्निदेशानुवर्तिनी कौमारं व्रतम् आस्थाय अत्रिदिवं त्वं गमिष्यसि
47,46,HV_47.46,tatra tvāṃ śatadṛk śakro matpradiṣṭena karmaṇā abhiṣekeṇa divyena daivataiḥ saha yokṣyate,तत्र त्वां शतदृक् शक्रो मत्प्रदिष्टेन कर्मणा अभिषेकेण दिव्येन दैवतैः सह योक्ष्यते
47,47,HV_47.47,tatraiva tvāṃ bhaginyarthe grahiṣyati sa vāsavaḥ kuśikasya tu gotreṇa kauśikī tvaṃ bhaviṣyasi,तत्रैव त्वां भगिन्यर्थे ग्रहिष्यति स वासवः कुशिकस्य तु गोत्रेण कौशिकी त्वं भविष्यसि
47,48,HV_47.48,sa te vindhye nagaśreṣṭhe sthānaṃ dāsyati śāśvatam tataḥ sthānasahasreais tvaṃ pṛthivīṃ śobhayiṣyasi,स ते विन्ध्ये नगश्रेष्ठे स्थानं दास्यति शाश्वतम् ततः स्थानसहस्रेऐस् त्वं पृथिवीं शोभयिष्यसि
47,49,HV_47.49,tataḥ sumbhanisumbhau a dānavau nagacārtiṇau tau ca kṛtvā manasi māṃ sānugau nāśayiṣyasi,ततः सुम्भनिसुम्भौ अ दानवौ नगचार्तिणौ तौ च कृत्वा मनसि मां सानुगौ नाशयिष्यसि
47,50,HV_47.50,trailokyacāriṇī sā tvaṃ bhuvi satyopayācitā bhaviṣyasi mahābhāge varadā kāmarūpiṇī,त्रैलोक्यचारिणी सा त्वं भुवि सत्योपयाचिता भविष्यसि महाभागे वरदा कामरूपिणी
47,51,HV_47.51,kṛtānuyātrā bhūtais tvaṃ nityaṃ māṃsabalipriyā tithau navamyāṃ pūjāṃ ca prāpsyase sapaśukriyām,कृतानुयात्रा भूतैस् त्वं नित्यं मांसबलिप्रिया तिथौ नवम्यां पूजां च प्राप्स्यसे सपशुक्रियाम्
47,52,HV_47.52,ye ca tvāṃ matprabhāvajñāḥ praṇamiṣyanti mānavāḥ na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃcit putrato dhanato 'pi vā,ये च त्वां मत्प्रभावज्ञाः प्रणमिष्यन्ति मानवाः न तेषां दुर्लभं किंचित् पुत्रतो धनतो ऽपि वा
47,53,HV_47.53,kāntāreṣv avasannānāṃ mganānāṃ ca mahārṇave dasyubhir vā niruddhānāṃ tvaṃ gatiḥ paramā nṛṇām,कान्तारेष्व् अवसन्नानां म्गनानां च महार्णवे दस्युभिर् वा निरुद्धानां त्वं गतिः परमा नृणाम्
47,54,HV_47.54,tvaṃ siddhiḥ śrīr dhṛtiḥ kīrtir hrīr vidyā saṃnatir matiḥ saṃdhyā lakṣmīr vapur medhā kāntiḥ śraddhā kriyā gatiḥ saṃdhyā rātriḥ prabhā nidrā kālarātris tathaiva ca,त्वं सिद्धिः श्रीर् धृतिः कीर्तिर् ह्रीर् विद्या संनतिर् मतिः संध्या लक्ष्मीर् वपुर् मेधा कान्तिः श्रद्धा क्रिया गतिः संध्या रात्रिः प्रभा निद्रा कालरात्रिस् तथैव च
47,55,HV_47.55,tvāṃ tu stoṣyanti ye bhaktyā stavenānena vai śubhe tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati āryāstavaṃ pravakṣyāmi yathoktam ṛṣibhiḥ purā nārāyaṇīṃ namasyāmi devīṃ tribhuvaneśvarīm nṛṇāṃ bandhaṃ vadhaṃ ghoraṃ putranāśaṃ dhanakṣayam vyādhimṛtyubhayaṃ caiva pūjitā śamayiṣyasi,त्वां तु स्तोष्यन्ति ये भक्त्या स्तवेनानेन वै शुभे तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति आर्यास्तवं प्रवक्ष्यामि यथोक्तम् ऋषिभिः पुरा नारायणीं नमस्यामि देवीं त्रिभुवनेश्वरीम् नृणां बन्धं वधं घोरं पुत्रनाशं धनक्षयम् व्याधिमृत्युभयं चैव पूजिता शमयिष्यसि
47,56,HV_47.56,bhaviṣyasi mahābhāge varadā kāmarūpiṇī mohayitvā ca taṃ kaṃsam ekā tvaṃ bhokṣyase jagat aham apy ātmano vṛttiṃ vidhāsye goṣu gopavat svavṛddhyartham ahaṃ caiva kariṣye kaṃsaghātanam,भविष्यसि महाभागे वरदा कामरूपिणी मोहयित्वा च तं कंसम् एका त्वं भोक्ष्यसे जगत् अहम् अप्य् आत्मनो वृत्तिं विधास्ये गोषु गोपवत् स्ववृद्ध्यर्थम् अहं चैव करिष्ये कंसघातनम्
47,57,HV_47.57,evaṃ tu tāṃ samādiśya gato 'ntardhānam īśvaraḥ sā cāpi taṃ namaskṛtya tathāstv iti vinirgatā,एवं तु तां समादिश्य गतो ऽन्तर्धानम् ईश्वरः सा चापि तं नमस्कृत्य तथास्त्व् इति विनिर्गता
48,1,HV_48.1,yaś caitat paṭhate stotraṃ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ sarvārthasiddhiṃ labhate naro nāsty atra saṃśayaḥ kṛte garbhavidhāne tu devakī devatopamā jagrāha sapta tān garbhān yathāvat samudāhṛtān,यश् चैतत् पठते स्तोत्रं शृणुयाद् वाप्य् अभीक्ष्णशः सर्वार्थसिद्धिं लभते नरो नास्त्य् अत्र संशयः कृते गर्भविधाने तु देवकी देवतोपमा जग्राह सप्त तान् गर्भान् यथावत् समुदाहृतान्
48,2,HV_48.2,ṣaḍgarbhān niḥsṛtān kaṃsas tāñ jaghāna śilātale āpannaṃ saptamaṃ garbhaṃ sā nināyātha rohiṇīm,षड्गर्भान् निःसृतान् कंसस् ताञ् जघान शिलातले आपन्नं सप्तमं गर्भं सा निनायाथ रोहिणीम्
48,3,HV_48.3,sārdharātre sthitaṃ garbhaṃ śātayantī rajasvalā nidrayā sahasāviṣṭā papāta dharaṇītale,सार्धरात्रे स्थितं गर्भं शातयन्ती रजस्वला निद्रया सहसाविष्टा पपात धरणीतले
48,4,HV_48.4,sā svapnam iva taṃ dṛṣṭvā garbhaṃ niḥsṛtam ātmanaḥ apaśyantī ca taṃ garbhaṃ muhūrtaṃ vyathitābhavat,सा स्वप्नम् इव तं दृष्ट्वा गर्भं निःसृतम् आत्मनः अपश्यन्ती च तं गर्भं मुहूर्तं व्यथिताभवत्
48,5,HV_48.5,tām āha nidrā saṃvignāṃ naiśe tamasi rohiṇīm rohiṇīm iva somasya vasudevasya rohiṇīm,ताम् आह निद्रा संविग्नां नैशे तमसि रोहिणीम् रोहिणीम् इव सोमस्य वसुदेवस्य रोहिणीम्
48,6,HV_48.6,karsaṇenāsya garbhasya svagarbhe cāhitasya vai saṃkarṣaṇo nāma śubhe tava putro bhaviṣyati,कर्सणेनास्य गर्भस्य स्वगर्भे चाहितस्य वै संकर्षणो नाम शुभे तव पुत्रो भविष्यति
48,7,HV_48.7,sā taṃ putram avāpyaiva hṛṣṭā kiṃcid avāṅmukhī viveśa rohiṇī veśma suprabhā rohiṇī yathā,सा तं पुत्रम् अवाप्यैव हृष्टा किंचिद् अवाङ्मुखी विवेश रोहिणी वेश्म सुप्रभा रोहिणी यथा
48,8,HV_48.8,tasya garbhasya mārgeṇa garbham ādhatta devakī yadarthaṃ sapta te garbhāḥ kaṃsena vinipātitāḥ,तस्य गर्भस्य मार्गेण गर्भम् आधत्त देवकी यदर्थं सप्त ते गर्भाः कंसेन विनिपातिताः
48,9,HV_48.9,taṃ tu garbhaṃ prayatnena rarakṣur tasya rakṣiṇaḥ jāgrataḥ prayatāḥ sarve māsān saṃkhyāya śastriṇaḥ sa tatra garbhavasatiṃ vasaty ātmecchayā hariḥ,तं तु गर्भं प्रयत्नेन ररक्षुर् तस्य रक्षिणः जाग्रतः प्रयताः सर्वे मासान् संख्याय शस्त्रिणः स तत्र गर्भवसतिं वसत्य् आत्मेच्छया हरिः
48,10,HV_48.10,yasminn ahani deveśaṃ garbham ādatta devakī yaśodāpi samādhatta garbhaṃ tadahar eva tu viṣṇoḥ śarīrajāṃ nidrāṃ viṣṇor nirdeśakāriṇīm,यस्मिन्न् अहनि देवेशं गर्भम् आदत्त देवकी यशोदापि समाधत्त गर्भं तदहर् एव तु विष्णोः शरीरजां निद्रां विष्णोर् निर्देशकारिणीम्
48,11,HV_48.11,garbhakāle tv asaṃpūrṇe aṣṭame māsi te striyau devakī ca yaśodā ca suṣuvāte samaṃ tadā,गर्भकाले त्व् असंपूर्णे अष्टमे मासि ते स्त्रियौ देवकी च यशोदा च सुषुवाते समं तदा
48,12,HV_48.12,yām eva rajanīṃ kṛṣṇo jajñe vṛṣṇikule prabhuḥ tām eva rajanīṃ kanyāṃ yaśodāpi vyajāyata nandagopasya bhāryā vai kaṃsagopasya saṃmatā,याम् एव रजनीं कृष्णो जज्ञे वृष्णिकुले प्रभुः ताम् एव रजनीं कन्यां यशोदापि व्यजायत नन्दगोपस्य भार्या वै कंसगोपस्य संमता
48,13,HV_48.13,tulyakālaṃ hi garbhiṇyau yaśodā devakī tathā aṣṭamyāṃ śrāvaṇe māse kṛṣṇapakṣe mahātithau rohiṇyām ardharātre ca sudhāṃśor udaye tathā devaky ajanayad viṣṇuṃ yaśodā tāṃ tu kanyakām muhūrte 'bhijite prāpte sārdharātre vibhūṣite,तुल्यकालं हि गर्भिण्यौ यशोदा देवकी तथा अष्टम्यां श्रावणे मासे कृष्णपक्षे महातिथौ रोहिण्याम् अर्धरात्रे च सुधांशोर् उदये तथा देवक्य् अजनयद् विष्णुं यशोदा तां तु कन्यकाम् मुहूर्ते ऽभिजिते प्राप्ते सार्धरात्रे विभूषिते
48,14,HV_48.14,sāgarāḥ samakampanta celuś ca dharaṇīdharāḥ jajvaluś cāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane,सागराः समकम्पन्त चेलुश् च धरणीधराः जज्वलुश् चाग्नयः शान्ता जायमाने जनार्दने
48,15,HV_48.15,śivāḥ saṃpravavur vātāḥ praśāntam abhavad rajaḥ jyotīṃsi ca prakāśanta jāyamāne janārdane,शिवाः संप्रववुर् वाताः प्रशान्तम् अभवद् रजः ज्योतींसि च प्रकाशन्त जायमाने जनार्दने
48,16,HV_48.16,abhijin nāma nakṣatraṃ jayantī nāma śarvarī muhūrto vijayo nāma yatra jāto janārdanaḥ avyaktaḥ śāśvataḥ sūkṣmo harinārāyaṇaḥ prabhuḥ jāyate bhagavāṃs tatra nayanair mohayañ jagat anāhatā duṃdubhayo devānāṃ prāṇadan divi ākāśāt puṣpavarṣaṃ ca vavarṣa tridiveśvaraḥ,अभिजिन् नाम नक्षत्रं जयन्ती नाम शर्वरी मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्दनः अव्यक्तः शाश्वतः सूक्ष्मो हरिनारायणः प्रभुः जायते भगवांस् तत्र नयनैर् मोहयञ् जगत् अनाहता दुंदुभयो देवानां प्राणदन् दिवि आकाशात् पुष्पवर्षं च ववर्ष त्रिदिवेश्वरः
48,17,HV_48.17,antardhānagatāḥ sarve munayaḥ saṃśitavratāḥ astuvan niśi deveśaṃ jāyamānaṃ janārdanam paśyatainaṃ suviśrabdhāḥ sākṣāl lokeśvaraṃ prabhum mānuṣīṃ tanum āsthāya lambantaṃ devakīkare namas tasmai jagaddhātre viṣṇave kṛṣṇarūpiṇe acintyavibhave tasmai viśvakartre namo namaḥ gīrbhir maṅgalayuktābhiḥ stuvanto madhusūdanam arthyābhir gīrbhir evaṃ taṃ jāyamānaṃ janārdanam maharṣayaḥ sagandharvā upatasthuḥ sahāpsarāḥ,अन्तर्धानगताः सर्वे मुनयः संशितव्रताः अस्तुवन् निशि देवेशं जायमानं जनार्दनम् पश्यतैनं सुविश्रब्धाः साक्षाल् लोकेश्वरं प्रभुम् मानुषीं तनुम् आस्थाय लम्बन्तं देवकीकरे नमस् तस्मै जगद्धात्रे विष्णवे कृष्णरूपिणे अचिन्त्यविभवे तस्मै विश्वकर्त्रे नमो नमः गीर्भिर् मङ्गलयुक्ताभिः स्तुवन्तो मधुसूदनम् अर्थ्याभिर् गीर्भिर् एवं तं जायमानं जनार्दनम् महर्षयः सगन्धर्वा उपतस्थुः सहाप्सराः
48,18,HV_48.18,jāyamāne hṛṣīkeśe prahṛṣṭam abhavaj jagat indraś ca tridaśaiḥ sārdhaṃ tuṣṭāva madhusūdanam jānātu māvatāraṃ te kaṃso 'yaṃ ditijāntaka uvāca vasudevas taṃ rūpaṃ saṃhara vai prabho bhīto 'haṃ deva kaṃsasya tasmād evaṃ vadāmy aham mama putrā hatās tena tava jyeṣṭhāmbujekṣaṇa na kevalaṃ rakṣitāraḥ sāyudhā mohitāḥ kila sā purī madhurā sarvā suṣvāpa harimāyayā vasudevād ṛte tasmād devakyāś ca mahīpate nīlakuñcitakeśāntam unnidrāmbujavaktrakam nīlameghanibhaṃ kāntaṃ tejoraśim amānuṣam tatra dṛṣṭo jarāyur na na ca prasavavedanā devakī sumukhī dṛṣṭvā sāsīnā putralokinī atyantavismayāviṣṭā vasudevena sābhavat vasudevas tu saṃgṛhya dārakaṃ kṣipram eva tu śayānam aṅke devakyā rātrāv ādāya yādavaḥ yaśodāyā gṛhaṃ bhīto viveśa sutavatsalaḥ,जायमाने हृषीकेशे प्रहृष्टम् अभवज् जगत् इन्द्रश् च त्रिदशैः सार्धं तुष्टाव मधुसूदनम् जानातु मावतारं ते कंसो ऽयं दितिजान्तक उवाच वसुदेवस् तं रूपं संहर वै प्रभो भीतो ऽहं देव कंसस्य तस्माद् एवं वदाम्य् अहम् मम पुत्रा हतास् तेन तव ज्येष्ठाम्बुजेक्षण न केवलं रक्षितारः सायुधा मोहिताः किल सा पुरी मधुरा सर्वा सुष्वाप हरिमायया वसुदेवाद् ऋते तस्माद् देवक्याश् च महीपते नीलकुञ्चितकेशान्तम् उन्निद्राम्बुजवक्त्रकम् नीलमेघनिभं कान्तं तेजोरशिम् अमानुषम् तत्र दृष्टो जरायुर् न न च प्रसववेदना देवकी सुमुखी दृष्ट्वा सासीना पुत्रलोकिनी अत्यन्तविस्मयाविष्टा वसुदेवेन साभवत् वसुदेवस् तु संगृह्य दारकं क्षिप्रम् एव तु शयानम् अङ्के देवक्या रात्राव् आदाय यादवः यशोदाया गृहं भीतो विवेश सुतवत्सलः
48,19,HV_48.19,tayā hṛtapratyayasarvavṛttiṣu dvāḥstheṣu paureṣv anuśāyiteṣv atha dvāras tu saravāḥ pihitā duratyayā bṛhatkapāṭāyasakīlaśṛṅkhalaiḥ magho 'tivarṣaty asakṛd yamānujā gambhīratoyaughajavormiphenilā bhayānakāvartaśatākulā nadī mārgaṃ dadau sindhur iva śriyaḥ pateḥ yaśodāyās tv avijñātaṃ tatra nikṣipya dārakam gṛhya tāṃ dārikāṃ cāpi devakīśayane 'nyasat,तया हृतप्रत्ययसर्ववृत्तिषु द्वाःस्थेषु पौरेष्व् अनुशायितेष्व् अथ द्वारस् तु सरवाः पिहिता दुरत्यया बृहत्कपाटायसकीलशृङ्खलैः मघो ऽतिवर्षत्य् असकृद् यमानुजा गम्भीरतोयौघजवोर्मिफेनिला भयानकावर्तशताकुला नदी मार्गं ददौ सिन्धुर् इव श्रियः पतेः यशोदायास् त्व् अविज्ञातं तत्र निक्षिप्य दारकम् गृह्य तां दारिकां चापि देवकीशयने ऽन्यसत्
48,20,HV_48.20,suptā eva tadā sarve rakṣiṇo viṣṇumāyayā parivarte kṛte tābhyāṃ garbhābhyāṃ bhayaviklavaḥ vasudevaḥ kṛtārtho vai nirjagāma niveśanāt,सुप्ता एव तदा सर्वे रक्षिणो विष्णुमायया परिवर्ते कृते ताभ्यां गर्भाभ्यां भयविक्लवः वसुदेवः कृतार्थो वै निर्जगाम निवेशनात्
48,21,HV_48.21,bahir antaḥ puradvāraḥ sarvāḥ pūrvavad āvṛtāḥ tato bāladhvaniṃ śrutvā gṛhapālāḥ samutthitāḥ te tu tūrṇam upavrajya devakyā garbhajanma tat ācakhyur bhojarājāya yad udvignaḥ pratīkṣate ugrasenasutāyātha kaṃsāyānakaduṃdubhiḥ nivedayām_āsa tadā kanyāṃ tāṃ varavarṇinīm,बहिर् अन्तः पुरद्वारः सर्वाः पूर्ववद् आवृताः ततो बालध्वनिं श्रुत्वा गृहपालाः समुत्थिताः ते तु तूर्णम् उपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् आचख्युर् भोजराजाय यद् उद्विग्नः प्रतीक्षते उग्रसेनसुतायाथ कंसायानकदुंदुभिः निवेदयाम्_आस तदा कन्यां तां वरवर्णिनीम्
48,22,HV_48.22,bhīto nivedayām āsa jātā naḥ kanyaketi ha tac chrutvā tvaritaḥ kaṃso rakṣibhiḥ saha vegitaḥ ājagāma gṛhadvāraṃ vasudevasya vīryavān,भीतो निवेदयाम् आस जाता नः कन्यकेति ह तच् छ्रुत्वा त्वरितः कंसो रक्षिभिः सह वेगितः आजगाम गृहद्वारं वसुदेवस्य वीर्यवान्
48,23,HV_48.23,sa tatra tvarito dvāri kiṃ jātam iti cābravīt dīyatāṃ śīghram ity evaṃ vāgbhiḥ samabhitarjayat,स तत्र त्वरितो द्वारि किं जातम् इति चाब्रवीत् दीयतां शीघ्रम् इत्य् एवं वाग्भिः समभितर्जयत्
48,24,HV_48.24,tato hāhākṛtāḥ sarvā devakīpramukhāḥ striyaḥ uvāca devakī dīnā bāṣpaviklavayā girā dārikā putra jāteti kaṃsaṃ tūvāca devakī,ततो हाहाकृताः सर्वा देवकीप्रमुखाः स्त्रियः उवाच देवकी दीना बाष्पविक्लवया गिरा दारिका पुत्र जातेति कंसं तूवाच देवकी
48,25,HV_48.25,śrīmanto me hatāḥ sapta putragarbhās tvayā vibho dārikeyaṃ hataivaiṣā paśyasva yadi manyase,श्रीमन्तो मे हताः सप्त पुत्रगर्भास् त्वया विभो दारिकेयं हतैवैषा पश्यस्व यदि मन्यसे
48,26,HV_48.26,dṛṣṭvā kaṃsas tu tāṃ kanyām ahṛṣyata mudā yutaḥ hataivaiṣā yadā kanyā jātety uktvā vṛthāmatiḥ,दृष्ट्वा कंसस् तु तां कन्याम् अहृष्यत मुदा युतः हतैवैषा यदा कन्या जातेत्य् उक्त्वा वृथामतिः
48,27,HV_48.27,sā garbhaśayane kliṣṭā garbhāmbuklinnamūrdhajā kaṃsasya purato nyastā pṛthivyāṃ pṛthivīsamā,सा गर्भशयने क्लिष्टा गर्भाम्बुक्लिन्नमूर्धजा कंसस्य पुरतो न्यस्ता पृथिव्यां पृथिवीसमा
48,28,HV_48.28,pāde tāṃ gṛhya puruṣaḥ samāvidhyāvadhūya ca udyacchann eva sahasā śilāyāṃ samapothayat sāvadhūtā śilāpṛṣṭhe 'niṣpiṣṭā divam utpatat,पादे तां गृह्य पुरुषः समाविध्यावधूय च उद्यच्छन्न् एव सहसा शिलायां समपोथयत् सावधूता शिलापृष्ठे ऽनिष्पिष्टा दिवम् उत्पतत्
48,29,HV_48.29,hitvā garbhatanuṃ cāpi sahasā muktamūrdhajā jagāmākāśam āviśya divyasraganulepanā hāraśobhitasarvāṅgī mukuṭojjvalabhūṣitā kanyaiva cābhavan nityaṃ divyā devair abhiṣṭutā,हित्वा गर्भतनुं चापि सहसा मुक्तमूर्धजा जगामाकाशम् आविश्य दिव्यस्रगनुलेपना हारशोभितसर्वाङ्गी मुकुटोज्ज्वलभूषिता कन्यैव चाभवन् नित्यं दिव्या देवैर् अभिष्टुता
48,30,HV_48.30,nīlapītāmbaradharā gajakumbhopamastanī rathavistīrṇajaghanā candravaktrā caturbhujā,नीलपीताम्बरधरा गजकुम्भोपमस्तनी रथविस्तीर्णजघना चन्द्रवक्त्रा चतुर्भुजा
48,31,HV_48.31,vidyudvispaṣṭavarṇābhā bālārkasadṛśekṣaṇā payodharasvanavatī saṃdhyeva sapayodharā,विद्युद्विस्पष्टवर्णाभा बालार्कसदृशेक्षणा पयोधरस्वनवती संध्येव सपयोधरा
48,32,HV_48.32,sā vai niśi tamograste babhau bhūtagaṇākule nṛtyatī hasatī caiva viparītena bhāsvatī,सा वै निशि तमोग्रस्ते बभौ भूतगणाकुले नृत्यती हसती चैव विपरीतेन भास्वती
48,33,HV_48.33,vihāyasagatā raudrā papau pānam anuttamam jahāsa ca mahāhāsaṃ kaṃsaṃ ca ruṣitābravīt,विहायसगता रौद्रा पपौ पानम् अनुत्तमम् जहास च महाहासं कंसं च रुषिताब्रवीत्
48,34,HV_48.34,kaṃsa kaṃsa vināśāya yad ahaṃ ghātitā tvayā sahasā ca samutkṣipya śilāyāṃ vinipātitā,कंस कंस विनाशाय यद् अहं घातिता त्वया सहसा च समुत्क्षिप्य शिलायां विनिपातिता
48,35,HV_48.35,tasmāt tavāntakāle 'haṃ kṛṣyamāṇasya śatruṇā pāṭayitvā karair deham uṣṇaṃ pāsyāmi śoṇitam,तस्मात् तवान्तकाले ऽहं कृष्यमाणस्य शत्रुणा पाटयित्वा करैर् देहम् उष्णं पास्यामि शोणितम्
48,36,HV_48.36,evam uktvā vaco ghoraṃ sā yatheṣṭena vartmanā khaṃ sā devālayaṃ devī sagaṇā vicacāra ha,एवम् उक्त्वा वचो घोरं सा यथेष्टेन वर्त्मना खं सा देवालयं देवी सगणा विचचार ह
48,37,HV_48.37,sā kanyā vavṛdhe atra vṛṣṇisadmani pūjitā putravat pālyamānā sā devī devājñayā tadā tāṃ vai sarve sumanasaḥ pūjayanti sā yādavāḥ devavaddivyavapuṣaṃ kṛṣṇaḥ saṃrakṣito yayā ekānaṃśeti yām āhur utpannāṃ mānavā bhuvi tasyāṃ gatāyāṃ kaṃsas tu tāṃ mene mṛtyum ātmanaḥ vivikte devakīṃ caiva vrīḍitaḥ pratyabhāṣata,सा कन्या ववृधे अत्र वृष्णिसद्मनि पूजिता पुत्रवत् पाल्यमाना सा देवी देवाज्ञया तदा तां वै सर्वे सुमनसः पूजयन्ति सा यादवाः देववद्दिव्यवपुषं कृष्णः संरक्षितो यया एकानंशेति याम् आहुर् उत्पन्नां मानवा भुवि तस्यां गतायां कंसस् तु तां मेने मृत्युम् आत्मनः विविक्ते देवकीं चैव व्रीडितः प्रत्यभाषत
48,38,HV_48.38,pitṛṣvasaḥ kṛto yatnas tava garbhā hatā mayā anyathaivānyato devi mama mṛtyuḥ samutthitaḥ,पितृष्वसः कृतो यत्नस् तव गर्भा हता मया अन्यथैवान्यतो देवि मम मृत्युः समुत्थितः
48,39,HV_48.39,nairāśyena kṛto yatnaḥ svajane prahṛtaṃ mayā daivaṃ puruṣakāreṇa na cātikrāntavān aham,नैराश्येन कृतो यत्नः स्वजने प्रहृतं मया दैवं पुरुषकारेण न चातिक्रान्तवान् अहम्
48,40,HV_48.40,tyaja garbhakṛtāṃ cintāṃ tvam imāṃ śokakārikām hetubhūtas tv ahaṃ teṣāṃ sati kālaviparyaye,त्यज गर्भकृतां चिन्तां त्वम् इमां शोककारिकाम् हेतुभूतस् त्व् अहं तेषां सति कालविपर्यये
48,41,HV_48.41,kāla eva nṛṇāṃ śatruḥ kālaś ca pariṇāmakaḥ kālo nayati sarvaṃ vai hetubhūtaś ca madvidhaḥ,काल एव नृणां शत्रुः कालश् च परिणामकः कालो नयति सर्वं वै हेतुभूतश् च मद्विधः
48,42,HV_48.42,āgamiṣyanti vai devi yathābhāgam upadravaḥ idaṃ tu kaṣṭaṃ yaj jantuḥ kartāham iti manyate mā kārṣīḥ putrajāṃ cintāṃ vilāpaṃ śokajaṃ tyaja evaṃprāyā nṛṇāṃ yonir nāsti kālasya saṃsthitiḥ,आगमिष्यन्ति वै देवि यथाभागम् उपद्रवः इदं तु कष्टं यज् जन्तुः कर्ताहम् इति मन्यते मा कार्षीः पुत्रजां चिन्तां विलापं शोकजं त्यज एवंप्राया नृणां योनिर् नास्ति कालस्य संस्थितिः
48,43,HV_48.43,patāmi pādayor mūrdhnā putravat tava devaki madgatas tyajyatāṃ roṣo jānāmy apakṛtaṃ svayam,पतामि पादयोर् मूर्ध्ना पुत्रवत् तव देवकि मद्गतस् त्यज्यतां रोषो जानाम्य् अपकृतं स्वयम्
48,44,HV_48.44,ity uktavantaṃ kaṃsaṃ sā devakī vākyam abravīt sāśrupūrṇamukhī dīnā bhartāram abhivīkṣatī uttiṣṭhottiṣṭha vatseti kaṃsaṃ māteva jalpatī,इत्य् उक्तवन्तं कंसं सा देवकी वाक्यम् अब्रवीत् साश्रुपूर्णमुखी दीना भर्तारम् अभिवीक्षती उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्सेति कंसं मातेव जल्पती
48,45,HV_48.45,mamāgrato hatā garbhā ye tvayā kālarūpiṇā kāraṇaṃ tvaṃ na vai putra kṛtānto hy atra kāraṇam,ममाग्रतो हता गर्भा ये त्वया कालरूपिणा कारणं त्वं न वै पुत्र कृतान्तो ह्य् अत्र कारणम्
48,46,HV_48.46,garbhakṛntanam etan me sahanīyaṃ tvayā kṛtam mūrdhnā padbhyāṃ nipatatā svaṃ ca karma jugupsatā,गर्भकृन्तनम् एतन् मे सहनीयं त्वया कृतम् मूर्ध्ना पद्भ्यां निपतता स्वं च कर्म जुगुप्सता
48,47,HV_48.47,garbhe 'pi niyato mṛtyur bālye 'pi na nivartate yuvāpi mṛtyor vaśagaḥ sthaviro mṛta eva tu,गर्भे ऽपि नियतो मृत्युर् बाल्ये ऽपि न निवर्तते युवापि मृत्योर् वशगः स्थविरो मृत एव तु
48,48,HV_48.48,kālamūlam idaṃ sarvaṃ hetubhūtas tvam eva hi ajāte darśanaṃ nāsti yathā nāsti tathaiva saḥ jāto 'py ajātatāṃ yāti vidhātrā yatra nīyate,कालमूलम् इदं सर्वं हेतुभूतस् त्वम् एव हि अजाते दर्शनं नास्ति यथा नास्ति तथैव सः जातो ऽप्य् अजाततां याति विधात्रा यत्र नीयते
48,49,HV_48.49,tad gaccha putra mā te bhūn madgataṃ manyukāraṇam mṛtyunāpahṛte pūrvaṃ śeṣo hetuḥ pravartate,तद् गच्छ पुत्र मा ते भून् मद्गतं मन्युकारणम् मृत्युनापहृते पूर्वं शेषो हेतुः प्रवर्तते
48,50,HV_48.50,vidhinā pūrvadṛṣṭena prajāsargeṇa tattvataḥ mātāpitros tu kāryeṇa janmatas tūpapadyate,विधिना पूर्वदृष्टेन प्रजासर्गेण तत्त्वतः मातापित्रोस् तु कार्येण जन्मतस् तूपपद्यते
48,51,HV_48.51,niśamya devakīvākyaṃ sa kaṃsaḥ svam niveśanam praviveśa susaṃrabdho dahyamānena cetasā kṛtye pratihate dīno jagāma vimanā bhṛśam,निशम्य देवकीवाक्यं स कंसः स्वम् निवेशनम् प्रविवेश सुसंरब्धो दह्यमानेन चेतसा कृत्ये प्रतिहते दीनो जगाम विमना भृशम्
49,1,HV_49.1,svavadhaṃ cintyamānas tu kanyāvākyam anusmaran prāg eva vasudevas tu vraje śuśrāva rohiṇīm prajātāṃ putram evāgre candrāt kāntatarānanam,स्ववधं चिन्त्यमानस् तु कन्यावाक्यम् अनुस्मरन् प्राग् एव वसुदेवस् तु व्रजे शुश्राव रोहिणीम् प्रजातां पुत्रम् एवाग्रे चन्द्रात् कान्ततराननम्
49,2,HV_49.2,sa nandagopaṃ tvaritaḥ provāca śubhayā girā gacchānayā saha tvaṃ tu vrajam eva yaśodayā,स नन्दगोपं त्वरितः प्रोवाच शुभया गिरा गच्छानया सह त्वं तु व्रजम् एव यशोदया
49,3,HV_49.3,yadā ca rohiṇī putraṃ prasūtā kamalekṣaṇā yaśodāpi tadaiveyaṃ prasūtā tanayaṃ vibho tatremau dārakau gatvā jātakarmādibhir guṇaiḥ yojayitvā vraje tāta saṃvardhaya yathāsukham rauhiṇeyaṃ ca me putraṃ parirakṣa śiśuṃ vraje,यदा च रोहिणी पुत्रं प्रसूता कमलेक्षणा यशोदापि तदैवेयं प्रसूता तनयं विभो तत्रेमौ दारकौ गत्वा जातकर्मादिभिर् गुणैः योजयित्वा व्रजे तात संवर्धय यथासुखम् रौहिणेयं च मे पुत्रं परिरक्ष शिशुं व्रजे
49,4,HV_49.4,pālayasva tadā tāta pramādabahule vraje bālye kelikilaḥ sarvo bālye mūrcchanty amānuṣāḥ bālye caṇḍatamaḥ sarvas tatra yatnaparo bhava,पालयस्व तदा तात प्रमादबहुले व्रजे बाल्ये केलिकिलः सर्वो बाल्ये मूर्च्छन्त्य् अमानुषाः बाल्ये चण्डतमः सर्वस् तत्र यत्नपरो भव
49,5,HV_49.5,ahaṃ vācyo bhaviṣyāmi pitṛpakṣeṣu putriṇām yo 'ham ekasya putrasya na paśyāmi śiśor mukham,अहं वाच्यो भविष्यामि पितृपक्षेषु पुत्रिणाम् यो ऽहम् एकस्य पुत्रस्य न पश्यामि शिशोर् मुखम्
49,6,HV_49.6,hriyate hi balāt prajñā prājñasyāpi sato mama asmād dhi me bhayaṃ kaṃsān nirghṛṇād vai śiśor vadhe,ह्रियते हि बलात् प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतो मम अस्माद् धि मे भयं कंसान् निर्घृणाद् वै शिशोर् वधे
49,7,HV_49.7,tad yathā rauhiṇeyaṃ tvaṃ nandagopa mamātmajam gopāyasi yathā tāta tattvānveṣī tathā kuru vighnā hi bahavo loke bālān uttrāsayanti hi,तद् यथा रौहिणेयं त्वं नन्दगोप ममात्मजम् गोपायसि यथा तात तत्त्वान्वेषी तथा कुरु विघ्ना हि बहवो लोके बालान् उत्त्रासयन्ति हि
49,8,HV_49.8,sa ca putro mama jyāyān kanīyāṃs tava cāpy ayam ubhāv api samaṃ premṇā nirīkṣasva yathāsukham,स च पुत्रो मम ज्यायान् कनीयांस् तव चाप्य् अयम् उभाव् अपि समं प्रेम्णा निरीक्षस्व यथासुखम्
49,9,HV_49.9,vardhamānāv ubhāv etau samānavayasau yathā śobhetāṃ govraje tasmin nandagopa tathā kuru,वर्धमानाव् उभाव् एतौ समानवयसौ यथा शोभेतां गोव्रजे तस्मिन् नन्दगोप तथा कुरु
49,10,HV_49.10,na ca vṛndāvane kāryo gavāṃ ghoṣaḥ kadācana tatrāsau vasati krūro māṃsabhojī durātmavān tatra vāse tu bhetavyaṃ keśinaḥ pāpadarśinaḥ,न च वृन्दावने कार्यो गवां घोषः कदाचन तत्रासौ वसति क्रूरो मांसभोजी दुरात्मवान् तत्र वासे तु भेतव्यं केशिनः पापदर्शिनः
49,11,HV_49.11,sarīsṛpebhyaḥ kīṭebhyaḥ śakunibhyas tathaiva ca goṣṭheṣu gobhyo vatsebhyo rakṣyau te dvāv imau śiśū,सरीसृपेभ्यः कीटेभ्यः शकुनिभ्यस् तथैव च गोष्ठेषु गोभ्यो वत्सेभ्यो रक्ष्यौ ते द्वाव् इमौ शिशू
49,12,HV_49.12,yamunā naiva gantavyā tasyāṃ vasati kāliyaḥ nandagopa gatā rātriḥ śīghrayāno vrajāśugaḥ ime tvāṃ tvarayantīha pakṣiṇaḥ savyadakṣiṇāḥ,यमुना नैव गन्तव्या तस्यां वसति कालियः नन्दगोप गता रात्रिः शीघ्रयानो व्रजाशुगः इमे त्वां त्वरयन्तीह पक्षिणः सव्यदक्षिणाः
49,13,HV_49.13,rahite vasudevena so 'nujñāto mahātmanā yānaṃ yaśodayā sārdham āruroha mudā yutaḥ,रहिते वसुदेवेन सो ऽनुज्ञातो महात्मना यानं यशोदया सार्धम् आरुरोह मुदा युतः
49,14,HV_49.14,kumāraṃ skandhavāhyāyāṃ śivikāyāṃ samāhitaḥ śayane taṃ śiśuṃ caiva saṃveśya mṛdusaṃstare saṃveśayāmāsa śiśuṃ śayanīye mahāmatiḥ,कुमारं स्कन्धवाह्यायां शिविकायां समाहितः शयने तं शिशुं चैव संवेश्य मृदुसंस्तरे संवेशयामास शिशुं शयनीये महामतिः
49,15,HV_49.15,sa jagāma viviktena śītānilavisarpiṇā bahūdakena mārgena yamunātīraśobhinā,स जगाम विविक्तेन शीतानिलविसर्पिणा बहूदकेन मार्गेन यमुनातीरशोभिना
49,16,HV_49.16,sa dadarśa śive deśe govardhananagopage yamunātīrasaṃbaddhaṃ śītamārutasevitam,स ददर्श शिवे देशे गोवर्धननगोपगे यमुनातीरसंबद्धं शीतमारुतसेवितम्
49,17,HV_49.17,virataśvāpadaṃ ramyaṃ latāvallīmahādrumam gobhis tṛṇanimagnābhiḥ syandantībhir alaṃkṛtam,विरतश्वापदं रम्यं लतावल्लीमहाद्रुमम् गोभिस् तृणनिमग्नाभिः स्यन्दन्तीभिर् अलंकृतम्
49,18,HV_49.18,samapracāraṃ ca gavāṃ samatīrthajalāśayam viṣāṇaskandhaghātaiś ca vṛṣāṇāṃ ghṛṣṭapādapam,समप्रचारं च गवां समतीर्थजलाशयम् विषाणस्कन्धघातैश् च वृषाणां घृष्टपादपम्
49,19,HV_49.19,bhāsāmipādānusṛtaṃ śyenaiś cāmiṣagṛddhibhiḥ sṛgālamṛgasiṃhaiś ca vasāmedośibhir vṛtam,भासामिपादानुसृतं श्येनैश् चामिषगृद्धिभिः सृगालमृगसिंहैश् च वसामेदोशिभिर् वृतम्
49,20,HV_49.20,śārdūlaśabdābhirutaṃ nānāpakṣisamākulam svādupuṣpaphalaṃ ramyaṃ paryāptatṛṇasaṃstaram,शार्दूलशब्दाभिरुतं नानापक्षिसमाकुलम् स्वादुपुष्पफलं रम्यं पर्याप्ततृणसंस्तरम्
49,21,HV_49.21,govrajaṃ gorutaśivaṃ gopanārībhir āvṛtam hambhāravaiś ca vatsānāṃ sarvataḥ kṛtanisvanam,गोव्रजं गोरुतशिवं गोपनारीभिर् आवृतम् हम्भारवैश् च वत्सानां सर्वतः कृतनिस्वनम्
49,22,HV_49.22,sakaṭāvartavipulaṃ kaṇṭakīvāṭasaṃkulam paryanteśv āvṛtaṃ vanyair bṛhadbhiḥ patitair drumaiḥ,सकटावर्तविपुलं कण्टकीवाटसंकुलम् पर्यन्तेश्व् आवृतं वन्यैर् बृहद्भिः पतितैर् द्रुमैः
49,23,HV_49.23,vatsānāṃ ropitaiḥ kīlair dāmabhiś ca vibhūṣitam karīṣākīrṇavasudhaṃ kaṭacchannakuṭīmaṭham,वत्सानां रोपितैः कीलैर् दामभिश् च विभूषितम् करीषाकीर्णवसुधं कटच्छन्नकुटीमठम्
49,24,HV_49.24,kṣamapracārabahulaṃ hṛṣṭapuṣṭajanāyutam dāmanīprāyabahulaṃ gargarodgāranisvanam,क्षमप्रचारबहुलं हृष्टपुष्टजनायुतम् दामनीप्रायबहुलं गर्गरोद्गारनिस्वनम्
49,25,HV_49.25,takranisrāvabahulaṃ dadhimaṇḍārdramṛttikam navanītaparikṣiptam ājyagandhavibhūṣitam manthānavalayodgārair gopīnāṃ janitasvanam,तक्रनिस्रावबहुलं दधिमण्डार्द्रमृत्तिकम् नवनीतपरिक्षिप्तम् आज्यगन्धविभूषितम् मन्थानवलयोद्गारैर् गोपीनां जनितस्वनम्
49,26,HV_49.26,kākapakṣadharair bālair gopālaiḥ krīḍitālayam dārakair dārikābhiś ca parasparasamākulam sārgaladvāragovāṭaṃ madhye gosthānasaṃkulam sarpiṣā pacyamānena surabhīkṛtamārutam,काकपक्षधरैर् बालैर् गोपालैः क्रीडितालयम् दारकैर् दारिकाभिश् च परस्परसमाकुलम् सार्गलद्वारगोवाटं मध्ये गोस्थानसंकुलम् सर्पिषा पच्यमानेन सुरभीकृतमारुतम्
49,27,HV_49.27,nīlapītāmbarābhiś ca taruṇībhiḥ samantataḥ vanyapuṣpāvataṃsābhir gopakanyābhir āvṛtam,नीलपीताम्बराभिश् च तरुणीभिः समन्ततः वन्यपुष्पावतंसाभिर् गोपकन्याभिर् आवृतम्
49,28,HV_49.28,sīmantamadhurālāpāḥ smitabhrūlalitekṣaṇāḥ sītkārabhrūvilāsaiś ca cetobuddhimanoharāḥ sarvās tāś candravadanā gopanāryaḥ suśobhanāḥ tāsāṃ nūpuraśabdena mekhalānāṃ svanena ca svanantīnāṃ ca śabdena mayūrā nanṛtus tadā śirasā dhṛtakumbhābhir baddhair udgrathitāmbaraiḥ yamunātīramārgeṇa jalahārībhir āvṛtam,सीमन्तमधुरालापाः स्मितभ्रूललितेक्षणाः सीत्कारभ्रूविलासैश् च चेतोबुद्धिमनोहराः सर्वास् ताश् चन्द्रवदना गोपनार्यः सुशोभनाः तासां नूपुरशब्देन मेखलानां स्वनेन च स्वनन्तीनां च शब्देन मयूरा ननृतुस् तदा शिरसा धृतकुम्भाभिर् बद्धैर् उद्ग्रथिताम्बरैः यमुनातीरमार्गेण जलहारीभिर् आवृतम्
49,29,HV_49.29,takravikrayayuktābhir dadhisarpiḥkrayeṣu ca sa tatra praviśan hṛṣṭo govrajaṃ gopanāditam pratyudgato gopavṛddhaiḥ strībhir vṛddhābhir eva ca niveśaṃ rocayāmāsa parivarte sukhāśraye,तक्रविक्रययुक्ताभिर् दधिसर्पिःक्रयेषु च स तत्र प्रविशन् हृष्टो गोव्रजं गोपनादितम् प्रत्युद्गतो गोपवृद्धैः स्त्रीभिर् वृद्धाभिर् एव च निवेशं रोचयामास परिवर्ते सुखाश्रये
49,30,HV_49.30,sā yatra rohiṇī devī vasudevasukhāvahā tatra taṃ bālasūryābhaṃ kṛṣṇaṃ gūḍhaṃ nyaveśayat,सा यत्र रोहिणी देवी वसुदेवसुखावहा तत्र तं बालसूर्याभं कृष्णं गूढं न्यवेशयत्
50,1,HV_50.1,vasudevaprayuktaś ca tayor gargo mahātapāḥ akaroj jātakarmādyāḥ kriyāḥ sarvā yathākramam brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā bhojanaṃ ca yathākramam gopāś caivotsavaṃ cakrur gobhyo viprebhya eva ca tatra tasyāsataḥ kālaḥ sumahān atyavartata govraje nandagopasya ballavatvaṃ prakurvataḥ,वसुदेवप्रयुक्तश् च तयोर् गर्गो महातपाः अकरोज् जातकर्माद्याः क्रियाः सर्वा यथाक्रमम् ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा भोजनं च यथाक्रमम् गोपाश् चैवोत्सवं चक्रुर् गोभ्यो विप्रेभ्य एव च तत्र तस्यासतः कालः सुमहान् अत्यवर्तत गोव्रजे नन्दगोपस्य बल्लवत्वं प्रकुर्वतः
50,2,HV_50.2,(gargaś ca) gopakule tatra vasudevapracoditaḥ pracchanna eva gopānāṃ saṃskārān akarot tayoḥ dārakau kṛtanāmānau vavṛdhāte sukhaṃ ca tau jyeṣṭhaḥ saṃkarṣaṇo nāma yavīyān kṛṣṇa eva tu,(गर्गश् च) गोपकुले तत्र वसुदेवप्रचोदितः प्रच्छन्न एव गोपानां संस्कारान् अकरोत् तयोः दारकौ कृतनामानौ ववृधाते सुखं च तौ ज्येष्ठः संकर्षणो नाम यवीयान् कृष्ण एव तु
50,3,HV_50.3,meghakṛṣṇas tu kṛṣṇo 'bhūd dehāntaragato hariḥ vyavardhata gavāṃ madhye sāgarasya ivāmbudaḥ,मेघकृष्णस् तु कृष्णो ऽभूद् देहान्तरगतो हरिः व्यवर्धत गवां मध्ये सागरस्य इवाम्बुदः
50,4,HV_50.4,vistareṇātha vakṣyāmi bālasya caritaṃ mahat avadhānaparo bhūtvā śṛṇu rājan yad icchasi kaścid danoḥ suto vīraḥ kṛṣṇasya vadhakāṅkṣayā nandasya priyatām āyāc chākaṭaṃ vapur udvahan śakaṭasya tv adhaḥ suptaṃ kadācit putragṛddhinī yaśodā taṃ samutsṛjya jagāma yamunāṃ nadīm,विस्तरेणाथ वक्ष्यामि बालस्य चरितं महत् अवधानपरो भूत्वा शृणु राजन् यद् इच्छसि कश्चिद् दनोः सुतो वीरः कृष्णस्य वधकाङ्क्षया नन्दस्य प्रियताम् आयाच् छाकटं वपुर् उद्वहन् शकटस्य त्व् अधः सुप्तं कदाचित् पुत्रगृद्धिनी यशोदा तं समुत्सृज्य जगाम यमुनां नदीम्
50,5,HV_50.5,śiśulīlāṃ tataḥ kurvan svahastacaraṇau kṣipan aṅguṣṭham āsye nikṣipya pādābhyāṃ paricikṣipan hāsyaṃ kurvañ śiśuḥ kṛṣṇo netrābhyāṃ parivibhraman karaṃ kareṇa saṃpīḍya pādaṃ pādena pīḍayan anekābhiḥ sa līlābhir lokāṃs tadgatamānasān kalmaṣaṃ kṣālayan viṣṇus tadgatāsaktacetasām ruroda madhuraṃ kṛṣṇaḥ pādāv ūrdhvaṃ prasārayan,शिशुलीलां ततः कुर्वन् स्वहस्तचरणौ क्षिपन् अङ्गुष्ठम् आस्ये निक्षिप्य पादाभ्यां परिचिक्षिपन् हास्यं कुर्वञ् शिशुः कृष्णो नेत्राभ्यां परिविभ्रमन् करं करेण संपीड्य पादं पादेन पीडयन् अनेकाभिः स लीलाभिर् लोकांस् तद्गतमानसान् कल्मषं क्षालयन् विष्णुस् तद्गतासक्तचेतसाम् रुरोद मधुरं कृष्णः पादाव् ऊर्ध्वं प्रसारयन्
50,6,HV_50.6,sa tatraikena pādena śakaṭaṃ paryavartayat añjanena parikṣiptaṃ mukham unnamayan hariḥ nyubjaṃ payodharākāṅkṣī cakāra ca ruroda ca,स तत्रैकेन पादेन शकटं पर्यवर्तयत् अञ्जनेन परिक्षिप्तं मुखम् उन्नमयन् हरिः न्युब्जं पयोधराकाङ्क्षी चकार च रुरोद च
50,7,HV_50.7,etasminn antare prāptā yaśodā śīghragāminī snātā prasnavadigdhāṅgī baddhavatseva saurabhī,एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ता यशोदा शीघ्रगामिनी स्नाता प्रस्नवदिग्धाङ्गी बद्धवत्सेव सौरभी
50,8,HV_50.8,sā dadarśa viparyastaṃ śakaṭaṃ vāyunā vinā hāheti kṛtvā tvaritā dārakaṃ jagṛhe tadā,सा ददर्श विपर्यस्तं शकटं वायुना विना हाहेति कृत्वा त्वरिता दारकं जगृहे तदा
50,9,HV_50.9,na sā bubodha tat tena śakaṭaṃ parivartitam svasti me dārakāyeti prītyā bhītā ca sābhavat,न सा बुबोध तत् तेन शकटं परिवर्तितम् स्वस्ति मे दारकायेति प्रीत्या भीता च साभवत्
50,10,HV_50.10,kiṃ nu vakṣyati te putra pitā paramakopanaḥ tvayy adhaḥ śakaṭe supte śakaṭe ca viloḍite,किं नु वक्ष्यति ते पुत्र पिता परमकोपनः त्वय्य् अधः शकटे सुप्ते शकटे च विलोडिते
50,11,HV_50.11,kiṃ me snānena duḥsnānaṃ kiṃ ca me gamane nadīm paryaste śakaṭe putra yā tvā paśyāmy apāvṛtam,किं मे स्नानेन दुःस्नानं किं च मे गमने नदीम् पर्यस्ते शकटे पुत्र या त्वा पश्याम्य् अपावृतम्
50,12,HV_50.12,etasminn antare gobhir ājagāma vanecaraḥ kāṣāye vāsasī bibhran nandagopo vrajāntikam,एतस्मिन्न् अन्तरे गोभिर् आजगाम वनेचरः काषाये वाससी बिभ्रन् नन्दगोपो व्रजान्तिकम्
50,13,HV_50.13,sa dadarśa viparyastaṃ bhinnabhāṇḍaghaṭīghaṭam apāstadhūrvibhagnākṣaṃ śakaṭaṃ cakramāli vai,स ददर्श विपर्यस्तं भिन्नभाण्डघटीघटम् अपास्तधूर्विभग्नाक्षं शकटं चक्रमालि वै
50,14,HV_50.14,bhītas tvaritam āgamya sahasā sāśrulocanaḥ api me svasti putrāyety asakṛd vacanaṃ vadan,भीतस् त्वरितम् आगम्य सहसा साश्रुलोचनः अपि मे स्वस्ति पुत्रायेत्य् असकृद् वचनं वदन्
50,15,HV_50.15,pibantaṃ stanam ālakṣya putraṃ svastho 'bravīt punaḥ vṛṣayuddhaṃ vinā kena paryastaṃ śakaṭaṃ mama,पिबन्तं स्तनम् आलक्ष्य पुत्रं स्वस्थो ऽब्रवीत् पुनः वृषयुद्धं विना केन पर्यस्तं शकटं मम
50,16,HV_50.16,pratyuvāca yaśodā taṃ bhītā gadgadabhāṣiṇī na vijānāmy ahaṃ kena śakaṭaṃ pātitaṃ bhuvi,प्रत्युवाच यशोदा तं भीता गद्गदभाषिणी न विजानाम्य् अहं केन शकटं पातितं भुवि
50,17,HV_50.17,ahaṃ gatā nadīm ārya cailaprakṣālanārthinī āgatā ca viparyastam apaśyaṃ śakaṭaṃ bhuvi,अहं गता नदीम् आर्य चैलप्रक्षालनार्थिनी आगता च विपर्यस्तम् अपश्यं शकटं भुवि
50,18,HV_50.18,tayoḥ kathayator evam abruvaṃs tatra dārakāḥ anena śiśunā yānam etat pādena pātitam asmābhiḥ saṃpatadbhis tu dṛṣṭam etad yadṛcchayā,तयोः कथयतोर् एवम् अब्रुवंस् तत्र दारकाः अनेन शिशुना यानम् एतत् पादेन पातितम् अस्माभिः संपतद्भिस् तु दृष्टम् एतद् यदृच्छया
50,19,HV_50.19,nandagopas tu tac chrutvā vismayaṃ paramaṃ yayau prahṛṣṭaś caiva bhītaś ca kim etad iti cintayan na ca te śraddadhur gopāḥ sarve mānuṣabuddhayaḥ āścaryam iti te sarve vismayotphullalocanāḥ svasthāne śakaṭaṃ caiva cakrabandham akārayan,नन्दगोपस् तु तच् छ्रुत्वा विस्मयं परमं ययौ प्रहृष्टश् चैव भीतश् च किम् एतद् इति चिन्तयन् न च ते श्रद्दधुर् गोपाः सर्वे मानुषबुद्धयः आश्चर्यम् इति ते सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः स्वस्थाने शकटं चैव चक्रबन्धम् अकारयन्
50,20,HV_50.20,nando 'ṅkam enam āropya bhūreṇuṃ parigṛhya ca pradakṣiṇaṃ śiraḥ kurvan mantram etaj jajāpa ha viṣṇus te pūrvataḥ pātu rudro rakṣatu dakṣiṇam brahmā ca paścimaṃ pāyāt skando rakṣatv athottaram upariṣṭāt tathā sūryaḥ pāyāc cādhaś ca vāsukiḥ pāyāc ca tvām atho vatsa śiṣṭāḥ kāṣṭhāḥ samīraṇaḥ svastiṃ karotu bhagavān pinākī vṛṣabhadhvajaḥ gāvo rakṣantu sarvatra bhūmiḥ pātu sadāśivaḥ evam uccārya nandas tu kṛṣṇaṃ pasparśa sarvaśaḥ sa eva mantro bālānāṃ rakṣāyai parikīrtitaḥ kasyacit tv atha kālasya sakunīveṣadhāriṇī dhātrī kaṃsasya bhojasya pūtaneti pariśrutā pūtanā nāma śakunī thorā prāṇabhayaṃkarī ājagāmārdharātre vai pakṣau krodhād vidhunvatī tasmai stanaṃ durjaravīryam ulbaṇaṃ ghorāṅkam ādāya śiśor dadāv atha gāḍhaṃ karābhyāṃ bhagavān prapīḍya prāṇaiḥ samaṃ roṣasamanvito 'pibat sā muñca muñca bālam iti prabhāṣiṇī niṣpīḍyamānākhilajīvamarmaṇi vivṛtya netre caraṇau bhujau muhur viklinnagātrā kṣipatī ruroda ha tasyāḥ svanenātigabhīraraṃhasā sādrir mahī dyauś ca cacāla sagrahā rasā diśaś ca pratinedire janāḥ petuḥ kṣitau vajranipātaśaṅkayā niśācarītthaṃ vyathitastanā vyasur vistārya keśāṃś caraṇau bhujāv api prasārya goṣṭhe nijarūpam āśritā vajrāhato vṛtra ivāpatan nṛpa patamāno 'pi taddehas trigavyūtyantaradrumān cūrṇayām āsa rājendra mahad āsīt tad adbhutam īṣāmātrogradaṃṣṭrāsyaṃ girikandaranāsikam gaṇḍaśailastanaṃ raudraṃ prakīrṇāruṇamūrdhajam andhakūpagabhīrākṣaṃ pulinārohabhīṣaṇam baddhasetubhujorvaṅghri śūnyatoyahradodaram bālaṃ ca tasyā urasi krīḍantam akutobhayam gopyas tūrṇaṃ samabhyetya jagṛhur jātasaṃbhramāḥ yaśodārohiṇībhyāṃ tāḥ samaṃ bālasya sarvataḥ rakṣām vidadhire samyag gopucchabhramaṇādibhiḥ gomūtreṇa snāpayitvā punar gorajasārbhakam rakṣāṃ cakruś ca śakṛtā dvādaśāṅgeṣu nāmabhiḥ tato 'rdharātrasamaye śakuniḥ pratyadṛśyata,नन्दो ऽङ्कम् एनम् आरोप्य भूरेणुं परिगृह्य च प्रदक्षिणं शिरः कुर्वन् मन्त्रम् एतज् जजाप ह विष्णुस् ते पूर्वतः पातु रुद्रो रक्षतु दक्षिणम् ब्रह्मा च पश्चिमं पायात् स्कन्दो रक्षत्व् अथोत्तरम् उपरिष्टात् तथा सूर्यः पायाच् चाधश् च वासुकिः पायाच् च त्वाम् अथो वत्स शिष्टाः काष्ठाः समीरणः स्वस्तिं करोतु भगवान् पिनाकी वृषभध्वजः गावो रक्षन्तु सर्वत्र भूमिः पातु सदाशिवः एवम् उच्चार्य नन्दस् तु कृष्णं पस्पर्श सर्वशः स एव मन्त्रो बालानां रक्षायै परिकीर्तितः कस्यचित् त्व् अथ कालस्य सकुनीवेषधारिणी धात्री कंसस्य भोजस्य पूतनेति परिश्रुता पूतना नाम शकुनी थोरा प्राणभयंकरी आजगामार्धरात्रे वै पक्षौ क्रोधाद् विधुन्वती तस्मै स्तनं दुर्जरवीर्यम् उल्बणं घोराङ्कम् आदाय शिशोर् ददाव् अथ गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य प्राणैः समं रोषसमन्वितो ऽपिबत् सा मुञ्च मुञ्च बालम् इति प्रभाषिणी निष्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहुर् विक्लिन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह तस्याः स्वनेनातिगभीररंहसा साद्रिर् मही द्यौश् च चचाल सग्रहा रसा दिशश् च प्रतिनेदिरे जनाः पेतुः क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसुर् विस्तार्य केशांश् चरणौ भुजाव् अपि प्रसार्य गोष्ठे निजरूपम् आश्रिता वज्राहतो वृत्र इवापतन् नृप पतमानो ऽपि तद्देहस् त्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् चूर्णयाम् आस राजेन्द्र महद् आसीत् तद् अद्भुतम् ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तम् अकुतोभयम् गोप्यस् तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर् जातसंभ्रमाः यशोदारोहिणीभ्यां ताः समं बालस्य सर्वतः रक्षाम् विदधिरे सम्यग् गोपुच्छभ्रमणादिभिः गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर् गोरजसार्भकम् रक्षां चक्रुश् च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभिः ततो ऽर्धरात्रसमये शकुनिः प्रत्यदृश्यत
50,21,HV_50.21,vyāghragambhīranirghoṣā vyāharantī punaḥ punaḥ nililye śakaṭākṣe sā prasnavotpīḍavarṣiṇī,व्याघ्रगम्भीरनिर्घोषा व्याहरन्ती पुनः पुनः निलिल्ये शकटाक्षे सा प्रस्नवोत्पीडवर्षिणी
50,22,HV_50.22,dadau stanaṃ ca kṛṣṇāya tatra suptajane niśi tasyāḥ stanaṃ papau kṛṣṇaḥ prāṇaiḥ saha nanāda ca,ददौ स्तनं च कृष्णाय तत्र सुप्तजने निशि तस्याः स्तनं पपौ कृष्णः प्राणैः सह ननाद च
50,23,HV_50.23,stanyaṃ tadviṣasaṃmiśraṃ rasyam āsīj jagadguroḥ patantīṃ tāṃ tu saṃdṛśya śakunīṃ bhayaviklavām prayāṇe śīghracapalāṃ vāśamānāṃ ca visvaram pādāṅguṣṭena tāṃ kṛṣṇaś cakrākrāntām akārayat cakrākrāntā tu śakunī papāta ca mamāra ca nanāda ca mahānādaṃ punaḥ punar asau hariḥ tena śabdena vitrastās tato bubudhire janāḥ sa nandagopo gopāś ca yaśodā ca suviklavā,स्तन्यं तद्विषसंमिश्रं रस्यम् आसीज् जगद्गुरोः पतन्तीं तां तु संदृश्य शकुनीं भयविक्लवाम् प्रयाणे शीघ्रचपलां वाशमानां च विस्वरम् पादाङ्गुष्टेन तां कृष्णश् चक्राक्रान्ताम् अकारयत् चक्राक्रान्ता तु शकुनी पपात च ममार च ननाद च महानादं पुनः पुनर् असौ हरिः तेन शब्देन वित्रस्तास् ततो बुबुधिरे जनाः स नन्दगोपो गोपाश् च यशोदा च सुविक्लवा
50,24,HV_50.24,te tām apaśyan patitāṃ visaṃjñāṃ vipayodharām śakuniṃ nihatāṃ bhūmau vajreṇeva vidāritām,ते ताम् अपश्यन् पतितां विसंज्ञां विपयोधराम् शकुनिं निहतां भूमौ वज्रेणेव विदारिताम्
50,25,HV_50.25,idaṃ kiṃ nv iti saṃtrastāḥ kasyedaṃ karma ceti ca nandagopaṃ puraskṛtya gopās taṃ paryavārayan,इदं किं न्व् इति संत्रस्ताः कस्येदं कर्म चेति च नन्दगोपं पुरस्कृत्य गोपास् तं पर्यवारयन्
50,26,HV_50.26,nādhyagacchanta ca tadā hetuṃ tatra kadācana āścaryam āścaryam iti bruvanto 'nuyayur gṛhān gateṣu teṣu gopeṣu vismiteṣu yathāgṛham yaśodāṃ nandagopas tu papracchāgatasaṃbhramaḥ,नाध्यगच्छन्त च तदा हेतुं तत्र कदाचन आश्चर्यम् आश्चर्यम् इति ब्रुवन्तो ऽनुययुर् गृहान् गतेषु तेषु गोपेषु विस्मितेषु यथागृहम् यशोदां नन्दगोपस् तु पप्रच्छागतसंभ्रमः
50,27,HV_50.27,ko 'yaṃ vidhir na jānāmi vismayo me mahān ayam putrasya me bhayaṃ bhīru bhīrutvaṃ samupāgatam,को ऽयं विधिर् न जानामि विस्मयो मे महान् अयम् पुत्रस्य मे भयं भीरु भीरुत्वं समुपागतम्
50,28,HV_50.28,yaśodā tv abravīd bhītā nārya jānāmi kiṃ nv idam dārakeṇa sahānena suptā śabdena bodhitā,यशोदा त्व् अब्रवीद् भीता नार्य जानामि किं न्व् इदम् दारकेण सहानेन सुप्ता शब्देन बोधिता
50,29,HV_50.29,yaśodāyām ajānantyāṃ nandagopaḥ sabāndhavaḥ kaṃsād bhayaṃ cakārograṃ vismayaṃ ca jagāma ha,यशोदायाम् अजानन्त्यां नन्दगोपः सबान्धवः कंसाद् भयं चकारोग्रं विस्मयं च जगाम ह
51,1,HV_51.1,kāle gacchati saumyau tau dārakau kṛtanāmakau pañca saṃvatsarān prāptau śobhayānau vrajaṃ muhuḥ kṛṣṇasaṃkarṣaṇau cobhau riṅginau samapadyatām,काले गच्छति सौम्यौ तौ दारकौ कृतनामकौ पञ्च संवत्सरान् प्राप्तौ शोभयानौ व्रजं मुहुः कृष्णसंकर्षणौ चोभौ रिङ्गिनौ समपद्यताम्
51,2,HV_51.2,tāv anyonyagatau bālau bālyād evaikatāṃ gatau ekamantradharau kāntau bālacandrārkavarcasau,ताव् अन्योन्यगतौ बालौ बाल्याद् एवैकतां गतौ एकमन्त्रधरौ कान्तौ बालचन्द्रार्कवर्चसौ
51,3,HV_51.3,ekanirmāṇaniryuktāv ekaśayyāsanāśanau ekaveṣadharāv ekaṃ puṣyamāṇau śiśuvratam,एकनिर्माणनिर्युक्ताव् एकशय्यासनाशनौ एकवेषधराव् एकं पुष्यमाणौ शिशुव्रतम्
51,4,HV_51.4,ekakāryāntaragatāv ekadehau dvidhā kṛtau ekacaryau mahāvīryāv ekasya śiśutāṃ gatau,एककार्यान्तरगताव् एकदेहौ द्विधा कृतौ एकचर्यौ महावीर्याव् एकस्य शिशुतां गतौ
51,5,HV_51.5,ekapramāṇau lokānāṃ devavṛttāntamānuṣau kṛtsnasya jagato gopau saṃvṛttau gopadārakau,एकप्रमाणौ लोकानां देववृत्तान्तमानुषौ कृत्स्नस्य जगतो गोपौ संवृत्तौ गोपदारकौ
51,6,HV_51.6,anyonyavyatiṣaktābhiḥ krīḍābhir abhiśobhitau anyonyakiraṇagrastau candrasūryāv ivāmbare,अन्योन्यव्यतिषक्ताभिः क्रीडाभिर् अभिशोभितौ अन्योन्यकिरणग्रस्तौ चन्द्रसूर्याव् इवाम्बरे
51,7,HV_51.7,visarpantau tu sarvatra sarpabhogabhujāv ubhau rejatuḥ pāṃśudigdhāṅgau dṛptau kalabhakāv iva,विसर्पन्तौ तु सर्वत्र सर्पभोगभुजाव् उभौ रेजतुः पांशुदिग्धाङ्गौ दृप्तौ कलभकाव् इव
51,8,HV_51.8,kvacid bhasmapradigdhāṅgau karīṣaprokṣitau kvacit tau tatra paridhāvetāṃ kumārāv iva pāvakī,क्वचिद् भस्मप्रदिग्धाङ्गौ करीषप्रोक्षितौ क्वचित् तौ तत्र परिधावेतां कुमाराव् इव पावकी
51,9,HV_51.9,kvacij jānubhir uddhṛṣṭaiḥ sarpamāṇau virejatuḥ krīḍantau vatsaśālāsu śakṛddigdhāṅgamūrdhajau,क्वचिज् जानुभिर् उद्धृष्टैः सर्पमाणौ विरेजतुः क्रीडन्तौ वत्सशालासु शकृद्दिग्धाङ्गमूर्धजौ
51,10,HV_51.10,śuśubhāte śriyā juṣṭāv ānandajananau pituḥ janaṃ ca vipra kurvāṇau hasantau ca kvacit kvacit,शुशुभाते श्रिया जुष्टाव् आनन्दजननौ पितुः जनं च विप्र कुर्वाणौ हसन्तौ च क्वचित् क्वचित्
51,11,HV_51.11,tau bālakau lalitakau mūrdhajavyākulekṣaṇau rejatuś candravadanau dārakau sukumārakau,तौ बालकौ ललितकौ मूर्धजव्याकुलेक्षणौ रेजतुश् चन्द्रवदनौ दारकौ सुकुमारकौ
51,12,HV_51.12,atiprasaktau ghoṣeṣu ghoṣam āpūrya dārakau atiprasaktau tau dṛṣṭvā sarvavrajavicāriṇau nāśaknuvad vārayitum nandagopaḥ sudurmadau,अतिप्रसक्तौ घोषेषु घोषम् आपूर्य दारकौ अतिप्रसक्तौ तौ दृष्ट्वा सर्वव्रजविचारिणौ नाशक्नुवद् वारयितुम् नन्दगोपः सुदुर्मदौ
51,13,HV_51.13,tato yaśodā saṃkruddhā kṛṣṇaṃ kamalalocanam uvāca śiśurūpeṇa carantaṃ jagataḥ prabhum ehi vatsa piba stanyaṃ durvoḍhuṃ mama saṃprati etāvantam itaḥ kālaṃ kvā gato 'si gṛhād bahiḥ ity ādāya kare putraṃ gṛhān nirvāsya sā ruṣā ānāyya śakaṭīmūlaṃ bhartsayantī punaḥ punaḥ,ततो यशोदा संक्रुद्धा कृष्णं कमललोचनम् उवाच शिशुरूपेण चरन्तं जगतः प्रभुम् एहि वत्स पिब स्तन्यं दुर्वोढुं मम संप्रति एतावन्तम् इतः कालं क्वा गतो ऽसि गृहाद् बहिः इत्य् आदाय करे पुत्रं गृहान् निर्वास्य सा रुषा आनाय्य शकटीमूलं भर्त्सयन्ती पुनः पुनः
51,14,HV_51.14,dāmnā caivodare baddhvā pratyabandhad udūkhale yadi śaknoṣi gaccheti tam uktvā karma sākarot vyagrāyām tu yaśodāyām nirjagāma tato 'ṅgaṇāt,दाम्ना चैवोदरे बद्ध्वा प्रत्यबन्धद् उदूखले यदि शक्नोषि गच्छेति तम् उक्त्वा कर्म साकरोत् व्यग्रायाम् तु यशोदायाम् निर्जगाम ततो ऽङ्गणात्
51,15,HV_51.15,śiśulīlāṃ tataḥ kurvan kṛṣṇo vismāpayan vrajam so 'ṅgaṇān niḥsṛtaḥ kṛṣṇaḥ karṣamāṇa udūkhalam,शिशुलीलां ततः कुर्वन् कृष्णो विस्मापयन् व्रजम् सो ऽङ्गणान् निःसृतः कृष्णः कर्षमाण उदूखलम्
51,16,HV_51.16,sa yamābhyām pravṛddhābhyām arjunābhyāṃ caran vane niścakrāma śiśur madhyāt karṣamāṇa udūkhalam,स यमाभ्याम् प्रवृद्धाभ्याम् अर्जुनाभ्यां चरन् वने निश्चक्राम शिशुर् मध्यात् कर्षमाण उदूखलम्
51,17,HV_51.17,tat tasya karṣato baddham tiryag gatam udūkhalam lagnaṃ tābhyāṃ samūlābhyām arjunābhyāṃ cakarṣa ha,तत् तस्य कर्षतो बद्धम् तिर्यग् गतम् उदूखलम् लग्नं ताभ्यां समूलाभ्याम् अर्जुनाभ्यां चकर्ष ह
51,18,HV_51.18,tāv arjunau kṛṣyamāṇau tena bālena raṃhasā samūlaviṭapau bhagnau sa tu madhye jahāsa vai,ताव् अर्जुनौ कृष्यमाणौ तेन बालेन रंहसा समूलविटपौ भग्नौ स तु मध्ये जहास वै
51,19,HV_51.19,nidarśanārthaṃ gopānāṃ divyaṃ svabalam āsthitaḥ tad dāma tasya bālasya prabhāvād abhavad dṛḍham,निदर्शनार्थं गोपानां दिव्यं स्वबलम् आस्थितः तद् दाम तस्य बालस्य प्रभावाद् अभवद् दृढम्
51,20,HV_51.20,yamunātīramārgasthā gopyas taṃ dadṛśuḥ śiśum krandantyo vismayantyaś ca yaśodānikaṭaṃ yayuḥ,यमुनातीरमार्गस्था गोप्यस् तं ददृशुः शिशुम् क्रन्दन्त्यो विस्मयन्त्यश् च यशोदानिकटं ययुः
51,21,HV_51.21,tās tu saṃbhrāntavadanā yaśodām ūcur aṅganāḥ ehy āgaccha yaśodeti saṃbhrame kiṃ vilambase,तास् तु संभ्रान्तवदना यशोदाम् ऊचुर् अङ्गनाः एह्य् आगच्छ यशोदेति संभ्रमे किं विलम्बसे
51,22,HV_51.22,yau tāv arjunavṛkṣau tu vraje satyopayācitau tāv etau tava putrasya patitāv upari drumau putrasyopari tāv etau patitau te mahīruhau,यौ ताव् अर्जुनवृक्षौ तु व्रजे सत्योपयाचितौ ताव् एतौ तव पुत्रस्य पतिताव् उपरि द्रुमौ पुत्रस्योपरि ताव् एतौ पतितौ ते महीरुहौ
51,23,HV_51.23,dṛḍhena dāmnā tatraiva baddho vatsa ivodare jahāsa madhye vṛkṣābhyāṃ tava putraḥ sa bālakaḥ,दृढेन दाम्ना तत्रैव बद्धो वत्स इवोदरे जहास मध्ये वृक्षाभ्यां तव पुत्रः स बालकः
51,24,HV_51.24,prahasann eva vṛkṣābhyāṃ madhye krīḍann ivāṅgaṇe uttiṣṭha gaccha durmedhe mūḍhe paṇḍitamānini putram ānaya jīvantuṃ muktaṃ mṛtyumukhād iva,प्रहसन्न् एव वृक्षाभ्यां मध्ये क्रीडन्न् इवाङ्गणे उत्तिष्ठ गच्छ दुर्मेधे मूढे पण्डितमानिनि पुत्रम् आनय जीवन्तुं मुक्तं मृत्युमुखाद् इव
51,25,HV_51.25,sā bhītā sahasotthāya hāhākāraṃ prakurvatī taṃ deśam agamad yatra patitau tau mahādrumau,सा भीता सहसोत्थाय हाहाकारं प्रकुर्वती तं देशम् अगमद् यत्र पतितौ तौ महाद्रुमौ
51,26,HV_51.26,dadarśa tābhyāṃ sā madhye drumābhyām ātmajaṃ śiśum dāmnā nibaddham udare karṣamāṇam udūkhalam,ददर्श ताभ्यां सा मध्ये द्रुमाभ्याम् आत्मजं शिशुम् दाम्ना निबद्धम् उदरे कर्षमाणम् उदूखलम्
51,27,HV_51.27,sagopīgopavṛddhaś ca sayuvā ca vrajas tadā paryagacchat tato draṣṭuṃ gopeṣu mahad adbhutam,सगोपीगोपवृद्धश् च सयुवा च व्रजस् तदा पर्यगच्छत् ततो द्रष्टुं गोपेषु महद् अद्भुतम्
51,28,HV_51.28,jajalpus te yathākāmaṃ gopā vanavicāriṇaḥ jajalpur jātasaṃbhrāntā sarve vismitacetasaḥ kenemau pātitau vṛkṣau ghoṣasyaivāgrapādapau,जजल्पुस् ते यथाकामं गोपा वनविचारिणः जजल्पुर् जातसंभ्रान्ता सर्वे विस्मितचेतसः केनेमौ पातितौ वृक्षौ घोषस्यैवाग्रपादपौ
51,29,HV_51.29,vinā vātaṃ vinā varṣaṃ vidyutprapatanaṃ vinā vinā hastikṛtaṃ doṣam kenemau pātitau drumau,विना वातं विना वर्षं विद्युत्प्रपतनं विना विना हस्तिकृतं दोषम् केनेमौ पातितौ द्रुमौ
51,30,HV_51.30,aho bata na śobhetāṃ vimūlāv arjunāv imau imau nipatitau bhūmau vitoyau jaladāv iva,अहो बत न शोभेतां विमूलाव् अर्जुनाव् इमौ इमौ निपतितौ भूमौ वितोयौ जलदाव् इव
51,31,HV_51.31,yadīmau ghoṣaracitau ghoṣakalyāṇakāriṇau nandagopa prasannau te drumāv evaṃgatāv api yatra te dārako mukto vimūlābhyām avikṣataḥ,यदीमौ घोषरचितौ घोषकल्याणकारिणौ नन्दगोप प्रसन्नौ ते द्रुमाव् एवंगताव् अपि यत्र ते दारको मुक्तो विमूलाभ्याम् अविक्षतः
51,32,HV_51.32,autpātikam idaṃ ghoṣe tṛtīyaṃ vartate tv iha pūtanāyā nipātaś ca drumayoḥ śakaṭasya ca,औत्पातिकम् इदं घोषे तृतीयं वर्तते त्व् इह पूतनाया निपातश् च द्रुमयोः शकटस्य च
51,33,HV_51.33,asmin sthāne niveśo 'yaṃ ghoṣasyāsya na vidyate utpātā hy atra dṛśyante kathayanto naśobhanam,अस्मिन् स्थाने निवेशो ऽयं घोषस्यास्य न विद्यते उत्पाता ह्य् अत्र दृश्यन्ते कथयन्तो नशोभनम्
51,34,HV_51.34,nandagopas tu sahasā muktvā kṛṣṇam udūkhalāt niveśya cāṅke suciraṃ mṛtaṃ punar ivāgatam,नन्दगोपस् तु सहसा मुक्त्वा कृष्णम् उदूखलात् निवेश्य चाङ्के सुचिरं मृतं पुनर् इवागतम्
51,35,HV_51.35,nātṛpyat prekṣamāṇo vai kṛṣṇaṃ kamalalocanam tato yaśodāṃ garhan vai nandagopo viveśa ha sa ca gopajanaḥ sarvo ghoṣam eva jagāma ha,नातृप्यत् प्रेक्षमाणो वै कृष्णं कमललोचनम् ततो यशोदां गर्हन् वै नन्दगोपो विवेश ह स च गोपजनः सर्वो घोषम् एव जगाम ह
51,36,HV_51.36,sa ca tenaiva nāmnā tu kṛṣṇo vai dāmabandhanāt yena dāmnā nibaddho 'sāv udare sudṛḍhaṃ vraje ghoṣe dāmodara iti gopībhiḥ parigīyate,स च तेनैव नाम्ना तु कृष्णो वै दामबन्धनात् येन दाम्ना निबद्धो ऽसाव् उदरे सुदृढं व्रजे घोषे दामोदर इति गोपीभिः परिगीयते
51,37,HV_51.37,etad āścaryabhūtaṃ hi bālasyāsīd viceṣṭitam kṛṣṇasya bharataśreṣṭha ghoṣe nivasatas tadā,एतद् आश्चर्यभूतं हि बालस्यासीद् विचेष्टितम् कृष्णस्य भरतश्रेष्ठ घोषे निवसतस् तदा
52,1,HV_52.1,evaṃ tau bālyam uttīrṇau kṛṣṇasaṃkarṣalṇāvubhau tasminn eva vrajasthāne saptavarṣau babhūvatuḥ,एवं तौ बाल्यम् उत्तीर्णौ कृष्णसंकर्षल्णावुभौ तस्मिन्न् एव व्रजस्थाने सप्तवर्षौ बभूवतुः
52,2,HV_52.2,nīlapītāmbaradharau pītaśvetānulepanau babhūvatur vatsapālau kākapakṣadharāv ubhau,नीलपीताम्बरधरौ पीतश्वेतानुलेपनौ बभूवतुर् वत्सपालौ काकपक्षधराव् उभौ
52,3,HV_52.3,parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayantau varānanau gopavīthyāṃ sumadhuraṃ gāyantau kāmarūpiṇau śuśubhāte vanagatau triśīrṣāv iva pannagau,पर्णवाद्यं श्रुतिसुखं वादयन्तौ वराननौ गोपवीथ्यां सुमधुरं गायन्तौ कामरूपिणौ शुशुभाते वनगतौ त्रिशीर्षाव् इव पन्नगौ
52,4,HV_52.4,mayūrāṅgadabāhū tau ballavāpīḍadhāriṇau vanamālākṛtoraskau drumapotāv ivodgatau,मयूराङ्गदबाहू तौ बल्लवापीडधारिणौ वनमालाकृतोरस्कौ द्रुमपोताव् इवोद्गतौ
52,5,HV_52.5,aravindakṛtāpīḍau rajjuyajñopavītinau saśikyatumbakarakau gopaveṇaupravādakau,अरविन्दकृतापीडौ रज्जुयज्ञोपवीतिनौ सशिक्यतुम्बकरकौ गोपवेणौप्रवादकौ
52,6,HV_52.6,parṇavādyasamāyuktau dadhyodanakarau kṛtī kiṃkiṇījālasaṃbaddhakaṭideśavibhūṣitau gulmeṣu madhumādhvīkaṃ mārgamāṇāvitas tataḥ khādantau vanyamūlāni pibantau madhumākṣikam tindukaṃ bhakṣayantu ca gopair āpatya bhūtale kīlair āpatya vṛkṣebhyaḥ khādayantu phalāni ca kvacid dhasantāv anyonyaṃ krīḍamānau kvacit kvacit dadhyodanaṃ prabhuñjānau kvacit kakṣavilambitam kvacic ca pānasaṃbhrāntau kvacit pāyasamoditau kvacid vṛkṣeṣu viśrāntau sthalīṣv iva yathāsukham parṇaśayyāsu saṃsuptau kvacin nidrāntaraiṣiṇau,पर्णवाद्यसमायुक्तौ दध्योदनकरौ कृती किंकिणीजालसंबद्धकटिदेशविभूषितौ गुल्मेषु मधुमाध्वीकं मार्गमाणावितस् ततः खादन्तौ वन्यमूलानि पिबन्तौ मधुमाक्षिकम् तिन्दुकं भक्षयन्तु च गोपैर् आपत्य भूतले कीलैर् आपत्य वृक्षेभ्यः खादयन्तु फलानि च क्वचिद् धसन्ताव् अन्योन्यं क्रीडमानौ क्वचित् क्वचित् दध्योदनं प्रभुञ्जानौ क्वचित् कक्षविलम्बितम् क्वचिच् च पानसंभ्रान्तौ क्वचित् पायसमोदितौ क्वचिद् वृक्षेषु विश्रान्तौ स्थलीष्व् इव यथासुखम् पर्णशय्यासु संसुप्तौ क्वचिन् निद्रान्तरैषिणौ
52,7,HV_52.7,vatsān anu yathākāmaṃ carantau vatsapālakau vatsapucchān samādhūya vikṣiptantau pṛthak pṛthak evaṃ vatsān pālayantau śobhayantau mahāvanam evaṃ tu vatsapālau tau śobhayām āsatur vanam cañcūryantau ramantau sma kiśorāv iva cañcalau,वत्सान् अनु यथाकामं चरन्तौ वत्सपालकौ वत्सपुच्छान् समाधूय विक्षिप्तन्तौ पृथक् पृथक् एवं वत्सान् पालयन्तौ शोभयन्तौ महावनम् एवं तु वत्सपालौ तौ शोभयाम् आसतुर् वनम् चञ्चूर्यन्तौ रमन्तौ स्म किशोराव् इव चञ्चलौ
52,8,HV_52.8,gāyantu ca kvacid geyān susvaraṃ madhurasvaram utkarṇaṃ mṛgasaṃghaṃ ca kurvantau gītanisvanaiḥ gajān paravaśān geyaiḥ kurvantau ca gahāvane lokam itthaṃ carantau ca ramayantau ca ceṣṭitaiḥ atha dāmodaraḥ śrīmān saṃkarṣaṇam uvāca ha ārya nāsmin vane śakyaṃ gopālaiḥ saha krīḍitum,गायन्तु च क्वचिद् गेयान् सुस्वरं मधुरस्वरम् उत्कर्णं मृगसंघं च कुर्वन्तौ गीतनिस्वनैः गजान् परवशान् गेयैः कुर्वन्तौ च गहावने लोकम् इत्थं चरन्तौ च रमयन्तौ च चेष्टितैः अथ दामोदरः श्रीमान् संकर्षणम् उवाच ह आर्य नास्मिन् वने शक्यं गोपालैः सह क्रीडितुम्
52,9,HV_52.9,avagītam idaṃ sarvam āvābhyāṃ bhuktabhojanam prakṣīṇatṛṇakāṣṭhaṃ ca gopair mathitapādapam,अवगीतम् इदं सर्वम् आवाभ्यां भुक्तभोजनम् प्रक्षीणतृणकाष्ठं च गोपैर् मथितपादपम्
52,10,HV_52.10,gahanānīha yāny āsan kānanāni vanāni ca tāny ākāśanikāśāni dṛśyante 'dya yathāsukham,गहनानीह यान्य् आसन् काननानि वनानि च तान्य् आकाशनिकाशानि दृश्यन्ते ऽद्य यथासुखम्
52,11,HV_52.11,govāteṣv api ye vṛkṣāḥ parivṛttārgaleṣu ca sarve goṣṭhāgniṣu gatāḥ kṣayam akṣayavarcasaḥ,गोवातेष्व् अपि ये वृक्षाः परिवृत्तार्गलेषु च सर्वे गोष्ठाग्निषु गताः क्षयम् अक्षयवर्चसः
52,12,HV_52.12,saṃnikṛṣṭāni yāny āsan kāṣṭhāni ca tṛṇāni ca tāni dūrāvakṛṣṭāni mārgitavyāni bhūmiṣu,संनिकृष्टानि यान्य् आसन् काष्ठानि च तृणानि च तानि दूरावकृष्टानि मार्गितव्यानि भूमिषु
52,13,HV_52.13,araṇyam idam alpodam alpakakṣaṃ nirāśrayam anveṣitavyaviśrāmaṃ dāruṇaṃ viraladrumam akarmaṇyeṣu vṛkṣeṣu sthitaviprasthitadvijam,अरण्यम् इदम् अल्पोदम् अल्पकक्षं निराश्रयम् अन्वेषितव्यविश्रामं दारुणं विरलद्रुमम् अकर्मण्येषु वृक्षेषु स्थितविप्रस्थितद्विजम्
52,14,HV_52.14,saṃvāsasyāsya mahato janenotsāditadrumam nirānandaṃ nirāsvādaṃ niṣprayojanam ārutam nirvihaṃgam idaṃ śūnyaṃ nirvyañjanam ivāśanam,संवासस्यास्य महतो जनेनोत्सादितद्रुमम् निरानन्दं निरास्वादं निष्प्रयोजनम् आरुतम् निर्विहंगम् इदं शून्यं निर्व्यञ्जनम् इवाशनम्
52,15,HV_52.15,vikrīyamāṇaiḥ kaṣṭhaiś ca śākaiś ca vanasaṃbhavaiḥ utsannasaṃcayatṛṇo ghoṣo 'yaṃ nagarāyate,विक्रीयमाणैः कष्ठैश् च शाकैश् च वनसंभवैः उत्सन्नसंचयतृणो घोषो ऽयं नगरायते
52,16,HV_52.16,śailānāṃ bhūṣaṇaṃ ghoṣo ghoṣāṇāṃ bhūṣaṇaṃ vanam vanānāṃ bhūṣaṇaṃ gāvas tāś cāsmākaṃ parā gatiḥ tasmād anyad vanaṃ yāmaḥ pratyagravayasendhanam,शैलानां भूषणं घोषो घोषाणां भूषणं वनम् वनानां भूषणं गावस् ताश् चास्माकं परा गतिः तस्माद् अन्यद् वनं यामः प्रत्यग्रवयसेन्धनम्
52,17,HV_52.17,icchanty anupabhuktāni bhoktuṃ gāvas tṛṇāni ca tasmād vanaṃ navatṛṇaṃ gacchantu dhanino vrajāḥ,इच्छन्त्य् अनुपभुक्तानि भोक्तुं गावस् तृणानि च तस्माद् वनं नवतृणं गच्छन्तु धनिनो व्रजाः
52,18,HV_52.18,na dvārabandhāvaraṇā na gṛhakṣetriṇas tathā praśastā vai vrajā loke yathā vai cakracāriṇaḥ,न द्वारबन्धावरणा न गृहक्षेत्रिणस् तथा प्रशस्ता वै व्रजा लोके यथा वै चक्रचारिणः
52,19,HV_52.19,śakṛnmūtreṣu teṣv eva jātaṃ kṣārarasāyanam na tṛṇaṃ bhuñjate gāvo nāpi tatpayaso hitam,शकृन्मूत्रेषु तेष्व् एव जातं क्षाररसायनम् न तृणं भुञ्जते गावो नापि तत्पयसो हितम्
52,20,HV_52.20,sthalīprāyāsu ramyāsu navāsu vanarājiṣu carāmaḥ sahitā gobhiḥ kṣipraṃ saṃvāhyatāṃ vrajaḥ,स्थलीप्रायासु रम्यासु नवासु वनराजिषु चरामः सहिता गोभिः क्षिप्रं संवाह्यतां व्रजः
52,21,HV_52.21,śrūyate hi vanaṃ ramyaṃ paryāptatṛṇasaṃstaram nāmnā vṛndāvanaṃ nāma svāduvṛkṣaphalodakam,श्रूयते हि वनं रम्यं पर्याप्ततृणसंस्तरम् नाम्ना वृन्दावनं नाम स्वादुवृक्षफलोदकम्
52,22,HV_52.22,ajhillikaṇṭakavanaṃ sarvair vanaguṇair yutam kadambapādapaprāyaṃ yamunātīrasaṃśritam,अझिल्लिकण्टकवनं सर्वैर् वनगुणैर् युतम् कदम्बपादपप्रायं यमुनातीरसंश्रितम्
52,23,HV_52.23,snigdhaśītānilavanaṃ sarvartunilayaṃ śubham gopīnāṃ sukhasaṃcāraṃ cārucitravanāntaram,स्निग्धशीतानिलवनं सर्वर्तुनिलयं शुभम् गोपीनां सुखसंचारं चारुचित्रवनान्तरम्
52,24,HV_52.24,tasya govardhano nāma nātidūre girir mahān bhrājate dīrghaśikharo nandanasyeva mandaraḥ,तस्य गोवर्धनो नाम नातिदूरे गिरिर् महान् भ्राजते दीर्घशिखरो नन्दनस्येव मन्दरः
52,25,HV_52.25,madhye cāsya mahāśākho nyagrodho yojanocchritaḥ bhāṇḍīro nāma śuśubhe nīlamegha ivāmbare,मध्ये चास्य महाशाखो न्यग्रोधो योजनोच्छ्रितः भाण्डीरो नाम शुशुभे नीलमेघ इवाम्बरे
52,26,HV_52.26,madhyena cāsya kālindī sīmantamiva kurvatī prayātā nandanasyeva nalinī saritāṃ varā,मध्येन चास्य कालिन्दी सीमन्तमिव कुर्वती प्रयाता नन्दनस्येव नलिनी सरितां वरा
52,27,HV_52.27,tatra govardhanaṃ caiva bhāṇḍīraṃ ca vanaspatim kālindīṃ ca nadīṃ ramyāṃ drakṣyāvaś carataḥ sukham,तत्र गोवर्धनं चैव भाण्डीरं च वनस्पतिम् कालिन्दीं च नदीं रम्यां द्रक्ष्यावश् चरतः सुखम्
52,28,HV_52.28,sukhaṃ carantaṃ drakṣyāvaḥ kālindīṃ ca nadīṃ śubhām tatrāyaṃ vasatāṃ ghoṣas tyajyatāṃ nirguṇaṃ vanam saṃvāhayāma bhadraṃ te kiṃcid utpādya kāraṇam,सुखं चरन्तं द्रक्ष्यावः कालिन्दीं च नदीं शुभाम् तत्रायं वसतां घोषस् त्यज्यतां निर्गुणं वनम् संवाहयाम भद्रं ते किंचिद् उत्पाद्य कारणम्
52,29,HV_52.29,evaṃ kathayatas tasya vāsudevasya dhīmataḥ prādurbabhūvuḥ śataśo raktamāṃsavasāśanāḥ,एवं कथयतस् तस्य वासुदेवस्य धीमतः प्रादुर्बभूवुः शतशो रक्तमांसवसाशनाः
52,30,HV_52.30,ghorāś cintayatas tasya svatanūruhajās tadā viniṣpetur bhayakarāḥ sarvataḥ śataśo vṛkāḥ,घोराश् चिन्तयतस् तस्य स्वतनूरुहजास् तदा विनिष्पेतुर् भयकराः सर्वतः शतशो वृकाः
52,31,HV_52.31,niṣpatanti sma bahavo vrajasyotsādanāya vai vṛkān niṣpatitān dṛṣṭvā goṣu vatseṣv atho nṛṣu gopīṣu ca yathākāmaṃ vraje trāso 'bhavan mahān,निष्पतन्ति स्म बहवो व्रजस्योत्सादनाय वै वृकान् निष्पतितान् दृष्ट्वा गोषु वत्सेष्व् अथो नृषु गोपीषु च यथाकामं व्रजे त्रासो ऽभवन् महान्
52,32,HV_52.32,te vṛkāḥ pancabaddhāś ca daśabaddhās tathāpare triṃśadviṃśatibaddhāś ca śatabaddhās tathāpare,ते वृकाः पन्चबद्धाश् च दशबद्धास् तथापरे त्रिंशद्विंशतिबद्धाश् च शतबद्धास् तथापरे
52,33,HV_52.33,pañcāśatṣaṣṭibaddhāś ca catvāriṃśat tathaiva ca niścerus tasya gātrād dhi śrīvatsakṛtalakṣaṇāḥ kṛṣṇasya kṛṣṇavadanā gopānāṃ bhayavardhanāḥ,पञ्चाशत्षष्टिबद्धाश् च चत्वारिंशत् तथैव च निश्चेरुस् तस्य गात्राद् धि श्रीवत्सकृतलक्षणाः कृष्णस्य कृष्णवदना गोपानां भयवर्धनाः
52,34,HV_52.34,bhakṣayadbhiś ca tair vatsāṃs trāsayadbhiś ca govrajān niśi bālān haradbhiś ca vṛkair utsādyate vrajaḥ,भक्षयद्भिश् च तैर् वत्सांस् त्रासयद्भिश् च गोव्रजान् निशि बालान् हरद्भिश् च वृकैर् उत्साद्यते व्रजः
52,35,HV_52.35,na vanaṃ śakyate gantuṃ na gāś ca parirakṣitum na vanāt kiṃcid āhartuṃ na ca vā tarituṃ nadīm,न वनं शक्यते गन्तुं न गाश् च परिरक्षितुम् न वनात् किंचिद् आहर्तुं न च वा तरितुं नदीम्
52,36,HV_52.36,trastā hy udvignamanaso gatās tasmin vane 'vasan evaṃ vṛkair udīrṇais tu vyāghratilyaparākramaiḥ vrajo niṣpandaceṣṭaḥ sa ekasthānacaraḥ kṛtaḥ,त्रस्ता ह्य् उद्विग्नमनसो गतास् तस्मिन् वने ऽवसन् एवं वृकैर् उदीर्णैस् तु व्याघ्रतिल्यपराक्रमैः व्रजो निष्पन्दचेष्टः स एकस्थानचरः कृतः
53,1,HV_53.1,ītiṃ vṛkānāṃ dṛṣṭvā tu vardhamānāṃ durāsadām sastrīpuṃso 'tha ghoṣo vai samasto 'mantrayat tadā,ईतिं वृकानां दृष्ट्वा तु वर्धमानां दुरासदाम् सस्त्रीपुंसो ऽथ घोषो वै समस्तो ऽमन्त्रयत् तदा
53,2,HV_53.2,sthāneneha na naḥ kāryaṃ vrajāmo 'nyan mahad vanam yan nirbhayaṃ sukhakaraṃ sukhasaṃcāramārutam yac chivaṃ ca sukhāḍhyaṃ ca gavāṃ caiva sukhāvaham,स्थानेनेह न नः कार्यं व्रजामो ऽन्यन् महद् वनम् यन् निर्भयं सुखकरं सुखसंचारमारुतम् यच् छिवं च सुखाढ्यं च गवां चैव सुखावहम्
53,3,HV_53.3,adyaiva kiṃ cireṇa sma vrajāmaḥ saha godhanaiḥ yāvad vṛkair vadhaṃ ghoraṃ na naḥ sarvo vrajo vrajet,अद्यैव किं चिरेण स्म व्रजामः सह गोधनैः यावद् वृकैर् वधं घोरं न नः सर्वो व्रजो व्रजेत्
53,4,HV_53.4,eṣāṃ dhūmrāruṇāṅgānāṃ daṃṣṭriṇāṃ mukhakarṣiṇām vṛkāṇāṃ kṛṣṇavaktrāṇāṃ bibhīmo niśi garjatām,एषां धूम्रारुणाङ्गानां दंष्ट्रिणां मुखकर्षिणाम् वृकाणां कृष्णवक्त्राणां बिभीमो निशि गर्जताम्
53,5,HV_53.5,mama putro mama bhrātā mama vatso 'tha gaur mama vṛkair vyāpāditety evaṃ krandanti sma gṛhe gṛhe,मम पुत्रो मम भ्राता मम वत्सो ऽथ गौर् मम वृकैर् व्यापादितेत्य् एवं क्रन्दन्ति स्म गृहे गृहे
53,6,HV_53.6,tāsāṃ ruditaśabdena gavāṃ hambhāraveṇa ca vrajasyotthāpanaṃ cakrur ghoṣavṛddhāḥ samāgatāḥ,तासां रुदितशब्देन गवां हम्भारवेण च व्रजस्योत्थापनं चक्रुर् घोषवृद्धाः समागताः
53,7,HV_53.7,teṣāṃ matam athājñāya gantuṃ vṛndāvanaṃ prati vrajasya ca niveśāya gavāṃ caiva sukhāya ca,तेषां मतम् अथाज्ञाय गन्तुं वृन्दावनं प्रति व्रजस्य च निवेशाय गवां चैव सुखाय च
53,8,HV_53.8,vṛndāvananiveśāya jñātvā tān kṛtaniścayān nandagopo bṛhadvākyaṃ bṛhaspatir ivādade,वृन्दावननिवेशाय ज्ञात्वा तान् कृतनिश्चयान् नन्दगोपो बृहद्वाक्यं बृहस्पतिर् इवाददे
53,9,HV_53.9,adyaiva niścayaprāptir yadi gantavyam eva naḥ śīghram ājñāpyatāṃ ghoṣaḥ sajjībhavata māciram,अद्यैव निश्चयप्राप्तिर् यदि गन्तव्यम् एव नः शीघ्रम् आज्ञाप्यतां घोषः सज्जीभवत माचिरम्
53,10,HV_53.10,tato 'vaghuṣyata tadā ghoṣe tatprākṛtair naraiḥ śīghram gāvaḥ prakālyantāṃ yujyantāṃ śakaṭāni ca,ततो ऽवघुष्यत तदा घोषे तत्प्राकृतैर् नरैः शीघ्रम् गावः प्रकाल्यन्तां युज्यन्तां शकटानि च
53,11,HV_53.11,vatsayūthāni kālyantāṃ bhāṇd.aṃ samadhiropayatām vṛndāvanam itaḥ sthānān niveśāya ca gamyatām,वत्सयूथानि काल्यन्तां भाण्द्.अं समधिरोपयताम् वृन्दावनम् इतः स्थानान् निवेशाय च गम्यताम्
53,12,HV_53.12,tac chrutvā nandagopasya vacanaṃ sādhu bhāṣitam tac chrutvā vacanaṃ tasya nandagopasya bhāṣitam udatiṣṭhad vrajaḥ sarvaḥ śīghraṃ gamanalālasaḥ,तच् छ्रुत्वा नन्दगोपस्य वचनं साधु भाषितम् तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य नन्दगोपस्य भाषितम् उदतिष्ठद् व्रजः सर्वः शीघ्रं गमनलालसः
53,13,HV_53.13,prayāhy uttiṣṭha gacchāmaḥ kiṃ śeṣe yāhi yojaya uttiṣṭhati vraje tasmin gopakolāhalo hy abhūt,प्रयाह्य् उत्तिष्ठ गच्छामः किं शेषे याहि योजय उत्तिष्ठति व्रजे तस्मिन् गोपकोलाहलो ह्य् अभूत्
53,14,HV_53.14,uttiṣṭhamānaḥ śuśubhe śakaṭīsaṃkaṭas tu saḥ vyāghraghoṣamahāghoṣo ghoṣaḥ sāgaraghoṣavān,उत्तिष्ठमानः शुशुभे शकटीसंकटस् तु सः व्याघ्रघोषमहाघोषो घोषः सागरघोषवान्
53,15,HV_53.15,gopīnāṃ gargarībhiś ca mūrdhni cottaṃsitair ghaṭaiḥ niṣpapāta vrajāt paṅktis tārāpaṅktir ivāmbarāt,गोपीनां गर्गरीभिश् च मूर्ध्नि चोत्तंसितैर् घटैः निष्पपात व्रजात् पङ्क्तिस् तारापङ्क्तिर् इवाम्बरात्
53,16,HV_53.16,nīlapītāruṇais tāsāṃ vastrair udgrathitocchritaiḥ śakracāpāyate paṅktir gopīnāṃ mārgagāminī,नीलपीतारुणैस् तासां वस्त्रैर् उद्ग्रथितोच्छ्रितैः शक्रचापायते पङ्क्तिर् गोपीनां मार्गगामिनी
53,17,HV_53.17,dāmanīdāmabhāraiś ca kecit kāyāvalambibhiḥ gopā mārgagatā bhānti sāvarohā iva drumāḥ,दामनीदामभारैश् च केचित् कायावलम्बिभिः गोपा मार्गगता भान्ति सावरोहा इव द्रुमाः
53,18,HV_53.18,sa vrajo vrajatā bhāti śakaṭaughena bhāsvatā oghaiḥ pavanavikṣiptair niṣpatadbhir ivārṇavaḥ,स व्रजो व्रजता भाति शकटौघेन भास्वता ओघैः पवनविक्षिप्तैर् निष्पतद्भिर् इवार्णवः
53,19,HV_53.19,kṣaṇena tadvrajasthānam iriṇaṃ samapadyata dravyāvayanirdhūtaṃ kīrṇaṃ vāyasamaṇḍalaiḥ,क्षणेन तद्व्रजस्थानम् इरिणं समपद्यत द्रव्यावयनिर्धूतं कीर्णं वायसमण्डलैः
53,20,HV_53.20,tataḥ krameṇa ghoṣaḥ sa prāpto vṛndāvanaṃ vanam niveśaṃ vipulaṃ cakre niveśāya gavāṃ hitam,ततः क्रमेण घोषः स प्राप्तो वृन्दावनं वनम् निवेशं विपुलं चक्रे निवेशाय गवां हितम्
53,21,HV_53.21,śakaṭāvartaparyantaṃ candrārdhākārasaṃsthitam madhye yojanavistāraṃ tāvad dviguṇam āyatam,शकटावर्तपर्यन्तं चन्द्रार्धाकारसंस्थितम् मध्ये योजनविस्तारं तावद् द्विगुणम् आयतम्
53,22,HV_53.22,kaṇṭakībhiḥ pravṛddhābhis tathā kaṇṭakitair drumaiḥ nikhātocchritaśākhāgrair abhiguptaṃ samantataḥ,कण्टकीभिः प्रवृद्धाभिस् तथा कण्टकितैर् द्रुमैः निखातोच्छ्रितशाखाग्रैर् अभिगुप्तं समन्ततः
53,23,HV_53.23,manthair āropyamānaiś ca manthabandhānukarṣaṇaiḥ adbhiḥ prakṣālyamānābhir gargarībhis tatas tataḥ,मन्थैर् आरोप्यमानैश् च मन्थबन्धानुकर्षणैः अद्भिः प्रक्षाल्यमानाभिर् गर्गरीभिस् ततस् ततः
53,24,HV_53.24,kilair āropyamāṇaiś ca dāmanīpāśapāśitaiḥ stambhanībhir dhṛtaiś cāpi śakaṭaiḥ parivartitaiḥ,किलैर् आरोप्यमाणैश् च दामनीपाशपाशितैः स्तम्भनीभिर् धृतैश् चापि शकटैः परिवर्तितैः
53,25,HV_53.25,niyogapāśair āsaktair gargarīstambhamūrdhasu chādanārthaṃ prakīrṇaiś ca kaṭais tṛṇagṛhais tathā,नियोगपाशैर् आसक्तैर् गर्गरीस्तम्भमूर्धसु छादनार्थं प्रकीर्णैश् च कटैस् तृणगृहैस् तथा
53,26,HV_53.26,śākhāviṭaṅkair vṛkṣāṇāṃ kriyamāṇair itas tataḥ śodhamānair gavāṃ sthānaiḥ sthāpyamānair udūkhalaiḥ,शाखाविटङ्कैर् वृक्षाणां क्रियमाणैर् इतस् ततः शोधमानैर् गवां स्थानैः स्थाप्यमानैर् उदूखलैः
53,27,HV_53.27,prāṅmukhaiḥ sicyamānaiś ca saṃdīpyadbhiś ca pāvakaiḥ savatsacarmāstaraṇaiḥ paryaṅkaiś cāvaropitaiḥ,प्राङ्मुखैः सिच्यमानैश् च संदीप्यद्भिश् च पावकैः सवत्सचर्मास्तरणैः पर्यङ्कैश् चावरोपितैः
53,28,HV_53.28,toyam uttārayantībhiḥ prokṣantībhiś ca tadvanam śākhāś cākarṣamāṇābhir gopībhiś ca samantataḥ,तोयम् उत्तारयन्तीभिः प्रोक्षन्तीभिश् च तद्वनम् शाखाश् चाकर्षमाणाभिर् गोपीभिश् च समन्ततः
53,29,HV_53.29,yuvabhiḥ sthaviraiś caiva gopair vyagrakarair bhṛśam viśasadbhiḥ kuṭhāraiś ca kāṣṭhāny api tarūn api,युवभिः स्थविरैश् चैव गोपैर् व्यग्रकरैर् भृशम् विशसद्भिः कुठारैश् च काष्ठान्य् अपि तरून् अपि
53,30,HV_53.30,tad vrajasthānam adhikaṃ cakāśe kānanāvṛtam ramyaṃ vananiveśaṃ vai svabhivṛṣṭyāmṛtopamam,तद् व्रजस्थानम् अधिकं चकाशे काननावृतम् रम्यं वननिवेशं वै स्वभिवृष्ट्यामृतोपमम्
53,31,HV_53.31,tās tu kāmadughā gāvaḥ sarvakālatṛṇaṃ vanam vṛndāvanam anuprāptā nandanopamakānanam,तास् तु कामदुघा गावः सर्वकालतृणं वनम् वृन्दावनम् अनुप्राप्ता नन्दनोपमकाननम्
53,32,HV_53.32,pūrvam eva tu kṛṣṇena gavāṃ satkārakāriṇā śivena manasā dṛṣṭaṃ tadvanaṃ vanacāriṇā,पूर्वम् एव तु कृष्णेन गवां सत्कारकारिणा शिवेन मनसा दृष्टं तद्वनं वनचारिणा
53,33,HV_53.33,paścime tu tataḥ pakṣe gharmamāsi nirāmaye varṣatīvāmṛtaṃ deve tṛṇaṃ tatravyavardhata,पश्चिमे तु ततः पक्षे घर्ममासि निरामये वर्षतीवामृतं देवे तृणं तत्रव्यवर्धत
53,34,HV_53.34,na tatra vatsāḥ sīdanti na gāvo netare janāḥ yatra tiṣṭhati lokānāṃ bhavāya madhusūdanaḥ,न तत्र वत्साः सीदन्ति न गावो नेतरे जनाः यत्र तिष्ठति लोकानां भवाय मधुसूदनः
53,35,HV_53.35,tās tu gāvaḥ sa ghoṣaś ca sa ca saṃkarṣaṇo yuvā kṛṣṇena vihitaṃ vāsaṃ tam adhyāsanta nirvṛtāḥ,तास् तु गावः स घोषश् च स च संकर्षणो युवा कृष्णेन विहितं वासं तम् अध्यासन्त निर्वृताः
54,1,HV_54.1,yatra tiṣṭhati deveśo devadevo janārdanaḥ na tatra prāṇināṃ duḥkhaṃ sa ca sarvasukhāvahaḥ tau tu vṛndāvanaṃ prāptau vasudevasutāv ubhau ceratur vatsayūthāni cārayantau sunirvṛttau,यत्र तिष्ठति देवेशो देवदेवो जनार्दनः न तत्र प्राणिनां दुःखं स च सर्वसुखावहः तौ तु वृन्दावनं प्राप्तौ वसुदेवसुताव् उभौ चेरतुर् वत्सयूथानि चारयन्तौ सुनिर्वृत्तौ
54,2,HV_54.2,pūrṇas tu gharmasamayas tayos tatra vane sukham krīḍatoḥ saha gopālair yamunāṃ cāvagāhatoḥ,पूर्णस् तु घर्मसमयस् तयोस् तत्र वने सुखम् क्रीडतोः सह गोपालैर् यमुनां चावगाहतोः
54,3,HV_54.3,gate tasmin mahāgharme rajaḥpūrais tirohitaiḥ tataḥ prāvṛd anuprāptā manasaḥ kāmadīpanī pravavarṣur mahāghorāḥ śakracāpāṅktitodarāḥ babhūvādarśanaḥ sūryo bhūmiś cādarśayat tṛṇam,गते तस्मिन् महाघर्मे रजःपूरैस् तिरोहितैः ततः प्रावृद् अनुप्राप्ता मनसः कामदीपनी प्रववर्षुर् महाघोराः शक्रचापाङ्क्तितोदराः बभूवादर्शनः सूर्यो भूमिश् चादर्शयत् तृणम्
54,4,HV_54.4,patatā meghavātena navatoyānukarṣiṇā saṃmārjitatalā bhūmir yauvanastheva lakṣyate,पतता मेघवातेन नवतोयानुकर्षिणा संमार्जिततला भूमिर् यौवनस्थेव लक्ष्यते
54,5,HV_54.5,navavarṣāvasiktāni śakragopakulāni ca naṣṭadāvāgnidhūmāni vavāni pracakāśire,नववर्षावसिक्तानि शक्रगोपकुलानि च नष्टदावाग्निधूमानि ववानि प्रचकाशिरे
54,6,HV_54.6,nṛttavyāpārakālaś ca mayūrāṇāṃ kalāpinām madaraktāḥ pravṛttāś ca kekāḥ paṭuravāḥ kṛtāḥ,नृत्तव्यापारकालश् च मयूराणां कलापिनाम् मदरक्ताः प्रवृत्ताश् च केकाः पटुरवाः कृताः
54,7,HV_54.7,navaprāvṛṣi kāntānāṃ ṣaṭpadāhāradāyinām yauvanasthaṃ kadambānāṃ navābhrair bhrājate vapuḥ,नवप्रावृषि कान्तानां षट्पदाहारदायिनाम् यौवनस्थं कदम्बानां नवाभ्रैर् भ्राजते वपुः
54,8,HV_54.8,hāsitaṃ kuṭajaiḥ phullaiḥ kadambair vāsitaṃ vanam trāsitaṃ jaladair uṣṇaṃ toṣitā vasudhā jalaiḥ,हासितं कुटजैः फुल्लैः कदम्बैर् वासितं वनम् त्रासितं जलदैर् उष्णं तोषिता वसुधा जलैः
54,9,HV_54.9,saṃtaptā bhāskarajalair abhitaptā devāgnibhiḥ jalair balāhakotsṛṣṭair ucchvasantīva parvatāḥ,संतप्ता भास्करजलैर् अभितप्ता देवाग्निभिः जलैर् बलाहकोत्सृष्टैर् उच्छ्वसन्तीव पर्वताः
54,10,HV_54.10,mahāvātasamuddhūtaṃ mahāmeghagaṇārpitam mahīmahārajaḥpūrais tulyam āpadyate nabhaḥ,महावातसमुद्धूतं महामेघगणार्पितम् महीमहारजःपूरैस् तुल्यम् आपद्यते नभः
54,11,HV_54.11,kvacit kadambahāsāḍhyaṃ silindhrābharaṇaṃ kvacit saṃpradīptaṃ ivābhāti phullanīpadrumaṃ vanam,क्वचित् कदम्बहासाढ्यं सिलिन्ध्राभरणं क्वचित् संप्रदीप्तं इवाभाति फुल्लनीपद्रुमं वनम्
54,12,HV_54.12,aindreṇa payasā siktaṃ mārutena navīkṛtam pārthivaṃ gandham āghrāya lokaḥ kṣubhitamānasaḥ,ऐन्द्रेण पयसा सिक्तं मारुतेन नवीकृतम् पार्थिवं गन्धम् आघ्राय लोकः क्षुभितमानसः
54,13,HV_54.13,dṛptasāraṅganinadair dardur avyāhṛtena ca navaiś ca śikhivikruṣṭair ekavarṇā vasuṃdharā,दृप्तसारङ्गनिनदैर् दर्दुर् अव्याहृतेन च नवैश् च शिखिविक्रुष्टैर् एकवर्णा वसुंधरा
54,14,HV_54.14,bhramattūrṇamahāvegā varṣaprāptamahārayāḥ haryantas tīrajān vṛksān vistarāṃ yānti nimnagāḥ,भ्रमत्तूर्णमहावेगा वर्षप्राप्तमहारयाः हर्यन्तस् तीरजान् वृक्सान् विस्तरां यान्ति निम्नगाः
54,15,HV_54.15,saṃtatāsāraniryatnāḥ klinnapatrottaracchadāḥ na tyajanty agamāgrāṇi śrāntā iva patatriṇaḥ,संततासारनिर्यत्नाः क्लिन्नपत्रोत्तरच्छदाः न त्यजन्त्य् अगमाग्राणि श्रान्ता इव पतत्रिणः
54,16,HV_54.16,toyagambhīralambeṣu prasravatsu nadatsu ca udareṣu navābhrāṇāṃ majjatīva divākaraḥ,तोयगम्भीरलम्बेषु प्रस्रवत्सु नदत्सु च उदरेषु नवाभ्राणां मज्जतीव दिवाकरः
54,17,HV_54.17,tanūruhair utpatitaiḥ salilotpīḍasaṃkulā anveṣyamārgā vasudhā bhāti śāḍvalamālinī,तनूरुहैर् उत्पतितैः सलिलोत्पीडसंकुला अन्वेष्यमार्गा वसुधा भाति शाड्वलमालिनी
54,18,HV_54.18,vajreṇevāvarugnānāṃ nagānāṃ nagaśālinām srotobhiḥ parikṛttāni patanti śikharāṇi ca,वज्रेणेवावरुग्नानां नगानां नगशालिनाम् स्रोतोभिः परिकृत्तानि पतन्ति शिखराणि च
54,19,HV_54.19,patatā meghavarṣeṇa yathānimnānusāriṇā palvalodgīrṇaraktena pūryante vanarājayaḥ,पतता मेघवर्षेण यथानिम्नानुसारिणा पल्वलोद्गीर्णरक्तेन पूर्यन्ते वनराजयः
54,20,HV_54.20,hastocchritamukhā vanyā meghanādānusāriṇaḥ bhāntyātivṛṣṭyā mātaṅgā gāṃ gatā iva toyadāḥ,हस्तोच्छ्रितमुखा वन्या मेघनादानुसारिणः भान्त्यातिवृष्ट्या मातङ्गा गां गता इव तोयदाः
54,21,HV_54.21,prāvṛṭpravṛttiṃ saṃdṛśya dṛṣṭvā cāmbudharān ghanān rauhiṇeyo mithaḥ kāle kṛṣṇaṃ vacanam abravīt,प्रावृट्प्रवृत्तिं संदृश्य दृष्ट्वा चाम्बुधरान् घनान् रौहिणेयो मिथः काले कृष्णं वचनम् अब्रवीत्
54,22,HV_54.22,paśya kṛṣṇa ghanān kṛṣṇān balākotpātabhūṣaṇān gagane tava gātrāṇāṃ varṇacorān samutthitān,पश्य कृष्ण घनान् कृष्णान् बलाकोत्पातभूषणान् गगने तव गात्राणां वर्णचोरान् समुत्थितान्
54,23,HV_54.23,kāmināṃ hṛdayasyāśu nighnatas tān samantataḥ (sic) tava nidrākaraḥ kālas tava gātropamam nabhaḥ tvam ivājñātavasatiṃ candro vasati vārṣikīm,कामिनां हृदयस्याशु निघ्नतस् तान् समन्ततः (सिच्) तव निद्राकरः कालस् तव गात्रोपमम् नभः त्वम् इवाज्ञातवसतिं चन्द्रो वसति वार्षिकीम्
54,24,HV_54.24,etan nīlotpalaśyāmaṃ nīlotpaladalaprabham nīlotpaladale kāle bhāti vṛndāvanaṃ vanam saṃprāpte durdine kāle durdinaṃ bhāti vai nabhaḥ,एतन् नीलोत्पलश्यामं नीलोत्पलदलप्रभम् नीलोत्पलदले काले भाति वृन्दावनं वनम् संप्राप्ते दुर्दिने काले दुर्दिनं भाति वै नभः
54,25,HV_54.25,paśya kṛṣṇa jalodagraiḥ kṛṣṇair udgrathitair ghanaiḥ govardhano yathā ramyo bhāti govardhano giriḥ,पश्य कृष्ण जलोदग्रैः कृष्णैर् उद्ग्रथितैर् घनैः गोवर्धनो यथा रम्यो भाति गोवर्धनो गिरिः
54,26,HV_54.26,patitenāmbhasā hy ete samantān madatarpitāḥ bhrājante kṛṣṇasāraṅgāḥ kānaneṣu mudānvitāḥ,पतितेनाम्भसा ह्य् एते समन्तान् मदतर्पिताः भ्राजन्ते कृष्णसारङ्गाः काननेषु मुदान्विताः
54,27,HV_54.27,etāny ambuprahṛṣṭāni haritāni mṛdūni ca tṛṇāni śatapatrākṣa patrair gūhanti medinīm,एतान्य् अम्बुप्रहृष्टानि हरितानि मृदूनि च तृणानि शतपत्राक्ष पत्रैर् गूहन्ति मेदिनीम्
54,28,HV_54.28,kṣarajjalānāṃ śailānāṃ vanānāṃ ca jalāgame sasasyānāṃ ca sīmānāṃ na lakṣmīr vyatiricyate,क्षरज्जलानां शैलानां वनानां च जलागमे ससस्यानां च सीमानां न लक्ष्मीर् व्यतिरिच्यते
54,29,HV_54.29,śīghravātasamuddhūtāḥ proṣitautsukyakāriṇaḥ dāmodaroddāmaravāḥ prāgalbhyaṃ yānti toyadāḥ,शीघ्रवातसमुद्धूताः प्रोषितौत्सुक्यकारिणः दामोदरोद्दामरवाः प्रागल्भ्यं यान्ति तोयदाः
54,30,HV_54.30,hare haryaśvacāpena trivarṇena trivikrama vibāṇajyena dhanuṣā tavedaṃ madhyamaṃ padam,हरे हर्यश्वचापेन त्रिवर्णेन त्रिविक्रम विबाणज्येन धनुषा तवेदं मध्यमं पदम्
54,31,HV_54.31,nabhasya ca nabhaś cakṣur na bhāty eṣa nabhaścaraḥ meghaiḥ śītātapakaro viraśmir iva raśmimān,नभस्य च नभश् चक्षुर् न भात्य् एष नभश्चरः मेघैः शीतातपकरो विरश्मिर् इव रश्मिमान्
54,32,HV_54.32,dyāvāpṛthivyoḥ saṃsargaḥ satataṃ vitataiḥ kṛtaḥ avyavacchinnadhāraughaiḥ samudraughanibhair ghanaiḥ,द्यावापृथिव्योः संसर्गः सततं विततैः कृतः अव्यवच्छिन्नधारौघैः समुद्रौघनिभैर् घनैः
54,33,HV_54.33,nīpārjunakadambānāṃ pṛthivyāṃ cābhivṛṣtayaḥ gandhaiḥ kolāhalā vānti vātā madanadīpanāḥ,नीपार्जुनकदम्बानां पृथिव्यां चाभिवृष्तयः गन्धैः कोलाहला वान्ति वाता मदनदीपनाः
54,34,HV_54.34,saṃpravṛttamahāvarṣaṃ lambamānamahāmbudam bhāty agādham aparyantaṃ sasāgaram ivāmbaram,संप्रवृत्तमहावर्षं लम्बमानमहाम्बुदम् भात्य् अगाधम् अपर्यन्तं ससागरम् इवाम्बरम्
54,35,HV_54.35,dhārānirmalanārācaṃ vidyut kavacanirmalam śakracāpāyudhadharaṃ yuddhasajjam ivāmbaram,धारानिर्मलनाराचं विद्युत् कवचनिर्मलम् शक्रचापायुधधरं युद्धसज्जम् इवाम्बरम्
54,36,HV_54.36,śailānāṃ ca vanānāṃ ca drumāṇāṃ ca varānana praticchannāni bhāsante śikharāṇi ghanair ghanaiḥ,शैलानां च वनानां च द्रुमाणां च वरानन प्रतिच्छन्नानि भासन्ते शिखराणि घनैर् घनैः
54,37,HV_54.37,gajānīkair ivākīrṇaṃ salilodgāribhir ghanaiḥ varṇasārūpyatāṃ yāti gaganaṃ sāgarasya vai,गजानीकैर् इवाकीर्णं सलिलोद्गारिभिर् घनैः वर्णसारूप्यतां याति गगनं सागरस्य वै
54,38,HV_54.38,samudroddhūtajanitā lolaśāḍvalakampinaḥ śītāh sapṛṣatodgārāḥ karkaśā vānti mārutāḥ,समुद्रोद्धूतजनिता लोलशाड्वलकम्पिनः शीताह् सपृषतोद्गाराः कर्कशा वान्ति मारुताः
54,39,HV_54.39,niśāsu suptacandrāsu muktatoyāsu toyadaiḥ magnasūryasya nabhaso nābhibhānti diśo daśa,निशासु सुप्तचन्द्रासु मुक्ततोयासु तोयदैः मग्नसूर्यस्य नभसो नाभिभान्ति दिशो दश
54,40,HV_54.40,cetanaṃ puṣkaraṃ kośaiḥ kṣudhādhmātaiḥ samantataḥ na ghṛṇīnāṃ na ramyāṇāṃ vivekaṃ yānti kṛṣṭayaḥ saṃhatānāṃ dvirephānāṃ niveśaṃ yānti paṅkayaḥ gharmadoṣaparityaktaṃ meghatoyavibhūṣitam paśya vṛndāvanaṃ kṛṣṇa vanaṃ caitrarathaṃ yathā,चेतनं पुष्करं कोशैः क्षुधाध्मातैः समन्ततः न घृणीनां न रम्याणां विवेकं यान्ति कृष्टयः संहतानां द्विरेफानां निवेशं यान्ति पङ्कयः घर्मदोषपरित्यक्तं मेघतोयविभूषितम् पश्य वृन्दावनं कृष्ण वनं चैत्ररथं यथा
54,41,HV_54.41,evaṃ prāvṛṅgunān sarvāñ śrīmān kṛṣṇasya pūrvajaḥ kathayann eva balavān vrajam eva jagāma ha,एवं प्रावृङ्गुनान् सर्वाञ् श्रीमान् कृष्णस्य पूर्वजः कथयन्न् एव बलवान् व्रजम् एव जगाम ह
54,42,HV_54.42,tau rāmayantāv anyonyaṃ kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau tatkālaṃ jñātibhiḥ sārdhaṃ ceratus tau mahad vanam,तौ रामयन्ताव् अन्योन्यं कृष्णसंकर्षणाव् उभौ तत्कालं ज्ञातिभिः सार्धं चेरतुस् तौ महद् वनम्
55,1,HV_55.1,kadācit tu tadā kṛṣṇo vinā saṃkarṣaṇaṃ gurum cacāra tadvanavaraṃ kāmarūpī varānanaḥ,कदाचित् तु तदा कृष्णो विना संकर्षणं गुरुम् चचार तद्वनवरं कामरूपी वराननः
55,2,HV_55.2,kākapakṣadharaḥ śrīmāñ śyāmaḥ padmadalekṣaṇaḥ śrīvatsenorasā yuktaḥ śaśāṅka iva lakṣmaṇā,काकपक्षधरः श्रीमाञ् श्यामः पद्मदलेक्षणः श्रीवत्सेनोरसा युक्तः शशाङ्क इव लक्ष्मणा
55,3,HV_55.3,sāṅgadenāgrapādena paṅkajodbhinnavarcasā sukumārābhitāmreṇa krāntavikrāntagāminā,साङ्गदेनाग्रपादेन पङ्कजोद्भिन्नवर्चसा सुकुमाराभिताम्रेण क्रान्तविक्रान्तगामिना
55,4,HV_55.4,pīte prītikare nṝṇāṃ padmakiñjalkasaprabhe sūkṣme vasāno vasane sasaṃdhya iva toyadaḥ,पीते प्रीतिकरे नॄणां पद्मकिञ्जल्कसप्रभे सूक्ष्मे वसानो वसने ससंध्य इव तोयदः
55,5,HV_55.5,vanyavyāpārayuktābhyāṃ vyagrābhyāṃ daṇḍarajjubhiḥ bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ pūjitābhyāṃ divaukasaiḥ,वन्यव्यापारयुक्ताभ्यां व्यग्राभ्यां दण्डरज्जुभिः भुजाभ्यां साधुवृत्ताभ्यां पूजिताभ्यां दिवौकसैः
55,6,HV_55.6,sadṛśaṃ puṇḍarīkasya gandhena kamalasya ca rarāja tasya tadbālye ruciroṣṭhapuṭaṃ mukham,सदृशं पुण्डरीकस्य गन्धेन कमलस्य च रराज तस्य तद्बाल्ये रुचिरोष्ठपुटं मुखम्
55,7,HV_55.7,śikhābhis tasya muktābhī rarāja mukhapaṅkajam vṛttaṃ ṣaṭpadapaṅktībhir yathā syāt padmamaṇḍalam,शिखाभिस् तस्य मुक्ताभी रराज मुखपङ्कजम् वृत्तं षट्पदपङ्क्तीभिर् यथा स्यात् पद्ममण्डलम्
55,8,HV_55.8,tasyārjunakadambāḍhyā nīpakandalamālinī rarāja mālā śirasi nakṣatrāṇāṃ yathā divi,तस्यार्जुनकदम्बाढ्या नीपकन्दलमालिनी रराज माला शिरसि नक्षत्राणां यथा दिवि
55,9,HV_55.9,sa tayā mālayā vīraḥ śuśubhe sarvapuṣpayā meghakālāmbudaśyāmo nabhasya iva mūrtimān,स तया मालया वीरः शुशुभे सर्वपुष्पया मेघकालाम्बुदश्यामो नभस्य इव मूर्तिमान्
55,10,HV_55.10,ekenāmalapatreṇa kaṇṭhasūtrāvalambinā rarāja barhipatreṇa mandamārutakampinā,एकेनामलपत्रेण कण्ठसूत्रावलम्बिना रराज बर्हिपत्रेण मन्दमारुतकम्पिना
55,11,HV_55.11,kvacid gāyan kvacit krīḍaṃś cañcūryaṃś ca kvacit kvacit parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayānaḥ kvacid vane,क्वचिद् गायन् क्वचित् क्रीडंश् चञ्चूर्यंश् च क्वचित् क्वचित् पर्णवाद्यं श्रुतिसुखं वादयानः क्वचिद् वने
55,12,HV_55.12,gopaveṇuṃ sumadhuraṃ kāmāt tam api vādayan prahlādanārthaṃ ca gavāṃ kvacid vanagato yuvā gokule 'mbudharaśyāmaś cacāra dyutimān prabhuḥ,गोपवेणुं सुमधुरं कामात् तम् अपि वादयन् प्रह्लादनार्थं च गवां क्वचिद् वनगतो युवा गोकुले ऽम्बुधरश्यामश् चचार द्युतिमान् प्रभुः
55,13,HV_55.13,govardhanasya ca gireḥ parṇavādyaṃ śruteḥ sukham reme ca tatra ramyāsu citrāsu vanarājiṣu mayūraravaghuṣṭāsu madanoddīpanīṣu ca meghanādaprativyūhair nāditāsu samantataḥ,गोवर्धनस्य च गिरेः पर्णवाद्यं श्रुतेः सुखम् रेमे च तत्र रम्यासु चित्रासु वनराजिषु मयूररवघुष्टासु मदनोद्दीपनीषु च मेघनादप्रतिव्यूहैर् नादितासु समन्ततः
55,14,HV_55.14,śāḍvalacchannamārgāsu śilīndhrābharaṇāsu ca kandalāmaladantīṣu sravantīṣu navaṃ jalam,शाड्वलच्छन्नमार्गासु शिलीन्ध्राभरणासु च कन्दलामलदन्तीषु स्रवन्तीषु नवं जलम्
55,15,HV_55.15,kesarāṇāṃ navair gandhair madaniḥśvasitopamaiḥ abhīkṣṇaṃ niḥśvasantīṣu yoṣitsv iva samantataḥ,केसराणां नवैर् गन्धैर् मदनिःश्वसितोपमैः अभीक्ष्णं निःश्वसन्तीषु योषित्स्व् इव समन्ततः
55,16,HV_55.16,sevyamāno navair vātair drumasaṃghātaniḥsṛtaiḥ tāsu kṛṣṇo mudaṃ lebhe saumyāsu vanarājiṣu,सेव्यमानो नवैर् वातैर् द्रुमसंघातनिःसृतैः तासु कृष्णो मुदं लेभे सौम्यासु वनराजिषु
55,17,HV_55.17,sa kadācid vane tasmin gobhiḥ saha parivrajan dadarśa vipulodagraṃ śākhinaṃ śākhināṃ varam,स कदाचिद् वने तस्मिन् गोभिः सह परिव्रजन् ददर्श विपुलोदग्रं शाखिनं शाखिनां वरम्
55,18,HV_55.18,sthitaṃ dharaṇyāṃ meghābhaṃ nibiḍaṃ patrasaṃcayaiḥ gaganārdhocchritākāraṃ pavanābhogakāriṇaṃ,स्थितं धरण्यां मेघाभं निबिडं पत्रसंचयैः गगनार्धोच्छ्रिताकारं पवनाभोगकारिणं
55,19,HV_55.19,nīlacitrāṅgavarṇaiś ca sevitaṃ bahubhir dvijaiḥ phalaiḥ pravālaiś ca ghanaṃ sendracāpaghanopamam,नीलचित्राङ्गवर्णैश् च सेवितं बहुभिर् द्विजैः फलैः प्रवालैश् च घनं सेन्द्रचापघनोपमम्
55,20,HV_55.20,bhavanākāraviṭapaṃ latāpuṣpasumaṇḍitam viśālamūlāvatataṃ pavanāmbhodadhāriṇam,भवनाकारविटपं लतापुष्पसुमण्डितम् विशालमूलावततं पवनाम्भोदधारिणम्
55,21,HV_55.21,ādhipatyam ivānyeṣāṃ tasya deśasya śākhinām kurvāṇaṃ śubhakarmāṇaṃ tiro varṣantam avyayam,आधिपत्यम् इवान्येषां तस्य देशस्य शाखिनाम् कुर्वाणं शुभकर्माणं तिरो वर्षन्तम् अव्ययम्
55,22,HV_55.22,nyagrodhaṃ parvatākāraṃ bhāṇḍīraṃ nāma nāmataḥ dṛṣṭvā tatra matiṃ cakre nivāsāya divā prabhuḥ,न्यग्रोधं पर्वताकारं भाण्डीरं नाम नामतः दृष्ट्वा तत्र मतिं चक्रे निवासाय दिवा प्रभुः
55,23,HV_55.23,sa tatra vayasā tulyair vatsapālaiḥ sahānaghaḥ reme vai divasaṃ kṛṣṇaḥ purā svargagato yathā,स तत्र वयसा तुल्यैर् वत्सपालैः सहानघः रेमे वै दिवसं कृष्णः पुरा स्वर्गगतो यथा
55,24,HV_55.24,taṃ krīḍamāṇaṃ gopālāḥ kṛṣṇaṃ bhāṇḍīravāsinam ramayanti sma bahavo vanyaiḥ krīḍanakais tadā,तं क्रीडमाणं गोपालाः कृष्णं भाण्डीरवासिनम् रमयन्ति स्म बहवो वन्यैः क्रीडनकैस् तदा
55,25,HV_55.25,anye sma parigāyanti gopā muditamānasāḥ gopālāḥ kṛṣṇam evānye gāyanti sma ratipriyāḥ,अन्ये स्म परिगायन्ति गोपा मुदितमानसाः गोपालाः कृष्णम् एवान्ये गायन्ति स्म रतिप्रियाः
55,26,HV_55.26,teṣāṃ sa gāyatām eva vādayāmāsa vīryavān parṇavādyāntare veṇuṃ tumbīvīṇāṃ ca tatra ha,तेषां स गायताम् एव वादयामास वीर्यवान् पर्णवाद्यान्तरे वेणुं तुम्बीवीणां च तत्र ह
55,27,HV_55.27,kadācic cārayann eva gāḥ sa govṛṣabhekṣaṇaḥ jagāma yamunātīraṃ latālaṃkṛtapādapam,कदाचिच् चारयन्न् एव गाः स गोवृषभेक्षणः जगाम यमुनातीरं लतालंकृतपादपम्
55,28,HV_55.28,taraṃgāpāṅgakuṭilāṃ vārisparśasukhānilām tāṃ ca padmotpalavatīṃ dadarśa yamunāṃ nadīm,तरंगापाङ्गकुटिलां वारिस्पर्शसुखानिलाम् तां च पद्मोत्पलवतीं ददर्श यमुनां नदीम्
55,29,HV_55.29,sutīrthāṃ svādusalilāṃ hradinīṃ vegagāminīm toyavātoddhatair vegair avanāmitapādapām,सुतीर्थां स्वादुसलिलां ह्रदिनीं वेगगामिनीम् तोयवातोद्धतैर् वेगैर् अवनामितपादपाम्
55,30,HV_55.30,haṃsakāraṇḍavodghuṣṭāṃ sārasaiś ca vināditām anyonyamithunaiś caiva sevitāṃ mithunecaraiḥ,हंसकारण्डवोद्घुष्टां सारसैश् च विनादिताम् अन्योन्यमिथुनैश् चैव सेवितां मिथुनेचरैः
55,31,HV_55.31,jalajaiḥ prāṇibhiḥ kīrṇāṃ jalajair bhūṣitāṃ guṇaiḥ jalajaiḥ kusumaiś citrāṃ jalajair haritodakām,जलजैः प्राणिभिः कीर्णां जलजैर् भूषितां गुणैः जलजैः कुसुमैश् चित्रां जलजैर् हरितोदकाम्
55,32,HV_55.32,prasthitasrotacaraṇāṃ pulinaśroṇimaṇḍalām āvartanābhigambhīrāṃ padmalomānurañjitām,प्रस्थितस्रोतचरणां पुलिनश्रोणिमण्डलाम् आवर्तनाभिगम्भीरां पद्मलोमानुरञ्जिताम्
55,33,HV_55.33,hradaśātodarākrāntāṃ tritaraṃgavalīdharām cakravākastanataṭāṃ tīrapārśvāyatānanām,ह्रदशातोदराक्रान्तां त्रितरंगवलीधराम् चक्रवाकस्तनतटां तीरपार्श्वायताननाम्
55,34,HV_55.34,mīnākṣicapalāṃ kāntāṃ kāntaśaivalamūrdhajām phenaprahṛṣṭadaśanāṃ prasannāṃ haṃsahāsinīm rucirotpalapatrākṣīṃ natabhrūṃ jalajekṣaṇām,मीनाक्षिचपलां कान्तां कान्तशैवलमूर्धजाम् फेनप्रहृष्टदशनां प्रसन्नां हंसहासिनीम् रुचिरोत्पलपत्राक्षीं नतभ्रूं जलजेक्षणाम्
55,35,HV_55.35,hradadīrghalalāṭāntāṃ kāntāṃ śaivalamūrdhajām dīrghasrotāyatabhujām ābhogaśravaṇāyatām,ह्रददीर्घललाटान्तां कान्तां शैवलमूर्धजाम् दीर्घस्रोतायतभुजाम् आभोगश्रवणायताम्
55,36,HV_55.36,kāraṇḍavākuṇḍalinīṃ śrīmatpaṅkajalocanām kāśacāmīkaraṃ vāso vasānāṃ haṃsalakṣaṇām,कारण्डवाकुण्डलिनीं श्रीमत्पङ्कजलोचनाम् काशचामीकरं वासो वसानां हंसलक्षणाम्
55,37,HV_55.37,taṭajābharaṇopetāṃ mīnanirmalamakhalām vāriplavaplavakṣaumāṃ sārasārāvanūpurām,तटजाभरणोपेतां मीननिर्मलमखलाम् वारिप्लवप्लवक्षौमां सारसारावनूपुराम्
55,38,HV_55.38,jhāṣanakrānuliptāṅgīṃ kūrmalakṣaṇaśobhinīm nipānaśvāpadāpīḍāṃ nṛbhiḥ pītapayodharām śvāpadocchiṣṭasalilām āśramasthānasaṃkulām,झाषनक्रानुलिप्ताङ्गीं कूर्मलक्षणशोभिनीम् निपानश्वापदापीडां नृभिः पीतपयोधराम् श्वापदोच्छिष्टसलिलाम् आश्रमस्थानसंकुलाम्
55,39,HV_55.39,siddhārādhyamahādeva+ +sikatāliṅgamaṇḍitām munimṛtkuṇḍikāpūra+ +samūdbhūtamahāravām (sic) siddhayoṣit kucasrasta+ +kuṅkumakṣodapiṅgalām sutīrthāṃ sarvapāpaghnīṃ nṛṇāṃ tadgatacetasām tāṃ samudrasya mahiṣīṃ vīkṣamāṇaḥ samantataḥ cacāra ruciraṃ kṛṣṇo yamunām upaśobhayan,सिद्धाराध्यमहादेव+ +सिकतालिङ्गमण्डिताम् मुनिमृत्कुण्डिकापूर+ +समूद्भूतमहारवाम् (सिच्) सिद्धयोषित् कुचस्रस्त+ +कुङ्कुमक्षोदपिङ्गलाम् सुतीर्थां सर्वपापघ्नीं नृणां तद्गतचेतसाम् तां समुद्रस्य महिषीं वीक्षमाणः समन्ततः चचार रुचिरं कृष्णो यमुनाम् उपशोभयन्
55,40,HV_55.40,tāṃ caran sa nadīṃ śreṣṭhāṃ dadarśa hradam uttamam dīrghaṃ yojanavistāraṃ dustaraṃ tridaśair api,तां चरन् स नदीं श्रेष्ठां ददर्श ह्रदम् उत्तमम् दीर्घं योजनविस्तारं दुस्तरं त्रिदशैर् अपि
55,41,HV_55.41,gambhīram akṣobhyajalaṃ niṣkampam iva sāgaram toyapaiḥ śvāpadais tyaktaṃ śūnyaṃ toyacaraiḥ khagaiḥ,गम्भीरम् अक्षोभ्यजलं निष्कम्पम् इव सागरम् तोयपैः श्वापदैस् त्यक्तं शून्यं तोयचरैः खगैः
55,42,HV_55.42,agādhenāmbhasā pūrṇaṃ meghapūrṇam ivāmbaram duḥkhopasarpyaṃ tīreṣu sasarpair vipulair bilaiḥ,अगाधेनाम्भसा पूर्णं मेघपूर्णम् इवाम्बरम् दुःखोपसर्प्यं तीरेषु ससर्पैर् विपुलैर् बिलैः
55,43,HV_55.43,viṣāraṇigatasyāgner dhūmena pariveṣṭitam,विषारणिगतस्याग्नेर् धूमेन परिवेष्टितम्
55,44,HV_55.44,upabhogaiḥ parityaktaṃ sadbhis triṣavaṇārthibhiḥ ākāśād apy asaṃcāryaṃ khagair ākāśagocaraiḥ,उपभोगैः परित्यक्तं सद्भिस् त्रिषवणार्थिभिः आकाशाद् अप्य् असंचार्यं खगैर् आकाशगोचरैः
55,45,HV_55.45,tṛṇeṣv api patatsv apsu jvalantam iva tejasā samantād yojanaṃsāgraṃ tīreṣv api durāsadam,तृणेष्व् अपि पतत्स्व् अप्सु ज्वलन्तम् इव तेजसा समन्ताद् योजनंसाग्रं तीरेष्व् अपि दुरासदम्
55,46,HV_55.46,viṣānalena ghoreṇa jvālāprajvalitaṃ hradam vajrasyottaratas tasya krośamātre nirāmaye,विषानलेन घोरेण ज्वालाप्रज्वलितं ह्रदम् वज्रस्योत्तरतस् तस्य क्रोशमात्रे निरामये
55,47,HV_55.47,taṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa kṛṣṇo vai vipulaṃ hradam agādhaṃ dyotamānaṃ ca kasyedaṃ sumahad dhradam,तं दृष्ट्वा चिन्तयामास कृष्णो वै विपुलं ह्रदम् अगाधं द्योतमानं च कस्येदं सुमहद् ध्रदम्
55,48,HV_55.48,asmin sa kāliyo nāma kālāñjanacayopamaḥ uragādhipatiḥ sākṣād dhrade vasati dārunaḥ,अस्मिन् स कालियो नाम कालाञ्जनचयोपमः उरगाधिपतिः साक्षाद् ध्रदे वसति दारुनः
55,49,HV_55.49,utsṛjya sāgare vāsaṃ yo mayā vāhitaḥ purā bhayāt patagarājasya suparṇasyoragāśinaḥ,उत्सृज्य सागरे वासं यो मया वाहितः पुरा भयात् पतगराजस्य सुपर्णस्योरगाशिनः
55,50,HV_55.50,teneyaṃ dūṣitā sarvā yamunā sāgaraṃgamā bhayāt tasyoragapater nāyaṃ deśo niṣevyate,तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना सागरंगमा भयात् तस्योरगपतेर् नायं देशो निषेव्यते
55,51,HV_55.51,tad idaṃ dāruṇākāram araṇyaṃ rūḍhaśāḍvalam sāvarohadrumaṃ ghoraṃ kīrṇaṃ nānālatādrumaiḥ,तद् इदं दारुणाकारम् अरण्यं रूढशाड्वलम् सावरोहद्रुमं घोरं कीर्णं नानालताद्रुमैः
55,52,HV_55.52,rakṣitaṃ sarparājasya sacivair vanavāsibhiḥ vanaṃ nirviṣayākāraṃ viṣānnam iva duḥspṛśam tair āptakāribhir nityaṃ sarvataḥ parirakṣitam,रक्षितं सर्पराजस्य सचिवैर् वनवासिभिः वनं निर्विषयाकारं विषान्नम् इव दुःस्पृशम् तैर् आप्तकारिभिर् नित्यं सर्वतः परिरक्षितम्
55,53,HV_55.53,śaivālamalinaiś cāpi vṛkṣaiḥ kṣupalatākulaiḥ kartavyamārgau bhrājete hradasyāsya taṭāv ubhau,शैवालमलिनैश् चापि वृक्षैः क्षुपलताकुलैः कर्तव्यमार्गौ भ्राजेते ह्रदस्यास्य तटाव् उभौ
55,54,HV_55.54,tad asya sarparājasya kartavyo nigraho mayā yathevaṃ saridambhodā bhavec chivajalāśayā,तद् अस्य सर्पराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया यथेवं सरिदम्भोदा भवेच् छिवजलाशया
55,55,HV_55.55,ayaṃ ca sevyaḥ kartavyo hradaḥ śītajalāśraya sa saṃkarṣaṇaṃ āmantrya keśavas tv idam abravīt ātmānam ātmano vākyaṃ provāca sa priyaṃvadaḥ idaṃ vanaṃ nadī ceyaṃ śaraṇyam iti me matiḥ na nisarpanti dṛśyante sattvānīha mahītale vrajopabhogyā ca śubhā nāge vai damite mayā sarvartusukhasaṃcārā sarvatīrthasukhāśrayā,अयं च सेव्यः कर्तव्यो ह्रदः शीतजलाश्रय स संकर्षणं आमन्त्र्य केशवस् त्व् इदम् अब्रवीत् आत्मानम् आत्मनो वाक्यं प्रोवाच स प्रियंवदः इदं वनं नदी चेयं शरण्यम् इति मे मतिः न निसर्पन्ति दृश्यन्ते सत्त्वानीह महीतले व्रजोपभोग्या च शुभा नागे वै दमिते मया सर्वर्तुसुखसंचारा सर्वतीर्थसुखाश्रया
55,56,HV_55.56,etadarthaṃ ca vāso 'yam vraje 'smin gopajanma ca amīṣām utpathasthānāṃ śāsanārthaṃ durātmanām,एतदर्थं च वासो ऽयम् व्रजे ऽस्मिन् गोपजन्म च अमीषाम् उत्पथस्थानां शासनार्थं दुरात्मनाम्
55,57,HV_55.57,etaṃ kadambam āruhya tad eṣa śiśulīlayā vinipatya hrade ghore damayiṣyāmi kāliyam,एतं कदम्बम् आरुह्य तद् एष शिशुलीलया विनिपत्य ह्रदे घोरे दमयिष्यामि कालियम्
56,1,HV_56.1,evaṃ kṛte bāhuvīryaṃ loke khyātiṃ gamiṣyati mama jpādatalasparśād dīrghajīvī bhaved ayam kadambaḥ puṣpaphalavān samārādhyaś ca matpriyaiḥ so 'yaṃ kadambaśikharaḥ sarvaprāṇisukhāvahaḥ adyāpi bhrājate viṣṇoḥ pādasaṃsparśaśobhayā sopasṛtya nadītīraṃ baddhvā parikaraṃ dṛḍham ārohac capalaḥ kṛṣṇaḥ kadambaśikharaṃ yuvā,एवं कृते बाहुवीर्यं लोके ख्यातिं गमिष्यति मम ज्पादतलस्पर्शाद् दीर्घजीवी भवेद् अयम् कदम्बः पुष्पफलवान् समाराध्यश् च मत्प्रियैः सो ऽयं कदम्बशिखरः सर्वप्राणिसुखावहः अद्यापि भ्राजते विष्णोः पादसंस्पर्शशोभया सोपसृत्य नदीतीरं बद्ध्वा परिकरं दृढम् आरोहच् चपलः कृष्णः कदम्बशिखरं युवा
56,2,HV_56.2,kṛṣṇaḥ kadambaśikharāl lambamāno 'mbudākṛtiḥ hradamadhye 'karoc chabdaṃ nipatann ambujekṣaṇaḥ,कृष्णः कदम्बशिखराल् लम्बमानो ऽम्बुदाकृतिः ह्रदमध्ये ऽकरोच् छब्दं निपतन्न् अम्बुजेक्षणः
56,3,HV_56.3,nīlotpaladalaśyāmo hrade tasmin papāta ha sa kṛṣṇenāvapatatā kṣobhitaḥ sa mahāhradaḥ saṃprāśicyata vegena bhidyamāna ivārṇavaḥ,नीलोत्पलदलश्यामो ह्रदे तस्मिन् पपात ह स कृष्णेनावपतता क्षोभितः स महाह्रदः संप्राशिच्यत वेगेन भिद्यमान इवार्णवः
56,4,HV_56.4,tena śabdena saṃkṣubdhaṃ tatsarpabhavanaṃ mahat uttiṣṭhad udakāt sarpo roṣaparyākulekṣaṇaḥ,तेन शब्देन संक्षुब्धं तत्सर्पभवनं महत् उत्तिष्ठद् उदकात् सर्पो रोषपर्याकुलेक्षणः
56,5,HV_56.5,sa coragapatiḥ kruddho megharāśisamaprabhaḥ tato raktāntanayanaḥ kāliyaḥ samadṛśyata,स चोरगपतिः क्रुद्धो मेघराशिसमप्रभः ततो रक्तान्तनयनः कालियः समदृश्यत
56,6,HV_56.6,pañcāsyaḥ pāvakocchvāsaś calajjihvo 'nalānanaḥ pṛtubhiḥ pañcabhir ghoraiḥ śirobhiḥ parivāritaḥ,पञ्चास्यः पावकोच्छ्वासश् चलज्जिह्वो ऽनलाननः पृतुभिः पञ्चभिर् घोरैः शिरोभिः परिवारितः
56,7,HV_56.7,pūrayitvā hradaṃ sarvaṃ bhogenānalavarcasā sphurann iva sa roṣeṇa jvalann iva ca tejasā,पूरयित्वा ह्रदं सर्वं भोगेनानलवर्चसा स्फुरन्न् इव स रोषेण ज्वलन्न् इव च तेजसा
56,8,HV_56.8,krodhena tajjalaṃ tasya sarvaṃ śṛtam ivābhavat pratiśrotāś ca bhīteva jagāma yamunā nadī tasya krodhāgnipūrṇena vaktreṇābhūc ca mārutaḥ,क्रोधेन तज्जलं तस्य सर्वं शृतम् इवाभवत् प्रतिश्रोताश् च भीतेव जगाम यमुना नदी तस्य क्रोधाग्निपूर्णेन वक्त्रेणाभूच् च मारुतः
56,9,HV_56.9,dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ hradagataṃ krīḍantaṃ śiśulīlayā sadhūmāḥ pannagendrasya mukhān niścerur arciṣaḥ,दृष्ट्वा कृष्णं ह्रदगतं क्रीडन्तं शिशुलीलया सधूमाः पन्नगेन्द्रस्य मुखान् निश्चेरुर् अर्चिषः
56,10,HV_56.10,sṛjatā tena roṣāgniṃ samīpe tīrajā drumāḥ kṣaṇena bhasmasān nītā yugāntapratimena vai,सृजता तेन रोषाग्निं समीपे तीरजा द्रुमाः क्षणेन भस्मसान् नीता युगान्तप्रतिमेन वै
56,11,HV_56.11,tasya putrāś ca dārāś ca bhṛtyāś cānye mahoragāḥ vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ vaktrebhyo viṣasaṃbhavam sadhūmāḥ pannagendrās te nipetur amitaujasaḥ,तस्य पुत्राश् च दाराश् च भृत्याश् चान्ये महोरगाः वमन्तः पावकं घोरं वक्त्रेभ्यो विषसंभवम् सधूमाः पन्नगेन्द्रास् ते निपेतुर् अमितौजसः
56,12,HV_56.12,praveśitaś ca taiḥ sarpaiḥ sa kṛṣṇo bhogabandhanam niryatnacaraṇākāras tasthau girir ivācalaḥ,प्रवेशितश् च तैः सर्पैः स कृष्णो भोगबन्धनम् निर्यत्नचरणाकारस् तस्थौ गिरिर् इवाचलः
56,13,HV_56.13,dadaṃśur daśanais tīkṣṇair viṣotpīḍajalāvilaiḥ te kṛṣṇaṃ sarpapatayo na mamāra ca vīryavān,ददंशुर् दशनैस् तीक्ष्णैर् विषोत्पीडजलाविलैः ते कृष्णं सर्पपतयो न ममार च वीर्यवान्
56,14,HV_56.14,saṃdaśyamāno daśanair na cacāla sa keśavaḥ vyacarat suciraṃ kālaṃ kṛṣṇo vai kāliye hrade etasminn antare bhītā gopālāḥ sarva eva te krandamānā vrajaṃ jagmur bāṣpasaṃdigdhayā girā,संदश्यमानो दशनैर् न चचाल स केशवः व्यचरत् सुचिरं कालं कृष्णो वै कालिये ह्रदे एतस्मिन्न् अन्तरे भीता गोपालाः सर्व एव ते क्रन्दमाना व्रजं जग्मुर् बाष्पसंदिग्धया गिरा
56,15,HV_56.15,eṣa mohaṃ gataḥ kṛṣṇo magno vai kāliyahrade bhakṣyate sarparājena tad āgacchata māciram,एष मोहं गतः कृष्णो मग्नो वै कालियह्रदे भक्ष्यते सर्पराजेन तद् आगच्छत माचिरम्
56,16,HV_56.16,nandagopāya vai kṣipraṃ ballavāya nivedyatām eṣa te kṛṣyate putraḥ sarpeṇeti mahāhrade,नन्दगोपाय वै क्षिप्रं बल्लवाय निवेद्यताम् एष ते कृष्यते पुत्रः सर्पेणेति महाह्रदे
56,17,HV_56.17,nandagopas tu tac chrutvā vajrapātopamaṃ vacaḥ ārtaḥ skhalitavikrāntas taṃ jagāma hradottamam,नन्दगोपस् तु तच् छ्रुत्वा वज्रपातोपमं वचः आर्तः स्खलितविक्रान्तस् तं जगाम ह्रदोत्तमम्
56,18,HV_56.18,sabālayuvatīvṛddhaḥ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā ākrīḍaṃ pannagendrasya janas taṃ samupāgamat,सबालयुवतीवृद्धः स च संकर्षणो युवा आक्रीडं पन्नगेन्द्रस्य जनस् तं समुपागमत्
56,19,HV_56.19,nandagopamukhā gopās te sarve sāśrulocanāḥ idaṃ kiṃ tv iti saṃbhrāntāḥ kasyedaṃ karma ceti vai hāhākāraṃ prakurvantas tasthus tīre hradasya vai,नन्दगोपमुखा गोपास् ते सर्वे साश्रुलोचनाः इदं किं त्व् इति संभ्रान्ताः कस्येदं कर्म चेति वै हाहाकारं प्रकुर्वन्तस् तस्थुस् तीरे ह्रदस्य वै
56,20,HV_56.20,vrīḍitā vismitāś caiva śokārtāś ca punaḥ punaḥ kecit tu kṛṣṇa hā heti hā dhig ity apare punaḥ apare hā hatāḥ smeti rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ,व्रीडिता विस्मिताश् चैव शोकार्ताश् च पुनः पुनः केचित् तु कृष्ण हा हेति हा धिग् इत्य् अपरे पुनः अपरे हा हताः स्मेति रुरुदुर् भृशदुःखिताः
56,21,HV_56.21,striyaś caiva yaśodāṃ tām hā hatāsīti cukruśuḥ yā paśyasi priyaṃ putraṃ sarparājavaśaṃgataṃ saṃditaṃ sarpabhogena kṛṣyamāṇaṃ yathā mṛgam,स्त्रियश् चैव यशोदां ताम् हा हतासीति चुक्रुशुः या पश्यसि प्रियं पुत्रं सर्पराजवशंगतं संदितं सर्पभोगेन कृष्यमाणं यथा मृगम्
56,22,HV_56.22,aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ te 'bhilakṣyate putraṃ katham imaṃ dṛṣṭvā yaśode nāvadīryate,अश्मसारमयं नूनं हृदयं ते ऽभिलक्ष्यते पुत्रं कथम् इमं दृष्ट्वा यशोदे नावदीर्यते
56,23,HV_56.23,duḥkhitaṃ bata paśyāmo nandagopaṃ hradāntike nyasya putramukhe dṛṣṭiṃ niścetanam avasthitam,दुःखितं बत पश्यामो नन्दगोपं ह्रदान्तिके न्यस्य पुत्रमुखे दृष्टिं निश्चेतनम् अवस्थितम्
56,24,HV_56.24,yaśodām anugacchantyaḥ sarpāvāsam imaṃ hradam praviśāmo na yāsyāmaḥ sarvā dāmodaraṃ vinā,यशोदाम् अनुगच्छन्त्यः सर्पावासम् इमं ह्रदम् प्रविशामो न यास्यामः सर्वा दामोदरं विना
56,25,HV_56.25,divasaḥ ko vinā sūryaṃ vinā candreṇa kā niśā vinā vṛṣeṇa kā gāvo vinā kṛṣṇena ko vrajaḥ vinā kṛṣṇaṃ na yāsyāmo vivatsā iva dhenavaḥ,दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा विना वृषेण का गावो विना कृष्णेन को व्रजः विना कृष्णं न यास्यामो विवत्सा इव धेनवः
56,26,HV_56.26,tāsāṃ vilapitaṃ śrutvā teṣām ca vrajavāsinām vilāpaṃ nandagopasya yaśodāṃ rudatīṃ tathā ekabhāvaśarīrajña ekadeho dvidhākṛtaḥ saṃkarṣaṇas tu saṃkruddho babhāṣe kṛṣṇam avyayam,तासां विलपितं श्रुत्वा तेषाम् च व्रजवासिनाम् विलापं नन्दगोपस्य यशोदां रुदतीं तथा एकभावशरीरज्ञ एकदेहो द्विधाकृतः संकर्षणस् तु संक्रुद्धो बभाषे कृष्णम् अव्ययम्
56,27,HV_56.27,kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho gopānāṃ nandivardhana damyatām eṣa vai kṣipraṃ sarparājo viṣāyudhaḥ,कृष्ण कृष्ण महाबाहो गोपानां नन्दिवर्धन दम्यताम् एष वै क्षिप्रं सर्पराजो विषायुधः
56,28,HV_56.28,ime no bāndhavās tāta tvāṃ matvā mānuṣaṃ prabho paridevanti karuṇam sarve mānuṣabuddhayaḥ,इमे नो बान्धवास् तात त्वां मत्वा मानुषं प्रभो परिदेवन्ति करुणम् सर्वे मानुषबुद्धयः
56,29,HV_56.29,tac chrutvā rauhiṇeyasya vākyaṃ saṃjñāsamīritam vikrīḍyāsphoṭayad bāhū tad bhittvā bhogabandhanam,तच् छ्रुत्वा रौहिणेयस्य वाक्यं संज्ञासमीरितम् विक्रीड्यास्फोटयद् बाहू तद् भित्त्वा भोगबन्धनम्
56,30,HV_56.30,tasya padbhyāṃ athākramya bhogarāśiṃ jalokṣitam śiro 'sya kṛṣṇo jagrāha svahastenāvanāmya ca,तस्य पद्भ्यां अथाक्रम्य भोगराशिं जलोक्षितम् शिरो ऽस्य कृष्णो जग्राह स्वहस्तेनावनाम्य च
56,31,HV_56.31,tasyāruroha sahasā madhyamaṃ tan mahac chiraḥ so 'sya mūrdhni sthitaḥ kṛṣṇo nanarta rucirāṅgadaḥ,तस्यारुरोह सहसा मध्यमं तन् महच् छिरः सो ऽस्य मूर्ध्नि स्थितः कृष्णो ननर्त रुचिराङ्गदः
56,32,HV_56.32,lāsyaṃ bahuvidhaṃ kṛṣṇo vidadhe tasya mūrdhani tasya nṛttaṃ smaran viṣṇor harṣo 'dya mama jāyate romṇāṃ sarveṣu gātreṣu rājann udgamayan sadā mṛdyamānaḥ sa kṛṣṇena śrāntamūrdhā bhujaṃgamaḥ asyaiḥ sarudhirodgāraiḥ kātaraṃ vākyam abravīt,लास्यं बहुविधं कृष्णो विदधे तस्य मूर्धनि तस्य नृत्तं स्मरन् विष्णोर् हर्षो ऽद्य मम जायते रोम्णां सर्वेषु गात्रेषु राजन्न् उद्गमयन् सदा मृद्यमानः स कृष्णेन श्रान्तमूर्धा भुजंगमः अस्यैः सरुधिरोद्गारैः कातरं वाक्यम् अब्रवीत्
56,33,HV_56.33,avijñānān mayā kṛṣṇa roṣo 'yaṃ saṃpradarśitaḥ damito 'haṃ hataviṣo vaśagas te varānana,अविज्ञानान् मया कृष्ण रोषो ऽयं संप्रदर्शितः दमितो ऽहं हतविषो वशगस् ते वरानन
56,34,HV_56.34,tadājñāpaya kiṃ kuryāṃ sadārāpatyabāndhavaḥ kasya vā vaśatāṃ yāmi jīvitaṃ me pradīyatām,तदाज्ञापय किं कुर्यां सदारापत्यबान्धवः कस्य वा वशतां यामि जीवितं मे प्रदीयताम्
56,35,HV_56.35,namas te brahmarudrendra+ +surāsuranamaskṛta śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi jīvitaṃ me pradīyatām prasanne tvayi deveśa vainateyo na māṃ haret tasmād vidhatsva yat kāryaṃ mayā kartavyam īśvara ity uktvā sa śirobhis tu kṛṣṇapādāv apūjayat pañcamūrdhānataṃ dṛṣṭvā sarpaṃ sarpāriketanaḥ akruddha eva bhagavān pratyuvācorageśvaram,नमस् ते ब्रह्मरुद्रेन्द्र+ +सुरासुरनमस्कृत शरणं त्वां प्रपन्नो ऽस्मि जीवितं मे प्रदीयताम् प्रसन्ने त्वयि देवेश वैनतेयो न मां हरेत् तस्माद् विधत्स्व यत् कार्यं मया कर्तव्यम् ईश्वर इत्य् उक्त्वा स शिरोभिस् तु कृष्णपादाव् अपूजयत् पञ्चमूर्धानतं दृष्ट्वा सर्पं सर्पारिकेतनः अक्रुद्ध एव भगवान् प्रत्युवाचोरगेश्वरम्
56,36,HV_56.36,tavāsmin yamunātoye naiva sthānaṃ dadāmy aham gacchārṇavajalaṃ sarpa saputraḥ sahabāndhavaḥ,तवास्मिन् यमुनातोये नैव स्थानं ददाम्य् अहम् गच्छार्णवजलं सर्प सपुत्रः सहबान्धवः
56,37,HV_56.37,yaś ceha bhūyo dṛśyeta sthale vā yadi vā jale tava bhṛtyas tanūjo vā kṣipraṃ vadhyaḥ sa me bhavet,यश् चेह भूयो दृश्येत स्थले वा यदि वा जले तव भृत्यस् तनूजो वा क्षिप्रं वध्यः स मे भवेत्
56,38,HV_56.38,śivaṃ cāsya jalasyāstu tvaṃ ca gaccha mahārṇavam sthāne tv iha bhaved doṣas tavāntakaraṇo mahān,शिवं चास्य जलस्यास्तु त्वं च गच्छ महार्णवम् स्थाने त्व् इह भवेद् दोषस् तवान्तकरणो महान्
56,39,HV_56.39,matpadāni ca te sarpa dṛṣṭvā mūrdhani sāgare garudaḥ pannagaripus tvayi na prahariṣyati,मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे गरुदः पन्नगरिपुस् त्वयि न प्रहरिष्यति
56,40,HV_56.40,evam uktas tu kṛṣṇena patatrivaraketunā gṛhya mūrdhnā tu caraṇau kṛṣṇasyoragapuṃgavaḥ paśyatām eva gopānāṃ jagāmādarśanaṃ hradāt,एवम् उक्तस् तु कृष्णेन पतत्रिवरकेतुना गृह्य मूर्ध्ना तु चरणौ कृष्णस्योरगपुंगवः पश्यताम् एव गोपानां जगामादर्शनं ह्रदात्
56,41,HV_56.41,nirjite tu gate sarpe kṛṣṇam uttīrya viṣṭhitam vismitās tuṣṭuvur gopāś cakruś caiva pradakṣiṇam,निर्जिते तु गते सर्पे कृष्णम् उत्तीर्य विष्ठितम् विस्मितास् तुष्टुवुर् गोपाश् चक्रुश् चैव प्रदक्षिणम्
56,42,HV_56.42,ūcuḥ sarve susaṃprītā nandagopaṃ vanecarāḥ dhanyo 'sy anugṛhīto 'si yasya te putra īdṛśaḥ,ऊचुः सर्वे सुसंप्रीता नन्दगोपं वनेचराः धन्यो ऽस्य् अनुगृहीतो ऽसि यस्य ते पुत्र ईदृशः
56,43,HV_56.43,adyaprabhṛti gopānāṃ gavāṃ ghoṣasya cānagha āpatsu śaraṇaṃ kṛṣṇaḥ prabhuś cāyatalocanaḥ,अद्यप्रभृति गोपानां गवां घोषस्य चानघ आपत्सु शरणं कृष्णः प्रभुश् चायतलोचनः
56,44,HV_56.44,jātā śivajalā sarvā yamunā munisevitā sarvais tīrthaiḥ sukhaṃ gāvo vicariṣyanti naḥ sadā,जाता शिवजला सर्वा यमुना मुनिसेविता सर्वैस् तीर्थैः सुखं गावो विचरिष्यन्ति नः सदा
56,45,HV_56.45,vyaktam eva vayaṃ gopā vane yat kṛṣṇam īdṛśam mahadbhūtaṃ na jānīmaś channam agnim iva vraje,व्यक्तम् एव वयं गोपा वने यत् कृष्णम् ईदृशम् महद्भूतं न जानीमश् छन्नम् अग्निम् इव व्रजे
56,46,HV_56.46,evaṃ te vismitāḥ sarve stuvantaḥ kṛṣṇam avyayam jagmur gopagaṇā ghoṣaṃ devāś caitrarathaṃ yathā,एवं ते विस्मिताः सर्वे स्तुवन्तः कृष्णम् अव्ययम् जग्मुर् गोपगणा घोषं देवाश् चैत्ररथं यथा
57,1,HV_57.1,damite sarparāje tu kṛṣṇena yamunāhrade tam eva ceratur deśam sahitau rāmakeśavau,दमिते सर्पराजे तु कृष्णेन यमुनाह्रदे तम् एव चेरतुर् देशम् सहितौ रामकेशवौ
57,2,HV_57.2,jagmatus tau tu saṃraktau godhanaiḥ saha gāminau giriṃ govardhanaṃ ramyaṃ vasudevasutāv ubhau,जग्मतुस् तौ तु संरक्तौ गोधनैः सह गामिनौ गिरिं गोवर्धनं रम्यं वसुदेवसुताव् उभौ
57,3,HV_57.3,govardhanasyottarato yamunātīram āśritam dadṛśāte 'tha tau vīrau ramyaṃ tālavanaṃ mahat,गोवर्धनस्योत्तरतो यमुनातीरम् आश्रितम् ददृशाते ऽथ तौ वीरौ रम्यं तालवनं महत्
57,4,HV_57.4,tau tālaparṇapratate ramye tālavane ratau ceratuḥ paramaprītau vṛṣapotāv ivodgatau,तौ तालपर्णप्रतते रम्ये तालवने रतौ चेरतुः परमप्रीतौ वृषपोताव् इवोद्गतौ
57,5,HV_57.5,sa tu deśaḥ samaḥ snigdho loṣṭapāṣāṇavarjitaḥ darbhaprāyasthalībhūtaḥ sumahān kṛṣṇamṛttikaḥ,स तु देशः समः स्निग्धो लोष्टपाषाणवर्जितः दर्भप्रायस्थलीभूतः सुमहान् कृष्णमृत्तिकः
57,6,HV_57.6,tālais tair vipulaskandhair ucchritaiḥ śyāmaparvabhiḥ phalāgraśākhibhir bhāti nāgahastair ivocchritaiḥ,तालैस् तैर् विपुलस्कन्धैर् उच्छ्रितैः श्यामपर्वभिः फलाग्रशाखिभिर् भाति नागहस्तैर् इवोच्छ्रितैः
57,7,HV_57.7,tatra dāmodaro vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ aho tālaphalaiḥ pakvair vāsiteyaṃ vanasthalī,तत्र दामोदरो वाक्यम् उवाच वदतां वरः अहो तालफलैः पक्वैर् वासितेयं वनस्थली
57,8,HV_57.8,svādūny ārya sugandhīni śyāmāni rasavanti ca tālapakvāni sahitau pātayāvo laghukramau,स्वादून्य् आर्य सुगन्धीनि श्यामानि रसवन्ति च तालपक्वानि सहितौ पातयावो लघुक्रमौ
57,9,HV_57.9,yady eṣām īdṛśo gandho madhuro ghrānasaṃmataḥ rasenāmṛtakalpena bhaviṣyantīti me matiḥ,यद्य् एषाम् ईदृशो गन्धो मधुरो घ्रानसंमतः रसेनामृतकल्पेन भविष्यन्तीति मे मतिः
57,10,HV_57.10,dāmodaravacaḥ śrutvā rauhiṇeyo hasann iva pātayaṃs tālapakvāni cālayām āsa tāṃs tarūn,दामोदरवचः श्रुत्वा रौहिणेयो हसन्न् इव पातयंस् तालपक्वानि चालयाम् आस तांस् तरून्
57,11,HV_57.11,tat tu tālavanaṃ nṝṇām asevyaṃ duratikramam nirmāṇabhūtam iriṇaṃ puruṣādālayopamam,तत् तु तालवनं नॄणाम् असेव्यं दुरतिक्रमम् निर्माणभूतम् इरिणं पुरुषादालयोपमम्
57,12,HV_57.12,pāṣāṇair atha rājendra bahubhiḥ parvatopamaiḥ pakvāni caiva rājendra pātayām āsa kāmataḥ dāruṇo dhenuko nāma daityo gardabharūpavān kharayūthena mahatā vṛtaḥ samupasevate,पाषाणैर् अथ राजेन्द्र बहुभिः पर्वतोपमैः पक्वानि चैव राजेन्द्र पातयाम् आस कामतः दारुणो धेनुको नाम दैत्यो गर्दभरूपवान् खरयूथेन महता वृतः समुपसेवते
57,13,HV_57.13,sa tat talavanaṃ ghoraṃ gardabhaḥ parirakṣati nṛpakṣiśvāpadagaṇāṃs trāsayānaḥ sa durmatiḥ,स तत् तलवनं घोरं गर्दभः परिरक्षति नृपक्षिश्वापदगणांस् त्रासयानः स दुर्मतिः
57,14,HV_57.14,tālaśabdaṃ sa taṃ śrutvā saṃghuṣṭaṃ phalapātane nāmarṣayata saṃkruddhas tālasvanam iva dvipaḥ,तालशब्दं स तं श्रुत्वा संघुष्टं फलपातने नामर्षयत संक्रुद्धस् तालस्वनम् इव द्विपः
57,15,HV_57.15,śabdānusārī saṃkruddho darpāviddhasaṭānanaḥ stabdhākṣo heṣitapaṭuḥ khurair nirdārayan mahīm,शब्दानुसारी संक्रुद्धो दर्पाविद्धसटाननः स्तब्धाक्षो हेषितपटुः खुरैर् निर्दारयन् महीम्
57,16,HV_57.16,āviddhapuccho hṛṣito vyāttānana ivāntakaḥ āpatann eva dadṛśe rauhiṇeyam avasthitam,आविद्धपुच्छो हृषितो व्यात्तानन इवान्तकः आपतन्न् एव ददृशे रौहिणेयम् अवस्थितम्
57,17,HV_57.17,tālānāṃ tam adho dṛṣṭvā sa dhvajākāram avyayam rauhiṇeyaṃ kharo duṣṭaḥ so 'daśad daśanāyudhaḥ,तालानां तम् अधो दृष्ट्वा स ध्वजाकारम् अव्ययम् रौहिणेयं खरो दुष्टः सो ऽदशद् दशनायुधः
57,18,HV_57.18,padbhyām ubhābhyāṃ ca punaḥ paścimābhyāṃ parāṅmukhaḥ jaghānorasi daityaḥ sa rauhiṇeyaṃ nirāyudham,पद्भ्याम् उभाभ्यां च पुनः पश्चिमाभ्यां पराङ्मुखः जघानोरसि दैत्यः स रौहिणेयं निरायुधम्
57,19,HV_57.19,tābhyām eva sa jagrāha padbhyāṃ taṃ daityagardabham āvarjitamukhaskandhaṃ prairayat tālamūrdhani,ताभ्याम् एव स जग्राह पद्भ्यां तं दैत्यगर्दभम् आवर्जितमुखस्कन्धं प्रैरयत् तालमूर्धनि
57,20,HV_57.20,sa bhagnorukaṭignīvo bhagnapṛṣṭho durākṛtiḥ kharas tālaphalaiḥ sārdhaṃ papāta dharaṇītale,स भग्नोरुकटिग्नीवो भग्नपृष्ठो दुराकृतिः खरस् तालफलैः सार्धं पपात धरणीतले
57,21,HV_57.21,taṃ gatāsuṃ gataśrīkaṃ patitaṃ vīkṣya gardabham jñātīṃs tathāparāṃs tasya cikṣepa tṛṇarājani,तं गतासुं गतश्रीकं पतितं वीक्ष्य गर्दभम् ज्ञातींस् तथापरांस् तस्य चिक्षेप तृणराजनि
57,22,HV_57.22,te sarve tālapakvaiś ca nipetur dharaṇītale sā bhūr gardabhadehaiś ca tālapakvaiś ca pātitaiḥ babhāse channajaladā dyaur ivāvyaktaśāradī,ते सर्वे तालपक्वैश् च निपेतुर् धरणीतले सा भूर् गर्दभदेहैश् च तालपक्वैश् च पातितैः बभासे छन्नजलदा द्यौर् इवाव्यक्तशारदी
57,23,HV_57.23,tasmin gardabhadaiteya tu sānuge vinipātite ramyaṃ tālavanaṃ tadd hi bhūyo ramyataraṃ babhau,तस्मिन् गर्दभदैतेय तु सानुगे विनिपातिते रम्यं तालवनं तद्द् हि भूयो रम्यतरं बभौ
57,24,HV_57.24,vipramuktabhayaṃ śubhraṃ viviktākāradarśanam caranti sma sukhaṃ gāvas tattālavanam uttamam,विप्रमुक्तभयं शुभ्रं विविक्ताकारदर्शनम् चरन्ति स्म सुखं गावस् तत्तालवनम् उत्तमम्
57,25,HV_57.25,tataḥ pravyāhṛtāḥ sarve gopā vananivāsinaḥ vītaśokā vanaṃ sarve cañcūryante sma te sukham,ततः प्रव्याहृताः सर्वे गोपा वननिवासिनः वीतशोका वनं सर्वे चञ्चूर्यन्ते स्म ते सुखम्
57,26,HV_57.26,tataḥ sukhaṃ prakīrṇāsu goṣu nāgendravikramau drumaparṇāsane kṛtvā tau yathārhaṃ niṣidatuḥ,ततः सुखं प्रकीर्णासु गोषु नागेन्द्रविक्रमौ द्रुमपर्णासने कृत्वा तौ यथार्हं निषिदतुः
58,1,HV_58.1,atha tau jātaharṣau tu vasudevasutāv ubhau tattālavanam utsṛjya bhūyo bhāṇḍīraṃ āgatau,अथ तौ जातहर्षौ तु वसुदेवसुताव् उभौ तत्तालवनम् उत्सृज्य भूयो भाण्डीरं आगतौ
58,2,HV_58.2,cārayantau vivṛddhāni godhanāni śubhānanau sphītasasyaprarūḍhāni vīkṣamāṇau vanāni ca,चारयन्तौ विवृद्धानि गोधनानि शुभाननौ स्फीतसस्यप्ररूढानि वीक्षमाणौ वनानि च
58,3,HV_58.3,kṣvedayantau pragāyantau pracinvantau ca pādapān nāmabhir vyāharantau ca savatsā gāḥ paraṃtapau,क्ष्वेदयन्तौ प्रगायन्तौ प्रचिन्वन्तौ च पादपान् नामभिर् व्याहरन्तौ च सवत्सा गाः परंतपौ
58,4,HV_58.4,niryogapāśair āsaktau skandhābhyām śubhalakṣaṇau vanamālākṛtoraskau bālaśṛṅgāv ivarṣabhau,निर्योगपाशैर् आसक्तौ स्कन्धाभ्याम् शुभलक्षणौ वनमालाकृतोरस्कौ बालशृङ्गाव् इवर्षभौ
58,5,HV_58.5,suvarṇāñjanavarṇābhāv anyonyasadṛśāmbarau mahendrāyudhasaṃsaktau śuklakṛṣṇāv ivāmbudau,सुवर्णाञ्जनवर्णाभाव् अन्योन्यसदृशाम्बरौ महेन्द्रायुधसंसक्तौ शुक्लकृष्णाव् इवाम्बुदौ
58,6,HV_58.6,kuśāgrakusumānāṃ ca karṇapūramanoramau vanamārgeṣu kurvāṇau vanyaveṣadharāv ubhau,कुशाग्रकुसुमानां च कर्णपूरमनोरमौ वनमार्गेषु कुर्वाणौ वन्यवेषधराव् उभौ
58,7,HV_58.7,govardhanasyānucarau vane sānucarau ca tau ceratur lokasiddhābhiḥ krīḍābhir aparājitau,गोवर्धनस्यानुचरौ वने सानुचरौ च तौ चेरतुर् लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिर् अपराजितौ
58,8,HV_58.8,tāv enaṃ mānuṣīṃ dīkṣāṃ vahantau surapūjitau tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiś ceratur vanam,ताव् एनं मानुषीं दीक्षां वहन्तौ सुरपूजितौ तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश् चेरतुर् वनम्
58,9,HV_58.9,tau tu bhāṇḍīram ucite kāle krīḍānuvartinau prāptau paramaśākhāḍhyaṃ nyagrodhaṃ śākhināṃ varam,तौ तु भाण्डीरम् उचिते काले क्रीडानुवर्तिनौ प्राप्तौ परमशाखाढ्यं न्यग्रोधं शाखिनां वरम्
58,10,HV_58.10,tatra spandolikābhiś ca yuddhamārgaiś ca daṃśitau aśmabhiḥ kṣepaṇīyaiś ca tau vyāyāmam akurvatām,तत्र स्पन्दोलिकाभिश् च युद्धमार्गैश् च दंशितौ अश्मभिः क्षेपणीयैश् च तौ व्यायामम् अकुर्वताम्
58,11,HV_58.11,yuddhamārgaiś ca vividhair gopālaiḥ sahitāv ubhau muditau siṃhavikrāntau yathākāmaṃ viceratuḥ,युद्धमार्गैश् च विविधैर् गोपालैः सहिताव् उभौ मुदितौ सिंहविक्रान्तौ यथाकामं विचेरतुः
58,12,HV_58.12,tayo ramayator evaṃ tallipsur asurottamaḥ pralambo 'bhyāgamat teṣāṃ chidrānveṣī tayos tadā,तयो रमयतोर् एवं तल्लिप्सुर् असुरोत्तमः प्रलम्बो ऽभ्यागमत् तेषां छिद्रान्वेषी तयोस् तदा
58,13,HV_58.13,gopālaveṣam āsthāya vanyapuṣpavibhūṣitaḥ lobhayānaḥ sa tau vīrau hāsyaiḥ krīḍanakais tathā,गोपालवेषम् आस्थाय वन्यपुष्पविभूषितः लोभयानः स तौ वीरौ हास्यैः क्रीडनकैस् तथा
58,14,HV_58.14,so 'vagāhata niḥśaṅkas teṣāṃ madhyam amānuṣaḥ mānuṣaṃ vapur āsthāya pralambo dānavottamaḥ,सो ऽवगाहत निःशङ्कस् तेषां मध्यम् अमानुषः मानुषं वपुर् आस्थाय प्रलम्बो दानवोत्तमः
58,15,HV_58.15,prakrīḍitāś ca te sarve saha tenāmarāriṇā gopālavapuṣaṃ gopā manyamānāḥ svabāndhavam,प्रक्रीडिताश् च ते सर्वे सह तेनामरारिणा गोपालवपुषं गोपा मन्यमानाः स्वबान्धवम्
58,16,HV_58.16,sa tu chidrāntaraprepsuḥ pralambo gopatāṃ gataḥ dṛṣṭiṃ paridadhe kṛṣṇe rauhiṇeye ca dāruṇām,स तु छिद्रान्तरप्रेप्सुः प्रलम्बो गोपतां गतः दृष्टिं परिदधे कृष्णे रौहिणेये च दारुणाम्
58,17,HV_58.17,aviṣahyaṃ tato matvā kṛṣṇam adbhutavikramamḥ rauhiṇeyavadhe yatnam akarod dānavottamaḥ,अविषह्यं ततो मत्वा कृष्णम् अद्भुतविक्रमम्ः रौहिणेयवधे यत्नम् अकरोद् दानवोत्तमः
58,18,HV_58.18,hariṇākrīḍanaṃ nāma bālakrīḍanakaṃ tataḥ prakrīḍitāś ca te sarve dvau dvau yugapad utpatan,हरिणाक्रीडनं नाम बालक्रीडनकं ततः प्रक्रीडिताश् च ते सर्वे द्वौ द्वौ युगपद् उत्पतन्
58,19,HV_58.19,kṛṣṇaḥ śrīdāmasahitaḥ pupluve gopasūnunā saṃkarṣaṇas tu plutavān pralambena sahānaghaḥ,कृष्णः श्रीदामसहितः पुप्लुवे गोपसूनुना संकर्षणस् तु प्लुतवान् प्रलम्बेन सहानघः
58,20,HV_58.20,gopālās tv apare dvaṃdvaṃ gopālair aparaiḥ saha pradrutā laṅghayanto vai te 'nyonyaṃ laghuvikramāḥ,गोपालास् त्व् अपरे द्वंद्वं गोपालैर् अपरैः सह प्रद्रुता लङ्घयन्तो वै ते ऽन्योन्यं लघुविक्रमाः
58,21,HV_58.21,śrīdāmam ajayat kṛṣṇaḥ pralambaṃ rohiṇīsutaḥ gopālaiḥ kṛṣṇapakṣīyair gopālās tv apare jitāḥ,श्रीदामम् अजयत् कृष्णः प्रलम्बं रोहिणीसुतः गोपालैः कृष्णपक्षीयैर् गोपालास् त्व् अपरे जिताः
58,22,HV_58.22,te vāhayantas tv anyonyam saṃharṣāt sahasā drutāḥ bhāṇḍīraskandham uddiśya maryādāṃ punar āgaman,ते वाहयन्तस् त्व् अन्योन्यम् संहर्षात् सहसा द्रुताः भाण्डीरस्कन्धम् उद्दिश्य मर्यादां पुनर् आगमन्
58,23,HV_58.23,saṃkarṣaṇaṃ tu skandhena śīghram utkṣipya dānavaḥ drutaṃ jagāma vimukhaḥ sacandra iva toyadaḥ,संकर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रम् उत्क्षिप्य दानवः द्रुतं जगाम विमुखः सचन्द्र इव तोयदः
58,24,HV_58.24,aviṣahyaṃ manyamānaḥ kṛṣṇaṃ dānavapuṃgavaḥ vahan drutataraṃ prāgād avarohaṇataḥ param sa bhāram asahaṃs tasya rauhiṇeyasya dhīmataḥ vavṛdhe sumahākāyaś candrākrānta ivāmbudaḥ,अविषह्यं मन्यमानः कृष्णं दानवपुंगवः वहन् द्रुततरं प्रागाद् अवरोहणतः परम् स भारम् असहंस् तस्य रौहिणेयस्य धीमतः ववृधे सुमहाकायश् चन्द्राक्रान्त इवाम्बुदः
58,25,HV_58.25,sa bhāṇḍīravaṭaprakhyaṃ dagdhāñjanagiriprabham svaṃ vapur darśayām āsa pralambo dānavottamaḥ,स भाण्डीरवटप्रख्यं दग्धाञ्जनगिरिप्रभम् स्वं वपुर् दर्शयाम् आस प्रलम्बो दानवोत्तमः
58,26,HV_58.26,pañcastabakayuktena mukuṭenārkavarcasā dīpyamānānano daityaḥ sūryākrānta ivāmbudaḥ,पञ्चस्तबकयुक्तेन मुकुटेनार्कवर्चसा दीप्यमानाननो दैत्यः सूर्याक्रान्त इवाम्बुदः
58,27,HV_58.27,mahānano mahāgrīvaḥ umahān antakopamaḥ raudraḥ śakaṭacakrākṣo nāmayaṃs caraṇaiḥ kṣitim,महाननो महाग्रीवः उमहान् अन्तकोपमः रौद्रः शकटचक्राक्षो नामयंस् चरणैः क्षितिम्
58,28,HV_58.28,sragdāmalambābharaṇaḥ pralambāmbarabhūṣaṇaḥ dhīraḥ pralambaḥ prayayau toyalamba ivāmbudaḥ,स्रग्दामलम्बाभरणः प्रलम्बाम्बरभूषणः धीरः प्रलम्बः प्रययौ तोयलम्ब इवाम्बुदः
58,29,HV_58.29,sa jahāraiva vegena rauhiṇeyaṃ mahāsuraḥ sāgaropaplavagataṃ kṛtsnaṃ lokam ivāntakaḥ,स जहारैव वेगेन रौहिणेयं महासुरः सागरोपप्लवगतं कृत्स्नं लोकम् इवान्तकः
58,30,HV_58.30,hriyamāṇaḥ pralambena sa tu saṃkarṣaṇo yuvā uhyamāna ivaikena kālameghena candramāḥ,ह्रियमाणः प्रलम्बेन स तु संकर्षणो युवा उह्यमान इवैकेन कालमेघेन चन्द्रमाः
58,31,HV_58.31,sa saṃdigdham ivātmānaṃ mene saṃkarṣaṇas tadā daityaskandhagataḥ śrīmān kṛṣṇaṃ cedam uvāca ha,स संदिग्धम् इवात्मानं मेने संकर्षणस् तदा दैत्यस्कन्धगतः श्रीमान् कृष्णं चेदम् उवाच ह
58,32,HV_58.32,hriye 'haṃ kṛṣṇa daityena parvatodagravarcasā pradarśayitvā mahatīm māyāṃ mānuṣarūpiṇīm,ह्रिये ऽहं कृष्ण दैत्येन पर्वतोदग्रवर्चसा प्रदर्शयित्वा महतीम् मायां मानुषरूपिणीम्
58,33,HV_58.33,katham asya mayā kāryaṃ śāsanaṃ duṣṭacetasaḥ pralambasya pravṛddhasya darpād dviguṇavarcasaḥ,कथम् अस्य मया कार्यं शासनं दुष्टचेतसः प्रलम्बस्य प्रवृद्धस्य दर्पाद् द्विगुणवर्चसः
58,34,HV_58.34,tam āha sasmitaṃ kṛṣṇaḥ sāmnā harṣakalena vai abhijño rauhiṇeyasya vṛttasya ca balasya ca,तम् आह सस्मितं कृष्णः साम्ना हर्षकलेन वै अभिज्ञो रौहिणेयस्य वृत्तस्य च बलस्य च
58,35,HV_58.35,aho 'yaṃ mānuṣo bhāvo vyaktam evānugṛhyate yas tvaṃ jaganmayaṃ guhyaṃ guhyād guhyataraṃ gataḥ,अहो ऽयं मानुषो भावो व्यक्तम् एवानुगृह्यते यस् त्वं जगन्मयं गुह्यं गुह्याद् गुह्यतरं गतः
58,36,HV_58.36,smarārya tanum ātmānam lokānāṃ tvaṃ viparyaye avagacchātmanātmānam samudrāṇāṃ samāgame,स्मरार्य तनुम् आत्मानम् लोकानां त्वं विपर्यये अवगच्छात्मनात्मानम् समुद्राणां समागमे
58,37,HV_58.37,purātanānāṃ devānāṃ brahmaṇaḥ salilasya ca ātmavṛttapravṛttāni saṃsmarādyaṃ ca vai vapuḥ,पुरातनानां देवानां ब्रह्मणः सलिलस्य च आत्मवृत्तप्रवृत्तानि संस्मराद्यं च वै वपुः
58,38,HV_58.38,śiraḥ khaṃ te jalaṃ mūrtiḥ kṣamā bhūr dahano mukham vāyur lokāyur ucchvāso manaḥsraṣṭā manus tava,शिरः खं ते जलं मूर्तिः क्षमा भूर् दहनो मुखम् वायुर् लोकायुर् उच्छ्वासो मनःस्रष्टा मनुस् तव
58,39,HV_58.39,sahasrāsyaḥ sahasrāṅgaḥ sahasracaraṇekṣaṇaḥ sahasraśīrṣo viśvātmā śatajihvaḥ śatodaraḥ sahasrapatranābhas tvaṃ sahasrāṃśudharo 'rihā,सहस्रास्यः सहस्राङ्गः सहस्रचरणेक्षणः सहस्रशीर्षो विश्वात्मा शतजिह्वः शतोदरः सहस्रपत्रनाभस् त्वं सहस्रांशुधरो ऽरिहा
58,40,HV_58.40,yat tvayā darśitaṃ loke tat paśyanti divaukasaḥ yat tvayā noktapūrvaṃ hi kas tad anveṣṭum arhati,यत् त्वया दर्शितं लोके तत् पश्यन्ति दिवौकसः यत् त्वया नोक्तपूर्वं हि कस् तद् अन्वेष्टुम् अर्हति
58,41,HV_58.41,yad veditavyaṃ loke 'smiṃs tat tvayā samudāhṛtam viditaṃ yat tavaikasya devā api na tad viduḥ,यद् वेदितव्यं लोके ऽस्मिंस् तत् त्वया समुदाहृतम् विदितं यत् तवैकस्य देवा अपि न तद् विदुः
58,42,HV_58.42,ātmajaṃ te vapur vyomni na paśyanty ātmasaṃbhavam yat tu te kṛtrimaṃ rūpaṃ tad arcanti divaukasaḥ,आत्मजं ते वपुर् व्योम्नि न पश्यन्त्य् आत्मसंभवम् यत् तु ते कृत्रिमं रूपं तद् अर्चन्ति दिवौकसः
58,43,HV_58.43,yasya caivaṃvidhaṃ rūpaṃ paśyanti tridivaukasaḥ davair na dṛṣṭaś cāntas te tenānanta iti smṛta tvaṃ hi sūkṣmo mahān ekaḥ sūkṣmair api durāsadaḥ,यस्य चैवंविधं रूपं पश्यन्ति त्रिदिवौकसः दवैर् न दृष्टश् चान्तस् ते तेनानन्त इति स्मृत त्वं हि सूक्ष्मो महान् एकः सूक्ष्मैर् अपि दुरासदः
58,44,HV_58.44,tvayy eva parvatastambhā śāśvatī jagatī sthitā acalā prāṇināṃ yonir dhārayaty akhilaṃ jagat,त्वय्य् एव पर्वतस्तम्भा शाश्वती जगती स्थिता अचला प्राणिनां योनिर् धारयत्य् अखिलं जगत्
58,45,HV_58.45,catuḥsāgarabhogas tvaṃ cāturvarṇyavibhāgavit caturyugeśo lokānāṃ cāturhotraphalāśanaḥ,चतुःसागरभोगस् त्वं चातुर्वर्ण्यविभागवित् चतुर्युगेशो लोकानां चातुर्होत्रफलाशनः
58,46,HV_58.46,yathā tvam asi lokānāṃ tathāhaṃ tac ca me matam ubhāv ekaśarīrau svo jagadarthe dvidhā kṛtau,यथा त्वम् असि लोकानां तथाहं तच् च मे मतम् उभाव् एकशरीरौ स्वो जगदर्थे द्विधा कृतौ
58,47,HV_58.47,ahaṃ vā śāśvataḥ kṛṣṇas tvaṃ vā śeṣaḥ purātanaḥ lokānāṃ śāśvato devas tvaṃ hi śeṣaḥ sanātanaḥ āvayor dehamātreṇa dvidhedaṃ dhāryate jagat,अहं वा शाश्वतः कृष्णस् त्वं वा शेषः पुरातनः लोकानां शाश्वतो देवस् त्वं हि शेषः सनातनः आवयोर् देहमात्रेण द्विधेदं धार्यते जगत्
58,48,HV_58.48,ahaṃ yaḥ sa bhavān eva yas tvaṃ so 'haṃ sanātanaḥ dvāv eva vihitau hy āvām ekadehau mahābalau,अहं यः स भवान् एव यस् त्वं सो ऽहं सनातनः द्वाव् एव विहितौ ह्य् आवाम् एकदेहौ महाबलौ
58,49,HV_58.49,tadāsse mūḍhavat kiṃ tvaṃ prāg enaṃ jahi dānavam mūrdhni devaripuṃ deva vajrakalpena muṣṭinā,तदास्से मूढवत् किं त्वं प्राग् एनं जहि दानवम् मूर्ध्नि देवरिपुं देव वज्रकल्पेन मुष्टिना
58,50,HV_58.50,saṃsmāritaḥ sa kṛṣṇena rauhiṇeyaḥ purātanam sa balena tadā pūrṇas trailokyāntaracāriṇā,संस्मारितः स कृष्णेन रौहिणेयः पुरातनम् स बलेन तदा पूर्णस् त्रैलोक्यान्तरचारिणा
58,51,HV_58.51,balenāyujyata tadā mahatānyena dīptimān tataḥ pralambaṃ durvṛttaṃ subaddhena mahābhujaḥ muṣṭinā vajrakalpena mūrdhni vīraḥ samāhanat,बलेनायुज्यत तदा महतान्येन दीप्तिमान् ततः प्रलम्बं दुर्वृत्तं सुबद्धेन महाभुजः मुष्टिना वज्रकल्पेन मूर्ध्नि वीरः समाहनत्
58,52,HV_58.52,tasyottamāṅgaṃ sve kāye vikapālaṃ viveśa ha tena muṣṭiprahāreṇa kapālaṃ tad dvidhābhavat jānudbhyāṃ jagatīṃ caiva gatāsuḥ sa jagāma ha,तस्योत्तमाङ्गं स्वे काये विकपालं विवेश ह तेन मुष्टिप्रहारेण कपालं तद् द्विधाभवत् जानुद्भ्यां जगतीं चैव गतासुः स जगाम ह
58,53,HV_58.53,jagatyāṃ vinikīrṇasya tasya rūpam abhūt tadā pralambasyāmbarasthasya meghasyeva vidīryataḥ,जगत्यां विनिकीर्णस्य तस्य रूपम् अभूत् तदा प्रलम्बस्याम्बरस्थस्य मेघस्येव विदीर्यतः
58,54,HV_58.54,tasya bhagnottamāṅgasya dehāt susrāva śoṇitam bahugairikasaṃyuktaṃ śailaśṛṅgād ivodakam,तस्य भग्नोत्तमाङ्गस्य देहात् सुस्राव शोणितम् बहुगैरिकसंयुक्तं शैलशृङ्गाद् इवोदकम्
58,55,HV_58.55,sa nihatya pralambaṃ tu saṃhṛtya balam ātmanaḥ paryaṣvajata kṛṣṇaṃ vai rauhiṇeyaḥ pratāpavān,स निहत्य प्रलम्बं तु संहृत्य बलम् आत्मनः पर्यष्वजत कृष्णं वै रौहिणेयः प्रतापवान्
58,56,HV_58.56,taṃ tu kṛṣṇaś ca gopāś ca divisthāś ca divaukasaḥ tuṣṭuvur nihate daitye jayāśīrbhir mahābalam,तं तु कृष्णश् च गोपाश् च दिविस्थाश् च दिवौकसः तुष्टुवुर् निहते दैत्ये जयाशीर्भिर् महाबलम्
58,57,HV_58.57,balenāyaṃ hato daityo bālenākliṣṭakarmaṇā vicaranty aśarīriṇyo vācaḥ surasamīritāḥ baladeveti nāmasya devaiś coktaṃ divi sthitaiḥ,बलेनायं हतो दैत्यो बालेनाक्लिष्टकर्मणा विचरन्त्य् अशरीरिण्यो वाचः सुरसमीरिताः बलदेवेति नामस्य देवैश् चोक्तं दिवि स्थितैः
59,1,HV_59.1,balaṃ tu baladevasya tadā bhuvi janā viduḥ karmajaṃ nihate daitye devair api durāsade HV_58 tayoḥ pravṛttayor evaṃ kṛṣṇasya ca balasya ca vane vicarator māsau vyatiyātau sma vārṣikau,बलं तु बलदेवस्य तदा भुवि जना विदुः कर्मजं निहते दैत्ये देवैर् अपि दुरासदे ह्व्_५८ तयोः प्रवृत्तयोर् एवं कृष्णस्य च बलस्य च वने विचरतोर् मासौ व्यतियातौ स्म वार्षिकौ
59,2,HV_59.2,vrajam ājagmatus tau tu vraje śuśruvatus tadā prāptaṃ śakramahaṃ vīrau gopāṃś cotsavalālasān,व्रजम् आजग्मतुस् तौ तु व्रजे शुश्रुवतुस् तदा प्राप्तं शक्रमहं वीरौ गोपांश् चोत्सवलालसान्
59,3,HV_59.3,kautūhalād idaṃ vākyaṃ kṛṣṇaḥ provāca tatra vai ko 'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ,कौतूहलाद् इदं वाक्यं कृष्णः प्रोवाच तत्र वै को ऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः
59,4,HV_59.4,tatra vṛddhatamas tv eko gopo vākyam uvāca ha śrūyatāṃ tāta śakrasya yadarthaṃ maha iṣyate,तत्र वृद्धतमस् त्व् एको गोपो वाक्यम् उवाच ह श्रूयतां तात शक्रस्य यदर्थं मह इष्यते
59,5,HV_59.5,devānām īśvaraḥ śakro meghānāṃ cārisūdana tasya cāyaṃ kratuḥ kṛṣṇa lokapālasya śāśvataḥ,देवानाम् ईश्वरः शक्रो मेघानां चारिसूदन तस्य चायं क्रतुः कृष्ण लोकपालस्य शाश्वतः
59,6,HV_59.6,tena saṃcoditā meghās tasyāyudhavibhūṣitāḥ tasyaivājñākarāḥ sasyaṃ janayanti navāmbubhiḥ,तेन संचोदिता मेघास् तस्यायुधविभूषिताः तस्यैवाज्ञाकराः सस्यं जनयन्ति नवाम्बुभिः
59,7,HV_59.7,meghasya payaso dātā puruhūtaḥ puraṃdaraḥ saṃprahṛṣṭaḥ sa bhagavān prīṇayaty akhilaṃ jagat,मेघस्य पयसो दाता पुरुहूतः पुरंदरः संप्रहृष्टः स भगवान् प्रीणयत्य् अखिलं जगत्
59,8,HV_59.8,tena saṃpāditaṃ sasyaṃ vayam anye ca mānavāḥ vartayāmopabhujjānās tarpayāmaś ca devatāḥ,तेन संपादितं सस्यं वयम् अन्ये च मानवाः वर्तयामोपभुज्जानास् तर्पयामश् च देवताः
59,9,HV_59.9,devo varṣati lokeṣu tataḥ sasyaṃ pravartate pṛthivyāṃ tarpitāyāṃ ca sāmṛtaṃ lakṣyate jagat,देवो वर्षति लोकेषु ततः सस्यं प्रवर्तते पृथिव्यां तर्पितायां च सामृतं लक्ष्यते जगत्
59,10,HV_59.10,kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaś ca nirvṛtāḥ tena saṃvardhitā gāvas tṛṇaiḥ puṣṭāḥ sapuṃgavāḥ,क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश् च निर्वृताः तेन संवर्धिता गावस् तृणैः पुष्टाः सपुंगवाः
59,11,HV_59.11,nāsasyā nātṛṇā gāvo na bubhukṣārdito janaḥ dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ,नासस्या नातृणा गावो न बुभुक्षार्दितो जनः दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः
59,12,HV_59.12,dudoha savitur gā vai śakro divyāḥ payasvalāḥ tāḥ kṣaranti navaṃ kṣīraṃ medhyaṃ meghaughadhāritam,दुदोह सवितुर् गा वै शक्रो दिव्याः पयस्वलाः ताः क्षरन्ति नवं क्षीरं मेध्यं मेघौघधारितम्
59,13,HV_59.13,vāyvīritaṃ tu megheṣu karoti ninadaṃ mahat javenāvarjitaṃ caiva garjatīti janā viduḥ,वाय्वीरितं तु मेघेषु करोति निनदं महत् जवेनावर्जितं चैव गर्जतीति जना विदुः
59,14,HV_59.14,tasya caivohyamānasya vātayuktair balāhakaiḥ vajrāśanisamāḥ śabdā bhavanty agamabhedinaḥ,तस्य चैवोह्यमानस्य वातयुक्तैर् बलाहकैः वज्राशनिसमाः शब्दा भवन्त्य् अगमभेदिनः
59,15,HV_59.15,vajrāśanisamāñ śabdān garjanto gagane sthitāḥ taj jalaṃ vajraniṣpeṣair vimuñcati nabhogatam bahubhiḥ kāmagair meghaiḥ śakro bhṛtyair iveśvaraḥ,वज्राशनिसमाञ् शब्दान् गर्जन्तो गगने स्थिताः तज् जलं वज्रनिष्पेषैर् विमुञ्चति नभोगतम् बहुभिः कामगैर् मेघैः शक्रो भृत्यैर् इवेश्वरः
59,16,HV_59.16,kvacid durdinasaṃkāśaiḥ kvacic channābhrasaṃsthitaiḥ kvacic chīkaramuktābhaṃ kurvadbhir gaganaṃ ghanaiḥ,क्वचिद् दुर्दिनसंकाशैः क्वचिच् छन्नाभ्रसंस्थितैः क्वचिच् छीकरमुक्ताभं कुर्वद्भिर् गगनं घनैः
59,17,HV_59.17,kvacidbhinnāñjanākāraiḥ kvacicchīkaravarṣibhiḥ maṇḍayaty eva devendro viśvam eva nabho ghanaiḥ evam etat payo dugdhaṃ gobhiḥ sūryasya vāridaḥ parjanyaḥ sarvalokānāṃ bhavāya bhuvi varṣati,क्वचिद्भिन्नाञ्जनाकारैः क्वचिच्छीकरवर्षिभिः मण्डयत्य् एव देवेन्द्रो विश्वम् एव नभो घनैः एवम् एतत् पयो दुग्धं गोभिः सूर्यस्य वारिदः पर्जन्यः सर्वलोकानां भवाय भुवि वर्षति
59,18,HV_59.18,yasmāt prāvṛḍ iyaṃ kṛṣṇa śakrasya bhuvi bhāvinī tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ sarve śakraṃ mudā yutāḥ mahaiḥ sureśam arcanti vayam anye ca mānavāḥ,यस्मात् प्रावृड् इयं कृष्ण शक्रस्य भुवि भाविनी तस्मात् प्रावृषि राजानः सर्वे शक्रं मुदा युताः महैः सुरेशम् अर्चन्ति वयम् अन्ये च मानवाः
59,19,HV_59.19,gopavṛddhasya vacanaṃ śrutvā śakraparigrahe prabhāvajño 'pi śakrasya vākyaṃ dāmodaro 'bravīt,गोपवृद्धस्य वचनं श्रुत्वा शक्रपरिग्रहे प्रभावज्ञो ऽपि शक्रस्य वाक्यं दामोदरो ऽब्रवीत्
59,20,HV_59.20,vayaṃ vanacarā gopa gopā godhanajīvinaḥ gāvo 'smaddaivataṃ viddhi girayaś ca vanāni ca,वयं वनचरा गोप गोपा गोधनजीविनः गावो ऽस्मद्दैवतं विद्धि गिरयश् च वनानि च
59,21,HV_59.21,karṣakāṇāṃ kṛṣir vṛttiḥ paṇyaṃ vipaṇijīvinām asmākaṃ gauḥ parā vṛttir etat traividhyam ucyate vidyayā yo yayā yuktas tasya sā daivataṃ param,कर्षकाणां कृषिर् वृत्तिः पण्यं विपणिजीविनाम् अस्माकं गौः परा वृत्तिर् एतत् त्रैविध्यम् उच्यते विद्यया यो यया युक्तस् तस्य सा दैवतं परम्
59,22,HV_59.22,saiva pūjyārcanīyā ca saiva tasyopakāriṇī yo 'nyasya phalam aśnānaḥ karoty anyasya satkriyām dvāv anarthau sa labhate pretya ceha ca mānavaḥ,सैव पूज्यार्चनीया च सैव तस्योपकारिणी यो ऽन्यस्य फलम् अश्नानः करोत्य् अन्यस्य सत्क्रियाम् द्वाव् अनर्थौ स लभते प्रेत्य चेह च मानवः
59,23,HV_59.23,kṛṣyantāḥ prathitāḥ sīmāḥ sīmāntaṃ śrūyate vanam vanāntā girayaḥ sarve sā cāsmākaṃ gatir dhruvā,कृष्यन्ताः प्रथिताः सीमाः सीमान्तं श्रूयते वनम् वनान्ता गिरयः सर्वे सा चास्माकं गतिर् ध्रुवा
59,24,HV_59.24,śrūyante girayaś cāpi vane 'smin kāmarūpiṇaḥ praviśya tās tās tanavo ramante sveṣu sānuṣu,श्रूयन्ते गिरयश् चापि वने ऽस्मिन् कामरूपिणः प्रविश्य तास् तास् तनवो रमन्ते स्वेषु सानुषु
59,25,HV_59.25,bhūtvā kesariṇaḥ siṃhā vyāghrāś ca nakhināṃ varāḥ vanāni svāni rakṣanti trāsayanto drumacchidaḥ,भूत्वा केसरिणः सिंहा व्याघ्राश् च नखिनां वराः वनानि स्वानि रक्षन्ति त्रासयन्तो द्रुमच्छिदः
59,26,HV_59.26,yadā caiṣāṃ vikurvanti te vanālayajīvinaḥ ghnanti tān eva durvṛttān pauruṣādena karmaṇā,यदा चैषां विकुर्वन्ति ते वनालयजीविनः घ्नन्ति तान् एव दुर्वृत्तान् पौरुषादेन कर्मणा
59,27,HV_59.27,mantrayajñaparā viprāḥ sītāyajñāś ca karṣakāḥ giriyajñā vayaṃ gopā ijyo 'smābhir girir vane,मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीतायज्ञाश् च कर्षकाः गिरियज्ञा वयं गोपा इज्यो ऽस्माभिर् गिरिर् वने
59,28,HV_59.28,tan mahyaṃ rocate gopā giriyajñaṃ vayaṃ vane kurmaḥ kṛtvā sukhaṃ sthānaṃ pādape vātha vā girau,तन् मह्यं रोचते गोपा गिरियज्ञं वयं वने कुर्मः कृत्वा सुखं स्थानं पादपे वाथ वा गिरौ
59,29,HV_59.29,tatra hatvā paśūn medhyān vitatyāyatane kṛte sarvaghoṣasya saṃdohaḥ kriyatāṃ kiṃ vicāryate,तत्र हत्वा पशून् मेध्यान् वितत्यायतने कृते सर्वघोषस्य संदोहः क्रियतां किं विचार्यते
59,30,HV_59.30,taṃ śaratkusumāpīḍāḥ parivārya pradakṣiṇam gāvo girivaraṃ sarvās tato yāntu vanaṃ punaḥ,तं शरत्कुसुमापीडाः परिवार्य प्रदक्षिणम् गावो गिरिवरं सर्वास् ततो यान्तु वनं पुनः
59,31,HV_59.31,prāptā kileyaṃ hi gavāṃ svāduvīryatṛṇā guṇaiḥ śaratpramuditā ramyā gatameghajalāśayā,प्राप्ता किलेयं हि गवां स्वादुवीर्यतृणा गुणैः शरत्प्रमुदिता रम्या गतमेघजलाशया
59,32,HV_59.32,priyakaiḥ puṣpitair gauraṃ śyāmaṃ bāṇavanaiḥ kvacit kaṭhoratṛṇam ābhāti nirmayūrarutaṃ vanam,प्रियकैः पुष्पितैर् गौरं श्यामं बाणवनैः क्वचित् कठोरतृणम् आभाति निर्मयूररुतं वनम्
59,33,HV_59.33,vimalā vijalā vyomni vibalākā vividyutaḥ vivartante jaladharā vimadā iva kuñjarāḥ,विमला विजला व्योम्नि विबलाका विविद्युतः विवर्तन्ते जलधरा विमदा इव कुञ्जराः
59,34,HV_59.34,paṭunā meghavātena vārṣikeṇāvakampitāḥ parṇotkaraghanāḥ sarve prasādaṃ yānti pādapāḥ,पटुना मेघवातेन वार्षिकेणावकम्पिताः पर्णोत्करघनाः सर्वे प्रसादं यान्ति पादपाः
59,35,HV_59.35,vinā ca meghanādena nirmayūrarutaṃ vanam nadyo bahuvidhākārā jalaṃ svacchaṃ vahanti ca sitavarṇāmbudoṣṇīṣaṃ haṃsacāmaravījitam pūrṇacandrāmalacchatraṃ sābhiṣekam ivāmbaram,विना च मेघनादेन निर्मयूररुतं वनम् नद्यो बहुविधाकारा जलं स्वच्छं वहन्ति च सितवर्णाम्बुदोष्णीषं हंसचामरवीजितम् पूर्णचन्द्रामलच्छत्रं साभिषेकम् इवाम्बरम्
59,36,HV_59.36,haṃsair vihasitānīva sumutkuṣṭāni sārasaiḥ sarvāṇi tanutāṃ yānti jalāni jaladakṣaye,हंसैर् विहसितानीव सुमुत्कुष्टानि सारसैः सर्वाणि तनुतां यान्ति जलानि जलदक्षये
59,37,HV_59.37,cakravākastanataṭāḥ pulinaśroṇimaṇḍalāḥ haṃsalakṣaṇahāsinyaḥ patiṃ yānti samudragāḥ,चक्रवाकस्तनतटाः पुलिनश्रोणिमण्डलाः हंसलक्षणहासिन्यः पतिं यान्ति समुद्रगाः
59,38,HV_59.38,kumudotphullam udakaṃ tārābhiś catram ambaram samam abhyutsmayantīva śarvarīṣv itaretaram,कुमुदोत्फुल्लम् उदकं ताराभिश् चत्रम् अम्बरम् समम् अभ्युत्स्मयन्तीव शर्वरीष्व् इतरेतरम्
59,39,HV_59.39,mattakrauñcāvaghuṣṭeṣu kalamāpakvapāṇḍuṣu nirviṣṭaramaṇīyeṣu vaneṣu ramate manaḥ,मत्तक्रौञ्चावघुष्टेषु कलमापक्वपाण्डुषु निर्विष्टरमणीयेषु वनेषु रमते मनः
59,40,HV_59.40,puṣkariṇyas taḍāgāni vāpyaś ca vikacotpalāḥ kedārāḥ saritaś caiva sarāṃsi ca śriyājvalan,पुष्करिण्यस् तडागानि वाप्यश् च विकचोत्पलाः केदाराः सरितश् चैव सरांसि च श्रियाज्वलन्
59,41,HV_59.41,paṅkajāni ca padmāni tathānyāni sitāni ca śriyā jvalatpaṅkajāni tāmrāṇi ca sitāni ca utpalāni ca nīlāni bhejire vārijāṃ śriyam,पङ्कजानि च पद्मानि तथान्यानि सितानि च श्रिया ज्वलत्पङ्कजानि ताम्राणि च सितानि च उत्पलानि च नीलानि भेजिरे वारिजां श्रियम्
59,42,HV_59.42,madaṃ jahuḥ sitāpāṅgā mandaṃ vavṛdhire 'nilāḥ abhavad vyabhramākāśam abhūc ca nibhṛto rṇavaḥ,मदं जहुः सितापाङ्गा मन्दं ववृधिरे ऽनिलाः अभवद् व्यभ्रमाकाशम् अभूच् च निभृतो र्णवः
59,43,HV_59.43,ṛtuparyāyaśithilair vṛttanṛttasamujjhitaiḥ mayūrāṅgaruhair bhūmir bahunetreva lakṣyate,ऋतुपर्यायशिथिलैर् वृत्तनृत्तसमुज्झितैः मयूराङ्गरुहैर् भूमिर् बहुनेत्रेव लक्ष्यते
59,44,HV_59.44,svapaṅkamalinais tīraiḥ kāśapuṣpalatākulaiḥ haṃsasārasavinyāsair yamunā yāti saṃyatā,स्वपङ्कमलिनैस् तीरैः काशपुष्पलताकुलैः हंससारसविन्यासैर् यमुना याति संयता
59,45,HV_59.45,kalamāpakvasasyeṣu kedāreṣu vaneṣu ca sasyādā jalajādāś ca mattā viruruvuḥ khagāḥ,कलमापक्वसस्येषु केदारेषु वनेषु च सस्यादा जलजादाश् च मत्ता विरुरुवुः खगाः
59,46,HV_59.46,siṣicur yāni jaladā jalena jaladāgame tāni śaṣpāṇy abālāni kaṭhinatvaṃ gatāni vai,सिषिचुर् यानि जलदा जलेन जलदागमे तानि शष्पाण्य् अबालानि कठिनत्वं गतानि वै
59,47,HV_59.47,tyaktvā meghamayaṃ vāsaḥ śaradguṇavidīpitaḥ eṣa vītamale vyomni hṛṣṭo vasati candramāḥ,त्यक्त्वा मेघमयं वासः शरद्गुणविदीपितः एष वीतमले व्योम्नि हृष्टो वसति चन्द्रमाः
59,48,HV_59.48,kṣīriṇyo dviguṇaṃ gāvaḥ pramattā dviguṇaṃ vṛṣāḥ vanānāṃ dviguṇā lakṣmīḥ sasyair guṇavatī mahī,क्षीरिण्यो द्विगुणं गावः प्रमत्ता द्विगुणं वृषाः वनानां द्विगुणा लक्ष्मीः सस्यैर् गुणवती मही
59,49,HV_59.49,jyotīṃṣi ghanamuktāni padmavanti jalāni ca manāṃsi ca manuṣyāṇāṃ prasādam upayānti vai,ज्योतींषि घनमुक्तानि पद्मवन्ति जलानि च मनांसि च मनुष्याणां प्रसादम् उपयान्ति वै
59,50,HV_59.50,asṛjat savitā vyomni nirmuktajalade bhṛśam śaratprajvalitaṃ tejas tīkṣṇaraśmir viśoṣayan,असृजत् सविता व्योम्नि निर्मुक्तजलदे भृशम् शरत्प्रज्वलितं तेजस् तीक्ष्णरश्मिर् विशोषयन्
59,51,HV_59.51,nīrājayitvā sainyāni niryānti vijigīṣavaḥ anyonyarāṣṭrābhimukhāḥ pārthivāḥ pṛthivīkṣitaḥ,नीराजयित्वा सैन्यानि निर्यान्ति विजिगीषवः अन्योन्यराष्ट्राभिमुखाः पार्थिवाः पृथिवीक्षितः
59,52,HV_59.52,bandhujīvābhitāmrāsu baddhapaṅkavatīṣu ca manas tiṣṭhati kāntāsu citrāsu vanarājiṣu,बन्धुजीवाभिताम्रासु बद्धपङ्कवतीषु च मनस् तिष्ठति कान्तासु चित्रासु वनराजिषु
59,53,HV_59.53,vaneṣu ca virājante pādapā vanaśobhinaḥ asanāh saptaparṇāś ca kovidārāś ca puṣpitāḥ,वनेषु च विराजन्ते पादपा वनशोभिनः असनाह् सप्तपर्णाश् च कोविदाराश् च पुष्पिताः
59,54,HV_59.54,iṣusāhvā nikumbhāś ca priyakāḥ svarṇakās tathā ikṣusasyā nikupyāś ca priyaṅguś ca viśeṣataḥ sṛmarāḥ picukāś caiva ketakyaś ca samantataḥ,इषुसाह्वा निकुम्भाश् च प्रियकाः स्वर्णकास् तथा इक्षुसस्या निकुप्याश् च प्रियङ्गुश् च विशेषतः सृमराः पिचुकाश् चैव केतक्यश् च समन्ततः
59,55,HV_59.55,vrajepu ca viśeṣeṇa gargarodgārahāsiṣu śaratprakāśayoṣeva goṣṭheṣv aṭati rūpiṇī,व्रजेपु च विशेषेण गर्गरोद्गारहासिषु शरत्प्रकाशयोषेव गोष्ठेष्व् अटति रूपिणी
59,56,HV_59.56,nūnaṃ tridaśalokasthaṃ meghakālasukhoṣitam patatriketanaṃ devaṃ bodhayanti divaukasaḥ,नूनं त्रिदशलोकस्थं मेघकालसुखोषितम् पतत्रिकेतनं देवं बोधयन्ति दिवौकसः
59,57,HV_59.57,śarady evaṃ susasyāyāṃ prāptāyāṃ prāvṛṣaḥ kṣaye nīlacandrārkavarṇaiś ca racitaṃ bahubhir dvijaiḥ phalaiḥ pravālaiś ca ghanam indracāpaghanopamam bhavanākāraviṭapaṃ latāparam amaṇḍitam viśālamūlāvanataṃ pavanābhogamaṇḍitam arcayāma giriṃ devaṃ gāś caiva saviśeṣataḥ,शरद्य् एवं सुसस्यायां प्राप्तायां प्रावृषः क्षये नीलचन्द्रार्कवर्णैश् च रचितं बहुभिर् द्विजैः फलैः प्रवालैश् च घनम् इन्द्रचापघनोपमम् भवनाकारविटपं लतापरम् अमण्डितम् विशालमूलावनतं पवनाभोगमण्डितम् अर्चयाम गिरिं देवं गाश् चैव सविशेषतः
59,58,HV_59.58,sāvataṃsair viṣāṇaiś ca barhāpīḍaiś ca daṃśitaiḥ ghaṇṭābhiś ca pralambābhiḥ puṣpaiḥ śāradikais tathā,सावतंसैर् विषाणैश् च बर्हापीडैश् च दंशितैः घण्टाभिश् च प्रलम्बाभिः पुष्पैः शारदिकैस् तथा
59,59,HV_59.59,śivāya gāvaḥ pūjyantāṃ giriyajñaḥ pravartatām pūjyantāṃ tridaśaiḥ śakro girir asmābhir ijyatām,शिवाय गावः पूज्यन्तां गिरियज्ञः प्रवर्तताम् पूज्यन्तां त्रिदशैः शक्रो गिरिर् अस्माभिर् इज्यताम्
59,60,HV_59.60,kāriṣyāmi goyajñaṃ balād api na saṃśayaḥ yadāsti mayi vaḥ prītir yadi vā suhṛdo vayam,कारिष्यामि गोयज्ञं बलाद् अपि न संशयः यदास्ति मयि वः प्रीतिर् यदि वा सुहृदो वयम्
59,61,HV_59.61,gāvo hi pūjyāḥ satataṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ syāt tu sāmnā bhavet prītir bhavatāṃ vaibhavāya ca tata etan mama vacaḥ kriyatām avicāritam,गावो हि पूज्याः सततं सर्वेषां नात्र संशयः स्यात् तु साम्ना भवेत् प्रीतिर् भवतां वैभवाय च तत एतन् मम वचः क्रियताम् अविचारितम्
60,1,HV_60.1,dāmodaravacaḥ śrutvā hṛṣṭās te goṣu jīvinaḥ tadvāg amṛtam ākhyātaṃ pratyūcur aviśaṅkayā,दामोदरवचः श्रुत्वा हृष्टास् ते गोषु जीविनः तद्वाग् अमृतम् आख्यातं प्रत्यूचुर् अविशङ्कया
60,2,HV_60.2,tavaiṣā bāla mahatī gopānāṃ harṣavardhinī prīṇayaty eva naḥ sarvān buddhir vṛddhikarī nṛṇām,तवैषा बाल महती गोपानां हर्षवर्धिनी प्रीणयत्य् एव नः सर्वान् बुद्धिर् वृद्धिकरी नृणाम्
60,3,HV_60.3,tvaṃ gatis tvaṃ ratiś caiva tvaṃ vettā tvaṃ parāyaṇam bhayeṣv abhayadas tvaṃ nas tvaṃ caiva suhṛdāṃ suhṛt,त्वं गतिस् त्वं रतिश् चैव त्वं वेत्ता त्वं परायणम् भयेष्व् अभयदस् त्वं नस् त्वं चैव सुहृदां सुहृत्
60,4,HV_60.4,tvatkṛte kṛṣṇa ghoṣo 'yaṃ kṣemo muditagokulaḥ kṛtsno vasati śāntārir yathā svargagatas tathā,त्वत्कृते कृष्ण घोषो ऽयं क्षेमो मुदितगोकुलः कृत्स्नो वसति शान्तारिर् यथा स्वर्गगतस् तथा
60,5,HV_60.5,janmaprabhṛti divyais tair vikrāntair bhuvi duṣkaraiḥ boddhavyāc cābhimānāc ca vismitāni manāṃsi naḥ,जन्मप्रभृति दिव्यैस् तैर् विक्रान्तैर् भुवि दुष्करैः बोद्धव्याच् चाभिमानाच् च विस्मितानि मनांसि नः
60,6,HV_60.6,balena ca parārdhyena yaśasā vikrameṇa ca uttamas tvaṃ ca martyeṣu deveṣv iva puraṃdaraḥ,बलेन च परार्ध्येन यशसा विक्रमेण च उत्तमस् त्वं च मर्त्येषु देवेष्व् इव पुरंदरः
60,7,HV_60.7,pratāpena ca tīkṣṇena dīptyā pūrṇatayāpi ca uttamas tvaṃ ca martyeṣu deveṣv iva divākaraḥ kāntyā lakṣmyā prasādena vadanena smitena ca uttamas tvaṃ ca martyeṣu deveṣv iva niśākaraḥ,प्रतापेन च तीक्ष्णेन दीप्त्या पूर्णतयापि च उत्तमस् त्वं च मर्त्येषु देवेष्व् इव दिवाकरः कान्त्या लक्ष्म्या प्रसादेन वदनेन स्मितेन च उत्तमस् त्वं च मर्त्येषु देवेष्व् इव निशाकरः
60,8,HV_60.8,veṣeṇa vapuṣā caiva bālyena caritena ca syāt te śaktidharas tulyo na tu kaścana mānuṣaḥ,वेषेण वपुषा चैव बाल्येन चरितेन च स्यात् ते शक्तिधरस् तुल्यो न तु कश्चन मानुषः
60,9,HV_60.9,yat tvayābhihitaṃ vākyaṃ giriyajñaṃ prati prabho kas tal laṅghayituṃ śakto velām iva mahodadheḥ,यत् त्वयाभिहितं वाक्यं गिरियज्ञं प्रति प्रभो कस् तल् लङ्घयितुं शक्तो वेलाम् इव महोदधेः
60,10,HV_60.10,sthitaḥ śakramahas tāta śrīmān girimahas tv ayam tvatpraṇīto 'dya gopānāṃ gavāṃ hetoḥ pravartatām,स्थितः शक्रमहस् तात श्रीमान् गिरिमहस् त्व् अयम् त्वत्प्रणीतो ऽद्य गोपानां गवां हेतोः प्रवर्तताम्
60,11,HV_60.11,bhojanāny upakalpyantāṃ payasaḥ peśalāni ca kumbhāś ca viniveśyantām udapāneṣu śobhanāḥ lehyasya pāyasasyārthe droṇyaś ca vipulāyatāḥ,भोजनान्य् उपकल्प्यन्तां पयसः पेशलानि च कुम्भाश् च विनिवेश्यन्ताम् उदपानेषु शोभनाः लेह्यस्य पायसस्यार्थे द्रोण्यश् च विपुलायताः
60,12,HV_60.12,bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca tat sarvam upanīyatām bhājanāni ca māṃsasya nyasyantām odanasya ca trirātraṃ caiva saṃdohaḥ sarvaghoṣasya gṛhyatām,भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च तत् सर्वम् उपनीयताम् भाजनानि च मांसस्य न्यस्यन्ताम् ओदनस्य च त्रिरात्रं चैव संदोहः सर्वघोषस्य गृह्यताम्
60,13,HV_60.13,viśasyantāṃ ca paśavo bhojyā ye mahiṣādayaḥ pravartatāṃ ca yajño 'yaṃ sarvagopasusaṃkulaḥ,विशस्यन्तां च पशवो भोज्या ये महिषादयः प्रवर्ततां च यज्ञो ऽयं सर्वगोपसुसंकुलः
60,14,HV_60.14,ānandajanano ghoṣo mahān muditagokulaḥ tūryapraṇādaghoṣaiś ca vṛṣabhāṇāṃ ca garjitaiḥ,आनन्दजननो घोषो महान् मुदितगोकुलः तूर्यप्रणादघोषैश् च वृषभाणां च गर्जितैः
60,15,HV_60.15,hambhāravaiś ca vatsānāṃ gopānāṃ harṣavardhanaḥ dadhihrado ghṛtāvartaḥ payaḥkulyāsamākulaḥ,हम्भारवैश् च वत्सानां गोपानां हर्षवर्धनः दधिह्रदो घृतावर्तः पयःकुल्यासमाकुलः
60,16,HV_60.16,māṃsarāśipraklṛptāḍhyaḥ prakāśaudanaparvataḥ saṃprāvartata yajñaḥ sa girer gobhiḥ samākulaḥ tuṣṭagopajanākīrṇo gopanārīmanoharaḥ,मांसराशिप्रक्लृप्ताढ्यः प्रकाशौदनपर्वतः संप्रावर्तत यज्ञः स गिरेर् गोभिः समाकुलः तुष्टगोपजनाकीर्णो गोपनारीमनोहरः
60,17,HV_60.17,bhakṣyāṇāṃ rāśayas tatra śataśaś copakalpitāḥ gandhamālyaiś ca vividhair dhūpair uccāvacais tathā athādhiśritaparyante paryāpte yajñasaṃvidhau yajñaṃ gires tithau saumye cakrur gopā dvijaiḥ saha,भक्ष्याणां राशयस् तत्र शतशश् चोपकल्पिताः गन्धमाल्यैश् च विविधैर् धूपैर् उच्चावचैस् तथा अथाधिश्रितपर्यन्ते पर्याप्ते यज्ञसंविधौ यज्ञं गिरेस् तिथौ सौम्ये चक्रुर् गोपा द्विजैः सह
60,18,HV_60.18,yajanānte tad annaṃ tu tat payo dadhi cottamam māṃsaṃ ca māyayā kṛṣṇo girir bhūtvā samaśnute,यजनान्ते तद् अन्नं तु तत् पयो दधि चोत्तमम् मांसं च मायया कृष्णो गिरिर् भूत्वा समश्नुते
60,19,HV_60.19,īdṛśaṃ hy abhavat tatra gopānāṃ bharatarṣabha tarpitāś cāpi viprāgryās tuṣṭāḥ saṃpūrṇabhojanāḥ uttasthuḥ prītamanasaḥ svasti vācya yathāsukham,ईदृशं ह्य् अभवत् तत्र गोपानां भरतर्षभ तर्पिताश् चापि विप्राग्र्यास् तुष्टाः संपूर्णभोजनाः उत्तस्थुः प्रीतमनसः स्वस्ति वाच्य यथासुखम्
60,20,HV_60.20,bhuktvā cāvabhṛte kṛṣṇaḥ payaḥ pītvā ca kāmataḥ saṃtṛpto 'smīti divyena rūpeṇa prajahāsa vai,भुक्त्वा चावभृते कृष्णः पयः पीत्वा च कामतः संतृप्तो ऽस्मीति दिव्येन रूपेण प्रजहास वै
60,21,HV_60.21,prajahāsa girer mūrdhni sthitaḥ kamalalocanaḥ taṃ gopāḥ parvatākāraṃ divyasraganulepanam girimūrdhni sthitaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ jagmuḥ pradhānataḥ,प्रजहास गिरेर् मूर्ध्नि स्थितः कमललोचनः तं गोपाः पर्वताकारं दिव्यस्रगनुलेपनम् गिरिमूर्ध्नि स्थितं दृष्ट्वा कृष्णं जग्मुः प्रधानतः
60,22,HV_60.22,bhagavān api tenaiva rūpeṇāc chāditaḥ prabhuḥ saha taiḥ praṇato gopair vavandātmānam ātmanā,भगवान् अपि तेनैव रूपेणाच् छादितः प्रभुः सह तैः प्रणतो गोपैर् ववन्दात्मानम् आत्मना
60,23,HV_60.23,tam ūcur vismitā gopā devaṃ girivare sthitam bhagavaṃs tvadvaśe yuktā dāsāḥ kiṃ kurma kiṃkarāḥ,तम् ऊचुर् विस्मिता गोपा देवं गिरिवरे स्थितम् भगवंस् त्वद्वशे युक्ता दासाः किं कुर्म किंकराः
60,24,HV_60.24,sa uvāca tato gopān giriḥ suprabhayā girā adyaprabhṛti yājyo 'haṃ goṣu yady asti vo dayā,स उवाच ततो गोपान् गिरिः सुप्रभया गिरा अद्यप्रभृति याज्यो ऽहं गोषु यद्य् अस्ति वो दया
60,25,HV_60.25,ahaṃ vaḥ prathamo devaḥ sarvakāmakaraḥ śivaḥ mama prabhāvāc ca gavām ayutāny eva bhokṣyatha,अहं वः प्रथमो देवः सर्वकामकरः शिवः मम प्रभावाच् च गवाम् अयुतान्य् एव भोक्ष्यथ
60,26,HV_60.26,śivas ca vo bhaviṣyāmi madbhaktānāṃ vane vane raṃsye ca saha yuṣmābhir yathā divigatas tathā,शिवस् च वो भविष्यामि मद्भक्तानां वने वने रंस्ये च सह युष्माभिर् यथा दिविगतस् तथा
60,27,HV_60.27,ye ceme prathitā gopā nandagopādayaḥ sthitāḥ eṣāṃ prītaḥ prayacchāmi gopānāṃ vipulaṃ dhanam,ये चेमे प्रथिता गोपा नन्दगोपादयः स्थिताः एषां प्रीतः प्रयच्छामि गोपानां विपुलं धनम्
60,28,HV_60.28,paryāpnuvantu māṃ kṣipraṃ gāvo vatsasamākulāḥ evaṃ mama parā prītir bhaviṣyati na saṃśayaḥ,पर्याप्नुवन्तु मां क्षिप्रं गावो वत्ससमाकुलाः एवं मम परा प्रीतिर् भविष्यति न संशयः
60,29,HV_60.29,tato nīrājanārthaṃ vai vṛndaśo gokulāni ca parivavrur girivaraṃ savṛṣāṇi sahasraśaḥ,ततो नीराजनार्थं वै वृन्दशो गोकुलानि च परिवव्रुर् गिरिवरं सवृषाणि सहस्रशः
60,30,HV_60.30,tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ sāpīḍastabakāṅgadāḥ sasragāpīḍaśṛṅgāgrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ,ता गावः प्रस्नुता वत्सैः सापीडस्तबकाङ्गदाः सस्रगापीडशृङ्गाग्राः शतशो ऽथ सहस्रशः
60,31,HV_60.31,anujagmuś ca gopālāḥ kālayanto dhanāni ca bhakticchedānuliptāṅgā raktapītāsitāmbarāḥ,अनुजग्मुश् च गोपालाः कालयन्तो धनानि च भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गा रक्तपीतासिताम्बराः
60,32,HV_60.32,mayūracitrāṅgadino bhujaiḥ praharaṇāvṛtaiḥ mayūrapatravṛntānāṃ keśabandhaiḥ suyojitaiḥ babhrājur adhikaṃ gopāḥ samavāye tadādbhute,मयूरचित्राङ्गदिनो भुजैः प्रहरणावृतैः मयूरपत्रवृन्तानां केशबन्धैः सुयोजितैः बभ्राजुर् अधिकं गोपाः समवाये तदाद्भुते
60,33,HV_60.33,anye vṛṣān āruruhur nṛtyanti smāpare mudā gopālās tv apare gāś ca jagṛhur vegagāminaḥ,अन्ये वृषान् आरुरुहुर् नृत्यन्ति स्मापरे मुदा गोपालास् त्व् अपरे गाश् च जगृहुर् वेगगामिनः
60,34,HV_60.34,tasmin paryāyanirvṛtte gavāṃ nīrājanotsave antardhānaṃ jagāmāśu tena dehena so giriḥ,तस्मिन् पर्यायनिर्वृत्ते गवां नीराजनोत्सवे अन्तर्धानं जगामाशु तेन देहेन सो गिरिः
60,35,HV_60.35,kṛṣṇo 'pi gopasthito viveśa vrajam eva ha giriyajñapravṛttena tenāścaryeṇa vismitaḥ,कृष्णो ऽपि गोपस्थितो विवेश व्रजम् एव ह गिरियज्ञप्रवृत्तेन तेनाश्चर्येण विस्मितः
61,1,HV_61.1,gopāḥ sabālavṛddhā vai tuṣṭuvur mudhusūdanam (sic) nṛtyaṃ gītaṃ prakurvāṇāḥ sahakṛṣṇā vrajaṃ yayuḥ mahe pratihate śakraḥ sakrodhas tridaśeśvaraḥ saṃvartakaṃ nāma gaṇaṃ toyadānām athābravīt,गोपाः सबालवृद्धा वै तुष्टुवुर् मुधुसूदनम् (सिच्) नृत्यं गीतं प्रकुर्वाणाः सहकृष्णा व्रजं ययुः महे प्रतिहते शक्रः सक्रोधस् त्रिदशेश्वरः संवर्तकं नाम गणं तोयदानाम् अथाब्रवीत्
61,2,HV_61.2,bho balāhakamātaṅgāḥ śrūyatāṃ mama bhāṣitam yadi vo matpriyaṃ kāryaṃ rājabhaktipuraskṛtam,भो बलाहकमातङ्गाः श्रूयतां मम भाषितम् यदि वो मत्प्रियं कार्यं राजभक्तिपुरस्कृतम्
61,3,HV_61.3,ete vṛndāvana gatā dāmodaraparāyaṇāḥ nandagopādayo gopā vidviṣanti mamotsavam,एते वृन्दावन गता दामोदरपरायणाः नन्दगोपादयो गोपा विद्विषन्ति ममोत्सवम्
61,4,HV_61.4,ājīvo yaḥ paras teṣāṃ gopatvaṃ ca yataḥ smṛtam tā gāvaḥ saptarātreṇa pīḍyantāṃ vṛṣṭimārutaiḥ,आजीवो यः परस् तेषां गोपत्वं च यतः स्मृतम् ता गावः सप्तरात्रेण पीड्यन्तां वृष्टिमारुतैः
61,5,HV_61.5,airāvatagataś cāham svayam evāmbu dāruṇam srakṣyāmi vṛṣṭiṃ vātaṃ ca vajrāśanisamaprabham,ऐरावतगतश् चाहम् स्वयम् एवाम्बु दारुणम् स्रक्ष्यामि वृष्टिं वातं च वज्राशनिसमप्रभम्
61,6,HV_61.6,bhavadbhiś caṇḍavarṣeṇa caratā mārutena ca hatās tāḥ savrajā gāvas tyakṣyanti bhuvi jīvitam,भवद्भिश् चण्डवर्षेण चरता मारुतेन च हतास् ताः सव्रजा गावस् त्यक्ष्यन्ति भुवि जीवितम्
61,7,HV_61.7,evam ājñāpayām āsa sa sarvāñ jaladān prabhuḥ pratyāhate vai kṛṣṇena śāsane pākaśāsanaḥ,एवम् आज्ञापयाम् आस स सर्वाञ् जलदान् प्रभुः प्रत्याहते वै कृष्णेन शासने पाकशासनः
61,8,HV_61.8,mahe pratihate viṣṇoḥ śāsanāt pākaśāsanaḥ tatas te jaladāḥ kṛṣṇā ghoranādā bhayāvahāḥ ākāśaṃ chādayāmāsuḥ sarvataḥ parvatopamāḥ,महे प्रतिहते विष्णोः शासनात् पाकशासनः ततस् ते जलदाः कृष्णा घोरनादा भयावहाः आकाशं छादयामासुः सर्वतः पर्वतोपमाः
61,9,HV_61.9,vidyutsaṃpātajananāḥ śakracāpavibhūṣitāḥ timirāvṛtam ākāśaṃ cakrus te jaladās tadā,विद्युत्संपातजननाः शक्रचापविभूषिताः तिमिरावृतम् आकाशं चक्रुस् ते जलदास् तदा
61,10,HV_61.10,gajā ivānye saṃsaktāḥ kecin makaravarcasaḥ nāgā ivānye gagane cerur jaladapuṃgavāḥ,गजा इवान्ये संसक्ताः केचिन् मकरवर्चसः नागा इवान्ये गगने चेरुर् जलदपुंगवाः
61,11,HV_61.11,te 'nyonyavapuṣā baddhā nāgayūthāyutopamāḥ durdinaṃ vipulaṃ cakruś chādayanto nabhas talam,ते ऽन्योन्यवपुषा बद्धा नागयूथायुतोपमाः दुर्दिनं विपुलं चक्रुश् छादयन्तो नभस् तलम्
61,12,HV_61.12,nṛhastanāgahastānāṃ veṇūnāṃ caiva sarvaśaḥ sthūlanāgoruhastānāṃ satataṃ sarvatodiśam dhārābhis tulyarūpābhir vavṛṣus te balāhakāḥ,नृहस्तनागहस्तानां वेणूनां चैव सर्वशः स्थूलनागोरुहस्तानां सततं सर्वतोदिशम् धाराभिस् तुल्यरूपाभिर् ववृषुस् ते बलाहकाः
61,13,HV_61.13,samudraṃ menire taṃ hi kham ārūḍhaṃ nṛcakṣuṣaḥ durvigāhyam aparyantam agādhaṃ durdinaṃ mahat,समुद्रं मेनिरे तं हि खम् आरूढं नृचक्षुषः दुर्विगाह्यम् अपर्यन्तम् अगाधं दुर्दिनं महत्
61,14,HV_61.14,na saṃpatanti khagamā dudruvur mṛgajātayaḥ parvatābheṣu megheṣu khe nadatsu samantataḥ,न संपतन्ति खगमा दुद्रुवुर् मृगजातयः पर्वताभेषु मेघेषु खे नदत्सु समन्ततः
61,15,HV_61.15,suptasūryendusadṛśe meghair nabhasi dāruṇaih ativṛṣṭena lokasya virūpam abhavad vapuḥ,सुप्तसूर्येन्दुसदृशे मेघैर् नभसि दारुणैह् अतिवृष्टेन लोकस्य विरूपम् अभवद् वपुः
61,16,HV_61.16,meghaughair niṣprabhākāram adṛśyagrahatārakam candrasūryāṃśurahitaṃ khaṃ babhūvātiniṣprabham,मेघौघैर् निष्प्रभाकारम् अदृश्यग्रहतारकम् चन्द्रसूर्यांशुरहितं खं बभूवातिनिष्प्रभम्
61,17,HV_61.17,vāriṇā meghamuktena mucyamānena cāsakṛt meghayuktena vātena ghūrṇitam viśvatomukham ābabhau sarvatas tatra bhūmis toyamayī yathā,वारिणा मेघमुक्तेन मुच्यमानेन चासकृत् मेघयुक्तेन वातेन घूर्णितम् विश्वतोमुखम् आबभौ सर्वतस् तत्र भूमिस् तोयमयी यथा
61,18,HV_61.18,vinedur barhiṇas tatra stokakālparutāḥ khagāḥ vivṛddhiṃ nimnagā yātāḥ plavagāḥ saṃplavaṃ gatāḥ,विनेदुर् बर्हिणस् तत्र स्तोककाल्परुताः खगाः विवृद्धिं निम्नगा याताः प्लवगाः संप्लवं गताः
61,19,HV_61.19,garjitena ca meghānāṃ parjanyaninadena ca tarjitānīva kampante tṛṇāni tarubhiḥ saha,गर्जितेन च मेघानां पर्जन्यनिनदेन च तर्जितानीव कम्पन्ते तृणानि तरुभिः सह
61,20,HV_61.20,prāpto 'ntakālo lokānāṃ prāptā caikārṇavā mahī iti gopagaṇā vākyaṃ vyāharanti bhayārditāḥ,प्राप्तो ऽन्तकालो लोकानां प्राप्ता चैकार्णवा मही इति गोपगणा वाक्यं व्याहरन्ति भयार्दिताः
61,21,HV_61.21,tenotpātāmbuvarṣeṇa gāvo viprahatā bhṛśam hambhāravaiḥ krandamānā na celuḥ stambhitopamāḥ niṣkampasakthiśravaṇā niṣprayatnakhurānanāḥ hṛṣṭalomārdratanavaḥ kṣāmakukṣipayodharāḥ,तेनोत्पाताम्बुवर्षेण गावो विप्रहता भृशम् हम्भारवैः क्रन्दमाना न चेलुः स्तम्भितोपमाः निष्कम्पसक्थिश्रवणा निष्प्रयत्नखुराननाः हृष्टलोमार्द्रतनवः क्षामकुक्षिपयोधराः
61,22,HV_61.22,kāścit prāṇān jahuḥ śrāntā nipetuḥ kāścid āturāḥ kāścit savatsāḥ patitā gāvaḥ śīkaravejitāḥ,काश्चित् प्राणान् जहुः श्रान्ता निपेतुः काश्चिद् आतुराः काश्चित् सवत्साः पतिता गावः शीकरवेजिताः
61,23,HV_61.23,kāścid ākramya kroḍena vatsāṃś tiṣṭhanti mātaraḥ vimukhāḥ śrāntasakthyaś ca nirāhārāḥ kṛśodarāḥ,काश्चिद् आक्रम्य क्रोडेन वत्सांश् तिष्ठन्ति मातरः विमुखाः श्रान्तसक्थ्यश् च निराहाराः कृशोदराः
61,24,HV_61.24,petur ārtā vepamānā gāvo varṣaparājitāḥ vatsāś conmukhakā bālā dāmodara mukhāḥ sthitāḥ trāhīti vadanair dīnaiḥ kṛṣṇam ūcur ivārtavat,पेतुर् आर्ता वेपमाना गावो वर्षपराजिताः वत्साश् चोन्मुखका बाला दामोदर मुखाः स्थिताः त्राहीति वदनैर् दीनैः कृष्णम् ऊचुर् इवार्तवत्
61,25,HV_61.25,gavāṃ paśya mahābāho vedanāṃ paramāturāḥ gavāṃ tatkadanaṃ dṛṣṭvā durdināgamajaṃ bhayam gopāṃś cāsannavadanān kopaṃ kṛṣṇaḥ samādadhe,गवां पश्य महाबाहो वेदनां परमातुराः गवां तत्कदनं दृष्ट्वा दुर्दिनागमजं भयम् गोपांश् चासन्नवदनान् कोपं कृष्णः समादधे
61,26,HV_61.26,gāś cāpi paramāturāḥ roṣatāmrekṣaṇaḥ śrīmān aho dhārṣṭyaṃ surapater mām anādṛtya saṃprati gavāṃ vadhaḥ kṛtas tasya gopānāṃ ca tathā kṛtaḥ sa cintayitvā saṃrabdho dṛṣṭo yogo gavām iti ātmānam ātmanā vākyam idam āha priyaṃvadaḥ,गाश् चापि परमातुराः रोषताम्रेक्षणः श्रीमान् अहो धार्ष्ट्यं सुरपतेर् माम् अनादृत्य संप्रति गवां वधः कृतस् तस्य गोपानां च तथा कृतः स चिन्तयित्वा संरब्धो दृष्टो योगो गवाम् इति आत्मानम् आत्मना वाक्यम् इदम् आह प्रियंवदः
61,27,HV_61.27,adyāham imam utpāṭya sakānanavanaṃ girim kalpayeyaṃ gavāṃ sthānaṃ varṣatrāṇāya durdharam,अद्याहम् इमम् उत्पाट्य सकाननवनं गिरिम् कल्पयेयं गवां स्थानं वर्षत्राणाय दुर्धरम्
61,28,HV_61.28,ayaṃ dhṛto mayā śailo bhūmīgṛhanibhopamaḥ trāsyante savrajā gāvo madvaśyaś ca bhaviṣyati,अयं धृतो मया शैलो भूमीगृहनिभोपमः त्रास्यन्ते सव्रजा गावो मद्वश्यश् च भविष्यति
61,29,HV_61.29,evaṃ sa cintayitvā tu viṣṇuḥ satyaparākramaḥ ity uktvaikena hastena kṛtvā govardhanācalam dadhāra līlayā kṛṣṇaś chatrākam iva bālakaḥ bāhvor balaṃ darśayiṣyan samīpaṃ taṃ mahīdharam dorbhyāṃ utpāṭayāmāsa kṛṣṇo girir ivāparaḥ,एवं स चिन्तयित्वा तु विष्णुः सत्यपराक्रमः इत्य् उक्त्वैकेन हस्तेन कृत्वा गोवर्धनाचलम् दधार लीलया कृष्णश् छत्राकम् इव बालकः बाह्वोर् बलं दर्शयिष्यन् समीपं तं महीधरम् दोर्भ्यां उत्पाटयामास कृष्णो गिरिर् इवापरः
61,30,HV_61.30,samūlaviṭapaskandhaś cacāla sa mahāgiriḥ ghaṇāghaṇakṛtaḥ śailaḥ saprāṇa iva niḥśvasan sa dhṛtaḥ saṃgato meghair giriḥ savyena pāṇinā gṛhabhāvaṃ gatas tatra gṛhākāreṇa varcasā,समूलविटपस्कन्धश् चचाल स महागिरिः घणाघणकृतः शैलः सप्राण इव निःश्वसन् स धृतः संगतो मेघैर् गिरिः सव्येन पाणिना गृहभावं गतस् तत्र गृहाकारेण वर्चसा
61,31,HV_61.31,bhūmer utpāṭyamānasya tasya śailasya sānuṣu śilāḥ praśithilāś celur niṣpetuś ca sapādapāḥ,भूमेर् उत्पाट्यमानस्य तस्य शैलस्य सानुषु शिलाः प्रशिथिलाश् चेलुर् निष्पेतुश् च सपादपाः
61,32,HV_61.32,rakṣiṣyan godhanaṃ viṣṇur gopānāṃ gopatir hariḥ gomadhyasthitagovindo gopān rakṣan sagokulān vyarthaṃ cakāra govindo godharasya samīhitam govardhanasyāsya gireḥ khe khaṇāyitavigrahaḥ śikharair ghūṇamānaiś ca sīdamānaiś ca sarvataḥ vidhṛtaiś cocchritaiḥ śṛṅgair agamaḥ khagamo 'bhavat,रक्षिष्यन् गोधनं विष्णुर् गोपानां गोपतिर् हरिः गोमध्यस्थितगोविन्दो गोपान् रक्षन् सगोकुलान् व्यर्थं चकार गोविन्दो गोधरस्य समीहितम् गोवर्धनस्यास्य गिरेः खे खणायितविग्रहः शिखरैर् घूणमानैश् च सीदमानैश् च सर्वतः विधृतैश् चोच्छ्रितैः शृङ्गैर् अगमः खगमो ऽभवत्
61,33,HV_61.33,calatprasravaṇaiḥ pārśvair meghaughair ekatāṃ gataiḥ bhidyamānāśmanicayaś cacāla dharaṇīdharaḥ,चलत्प्रस्रवणैः पार्श्वैर् मेघौघैर् एकतां गतैः भिद्यमानाश्मनिचयश् चचाल धरणीधरः
61,34,HV_61.34,na meghānāṃ pravṛṣṭānāṃ na śailasyāśmavarṣiṇaḥ vāyoś ca ghūrṇamānasya vidyutāṃ bhramatām api viṣṇutejobhibhūtānām adṛśyanta vapūṃṣi ca vividus te janā rūpaṃ vāyos tasya ca garjataḥ,न मेघानां प्रवृष्टानां न शैलस्याश्मवर्षिणः वायोश् च घूर्णमानस्य विद्युतां भ्रमताम् अपि विष्णुतेजोभिभूतानाम् अदृश्यन्त वपूंषि च विविदुस् ते जना रूपं वायोस् तस्य च गर्जतः
61,35,HV_61.35,meghaiḥ śikharasaṃdhānair jalaprasravaṇānvitaiḥ miśrīkṛta ivābhāti girir uddāmabarhiṇaḥ,मेघैः शिखरसंधानैर् जलप्रस्रवणान्वितैः मिश्रीकृत इवाभाति गिरिर् उद्दामबर्हिणः
61,36,HV_61.36,āpluto 'yaṃ giriḥ pakṣair iti vidyādharoragāḥ gandharvaṛṣayaś caiva vāco muñcanti susvarāḥ,आप्लुतो ऽयं गिरिः पक्षैर् इति विद्याधरोरगाः गन्धर्वऋषयश् चैव वाचो मुञ्चन्ति सुस्वराः
61,37,HV_61.37,sa kṛṣṇatalavinyasto muktamūlaḥ kṣites talāt rītīr nirvartayāmāsa kāñcanāñ janarājatīḥ,स कृष्णतलविन्यस्तो मुक्तमूलः क्षितेस् तलात् रीतीर् निर्वर्तयामास काञ्चनाञ् जनराजतीः
61,38,HV_61.38,kānicic chāditānīva saṃkīrṇārdhāni kānicit girer meghaṃ praviṣṭāni tasya śṛṅgāṇi cābhavan,कानिचिच् छादितानीव संकीर्णार्धानि कानिचित् गिरेर् मेघं प्रविष्टानि तस्य शृङ्गाणि चाभवन्
61,39,HV_61.39,giriṇā kampyamānena kampitānāṃ tu śākhinām puṣpam uccāvacaṃ bhūmau vyaśīryata samantataḥ,गिरिणा कम्प्यमानेन कम्पितानां तु शाखिनाम् पुष्पम् उच्चावचं भूमौ व्यशीर्यत समन्ततः
61,40,HV_61.40,niḥsṛtāḥ pṛthumūrdhānaḥ svastikārdhavibhūṣitāḥ dvijihvapatayaḥ kruddhāḥ khecarāḥ khe samantataḥ,निःसृताः पृथुमूर्धानः स्वस्तिकार्धविभूषिताः द्विजिह्वपतयः क्रुद्धाः खेचराः खे समन्ततः
61,41,HV_61.41,ārtiṃ jagmuḥ khagagaṇā varṣeṇa ca bhayena ca utpatyotpatya gaganāt punaḥ petur avāṅmukhāḥ,आर्तिं जग्मुः खगगणा वर्षेण च भयेन च उत्पत्योत्पत्य गगनात् पुनः पेतुर् अवाङ्मुखाः
61,42,HV_61.42,rejuś cāroṣitāḥ siṃhāḥ sajalā iva toyadāḥ gargarā iva mathyanto neduḥ śārdūlapuṃgavāḥ,रेजुश् चारोषिताः सिंहाः सजला इव तोयदाः गर्गरा इव मथ्यन्तो नेदुः शार्दूलपुंगवाः
61,43,HV_61.43,viṣamaiś ca samībhūtaiḥ samaiś cātyantadurgamaiḥ vyāvṛttadehaḥ sa girī ramya evopalakṣyate,विषमैश् च समीभूतैः समैश् चात्यन्तदुर्गमैः व्यावृत्तदेहः स गिरी रम्य एवोपलक्ष्यते
61,44,HV_61.44,abhivṛṣṭasya tair meghais tasya rūpaṃ babhūva ha stambhitasyeva rudreṇa tripurasya vihāyasi,अभिवृष्टस्य तैर् मेघैस् तस्य रूपं बभूव ह स्तम्भितस्येव रुद्रेण त्रिपुरस्य विहायसि
61,45,HV_61.45,bāhudaṇḍena kṛṣṇasya vidhṛtaṃ sumahat tadā nīlābhrapaṭalac channaṃ tadgiricchatram ābabhau,बाहुदण्डेन कृष्णस्य विधृतं सुमहत् तदा नीलाभ्रपटलच् छन्नं तद्गिरिच्छत्रम् आबभौ
61,46,HV_61.46,svapnāyamāno jaladair nimīlitaguhāmukhaḥ bāhūpadhāne kṛṣṇasya prasupta iva khe giriḥ,स्वप्नायमानो जलदैर् निमीलितगुहामुखः बाहूपधाने कृष्णस्य प्रसुप्त इव खे गिरिः
61,47,HV_61.47,nirvihaṃgarutair vṛkṣair nirmayūrarutair vanaiḥ nirālamba ivābhāti giriḥ sa śikharair vṛtaḥ,निर्विहंगरुतैर् वृक्षैर् निर्मयूररुतैर् वनैः निरालम्ब इवाभाति गिरिः स शिखरैर् वृतः
61,48,HV_61.48,paryastair ghūrṇamānaiś ca pracaladbhiś ca sānubhiḥ sajvarāṇīva śailasya vanāni śikharāṇi ca,पर्यस्तैर् घूर्णमानैश् च प्रचलद्भिश् च सानुभिः सज्वराणीव शैलस्य वनानि शिखराणि च
61,49,HV_61.49,uttamāṅgagatās tasya meghāḥ pavanavāhanāḥ tvaryamāṇā mahendreṇa toyaṃ mumucur akṣayam,उत्तमाङ्गगतास् तस्य मेघाः पवनवाहनाः त्वर्यमाणा महेन्द्रेण तोयं मुमुचुर् अक्षयम्
61,50,HV_61.50,sa lambamānaḥ kṛṣṇasya bhujāgre saghano giriḥ cakrārūḍha ivābhāti deśo nṛpatipīḍitaḥ,स लम्बमानः कृष्णस्य भुजाग्रे सघनो गिरिः चक्रारूढ इवाभाति देशो नृपतिपीडितः
61,51,HV_61.51,sa meghanicayas tasthau giriṃ taṃ parivārya ha puraṃ puraskṛtya yathā sphīto janapado mahān,स मेघनिचयस् तस्थौ गिरिं तं परिवार्य ह पुरं पुरस्कृत्य यथा स्फीतो जनपदो महान्
61,52,HV_61.52,niveśya taṃ kare śailaṃ tulayitvā ca sasmitam provāca goptā gopānāṃ prajāpatir iva sthitaḥ,निवेश्य तं करे शैलं तुलयित्वा च सस्मितम् प्रोवाच गोप्ता गोपानां प्रजापतिर् इव स्थितः
61,53,HV_61.53,etad devair asaṃbhāvyaṃ divyena vidhinā mayā kṛtaṃ girigṛhaṃ gopā nivātaśaraṇaṃ gavām,एतद् देवैर् असंभाव्यं दिव्येन विधिना मया कृतं गिरिगृहं गोपा निवातशरणं गवाम्
61,54,HV_61.54,na trāsa iha vaḥ kāryo maddhastād dhi nipātane vātavarṣabhayenālaṃ tattrāṇaṃ vihitaṃ hi vaḥ kṣipraṃ viśantu yūthāni gavām iha hi śāntaye nivāteṣu ca deśeṣu nivasantu yathāsukham yathāvrajaṃ yathāyūthaṃ yathāsāraṃ ca vai sukham,न त्रास इह वः कार्यो मद्धस्ताद् धि निपातने वातवर्षभयेनालं तत्त्राणं विहितं हि वः क्षिप्रं विशन्तु यूथानि गवाम् इह हि शान्तये निवातेषु च देशेषु निवसन्तु यथासुखम् यथाव्रजं यथायूथं यथासारं च वै सुखम्
61,55,HV_61.55,vibhajyatām ayaṃ deśaḥ kṛto varṣanivāraṇaḥ śailotpāṭanabhūr eṣā mahatī nirmitā mayā yuthaśaś ca vibhajyātha vasadhvaṃ gopasattamāḥ pañcakrośapramāṇena krauśaikaṃ vistaro mahān trailokyam apy utsahate grasituṃ kiṃ punar vrajam,विभज्यताम् अयं देशः कृतो वर्षनिवारणः शैलोत्पाटनभूर् एषा महती निर्मिता मया युथशश् च विभज्याथ वसध्वं गोपसत्तमाः पञ्चक्रोशप्रमाणेन क्रौशैकं विस्तरो महान् त्रैलोक्यम् अप्य् उत्सहते ग्रसितुं किं पुनर् व्रजम्
61,56,HV_61.56,tataḥ kilakilāśabdo gavāṃ hambhāravāśritaḥ gopānāṃ tumulo jajñe meghanādaś ca bāhyataḥ,ततः किलकिलाशब्दो गवां हम्भारवाश्रितः गोपानां तुमुलो जज्ञे मेघनादश् च बाह्यतः
61,57,HV_61.57,praviśanti tato gāvo gopair yūthaprakalpitāḥ tasya śailasya vipulaṃ pradaraṃ gahvarodaram,प्रविशन्ति ततो गावो गोपैर् यूथप्रकल्पिताः तस्य शैलस्य विपुलं प्रदरं गह्वरोदरम्
61,58,HV_61.58,kṛṣṇo 'pi mūle śailasya śailastambha ivocchritaḥ dadhāraikena hastena śailaṃ priyam ivātithim,कृष्णो ऽपि मूले शैलस्य शैलस्तम्भ इवोच्छ्रितः दधारैकेन हस्तेन शैलं प्रियम् इवातिथिम्
61,59,HV_61.59,tato vrajasya bhāṇḍāni yuktāni śakaṭāni ca viviśur varṣabhītāni tad gṛhaṃ girinirmitam,ततो व्रजस्य भाण्डानि युक्तानि शकटानि च विविशुर् वर्षभीतानि तद् गृहं गिरिनिर्मितम्
61,60,HV_61.60,atidaivaṃ tu kṛṣṇasya dṛṣṭvā tat karma vajrabhṛt mithyāpratijño jaladān vārayāmāsa vai vibhuḥ,अतिदैवं तु कृष्णस्य दृष्ट्वा तत् कर्म वज्रभृत् मिथ्याप्रतिज्ञो जलदान् वारयामास वै विभुः
61,61,HV_61.61,saptarātre tu nirvṛtte dharaṇyāṃ vigatotsave jagāma saṃvṛto meghair vṛtrahā svargam uttamam,सप्तरात्रे तु निर्वृत्ते धरण्यां विगतोत्सवे जगाम संवृतो मेघैर् वृत्रहा स्वर्गम् उत्तमम्
61,62,HV_61.62,nivṛtte saptarātre tu tiṣye skanne śatakratau gatābhre vimale vyomni divase dīptabhāskare,निवृत्ते सप्तरात्रे तु तिष्ये स्कन्ने शतक्रतौ गताभ्रे विमले व्योम्नि दिवसे दीप्तभास्करे
61,63,HV_61.63,gāvas tenaiva mārgeṇa parijagmur gataśramāḥ khaṃ ca sthānaṃ tato ghoṣaḥ pratyayāt punar eva saḥ,गावस् तेनैव मार्गेण परिजग्मुर् गतश्रमाः खं च स्थानं ततो घोषः प्रत्ययात् पुनर् एव सः
61,64,HV_61.64,kṛṣṇo 'pi taṃ giriśreṣṭhaṃ svasthāne sthāvarātmavān prīto niveśayāmāsa dhruvāya varado vibhuḥ,कृष्णो ऽपि तं गिरिश्रेष्ठं स्वस्थाने स्थावरात्मवान् प्रीतो निवेशयामास ध्रुवाय वरदो विभुः
62,1,HV_62.1,dhṛtaṃ govardhanaṃ dṛṣṭvā paritrātaṃ ca gokulam kṛṣṇasya darśanaṃ śakro rocayāmāsa vismitaḥ,धृतं गोवर्धनं दृष्ट्वा परित्रातं च गोकुलम् कृष्णस्य दर्शनं शक्रो रोचयामास विस्मितः
62,2,HV_62.2,sa nirjalāmbudākāraṃ mattaṃ madajalokṣitam āruhyairāvataṃ nāgam ajagāma mahītalam,स निर्जलाम्बुदाकारं मत्तं मदजलोक्षितम् आरुह्यैरावतं नागम् अजगाम महीतलम्
62,3,HV_62.3,sa dadarśopaviṣṭaṃ vai govardhanaśilātale kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇaṃ puruhūtaḥ puraṃdaraḥ,स ददर्शोपविष्टं वै गोवर्धनशिलातले कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणं पुरुहूतः पुरंदरः
62,4,HV_62.4,taṃ dṛśya bālaṃ mahatā tejasā dīptam avyayam gopaviṣadharaṃ viṣṇuṃ parijajñe puraṃdaraḥ,तं दृश्य बालं महता तेजसा दीप्तम् अव्ययम् गोपविषधरं विष्णुं परिजज्ञे पुरंदरः
62,5,HV_62.5,tālastambhavanaśyāmaṃ sa taṃ śrīvatsalakṣaṇam paryāptanayanaḥ śakraḥ sarvair netrair udaikṣata,तालस्तम्भवनश्यामं स तं श्रीवत्सलक्षणम् पर्याप्तनयनः शक्रः सर्वैर् नेत्रैर् उदैक्षत
62,6,HV_62.6,dṛṣṭvā cainaṃ śriyā juṣṭaṃ martyaloke 'maropamam surāṇāṃ kāryasiddhyarthaṃ nityaṃ karmasu niṣṭhitam sūpaviṣṭaṃ śilāpṛṣṭe śakraḥ sa vrīḍito 'bhavat,दृष्ट्वा चैनं श्रिया जुष्टं मर्त्यलोके ऽमरोपमम् सुराणां कार्यसिद्ध्यर्थं नित्यं कर्मसु निष्ठितम् सूपविष्टं शिलापृष्टे शक्रः स व्रीडितो ऽभवत्
62,7,HV_62.7,tasyopaviṣṭasya sukham pakṣābhyāṃ pakṣipuṃgavaḥ antardhānagataś chāyām cakāroragabhojanaḥ,तस्योपविष्टस्य सुखम् पक्षाभ्यां पक्षिपुंगवः अन्तर्धानगतश् छायाम् चकारोरगभोजनः
62,8,HV_62.8,chāyayā ca tayā yuktaṃ keśavaṃ yajñarūpiṇam taṃ vivikte nagagataṃ lokavṛttāntatatparam upatasthe gajaṃ hitvā kṛṣṇaṃ balaniṣūdanaḥ,छायया च तया युक्तं केशवं यज्ञरूपिणम् तं विविक्ते नगगतं लोकवृत्तान्ततत्परम् उपतस्थे गजं हित्वा कृष्णं बलनिषूदनः
62,9,HV_62.9,sa samīpagatas tasya divyasraganulepanaḥ rarāja devarājo vai vajrapūrṇakaraḥ prabhuḥ,स समीपगतस् तस्य दिव्यस्रगनुलेपनः रराज देवराजो वै वज्रपूर्णकरः प्रभुः
62,10,HV_62.10,kirīteṇārkavarṇena vidyudvidyotakāriṇā kuṇḍalābhyāṃ sa divyābhyāṃ satataṃ śobhitānanaḥ pañcastabakalambena devabhūṣaṇabhūṣitaḥ sahasrapatrakāntena dehabhūṣaṇakāriṇā īkṣamāṇaḥ sahasreṇa netrāṇāṃ kāmarūpiṇām tridaśājñāpanārthena meghanirghoṣakāriṇā praṇāma akaroc chakraḥ kṣantavyam iti cābravīt tuṣṭāva ca hariṃ viṣṇuṃ gopaveṣavibhūṣitam namas te devadeveśa bhūtabhāvanabhāvana hiraṇyaretase tubhyaṃ namaḥ somapradāyine namo vedaikatattvārtha tannibodhana bodhana namaḥ praṇavavācyāya vācakāya namo namaḥ namas te viśvarūpāya namo lokahitāya te namo gopavirūpāya namo godharadhāriṇe namaḥ purāṇarūpāya namas te madhusūdana kiṃ vānena jagannātha namaskāreṇa keśava yā yās tu devadevasya mūrtayo mūrtimattara namas tābhyas tathā viṣṇo sarvābhyaḥ sarvakāmada kṣantavyaṃ mama deveśa kṛtaṃ gopālanandana ajñānād etha vā jñānād roṣād vā yadunandana samartheṣv asamartheṣu roṣaḥ prasphurati prabho na kenacid bhavāñ śāsyaḥ śāstā sarvasya vai prabho tvannimittam idaṃ sarvam aindraṃ mama sudurlabham tvatprasādaj jagannātha devānām īśvaro yataḥ tataś ca devadeveśa kṣantavyaṃ dāsa ity aham ity uktvātha punar vākyaṃ vyājahāra śacīpatiḥ kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣam abālaṃ bālarūpiṇam atasīpuṣpasaṃkāśaṃ śrīvatsakṛtalakṣaṇam upaviṣṭaṃ śilāpṛṣṭhe kṛtvā karmātimānuṣam na hi dāseṣu kopo 'sti svāmināṃ svāmisattama atha divyena madhuram vyājahāra svareṇa tam,किरीतेणार्कवर्णेन विद्युद्विद्योतकारिणा कुण्डलाभ्यां स दिव्याभ्यां सततं शोभिताननः पञ्चस्तबकलम्बेन देवभूषणभूषितः सहस्रपत्रकान्तेन देहभूषणकारिणा ईक्षमाणः सहस्रेण नेत्राणां कामरूपिणाम् त्रिदशाज्ञापनार्थेन मेघनिर्घोषकारिणा प्रणाम अकरोच् छक्रः क्षन्तव्यम् इति चाब्रवीत् तुष्टाव च हरिं विष्णुं गोपवेषविभूषितम् नमस् ते देवदेवेश भूतभावनभावन हिरण्यरेतसे तुभ्यं नमः सोमप्रदायिने नमो वेदैकतत्त्वार्थ तन्निबोधन बोधन नमः प्रणववाच्याय वाचकाय नमो नमः नमस् ते विश्वरूपाय नमो लोकहिताय ते नमो गोपविरूपाय नमो गोधरधारिणे नमः पुराणरूपाय नमस् ते मधुसूदन किं वानेन जगन्नाथ नमस्कारेण केशव या यास् तु देवदेवस्य मूर्तयो मूर्तिमत्तर नमस् ताभ्यस् तथा विष्णो सर्वाभ्यः सर्वकामद क्षन्तव्यं मम देवेश कृतं गोपालनन्दन अज्ञानाद् एथ वा ज्ञानाद् रोषाद् वा यदुनन्दन समर्थेष्व् असमर्थेषु रोषः प्रस्फुरति प्रभो न केनचिद् भवाञ् शास्यः शास्ता सर्वस्य वै प्रभो त्वन्निमित्तम् इदं सर्वम् ऐन्द्रं मम सुदुर्लभम् त्वत्प्रसादज् जगन्नाथ देवानाम् ईश्वरो यतः ततश् च देवदेवेश क्षन्तव्यं दास इत्य् अहम् इत्य् उक्त्वाथ पुनर् वाक्यं व्याजहार शचीपतिः कृष्णं कमलपत्राक्षम् अबालं बालरूपिणम् अतसीपुष्पसंकाशं श्रीवत्सकृतलक्षणम् उपविष्टं शिलापृष्ठे कृत्वा कर्मातिमानुषम् न हि दासेषु कोपो ऽस्ति स्वामिनां स्वामिसत्तम अथ दिव्येन मधुरम् व्याजहार स्वरेण तम्
62,11,HV_62.11,kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho jñātīnāṃ nandivardhana atidaivaṃ kṛtaṃ karma tvayā prītimatā gavām,कृष्ण कृष्ण महाबाहो ज्ञातीनां नन्दिवर्धन अतिदैवं कृतं कर्म त्वया प्रीतिमता गवाम्
62,12,HV_62.12,mayā sṛṣṭeṣu megheṣu yugāntāvartakāriṣu yat tvayā rakṣitā gāvas tenāsmi paritoṣitaḥ,मया सृष्टेषु मेघेषु युगान्तावर्तकारिषु यत् त्वया रक्षिता गावस् तेनास्मि परितोषितः
62,13,HV_62.13,svāyaṃbhuvena yogena yac cāyaṃ parvatottamaḥ dhṛto veśma ivākāśe ko hy etena na vismayet,स्वायंभुवेन योगेन यच् चायं पर्वतोत्तमः धृतो वेश्म इवाकाशे को ह्य् एतेन न विस्मयेत्
62,14,HV_62.14,pratiṣiddhe mama mahe mayeyaṃ ruṣitena vai ativṛṣṭiḥ kṛtā kṛṣṇa gavāṃ vai saptarātrikī,प्रतिषिद्धे मम महे मयेयं रुषितेन वै अतिवृष्टिः कृता कृष्ण गवां वै सप्तरात्रिकी
62,15,HV_62.15,sā tvayā pratiṣiddheyaṃ meghavṛṣṭir durāsadā devaiḥ sadānavagaṇair durnivāryā mayi sthite,सा त्वया प्रतिषिद्धेयं मेघवृष्टिर् दुरासदा देवैः सदानवगणैर् दुर्निवार्या मयि स्थिते
62,16,HV_62.16,aho me supriyaṃ kṛṣṇa yat tvaṃ mānuṣadehavān samagraṃ vaiṣṇavaṃ tejo vinigūhasi roṣitaḥ,अहो मे सुप्रियं कृष्ण यत् त्वं मानुषदेहवान् समग्रं वैष्णवं तेजो विनिगूहसि रोषितः
62,17,HV_62.17,sādhitaṃ devatānāṃ hi manye 'haṃ kāryam avyayam tvayi mānuṣyam āpanne yuktenaivaṃ svatejasā,साधितं देवतानां हि मन्ये ऽहं कार्यम् अव्ययम् त्वयि मानुष्यम् आपन्ने युक्तेनैवं स्वतेजसा
62,18,HV_62.18,setsyate vīra kāryārtho na kiṃcit parihāsyate devānām yad bhavān netā sarvakāryapurogamaḥ,सेत्स्यते वीर कार्यार्थो न किंचित् परिहास्यते देवानाम् यद् भवान् नेता सर्वकार्यपुरोगमः
62,19,HV_62.19,ekas tvam asi lokānāṃ devānāṃ ca sanātanaḥ dvitīyaṃ nānupaśyāmi dhuraṃ yas te samudvahet,एकस् त्वम् असि लोकानां देवानां च सनातनः द्वितीयं नानुपश्यामि धुरं यस् ते समुद्वहेत्
62,20,HV_62.20,yathā hi puṃgavaḥ śreṣṭho magne dhuri niyujyate evaṃ tvam asi devānāṃ magnānāṃ dvijavāhana,यथा हि पुंगवः श्रेष्ठो मग्ने धुरि नियुज्यते एवं त्वम् असि देवानां मग्नानां द्विजवाहन
62,21,HV_62.21,tvaccharīragataṃ kṛṣṇa jagatpraharaṇaṃ tv idam brahmaṇā sādhu nirdiṣṭaṃ dhātubhya iva kāñcanam,त्वच्छरीरगतं कृष्ण जगत्प्रहरणं त्व् इदम् ब्रह्मणा साधु निर्दिष्टं धातुभ्य इव काञ्चनम्
62,22,HV_62.22,svayaṃ svayaṃbhūr bhagavān buddhyātha vayasāpi vā na tvānugantuṃ śakto vai paṅgur drutagatiṃ yathā,स्वयं स्वयंभूर् भगवान् बुद्ध्याथ वयसापि वा न त्वानुगन्तुं शक्तो वै पङ्गुर् द्रुतगतिं यथा
62,23,HV_62.23,stāṇubhyo himavāñ śreṣṭho hradānāṃ varuṇālayaḥ garutmān pakṣiṇāṃ śreṣṭho devatānāṃ bhavān varaḥ,स्ताणुभ्यो हिमवाञ् श्रेष्ठो ह्रदानां वरुणालयः गरुत्मान् पक्षिणां श्रेष्ठो देवतानां भवान् वरः
62,24,HV_62.24,apām adhastāl loko vai tasyopari mahīdharāḥ nāgānām upariṣṭād bhūḥ pṛthivyupari mānuṣāḥ,अपाम् अधस्ताल् लोको वै तस्योपरि महीधराः नागानाम् उपरिष्टाद् भूः पृथिव्युपरि मानुषाः
62,25,HV_62.25,manuṣyalokād ūrdhvaṃ tu khagānāṃ gatir ucyate ākāśasyopari ravir dvāraṃ svargasya bhānumān,मनुष्यलोकाद् ऊर्ध्वं तु खगानां गतिर् उच्यते आकाशस्योपरि रविर् द्वारं स्वर्गस्य भानुमान्
62,26,HV_62.26,devalokaḥ paras tasmād vimānagahano mahān yatrāhaṃ kṛṣṇa devānām aindre vinihitaḥ pade,देवलोकः परस् तस्माद् विमानगहनो महान् यत्राहं कृष्ण देवानाम् ऐन्द्रे विनिहितः पदे
62,27,HV_62.27,tvayā hi lokanāthena viṣṇunā prabhaviṣṇunā svargād ūrdhvaṃ brahmaloko brahmarṣigaṇasevitaḥ tatra somagatiś caiva jyotiṣāṃ ca mahātmanām,त्वया हि लोकनाथेन विष्णुना प्रभविष्णुना स्वर्गाद् ऊर्ध्वं ब्रह्मलोको ब्रह्मर्षिगणसेवितः तत्र सोमगतिश् चैव ज्योतिषां च महात्मनाम्
62,28,HV_62.28,tasyopari gavāṃ lokaḥ sādhyās taṃ pālayanti hi sa hi sarvagataḥ kṛṣṇa mahākāśagato mahān,तस्योपरि गवां लोकः साध्यास् तं पालयन्ति हि स हि सर्वगतः कृष्ण महाकाशगतो महान्
62,29,HV_62.29,uparyupari tatrāpi gatis tava tapomayī yāṃ na vidmo vayaṃ sarve pṛcchanto 'pi pitāmaham,उपर्युपरि तत्रापि गतिस् तव तपोमयी यां न विद्मो वयं सर्वे पृच्छन्तो ऽपि पितामहम्
62,30,HV_62.30,pitāmaho 'pi bhagavāṃs tvatprasādād yadṛcchayā yāṃ yoganiratā viṣṇo bhajante brahmavādinaḥ lokas tv arvāg duṣkṛtināṃ nāgalokas tu dāruṇaḥ pṛthivī karmaśīlānāṃ kṣetraṃ sarvasya karmaṇaḥ,पितामहो ऽपि भगवांस् त्वत्प्रसादाद् यदृच्छया यां योगनिरता विष्णो भजन्ते ब्रह्मवादिनः लोकस् त्व् अर्वाग् दुष्कृतिनां नागलोकस् तु दारुणः पृथिवी कर्मशीलानां क्षेत्रं सर्वस्य कर्मणः
62,31,HV_62.31,kham asthirāṇāṃ viṣayo vāyunā tulyavṛttinām gatiḥ śamadamāḍhyānāṃ svargaḥ sukṛtakarmaṇām,खम् अस्थिराणां विषयो वायुना तुल्यवृत्तिनाम् गतिः शमदमाढ्यानां स्वर्गः सुकृतकर्मणाम्
62,32,HV_62.32,brāhme tapasi yuktānāṃ brahmalokaḥ parā gatiḥ gavām eva hi goloko durārohā hi sā gatiḥ,ब्राह्मे तपसि युक्तानां ब्रह्मलोकः परा गतिः गवाम् एव हि गोलोको दुरारोहा हि सा गतिः
62,33,HV_62.33,sa tu lokas tvayā kṛṣṇa sīdamānaḥ kṛtātmanā dhṛto dhṛtimatā vīra nighnatopadravaṃ gavām,स तु लोकस् त्वया कृष्ण सीदमानः कृतात्मना धृतो धृतिमता वीर निघ्नतोपद्रवं गवाम्
62,34,HV_62.34,tad ahaṃ samanuprāpto gavāṃ vākyena coditaḥ brahmanaś ca mahābhāga gauravāt tava cāgataḥ,तद् अहं समनुप्राप्तो गवां वाक्येन चोदितः ब्रह्मनश् च महाभाग गौरवात् तव चागतः
62,35,HV_62.35,ahaṃ bhūtapatiḥ kṛṣṇa devarājaḥ puraṃdaraḥ aditer garbhaparyāye pūrvajas te purātanaḥ,अहं भूतपतिः कृष्ण देवराजः पुरंदरः अदितेर् गर्भपर्याये पूर्वजस् ते पुरातनः
62,36,HV_62.36,tejas tejasvinaś caiva yat te darśitavān aham megharūpeṇa tat sarvaṃ kṣantum arhasi me vibho,तेजस् तेजस्विनश् चैव यत् ते दर्शितवान् अहम् मेघरूपेण तत् सर्वं क्षन्तुम् अर्हसि मे विभो
62,37,HV_62.37,evaṃ kṣāntamanāḥ kṛṣṇa svena saumyena tejasā brahmaṇaḥ śṛṇu me vākyaṃ gavāṃ ca gajavikrama,एवं क्षान्तमनाः कृष्ण स्वेन सौम्येन तेजसा ब्रह्मणः शृणु मे वाक्यं गवां च गजविक्रम
62,38,HV_62.38,āha tvā bhagavān brahmā gāvaś cākāśagā divi karmabhis toṣitā divyais tava saṃrakṣaṇādibhiḥ,आह त्वा भगवान् ब्रह्मा गावश् चाकाशगा दिवि कर्मभिस् तोषिता दिव्यैस् तव संरक्षणादिभिः
62,39,HV_62.39,bhavatā rakṣitā gāvo gobhir lokāś ca rakṣitāḥ yad vayaṃ puṃgavaiḥ sārdhaṃ vardhāmaḥ prasavais tathā,भवता रक्षिता गावो गोभिर् लोकाश् च रक्षिताः यद् वयं पुंगवैः सार्धं वर्धामः प्रसवैस् तथा
62,40,HV_62.40,karṣakān puṃgavair vāhyair medhyena haviṣā surān śriyaṃ śakṛtpavitreṇa tarpayiṣyāma kāmagāḥ,कर्षकान् पुंगवैर् वाह्यैर् मेध्येन हविषा सुरान् श्रियं शकृत्पवित्रेण तर्पयिष्याम कामगाः
62,41,HV_62.41,tad asmākaṃ gurus tvaṃ hi prāṇadaś ca mahābala adyaprabhṛti no rājā tvam indro vai bhaviṣyasi,तद् अस्माकं गुरुस् त्वं हि प्राणदश् च महाबल अद्यप्रभृति नो राजा त्वम् इन्द्रो वै भविष्यसि
62,42,HV_62.42,tasmāt tvaṃ kāñcanaiḥ pūrṇair divyasya payaso ghaṭaiḥ ebhis tvam abhiṣicyasva mayā hastāvanāmitaiḥ,तस्मात् त्वं काञ्चनैः पूर्णैर् दिव्यस्य पयसो घटैः एभिस् त्वम् अभिषिच्यस्व मया हस्तावनामितैः
62,43,HV_62.43,ahaṃ kilendro devānāṃ tvaṃ gavām indratāṃ gataḥ govinda iti lokās tvāṃ stoṣyanti bhuvi śāśvatam,अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवाम् इन्द्रतां गतः गोविन्द इति लोकास् त्वां स्तोष्यन्ति भुवि शाश्वतम्
62,44,HV_62.44,mamopari yathendras tvam sthāpito gobhir īśvaraḥ upendra iti kṛṣṇa tvām gāsyanti divi devatāḥ,ममोपरि यथेन्द्रस् त्वम् स्थापितो गोभिर् ईश्वरः उपेन्द्र इति कृष्ण त्वाम् गास्यन्ति दिवि देवताः
62,45,HV_62.45,ye ceme vārṣikā māsāś catvāro vihitā mama eṣām ardhaṃ prayacchāmi śaratkālaṃ tu paścimam,ये चेमे वार्षिका मासाश् चत्वारो विहिता मम एषाम् अर्धं प्रयच्छामि शरत्कालं तु पश्चिमम्
62,46,HV_62.46,varṣārdhe ca dhvajo nityaṃ tataḥ pūjām avāpsyati mamāmbuprabhavaṃ darpaṃ tadā tyakṣyanti barhinaḥ,वर्षार्धे च ध्वजो नित्यं ततः पूजाम् अवाप्स्यति ममाम्बुप्रभवं दर्पं तदा त्यक्ष्यन्ति बर्हिनः
62,47,HV_62.47,alpavīryamadāś caiva ye cānye meghanādinaḥ śāntiṃ sarve gamiṣyanti jalakālavicāriṇaḥ,अल्पवीर्यमदाश् चैव ये चान्ये मेघनादिनः शान्तिं सर्वे गमिष्यन्ति जलकालविचारिणः
62,48,HV_62.48,triśaṅkvagastyacaritām āśāṃ ca vicariṣyati sahasraraśmir ādityas tāpayan svena tejasā,त्रिशङ्क्वगस्त्यचरिताम् आशां च विचरिष्यति सहस्ररश्मिर् आदित्यस् तापयन् स्वेन तेजसा
62,49,HV_62.49,tataḥ śaradi yuktānāṃ maunamūkeṣu barhiṣu yāvat sukhatarais toyair vipluteṣu pluteṣu ca,ततः शरदि युक्तानां मौनमूकेषु बर्हिषु यावत् सुखतरैस् तोयैर् विप्लुतेषु प्लुतेषु च
62,50,HV_62.50,haṃsasārasapūrṇeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca mattakrauñcapraṇādeṣu matteṣu vṛṣabheṣu ca goṣu caiva prahṛṣṭāsu kṣarantīṣu payo bahu,हंससारसपूर्णेषु नदीनां पुलिनेषु च मत्तक्रौञ्चप्रणादेषु मत्तेषु वृषभेषु च गोषु चैव प्रहृष्टासु क्षरन्तीषु पयो बहु
62,51,HV_62.51,nivṛtteṣu ca megheṣu niryātya jagato jalam ākāśe śastrasaṃkāśe haṃseṣu vicaratsu ca,निवृत्तेषु च मेघेषु निर्यात्य जगतो जलम् आकाशे शस्त्रसंकाशे हंसेषु विचरत्सु च
62,52,HV_62.52,jātapadmeṣu toyeṣu vāpīṣu ca saritsu ca taḍāgeṣu ca kānteṣu toyeṣu vimaleṣu ca kalamāvanatāgrāsu pakvakedārapaṅktiṣu,जातपद्मेषु तोयेषु वापीषु च सरित्सु च तडागेषु च कान्तेषु तोयेषु विमलेषु च कलमावनताग्रासु पक्वकेदारपङ्क्तिषु
62,53,HV_62.53,madhyasthaṃ salilārambhaṃ kurvantīṣu nadīṣu ca sasasyāyāṃ ca sīmāyāṃ manoharyāṃ muner api,मध्यस्थं सलिलारम्भं कुर्वन्तीषु नदीषु च ससस्यायां च सीमायां मनोहर्यां मुनेर् अपि
62,54,HV_62.54,pṛthivyāṃ pṛthurāṣṭrāyāṃ ramāyāṃ varṣasaṃkṣaye śrāmatsu paṅktimārgeṣu phalavatsu tṛṇeṣu ca ikṣumatsu ca deśeṣu pravṛtteṣu makheṣu ca,पृथिव्यां पृथुराष्ट्रायां रमायां वर्षसंक्षये श्रामत्सु पङ्क्तिमार्गेषु फलवत्सु तृणेषु च इक्षुमत्सु च देशेषु प्रवृत्तेषु मखेषु च
62,55,HV_62.55,tataḥ pravartsyate puṇyā śaratsuptotthite tvayi loke 'smin kṛṣṇa nikhile yathaiva tridive tathā,ततः प्रवर्त्स्यते पुण्या शरत्सुप्तोत्थिते त्वयि लोके ऽस्मिन् कृष्ण निखिले यथैव त्रिदिवे तथा
62,56,HV_62.56,narās tvāṃ caiva māṃ caiva dhvajākārāsu yaṣṭiṣu mahendraś cāpy upendraś ca mahīyetāṃ mahītale,नरास् त्वां चैव मां चैव ध्वजाकारासु यष्टिषु महेन्द्रश् चाप्य् उपेन्द्रश् च महीयेतां महीतले
62,57,HV_62.57,ye cāvayoḥ sthitā vṛtte mahendropendrasaṃjñite mānavāḥ praṇamiṣyanti teṣāṃ nāsty anayāgamaḥ,ये चावयोः स्थिता वृत्ते महेन्द्रोपेन्द्रसंज्ञिते मानवाः प्रणमिष्यन्ति तेषां नास्त्य् अनयागमः
62,58,HV_62.58,svargalokādayānīya maṇipīṭhaṃ surādhipaḥ niveśya kṛṣṇaṃ ratnaiḥ prāṅ+ +muktādyair abhiṣecayat kṛtvā nīrājanaṃ divyair alaṃkṛtya ca bhūṣaṇaiḥ tataḥ śakras tu tān gṛhya ghaṭān divyapayodharān abhiṣekeṇa govindaṃ yojayāmāsa yogavit,स्वर्गलोकादयानीय मणिपीठं सुराधिपः निवेश्य कृष्णं रत्नैः प्राङ्+ +मुक्ताद्यैर् अभिषेचयत् कृत्वा नीराजनं दिव्यैर् अलंकृत्य च भूषणैः ततः शक्रस् तु तान् गृह्य घटान् दिव्यपयोधरान् अभिषेकेण गोविन्दं योजयामास योगवित्
62,59,HV_62.59,dṛṣṭvā tam abhiṣicyantaṃ gāvas tāḥ saha yūthapaiḥ stanaiḥ prasnavasaṃyuktaiḥ siṣicuḥ kṛṣṇam avyayam,दृष्ट्वा तम् अभिषिच्यन्तं गावस् ताः सह यूथपैः स्तनैः प्रस्नवसंयुक्तैः सिषिचुः कृष्णम् अव्ययम्
62,60,HV_62.60,meghāś ca divi muktābhiḥ sāmṛtābhiḥ samantataḥ siṣicus toyadhārābhir abhiṣicyantam avyayam,मेघाश् च दिवि मुक्ताभिः सामृताभिः समन्ततः सिषिचुस् तोयधाराभिर् अभिषिच्यन्तम् अव्ययम्
62,61,HV_62.61,vanaspatīnāṃ sarveṣāṃ susrāvendunibhaṃ payaḥ vavarṣuḥ puṣpavarṣaṃ ca nedus tūryāṇi cāmbare,वनस्पतीनां सर्वेषां सुस्रावेन्दुनिभं पयः ववर्षुः पुष्पवर्षं च नेदुस् तूर्याणि चाम्बरे
62,62,HV_62.62,stuvanti munayaḥ sarve vāgbhir mantraparāyaṇāḥ vasiṣṭho vāmadevaś ca jābālir atha kāśyapaḥ viśvāmitro bharadvājaḥ kaṇvo 'trir bhagavān prabhuḥ ete ca munayaḥ sarve siddhāś ca paramarṣayaḥ ekārṇavavimuktaṃ ca dadhāra vasudhā vapuḥ,स्तुवन्ति मुनयः सर्वे वाग्भिर् मन्त्रपरायणाः वसिष्ठो वामदेवश् च जाबालिर् अथ काश्यपः विश्वामित्रो भरद्वाजः कण्वो ऽत्रिर् भगवान् प्रभुः एते च मुनयः सर्वे सिद्धाश् च परमर्षयः एकार्णवविमुक्तं च दधार वसुधा वपुः
62,63,HV_62.63,prasādaṃ sāgarā jagmur vavur vātā jagaddhitāḥ ītayaḥ praśamaṃ jagmur jagmur nirvairatāṃ nṛpāḥ,प्रसादं सागरा जग्मुर् ववुर् वाता जगद्धिताः ईतयः प्रशमं जग्मुर् जग्मुर् निर्वैरतां नृपाः
62,64,HV_62.64,kṛṣṇe 'bhiṣita etāni sarvāṇi kurunandana nirvairāṇyabhavaṃs tāta krūrāṇy api nisargataḥ mārgastho vibabhau bhānuḥ somo yogena saṃgataḥ pravālapuṣpaśabalāḥ phalavantaś ca pādapāḥ,कृष्णे ऽभिषित एतानि सर्वाणि कुरुनन्दन निर्वैराण्यभवंस् तात क्रूराण्य् अपि निसर्गतः मार्गस्थो विबभौ भानुः सोमो योगेन संगतः प्रवालपुष्पशबलाः फलवन्तश् च पादपाः
62,65,HV_62.65,madaṃ prasusruvur nāgā yātās toṣaṃ vane mṛgāḥ alaṃkṛtā gātraruhair vātubhir bhānti parvatāḥ,मदं प्रसुस्रुवुर् नागा यातास् तोषं वने मृगाः अलंकृता गात्ररुहैर् वातुभिर् भान्ति पर्वताः
62,66,HV_62.66,devalokopamo lokas tṛpto 'mṛtasutarpitaḥ āsīt kṛṣṇābhiṣeke hi divyasvargarasokṣitaḥ,देवलोकोपमो लोकस् तृप्तो ऽमृतसुतर्पितः आसीत् कृष्णाभिषेके हि दिव्यस्वर्गरसोक्षितः
62,67,HV_62.67,abhiṣiktaṃ tu taṃ gobhiḥ śakro govindam avyayam divyaśuklāmbaradharam devarājo 'bravīd idam,अभिषिक्तं तु तं गोभिः शक्रो गोविन्दम् अव्ययम् दिव्यशुक्लाम्बरधरम् देवराजो ऽब्रवीद् इदम्
62,68,HV_62.68,eṣa me prathamaḥ kṛṣṇa niyogo goṣu yaḥ kṛtaḥ śrūyatāmaparaṃ cāpi mamāgamanakāraṇam,एष मे प्रथमः कृष्ण नियोगो गोषु यः कृतः श्रूयतामपरं चापि ममागमनकारणम्
62,69,HV_62.69,kṣipraṃ saṃsādhyatāṃ kaṃsaḥ keśī ca turagādhamaḥ ariṣṭaś ca madāviṣṭo rājarājyaṃ tataḥ kuru,क्षिप्रं संसाध्यतां कंसः केशी च तुरगाधमः अरिष्टश् च मदाविष्टो राजराज्यं ततः कुरु
62,70,HV_62.70,pitṛṣvasari jātas te mamāṃśo 'ham iva sthitaḥ sa te rakṣyaś ca mānyaś ca sakhye ca viniyujyatām,पितृष्वसरि जातस् ते ममांशो ऽहम् इव स्थितः स ते रक्ष्यश् च मान्यश् च सख्ये च विनियुज्यताम्
62,71,HV_62.71,tvayā hy anugṛhītaḥ sa tava vṛttānuvartakaḥ tvadvaśe vartamānaḥ sa prāpsyate vipulaṃ yaśaḥ,त्वया ह्य् अनुगृहीतः स तव वृत्तानुवर्तकः त्वद्वशे वर्तमानः स प्राप्स्यते विपुलं यशः
62,72,HV_62.72,bhāratasya ca vaṃśasya sa variṣṭho dhanurdharaḥ bhaviṣyaty anurūpaś ca tvām ṛte na ca raṃsyate,भारतस्य च वंशस्य स वरिष्ठो धनुर्धरः भविष्यत्य् अनुरूपश् च त्वाम् ऋते न च रंस्यते
62,73,HV_62.73,bhārataṃ tvayi cāsaktaṃ tasmiṃś ca puruṣottame ubhābhyām api saṃyoge yāsyanti nidhanaṃ nṛpāḥ,भारतं त्वयि चासक्तं तस्मिंश् च पुरुषोत्तमे उभाभ्याम् अपि संयोगे यास्यन्ति निधनं नृपाः
62,74,HV_62.74,pratijñātaṃ ca me kṛṣṇa ṛṣimadhye sureṣu ca mama putro 'rjuno nāma jātaḥ kuntyāṃ kurūdvahaḥ,प्रतिज्ञातं च मे कृष्ण ऋषिमध्ये सुरेषु च मम पुत्रो ऽर्जुनो नाम जातः कुन्त्यां कुरूद्वहः
62,75,HV_62.75,so 'strāṇāṃ pāratantrajñaḥ śreṣṭhaś cāpavikarṣaṇe taṃ pravekṣyanti vai sarve rājānaḥ śastrayodhinaḥ,सो ऽस्त्राणां पारतन्त्रज्ञः श्रेष्ठश् चापविकर्षणे तं प्रवेक्ष्यन्ति वै सर्वे राजानः शस्त्रयोधिनः
62,76,HV_62.76,akṣauhiṇyaś ca śūrāṇāṃ rājñāṃ saṃgrāmaśālinām samare rājadharmeṇa yojayiṣyanti mṛtyunā,अक्षौहिण्यश् च शूराणां राज्ञां संग्रामशालिनाम् समरे राजधर्मेण योजयिष्यन्ति मृत्युना
62,77,HV_62.77,tasyāstracaritaṃ mārgaṃ dhanuṣo lāghavena ca nānuyāsyanti rājāno devā vā tvāṃ vinā prabho,तस्यास्त्रचरितं मार्गं धनुषो लाघवेन च नानुयास्यन्ति राजानो देवा वा त्वां विना प्रभो
62,78,HV_62.78,sa te bandhuḥ sahāyaś ca saṃgrāmeṣu bhaviṣyati tasya yogo vidhātavyas tvayā govinda matkṛte,स ते बन्धुः सहायश् च संग्रामेषु भविष्यति तस्य योगो विधातव्यस् त्वया गोविन्द मत्कृते
62,79,HV_62.79,draṣṭavyaḥ sa yathāhaṃ vai tvayā mānyaś ca nityaśaḥ jñātā tvam eva lokānām arjunasya ca nityaśaḥ,द्रष्टव्यः स यथाहं वै त्वया मान्यश् च नित्यशः ज्ञाता त्वम् एव लोकानाम् अर्जुनस्य च नित्यशः
62,80,HV_62.80,tvayā hi nityaṃ rakṣyaḥ sa āhaveṣu mahatsu ca rakṣitasya tvayā tasya na mṛtyuḥ prabhaviṣyati,त्वया हि नित्यं रक्ष्यः स आहवेषु महत्सु च रक्षितस्य त्वया तस्य न मृत्युः प्रभविष्यति
62,81,HV_62.81,arjunaṃ viddhi māṃ kṛṣṇa māṃ caivātmānam ātmanā ātmā te 'haṃ yathā śaśvat tathaiva tava so 'rjuna,अर्जुनं विद्धि मां कृष्ण मां चैवात्मानम् आत्मना आत्मा ते ऽहं यथा शश्वत् तथैव तव सो ऽर्जुन
62,82,HV_62.82,tvayā lokān imāñ jitvā baler hastāt tribhiḥ kramaiḥ devatānāṃ kṛto rājā purā jyeṣṭhakramād aham,त्वया लोकान् इमाञ् जित्वा बलेर् हस्तात् त्रिभिः क्रमैः देवतानां कृतो राजा पुरा ज्येष्ठक्रमाद् अहम्
62,83,HV_62.83,tvāṃ ca satyamayaṃ jñātvā satyeṣṭaṃ satyavikramam satyenopetya devā vai yojayanti ripukṣaye,त्वां च सत्यमयं ज्ञात्वा सत्येष्टं सत्यविक्रमम् सत्येनोपेत्य देवा वै योजयन्ति रिपुक्षये
62,84,HV_62.84,so 'rjuno nāma me putraḥ pitus te bhaginīsutaḥ iha sauhṛdatāṃ yātu bhūtvā sahacaraḥ purā,सो ऽर्जुनो नाम मे पुत्रः पितुस् ते भगिनीसुतः इह सौहृदतां यातु भूत्वा सहचरः पुरा
62,85,HV_62.85,tasya te yudhyataḥ kṛṣṇa svasthāne 'tha gṛhe 'pi vā voḍhavyā puṃgaveneva dhūḥ sarvā raṇavāhinī,तस्य ते युध्यतः कृष्ण स्वस्थाने ऽथ गृहे ऽपि वा वोढव्या पुंगवेनेव धूः सर्वा रणवाहिनी
62,86,HV_62.86,kaṃse vinihate kṛṣṇa tvayā bhāvyarthadarśinā abhitas tan mahadyuddhaṃ bhaviṣyati mahīkṣitām,कंसे विनिहते कृष्ण त्वया भाव्यर्थदर्शिना अभितस् तन् महद्युद्धं भविष्यति महीक्षिताम्
62,87,HV_62.87,tatra teṣāṃ nṛvīrāṇām atimānuṣakarmaṇām vijayasyārjuno bhoktā yaśasā tvaṃ tu yokṣyase,तत्र तेषां नृवीराणाम् अतिमानुषकर्मणाम् विजयस्यार्जुनो भोक्ता यशसा त्वं तु योक्ष्यसे
62,88,HV_62.88,etan me kṛṣṇa kārtsnyena kartum arhasi bhāṣitam yady ahaṃ te surāś caiva satyaṃ ca priyam acyuta,एतन् मे कृष्ण कार्त्स्न्येन कर्तुम् अर्हसि भाषितम् यद्य् अहं ते सुराश् चैव सत्यं च प्रियम् अच्युत
62,89,HV_62.89,śakrasya vacanaṃ śrutvā kṛṣṇo govindatāṃ gataḥ prītena manasā yuktaḥ prativākyaṃ jagāda ha,शक्रस्य वचनं श्रुत्वा कृष्णो गोविन्दतां गतः प्रीतेन मनसा युक्तः प्रतिवाक्यं जगाद ह
62,90,HV_62.90,prīto 'smi darśanād eva tava śakra śacīpate yat tvayābhihitaṃ cedaṃ na kiṃcit parihāsyate,प्रीतो ऽस्मि दर्शनाद् एव तव शक्र शचीपते यत् त्वयाभिहितं चेदं न किंचित् परिहास्यते
62,91,HV_62.91,jānāmi bhavato bhāvaṃ jānāmy arjunasaṃbhavam jāne pitṛṣvasā dattā pāṇḍor vasumatīpateḥ,जानामि भवतो भावं जानाम्य् अर्जुनसंभवम् जाने पितृष्वसा दत्ता पाण्डोर् वसुमतीपतेः
62,92,HV_62.92,yudhiṣṭhiraṃ ca jānāmi kumāraṃ dharmanirmitam bhīmasenaṃ ca jānāmi vāyoḥ saṃtānajāṃ tanum,युधिष्ठिरं च जानामि कुमारं धर्मनिर्मितम् भीमसेनं च जानामि वायोः संतानजां तनुम्
62,93,HV_62.93,nāgāyutasamaprāṇam anekāsuramardanam aśvibhyāṃ sādhu jānāmi sṛṣṭaṃ putradvayaṃ śubham nakulaṃ sahadevaṃ ca mādryāḥ kukṣibhavāv ubhau,नागायुतसमप्राणम् अनेकासुरमर्दनम् अश्विभ्यां साधु जानामि सृष्टं पुत्रद्वयं शुभम् नकुलं सहदेवं च माद्र्याः कुक्षिभवाव् उभौ
62,94,HV_62.94,kānīnaṃ cāpi jānāmi savituḥ prathamaṃ sutam pitṛṣvasari karṇaṃ vai prasūtaṃ sūtatāṃ gatam,कानीनं चापि जानामि सवितुः प्रथमं सुतम् पितृष्वसरि कर्णं वै प्रसूतं सूततां गतम्
62,95,HV_62.95,dhārtarāṣṭrāś ca me sarve viditā yuddhakāṅkṣiṇaḥ duryodhanamukhāḥ śakra kauravāṇāṃ mahābalāḥ pāṇḍor uparamaṃ caiva śāpāśaninipātajam,धार्तराष्ट्राश् च मे सर्वे विदिता युद्धकाङ्क्षिणः दुर्योधनमुखाः शक्र कौरवाणां महाबलाः पाण्डोर् उपरमं चैव शापाशनिनिपातजम्
62,96,HV_62.96,tad gaccha tridivaṃ śakra sukhāya tridivaukasām nārjunasya ripuḥ kaścin mamāgre prabhaviṣyati,तद् गच्छ त्रिदिवं शक्र सुखाय त्रिदिवौकसाम् नार्जुनस्य रिपुः कश्चिन् ममाग्रे प्रभविष्यति
62,97,HV_62.97,arjunārthe ca tān sarvān pāṇḍavān akṣatān yudhi kuntyā niryātayiṣyāmi nivṛtte bhārate mṛdhe,अर्जुनार्थे च तान् सर्वान् पाण्डवान् अक्षतान् युधि कुन्त्या निर्यातयिष्यामि निवृत्ते भारते मृधे
62,98,HV_62.98,yac ca vakṣyati māṃ śakra tanūjas tava so 'rjunaḥ bhṛtyavat tat kariṣyāmi tava snehena yantritaḥ,यच् च वक्ष्यति मां शक्र तनूजस् तव सो ऽर्जुनः भृत्यवत् तत् करिष्यामि तव स्नेहेन यन्त्रितः
62,99,HV_62.99,satyasaṃdhasya tac chrutvā priyaṃ prītasya bhāṣitam praṇamya devadevasya mūrdhnā śakraḥ padāmbujam kṛṣṇasya sākṣāt tridivaṃ jagāma tridaśeśvaraḥ,सत्यसंधस्य तच् छ्रुत्वा प्रियं प्रीतस्य भाषितम् प्रणम्य देवदेवस्य मूर्ध्ना शक्रः पदाम्बुजम् कृष्णस्य साक्षात् त्रिदिवं जगाम त्रिदशेश्वरः
63,1,HV_63.1,etad ākhyānam āyuṣyāṃ puṇyaṃ pāpaprāṇāśanam parjanyaprītijanakam avagrahanivārakam sarvasaukhyapriyakaraṃ devaguhyam anuttamam gate śakre tataḥ kṛṣṇaḥ pūjyamāno vrajaukasaiḥ govardhanadharaḥ śrīmān viveśa vrajam eva ha,एतद् आख्यानम् आयुष्यां पुण्यं पापप्राणाशनम् पर्जन्यप्रीतिजनकम् अवग्रहनिवारकम् सर्वसौख्यप्रियकरं देवगुह्यम् अनुत्तमम् गते शक्रे ततः कृष्णः पूज्यमानो व्रजौकसैः गोवर्धनधरः श्रीमान् विवेश व्रजम् एव ह
63,2,HV_63.2,taṃ sma vṛddhābhinandanti jñātayaś ca sahoṣitāḥ dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smas tvaddhṛtena nagena ha,तं स्म वृद्धाभिनन्दन्ति ज्ञातयश् च सहोषिताः धन्याः स्मो ऽनुगृहीताः स्मस् त्वद्धृतेन नगेन ह
63,3,HV_63.3,gāvo varṣabhayāt tīrṇā vayaṃ tīrṇā mahābhayāt tava prasādād govinda devatulya mahādyute,गावो वर्षभयात् तीर्णा वयं तीर्णा महाभयात् तव प्रसादाद् गोविन्द देवतुल्य महाद्युते
63,4,HV_63.4,amānuṣāṇi karmāṇi tava paśyāma gopate dhāraṇenāsya śailasya vidmas tvāṃ kṛṣṇam avyayam,अमानुषाणि कर्माणि तव पश्याम गोपते धारणेनास्य शैलस्य विद्मस् त्वां कृष्णम् अव्ययम्
63,5,HV_63.5,kas tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā mahābala vasūnāṃ vā kimarthaṃ ca vasudevaḥ pitā tava,कस् त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा महाबल वसूनां वा किमर्थं च वसुदेवः पिता तव
63,6,HV_63.6,vane ca bālakrīḍā te janma cāsmāsu garhitam kṛṣṇa divyā ca te ceṣṭā śaṅkitāni manāṃsi naḥ,वने च बालक्रीडा ते जन्म चास्मासु गर्हितम् कृष्ण दिव्या च ते चेष्टा शङ्कितानि मनांसि नः
63,7,HV_63.7,kimarthaṃ gopaveṣeṇa ramase 'smāsu garhitam lokapālopamaś caiva gās tvaṃ kiṃ parirakṣasi,किमर्थं गोपवेषेण रमसे ऽस्मासु गर्हितम् लोकपालोपमश् चैव गास् त्वं किं परिरक्षसि
63,8,HV_63.8,devo vā dānavo vā tvam yakṣo gandharva eva vā asmākaṃ bāndhavo jāto yo 'si so 'si namo 'stu te,देवो वा दानवो वा त्वम् यक्षो गन्धर्व एव वा अस्माकं बान्धवो जातो यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते
63,9,HV_63.9,namo 'stu kṛṣṇa kṛṣṇeti namo gopālabandhave namo bālāya goptre ca gopaveṣāya bāndhava namas te nandaputrāya yaśodāyāḥ sutāya ca ko bhavān kaś ca vā devaḥ kimarthaṃ no 'bhirakṣasi kenacid yadi kāryeṇa vasasi*iha yadṛcchayā vayaṃ* tava*anugāḥ sarve bhavantaṃ* śaraṇaṃ* gatāḥ,नमो ऽस्तु कृष्ण कृष्णेति नमो गोपालबन्धवे नमो बालाय गोप्त्रे च गोपवेषाय बान्धव नमस् ते नन्दपुत्राय यशोदायाः सुताय च को भवान् कश् च वा देवः किमर्थं नो ऽभिरक्षसि केनचिद् यदि कार्येण वससि*इह यदृच्छया वयं* तव*अनुगाः सर्वे भवन्तं* शरणं* गताः
63,10,HV_63.10,gopānāṃ* vacanaṃ* śrutvā kṛṣṇaḥ padmanibhekṣaṇaḥ pratyuvāca smitaṃ* kṛtvā jñātīn sarvān samāgatān,गोपानां* वचनं* श्रुत्वा कृष्णः पद्मनिभेक्षणः प्रत्युवाच स्मितं* कृत्वा ज्ञातीन् सर्वान् समागतान्
63,11,HV_63.11,yathā manyanti māṃ sarve bhavanto bhīmavikramāḥ tathāhaṃ nāvagantavyaḥ svajātīyo 'smi bāndhavaḥ,यथा मन्यन्ति मां सर्वे भवन्तो भीमविक्रमाः तथाहं नावगन्तव्यः स्वजातीयो ऽस्मि बान्धवः
63,12,HV_63.12,yadi tv avaśyaṃ śrotavyaḥ kālaḥ saṃpratipālyatām tato bhavantaḥ śroṣyanti māṃ ca drakṣyanti tattvataḥ,यदि त्व् अवश्यं श्रोतव्यः कालः संप्रतिपाल्यताम् ततो भवन्तः श्रोष्यन्ति मां च द्रक्ष्यन्ति तत्त्वतः
63,13,HV_63.13,yady ahaṃ bhavatāṃ ślāghyo bāndhavo devasaprabhaḥ parijñānena kiṃ kāryam yady eṣo 'nugraho mama,यद्य् अहं भवतां श्लाघ्यो बान्धवो देवसप्रभः परिज्ञानेन किं कार्यम् यद्य् एषो ऽनुग्रहो मम
63,14,HV_63.14,evam uktās tu te gopā vasudevasutena vai baddhamaunā diśaḥ sarve bhejire pihitānanāḥ,एवम् उक्तास् तु ते गोपा वसुदेवसुतेन वै बद्धमौना दिशः सर्वे भेजिरे पिहिताननाः
63,15,HV_63.15,kṛṣṇas tu yauvanaṃ dṛṣṭvā niśi candramaso navam śāradīnāṃ niśānāṃ ca manaś cakre ratiṃ prati,कृष्णस् तु यौवनं दृष्ट्वा निशि चन्द्रमसो नवम् शारदीनां निशानां च मनश् चक्रे रतिं प्रति
63,16,HV_63.16,sa karīṣāṅgarāgāsu vrajarathyāsu vīryavān vṛṣāṇāṃ jātarāgāṇāṃ yuddhāni samayojayat,स करीषाङ्गरागासु व्रजरथ्यासु वीर्यवान् वृषाणां जातरागाणां युद्धानि समयोजयत्
63,17,HV_63.17,gopālāṃś ca balodagrān yodhayām āsa vīryavān vane sa vīro gāś caiva jagrāha grāhavad vibhuḥ,गोपालांश् च बलोदग्रान् योधयाम् आस वीर्यवान् वने स वीरो गाश् चैव जग्राह ग्राहवद् विभुः
63,18,HV_63.18,yuvatyo gopakanyāś ca rātrau saṃkālya kālavit kaiśorakaṃ mānayānaḥ saha tābhir mumoda ha,युवत्यो गोपकन्याश् च रात्रौ संकाल्य कालवित् कैशोरकं मानयानः सह ताभिर् मुमोद ह
63,19,HV_63.19,tās tasya vadanaṃ kāntaṃ kāntā gopastriyo niśi pibanti nayanākṣepair gāṃ gataṃ śaśinaṃ yathā,तास् तस्य वदनं कान्तं कान्ता गोपस्त्रियो निशि पिबन्ति नयनाक्षेपैर् गां गतं शशिनं यथा
63,20,HV_63.20,haritālārdrapītena kauśeyena ca bhāsvatā bhadravastreṇa vasitaḥ kṛṣṇaḥ kāntataro 'bhavat,हरितालार्द्रपीतेन कौशेयेन च भास्वता भद्रवस्त्रेण वसितः कृष्णः कान्ततरो ऽभवत्
63,21,HV_63.21,sa baddhāṅgadaniryūhaś citrayā vanamālayā śobhamāno hi govindaḥ śobhayām āsa taṃ vrajam,स बद्धाङ्गदनिर्यूहश् चित्रया वनमालया शोभमानो हि गोविन्दः शोभयाम् आस तं व्रजम्
63,22,HV_63.22,namo dāmodarāyeti gopakanyās tadābruvan vicitraṃ caritaṃ ghoṣe dṛṣṭvā tat tasya bhāsvataḥ,नमो दामोदरायेति गोपकन्यास् तदाब्रुवन् विचित्रं चरितं घोषे दृष्ट्वा तत् तस्य भास्वतः
63,23,HV_63.23,namas te kṛṣṇa gopeti prasīda prabhaveti ca tās taṃ payodharottānair urobhiḥ samapīḍayan bhrāmitākṣaiś ca vadanair nirīkṣante varāṅganāḥ,नमस् ते कृष्ण गोपेति प्रसीद प्रभवेति च तास् तं पयोधरोत्तानैर् उरोभिः समपीडयन् भ्रामिताक्षैश् च वदनैर् निरीक्षन्ते वराङ्गनाः
63,24,HV_63.24,tā vāryamānāḥ pitṛbhir bhrātṛbhir mātṛbhis tathā kṛṣṇaṃ gopāṅganā rātrau mṛgayanti ratipriyāḥ,ता वार्यमानाः पितृभिर् भ्रातृभिर् मातृभिस् तथा कृष्णं गोपाङ्गना रात्रौ मृगयन्ति रतिप्रियाः
63,25,HV_63.25,tās tu paṅktīkṛtāḥ sarvā* ramayanti manoramam gāyantyaḥ kṛṣṇacaritaṃ* dvaṃdvaśo gopakanyakāḥ,तास् तु पङ्क्तीकृताः सर्वा* रमयन्ति मनोरमम् गायन्त्यः कृष्णचरितं* द्वंद्वशो गोपकन्यकाः
63,26,HV_63.26,kṛṣṇalīlānukāriṇyaḥ kṛṣṇapraṇihitekṣaṇāḥ kṛṣṇasya gatigāminyas taruṇyas tā varāṅganāḥ,कृष्णलीलानुकारिण्यः कृष्णप्रणिहितेक्षणाः कृष्णस्य गतिगामिन्यस् तरुण्यस् ता वराङ्गनाः
63,27,HV_63.27,vaneṣu tālahastāgraiḥ kuṭṭayantyas tathāparāḥ cerur vai caritaṃ tasya kṛṣṇasya vrajayoṣitaḥ,वनेषु तालहस्ताग्रैः कुट्टयन्त्यस् तथापराः चेरुर् वै चरितं तस्य कृष्णस्य व्रजयोषितः
63,28,HV_63.28,tās tasya nṛtyaṃ gītaṃ ca vilāsasmitavīkṣitam muditāś cānukurvantyaḥ krīḍanti vrajayoṣitaḥ,तास् तस्य नृत्यं गीतं च विलासस्मितवीक्षितम् मुदिताश् चानुकुर्वन्त्यः क्रीडन्ति व्रजयोषितः
63,29,HV_63.29,bhāvaniṣpannamadhuraṃ gāyantyas tā varāṅganāḥ vrajaṃ gatāḥ sukhaṃ cerur dāmodaraparāyaṇāḥ,भावनिष्पन्नमधुरं गायन्त्यस् ता वराङ्गनाः व्रजं गताः सुखं चेरुर् दामोदरपरायणाः
63,30,HV_63.30,cerur dāmodaraparāḥ sukhaṃ nāryo vrajaṃ gatāḥ karīṣapāṃsudigdhāṅgyas tāḥ kṛṣṇam anuvavrire ramayantyo yathā nāgaṃ sapramodāḥ kareṇavaḥ,चेरुर् दामोदरपराः सुखं नार्यो व्रजं गताः करीषपांसुदिग्धाङ्ग्यस् ताः कृष्णम् अनुवव्रिरे रमयन्त्यो यथा नागं सप्रमोदाः करेणवः
63,31,HV_63.31,tam anyā bhāvavikacair netraiḥ prahasitānanāḥ pibanty atṛptā vanitāḥ kṛṣṇaṃ kṛṣṇamṛgekṣaṇāḥ,तम् अन्या भावविकचैर् नेत्रैः प्रहसिताननाः पिबन्त्य् अतृप्ता वनिताः कृष्णं कृष्णमृगेक्षणाः
63,32,HV_63.32,mukham asyāparā vīkṣya tṛṣitā gopakanyakāḥ ratyantaragatā rātrau pibanti ratilālasāḥ,मुखम् अस्यापरा वीक्ष्य तृषिता गोपकन्यकाः रत्यन्तरगता रात्रौ पिबन्ति रतिलालसाः
63,33,HV_63.33,hāheti kurvatas tasya prahṛṣṭās tā varāṅganāḥ jagṛhur niḥsṛtāṃ vāṇīṃ sāmnā dāmodareritām,हाहेति कुर्वतस् तस्य प्रहृष्टास् ता वराङ्गनाः जगृहुर् निःसृतां वाणीं साम्ना दामोदरेरिताम्
63,34,HV_63.34,tāsāṃ grathitasīmantā raticintākulīkṛtāḥ cāru visraṃsire keśāḥ kucāgre gopayoṣitām,तासां ग्रथितसीमन्ता रतिचिन्ताकुलीकृताः चारु विस्रंसिरे केशाः कुचाग्रे गोपयोषिताम्
63,35,HV_63.35,atha dāmodaraḥ kāścij jagrāha ratilālasaḥ kṛṣṇo 'pi madhuraktākṣo gopīnāṃ harṣavardhanaḥ papau tāsāṃ mukhaṃ viṣṇur ghūrṇayan netraṣaṭpadam anyayā saha govindaḥ śete līlāvidhānavit anyasyā vāsasī gṛhya dṛṣṭvā cāru papau mukham anyāṃ lilekha govindo nakhaiḥ śātaiś ca keśavaḥ ekāṃ saṃgṛhya saṃtyajya kāṃcid anyām avāsṛjat paśyantyā ramayām āsa kāṃcid anyām arīramat tāś ca gopyaḥ svabhartṛṃś ca saṃtyajya harim eva ha ayam eva hi no jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaś ceti varāṅganāḥ kṛṣṇe ca devadeveśe paraṃ bhāvaṃ samāyayuḥ evaṃ sa kṛṣṇo gopīnāṃ cakravālair alaṃkṛtaḥ śāradīṣu sacandrāsu niśāsu mumude sukhī,अथ दामोदरः काश्चिज् जग्राह रतिलालसः कृष्णो ऽपि मधुरक्ताक्षो गोपीनां हर्षवर्धनः पपौ तासां मुखं विष्णुर् घूर्णयन् नेत्रषट्पदम् अन्यया सह गोविन्दः शेते लीलाविधानवित् अन्यस्या वाससी गृह्य दृष्ट्वा चारु पपौ मुखम् अन्यां लिलेख गोविन्दो नखैः शातैश् च केशवः एकां संगृह्य संत्यज्य कांचिद् अन्याम् अवासृजत् पश्यन्त्या रमयाम् आस कांचिद् अन्याम् अरीरमत् ताश् च गोप्यः स्वभर्तृंश् च संत्यज्य हरिम् एव ह अयम् एव हि नो ज्येष्ठः श्रेष्ठश् चेति वराङ्गनाः कृष्णे च देवदेवेशे परं भावं समाययुः एवं स कृष्णो गोपीनां चक्रवालैर् अलंकृतः शारदीषु सचन्द्रासु निशासु मुमुदे सुखी
64,1,HV_64.1,pradoṣārdhe kadācit tu kṛṣṇe ratiparāyaṇe trāsayan samado goṣṭhān ariṣṭaḥ pratyadṛśyata,प्रदोषार्धे कदाचित् तु कृष्णे रतिपरायणे त्रासयन् समदो गोष्ठान् अरिष्टः प्रत्यदृश्यत
64,2,HV_64.2,nirvāṇāṅgārameghābhas tīkṣṇaśṛṅgo'rkalocanaḥ kṣuratīkṣṇāgracaraṇaḥ kālaḥ kāla ivāparaḥ,निर्वाणाङ्गारमेघाभस् तीक्ष्णशृङ्गोऽर्कलोचनः क्षुरतीक्ष्णाग्रचरणः कालः काल इवापरः
64,3,HV_64.3,lelihānaḥ saniṣpeṣaṃ jihvayauṣṭhau punaḥ punaḥ garvitāviddhalāṅgūlaḥ kaṭhinaskandhabandhanaḥ,लेलिहानः सनिष्पेषं जिह्वयौष्ठौ पुनः पुनः गर्विताविद्धलाङ्गूलः कठिनस्कन्धबन्धनः
64,4,HV_64.4,kakudodagranirmāṇaḥ pramāṇād duratikramaḥ śakṛnmūtropaliptāṅgo gavām udvejano bhṛśam,ककुदोदग्रनिर्माणः प्रमाणाद् दुरतिक्रमः शकृन्मूत्रोपलिप्ताङ्गो गवाम् उद्वेजनो भृशम्
64,5,HV_64.5,mahākaṭiḥ sthūlamukho dṛḍhajānur mahodaraḥ viṣāṇāvalgitagatir lambatā kaṇṭhacarmaṇā,महाकटिः स्थूलमुखो दृढजानुर् महोदरः विषाणावल्गितगतिर् लम्बता कण्ठचर्मणा
64,6,HV_64.6,gavāroheṣu capalas tarughātaṅkitānanaḥ yuddhasañjaviṣāṇāgro dviṣadvṛṣabhasūdanaḥ,गवारोहेषु चपलस् तरुघातङ्किताननः युद्धसञ्जविषाणाग्रो द्विषद्वृषभसूदनः
64,7,HV_64.7,ariṣṭo nāma hi gavām ariṣṭo dāruṇākṛtiḥ daityo vṛṣabharūpeṇa goṣṭhān viparidhāvati,अरिष्टो नाम हि गवाम् अरिष्टो दारुणाकृतिः दैत्यो वृषभरूपेण गोष्ठान् विपरिधावति
64,8,HV_64.8,pātayāno gavāṃ garbhān dṛpto gacchaty anārtavam bhajamānaś ca capalo gṛṣṭīḥ saṃpracacāra ha,पातयानो गवां गर्भान् दृप्तो गच्छत्य् अनार्तवम् भजमानश् च चपलो गृष्टीः संप्रचचार ह
64,9,HV_64.9,śṛṅgapraharaṇo raudraḥ praharan goṣu durmadaḥ goṣṭheṣu na ratiṃ lebhe vinā yuddhaṃ sa govṛṣaḥ,शृङ्गप्रहरणो रौद्रः प्रहरन् गोषु दुर्मदः गोष्ठेषु न रतिं लेभे विना युद्धं स गोवृषः
64,10,HV_64.10,kasyacit tv atha kālasya sa vṛṣaḥ keśavāgrataḥ ājagāma balodragro vaivasvatavaśe sthitaḥ sa tatra gās tu prasabhaṃ bādhamāno madotkaṭaḥ etasminn eva kāle tu gavāḥ kṛṣṇasamīpagāḥ trāsayāmāsa duṣṭātmā vaivasvata pathe sthitaḥ,कस्यचित् त्व् अथ कालस्य स वृषः केशवाग्रतः आजगाम बलोद्रग्रो वैवस्वतवशे स्थितः स तत्र गास् तु प्रसभं बाधमानो मदोत्कटः एतस्मिन्न् एव काले तु गवाः कृष्णसमीपगाः त्रासयामास दुष्टात्मा वैवस्वत पथे स्थितः
64,11,HV_64.11,sendrāśanir ivāmbhodo nardamāno mahāvṛṣaḥ cakāra nirvṛṣaṃ goṣṭhaṃ nirvatsaśiśupuṃgavam,सेन्द्राशनिर् इवाम्भोदो नर्दमानो महावृषः चकार निर्वृषं गोष्ठं निर्वत्सशिशुपुंगवम्
64,12,HV_64.12,tam ārād abhidhāvantaṃ nardamānaṃ mahāvṛṣam tālaśabdena taṃ kṛṣṇaḥ siṃhanādaiś ca mohayan abhyadhāvata govindo daityaṃ vṛṣabharūpiṇam,तम् आराद् अभिधावन्तं नर्दमानं महावृषम् तालशब्देन तं कृष्णः सिंहनादैश् च मोहयन् अभ्यधावत गोविन्दो दैत्यं वृषभरूपिणम्
64,13,HV_64.13,sa kṛṣṇaṃ govṛṣo dṛṣṭvā hṛṣṭalāṅgūlalocanaḥ ruṣitas talaśabdena yuddhākāṅkṣī nanarda ha,स कृष्णं गोवृषो दृष्ट्वा हृष्टलाङ्गूललोचनः रुषितस् तलशब्देन युद्धाकाङ्क्षी ननर्द ह
64,14,HV_64.14,tam āpatantam udvṛttam dṛṣṭvā vṛṣabhadānavam tasmāt sthānān na vyacalat kṛṣṇo girir ivācalaḥ,तम् आपतन्तम् उद्वृत्तम् दृष्ट्वा वृषभदानवम् तस्मात् स्थानान् न व्यचलत् कृष्णो गिरिर् इवाचलः
64,15,HV_64.15,vṛṣaḥ kakṣayor dṛṣṭiṃ praṇidhāya dhṛtānanaḥ kṛṣṇasya nidhanākāṅkṣī tūrṇam abhyutpapāta ha,वृषः कक्षयोर् दृष्टिं प्रणिधाय धृताननः कृष्णस्य निधनाकाङ्क्षी तूर्णम् अभ्युत्पपात ह
64,16,HV_64.16,tam āpatantaṃ pramukhe pratijagrāha durdharam kṛṣṇaḥ kṛṣṇāñjananibhaṃ vṛṣaṃ prati vṛṣopamaḥ,तम् आपतन्तं प्रमुखे प्रतिजग्राह दुर्धरम् कृष्णः कृष्णाञ्जननिभं वृषं प्रति वृषोपमः
64,17,HV_64.17,sa saṃsaktas tu kṛṣṇena vṛṣeṇeva mahāvṛṣaḥ mumoca vaktrajaṃ phenaṃ nastato 'tha sa śabdavat,स संसक्तस् तु कृष्णेन वृषेणेव महावृषः मुमोच वक्त्रजं फेनं नस्ततो ऽथ स शब्दवत्
64,18,HV_64.18,tāv anyonyāv aruddhāṅgau yuddhe kṛṣṇavṛṣāv ubhau rejatur meghasamaye saṃsaktāv iva toyadau,ताव् अन्योन्याव् अरुद्धाङ्गौ युद्धे कृष्णवृषाव् उभौ रेजतुर् मेघसमये संसक्ताव् इव तोयदौ
64,19,HV_64.19,tasya darpabalaṃ hatvā kṛtvā śṛṅgāntare padam apīḍayad ariṣṭasya kaṇṭhaṃ klinnam ivāmbaram,तस्य दर्पबलं हत्वा कृत्वा शृङ्गान्तरे पदम् अपीडयद् अरिष्टस्य कण्ठं क्लिन्नम् इवाम्बरम्
64,20,HV_64.20,śṛṅgaṃ cāsya punaḥ savyam utpāṭya yamadaṇḍavat tenaiva prāharad vaktre sa mamāra bhṛśaṃ hataḥ,शृङ्गं चास्य पुनः सव्यम् उत्पाट्य यमदण्डवत् तेनैव प्राहरद् वक्त्रे स ममार भृशं हतः
64,21,HV_64.21,vibhinnaśṛṅgo bhagnāsyo bhagnaskandhaś ca dānavaḥ papāta rudhirodgārī sāmbudhāra ivāmbudaḥ,विभिन्नशृङ्गो भग्नास्यो भग्नस्कन्धश् च दानवः पपात रुधिरोद्गारी साम्बुधार इवाम्बुदः
64,22,HV_64.22,govindena hataṃ dṛṣṭvā dṛptaṃ vṛṣabhadānavam sādhu sādhv iti bhūtāni tatkarmāsyābhituṣṭuvuḥ,गोविन्देन हतं दृष्ट्वा दृप्तं वृषभदानवम् साधु साध्व् इति भूतानि तत्कर्मास्याभितुष्टुवुः
64,23,HV_64.23,sa copendro vṛṣaṃ hatvā kāntavaktro niśāmukhe aravindābhanayanaḥ punar eva rarāja ha,स चोपेन्द्रो वृषं हत्वा कान्तवक्त्रो निशामुखे अरविन्दाभनयनः पुनर् एव रराज ह
65,1,HV_65.1,te 'pi govṛttayaḥ sarve kṛṣṇaṃ kamalalocanam upāsāṃcakrire hṛṣṭāḥ svarge śakram ivāmarāḥ HV_24 kṛṣṇaṃ vrajagataṃ śrutvā vardhamānam ivānalam udvegam agamat kaṃsaḥ śaṅkamānas tato bhayam,ते ऽपि गोवृत्तयः सर्वे कृष्णं कमललोचनम् उपासांचक्रिरे हृष्टाः स्वर्गे शक्रम् इवामराः ह्व्_२४ कृष्णं व्रजगतं श्रुत्वा वर्धमानम् इवानलम् उद्वेगम् अगमत् कंसः शङ्कमानस् ततो भयम्
65,2,HV_65.2,pūtanāyāṃ hatāyāṃ ca kāliye ca parājite dhenuke pralayaṃ nīte pralambe ca nipātite,पूतनायां हतायां च कालिये च पराजिते धेनुके प्रलयं नीते प्रलम्बे च निपातिते
65,3,HV_65.3,dhṛte govardhane caiva viphale śakraśāsane goṣu trātāsu ca tathā spṛhaṇīyena karmaṇā,धृते गोवर्धने चैव विफले शक्रशासने गोषु त्रातासु च तथा स्पृहणीयेन कर्मणा
65,4,HV_65.4,kakudmini hate 'riṣṭe gopeṣu muditeṣu ca dṛśyamāne vināśe ca saṃnikṛṣṭe mahābhaye,ककुद्मिनि हते ऽरिष्टे गोपेषु मुदितेषु च दृश्यमाने विनाशे च संनिकृष्टे महाभये
65,5,HV_65.5,karṣaṇena ca vṛkṣābhyāṃ bālenābālakarmaṇā acintyaṃ karma tac chrutvā vardhamāneṣu śatruṣu,कर्षणेन च वृक्षाभ्यां बालेनाबालकर्मणा अचिन्त्यं कर्म तच् छ्रुत्वा वर्धमानेषु शत्रुषु
65,6,HV_65.6,prāptāriṣṭam ivātmānaṃ mene sa mathureśvaraḥ visaṃjñendriyabhūtātmā gatāsupratimo 'bhavat,प्राप्तारिष्टम् इवात्मानं मेने स मथुरेश्वरः विसंज्ञेन्द्रियभूतात्मा गतासुप्रतिमो ऽभवत्
65,7,HV_65.7,tato jñātīn samānāyya pitaraṃ cograśāsanaḥ niśi stimitamūkāyām mathurāyāṃ janādhipaḥ,ततो ज्ञातीन् समानाय्य पितरं चोग्रशासनः निशि स्तिमितमूकायाम् मथुरायां जनाधिपः
65,8,HV_65.8,vasudevaṃ ca devābhaṃ kahvaṃ cāhūya yādavam satyakaṃ dārukaṃ caiva kahvāvarajam eva ca,वसुदेवं च देवाभं कह्वं चाहूय यादवम् सत्यकं दारुकं चैव कह्वावरजम् एव च
65,9,HV_65.9,bhojaṃ vaitaraṇaṃ caiva vikadruṃ ca mahābalam bhayesakhaṃ ca rājānaṃ vipṛthuṃ ca pṛthuśriyam,भोजं वैतरणं चैव विकद्रुं च महाबलम् भयेसखं च राजानं विपृथुं च पृथुश्रियम्
65,10,HV_65.10,babhruṃ dānapatiṃ caiva kṛtavarmāṇam eva ca bhūritejasam akṣobhyaṃ bhūriśravasam eva ca,बभ्रुं दानपतिं चैव कृतवर्माणम् एव च भूरितेजसम् अक्षोभ्यं भूरिश्रवसम् एव च
65,11,HV_65.11,etān sa yādavān sarvān ābhāṣya śṛṇuteti ca ugrasenasuto rājā provāca mathureśvaraḥ,एतान् स यादवान् सर्वान् आभाष्य शृणुतेति च उग्रसेनसुतो राजा प्रोवाच मथुरेश्वरः
65,12,HV_65.12,bhavantaḥ sarvakāryajñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ nyāyavṛttāntakuśalās trivargasya pravartakāḥ,भवन्तः सर्वकार्यज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः न्यायवृत्तान्तकुशलास् त्रिवर्गस्य प्रवर्तकाः
65,13,HV_65.13,kartavyānāṃ ca kartāro lokasya vibudhopamāḥ parvatā iva niṣkampā vṛtte mahati tasthuṣaḥ,कर्तव्यानां च कर्तारो लोकस्य विबुधोपमाः पर्वता इव निष्कम्पा वृत्ते महति तस्थुषः
65,14,HV_65.14,tasthivāṃso mahāvṛtte niṣkampā iva parvatāḥ adambhavṛttayaḥ sarve gurukarmasu codyatāḥ rājamantradharāḥ sarve sarve dhanuṣi pāragāḥ,तस्थिवांसो महावृत्ते निष्कम्पा इव पर्वताः अदम्भवृत्तयः सर्वे गुरुकर्मसु चोद्यताः राजमन्त्रधराः सर्वे सर्वे धनुषि पारगाः
65,15,HV_65.15,yaśaḥpradīpā lokānāṃ vedārthānāṃ vivakṣavaḥ āśramāṇāṃ nisargajñā varṇānāṃ kramapāragāḥ,यशःप्रदीपा लोकानां वेदार्थानां विवक्षवः आश्रमाणां निसर्गज्ञा वर्णानां क्रमपारगाः
65,16,HV_65.16,pravaktāraḥ suniyatā netāro nayadarśinaḥ bhettāraḥ pararāṣṭrāṇāṃ trātāraḥ śaraṇārthinām,प्रवक्तारः सुनियता नेतारो नयदर्शिनः भेत्तारः परराष्ट्राणां त्रातारः शरणार्थिनाम्
65,17,HV_65.17,evam akṣatacāritraiḥ śrīmadbhir uditoditaiḥ dyaur api anugṛhītā syād bhavadbhiḥ kiṃ punar mahī,एवम् अक्षतचारित्रैः श्रीमद्भिर् उदितोदितैः द्यौर् अपि अनुगृहीता स्याद् भवद्भिः किं पुनर् मही
65,18,HV_65.18,ṛṣīṇām iva vo vṛttaṃ prabhāvo marutām iva rudrāṇām iva vaḥ krodho dīptir aṅgirasām iva,ऋषीणाम् इव वो वृत्तं प्रभावो मरुताम् इव रुद्राणाम् इव वः क्रोधो दीप्तिर् अङ्गिरसाम् इव
65,19,HV_65.19,vyāvartamānaṃ sumahad bhavadbhiḥ khyātakīrtibhiḥ dhṛtaṃ yadukulaṃ vīrair bhūtalaṃ parvatair iva,व्यावर्तमानं सुमहद् भवद्भिः ख्यातकीर्तिभिः धृतं यदुकुलं वीरैर् भूतलं पर्वतैर् इव
65,20,HV_65.20,evaṃ bhavatsu yukteṣu mama cittānuvartiṣu vardhamāno mamānartho bhavadbhiḥ kim upekṣitaḥ,एवं भवत्सु युक्तेषु मम चित्तानुवर्तिषु वर्धमानो ममानर्थो भवद्भिः किम् उपेक्षितः
65,21,HV_65.21,eṣa kṛṣṇa iti khyāto nandagopasuto vraje vardhamāna ivāmbhodo mūlaṃ naḥ parikṛntati,एष कृष्ण इति ख्यातो नन्दगोपसुतो व्रजे वर्धमान इवाम्भोदो मूलं नः परिकृन्तति
65,22,HV_65.22,anamātyasya śūnyasya cārāndhasya mamaiva tu kāraṇān nandagopasya sa suto gopito gṛhe,अनमात्यस्य शून्यस्य चारान्धस्य ममैव तु कारणान् नन्दगोपस्य स सुतो गोपितो गृहे
65,23,HV_65.23,upekṣita iva vyādhiḥ pūryamāṇa ivāmbudaḥ nadanmegha ivoṣṇānte sa durātmā vivardhate,उपेक्षित इव व्याधिः पूर्यमाण इवाम्बुदः नदन्मेघ इवोष्णान्ते स दुरात्मा विवर्धते
65,24,HV_65.24,tasya nāhaṃ gatiṃ jāne na yogaṃ na parāyaṇam nandagopasya bhavane jātasyādbhutakarmaṇaḥ,तस्य नाहं गतिं जाने न योगं न परायणम् नन्दगोपस्य भवने जातस्याद्भुतकर्मणः
65,25,HV_65.25,kiṃ tadbhūtaṃ samutpannaṃ devāpatyaṃ na vidmahe atidevair amānuṣyaiḥ karmabhiḥ so 'numīyate,किं तद्भूतं समुत्पन्नं देवापत्यं न विद्महे अतिदेवैर् अमानुष्यैः कर्मभिः सो ऽनुमीयते
65,26,HV_65.26,pūtanā śakunī bālye śiśunā stanapāyinā stanapānepsunā pītā prāṇaiḥ saha durāsadā,पूतना शकुनी बाल्ये शिशुना स्तनपायिना स्तनपानेप्सुना पीता प्राणैः सह दुरासदा
65,27,HV_65.27,tathaiva tena bālena pādāṅguṣṭhena līlayā śayane vai śayānena śakaṭaṃ parivartitam tathā bālena balinā ane jātau bṛhattarau samūlaviṭapau bhagnau sahajau yamalārjunau yamunāyāṃ hrade nāgaḥ kāliyo damitas tathā rasātalacaro nītaḥ kṣaṇenādarśanaṃ hradāt nandagopasuto yogaṃ kṛtvā ca punar utthitaḥ,तथैव तेन बालेन पादाङ्गुष्ठेन लीलया शयने वै शयानेन शकटं परिवर्तितम् तथा बालेन बलिना अने जातौ बृहत्तरौ समूलविटपौ भग्नौ सहजौ यमलार्जुनौ यमुनायां ह्रदे नागः कालियो दमितस् तथा रसातलचरो नीतः क्षणेनादर्शनं ह्रदात् नन्दगोपसुतो योगं कृत्वा च पुनर् उत्थितः
65,29,HV_65.29,dhenukas tālaśikharāt pātito jīvitaṃ vinā tasyāgrajo mahāvīryo balabhadro durātmavān pralambaṃ yaṃ mṛdhe devā na śekur abhivīkṣitum bālena muṣṭinaikena sa hataḥ prākṛto yathā,धेनुकस् तालशिखरात् पातितो जीवितं विना तस्याग्रजो महावीर्यो बलभद्रो दुरात्मवान् प्रलम्बं यं मृधे देवा न शेकुर् अभिवीक्षितुम् बालेन मुष्टिनैकेन स हतः प्राकृतो यथा
65,30,HV_65.30,vāsavasyotsavaṃ bhaṅktvā varṣaṃ vāsavaroṣajam nirjalaṃ gokulaṃ kṛtvā dhṛto govardhano giriḥ,वासवस्योत्सवं भङ्क्त्वा वर्षं वासवरोषजम् निर्जलं गोकुलं कृत्वा धृतो गोवर्धनो गिरिः
65,31,HV_65.31,hatas tv ariṣṭo balavān viśṛṅgaś ca kṛto vraje kena vā nararūpeṇa śakyo govardhano giriḥ uddhartuṃ govraje satyaṃ na jāne 'py adbhutaṃ tataḥ idam atyadbhutaṃ sarvaṃ varṣaṃ vāsavanirmitam nivāritaṃ saptadinaṃ kim ataḥ param adbhutam abālo bālyam āsthāya ramate bālalīlayā,हतस् त्व् अरिष्टो बलवान् विशृङ्गश् च कृतो व्रजे केन वा नररूपेण शक्यो गोवर्धनो गिरिः उद्धर्तुं गोव्रजे सत्यं न जाने ऽप्य् अद्भुतं ततः इदम् अत्यद्भुतं सर्वं वर्षं वासवनिर्मितम् निवारितं सप्तदिनं किम् अतः परम् अद्भुतम् अबालो बाल्यम् आस्थाय रमते बाललीलया
65,32,HV_65.32,prabandhaḥ karmaṇām eṣa tasya govrajavāsinaḥ saṃnikṛṣṭaṃ bhayaṃ caiva keśino mama ca dhruvam,प्रबन्धः कर्मणाम् एष तस्य गोव्रजवासिनः संनिकृष्टं भयं चैव केशिनो मम च ध्रुवम्
65,33,HV_65.33,bhūtapūrvaś ca me mṛtyuḥ sa nūnaṃ pūrvadaihikaḥ yuddhakāṅkṣī hi sa yathā tiṣṭhatīva mamāgrataḥ,भूतपूर्वश् च मे मृत्युः स नूनं पूर्वदैहिकः युद्धकाङ्क्षी हि स यथा तिष्ठतीव ममाग्रतः
65,34,HV_65.34,kva ca gopatvam aśubhaṃ mānuṣyaṃ mṛtyudurbalam kva ca devaprabhāvena krīḍitavyaṃ vraje mama,क्व च गोपत्वम् अशुभं मानुष्यं मृत्युदुर्बलम् क्व च देवप्रभावेन क्रीडितव्यं व्रजे मम
65,35,HV_65.35,aho nīcena vapuṣā cchādayitvātmano vapuḥ ko 'py eṣa ramate devaḥ śmaśānastha ivānalaḥ,अहो नीचेन वपुषा च्छादयित्वात्मनो वपुः को ऽप्य् एष रमते देवः श्मशानस्थ इवानलः
65,36,HV_65.36,aho yādavaśreṣṭhā vai kathayantu samāhitāḥ idam apy aparaṃ manye śrotavyaṃ yadupuṃgavāḥ yathā mama tathā yūyaṃ jānītha sakalaṃ vacaḥ śrūyate hi purā viṣṇuḥ surāṇāṃ kāraṇāntare vāmanena tu rūpeṇa jahāra pṛthivīm imām,अहो यादवश्रेष्ठा वै कथयन्तु समाहिताः इदम् अप्य् अपरं मन्ये श्रोतव्यं यदुपुंगवाः यथा मम तथा यूयं जानीथ सकलं वचः श्रूयते हि पुरा विष्णुः सुराणां कारणान्तरे वामनेन तु रूपेण जहार पृथिवीम् इमाम्
65,37,HV_65.37,devarājāya tu tadā dattavān kila keśavaḥ kṛtvā kesariṇo rūpaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā hato hiraṇyakaśipur dānavānāṃ pitāmahaḥ,देवराजाय तु तदा दत्तवान् किल केशवः कृत्वा केसरिणो रूपं विष्णुना प्रभविष्णुना हतो हिरण्यकशिपुर् दानवानां पितामहः
65,38,HV_65.38,hatvā tu dānavaṃ saṃkhye rājānaṃ kṛtavān hariḥ acintyaṃ rūpam āsthāya śvetaśailasya mūrdhani bhavena cyāvitā daityāḥ purā tat tripuraṃ ghnatā,हत्वा तु दानवं संख्ये राजानं कृतवान् हरिः अचिन्त्यं रूपम् आस्थाय श्वेतशैलस्य मूर्धनि भवेन च्याविता दैत्याः पुरा तत् त्रिपुरं घ्नता
65,39,HV_65.39,pālito guruputreṇa bhārgavo 'ṅgirasena vai praviśya cāsurīṃ māyām anāvṛṣṭiṃ cakāra ha,पालितो गुरुपुत्रेण भार्गवो ऽङ्गिरसेन वै प्रविश्य चासुरीं मायाम् अनावृष्टिं चकार ह
65,40,HV_65.40,anantaḥ śāśvato devaḥ sahasravadano 'vyayaḥ vārāhaṃ rūpam āsthāya ujjahārārṇavān mahīm,अनन्तः शाश्वतो देवः सहस्रवदनो ऽव्ययः वाराहं रूपम् आस्थाय उज्जहारार्णवान् महीम्
65,41,HV_65.41,sabhūdharavanām urvīṃ śakrāya pradadau hariḥ amṛte nirmite pūrvaṃ viṣṇuḥ strīrūpam āsthitaḥ surāṇām asurāṇāṃ ca yuddhaṃ cakre sudāruṇam,सभूधरवनाम् उर्वीं शक्राय प्रददौ हरिः अमृते निर्मिते पूर्वं विष्णुः स्त्रीरूपम् आस्थितः सुराणाम् असुराणां च युद्धं चक्रे सुदारुणम्
65,42,HV_65.42,amṛtārthe purā cāpi devadaityasamāgame dadhāra mandaraṃ viṣṇur akūpāra iti śrutiḥ,अमृतार्थे पुरा चापि देवदैत्यसमागमे दधार मन्दरं विष्णुर् अकूपार इति श्रुतिः
65,43,HV_65.43,vapur vāmanam āsthāya nindanīyaṃ purā vapuḥ tribhiḥ kramais tu trīlokāñ jahāra tridivālayam caturdhā tejaso bhāgaṃ kṛtvā dāśarathe gṛhe sa eva rāmasaṃjño vai rāvaṇaṃ vyaśasat tadā,वपुर् वामनम् आस्थाय निन्दनीयं पुरा वपुः त्रिभिः क्रमैस् तु त्रीलोकाञ् जहार त्रिदिवालयम् चतुर्धा तेजसो भागं कृत्वा दाशरथे गृहे स एव रामसंज्ञो वै रावणं व्यशसत् तदा
65,44,HV_65.44,sa eva bhagavān viṣṇur bhūtvā bhārgavanandanaḥ paraśvadhane śātena jaghāna kṛtavīryajam triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ hatvā kṣatriyapuṃgavān hayamedhe tadā yajñe kāśyapāya dadau kila evam eṣa nikṛtyā vai tattadrūpam upāgataḥ sādhayaty ātmanaḥ kāryaṃ surāṇām arthasiddhaye,स एव भगवान् विष्णुर् भूत्वा भार्गवनन्दनः परश्वधने शातेन जघान कृतवीर्यजम् त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं हत्वा क्षत्रियपुंगवान् हयमेधे तदा यज्ञे काश्यपाय ददौ किल एवम् एष निकृत्या वै तत्तद्रूपम् उपागतः साधयत्य् आत्मनः कार्यं सुराणाम् अर्थसिद्धये
65,45,HV_65.45,tad eṣa nūnaṃ viṣṇur vā śakro vā marutāṃ varaḥ matsādhanepsayā prāpto nārado māṃ yad uktavān,तद् एष नूनं विष्णुर् वा शक्रो वा मरुतां वरः मत्साधनेप्सया प्राप्तो नारदो मां यद् उक्तवान्
65,46,HV_65.46,atra me śaṅkate buddhir vasudevaṃ prati prabho asya buddhiviśeṣeṇa vayaṃ kātaratāṃ gatāḥ,अत्र मे शङ्कते बुद्धिर् वसुदेवं प्रति प्रभो अस्य बुद्धिविशेषेण वयं कातरतां गताः
65,47,HV_65.47,ahaṃ hi khaṭvāṅgavane nāradena samāgataḥ dvitīyaṃ sa hi māṃ vipraḥ punar evābravīd vacaḥ,अहं हि खट्वाङ्गवने नारदेन समागतः द्वितीयं स हि मां विप्रः पुनर् एवाब्रवीद् वचः
65,48,HV_65.48,yat tvayānuṣṭhito yatnaḥ kaṃsa garbhakṛte mahān vasudevena te rātrau karma tad viphalīkṛtam,यत् त्वयानुष्ठितो यत्नः कंस गर्भकृते महान् वसुदेवेन ते रात्रौ कर्म तद् विफलीकृतम्
65,49,HV_65.49,dārikā yā tvayā rātrau śilāyāṃ kaṃsa pātitā tāṃ yaśodāsutāṃ viddhi kṛṣṇaṃ ca vasudevajam,दारिका या त्वया रात्रौ शिलायां कंस पातिता तां यशोदासुतां विद्धि कृष्णं च वसुदेवजम्
65,50,HV_65.50,rātrau vyāvartitāv etau garbhau tava vadhāya vai vasudevena saṃdhāya mitrarūpeṇa śatruṇā,रात्रौ व्यावर्तिताव् एतौ गर्भौ तव वधाय वै वसुदेवेन संधाय मित्ररूपेण शत्रुणा
65,51,HV_65.51,sā tu kanyā yaśodāyā vindhye parvatasattame hatvā śumbhaniśumbhau dvau dānavau nagacāriṇau,सा तु कन्या यशोदाया विन्ध्ये पर्वतसत्तमे हत्वा शुम्भनिशुम्भौ द्वौ दानवौ नगचारिणौ
65,52,HV_65.52,kṛtābhiṣekā varadā bhūtasaṃghaniṣevitā arcyate dasyubhir ghorair mahāpaśubalipriyā,कृताभिषेका वरदा भूतसंघनिषेविता अर्च्यते दस्युभिर् घोरैर् महापशुबलिप्रिया
65,53,HV_65.53,surāpiśitapūrṇābhyāṃ kumbhābhyām upaśobhitā mayūrāṅgadacitraiś ca barhabhāraiś ca bhūṣitā,सुरापिशितपूर्णाभ्यां कुम्भाभ्याम् उपशोभिता मयूराङ्गदचित्रैश् च बर्हभारैश् च भूषिता
65,54,HV_65.54,dṛptakukuṭasaṃnādaṃ vanaṃ vāyasanāditam chāgayūthaiś ca saṃpūrṇam aviruddhaiś ca pakṣibhiḥ,दृप्तकुकुटसंनादं वनं वायसनादितम् छागयूथैश् च संपूर्णम् अविरुद्धैश् च पक्षिभिः
65,55,HV_65.55,siṃhavyāghravarāhāṇāṃ nādena pratināditam vṛkṣagambhīranibiḍaṃ kāntāraiḥ sarvato vṛtam,सिंहव्याघ्रवराहाणां नादेन प्रतिनादितम् वृक्षगम्भीरनिबिडं कान्तारैः सर्वतो वृतम्
65,56,HV_65.56,divyabhṛṅgāracamarair ādarśaiś ca vibhūṣitam devatūryaninādaiś ca śataśaḥ pratināditam sthānaṃ tasyā nage vindhye nirmitaṃ svena tejasā,दिव्यभृङ्गारचमरैर् आदर्शैश् च विभूषितम् देवतूर्यनिनादैश् च शतशः प्रतिनादितम् स्थानं तस्या नगे विन्ध्ये निर्मितं स्वेन तेजसा
65,57,HV_65.57,ripūṇāṃ trāsajananī nityaṃ tatra manorame vasate paramaprītā daivatair api pūjitā,रिपूणां त्रासजननी नित्यं तत्र मनोरमे वसते परमप्रीता दैवतैर् अपि पूजिता
65,58,HV_65.58,yas tv ayaṃ nandagopasya kṛṣṇa ity ucyate sutaḥ atra me nāradaḥ prāha sumahat karma kāraṇam,यस् त्व् अयं नन्दगोपस्य कृष्ण इत्य् उच्यते सुतः अत्र मे नारदः प्राह सुमहत् कर्म कारणम्
65,59,HV_65.59,dvitīyo vasudevād vai vāsudevo bhaviṣyati sa hi te sahajo mṛtyur bāndhavaś ca bhaviṣyati,द्वितीयो वसुदेवाद् वै वासुदेवो भविष्यति स हि ते सहजो मृत्युर् बान्धवश् च भविष्यति
65,60,HV_65.60,sa eva vāsudevo vai vasudevasuto balī bāndhavo dharmato mahyaṃ hṛdayenāntako ripuḥ,स एव वासुदेवो वै वसुदेवसुतो बली बान्धवो धर्मतो मह्यं हृदयेनान्तको रिपुः
65,61,HV_65.61,yathā hi vāyaso mūrdhni padbhyāṃ yasyaiva tiṣṭhati netre tudati tasyaiva vaktreṇāmiṣagṛddhinā,यथा हि वायसो मूर्ध्नि पद्भ्यां यस्यैव तिष्ठति नेत्रे तुदति तस्यैव वक्त्रेणामिषगृद्धिना
65,62,HV_65.62,vasudevas tathaivāyaṃ saputraḥ sahabāndhavaḥ cchinatti mama mūlāni bhuṅkte ca mama pārśvataḥ,वसुदेवस् तथैवायं सपुत्रः सहबान्धवः च्छिनत्ति मम मूलानि भुङ्क्ते च मम पार्श्वतः
65,63,HV_65.63,bhrūṇahatyāpi saṃtāryā govadhaḥ strīvadho 'pi vā na kṛtaghnasya loko 'sti bāndhavasya viśeṣataḥ,भ्रूणहत्यापि संतार्या गोवधः स्त्रीवधो ऽपि वा न कृतघ्नस्य लोको ऽस्ति बान्धवस्य विशेषतः
65,64,HV_65.64,patitānugataṃ mārgaṃ niṣevaty acireṇa saḥ yaḥ kṛtaghno 'nubandhena prītiṃ vahati dāruṇām,पतितानुगतं मार्गं निषेवत्य् अचिरेण सः यः कृतघ्नो ऽनुबन्धेन प्रीतिं वहति दारुणाम्
65,65,HV_65.65,narakādhyuṣitaḥ panthā gantavyas tena dāruṇaḥ apāpe pāpahṛdayo yaḥ pāpam anutiṣṭhati,नरकाध्युषितः पन्था गन्तव्यस् तेन दारुणः अपापे पापहृदयो यः पापम् अनुतिष्ठति
65,66,HV_65.66,sa yāti narakaṃ ghoraṃ punarāvṛttidurlabham ahaṃ vā svajanaḥ ślāghyaḥ sa vā ślāghyataraḥ sutaḥ niyamair guruvṛttena tvayā bāndhavakāmyayā,स याति नरकं घोरं पुनरावृत्तिदुर्लभम् अहं वा स्वजनः श्लाघ्यः स वा श्लाघ्यतरः सुतः नियमैर् गुरुवृत्तेन त्वया बान्धवकाम्यया
65,67,HV_65.67,hastināṃ kalahe ghore vadham ṛcchanti vīrudhaḥ yuddhavyuparame te tu sahāśnanti mahāvane,हस्तिनां कलहे घोरे वधम् ऋच्छन्ति वीरुधः युद्धव्युपरमे ते तु सहाश्नन्ति महावने
65,68,HV_65.68,bāndhavānām api tathā bhedakāle samutthite vadhyate yo 'ntaraprepsuḥ svajano yāti vikriyām,बान्धवानाम् अपि तथा भेदकाले समुत्थिते वध्यते यो ऽन्तरप्रेप्सुः स्वजनो याति विक्रियाम्
65,69,HV_65.69,kalis tvaṃ hi vināśāya mayā puṣṭo vijānatā gaccha gaccha yathākāmaṃ vasudeva narādhama tad dattaṃ kṛpaṇaṃ piṇḍaṃ yad dattaṃ tava jānatā tac chvabhyo yadi dattaṃ syāc chreyo mama bhaviṣyati vasudeva kulasyāsya yad virodhayase bhṛśam amarṣī vairaśīlaś ca sadā pāpamatiḥ śaṭhaḥ,कलिस् त्वं हि विनाशाय मया पुष्टो विजानता गच्छ गच्छ यथाकामं वसुदेव नराधम तद् दत्तं कृपणं पिण्डं यद् दत्तं तव जानता तच् छ्वभ्यो यदि दत्तं स्याच् छ्रेयो मम भविष्यति वसुदेव कुलस्यास्य यद् विरोधयसे भृशम् अमर्षी वैरशीलश् च सदा पापमतिः शठः
65,70,HV_65.70,sthāne yadukulaṃ mūḍha śocanīyaṃ tvayā kṛtam vasudeva vṛthāvṛddha yan mayā tvaṃ puraskṛtaḥ,स्थाने यदुकुलं मूढ शोचनीयं त्वया कृतम् वसुदेव वृथावृद्ध यन् मया त्वं पुरस्कृतः
65,71,HV_65.71,śvetena śirasā vṛddho naiva varṣaśatī bhavet yasya buddhiḥ pariṇatā sa vai vṛddhatamo nṛṇām,श्वेतेन शिरसा वृद्धो नैव वर्षशती भवेत् यस्य बुद्धिः परिणता स वै वृद्धतमो नृणाम्
65,72,HV_65.72,na tena vṛddho bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ tvaṃ tu karkaśaśīlaś ca buddhyā ca na bahuśrutaḥ kevalaṃ vayasā vṛddho yathā śaradi toyadaḥ,न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः त्वं तु कर्कशशीलश् च बुद्ध्या च न बहुश्रुतः केवलं वयसा वृद्धो यथा शरदि तोयदः
65,73,HV_65.73,kiṃ ca tvaṃ sādhu jānīṣe vasudeva vṛthāmate hate kaṃse mama suto mathurāṃ pālayiṣyati,किं च त्वं साधु जानीषे वसुदेव वृथामते हते कंसे मम सुतो मथुरां पालयिष्यति
65,74,HV_65.74,chinnāśas tvaṃ vṛthāvṛddha mithyā hy evaṃ vicāritam jijīviṣur na sa hy asti yo hi tiṣṭhen mamāgrataḥ,छिन्नाशस् त्वं वृथावृद्ध मिथ्या ह्य् एवं विचारितम् जिजीविषुर् न स ह्य् अस्ति यो हि तिष्ठेन् ममाग्रतः
65,75,HV_65.75,prahartukāmo viśvaste yas tvaṃ svasthena cetasā tat te pratikariṣyāmi putrayos tava paśyataḥ,प्रहर्तुकामो विश्वस्ते यस् त्वं स्वस्थेन चेतसा तत् ते प्रतिकरिष्यामि पुत्रयोस् तव पश्यतः
65,76,HV_65.76,na me vṛddhavadhaḥ kaścid dvijastrīvadha eva vā kṛtapūrvaḥ kariṣye vā viśeṣeṇa tu bāndhave,न मे वृद्धवधः कश्चिद् द्विजस्त्रीवध एव वा कृतपूर्वः करिष्ये वा विशेषेण तु बान्धवे
65,77,HV_65.77,iha tvaṃ jātasaṃvṛddho mama pitrā vivardhitaḥ pitṛṣvasur me bhartā ca yadūnāṃ prathamo guruḥ,इह त्वं जातसंवृद्धो मम पित्रा विवर्धितः पितृष्वसुर् मे भर्ता च यदूनां प्रथमो गुरुः
65,78,HV_65.78,kule mahati vikhyātaḥ prathite cakravartinām gurvarthaṃ pūjitaḥ sadbhir yadubhir dharmabuddhibhiḥ,कुले महति विख्यातः प्रथिते चक्रवर्तिनाम् गुर्वर्थं पूजितः सद्भिर् यदुभिर् धर्मबुद्धिभिः
65,79,HV_65.79,kiṃ kariṣyāmahe sarve satsu vaktavyatāṃ gatāḥ yadūnāṃ yūthamukhyasya yasya te vṛttam īdṛśam,किं करिष्यामहे सर्वे सत्सु वक्तव्यतां गताः यदूनां यूथमुख्यस्य यस्य ते वृत्तम् ईदृशम्
65,80,HV_65.80,madvadho vā jayo vātha vasudevasya durṇayaiḥ satsu yāsyanti puruṣā yadūnām avaguṇṭhitāḥ,मद्वधो वा जयो वाथ वसुदेवस्य दुर्णयैः सत्सु यास्यन्ति पुरुषा यदूनाम् अवगुण्ठिताः
65,81,HV_65.81,tvayā hi madvadhopāyaṃ tarkayānena vai mṛdhe aviśvāsyaṃ kṛtaṃ karma vācyāś ca yadavaḥ kṛtāḥ,त्वया हि मद्वधोपायं तर्कयानेन वै मृधे अविश्वास्यं कृतं कर्म वाच्याश् च यदवः कृताः
65,82,HV_65.82,aśāmyaṃ vairam utpannaṃ mama kṛṣṇasya cobhayoḥ śāntim ekatare śāntiṃ gate yāsyanti yādavāḥ,अशाम्यं वैरम् उत्पन्नं मम कृष्णस्य चोभयोः शान्तिम् एकतरे शान्तिं गते यास्यन्ति यादवाः
65,83,HV_65.83,tiṣṭha vā gaccha vā mūḍha yatheṣṭaṃ mama pārśvataḥ hantuṃ svajanam udvṛttaṃ so 'yaṃ yadukulodvahaḥ mā bhūd ayaṃ parīvādo loke yādavasattamāḥ anyathā vadhayogyo 'si nātra kāryā vicāraṇā gacchatv ayaṃ dānapatiḥ kṣipram ānayituṃ vrajāt nandagopaṃ ca gopāṃś ca karadān mama śāsanāt,तिष्ठ वा गच्छ वा मूढ यथेष्टं मम पार्श्वतः हन्तुं स्वजनम् उद्वृत्तं सो ऽयं यदुकुलोद्वहः मा भूद् अयं परीवादो लोके यादवसत्तमाः अन्यथा वधयोग्यो ऽसि नात्र कार्या विचारणा गच्छत्व् अयं दानपतिः क्षिप्रम् आनयितुं व्रजात् नन्दगोपं च गोपांश् च करदान् मम शासनात्
65,84,HV_65.84,vācyaś ca nandagopo vai karam ādāya vārṣikam śīghram āgaccha nagaraṃ gopaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ,वाच्यश् च नन्दगोपो वै करम् आदाय वार्षिकम् शीघ्रम् आगच्छ नगरं गोपैः सर्वैः समन्वितः
65,85,HV_65.85,kṛṣṇasaṃkarṣaṇau caiva vasudevasutāv ubhau draṣṭum icchati vai kaṃsaḥ sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ,कृष्णसंकर्षणौ चैव वसुदेवसुताव् उभौ द्रष्टुम् इच्छति वै कंसः सभृत्यः सपुरोहितः
65,86,HV_65.86,etau yuddhavidau raṅge kālanirmāṇayodhinau dṛḍhapratikṛtī caiva śṛṇomi vyāyatodyamau,एतौ युद्धविदौ रङ्गे कालनिर्माणयोधिनौ दृढप्रतिकृती चैव शृणोमि व्यायतोद्यमौ
65,87,HV_65.87,asmākam api mallau dvau sajjau jayadhṛtotsavau tābhyāṃ saha niyotsyete tau yuddhakuśalāv ubhau,अस्माकम् अपि मल्लौ द्वौ सज्जौ जयधृतोत्सवौ ताभ्यां सह नियोत्स्येते तौ युद्धकुशलाव् उभौ
65,88,HV_65.88,draṣṭavyau ca mayāvaśyaṃ bālau tāv amaropamau pitṛṣvasuḥ sutau mukhyau vrajavāsau vanecarau,द्रष्टव्यौ च मयावश्यं बालौ ताव् अमरोपमौ पितृष्वसुः सुतौ मुख्यौ व्रजवासौ वनेचरौ
65,89,HV_65.89,vaktavyaṃ ca vraje tasmin samīpe vrajavāsinām rājā dhanurmahaṃ nāma kārayiṣyati vai sukhī,वक्तव्यं च व्रजे तस्मिन् समीपे व्रजवासिनाम् राजा धनुर्महं नाम कारयिष्यति वै सुखी
65,90,HV_65.90,saṃnikṛṣṭe vrajās tatra nivasantu yathāsukham janasyāmantritasyārthe yathā syāt sarvam avyayam,संनिकृष्टे व्रजास् तत्र निवसन्तु यथासुखम् जनस्यामन्त्रितस्यार्थे यथा स्यात् सर्वम् अव्ययम्
65,91,HV_65.91,payasaḥ sarpiṣaś caiva dadhno dadhyuttarsya ca yathākāmapradānāya bhojyādhiśrayaṇāya ca,पयसः सर्पिषश् चैव दध्नो दध्युत्तर्स्य च यथाकामप्रदानाय भोज्याधिश्रयणाय च
65,92,HV_65.92,akrūra gaccha śīghraṃ tvaṃ tāv ānaya mamājñayā saṃkarṣaṇaṃ ca kṛṣṇaṃ ca draṣṭuṃ kautūhalaṃ hi me,अक्रूर गच्छ शीघ्रं त्वं ताव् आनय ममाज्ञया संकर्षणं च कृष्णं च द्रष्टुं कौतूहलं हि मे
65,93,HV_65.93,tābhyām āgamane prītiḥ parā mama kṛtā bhavet dṛṣṭvā tu tau mahāvīryau tad vidhāsyāmi yad dhitam,ताभ्याम् आगमने प्रीतिः परा मम कृता भवेत् दृष्ट्वा तु तौ महावीर्यौ तद् विधास्यामि यद् धितम्
65,94,HV_65.94,syān nāma vākyaṃ śrutvaivaṃ mama tau paribhāṣitam na gacchetāṃ yathākālaṃ nigrāhyāv api tau mama,स्यान् नाम वाक्यं श्रुत्वैवं मम तौ परिभाषितम् न गच्छेतां यथाकालं निग्राह्याव् अपि तौ मम
65,95,HV_65.95,sāntvam eva tu bāleṣu pradhānaṃ prathamo nayaḥ madhureṇaiva tau mandau svayam evānayāśu vai,सान्त्वम् एव तु बालेषु प्रधानं प्रथमो नयः मधुरेणैव तौ मन्दौ स्वयम् एवानयाशु वै
65,96,HV_65.96,akrūra kuru me prītim etāṃ paramadurlabhām yadi vā nopajapto 'si vasudevena suvrata,अक्रूर कुरु मे प्रीतिम् एतां परमदुर्लभाम् यदि वा नोपजप्तो ऽसि वसुदेवेन सुव्रत
65,97,HV_65.97,tathā kartavyam etad dhi yathā tāv āgamiṣyataḥ ity uktvā virarāmaiva kaṃsaḥ sa madhureśvaraḥ evam ākruṣyamānas tu vasudevo vasūpamaḥ sāgarākāram ātmānaṃ niṣprakampam adhārayat,तथा कर्तव्यम् एतद् धि यथा ताव् आगमिष्यतः इत्य् उक्त्वा विररामैव कंसः स मधुरेश्वरः एवम् आक्रुष्यमानस् तु वसुदेवो वसूपमः सागराकारम् आत्मानं निष्प्रकम्पम् अधारयत्
65,98,HV_65.98,vākśalyais tāḍyamānas tu kaṃsenādīrghadarśinā kṣamāṃ manasi saṃdhyāya nottaraṃ pratyabhāṣata,वाक्शल्यैस् ताड्यमानस् तु कंसेनादीर्घदर्शिना क्षमां मनसि संध्याय नोत्तरं प्रत्यभाषत
65,99,HV_65.99,ye tu taṃ dadṛśus tatra kṣipyamāṇam anekaśaḥ dhig dhig ity asakṛt te vai śanair ūcur avāṅmukhāḥ,ये तु तं ददृशुस् तत्र क्षिप्यमाणम् अनेकशः धिग् धिग् इत्य् असकृत् ते वै शनैर् ऊचुर् अवाङ्मुखाः
65,100,HV_65.100,akrūras tu mahātejā jānan divyena cakṣuṣā jalam dṛṣṭveva tṛṣitaḥ preṣitaḥ prītimān abhūt,अक्रूरस् तु महातेजा जानन् दिव्येन चक्षुषा जलम् दृष्ट्वेव तृषितः प्रेषितः प्रीतिमान् अभूत्
65,101,HV_65.101,paśyāmi devadeveśaṃ śaṅkhacakragadādharam yogināṃ yogagamyaṃ tam īśvaraṃ sakaleśvaram adya me saphalaṃ janma dṛṣṭo yena mayā hariḥ yadi māṃ cakṣuṣā samyak prītiyuktena paśyati tadānīṃ saphalaṃ janma mama taṃ paśyato harim evaṃ vicintya manasā gantuṃ śīghrataro 'bhavat tasminn eva muhūrte tu mathurāyāḥ sa niryayau prītimān puṇḍarīkākṣaṃ draṣṭuṃ dānapatiḥ svayam,पश्यामि देवदेवेशं शङ्खचक्रगदाधरम् योगिनां योगगम्यं तम् ईश्वरं सकलेश्वरम् अद्य मे सफलं जन्म दृष्टो येन मया हरिः यदि मां चक्षुषा सम्यक् प्रीतियुक्तेन पश्यति तदानीं सफलं जन्म मम तं पश्यतो हरिम् एवं विचिन्त्य मनसा गन्तुं शीघ्रतरो ऽभवत् तस्मिन्न् एव मुहूर्ते तु मथुरायाः स निर्ययौ प्रीतिमान् पुण्डरीकाक्षं द्रष्टुं दानपतिः स्वयम्
66,1,HV_66.1,kṣiptaṃ yaduvṛṣaṃ dṛṣṭvā sarve te yadupuṃgavāḥ nipīḍya śravaṇān hastair menire taṃ gatāyuṣam,क्षिप्तं यदुवृषं दृष्ट्वा सर्वे ते यदुपुंगवाः निपीड्य श्रवणान् हस्तैर् मेनिरे तं गतायुषम्
66,2,HV_66.2,andhas tv anāvignamanā dhairyād avikṛtaṃ vacaḥ provāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ samāsāt kaṃsam ojasā,अन्धस् त्व् अनाविग्नमना धैर्याद् अविकृतं वचः प्रोवाच वदतां श्रेष्ठः समासात् कंसम् ओजसा
66,3,HV_66.3,aślāghyo me mataḥ putra tavāyaṃ vākpariśramaḥ ayukto garhitaḥ sadbhir bāndhaveṣu viśeṣataḥ,अश्लाघ्यो मे मतः पुत्र तवायं वाक्परिश्रमः अयुक्तो गर्हितः सद्भिर् बान्धवेषु विशेषतः
66,4,HV_66.4,ayādavo yadi bhavāñ śṛṇu tāvad yad ucyate na hi tvāṃ yādavā vīra balāt kurvanti yādavam,अयादवो यदि भवाञ् शृणु तावद् यद् उच्यते न हि त्वां यादवा वीर बलात् कुर्वन्ति यादवम्
66,5,HV_66.5,aślāghyā vṛṣṇayaḥ putra yeṣāṃ tvam anuśāsitā ikṣvākuvaṃśajo rājā vinivṛttaḥ svavaṃśakṛt,अश्लाघ्या वृष्णयः पुत्र येषां त्वम् अनुशासिता इक्ष्वाकुवंशजो राजा विनिवृत्तः स्ववंशकृत्
66,6,HV_66.6,bhojo vā yādavo vāsi kaṃso vāsi yathā tathā sahajaṃ te śiras tāta jaṭī muṇḍo 'pi vā bhava,भोजो वा यादवो वासि कंसो वासि यथा तथा सहजं ते शिरस् तात जटी मुण्डो ऽपि वा भव
66,7,HV_66.7,ugrasenas tv ayaṃ śocyo yo 'smākaṃ kulapāṃsanaḥ durjātīyena yena tvam īdṛśo janitaḥ sutaḥ,उग्रसेनस् त्व् अयं शोच्यो यो ऽस्माकं कुलपांसनः दुर्जातीयेन येन त्वम् ईदृशो जनितः सुतः
66,8,HV_66.8,na cātmano guṇāṃs tāta pravadanti manīṣiṇaḥ pareṇoktā guṇā gauṇyaṃ yānti vedārtasaṃmitāḥ,न चात्मनो गुणांस् तात प्रवदन्ति मनीषिणः परेणोक्ता गुणा गौण्यं यान्ति वेदार्तसंमिताः
66,9,HV_66.9,pṛthivyāṃ yaduvaṃśo 'yaṃ nindanīyo mahīkṣitām bālaḥ kulāntakṛn mūḍho yeṣāṃ tvam anuśāsitā,पृथिव्यां यदुवंशो ऽयं निन्दनीयो महीक्षिताम् बालः कुलान्तकृन् मूढो येषां त्वम् अनुशासिता
66,10,HV_66.10,sādhus tvam ebhir vākyaiś ca tvayā sādhv iti bhāṣitaiḥ na vācā sādhitaṃ kāryam ātmā ca vivṛtaḥ kṛtaḥ,साधुस् त्वम् एभिर् वाक्यैश् च त्वया साध्व् इति भाषितैः न वाचा साधितं कार्यम् आत्मा च विवृतः कृतः
66,11,HV_66.11,guror anavaliptasya mānyasya mahatām api kṣepaṇaṃ kaḥ śubhaṃ manyed dvijasyeva vadhaṃ kṛtam,गुरोर् अनवलिप्तस्य मान्यस्य महताम् अपि क्षेपणं कः शुभं मन्येद् द्विजस्येव वधं कृतम्
66,12,HV_66.12,mānyāś caivābhigamyāś ca vṛddhās tāta yathāgrayaḥ krodho hi teṣāṃ pradahel lokān antargatān api,मान्याश् चैवाभिगम्याश् च वृद्धास् तात यथाग्रयः क्रोधो हि तेषां प्रदहेल् लोकान् अन्तर्गतान् अपि
66,13,HV_66.13,budhena tāta dāntena nityam abhyucchritātmanā dharmasya gatir anveṣyā matsyasya gatir apsv iva,बुधेन तात दान्तेन नित्यम् अभ्युच्छ्रितात्मना धर्मस्य गतिर् अन्वेष्या मत्स्यस्य गतिर् अप्स्व् इव
66,14,HV_66.14,kevalaṃ tvaṃ tu garveṇa vṛddhān agnisamān iha vācā dunoṣi marmaghnyā amantroktā yathāhutiḥ,केवलं त्वं तु गर्वेण वृद्धान् अग्निसमान् इह वाचा दुनोषि मर्मघ्न्या अमन्त्रोक्ता यथाहुतिः
66,15,HV_66.15,vasudevaṃ ca putrārthe yadi tvaṃ parigarhase tatra mithyāpralāpaṃ te nindāmi kṛpaṇaṃ vacaḥ,वसुदेवं च पुत्रार्थे यदि त्वं परिगर्हसे तत्र मिथ्याप्रलापं ते निन्दामि कृपणं वचः
66,16,HV_66.16,dāruṇe 'pi pitā putre naiva dāruṇatāṃ vrajet dāruṇo 'pi pituḥ putraḥ kaḥ putre dāruṇaḥ pitā putrārthe hy āpadaḥ kaṣṭāḥ pitaraḥ prāpnuvanti hi,दारुणे ऽपि पिता पुत्रे नैव दारुणतां व्रजेत् दारुणो ऽपि पितुः पुत्रः कः पुत्रे दारुणः पिता पुत्रार्थे ह्य् आपदः कष्टाः पितरः प्राप्नुवन्ति हि
66,17,HV_66.17,putrās te hy āpadaḥ kaṣṭāt pitaraṃ tārayanti tu chādito vasudevena yadi putraḥ śiśus tadā manyase yady akartavyaṃ pṛcchasva pitaraṃ svakam,पुत्रास् ते ह्य् आपदः कष्टात् पितरं तारयन्ति तु छादितो वसुदेवेन यदि पुत्रः शिशुस् तदा मन्यसे यद्य् अकर्तव्यं पृच्छस्व पितरं स्वकम्
66,18,HV_66.18,garhatā vasudevaṃ ca yaduvaṃśaṃ ca nindatā tvayā yādavaputrāṇāṃ vairajaṃ viṣam arjitam,गर्हता वसुदेवं च यदुवंशं च निन्दता त्वया यादवपुत्राणां वैरजं विषम् अर्जितम्
66,19,HV_66.19,akartavyaṃ yadi kṛtaṃ vasudevena putrajam kimartham ugrasenena śiśus tvaṃ na vināśitaḥ,अकर्तव्यं यदि कृतं वसुदेवेन पुत्रजम् किमर्थम् उग्रसेनेन शिशुस् त्वं न विनाशितः
66,20,HV_66.20,pun nāmno narakāt putro yasmāt trātā pitṝn sadā tasmād bruvanti putreti putraṃ dharmavido janāḥ,पुन् नाम्नो नरकात् पुत्रो यस्मात् त्राता पितॄन् सदा तस्माद् ब्रुवन्ति पुत्रेति पुत्रं धर्मविदो जनाः
66,21,HV_66.21,pitrā putras tu goptaś cet ko doṣo vada sāṃpratam rakṣitas tava pitrāsi kimarthaṃ vada bāliśa anena tava vākyena śatravo yādavāḥ kṛtāḥ jātyā hi yādavaḥ kṛṣṇaḥ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā tvaṃ cāpi vidhṛtas tābhyāṃ jātavaireṇa cetasā,पित्रा पुत्रस् तु गोप्तश् चेत् को दोषो वद सांप्रतम् रक्षितस् तव पित्रासि किमर्थं वद बालिश अनेन तव वाक्येन शत्रवो यादवाः कृताः जात्या हि यादवः कृष्णः स च संकर्षणो युवा त्वं चापि विधृतस् ताभ्यां जातवैरेण चेतसा
66,22,HV_66.22,uddhūtānīha sarveṣāṃ yadūnāṃ hṛdayāni vai vasudeve tvayā kṣipte vāsudeve ca kopite,उद्धूतानीह सर्वेषां यदूनां हृदयानि वै वसुदेवे त्वया क्षिप्ते वासुदेवे च कोपिते
66,23,HV_66.23,kṛṣṇe ca bhavato dveṣād vasudevavigarhaṇāt tyakṣyāmahe vayaṃ sarve bhavantaṃ yadi sādhavaḥ asanto vayam evātra loke khyātā narādhama yadi saktāḥ parityaktuṃ putra tvāṃ sāṃprataṃ vayam sarvān asmān parityajya gacchasīti na saṃśayaḥ śaṃsanti hīmāni bhayaṃ nimittāny aśubhāni te,कृष्णे च भवतो द्वेषाद् वसुदेवविगर्हणात् त्यक्ष्यामहे वयं सर्वे भवन्तं यदि साधवः असन्तो वयम् एवात्र लोके ख्याता नराधम यदि सक्ताः परित्यक्तुं पुत्र त्वां सांप्रतं वयम् सर्वान् अस्मान् परित्यज्य गच्छसीति न संशयः शंसन्ति हीमानि भयं निमित्तान्य् अशुभानि ते
66,24,HV_66.24,sarpāṇāṃ darśanaṃ tīvraṃ svapnānāṃ ca niśākṣaye puryā vaidhavyaśaṃsīni kāraṇair anumīmahe,सर्पाणां दर्शनं तीव्रं स्वप्नानां च निशाक्षये पुर्या वैधव्यशंसीनि कारणैर् अनुमीमहे
66,25,HV_66.25,eṣa ghoro grahaḥ svātīm ullikhan khe gabhastibhiḥ vakram aṅgārakaś cakre vyāharanti kharaṃ dvijāḥ,एष घोरो ग्रहः स्वातीम् उल्लिखन् खे गभस्तिभिः वक्रम् अङ्गारकश् चक्रे व्याहरन्ति खरं द्विजाः
66,26,HV_66.26,budhena paścimā saṃdhyā vyāptā ghoreṇa tejasā vaiśvānarapathe śukro hy aticāraṃ cacāra ha ketunā dhūmaketos tu nakṣatrāṇi trayodaśa bharaṇyādīni bhinnāni nānuyanti niśākaram śivā śmaśānān niṣkramya niḥśvāsāṅgāravarṣiṇī ubhe saṃdhye purīṃ ghorā paryeti bahu vāśatī,बुधेन पश्चिमा संध्या व्याप्ता घोरेण तेजसा वैश्वानरपथे शुक्रो ह्य् अतिचारं चचार ह केतुना धूमकेतोस् तु नक्षत्राणि त्रयोदश भरण्यादीनि भिन्नानि नानुयन्ति निशाकरम् शिवा श्मशानान् निष्क्रम्य निःश्वासाङ्गारवर्षिणी उभे संध्ये पुरीं घोरा पर्येति बहु वाशती
66,27,HV_66.27,ulkā nirghātanādena papāta dharaṇītale calaty aparvaṇi mahī girīṇāṃ śikharāṇi ca,उल्का निर्घातनादेन पपात धरणीतले चलत्य् अपर्वणि मही गिरीणां शिखराणि च
66,28,HV_66.28,prāksaṃdhyā parighagras tā bhābhir badhnāti bhāskaram pratilomaṃ ca yānty ete vyāharanto mṛgadvijāḥ,प्राक्संध्या परिघग्रस् ता भाभिर् बध्नाति भास्करम् प्रतिलोमं च यान्त्य् एते व्याहरन्तो मृगद्विजाः
66,29,HV_66.29,grastaḥ svarbhānunā sūryo divā naktam ajāyata dhūmotpātair diśo vyāptāḥ śuṣkāśanisamāhatāḥ,ग्रस्तः स्वर्भानुना सूर्यो दिवा नक्तम् अजायत धूमोत्पातैर् दिशो व्याप्ताः शुष्काशनिसमाहताः
66,30,HV_66.30,prasravanti ghanā raktaṃ sāśanistanayitnavaḥ calitā devatāḥ sthānāt tyajanti vihagā nagān,प्रस्रवन्ति घना रक्तं साशनिस्तनयित्नवः चलिता देवताः स्थानात् त्यजन्ति विहगा नगान्
66,31,HV_66.31,yāni rājavināśāya daivajñāḥ kathayanti hi tāni sarvāṇi paśyāmo nimittāny aśubhāni vai,यानि राजविनाशाय दैवज्ञाः कथयन्ति हि तानि सर्वाणि पश्यामो निमित्तान्य् अशुभानि वै
66,32,HV_66.32,tvaṃ cāpi svajanadveṣī rājadharmaparāṅmukhaḥ animittāgatakrodhaḥ saṃnikṛṣṭabhayo hy asi,त्वं चापि स्वजनद्वेषी राजधर्मपराङ्मुखः अनिमित्तागतक्रोधः संनिकृष्टभयो ह्य् असि
66,33,HV_66.33,yas tvaṃ devopamaṃ vṛddhaṃ vasudevam dhṛtavratam mohāt kṣipasi durbuddhe kutas te śāntir ātmanaḥ,यस् त्वं देवोपमं वृद्धं वसुदेवम् धृतव्रतम् मोहात् क्षिपसि दुर्बुद्धे कुतस् ते शान्तिर् आत्मनः
66,34,HV_66.34,tvadgato yo hi naḥ snehas taṃ tyajāmo 'dya vai vayam ahitaṃ svasya vaṃśasya na tvāṃ vayam upāsmahe,त्वद्गतो यो हि नः स्नेहस् तं त्यजामो ऽद्य वै वयम् अहितं स्वस्य वंशस्य न त्वां वयम् उपास्महे
66,35,HV_66.35,sa hi dānapatir dhanyo yo drakṣyati vanegatam puṇḍarīkapalāśākṣaṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam,स हि दानपतिर् धन्यो यो द्रक्ष्यति वनेगतम् पुण्डरीकपलाशाक्षं कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम्
66,36,HV_66.36,bālaṃ cābālasadvṛttam īśvaraṃ sakaleśvaram yogidhyeyaṃ sadādṛśyaṃ santaṃ sadasadātmakam ādyānām ādyam ādiṃ ca sakalaṃ niṣkalaṃ hariṃ yo hi drakṣyati taṃ devaṃ tasmai bhūyo namo namaḥ vayam eva nirānandās vayā guptā yataḥ sadā yeṣāṃ tvam īśvaro 'dhanyas teṣāṃ śāntiḥ kuto ratiḥ chinnamūlo hy ayaṃ vaṃśo yadūnāṃ tvatkṛte kṛtaḥ kṛṣṇo jñātīn samānāyya sa saṃdhānaṃ kariṣyati,बालं चाबालसद्वृत्तम् ईश्वरं सकलेश्वरम् योगिध्येयं सदादृश्यं सन्तं सदसदात्मकम् आद्यानाम् आद्यम् आदिं च सकलं निष्कलं हरिं यो हि द्रक्ष्यति तं देवं तस्मै भूयो नमो नमः वयम् एव निरानन्दास् वया गुप्ता यतः सदा येषां त्वम् ईश्वरो ऽधन्यस् तेषां शान्तिः कुतो रतिः छिन्नमूलो ह्य् अयं वंशो यदूनां त्वत्कृते कृतः कृष्णो ज्ञातीन् समानाय्य स संधानं करिष्यति
66,37,HV_66.37,kṣāntam eva tadānena vasudevena dhīmatā kālasaṃpakvavijñāno brūhi tvaṃ yad yad icchasi,क्षान्तम् एव तदानेन वसुदेवेन धीमता कालसंपक्वविज्ञानो ब्रूहि त्वं यद् यद् इच्छसि
66,38,HV_66.38,mahyaṃ tu rocate kaṃsa vasudevasahāyavān gaccha kṛṣṇasya nilayaṃ prītis te tena rocatām,मह्यं तु रोचते कंस वसुदेवसहायवान् गच्छ कृष्णस्य निलयं प्रीतिस् ते तेन रोचताम्
66,39,HV_66.39,anyathā tu gatiḥ kaṃsa tava nāstīti niścayaḥ andhakasya vacaḥ śrutvā kaṃsaḥ saṃraktalocanaḥ kiṃcid apy abruvan krodhād viveśa svaṃ niveśanam,अन्यथा तु गतिः कंस तव नास्तीति निश्चयः अन्धकस्य वचः श्रुत्वा कंसः संरक्तलोचनः किंचिद् अप्य् अब्रुवन् क्रोधाद् विवेश स्वं निवेशनम्
66,40,HV_66.40,te ca sarve yathāveśma yādavāḥ śrutavistarāḥ jagmur vigatasaṃkalpāḥ kaṃsavaikṛtaśaṃsinaḥ,ते च सर्वे यथावेश्म यादवाः श्रुतविस्तराः जग्मुर् विगतसंकल्पाः कंसवैकृतशंसिनः
67,1,HV_67.1,akrūro 'pi yathājñaptaḥ kṛṣṇadarśanalālasaḥ jagāma rathamukhyena manasas tulyagāminā,अक्रूरो ऽपि यथाज्ञप्तः कृष्णदर्शनलालसः जगाम रथमुख्येन मनसस् तुल्यगामिना
67,2,HV_67.2,kṛṣṇasyāpi nimittāni śubhāny aṅgagatāni vai pitṛtulyena śaṃsanti bāndhavena samāgamam,कृष्णस्यापि निमित्तानि शुभान्य् अङ्गगतानि वै पितृतुल्येन शंसन्ति बान्धवेन समागमम्
67,3,HV_67.3,prāg eva ca narendreṇa māthureṇaugraseninā keśinaḥ preṣito dūto vadhāyopendrakāraṇāt,प्राग् एव च नरेन्द्रेण माथुरेणौग्रसेनिना केशिनः प्रेषितो दूतो वधायोपेन्द्रकारणात्
67,4,HV_67.4,sa tu dūtavacaḥ śrutvā keśī kleśakaro nṛṇām vṛndāvanagato gopān bādhate sma durāsadaḥ,स तु दूतवचः श्रुत्वा केशी क्लेशकरो नृणाम् वृन्दावनगतो गोपान् बाधते स्म दुरासदः
67,5,HV_67.5,mānuṣaṃ māṃsam aśnānaḥ kruddho duṣṭaparākramaḥ durdānto vājidaityo 'sau karoti kadanaṃ mahat,मानुषं मांसम् अश्नानः क्रुद्धो दुष्टपराक्रमः दुर्दान्तो वाजिदैत्यो ऽसौ करोति कदनं महत्
67,6,HV_67.6,nighnan gā vai sagopālā gavāṃ piśitabhojanaḥ durdamaḥ kāmacārī ca kesarī niravagrahaḥ,निघ्नन् गा वै सगोपाला गवां पिशितभोजनः दुर्दमः कामचारी च केसरी निरवग्रहः
67,7,HV_67.7,tadaraṇyaṃ śmaśānābhaṃ nṛṇām asthibhir āvṛtam yatrāste sa hi duṣṭātmā keśī turagadānavaḥ,तदरण्यं श्मशानाभं नृणाम् अस्थिभिर् आवृतम् यत्रास्ते स हि दुष्टात्मा केशी तुरगदानवः
67,8,HV_67.8,khurair dārayate bhūmim vegenārujate drumān heṣitaiḥ spardhate vāyum plutair laṅghyate nabhaḥ,खुरैर् दारयते भूमिम् वेगेनारुजते द्रुमान् हेषितैः स्पर्धते वायुम् प्लुतैर् लङ्घ्यते नभः
67,9,HV_67.9,atipravṛddho mattaś ca duṣṭāśvo vanagocaraḥ ākampitasaṭo raudraḥ kaṃsasya caritānugaḥ,अतिप्रवृद्धो मत्तश् च दुष्टाश्वो वनगोचरः आकम्पितसटो रौद्रः कंसस्य चरितानुगः
67,10,HV_67.10,iriṇaṃ tadvanaṃ sarvaṃ tena saudāsakarmaṇā kṛtaṃ turagadaityena sarvān gopāñ jighāṃsatā,इरिणं तद्वनं सर्वं तेन सौदासकर्मणा कृतं तुरगदैत्येन सर्वान् गोपाञ् जिघांसता
67,11,HV_67.11,tena duṣṭapracāreṇa dūṣitaṃ tadvanaṃ mahat na nṛbhir godhanair vāpi sevyate vanavṛttibhiḥ,तेन दुष्टप्रचारेण दूषितं तद्वनं महत् न नृभिर् गोधनैर् वापि सेव्यते वनवृत्तिभिः
67,12,HV_67.12,niḥsaṃpātaḥ kṛtaḥ panthās tena tadviṣayāśrayaḥ madāc calitavṛttena nṛmāṃsāny aśnatā bhṛśam,निःसंपातः कृतः पन्थास् तेन तद्विषयाश्रयः मदाच् चलितवृत्तेन नृमांसान्य् अश्नता भृशम्
67,13,HV_67.13,nṛśabdānusaraḥ kruddhaḥ sa kadācid dināgame jagāma ghoṣasaṃvāsaṃ coditaḥ kāladharmaṇā,नृशब्दानुसरः क्रुद्धः स कदाचिद् दिनागमे जगाम घोषसंवासं चोदितः कालधर्मणा
67,14,HV_67.14,taṃ dṛṣṭvā dudruvur gopāḥ striyaś ca śiśubhiḥ saha krandamānā jagannātham kṛṣṇaṃ nātham upāśritāḥ,तं दृष्ट्वा दुद्रुवुर् गोपाः स्त्रियश् च शिशुभिः सह क्रन्दमाना जगन्नाथम् कृष्णं नाथम् उपाश्रिताः
67,15,HV_67.15,tāsāṃ ruditaśabdena gopānāṃ kranditena ca dattvābhayaṃ tu kṛṣṇo vai keśinaṃ so 'bhidudruve,तासां रुदितशब्देन गोपानां क्रन्दितेन च दत्त्वाभयं तु कृष्णो वै केशिनं सो ऽभिदुद्रुवे
67,16,HV_67.16,keśī cābhyudyata grīvaḥ prakāśadaśanekṣaṇaḥ heṣamāṇo javodagro govindābhimukho yayau,केशी चाभ्युद्यत ग्रीवः प्रकाशदशनेक्षणः हेषमाणो जवोदग्रो गोविन्दाभिमुखो ययौ
67,17,HV_67.17,tam āpatantaṃ saṃprekṣya keśinaṃ hayadānavam pratyujjagāma govindas toyadaḥ śaśinaṃ yathā,तम् आपतन्तं संप्रेक्ष्य केशिनं हयदानवम् प्रत्युज्जगाम गोविन्दस् तोयदः शशिनं यथा
67,18,HV_67.18,keśinas tu tam abhyāśe dṛṣṭvā kṛṣṇam avasthitam manuṣyabuddhayo gopāḥ kṛṣṇam ūcur hitauṣiṇaḥ,केशिनस् तु तम् अभ्याशे दृष्ट्वा कृष्णम् अवस्थितम् मनुष्यबुद्धयो गोपाः कृष्णम् ऊचुर् हितौषिणः
67,19,HV_67.19,kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho jñātīnāṃ nandivardhana jagatām abhayado 'si tvaṃ trāyasvāsmān viśeṣataḥ kṛṣṇa tāta na khalv eṣa sahasā te hayādhamaḥ upasarpyo bhavān bālaḥ pāpaś caiṣa durāsadaḥ,कृष्ण कृष्ण महाबाहो ज्ञातीनां नन्दिवर्धन जगताम् अभयदो ऽसि त्वं त्रायस्वास्मान् विशेषतः कृष्ण तात न खल्व् एष सहसा ते हयाधमः उपसर्प्यो भवान् बालः पापश् चैष दुरासदः
67,20,HV_67.20,eṣa kaṃsasya sahajaḥ prāṇas tāta bahiścaraḥ uttamaś ca hayendrāṇāṃ dānavo 'pratimo yudhi,एष कंसस्य सहजः प्राणस् तात बहिश्चरः उत्तमश् च हयेन्द्राणां दानवो ऽप्रतिमो युधि
67,21,HV_67.21,trāsanaḥ parasainyānāṃ turagāṇāṃ mahābalaḥ svadhyaḥ sarvasattvānāṃ prathamaḥ pāpakarmaṇām,त्रासनः परसैन्यानां तुरगाणां महाबलः स्वध्यः सर्वसत्त्वानां प्रथमः पापकर्मणाम्
67,22,HV_67.22,gopānāṃ tadvacaḥ śrutvā vadatāṃ madhusūdanaḥ keśinā saha yuddhāya matiṃ cakre 'risūdanaḥ,गोपानां तद्वचः श्रुत्वा वदतां मधुसूदनः केशिना सह युद्धाय मतिं चक्रे ऽरिसूदनः
67,23,HV_67.23,tataḥ savyaṃ dakṣiṇaṃ ca maṇḍalāni paribhraman padbhyām ubhābhyāṃ sa hayaḥ krodhenārujate drumān,ततः सव्यं दक्षिणं च मण्डलानि परिभ्रमन् पद्भ्याम् उभाभ्यां स हयः क्रोधेनारुजते द्रुमान्
67,24,HV_67.24,mukhe lambasaṭe cāsya skandhadeśe ghanāvṛte valayo 'bhrataraṃgābhāḥ susruvuḥ krodhajaṃ jalam,मुखे लम्बसटे चास्य स्कन्धदेशे घनावृते वलयो ऽभ्रतरंगाभाः सुस्रुवुः क्रोधजं जलम्
67,25,HV_67.25,sa phenaṃ vaktrajaṃ caiva vavarṣa rajasāvṛtam himakāle yathā vyomni nīhāram iva candramāḥ,स फेनं वक्त्रजं चैव ववर्ष रजसावृतम् हिमकाले यथा व्योम्नि नीहारम् इव चन्द्रमाः
67,26,HV_67.26,govindam aravindākṣaṃ heṣitogāraśīkaraiḥ sa phenair gātranirgīrṇaiḥ prokṣayāmāsa sarvataḥ,गोविन्दम् अरविन्दाक्षं हेषितोगारशीकरैः स फेनैर् गात्रनिर्गीर्णैः प्रोक्षयामास सर्वतः
67,27,HV_67.27,khuroddharaṇamuktena madhurakṣodapāṇḍunā rajasā sa hayaḥ kṛṣṇaṃ cakārāruṇamūrdhajam,खुरोद्धरणमुक्तेन मधुरक्षोदपाण्डुना रजसा स हयः कृष्णं चकारारुणमूर्धजम्
67,28,HV_67.28,plutavalgitapādas tu takṣamāṇo dharāṃ khuraiḥ dantān nirdaśamānas tu keśī kṛṣṇam upādravat,प्लुतवल्गितपादस् तु तक्षमाणो धरां खुरैः दन्तान् निर्दशमानस् तु केशी कृष्णम् उपाद्रवत्
67,29,HV_67.29,sa saṃsaktas tu kṛṣṇena keśī turagasattamaḥ purvābhyāṃ caraṇābhyāṃ vai kṛṣṇaṃ vakṣasy atāḍayat,स संसक्तस् तु कृष्णेन केशी तुरगसत्तमः पुर्वाभ्यां चरणाभ्यां वै कृष्णं वक्षस्य् अताडयत्
67,30,HV_67.30,punaḥ punaś ca sa balī prāhiṇot pārśvataḥ khurān kṛṣṇasya dānavo ghoraṃ prahāram amitaujasaḥ vaktreṇa cāsya ghoreṇa tīkṣṇadaṃṣṭrāyudhena vai adaśad bāhuvivaraṃ kṛṣṇasya ruṣito hayaḥ,पुनः पुनश् च स बली प्राहिणोत् पार्श्वतः खुरान् कृष्णस्य दानवो घोरं प्रहारम् अमितौजसः वक्त्रेण चास्य घोरेण तीक्ष्णदंष्ट्रायुधेन वै अदशद् बाहुविवरं कृष्णस्य रुषितो हयः
67,31,HV_67.31,sa lambakesarasaṭaḥ kṛṣṇena saha saṃgataḥ rarāja keśī meghena saṃsaktaḥ kha ivāṃśumān,स लम्बकेसरसटः कृष्णेन सह संगतः रराज केशी मेघेन संसक्तः ख इवांशुमान्
67,32,HV_67.32,uraś cāsyorasā hantum iyeṣa balavān hayaḥ vegena vāsudevasya krodhād dviguṇavikramaḥ,उरश् चास्योरसा हन्तुम् इयेष बलवान् हयः वेगेन वासुदेवस्य क्रोधाद् द्विगुणविक्रमः
67,33,HV_67.33,tasyotsiktasya balavān kṛṣṇo 'py amitavikramaḥ bāhum ābhoginaṃ kṛtvā mukhe kruddhaḥ samādadhat,तस्योत्सिक्तस्य बलवान् कृष्णो ऽप्य् अमितविक्रमः बाहुम् आभोगिनं कृत्वा मुखे क्रुद्धः समादधत्
67,34,HV_67.34,sa taṃ bāhum aśakto vai khādituṃ bhoktum eva vā punar ābhoginaṃ bāhuṃ tadvaktragatam añjasā kṛṣṇaḥ prasārayāmāsa līlayā dānavaṃ hasan daśanair mūlanirmuktaiḥ saphenaṃ rudhiraṃ vaman,स तं बाहुम् अशक्तो वै खादितुं भोक्तुम् एव वा पुनर् आभोगिनं बाहुं तद्वक्त्रगतम् अञ्जसा कृष्णः प्रसारयामास लीलया दानवं हसन् दशनैर् मूलनिर्मुक्तैः सफेनं रुधिरं वमन्
67,35,HV_67.35,vipāṭitābhyām oṣṭhābhyām kaṭābhyāṃ vidalīkṛtaḥ akṣiṇī vikṛte cakre visṛte muktabandhane,विपाटिताभ्याम् ओष्ठाभ्याम् कटाभ्यां विदलीकृतः अक्षिणी विकृते चक्रे विसृते मुक्तबन्धने
67,36,HV_67.36,nirastahanur āviṣṭaḥ śoṇitāsrāvilekṣaṇaḥ utkarṇo naṣṭacetās tu sa keśī bahvaceṣṭata,निरस्तहनुर् आविष्टः शोणितास्राविलेक्षणः उत्कर्णो नष्टचेतास् तु स केशी बह्वचेष्टत
67,37,HV_67.37,utpatya cāsakṛt pādaiḥ sakṛnmūtraṃ samutsṛjan svinnārdralomā śrāntas tu niryatnacaraṇo 'bhavat,उत्पत्य चासकृत् पादैः सकृन्मूत्रं समुत्सृजन् स्विन्नार्द्रलोमा श्रान्तस् तु निर्यत्नचरणो ऽभवत्
67,38,HV_67.38,keśivaktravilagnas tu kṛṣṇabāhur aśobhata vyābhugna iva gharmānte candrārdhakiraṇair ghanaḥ,केशिवक्त्रविलग्नस् तु कृष्णबाहुर् अशोभत व्याभुग्न इव घर्मान्ते चन्द्रार्धकिरणैर् घनः
67,39,HV_67.39,keśī ca kṛṣṇasaṃsaktaḥ śrāntagātro vyarocata prabhātāvanataś candraḥ śrānto merum ivāśritaḥ,केशी च कृष्णसंसक्तः श्रान्तगात्रो व्यरोचत प्रभातावनतश् चन्द्रः श्रान्तो मेरुम् इवाश्रितः
67,40,HV_67.40,tasya kṛṣṇabhujoddhūtāḥ keśino daśanā mukhāt keśino vaktranirdhūtā vividhā daśanā bhuvi petuḥ śaradi nistoyāḥ sitābhrāvayavā iva,तस्य कृष्णभुजोद्धूताः केशिनो दशना मुखात् केशिनो वक्त्रनिर्धूता विविधा दशना भुवि पेतुः शरदि निस्तोयाः सिताभ्रावयवा इव
67,41,HV_67.41,sa tu keśī bhṛśaṃ śrāntaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā svabhujaṃ svāyataṃ kṛtvā pāṭito balavat tadā vighūrṇamānaḥ srastāṅgo mukhād rudhiram udvaman bhṛśaṃ vyaṅgīkṛtavapur nikṛttārdha ivācalaḥ vyāditāsyo mahāraudraḥ so 'suraḥ kṛṣṇabāhunā nipapāta yathā kṛtto nāgo hi dvidalīkṛtaḥ sa papātāśu vegena bhujāyāmena pāṭitaḥ bāhunā kṛttadehasya keśino rūpam ābabhau paśor iva mahāghoraṃ nihatasya pinākinā,स तु केशी भृशं श्रान्तः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा स्वभुजं स्वायतं कृत्वा पाटितो बलवत् तदा विघूर्णमानः स्रस्ताङ्गो मुखाद् रुधिरम् उद्वमन् भृशं व्यङ्गीकृतवपुर् निकृत्तार्ध इवाचलः व्यादितास्यो महारौद्रः सो ऽसुरः कृष्णबाहुना निपपात यथा कृत्तो नागो हि द्विदलीकृतः स पपाताशु वेगेन भुजायामेन पाटितः बाहुना कृत्तदेहस्य केशिनो रूपम् आबभौ पशोर् इव महाघोरं निहतस्य पिनाकिना
67,42,HV_67.42,droṇībhyāṃ māṃsapūrṇābhyāṃ pinākibhavane yathā dvipādapṛṣṭhapucchārdhe sravaṇaikākṣināsike keśinas te dvidhā bhūte dve ardhe rejatuḥ kṣitau,द्रोणीभ्यां मांसपूर्णाभ्यां पिनाकिभवने यथा द्विपादपृष्ठपुच्छार्धे स्रवणैकाक्षिनासिके केशिनस् ते द्विधा भूते द्वे अर्धे रेजतुः क्षितौ
67,43,HV_67.43,vajreṇa vinikṛttārdhau parvatāv iva bhūtale keśidantakṣataś cāpi kṛṣṇasya śuśubhe bhujaḥ vṛddhas tāla ivāraṇye gajendradaśanāṅkitaḥ,वज्रेण विनिकृत्तार्धौ पर्वताव् इव भूतले केशिदन्तक्षतश् चापि कृष्णस्य शुशुभे भुजः वृद्धस् ताल इवारण्ये गजेन्द्रदशनाङ्कितः
67,44,HV_67.44,taṃ hatvā keśinaṃ yuddhe kalpayitvā ca bhāgaśaḥ kṛṣṇaḥ padmapalāśākṣo hasaṃs tatraiva tasthivān,तं हत्वा केशिनं युद्धे कल्पयित्वा च भागशः कृष्णः पद्मपलाशाक्षो हसंस् तत्रैव तस्थिवान्
67,45,HV_67.45,taṃ hataṃ keśinaṃ dṛṣṭvā gopā gopastriyaś ca tāḥ babhūvur muditāḥ sarve hatavighnā hataklamāḥ,तं हतं केशिनं दृष्ट्वा गोपा गोपस्त्रियश् च ताः बभूवुर् मुदिताः सर्वे हतविघ्ना हतक्लमाः
67,46,HV_67.46,dāmodaraṃ ca śrīmantam yathāsthānaṃ yathāvayaḥ abhyanandan priyair vākyaiḥ pūjayantaḥ punaḥ punaḥ,दामोदरं च श्रीमन्तम् यथास्थानं यथावयः अभ्यनन्दन् प्रियैर् वाक्यैः पूजयन्तः पुनः पुनः
67,47,HV_67.47,aho tāta kṛtaṃ karma hato 'yaṃ lokakaṇṭakaḥ daityaḥ kṣiticaraḥ kṛṣṇa hayarūpaṃ samāsthitaḥ,अहो तात कृतं कर्म हतो ऽयं लोककण्टकः दैत्यः क्षितिचरः कृष्ण हयरूपं समास्थितः
67,48,HV_67.48,kṛtaṃ vṛndāvanaṃ kṣemaṃ sevyaṃ sarvanṛpakṣiṇām ghnatā pāpam imaṃ tāta keśinaṃ hayam āhave,कृतं वृन्दावनं क्षेमं सेव्यं सर्वनृपक्षिणाम् घ्नता पापम् इमं तात केशिनं हयम् आहवे
67,49,HV_67.49,hatā no bahavo gopā gāvo vatsāś ca vatsalāḥ naike cānye janapadā hatānena durātmanā,हता नो बहवो गोपा गावो वत्साश् च वत्सलाः नैके चान्ये जनपदा हतानेन दुरात्मना
67,50,HV_67.50,eṣa saṃvartakaṃ kartum udyataḥ kila pāpakṛt nṛlokaṃ nirnaraṃ kṛtvā cartukāmo yathāsukham,एष संवर्तकं कर्तुम् उद्यतः किल पापकृत् नृलोकं निर्नरं कृत्वा चर्तुकामो यथासुखम्
67,51,HV_67.51,naitasya pramukhe sthātuṃ kaścic chakto jijīviṣuḥ api devasamūheṣu kiṃ punaḥ pṛthivītale,नैतस्य प्रमुखे स्थातुं कश्चिच् छक्तो जिजीविषुः अपि देवसमूहेषु किं पुनः पृथिवीतले
67,52,HV_67.52,evaṃ te tuṣṭuvur gopāḥ kṛṣṇaṃ kamalalocanam athāhāntarhito vipro nāradaḥ khagamo muniḥ prīto 'smi viṣṇo deveśa kṛṣṇa kṛṣṇeti cāsakṛt,एवं ते तुष्टुवुर् गोपाः कृष्णं कमललोचनम् अथाहान्तर्हितो विप्रो नारदः खगमो मुनिः प्रीतो ऽस्मि विष्णो देवेश कृष्ण कृष्णेति चासकृत्
67,53,HV_67.53,namas tubhyaṃ jagannātha devadeva janārdana namas tubhyaṃ namas tubhyaṃ śaṅkhacakragadādhara namaḥ sahasraśirase tvāṃ nato 'smi janārdana namāmi lokanāthaṃ tvāṃ namas te devarūpiṇe namas te 'stu hṛṣīkeśa pāhi naḥ sarvato hare iti stutvā jagannāthaṃ punar evābravīd vacaḥ yad idaṃ duṣkaraṃ karma kṛtaṃ keśijighāṃsayā tvayy eva kevalaṃ yuktam tridive tryambake 'pi vā,नमस् तुभ्यं जगन्नाथ देवदेव जनार्दन नमस् तुभ्यं नमस् तुभ्यं शङ्खचक्रगदाधर नमः सहस्रशिरसे त्वां नतो ऽस्मि जनार्दन नमामि लोकनाथं त्वां नमस् ते देवरूपिणे नमस् ते ऽस्तु हृषीकेश पाहि नः सर्वतो हरे इति स्तुत्वा जगन्नाथं पुनर् एवाब्रवीद् वचः यद् इदं दुष्करं कर्म कृतं केशिजिघांसया त्वय्य् एव केवलं युक्तम् त्रिदिवे त्र्यम्बके ऽपि वा
67,54,HV_67.54,ahaṃ yuddhotsukas tāta tarpitenāntarātmanā idaṃ narahayaṃ yuddham darṣṭuṃ svargād ihāgataḥ,अहं युद्धोत्सुकस् तात तर्पितेनान्तरात्मना इदं नरहयं युद्धम् दर्ष्टुं स्वर्गाद् इहागतः
67,55,HV_67.55,pūtanānidhanādīni karmāṇi tava dṛṣṭavān ahaṃ tv anena govinda karmaṇā paritoṣitaḥ,पूतनानिधनादीनि कर्माणि तव दृष्टवान् अहं त्व् अनेन गोविन्द कर्मणा परितोषितः
67,56,HV_67.56,hayasyāsya mahendro 'pi bibheti balasūdanaḥ kurvāṇasya vapur ghoram keśino duṣṭacetasaḥ,हयस्यास्य महेन्द्रो ऽपि बिभेति बलसूदनः कुर्वाणस्य वपुर् घोरम् केशिनो दुष्टचेतसः
67,57,HV_67.57,yat tvayā pāṭito dvaidhaṃ bhujenāyataparvaṇā eṣo 'sya mṛtyur antāya vihito viśvayoninā,यत् त्वया पाटितो द्वैधं भुजेनायतपर्वणा एषो ऽस्य मृत्युर् अन्ताय विहितो विश्वयोनिना
67,58,HV_67.58,yasmāt tvayā hataḥ keśī tasmān macchāsanaṃ śṛṇu keśavo nāma nāmnā tvaṃ khyāto loke bhaviṣyasi,यस्मात् त्वया हतः केशी तस्मान् मच्छासनं शृणु केशवो नाम नाम्ना त्वं ख्यातो लोके भविष्यसि
67,59,HV_67.59,svasty astu bhavato loke sādhayāmy aham āśugaḥ kṛtyaśeṣaṃ ca te kāryaṃ śaktas tvam asi māciram,स्वस्त्य् अस्तु भवतो लोके साधयाम्य् अहम् आशुगः कृत्यशेषं च ते कार्यं शक्तस् त्वम् असि माचिरम्
67,60,HV_67.60,tvayi kāryāntaragate narā iva divaukasaḥ viḍambayantaḥ krīḍanti līlāṃ tvadbalam āśritāḥ,त्वयि कार्यान्तरगते नरा इव दिवौकसः विडम्बयन्तः क्रीडन्ति लीलां त्वद्बलम् आश्रिताः
67,61,HV_67.61,abhyāśe vartate kālo bhāratasyāhavodadheḥ hastaprāptāni yuddhāni rājñāṃ tridivagāminām,अभ्याशे वर्तते कालो भारतस्याहवोदधेः हस्तप्राप्तानि युद्धानि राज्ञां त्रिदिवगामिनाम्
67,62,HV_67.62,panthānaḥ śodhitā vyomni vimānārohiṇordhvagāḥ avakāśā vibhajyante śakraloke mahīkṣitām,पन्थानः शोधिता व्योम्नि विमानारोहिणोर्ध्वगाः अवकाशा विभज्यन्ते शक्रलोके महीक्षिताम्
67,63,HV_67.63,ugrasenasute śānte padasthe tvayi keśava abhitas tan mahadyuddhaṃ bhaviṣyati mahīkṣitām,उग्रसेनसुते शान्ते पदस्थे त्वयि केशव अभितस् तन् महद्युद्धं भविष्यति महीक्षिताम्
67,64,HV_67.64,tvāṃ cāpratimakarmāṇaṃ saṃśrayiṣyanti pārthivāḥ bhedakāle narendrāṇāṃ pakṣagrāho bhaviṣyasi,त्वां चाप्रतिमकर्माणं संश्रयिष्यन्ति पार्थिवाः भेदकाले नरेन्द्राणां पक्षग्राहो भविष्यसि
67,65,HV_67.65,tvayi rājāsanasthe hi rājaśrīṃ vahati prabho śriyaṃ tyakṣyanti rājānas tvatprabhāvān na saṃśayaḥ,त्वयि राजासनस्थे हि राजश्रीं वहति प्रभो श्रियं त्यक्ष्यन्ति राजानस् त्वत्प्रभावान् न संशयः
67,66,HV_67.66,eṣa me kṛṣṇa saṃdeśaḥ śrutibhiḥ khyātim eṣyasi devatānāṃ divisthānāṃ jagataś ca jagatpate,एष मे कृष्ण संदेशः श्रुतिभिः ख्यातिम् एष्यसि देवतानां दिविस्थानां जगतश् च जगत्पते
67,67,HV_67.67,dṛṣṭaṃ me bhavataḥ karma dṛṣṭaś cāsi mayā prabho kaṃse bhūyaḥ sameṣyāmi śāsite sādhayāmy aham,दृष्टं मे भवतः कर्म दृष्टश् चासि मया प्रभो कंसे भूयः समेष्यामि शासिते साधयाम्य् अहम्
67,68,HV_67.68,bahunāpi kim uktena pāhi viprān yathāsukham jānāmi tvāṃ mahābāho devānām api daivatam evam uktvā tu sa tadā nāradaḥ khaṃ jagāma ha nāradasya vacaḥ śrutvā devasaṃgītayoginaḥ tatheti sa samābhāṣya punar gopān samāsadat gopān kṛṣṇaḥ samāsādya vrajam eva viveṣa ha,बहुनापि किम् उक्तेन पाहि विप्रान् यथासुखम् जानामि त्वां महाबाहो देवानाम् अपि दैवतम् एवम् उक्त्वा तु स तदा नारदः खं जगाम ह नारदस्य वचः श्रुत्वा देवसंगीतयोगिनः तथेति स समाभाष्य पुनर् गोपान् समासदत् गोपान् कृष्णः समासाद्य व्रजम् एव विवेष ह
68,1,HV_68.1,athāstaṃ gacchati tadā mandaraśmau divākare saṃdhyāraktatale vyomni śaśāṅke pāṇḍumaṇḍale,अथास्तं गच्छति तदा मन्दरश्मौ दिवाकरे संध्यारक्ततले व्योम्नि शशाङ्के पाण्डुमण्डले
68,2,HV_68.2,nīḍastheṣu vihaṃgeṣu satsu prāduṣkṛtāgniṣu īṣat tamaḥ saṃvṛtāsu dikṣu sarvāsu sarvataḥ,नीडस्थेषु विहंगेषु सत्सु प्रादुष्कृताग्निषु ईषत् तमः संवृतासु दिक्षु सर्वासु सर्वतः
68,3,HV_68.3,ghoṣāvāseṣu supteṣu vāśantīṣu śivāsu ca naktaṃcareṣu hṛṣṭeṣu piśitām iṣakāṅkṣiṣu,घोषावासेषु सुप्तेषु वाशन्तीषु शिवासु च नक्तंचरेषु हृष्टेषु पिशिताम् इषकाङ्क्षिषु
68,4,HV_68.4,śakragopāpāhvayāmode pradoṣe 'bhyāśatas kare saṃdhyāmayīm iva guhāṃ saṃpraviṣṭe divākare,शक्रगोपापाह्वयामोदे प्रदोषे ऽभ्याशतस् करे संध्यामयीम् इव गुहां संप्रविष्टे दिवाकरे
68,5,HV_68.5,adhiśrayaṇavelāyāṃ prāptāyāṃ gṛhamedhinām vanyair vaikhānasair mantrair hūyamāne hutāśane,अधिश्रयणवेलायां प्राप्तायां गृहमेधिनाम् वन्यैर् वैखानसैर् मन्त्रैर् हूयमाने हुताशने
68,6,HV_68.6,upāvṛttāsu vai goṣu duhyamānāsu ca vraje asakṛd vyāharantīṣu baddhavatsāsu dhenuṣu,उपावृत्तासु वै गोषु दुह्यमानासु च व्रजे असकृद् व्याहरन्तीषु बद्धवत्सासु धेनुषु
68,7,HV_68.7,prakīrṇadāmanīkeṣu gās tathaivāhvayatsu ca saninādeṣu gopeṣu kālyamāne ca godhane,प्रकीर्णदामनीकेषु गास् तथैवाह्वयत्सु च सनिनादेषु गोपेषु काल्यमाने च गोधने
68,8,HV_68.8,karīṣeṣu praklṛpteṣu dīpyamāneṣu sarvaśaḥ kāṣṭhabhārānataskandhair gopair abhyāgatais tathā,करीषेषु प्रक्लृप्तेषु दीप्यमानेषु सर्वशः काष्ठभारानतस्कन्धैर् गोपैर् अभ्यागतैस् तथा
68,9,HV_68.9,kiṃcid abhyutthite some mandaraśmau virājati īṣad vigāhamānāyāṃ rajanyāṃ divase gate,किंचिद् अभ्युत्थिते सोमे मन्दरश्मौ विराजति ईषद् विगाहमानायां रजन्यां दिवसे गते
68,10,HV_68.10,prāpte dinavyuparame pravṛtte kṣaṇadāmukhe bhāskare tejasi gate saumye tejasy upasthite,प्राप्ते दिनव्युपरमे प्रवृत्ते क्षणदामुखे भास्करे तेजसि गते सौम्ये तेजस्य् उपस्थिते
68,11,HV_68.11,agnihotrākule kāle saumyendau pratyupasthite agnīṣomātmake saṃdhau vartamāne jaganmaye,अग्निहोत्राकुले काले सौम्येन्दौ प्रत्युपस्थिते अग्नीषोमात्मके संधौ वर्तमाने जगन्मये
68,12,HV_68.12,paścimenāgninā dīpte pūrveṇottaravarcasā dagdhādrisadṛśe vyomni kiṃcit tārāgaṇākule,पश्चिमेनाग्निना दीप्ते पूर्वेणोत्तरवर्चसा दग्धाद्रिसदृशे व्योम्नि किंचित् तारागणाकुले
68,13,HV_68.13,vayobhir vāsaśubhatām bandhubhiś ca samāgamam śaṃsadbhiḥ syandanenāśu prāpto dānapatir vrajam,वयोभिर् वासशुभताम् बन्धुभिश् च समागमम् शंसद्भिः स्यन्दनेनाशु प्राप्तो दानपतिर् व्रजम्
68,14,HV_68.14,praviśann eva papraccha sāṃnidhyaṃ keśavasya saḥ rauhiṇeyasya cākrūro nandagopasya cāsakṛt,प्रविशन्न् एव पप्रच्छ सांनिध्यं केशवस्य सः रौहिणेयस्य चाक्रूरो नन्दगोपस्य चासकृत्
68,15,HV_68.15,padāni tasyākhilalokapāla+ kirīṭajuṣṭāmalapādareṇoḥ dadarśa goṣṭhe kṣitikautukāni vilakṣitāny abjayavāṅkuśādyaiḥ dehabhṛtām iyān artho hitvā dambhaṃ bhiyaṃ śucam saṃdeśād yo harer liṅga+ +darśanaśravaṇādibhiḥ tato nivedito gopair idaṃ tad iti yādavaḥ sa nandagopasya gṛhaṃ vāsāya vasudopamaḥ avaruhya tato yānāt praviveśa mahābalaḥ,पदानि तस्याखिललोकपाल+ किरीटजुष्टामलपादरेणोः ददर्श गोष्ठे क्षितिकौतुकानि विलक्षितान्य् अब्जयवाङ्कुशाद्यैः देहभृताम् इयान् अर्थो हित्वा दम्भं भियं शुचम् संदेशाद् यो हरेर् लिङ्ग+ +दर्शनश्रवणादिभिः ततो निवेदितो गोपैर् इदं तद् इति यादवः स नन्दगोपस्य गृहं वासाय वसुदोपमः अवरुह्य ततो यानात् प्रविवेश महाबलः
68,16,HV_68.16,harṣapūrṇena vaktreṇa sāśrunetreṇa caiva hi praviśann eva ca dvāri dadarśādohane gavām vatsamadhye sthitaṃ kṛṣṇaṃ savatsam iva govṛṣam,हर्षपूर्णेन वक्त्रेण साश्रुनेत्रेण चैव हि प्रविशन्न् एव च द्वारि ददर्शादोहने गवाम् वत्समध्ये स्थितं कृष्णं सवत्सम् इव गोवृषम्
68,17,HV_68.17,sa taṃ harṣaparītena vacasā gadgadena vai netrābhyāṃ yādavo viṣṇum ākulaṃ samudaikṣata acintayat tadākrūro loke matsadṛśo na hi ya enaṃ lokanāthaṃ taṃ sakalaṃ dṛṣṭavān aham nārāyaṇam aṇīyāṃsaṃ sthūlāt sthūlataraṃ harim ko 'yaṃ matsadṛśo loke dṛṣṭavān yo 'ham īśvaram ehi keśava tāteti pravyāharata dharmavit,स तं हर्षपरीतेन वचसा गद्गदेन वै नेत्राभ्यां यादवो विष्णुम् आकुलं समुदैक्षत अचिन्तयत् तदाक्रूरो लोके मत्सदृशो न हि य एनं लोकनाथं तं सकलं दृष्टवान् अहम् नारायणम् अणीयांसं स्थूलात् स्थूलतरं हरिम् को ऽयं मत्सदृशो लोके दृष्टवान् यो ऽहम् ईश्वरम् एहि केशव तातेति प्रव्याहरत धर्मवित्
68,18,HV_68.18,uttānaśāyinaṃ dṛṣṭvā punar dṛṣṭvā śriyā vṛtam avyaktayuvanaṃ kṛṣṇam akrūraḥ praśaśaṃse ha,उत्तानशायिनं दृष्ट्वा पुनर् दृष्ट्वा श्रिया वृतम् अव्यक्तयुवनं कृष्णम् अक्रूरः प्रशशंसे ह
68,19,HV_68.19,ayaṃ sa puṇḍarīkākṣaḥ siṃhaśārdūlavikramaḥ saṃpūrṇajalameghābhaḥ parvatapravarākṛtiḥ,अयं स पुण्डरीकाक्षः सिंहशार्दूलविक्रमः संपूर्णजलमेघाभः पर्वतप्रवराकृतिः
68,20,HV_68.20,mṛdheṣv adharṣaṇīyena saśrīvatsena vakṣasā dviṣannidhanadakṣābhyāṃ bhujābhyāṃ sādhu bhūṣitaḥ,मृधेष्व् अधर्षणीयेन सश्रीवत्सेन वक्षसा द्विषन्निधनदक्षाभ्यां भुजाभ्यां साधु भूषितः
68,21,HV_68.21,mūrtimān sarahasyātmā jagato 'gryasya bhājanam gopaveṣadharo viṣṇur udagrāgratanūruhaḥ,मूर्तिमान् सरहस्यात्मा जगतो ऽग्र्यस्य भाजनम् गोपवेषधरो विष्णुर् उदग्राग्रतनूरुहः
68,22,HV_68.22,kirīṭalāñcchanenāpi śirasā cchatravarcasā kuṇḍalottamayogyābhyāṃ śravaṇābhyāṃ vibhūṣitaḥ,किरीटलाञ्च्छनेनापि शिरसा च्छत्रवर्चसा कुण्डलोत्तमयोग्याभ्यां श्रवणाभ्यां विभूषितः
68,23,HV_68.23,hārārheṇa ca pīnena suvistīrṇena vakṣasā dvābhyāṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ vṛttābhyām upaśobhitaḥ,हारार्हेण च पीनेन सुविस्तीर्णेन वक्षसा द्वाभ्यां भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां वृत्ताभ्याम् उपशोभितः
68,24,HV_68.24,strīsahasropacaryeṇa vapuṣā manmathāgninā pīte vasāno vasane so 'yaṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ,स्त्रीसहस्रोपचर्येण वपुषा मन्मथाग्निना पीते वसानो वसने सो ऽयं विष्णुः सनातनः
68,25,HV_68.25,dharaṇyāśrayabhūtābhyāṃ caraṇābhyām ariṃdamaḥ trailokyākrāntibhūtābhyāṃ bhuvi padbhyām avasthitaḥ,धरण्याश्रयभूताभ्यां चरणाभ्याम् अरिंदमः त्रैलोक्याक्रान्तिभूताभ्यां भुवि पद्भ्याम् अवस्थितः
68,26,HV_68.26,rucirāgrakaraś cāsya cakrocita ivekṣyate dvitīya udyataś caiva gadāsaṃyogam icchati,रुचिराग्रकरश् चास्य चक्रोचित इवेक्ष्यते द्वितीय उद्यतश् चैव गदासंयोगम् इच्छति
68,27,HV_68.27,avatīrṇo bhavāyeha prathamaṃ padam ātmanaḥ śobhate 'dya bhuvi śreṣṭhas tridaśānāṃ dhuraṃdharaḥ,अवतीर्णो भवायेह प्रथमं पदम् आत्मनः शोभते ऽद्य भुवि श्रेष्ठस् त्रिदशानां धुरंधरः
68,28,HV_68.28,ayaṃ bhaviṣye dṛṣṭo vai bhaviṣyakuśalair budhaiḥ gopālo yādavaṃ vaṃśaṃ kṣīṇaṃ vistārayiṣyati,अयं भविष्ये दृष्टो वै भविष्यकुशलैर् बुधैः गोपालो यादवं वंशं क्षीणं विस्तारयिष्यति
68,29,HV_68.29,tejasā cāsya yadavaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ vaṃśam āpūrayiṣyanti oghā iva mahārṇavam,तेजसा चास्य यदवः शतशो ऽथ सहस्रशः वंशम् आपूरयिष्यन्ति ओघा इव महार्णवम्
68,30,HV_68.30,asyedaṃ śāsane sarvaṃ jagat sthāsyati śāśvatam nihatāmitrasāmantaṃ sphītaṃ kṛtayuge yathā,अस्येदं शासने सर्वं जगत् स्थास्यति शाश्वतम् निहतामित्रसामन्तं स्फीतं कृतयुगे यथा
68,31,HV_68.31,ayam āsthāya vasudhāṃ sthāpayitvā jagadvaśe rājñāṃ bhaviṣyaty upari na ca rājā bhaviṣyati,अयम् आस्थाय वसुधां स्थापयित्वा जगद्वशे राज्ञां भविष्यत्य् उपरि न च राजा भविष्यति
68,32,HV_68.32,nūnaṃ tribhiḥ kramair jitvā yathānena kṛtaḥ prabhuḥ purā puraṃdaro rājā devatānāṃ triviṣṭape,नूनं त्रिभिः क्रमैर् जित्वा यथानेन कृतः प्रभुः पुरा पुरंदरो राजा देवतानां त्रिविष्टपे
68,33,HV_68.33,tathaiva vasudhāṃ jitvā jitapūrvāṃ tribhiḥ kramaiḥ sthāpayiṣyati rājānam ugrasenaṃ na saṃśayaḥ,तथैव वसुधां जित्वा जितपूर्वां त्रिभिः क्रमैः स्थापयिष्यति राजानम् उग्रसेनं न संशयः
68,34,HV_68.34,pramṛṣṭavairagādho 'yaṃ praśnaiś ca bahubhiḥ śrutaḥ brāhmaṇair brahmavādaiś ca purāṇo 'yaṃ hi gīyate,प्रमृष्टवैरगाधो ऽयं प्रश्नैश् च बहुभिः श्रुतः ब्राह्मणैर् ब्रह्मवादैश् च पुराणो ऽयं हि गीयते
68,35,HV_68.35,spṛhaṇīyo hi lokasya bhaviṣyati ca keśavaḥ tathā hy asyotthitā buddhir mānuṣyam upasevitum,स्पृहणीयो हि लोकस्य भविष्यति च केशवः तथा ह्य् अस्योत्थिता बुद्धिर् मानुष्यम् उपसेवितुम्
68,36,HV_68.36,ahaṃ tv asyādya vasatiṃ pūjayiṣye yathāvidhi viṣṇutvaṃ manasā caiva pūjayiṣyāmi mantravat,अहं त्व् अस्याद्य वसतिं पूजयिष्ये यथाविधि विष्णुत्वं मनसा चैव पूजयिष्यामि मन्त्रवत्
68,37,HV_68.37,viṣṇuṃ tvāṃ pūjayiṣyāmi manasā caiva mantravān yac ca jātiparijñānaṃ prādurbhāvaś ca vai nṛṣu amānuṣaṃ vedmi cainaṃ ye cānye divyacakṣuṣaḥ,विष्णुं त्वां पूजयिष्यामि मनसा चैव मन्त्रवान् यच् च जातिपरिज्ञानं प्रादुर्भावश् च वै नृषु अमानुषं वेद्मि चैनं ये चान्ये दिव्यचक्षुषः
68,38,HV_68.38,stoṣye devaṃ jagannāthaṃ vārāhaṃ vāmanaṃ harim namāmi puṇḍarīkākṣaṃ naranārāyaṇākṛtim namāmi vāmanaṃ viṣṇuṃ trailokyākrāntapauruṣam so 'haṃ kṛṣṇena vai rātrau saṃmantrya viditātmanā sahānena gamiṣyāmi savrajo yadi maṃsyate,स्तोष्ये देवं जगन्नाथं वाराहं वामनं हरिम् नमामि पुण्डरीकाक्षं नरनारायणाकृतिम् नमामि वामनं विष्णुं त्रैलोक्याक्रान्तपौरुषम् सो ऽहं कृष्णेन वै रात्रौ संमन्त्र्य विदितात्मना सहानेन गमिष्यामि सव्रजो यदि मंस्यते
68,39,HV_68.39,evaṃ bahuvidhaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā hetvarthakāraṇaiḥ viveśa nandagopasya kṛṣṇena saha saṃsadam,एवं बहुविधं कृष्णं दृष्ट्वा हेत्वर्थकारणैः विवेश नन्दगोपस्य कृष्णेन सह संसदम्
69,1,HV_69.1,sa nandagopasya gṛhaṃ praviṣṭaḥ sahakeśavaḥ gopavṛddhān samānīya provācāmitadakṣiṇaḥ,स नन्दगोपस्य गृहं प्रविष्टः सहकेशवः गोपवृद्धान् समानीय प्रोवाचामितदक्षिणः
69,2,HV_69.2,kṛṣṇaṃ caivābravīt prīto rauhiṇeyena saṃgatam śvaḥ purīṃ mathurāṃ tāta gamiṣyāmaḥ śivāya vai,कृष्णं चैवाब्रवीत् प्रीतो रौहिणेयेन संगतम् श्वः पुरीं मथुरां तात गमिष्यामः शिवाय वै
69,3,HV_69.3,yāsyanti ca vrajāḥ sarve sagokulaparigrahāḥ kaṃsājñayā samucitaṃ karam ādāya vārṣikam,यास्यन्ति च व्रजाः सर्वे सगोकुलपरिग्रहाः कंसाज्ञया समुचितं करम् आदाय वार्षिकम्
69,4,HV_69.4,vayaṃ caiva pragantāro ratham āsthāya saṃgatāḥ samṛddhas tasya kaṃsasya bhaviṣyati dhanurmahaḥ taṃ drakṣyatha samṛddhaṃ ca svajanaṃ ca sameṣyatha,वयं चैव प्रगन्तारो रथम् आस्थाय संगताः समृद्धस् तस्य कंसस्य भविष्यति धनुर्महः तं द्रक्ष्यथ समृद्धं च स्वजनं च समेष्यथ
69,5,HV_69.5,pitaraṃ vasudevaṃ ca satataṃ duḥkhabhājanam dīnaṃ putravadhaśrāntaṃ yuvām atha sameṣyathaḥ,पितरं वसुदेवं च सततं दुःखभाजनम् दीनं पुत्रवधश्रान्तं युवाम् अथ समेष्यथः
69,6,HV_69.6,satataṃ pīḍyamānaṃ ca kaṃsenāśubhabuddhinā daśānte śoṣitaṃ vṛddhaṃ duḥkhaiḥ śithilatāṃ gatam,सततं पीड्यमानं च कंसेनाशुभबुद्धिना दशान्ते शोषितं वृद्धं दुःखैः शिथिलतां गतम्
69,7,HV_69.7,kaṃsasya ca bhayāt trastaṃ bhavadbhyāṃ ca vinākṛtam dahyamānaṃ divā rātrau sotkaṇṭhenāntarātmanā,कंसस्य च भयात् त्रस्तं भवद्भ्यां च विनाकृतम् दह्यमानं दिवा रात्रौ सोत्कण्ठेनान्तरात्मना
69,8,HV_69.8,tāṃ ca drakṣyāmi govinda putrair amṛditastanīm devakīṃ devasaṃkāśāṃ sidantīṃ vihataprabhām,तां च द्रक्ष्यामि गोविन्द पुत्रैर् अमृदितस्तनीम् देवकीं देवसंकाशां सिदन्तीं विहतप्रभाम्
69,9,HV_69.9,putraśokena śuṣyantīṃ tvaddarśanaparāyaṇām viyogaśokasaṃtaptāṃ vivatsām iva saurabhīm,पुत्रशोकेन शुष्यन्तीं त्वद्दर्शनपरायणाम् वियोगशोकसंतप्तां विवत्साम् इव सौरभीम्
69,10,HV_69.10,upaplutekṣaṇāṃ nityaṃ nityaṃ malinavāsasam svarbhānuvadanagrastāṃ śaśāṅkasya prabhām iva,उपप्लुतेक्षणां नित्यं नित्यं मलिनवाससम् स्वर्भानुवदनग्रस्तां शशाङ्कस्य प्रभाम् इव
69,11,HV_69.11,tvaddarśanaparāṃ nityaṃ tavāgamanakāṅkṣiṇīm tvatpravṛttena śokena sīdantīṃ vai tapasvinīm,त्वद्दर्शनपरां नित्यं तवागमनकाङ्क्षिणीम् त्वत्प्रवृत्तेन शोकेन सीदन्तीं वै तपस्विनीम्
69,12,HV_69.12,tvatpralāpeṣv akuśalāṃ tvayā bālye viyojitām arūpajñāṃ tava vibho vaktrasyāsyenduvarcasaḥ,त्वत्प्रलापेष्व् अकुशलां त्वया बाल्ये वियोजिताम् अरूपज्ञां तव विभो वक्त्रस्यास्येन्दुवर्चसः
69,13,HV_69.13,yadi tvāṃ janayitvā sā kliśyate kṛṣṇa devakī apatyārtho nu kas tasyā varaṃ hy evānapatyatā,यदि त्वां जनयित्वा सा क्लिश्यते कृष्ण देवकी अपत्यार्थो नु कस् तस्या वरं ह्य् एवानपत्यता
69,14,HV_69.14,ekaḥ śoko hi nārīṇām aputrāṇāṃ vidhīyate saputrā tv aphale putre dhik prajātena tapyate,एकः शोको हि नारीणाम् अपुत्राणां विधीयते सपुत्रा त्व् अफले पुत्रे धिक् प्रजातेन तप्यते
69,15,HV_69.15,tvaṃ tu śakrasamaḥ putro yasyās tvatsadṛśo guṇaiḥ pareṣām apy abhayado na sā śocitum arhati,त्वं तु शक्रसमः पुत्रो यस्यास् त्वत्सदृशो गुणैः परेषाम् अप्य् अभयदो न सा शोचितुम् अर्हति
69,16,HV_69.16,vṛddhau tavāmbāpitarau parabhṛtyatvam āgatau tvatkṛte bhartsyamānau tau kaṃsenādīrghadarśinā,वृद्धौ तवाम्बापितरौ परभृत्यत्वम् आगतौ त्वत्कृते भर्त्स्यमानौ तौ कंसेनादीर्घदर्शिना
69,17,HV_69.17,yadi te devakī mānyā pṛthivīvātmadhāriṇī tāṃ śokasalile magnām uttārayitum arhasi,यदि ते देवकी मान्या पृथिवीवात्मधारिणी तां शोकसलिले मग्नाम् उत्तारयितुम् अर्हसि
69,18,HV_69.18,taṃ ca vṛddhaṃ priyasutaṃ vasudevaṃ mahābalam putrayogena saṃyojya kṛṣṇa dharmam avāpsyasi,तं च वृद्धं प्रियसुतं वसुदेवं महाबलम् पुत्रयोगेन संयोज्य कृष्ण धर्मम् अवाप्स्यसि
69,19,HV_69.19,yathā nāgaḥ sudurvṛtto damino yamunāhrade vipulaś ca dhṛtaḥ śailo yathā vai bhūdharas tvayā,यथा नागः सुदुर्वृत्तो दमिनो यमुनाह्रदे विपुलश् च धृतः शैलो यथा वै भूधरस् त्वया
69,20,HV_69.20,darpodvṛttaś ca balavān ariṣṭo vinipātitaḥ paraprāṇaharaḥ keśī duṣṭātmā ca hatas tvayā,दर्पोद्वृत्तश् च बलवान् अरिष्टो विनिपातितः परप्राणहरः केशी दुष्टात्मा च हतस् त्वया
69,21,HV_69.21,etenaiva prayatnena vṛddhāv uddhṛtya duḥkhitau yathā dharmam avāpnoṣi tat kṛṣṇa paricintyatām,एतेनैव प्रयत्नेन वृद्धाव् उद्धृत्य दुःखितौ यथा धर्मम् अवाप्नोषि तत् कृष्ण परिचिन्त्यताम्
69,22,HV_69.22,nirbhartsyamāno yair dṛṣṭaḥ pitā te kṛṣṇa saṃsadi te sarve cakrur aśrūṇi netrair duḥkhānvitā bhṛśam,निर्भर्त्स्यमानो यैर् दृष्टः पिता ते कृष्ण संसदि ते सर्वे चक्रुर् अश्रूणि नेत्रैर् दुःखान्विता भृशम्
69,23,HV_69.23,andhena kiṃcid uktvaiva kaṃso nirbhartsitaḥ kila garbhāvakartanādīni duḥkhāni subahūni sā mātā te devakī kṛṣṇa kaṃsasya sahate 'vaśā,अन्धेन किंचिद् उक्त्वैव कंसो निर्भर्त्सितः किल गर्भावकर्तनादीनि दुःखानि सुबहूनि सा माता ते देवकी कृष्ण कंसस्य सहते ऽवशा
69,24,HV_69.24,mātāpitṛbhyāṃ sarveṇa jātena nibhṛtena vai ṛṇaṃ vai pratikartavyaṃ yathāyogam udāhṛtam,मातापितृभ्यां सर्वेण जातेन निभृतेन वै ऋणं वै प्रतिकर्तव्यं यथायोगम् उदाहृतम्
69,25,HV_69.25,evaṃ te kurvataḥ kṛṣṇa mātāpitror anugraham parityajetāṃ tau śokaṃ syāc ca dharmas tavātulaḥ,एवं ते कुर्वतः कृष्ण मातापित्रोर् अनुग्रहम् परित्यजेतां तौ शोकं स्याच् च धर्मस् तवातुलः
69,26,HV_69.26,dharmas te vipulo 'nanto bhaviṣyati na saṃśayaḥ kṛṣṇas tu viditārtho vai tam āhāmitadakṣiṇam bāḍham ity eva tejasvī na ca cukrodha keśavaḥ,धर्मस् ते विपुलो ऽनन्तो भविष्यति न संशयः कृष्णस् तु विदितार्थो वै तम् आहामितदक्षिणम् बाढम् इत्य् एव तेजस्वी न च चुक्रोध केशवः
69,27,HV_69.27,te ca gopāḥ samāgamya nandagopapurogamāḥ akrūravacanaṃ śrutvā saṃceluḥ kaṃsaśāsanāt,ते च गोपाः समागम्य नन्दगोपपुरोगमाः अक्रूरवचनं श्रुत्वा संचेलुः कंसशासनात्
69,28,HV_69.28,gamanāya ca te sajjā babhūvur vrajavāsinaḥ sajjaṃ copāyanaṃ kṛtvā gopavṛddhāḥ pratasthire,गमनाय च ते सज्जा बभूवुर् व्रजवासिनः सज्जं चोपायनं कृत्वा गोपवृद्धाः प्रतस्थिरे
69,29,HV_69.29,karaṃ cānaḍuhaḥ sarpir mahiṣāṃś copanāyikān yathāsāraṃ yathāyūtham upanīya payo ghṛtam,करं चानडुहः सर्पिर् महिषांश् चोपनायिकान् यथासारं यथायूथम् उपनीय पयो घृतम्
69,30,HV_69.30,taṃ sajjayitvā kaṃsasya karaṃ copāyanāni ca te sarve gopapatayo gamanāyopatasthire,तं सज्जयित्वा कंसस्य करं चोपायनानि च ते सर्वे गोपपतयो गमनायोपतस्थिरे
69,31,HV_69.31,akrūrasya kathābhis tu saha kṛṣṇena jāgrataḥ rauhiṇeyatṛtīyasya sā niśā vyatyavartata,अक्रूरस्य कथाभिस् तु सह कृष्णेन जाग्रतः रौहिणेयतृतीयस्य सा निशा व्यत्यवर्तत
70,1,HV_70.1,tataḥ prabhāte vimale pakṣivyāhārasaṃkule naiśākare raśmijāle kṣaṇadākṣayasaṃhṛte,ततः प्रभाते विमले पक्षिव्याहारसंकुले नैशाकरे रश्मिजाले क्षणदाक्षयसंहृते
70,2,HV_70.2,nabhasy aruṇasaṃtīrṇe paryaste jyotimaṇḍale pratyūṣapavanāsāraiḥ kledite dharaṇītale,नभस्य् अरुणसंतीर्णे पर्यस्ते ज्योतिमण्डले प्रत्यूषपवनासारैः क्लेदिते धरणीतले
70,3,HV_70.3,kṣīṇākārāsu tārāsu suptaniṣpratibhāsu ca naiśam antardadhe rūpam udagacchad divākaraḥ śītāṃśuḥ śāntakiraṇo niṣprabhaḥ samapadyata,क्षीणाकारासु तारासु सुप्तनिष्प्रतिभासु च नैशम् अन्तर्दधे रूपम् उदगच्छद् दिवाकरः शीतांशुः शान्तकिरणो निष्प्रभः समपद्यत
70,4,HV_70.4,eko nāśayate rūpam eko vardhayate vapuḥ gobhiḥ samavakīrṇāsu vrajaniryāṇabhūmiṣu manthāvartanapūrṇeṣu gargareṣu nadatsu ca,एको नाशयते रूपम् एको वर्धयते वपुः गोभिः समवकीर्णासु व्रजनिर्याणभूमिषु मन्थावर्तनपूर्णेषु गर्गरेषु नदत्सु च
70,5,HV_70.5,dāmabhir yamyamāneṣu vatseṣu taruṇeṣu ca gopair āpūryamāṇeṣu ghoṣarathyāsu sarvaśaḥ,दामभिर् यम्यमानेषु वत्सेषु तरुणेषु च गोपैर् आपूर्यमाणेषु घोषरथ्यासु सर्वशः
70,6,HV_70.6,tatraiva gurukaṃ bhāṇḍaṃ sakaṭāropitaṃ bahu tvaritāḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā jagmuḥ syandanavāhanāḥ,तत्रैव गुरुकं भाण्डं सकटारोपितं बहु त्वरिताः पृष्ठतः कृत्वा जग्मुः स्यन्दनवाहनाः
70,7,HV_70.7,kṛṣṇo 'tha rauhiṇeyaś ca sa caivāmitadakṣiṇaḥ trayo rathagatā jagmus trilokapatayo yathā,कृष्णो ऽथ रौहिणेयश् च स चैवामितदक्षिणः त्रयो रथगता जग्मुस् त्रिलोकपतयो यथा
70,8,HV_70.8,athāha kṛṣṇam akrūro yamunātīram āśritaḥ syandanaṃ tāta rakṣasva yatnaṃ ca kuru vājiṣu,अथाह कृष्णम् अक्रूरो यमुनातीरम् आश्रितः स्यन्दनं तात रक्षस्व यत्नं च कुरु वाजिषु
70,9,HV_70.9,hayebhyo yavasaṃ dattvā hayabhāṇḍe rathe tathā pragāḍhaṃ yatnam āsthāya kṣaṇaṃ tāta pratīkṣatām,हयेभ्यो यवसं दत्त्वा हयभाण्डे रथे तथा प्रगाढं यत्नम् आस्थाय क्षणं तात प्रतीक्षताम्
70,10,HV_70.10,yamunāyā hrade hy asmin toṣyāmi bhujageśvaram divyair bhāgavatair mantraiḥ sarvalokaprabhuṃ yataḥ,यमुनाया ह्रदे ह्य् अस्मिन् तोष्यामि भुजगेश्वरम् दिव्यैर् भागवतैर् मन्त्रैः सर्वलोकप्रभुं यतः
70,11,HV_70.11,guhyaṃ bhāgavataṃ devaṃ sarvalokasya bhāvanam śrīmatsvastikamūrdhānaṃ praṇamiṣyāmi bhoginam sahasraśirasaṃ devam anantaṃ nīlavāsasam,गुह्यं भागवतं देवं सर्वलोकस्य भावनम् श्रीमत्स्वस्तिकमूर्धानं प्रणमिष्यामि भोगिनम् सहस्रशिरसं देवम् अनन्तं नीलवाससम्
70,12,HV_70.12,dharmadevasya tasyāsyād yad viṣaṃ prabhaviṣyati sarvaṃ tad amṛtaprakhyam aśiṣyāmy amaro yathā,धर्मदेवस्य तस्यास्याद् यद् विषं प्रभविष्यति सर्वं तद् अमृतप्रख्यम् अशिष्याम्य् अमरो यथा
70,13,HV_70.13,svastikāyatanaṃ dṛṣṭvā dvijihvaṃ śrīvibhūṣitam samājas tatra sarpāṇāṃ śāntyarthaṃ vai bhaviṣyati,स्वस्तिकायतनं दृष्ट्वा द्विजिह्वं श्रीविभूषितम् समाजस् तत्र सर्पाणां शान्त्यर्थं वै भविष्यति
70,14,HV_70.14,āstāṃ māṃ samudīkṣantau bhavantau saṃgatāv ubhau nivṛtto bhujagendrasya yāvad asmi hradottamāt,आस्तां मां समुदीक्षन्तौ भवन्तौ संगताव् उभौ निवृत्तो भुजगेन्द्रस्य यावद् अस्मि ह्रदोत्तमात्
70,15,HV_70.15,tam āha kṛṣṇaḥ saṃhṛṣṭo gaccha dharmiṣṭha māciram āvāṃ khalu na śaktau svas tvayā hīnāv ihāsitum,तम् आह कृष्णः संहृष्टो गच्छ धर्मिष्ठ माचिरम् आवां खलु न शक्तौ स्वस् त्वया हीनाव् इहासितुम्
70,16,HV_70.16,evam uktas tu kṛṣṇena praṇamya manasā harim sa hrade yamunāyās tu mamajjāmitadakṣiṇaḥ rasātale sa dadṛśe sarpalokam imaṃ yathā,एवम् उक्तस् तु कृष्णेन प्रणम्य मनसा हरिम् स ह्रदे यमुनायास् तु ममज्जामितदक्षिणः रसातले स ददृशे सर्पलोकम् इमं यथा
70,17,HV_70.17,rasātale hradāntaś ca darśanāgamanaṃ yathā tasya madhye sahasrāsyam hematālocchritadhvajam lāṅgalāsaktahastāgram musalāpāśritodaram,रसातले ह्रदान्तश् च दर्शनागमनं यथा तस्य मध्ये सहस्रास्यम् हेमतालोच्छ्रितध्वजम् लाङ्गलासक्तहस्ताग्रम् मुसलापाश्रितोदरम्
70,19,HV_70.19,"asitāmbarasaṃvītam pāṇḍuraṃ pāṇḍurānanam kuṇḍalaikadharaṃ mattam suptam amburuhekṣaṇam HV_70,18 bhogodarāsane śubhre svena dehena kalpite svāsīnaṃ svastikābhyāṃ ca varābhyāṃ ca mahīdharam","असिताम्बरसंवीतम् पाण्डुरं पाण्डुराननम् कुण्डलैकधरं मत्तम् सुप्तम् अम्बुरुहेक्षणम् ह्व्_७०,१८ भोगोदरासने शुभ्रे स्वेन देहेन कल्पिते स्वासीनं स्वस्तिकाभ्यां च वराभ्यां च महीधरम्"
70,20,HV_70.20,kiṃcit savyāpavṛttena maulinā hemacūlinā jātarūpamayaiḥ padmair mālayā cchannavakṣasam,किंचित् सव्यापवृत्तेन मौलिना हेमचूलिना जातरूपमयैः पद्मैर् मालया च्छन्नवक्षसम्
70,21,HV_70.21,raktacandanadigdhāṅgam dīrghabāhum ariṃdamam padmanābhaṃ sitābhrābham bhābhir jvalitatejasam,रक्तचन्दनदिग्धाङ्गम् दीर्घबाहुम् अरिंदमम् पद्मनाभं सिताभ्राभम् भाभिर् ज्वलिततेजसम्
70,22,HV_70.22,dadarśa bhogināṃ nātham sthitam ekārṇaveśvaram pūjyamānaṃ dvijihvendrair vāsukipramukhaiḥ prabhum,ददर्श भोगिनां नाथम् स्थितम् एकार्णवेश्वरम् पूज्यमानं द्विजिह्वेन्द्रैर् वासुकिप्रमुखैः प्रभुम्
70,23,HV_70.23,kambalāśvatarau nāgau tau cāmaradharāv ubhau avījayetāṃ taṃ devam dharmāsanagataṃ prabhum,कम्बलाश्वतरौ नागौ तौ चामरधराव् उभौ अवीजयेतां तं देवम् धर्मासनगतं प्रभुम्
70,24,HV_70.24,tasyābhyāsagato bhāti vāsukiḥ pannageśvaraḥ vṛto 'nyaiḥ sacivaiḥ sarpaiḥ karkoṭakapuraḥsaraiḥ,तस्याभ्यासगतो भाति वासुकिः पन्नगेश्वरः वृतो ऽन्यैः सचिवैः सर्पैः कर्कोटकपुरःसरैः
70,25,HV_70.25,taṃ ghaṭaiḥ kāñcanair divyaiḥ paṅkajacchannamūrdhajam rājānaṃ snāpayāmāsuḥ snātam ekārṇavāmbubhiḥ,तं घटैः काञ्चनैर् दिव्यैः पङ्कजच्छन्नमूर्धजम् राजानं स्नापयामासुः स्नातम् एकार्णवाम्बुभिः
70,26,HV_70.26,tasyotsaṅge ghanaśyāmam śrīvatsācchāditodaram koṭikandarpasundaram dakṣiṇāvartasusnigdha- sahasraśubhanāmānam arkacandrekṣaṇadyutim pītāmbaradharaṃ viṣṇuṃ sūpaviṣṭaṃ dadarśa ha,तस्योत्सङ्गे घनश्यामम् श्रीवत्साच्छादितोदरम् कोटिकन्दर्पसुन्दरम् दक्षिणावर्तसुस्निग्ध- सहस्रशुभनामानम् अर्कचन्द्रेक्षणद्युतिम् पीताम्बरधरं विष्णुं सूपविष्टं ददर्श ह
70,27,HV_70.27,āsīnaṃ caiva somena tulyasaṃhananaṃ prabhum saṃkarṣaṇam ivāsīnaṃ taṃ divyaṃ viṣṭaraṃ vinā,आसीनं चैव सोमेन तुल्यसंहननं प्रभुम् संकर्षणम् इवासीनं तं दिव्यं विष्टरं विना
70,28,HV_70.28,sa kṛṣṇaṃ tatra sahasā vyāhartum upacakrame tasya saṃstambhayāmāsa vākyaṃ kṛṣṇaḥ svatejasā,स कृष्णं तत्र सहसा व्याहर्तुम् उपचक्रमे तस्य संस्तम्भयामास वाक्यं कृष्णः स्वतेजसा
70,29,HV_70.29,sa ca bhāgavatair mantrair arcayitvā gadādharam stutvā ca devam īśānaṃ varadaṃ bhaktavatsalam ātmānaṃ kṛtakṛtyānām agresaram amaṃsta saḥ so 'nubhūya bhujaṃgānāṃ taṃ bhāgavatam avyayam udatiṣṭhat punas toyād vismito 'mitadakṣiṇaḥ,स च भागवतैर् मन्त्रैर् अर्चयित्वा गदाधरम् स्तुत्वा च देवम् ईशानं वरदं भक्तवत्सलम् आत्मानं कृतकृत्यानाम् अग्रेसरम् अमंस्त सः सो ऽनुभूय भुजंगानां तं भागवतम् अव्ययम् उदतिष्ठत् पुनस् तोयाद् विस्मितो ऽमितदक्षिणः
70,30,HV_70.30,sa tau rathasthāv āsinau tatraiva balakeśavau udīkṣamāṇāv anyonyaṃ dadarśādbhutarūpiṇau,स तौ रथस्थाव् आसिनौ तत्रैव बलकेशवौ उदीक्षमाणाव् अन्योन्यं ददर्शाद्भुतरूपिणौ
70,31,HV_70.31,athāmajjat punas tatra tadākrūraḥ kutūhalāt ijyate yatra devaḥ sa nīlavāsāḥ sanātanaḥ,अथामज्जत् पुनस् तत्र तदाक्रूरः कुतूहलात् इज्यते यत्र देवः स नीलवासाः सनातनः
70,32,HV_70.32,tathaivāsīnam utsaṅge sahasrāsyadharasya vai dadarśa kṛṣṇam akrūraḥ pūjyamānaṃ yathāvidhi,तथैवासीनम् उत्सङ्गे सहस्रास्यधरस्य वै ददर्श कृष्णम् अक्रूरः पूज्यमानं यथाविधि
70,33,HV_70.33,bhūyaś ca sahasotthāya taṃ mantraṃ manasā vahan rathaṃ tenaiva mārgeṇa jagāmāmitadakṣiṇaḥ,भूयश् च सहसोत्थाय तं मन्त्रं मनसा वहन् रथं तेनैव मार्गेण जगामामितदक्षिणः
70,34,HV_70.34,tam āha keśavo hṛṣṭaḥ sthitam akrūram āgatam kīdṛśaṃ nāgalokasya vṛttaṃ bhāgavate hrade,तम् आह केशवो हृष्टः स्थितम् अक्रूरम् आगतम् कीदृशं नागलोकस्य वृत्तं भागवते ह्रदे
70,35,HV_70.35,ciraṃ tu bhavatā kālaṃ vyākṣepeṇa vilambitam manye dṛṣṭaṃ tvayāścaryaṃ hṛdayaṃ te yathācalam,चिरं तु भवता कालं व्याक्षेपेण विलम्बितम् मन्ये दृष्टं त्वयाश्चर्यं हृदयं ते यथाचलम्
70,36,HV_70.36,pratyuvāca sa taṃ kṛṣṇam āścaryaṃ bhavatā vinā kiṃ bhaviṣyati lokeṣu careṣu sthāvareṣu ca,प्रत्युवाच स तं कृष्णम् आश्चर्यं भवता विना किं भविष्यति लोकेषु चरेषु स्थावरेषु च
70,37,HV_70.37,tatrāścaryaṃ mayā dṛṣṭaṃ yat kṛṣṇa bhuvi durlabham tad ihāpi yathā tatra paśyāmi ca ramāni ca,तत्राश्चर्यं मया दृष्टं यत् कृष्ण भुवि दुर्लभम् तद् इहापि यथा तत्र पश्यामि च रमानि च
70,38,HV_70.38,saṃgataś cāsmi lokānām āścaryeṇeha rūpiṇā ataḥ parataraṃ kṛṣṇa nāścaryaṃ draṣṭum utsahe,संगतश् चास्मि लोकानाम् आश्चर्येणेह रूपिणा अतः परतरं कृष्ण नाश्चर्यं द्रष्टुम् उत्सहे
70,39,HV_70.39,ko vāyaṃ triṣu lokeṣu vismayaṃ bhavatā vinā namaḥ sarvātmane tubhyaṃ vismayāya jagatpate namo 'stu devadeveśa tubhyaṃ sarvātmane namaḥ namo 'stu viṣṇave tubhyam ameyāya jagatpate kiṃ vānena jagannātha kṛtakṛtyo 'smi sāṃpratam kṛtyaśeṣaṃ sadā viṣṇo kim utsṛjasi sāṃpratam tad āgaccha gamiṣyāmaḥ kaṃsarājapurīṃ prabho yāvann āstaṃ vrajaty eṣa divasānte divākaraḥ,को वायं त्रिषु लोकेषु विस्मयं भवता विना नमः सर्वात्मने तुभ्यं विस्मयाय जगत्पते नमो ऽस्तु देवदेवेश तुभ्यं सर्वात्मने नमः नमो ऽस्तु विष्णवे तुभ्यम् अमेयाय जगत्पते किं वानेन जगन्नाथ कृतकृत्यो ऽस्मि सांप्रतम् कृत्यशेषं सदा विष्णो किम् उत्सृजसि सांप्रतम् तद् आगच्छ गमिष्यामः कंसराजपुरीं प्रभो यावन्न् आस्तं व्रजत्य् एष दिवसान्ते दिवाकरः
71,1,HV_71.1,te tu yuktvā rathavaraṃ sarva evāmitaujasaḥ kṛṣṇena sahitāḥ prāptās tathā saṃkarṣaṇena ca asasāda purīṃ rasyāṃ mathurāṃ kaṃsapālitām viviśuḥ pūḥpradhānāṃ vai kāle raktadivākare,ते तु युक्त्वा रथवरं सर्व एवामितौजसः कृष्णेन सहिताः प्राप्तास् तथा संकर्षणेन च अससाद पुरीं रस्यां मथुरां कंसपालिताम् विविशुः पूःप्रधानां वै काले रक्तदिवाकरे
71,2,HV_71.2,tau tu svabhavanaṃ vīrau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau praveśitau buddhimatā akrūreṇārkatejasā,तौ तु स्वभवनं वीरौ कृष्णसंकर्षणाव् उभौ प्रवेशितौ बुद्धिमता अक्रूरेणार्कतेजसा
71,3,HV_71.3,tāv āha varavarṇāṅgau bhīto dānapatis tadā tyaktavyā tāta gamane vasudevagṛhe spṛhā,ताव् आह वरवर्णाङ्गौ भीतो दानपतिस् तदा त्यक्तव्या तात गमने वसुदेवगृहे स्पृहा
71,4,HV_71.4,yuvayor hi kṛte vṛddhaḥ kaṃsena sa nirasyate bhartsyate ca divā rātrau neha sthātavyam ity api,युवयोर् हि कृते वृद्धः कंसेन स निरस्यते भर्त्स्यते च दिवा रात्रौ नेह स्थातव्यम् इत्य् अपि
71,5,HV_71.5,tad yuvābhyāṃ hi kartavyaṃ pitrarthaṃ sukham uttamam yathā sukham avāpnoti tad vai kāryaṃ hitānvitam nāhaṃ yuvābhyāṃ rahitaḥ pravekṣye mathurāṃ purīm tyaktuṃ nārhasi māṃ nātha bhaktaṃ te bhaktavatsala āpas te 'ṅghryavanejanyas trīn lokān śucayo 'punan śirasādhatta yāḥ śarvaḥ svayaṃ tāḥ sagarātmajāḥ devadeva jagannātha puṇyaśravaṇakīrtana yadūnām uttamaḥśloka nārāyaṇa namo 'stu te tam uvāca tataḥ kṛṣṇo yāsyāvo 'vām atarkitau prekṣantau mathurāṃ vīra rājamārgaṃ ca dhārmika,तद् युवाभ्यां हि कर्तव्यं पित्रर्थं सुखम् उत्तमम् यथा सुखम् अवाप्नोति तद् वै कार्यं हितान्वितम् नाहं युवाभ्यां रहितः प्रवेक्ष्ये मथुरां पुरीम् त्यक्तुं नार्हसि मां नाथ भक्तं ते भक्तवत्सल आपस् ते ऽङ्घ्र्यवनेजन्यस् त्रीन् लोकान् शुचयो ऽपुनन् शिरसाधत्त याः शर्वः स्वयं ताः सगरात्मजाः देवदेव जगन्नाथ पुण्यश्रवणकीर्तन यदूनाम् उत्तमःश्लोक नारायण नमो ऽस्तु ते तम् उवाच ततः कृष्णो यास्यावो ऽवाम् अतर्कितौ प्रेक्षन्तौ मथुरां वीर राजमार्गं च धार्मिक
71,6,HV_71.6,tasyaiva tu gṛhaṃ sādho gacchāvo yadi manyase evam ukto bhagavatā so 'krūro vimanā iva purīṃ praviṣṭaḥ kaṃsāya karmāvedya gṛhaṃ yayau akrūro 'pi namaskṛtya manasā viṣṇum avyayam jagāma kaṃsapārśvaṃ tu prahṛṣṭenāntarātmanā tau ca devau jagannāthau balakeśavasaṃjñitau anuśiṣṭau ca tau vīrau prasthitau prekṣakāv ubhau ālānābhyām ivotsṛṣṭau kuñjarau yuddhakāṅkṣiṇau,तस्यैव तु गृहं साधो गच्छावो यदि मन्यसे एवम् उक्तो भगवता सो ऽक्रूरो विमना इव पुरीं प्रविष्टः कंसाय कर्मावेद्य गृहं ययौ अक्रूरो ऽपि नमस्कृत्य मनसा विष्णुम् अव्ययम् जगाम कंसपार्श्वं तु प्रहृष्टेनान्तरात्मना तौ च देवौ जगन्नाथौ बलकेशवसंज्ञितौ अनुशिष्टौ च तौ वीरौ प्रस्थितौ प्रेक्षकाव् उभौ आलानाभ्याम् इवोत्सृष्टौ कुञ्जरौ युद्धकाङ्क्षिणौ
71,7,HV_71.7,dārakāś ca tayor mārgam anuvavruḥ samantataḥ tau tu mārgagataṃ dṛṣṭvā rajakaṃ raṅgakārakam ayācetāṃ tatas tāni vāsāṃsi virajāni vai,दारकाश् च तयोर् मार्गम् अनुवव्रुः समन्ततः तौ तु मार्गगतं दृष्ट्वा रजकं रङ्गकारकम् अयाचेतां ततस् तानि वासांसि विरजानि वै
71,8,HV_71.8,rajakaḥ sa tu tau prāha yuvāṃ kasya vanecarau rājño vāsāṃsi yau mūrkhau yācetāṃ nirbhayāv ubhau,रजकः स तु तौ प्राह युवां कस्य वनेचरौ राज्ञो वासांसि यौ मूर्खौ याचेतां निर्भयाव् उभौ
71,9,HV_71.9,ahaṃ kaṃsasya vāsāṃsi nānādeśodbhavāni ca kāmarāgāṇi śataśo rajāmi vividhāni ca,अहं कंसस्य वासांसि नानादेशोद्भवानि च कामरागाणि शतशो रजामि विविधानि च
71,10,HV_71.10,yuvāṃ kasya vane jātau mṛgaiḥ saha vivardhitau jātarāgāv idaṃ dṛṣṭvā raktam ācchādanaṃ bahu,युवां कस्य वने जातौ मृगैः सह विवर्धितौ जातरागाव् इदं दृष्ट्वा रक्तम् आच्छादनं बहु
71,11,HV_71.11,aho vāṃ jīvitaṃ tyaktaṃ yau bhavantāv ihāgatau mūrkhau prākṛtavijñānau vāso yācitum arhatha,अहो वां जीवितं त्यक्तं यौ भवन्ताव् इहागतौ मूर्खौ प्राकृतविज्ञानौ वासो याचितुम् अर्हथ
71,12,HV_71.12,tasmai cukrodha vai kṛṣṇo rajakāyālpamedhase prāptāriṣṭāya mūrkhāya sṛjate vāṅmayaṃ viṣam,तस्मै चुक्रोध वै कृष्णो रजकायाल्पमेधसे प्राप्तारिष्टाय मूर्खाय सृजते वाङ्मयं विषम्
71,13,HV_71.13,talenāśanikalpena sa taṃ mūrdhany atāḍayat gatāsuḥ sa papātorvyāṃ rajako vyastamastakaḥ,तलेनाशनिकल्पेन स तं मूर्धन्य् अताडयत् गतासुः स पपातोर्व्यां रजको व्यस्तमस्तकः
71,14,HV_71.14,taṃ hataṃ paridevantyo bhāryās tasya vicukruśuḥ tvaritaṃ muktakeśyaś ca jagmuḥ kaṃsaniveśanam,तं हतं परिदेवन्त्यो भार्यास् तस्य विचुक्रुशुः त्वरितं मुक्तकेश्यश् च जग्मुः कंसनिवेशनम्
71,15,HV_71.15,kṛṣṇo 'pi balabhadraś ca vāsāṃsy ādāya sarvataḥ paridhāya tu tau pūrvaṃ śobhayetāṃ mahāmatī śeṣāṇi tu tadā kṛṣṇo vāsāṃsi subahūny api ācchichācchidya sahasā ciccheda ca pipeṣa ca bhasmasād akarot tasya rajakasya niveśanam tāv apy ubhau suvasanau jagmatur mālyakāraṇāt yathāyogaṃ yathābhogyaṃ yathāyogaṃ ni ca vīthīṃ mālyāpaṇānāṃ vai gandhāghrātau dvipāv iva,कृष्णो ऽपि बलभद्रश् च वासांस्य् आदाय सर्वतः परिधाय तु तौ पूर्वं शोभयेतां महामती शेषाणि तु तदा कृष्णो वासांसि सुबहून्य् अपि आच्छिछाच्छिद्य सहसा चिच्छेद च पिपेष च भस्मसाद् अकरोत् तस्य रजकस्य निवेशनम् ताव् अप्य् उभौ सुवसनौ जग्मतुर् माल्यकारणात् यथायोगं यथाभोग्यं यथायोगं नि च वीथीं माल्यापणानां वै गन्धाघ्रातौ द्विपाव् इव
71,16,HV_71.16,guṇako nāma tatrāsīn mālyavṛttiḥ priyaṃvadaḥ prabhūtamālyāpaṇavāl lakṣmīvān mālyajīvanaḥ,गुणको नाम तत्रासीन् माल्यवृत्तिः प्रियंवदः प्रभूतमाल्यापणवाल् लक्ष्मीवान् माल्यजीवनः
71,17,HV_71.17,taṃ kṛṣṇaḥ ślakṣṇayā vācā mālyārtham abhisṛṣṭayā dehīty uvāca tatkālaṃ mālākāram akātaram,तं कृष्णः श्लक्ष्णया वाचा माल्यार्थम् अभिसृष्टया देहीत्य् उवाच तत्कालं मालाकारम् अकातरम्
71,18,HV_71.18,tābhyāṃ prīto dadau mālyaṃ prabhūtaṃ mālyajīvanaḥ bhavatoḥ svam idaṃ ceti provāca priyadarśanaḥ,ताभ्यां प्रीतो ददौ माल्यं प्रभूतं माल्यजीवनः भवतोः स्वम् इदं चेति प्रोवाच प्रियदर्शनः
71,19,HV_71.19,prītas tu manasā kṛṣṇo guṇakāya varaṃ dadau śrīs tvāṃ matsaṃśrayā saumya dhanaughair abhivartsyate,प्रीतस् तु मनसा कृष्णो गुणकाय वरं ददौ श्रीस् त्वां मत्संश्रया सौम्य धनौघैर् अभिवर्त्स्यते
71,20,HV_71.20,sa labdhvā varam avyagro mālyavṛttir adhomukhaḥ kṛṣṇasya patito mūrdhnā pratijagrāha taṃ varam,स लब्ध्वा वरम् अव्यग्रो माल्यवृत्तिर् अधोमुखः कृष्णस्य पतितो मूर्ध्ना प्रतिजग्राह तं वरम्
71,21,HV_71.21,yakṣāv imāv iti tadā sa mene mālyajīvanaḥ sa bhṛśaṃ bhayasaṃvigno nottaraṃ pratyapadyata,यक्षाव् इमाव् इति तदा स मेने माल्यजीवनः स भृशं भयसंविग्नो नोत्तरं प्रत्यपद्यत
71,22,HV_71.22,adyāpi tasya prabhavo vaṃśo bhavati ratnavān kīrtimān balavān nityaṃ keśavena tadā kṛtaḥ viṣṇoḥ prasādaḥ sumahān sadārakṣat tadanvayam vasudevasutau tau tu rājamārgagatāv ubhau kubjāṃ dadṛśatur bhūyaḥ ānulepanabhājanām,अद्यापि तस्य प्रभवो वंशो भवति रत्नवान् कीर्तिमान् बलवान् नित्यं केशवेन तदा कृतः विष्णोः प्रसादः सुमहान् सदारक्षत् तदन्वयम् वसुदेवसुतौ तौ तु राजमार्गगताव् उभौ कुब्जां ददृशतुर् भूयः आनुलेपनभाजनाम्
71,23,HV_71.23,tām āha kṛṣṇaḥ kubjeti kasyedam anulepanam nayasy ambujapatrākṣi kṣipram ākhyātum arhasi,ताम् आह कृष्णः कुब्जेति कस्येदम् अनुलेपनम् नयस्य् अम्बुजपत्राक्षि क्षिप्रम् आख्यातुम् अर्हसि
71,24,HV_71.24,sā sthitāvekṣiṇī bhūtvā pratyuvācāmbujekṣaṇam kṛṣṇaṃ jaladagambhīraṃ vidyutkuṭilagāminī,सा स्थितावेक्षिणी भूत्वा प्रत्युवाचाम्बुजेक्षणम् कृष्णं जलदगम्भीरं विद्युत्कुटिलगामिनी
71,25,HV_71.25,rājñaḥ snānagṛhaṃ yāmi tad gṛhāṇānulepanam dṛṣṭvaiva tvāravindākṣa vismitāsmi varānana sthitāsmy āgaccha bhadraṃ te hṛdayasyāsi me priyaḥ,राज्ञः स्नानगृहं यामि तद् गृहाणानुलेपनम् दृष्ट्वैव त्वारविन्दाक्ष विस्मितास्मि वरानन स्थितास्म्य् आगच्छ भद्रं ते हृदयस्यासि मे प्रियः
71,26,HV_71.26,kutaś cāgamyate saumya yan māṃ tvaṃ nāvabudhyase mahārājasya dayitāṃ niyuktām anulepane,कुतश् चागम्यते सौम्य यन् मां त्वं नावबुध्यसे महाराजस्य दयितां नियुक्ताम् अनुलेपने
71,27,HV_71.27,tām uvāca hasantīṃ tu kṛṣṇaḥ kubjām avasthitām tām uvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sairandhrīṃ prahasann iva sugandham etad rājārhaṃ ruciraṃ rucirānane āvayor gātrasadṛśaṃ dīyatām anulepanam,ताम् उवाच हसन्तीं तु कृष्णः कुब्जाम् अवस्थिताम् ताम् उवाच ततः कृष्णः सैरन्ध्रीं प्रहसन्न् इव सुगन्धम् एतद् राजार्हं रुचिरं रुचिरानने आवयोर् गात्रसदृशं दीयताम् अनुलेपनम्
71,28,HV_71.28,vayaṃ hi deśātithayo mallāḥ prāptā varānane draṣṭuṃ dhanurmahaṃ divyaṃ rāṣṭraṃ caiva maharddhimat,वयं हि देशातिथयो मल्लाः प्राप्ता वरानने द्रष्टुं धनुर्महं दिव्यं राष्ट्रं चैव महर्द्धिमत्
71,29,HV_71.29,pratyuvācātha sā kṛṣṇaṃ priyo 'si mama darśane tataḥ sā praṇatā bhūtvā pradadāv anulepanam rājārham idam agryaṃ ca tad gṛhāṇānulepanam,प्रत्युवाचाथ सा कृष्णं प्रियो ऽसि मम दर्शने ततः सा प्रणता भूत्वा प्रददाव् अनुलेपनम् राजार्हम् इदम् अग्र्यं च तद् गृहाणानुलेपनम्
71,30,HV_71.30,kṛṣṇo 'tha balabhadraś ca tadādāyānulepanam aṅgāni cāpy alimpetāṃ śubhaṃ ca susugandhi ca mālayātha tadā viṣṇur baddhayā bahupuṣpayā govindo gopatiḥ kṛṣṇo rarāja kṛtaśekharaḥ saṃkarṣaṇo 'tha balavān rarāja bahumālayā tāv ubhāv anuliptāṅgāv ārdragātrau virejatuḥ tīrthagau paṅkadigdhāṅgau yamunāyāṃ yathā vṛṣau,कृष्णो ऽथ बलभद्रश् च तदादायानुलेपनम् अङ्गानि चाप्य् अलिम्पेतां शुभं च सुसुगन्धि च मालयाथ तदा विष्णुर् बद्धया बहुपुष्पया गोविन्दो गोपतिः कृष्णो रराज कृतशेखरः संकर्षणो ऽथ बलवान् रराज बहुमालया ताव् उभाव् अनुलिप्ताङ्गाव् आर्द्रगात्रौ विरेजतुः तीर्थगौ पङ्कदिग्धाङ्गौ यमुनायां यथा वृषौ
71,31,HV_71.31,dārakāś ca tathā sarve virejuḥ kṛtaśekharāḥ vikṛtaṃ bhūṣayanto 'pi prabhāvāc chārṅgadhanvanaḥ tāṃ tu kubjāṃ tataḥ kṛṣṇo dvyaṅgulenāgrapāṇinā śanaiḥ saṃtolayāmāsa kṛṣṇo līlāvidhānavit,दारकाश् च तथा सर्वे विरेजुः कृतशेखराः विकृतं भूषयन्तो ऽपि प्रभावाच् छार्ङ्गधन्वनः तां तु कुब्जां ततः कृष्णो द्व्यङ्गुलेनाग्रपाणिना शनैः संतोलयामास कृष्णो लीलाविधानवित्
71,32,HV_71.32,sā tu magnastanayugā svāyatāṅgī śucismitā jahāsoccaiḥ stanataṭā ṛjuyaṣṭir latā yathā,सा तु मग्नस्तनयुगा स्वायताङ्गी शुचिस्मिता जहासोच्चैः स्तनतटा ऋजुयष्टिर् लता यथा
71,33,HV_71.33,praṇayāc cāpi kṛṣṇaṃ sā babhāṣe mattakāśinī kva yāsyasi mayā ruddhaḥ kānta tiṣṭha gṛhāṇa mām,प्रणयाच् चापि कृष्णं सा बभाषे मत्तकाशिनी क्व यास्यसि मया रुद्धः कान्त तिष्ठ गृहाण माम्
71,34,HV_71.34,tau jātahāsāv anyonyaṃ satalākṣepam avyayau vīkṣamāṇau prahasitau kubjāyāḥ śrutavistarau,तौ जातहासाव् अन्योन्यं सतलाक्षेपम् अव्ययौ वीक्षमाणौ प्रहसितौ कुब्जायाः श्रुतविस्तरौ
71,35,HV_71.35,kṛṣṇas tu kubjāṃ kāmārtāṃ sasmitaṃ visasarja ha yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre nāhaṃ tādṛgvidho naraḥ tatas tau kubjayā muktau praviṣṭau rājasaṃsadam,कृष्णस् तु कुब्जां कामार्तां सस्मितं विससर्ज ह यथेष्टं गम्यतां भद्रे नाहं तादृग्विधो नरः ततस् तौ कुब्जया मुक्तौ प्रविष्टौ राजसंसदम्
71,36,HV_71.36,tāv ubhau vrajasaṃvṛddhau gopaveṣavibhūṣitau gūḍhaceṣṭānanau bhūtvā praviṣṭau rājaveṣma tat,ताव् उभौ व्रजसंवृद्धौ गोपवेषविभूषितौ गूढचेष्टाननौ भूत्वा प्रविष्टौ राजवेष्म तत्
71,37,HV_71.37,dhanuḥśālāṃ gatau tau tu bālāv apariśaṅkitau himavadvanasaṃbhūtau siṃhāv iva balotkaṭau,धनुःशालां गतौ तौ तु बालाव् अपरिशङ्कितौ हिमवद्वनसंभूतौ सिंहाव् इव बलोत्कटौ
71,38,HV_71.38,didṛkṣantau mahat tatra dhanur āyāgabhūṣitam papracchatuś ca tau vīrāv āyudhāgārikaṃ tadā,दिदृक्षन्तौ महत् तत्र धनुर् आयागभूषितम् पप्रच्छतुश् च तौ वीराव् आयुधागारिकं तदा
71,39,HV_71.39,bhoḥ kaṃsadhanuṣāṃ pāla śrūyatām āvayor vacaḥ katarat tad dhanuḥ saumya maho 'yaṃ yasya vartate āyāgabhūtaṃ kaṃsasya darśayasva yadīcchasi,भोः कंसधनुषां पाल श्रूयताम् आवयोर् वचः कतरत् तद् धनुः सौम्य महो ऽयं यस्य वर्तते आयागभूतं कंसस्य दर्शयस्व यदीच्छसि
71,40,HV_71.40,sa tayor darśayāmāsa tad dhanuḥ stambhasaṃnibham anāropyam asaṃbhedyaṃ devair api savāsavaiḥ,स तयोर् दर्शयामास तद् धनुः स्तम्भसंनिभम् अनारोप्यम् असंभेद्यं देवैर् अपि सवासवैः
71,41,HV_71.41,tad gṛhītvā tataḥ kṛṣṇas tolayāmāsa vīryavān dorbhyāṃ kamalapatrākṣaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā,तद् गृहीत्वा ततः कृष्णस् तोलयामास वीर्यवान् दोर्भ्यां कमलपत्राक्षः प्रहृष्टेनान्तरात्मना
71,42,HV_71.42,tolayitvā yathākāmaṃ tad dhanur daityapūjitam āropayāmāsa balī nāmayāmāsa cāsakṛt,तोलयित्वा यथाकामं तद् धनुर् दैत्यपूजितम् आरोपयामास बली नामयामास चासकृत्
71,43,HV_71.43,ānamyamānaṃ kṛṣṇena prakarṣād uragopagam dvidhābhūtam abhūn madhye dhanur āyāgabhūṣitam,आनम्यमानं कृष्णेन प्रकर्षाद् उरगोपगम् द्विधाभूतम् अभून् मध्ये धनुर् आयागभूषितम्
71,44,HV_71.44,dhanuṣo bhajyamānasya śabdaḥ khaṃ rodasī diśaḥ pūrayām āsa yaṃ śrutvā kaṃsas trāsam upāgamat atha tān durabhiprāyān vilokya balakeśavau kruddhau dhanvana ādāya śakale tāṃś ca jaghnatuḥ tayos tad adbhutaṃ vīryaṃ niśamya puravāsinaḥ tejaḥ prāgalbhyarūpaṃ ca menire vibudhottamau bhaṅktvā tu tad dhanuḥ śreṣṭhaṃ kṛṣṇas tvaritavikramaḥ niścakrāma mahāvegaḥ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā,धनुषो भज्यमानस्य शब्दः खं रोदसी दिशः पूरयाम् आस यं श्रुत्वा कंसस् त्रासम् उपागमत् अथ तान् दुरभिप्रायान् विलोक्य बलकेशवौ क्रुद्धौ धन्वन आदाय शकले तांश् च जघ्नतुः तयोस् तद् अद्भुतं वीर्यं निशम्य पुरवासिनः तेजः प्रागल्भ्यरूपं च मेनिरे विबुधोत्तमौ भङ्क्त्वा तु तद् धनुः श्रेष्ठं कृष्णस् त्वरितविक्रमः निश्चक्राम महावेगः स च संकर्षणो युवा
71,45,HV_71.45,anuyuktau tatas tau ca bhagne dhanuṣi rakṣibhiḥ dhanuṣo bhaṅganādena vāyunirghoṣakāriṇā cacālāntaḥpuraṃ sarvaṃ diśaś caiva pupūrire,अनुयुक्तौ ततस् तौ च भग्ने धनुषि रक्षिभिः धनुषो भङ्गनादेन वायुनिर्घोषकारिणा चचालान्तःपुरं सर्वं दिशश् चैव पुपूरिरे
71,46,HV_71.46,nirgamya tv āyudhāgārāj jagmatur gopasaṃnidhau vegenāyudhapālas tu gacchan saṃbhrāntamānasaḥ sa tv āyudhāgāranaro bhītas tvaritavikramaḥ samīpaṃ nṛpater gatvā kākocchvāso 'bhyabhāṣata,निर्गम्य त्व् आयुधागाराज् जग्मतुर् गोपसंनिधौ वेगेनायुधपालस् तु गच्छन् संभ्रान्तमानसः स त्व् आयुधागारनरो भीतस् त्वरितविक्रमः समीपं नृपतेर् गत्वा काकोच्छ्वासो ऽभ्यभाषत
71,47,HV_71.47,śrūyatāṃ mama vijñāpyam āścaryaṃ dhanuṣo gṛhe nirvṛttam asmin kāle yaj jagataḥ saṃbhramopamam,श्रूयतां मम विज्ञाप्यम् आश्चर्यं धनुषो गृहे निर्वृत्तम् अस्मिन् काले यज् जगतः संभ्रमोपमम्
71,48,HV_71.48,narau kasyāpi sahitau śikhāvitatamūrdhajau nīlapitāmbaradharau pītaśvetānulepanau,नरौ कस्यापि सहितौ शिखाविततमूर्धजौ नीलपिताम्बरधरौ पीतश्वेतानुलेपनौ
71,49,HV_71.49,tāv antaḥpuram ajñātau praviṣṭau kāmaveginau devaputropamau vīrau bālāv iva hutāśanau sthitau dhanurgṛhe saumyau sahasā khād ivāgatau saumyau mahasya codyuktāv āgatau puruṣarṣabhau mayā dṛṣṭau parivyaktaṃ rucirācchādanasrajau,ताव् अन्तःपुरम् अज्ञातौ प्रविष्टौ कामवेगिनौ देवपुत्रोपमौ वीरौ बालाव् इव हुताशनौ स्थितौ धनुर्गृहे सौम्यौ सहसा खाद् इवागतौ सौम्यौ महस्य चोद्युक्ताव् आगतौ पुरुषर्षभौ मया दृष्टौ परिव्यक्तं रुचिराच्छादनस्रजौ
71,50,HV_71.50,tābhyām ekas tu padmākṣaḥ śyāmaḥ pītāmbarasrajaḥ jagrāha tad dhanūratnaṃ durgrahaṃ daivatair api,ताभ्याम् एकस् तु पद्माक्षः श्यामः पीताम्बरस्रजः जग्राह तद् धनूरत्नं दुर्ग्रहं दैवतैर् अपि
71,51,HV_71.51,tat sa bālo bṛhadrūpaṃ balād yantram ivāyasam āropayitvā vegena nāmayāmāsa līlayā,तत् स बालो बृहद्रूपं बलाद् यन्त्रम् इवायसम् आरोपयित्वा वेगेन नामयामास लीलया
71,52,HV_71.52,kṛṣyamāṇaṃ tu tat tena vibāṇaṃ bāhuśālinā muṣṭideśe vikūjitvā dvidhābhūtam abhajyata,कृष्यमाणं तु तत् तेन विबाणं बाहुशालिना मुष्टिदेशे विकूजित्वा द्विधाभूतम् अभज्यत
71,53,HV_71.53,tataḥ pracalitā bhūmir naiva bhāti ca bhāskaraḥ dhanuṣo bhaṅganādena bhramatīva nabahstalam na jānāmi mahārāja kau tāv amitavikramau ekaḥ kailāsasaṃkāśa eko 'ñjanagiriprabhaḥ sa tu tac cāparatnaṃ vai bhaṅktvā stambham iva dvipaḥ niṣpapātānilagatiḥ sānugo 'mitavikramaḥ jagāma tad dvidhā kṛtvā na jāne ko 'py asau nṛpa,ततः प्रचलिता भूमिर् नैव भाति च भास्करः धनुषो भङ्गनादेन भ्रमतीव नबह्स्तलम् न जानामि महाराज कौ ताव् अमितविक्रमौ एकः कैलाससंकाश एको ऽञ्जनगिरिप्रभः स तु तच् चापरत्नं वै भङ्क्त्वा स्तम्भम् इव द्विपः निष्पपातानिलगतिः सानुगो ऽमितविक्रमः जगाम तद् द्विधा कृत्वा न जाने को ऽप्य् असौ नृप
71,54,HV_71.54,śrutvaiva dhanuṣo bhaṅgaṃ kaṃso 'py udvignamānasaḥ visṛjyāyudhapālaṃ vai praviveśa gṛhottamam,श्रुत्वैव धनुषो भङ्गं कंसो ऽप्य् उद्विग्नमानसः विसृज्यायुधपालं वै प्रविवेश गृहोत्तमम्
72,1,HV_72.1,sa cintayitvā dhanuṣo bhaṅgaṃ bhojavivardhanaḥ babhūva vimanā rājā cintayan bhṛśaduḥkhitaḥ kathaṃ bālo vigatabhīr avamatya mahābalam prekṣamāṇas tu puruṣair dhanur bhaṅktvā vinirgataḥ yasyārthe dāruṇaṃ karma kṛtvā lokavigarhitam pitṛsvasrātmajān bhītaḥ ṣaḍevāhaṃ upasthitam daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum nāradoktaṃ ca vacanaṃ nūnaṃ mahyam upasthitam evaṃ rājā vicintyātha niṣkramya sa gṛhottamāt prekṣāgāraṃ jagāmāśu mañcānām avalokakaḥ,स चिन्तयित्वा धनुषो भङ्गं भोजविवर्धनः बभूव विमना राजा चिन्तयन् भृशदुःखितः कथं बालो विगतभीर् अवमत्य महाबलम् प्रेक्षमाणस् तु पुरुषैर् धनुर् भङ्क्त्वा विनिर्गतः यस्यार्थे दारुणं कर्म कृत्वा लोकविगर्हितम् पितृस्वस्रात्मजान् भीतः षडेवाहं उपस्थितम् दैवं पुरुषकारेण न शक्यम् अतिवर्तितुम् नारदोक्तं च वचनं नूनं मह्यम् उपस्थितम् एवं राजा विचिन्त्याथ निष्क्रम्य स गृहोत्तमात् प्रेक्षागारं जगामाशु मञ्चानाम् अवलोककः
72,2,HV_72.2,sa dṛṣṭvā sarvaniryuktaṃ prekṣāgāraṃ nṛpottamaḥ śreṇīnāṃ dṛḍhasaṃyuktair mañcavāṭair nirantaram,स दृष्ट्वा सर्वनिर्युक्तं प्रेक्षागारं नृपोत्तमः श्रेणीनां दृढसंयुक्तैर् मञ्चवाटैर् निरन्तरम्
72,3,HV_72.3,sottamāgārayuktābhir valabhībhir vibhūṣitam kuṭībhiś ca pravṛddhābhir ekastambhaiś ca bhūṣitam,सोत्तमागारयुक्ताभिर् वलभीभिर् विभूषितम् कुटीभिश् च प्रवृद्धाभिर् एकस्तम्भैश् च भूषितम्
72,4,HV_72.4,sarvataḥ sāraniryuktaṃ svāyataṃ supratiṣṭhitam udakpravaṇasaṃśliṣṭaṃ mañcārohaṇam uttamam,सर्वतः सारनिर्युक्तं स्वायतं सुप्रतिष्ठितम् उदक्प्रवणसंश्लिष्टं मञ्चारोहणम् उत्तमम्
72,5,HV_72.5,nṛpāsanaparikṣiptaṃ saṃcārapathasaṃkulam channaṃ tad vedikābhiś ca mānavaughabharakṣamam,नृपासनपरिक्षिप्तं संचारपथसंकुलम् छन्नं तद् वेदिकाभिश् च मानवौघभरक्षमम्
72,6,HV_72.6,sa dṛṣṭvā bhūṣitaṃ raṅgam ājñāpayata buddhimān śvaḥ sacitrāḥ samālyāś ca sapatākās tathaiva ca,स दृष्ट्वा भूषितं रङ्गम् आज्ञापयत बुद्धिमान् श्वः सचित्राः समाल्याश् च सपताकास् तथैव च
72,7,HV_72.7,suvāsitā vapuṣmanta upanītottaracchadāḥ kriyantāṃ mañcavāṭāś ca valabhīvīthayas tathā,सुवासिता वपुष्मन्त उपनीतोत्तरच्छदाः क्रियन्तां मञ्चवाटाश् च वलभीवीथयस् तथा
72,8,HV_72.8,akṣavāṭe karīṣasya kalpyantāṃ rāśayo 'vyayāḥ paṭās taraṇaśobhāś ca balayaś cānurūpataḥ,अक्षवाटे करीषस्य कल्प्यन्तां राशयो ऽव्ययाः पटास् तरणशोभाश् च बलयश् चानुरूपतः
72,9,HV_72.9,sthāpyantāṃ sunikhātāś ca mahākumbhā yathākramam udabhārasahāḥ sarve sakāñcanaghaṭottarāḥ,स्थाप्यन्तां सुनिखाताश् च महाकुम्भा यथाक्रमम् उदभारसहाः सर्वे सकाञ्चनघटोत्तराः
72,10,HV_72.10,balayaś copakalpyantāṃ kaṣāyāś caiva kumbhaśaḥ prāśnikāś ca nimantryantāṃ śreṇyaś ca sapurogamāḥ,बलयश् चोपकल्प्यन्तां कषायाश् चैव कुम्भशः प्राश्निकाश् च निमन्त्र्यन्तां श्रेण्यश् च सपुरोगमाः
72,11,HV_72.11,ājñā ca deyā mallānāṃ prekṣakāṇāṃ tathaiva ca samāje mañcaśobhāś ca kalpyantāṃ sūpakalpitāḥ,आज्ञा च देया मल्लानां प्रेक्षकाणां तथैव च समाजे मञ्चशोभाश् च कल्प्यन्तां सूपकल्पिताः
72,12,HV_72.12,evam ājñāpya rājā sa samājavidhim uttamam samājavāṭān niṣkramya viveśa svaṃ niveśanam,एवम् आज्ञाप्य राजा स समाजविधिम् उत्तमम् समाजवाटान् निष्क्रम्य विवेश स्वं निवेशनम्
72,13,HV_72.13,āhvānaṃ tatra saṃcakre tasya malladvayasya vai cāṇūrasyāprameyasya muṣṭikasya tathaiva ca,आह्वानं तत्र संचक्रे तस्य मल्लद्वयस्य वै चाणूरस्याप्रमेयस्य मुष्टिकस्य तथैव च
72,14,HV_72.14,tau tu mallau mahāvīryau balinau yuddhaśālinau kaṃsasyājñāṃ puraskṛtya hṛṣṭau viviśatus tadā,तौ तु मल्लौ महावीर्यौ बलिनौ युद्धशालिनौ कंसस्याज्ञां पुरस्कृत्य हृष्टौ विविशतुस् तदा
72,15,HV_72.15,tau samīpagatau mallau dṛṣṭvā jagati viśrutau uvāca kaṃso nṛpatiḥ sopanyāsam idaṃ vacaḥ,तौ समीपगतौ मल्लौ दृष्ट्वा जगति विश्रुतौ उवाच कंसो नृपतिः सोपन्यासम् इदं वचः
72,16,HV_72.16,bhavantau mama vikhyātau mallau vīradhvajocitau pūjitau ca yathānyāyaṃ satkārārhau viśeṣataḥ,भवन्तौ मम विख्यातौ मल्लौ वीरध्वजोचितौ पूजितौ च यथान्यायं सत्कारार्हौ विशेषतः
72,17,HV_72.17,tan matto yadi satkāraḥ smaryate sukṛtāni vā kartavyaṃ me mahat karma bhavadbhyāṃ svena tejasā,तन् मत्तो यदि सत्कारः स्मर्यते सुकृतानि वा कर्तव्यं मे महत् कर्म भवद्भ्यां स्वेन तेजसा
72,18,HV_72.18,yāv etau mama saṃvṛddhau vraje gopālakāv ubhau saṃkarṣaṇaś ca kṛṣṇaś ca bālāv api jitaśramau,याव् एतौ मम संवृद्धौ व्रजे गोपालकाव् उभौ संकर्षणश् च कृष्णश् च बालाव् अपि जितश्रमौ
72,19,HV_72.19,etau raṅgagatau yuddhe yudhyamānau vanecarau nipātān antaraṃ śīghraṃ hantavyau nātra saṃśayaḥ,एतौ रङ्गगतौ युद्धे युध्यमानौ वनेचरौ निपातान् अन्तरं शीघ्रं हन्तव्यौ नात्र संशयः
72,20,HV_72.20,bālāv imau capalakāv akriyāv iti sarvathā nāvajñā tatra kartavyā kartavyo yatna eva hi,बालाव् इमौ चपलकाव् अक्रियाव् इति सर्वथा नावज्ञा तत्र कर्तव्या कर्तव्यो यत्न एव हि
72,21,HV_72.21,tābhyāṃ yudhi nirastābhyāṃ gopābhyāṃ raṅgasaṃnidhau āyatāṃ ca tadātve ca śreyo mama bhaviṣyati,ताभ्यां युधि निरस्ताभ्यां गोपाभ्यां रङ्गसंनिधौ आयतां च तदात्वे च श्रेयो मम भविष्यति
72,22,HV_72.22,nṛpateḥ snehasaṃyuktair vacobhir hṛṣṭamānasau ūcatur yuddhasaṃmattau mallau cāṇūramuṣṭikau,नृपतेः स्नेहसंयुक्तैर् वचोभिर् हृष्टमानसौ ऊचतुर् युद्धसंमत्तौ मल्लौ चाणूरमुष्टिकौ
72,23,HV_72.23,yady āvayās tau pramukhe sthāsyete gopakilbiṣau hatāv ity avagantavyau pretarūpau tapasvinau,यद्य् आवयास् तौ प्रमुखे स्थास्येते गोपकिल्बिषौ हताव् इत्य् अवगन्तव्यौ प्रेतरूपौ तपस्विनौ
72,24,HV_72.24,yadi vā pratiyotsyete tāv ariṣṭapariplutau āvābhyāṃ roṣayuktābhyāṃ pramukhasthau vanaukasau,यदि वा प्रतियोत्स्येते ताव् अरिष्टपरिप्लुतौ आवाभ्यां रोषयुक्ताभ्यां प्रमुखस्थौ वनौकसौ
72,25,HV_72.25,hatvā tau goṣu saṃvṛddhau dāsyāvas tava bhūtalam vyapaitu te bhayaṃ rājann āvāṃ mallottamau mṛdhe ity uktvāspoṭanaṃ cakre mattamalladvayaṃ tathā siṃhanādaṃ ca tac cakre bhūgolakavidārakam evaṃ vāgviṣam utsṛjya tāv ubhau mallapuṃgavau anujñātau narendreṇa svagṛhaṃ pratijagmatuḥ,हत्वा तौ गोषु संवृद्धौ दास्यावस् तव भूतलम् व्यपैतु ते भयं राजन्न् आवां मल्लोत्तमौ मृधे इत्य् उक्त्वास्पोटनं चक्रे मत्तमल्लद्वयं तथा सिंहनादं च तच् चक्रे भूगोलकविदारकम् एवं वाग्विषम् उत्सृज्य ताव् उभौ मल्लपुंगवौ अनुज्ञातौ नरेन्द्रेण स्वगृहं प्रतिजग्मतुः
73,1,HV_73.1,mahāmātraṃ tataḥ kaṃso babhāṣe hastijīvinam hastī kuvalayāpīḍaḥ samājadvāri tiṣṭhatu,महामात्रं ततः कंसो बभाषे हस्तिजीविनम् हस्ती कुवलयापीडः समाजद्वारि तिष्ठतु
73,2,HV_73.2,balavān madalolākṣaś capalaḥ krodhano nṛṣu dānotkaṭakaṭaś caṇḍaḥ prativāraṇaroṣaṇaḥ,बलवान् मदलोलाक्षश् चपलः क्रोधनो नृषु दानोत्कटकटश् चण्डः प्रतिवारणरोषणः
73,3,HV_73.3,sa saṃcodayitavyas te tāv uddiśya vanaukasau vasudevasutau nīcau yathā syātāṃ gatāyuṣau,स संचोदयितव्यस् ते ताव् उद्दिश्य वनौकसौ वसुदेवसुतौ नीचौ यथा स्यातां गतायुषौ
73,4,HV_73.4,tvayā caiva gajendreṇa yadi tau goṣu jīvinau bhavetāṃ ghātitau raṅge paśyeyam aham utkaṭau,त्वया चैव गजेन्द्रेण यदि तौ गोषु जीविनौ भवेतां घातितौ रङ्गे पश्येयम् अहम् उत्कटौ
73,5,HV_73.5,tatas tau patitau dṛṣṭvā vasudevaḥ sabāndhavaḥ chinnamūlo nirālambaḥ sabhāryo vinaśiṣyati,ततस् तौ पतितौ दृष्ट्वा वसुदेवः सबान्धवः छिन्नमूलो निरालम्बः सभार्यो विनशिष्यति
73,6,HV_73.6,ye ceme yādavā mūrkhāḥ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ vinaśiṣyanti chinnāśā dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ nipātitam,ये चेमे यादवा मूर्खाः सर्वे कृष्णपरायणाः विनशिष्यन्ति छिन्नाशा दृष्ट्वा कृष्णं निपातितम्
73,7,HV_73.7,etau hatvā gajendreṇa mallair vā svayam eva vā purīṃ niryādavāṃ kṛtvā vicariṣyāmy ahaṃ sukhī,एतौ हत्वा गजेन्द्रेण मल्लैर् वा स्वयम् एव वा पुरीं निर्यादवां कृत्वा विचरिष्याम्य् अहं सुखी
73,8,HV_73.8,pitāpi me parityakto yo yādavakulodvahaḥ śeṣāś ca me parityaktā yādavāḥ kṛṣṇapakṣiṇaḥ,पितापि मे परित्यक्तो यो यादवकुलोद्वहः शेषाश् च मे परित्यक्ता यादवाः कृष्णपक्षिणः
73,9,HV_73.9,na cāham ugrasenena jātaḥ kila sutārthinā mānuṣeṇālpavīryeṇa yathā mām āha nāradaḥ,न चाहम् उग्रसेनेन जातः किल सुतार्थिना मानुषेणाल्पवीर्येण यथा माम् आह नारदः
73,10,HV_73.10,suyāmunaṃ nāma giriṃ mama mātā rajasvalā prekṣituṃ saha sā strībhir gatā vanakutūhalāt,सुयामुनं नाम गिरिं मम माता रजस्वला प्रेक्षितुं सह सा स्त्रीभिर् गता वनकुतूहलात्
73,11,HV_73.11,sā tatra ramaṇīyeṣu ruciradrumasānuṣu cacāra nagaśṛṅgeṣu kandareṣu nadīṣu ca,सा तत्र रमणीयेषु रुचिरद्रुमसानुषु चचार नगशृङ्गेषु कन्दरेषु नदीषु च
73,12,HV_73.12,kiṃnarodgītamadhurāḥ pratiśrutyānunāditāḥ śṛṇvantī kāmajananīr vācaḥ śrotrasukhāvahāḥ,किंनरोद्गीतमधुराः प्रतिश्रुत्यानुनादिताः शृण्वन्ती कामजननीर् वाचः श्रोत्रसुखावहाः
73,13,HV_73.13,barhiṇānāṃ ca virutaṃ khagānāṃ ca vikūjitam abhīkṣṇam abhiśṛṇvantī strīdharmam abhirocayat,बर्हिणानां च विरुतं खगानां च विकूजितम् अभीक्ष्णम् अभिशृण्वन्ती स्त्रीधर्मम् अभिरोचयत्
73,14,HV_73.14,etasminn antare vāyur vanarājiviniḥsṛtaḥ hṛdyaḥ kusumagandhāḍhyo vavau manmathabodhanaḥ,एतस्मिन्न् अन्तरे वायुर् वनराजिविनिःसृतः हृद्यः कुसुमगन्धाढ्यो ववौ मन्मथबोधनः
73,15,HV_73.15,dvirephābharaṇāś caiva kadambā vāyughaṭṭitāḥ mumucur gandham adhikaṃ saṃtatāsāramūrchitāḥ,द्विरेफाभरणाश् चैव कदम्बा वायुघट्टिताः मुमुचुर् गन्धम् अधिकं संततासारमूर्छिताः
73,16,HV_73.16,kesarāḥ puṣpavarṣaiś ca vavṛṣuḥ madabodhanāḥ nīpā dīpā ivābhānti puṣpakaṇṭakadhāriṇaḥ,केसराः पुष्पवर्षैश् च ववृषुः मदबोधनाः नीपा दीपा इवाभान्ति पुष्पकण्टकधारिणः
73,17,HV_73.17,mahī navatṛṇacchannā śakragopavibhūṣitā yauvanastheva vanitā khaṃ dadhārārtavaṃ vapuḥ,मही नवतृणच्छन्ना शक्रगोपविभूषिता यौवनस्थेव वनिता खं दधारार्तवं वपुः
73,18,HV_73.18,atha saubhapatiḥ śrīmān drumilo nāma dānavaḥ ugrasenasya rūpeṇa mātaraṃ me pradharṣayat,अथ सौभपतिः श्रीमान् द्रुमिलो नाम दानवः उग्रसेनस्य रूपेण मातरं मे प्रधर्षयत्
73,19,HV_73.19,sā patisnigdhahṛdayā bhāvenopasasarpa tam śaṅkitā cābhavat paścāt tasya gauravadarśanāt,सा पतिस्निग्धहृदया भावेनोपससर्प तम् शङ्किता चाभवत् पश्चात् तस्य गौरवदर्शनात्
73,20,HV_73.20,sā tam āhotthitā bhītā na tvaṃ mama patir dhruvam kaś ca tvaṃ vikṛtākāro yenāsmi malinīkṛtā,सा तम् आहोत्थिता भीता न त्वं मम पतिर् ध्रुवम् कश् च त्वं विकृताकारो येनास्मि मलिनीकृता
73,21,HV_73.21,ekapatnīvratam idaṃ mama saṃdūṣitaṃ tvayā patyur me rūpam āsthāya nīca nīcena karmaṇā,एकपत्नीव्रतम् इदं मम संदूषितं त्वया पत्युर् मे रूपम् आस्थाय नीच नीचेन कर्मणा
73,22,HV_73.22,kiṃ māṃ vakṣyanti ruṣitā bāndhavāḥ kulapāṃsanīm jugupsitā ca vatsyāmi patipakṣair nirākṛtā,किं मां वक्ष्यन्ति रुषिता बान्धवाः कुलपांसनीम् जुगुप्सिता च वत्स्यामि पतिपक्षैर् निराकृता
73,23,HV_73.23,dhik tvām īdṛśam akṣāntaṃ dauṣkulaṃ vyutthitendriyam aviśvāsyam anāyuṣyaṃ paradārābhimarśanam,धिक् त्वाम् ईदृशम् अक्षान्तं दौष्कुलं व्युत्थितेन्द्रियम् अविश्वास्यम् अनायुष्यं परदाराभिमर्शनम्
73,24,HV_73.24,sa tām āha prasajjantīṃ kṣiptaḥ krodhena dānavaḥ ahaṃ vai drumilo nāma saubhasya patir ūrjitaḥ,स ताम् आह प्रसज्जन्तीं क्षिप्तः क्रोधेन दानवः अहं वै द्रुमिलो नाम सौभस्य पतिर् ऊर्जितः
73,25,HV_73.25,kiṃ māṃ kṣipasi doṣeṇa mūḍhe paṇḍitamānini mānuṣaṃ patim āśritya hīnavīryaparākramam,किं मां क्षिपसि दोषेण मूढे पण्डितमानिनि मानुषं पतिम् आश्रित्य हीनवीर्यपराक्रमम्
73,26,HV_73.26,vyabhicārān na duṣyanti striyaḥ strīmān agarvite ny hy āsīnn iyatā buddhir mānuṣīṇāṃ viśeṣataḥ,व्यभिचारान् न दुष्यन्ति स्त्रियः स्त्रीमान् अगर्विते न्य् ह्य् आसीन्न् इयता बुद्धिर् मानुषीणां विशेषतः
73,27,HV_73.27,śrūyante hi striyo bahvyo vyabhicāravyatikramaiḥ prasūtā devasaṃkāśān putrān amitavikramān,श्रूयन्ते हि स्त्रियो बह्व्यो व्यभिचारव्यतिक्रमैः प्रसूता देवसंकाशान् पुत्रान् अमितविक्रमान्
73,28,HV_73.28,atīva tvaṃ hi loke 'smin patidharmavatī satī śuddhā keśānvidhunvantī bhāṣase yad yad icchasi,अतीव त्वं हि लोके ऽस्मिन् पतिधर्मवती सती शुद्धा केशान्विधुन्वन्ती भाषसे यद् यद् इच्छसि
73,29,HV_73.29,kasya tvam iti yac cāhaṃ tvayokto mattakāśinī kaṃso nāma ripudhvaṃśī tava putro bhaviṣyati,कस्य त्वम् इति यच् चाहं त्वयोक्तो मत्तकाशिनी कंसो नाम रिपुध्वंशी तव पुत्रो भविष्यति
73,30,HV_73.30,sā saroṣā punar bhūtvā nindatī tasya taṃ varam uvāca vyathitā devī dānavaṃ duṣṭavādinam,सा सरोषा पुनर् भूत्वा निन्दती तस्य तं वरम् उवाच व्यथिता देवी दानवं दुष्टवादिनम्
73,31,HV_73.31,dhik te vṛttaṃ sudurvṛtta yaḥ sarvā nindase striyaḥ santi striyo nīcavṛttāḥ santi caiva pativratāḥ,धिक् ते वृत्तं सुदुर्वृत्त यः सर्वा निन्दसे स्त्रियः सन्ति स्त्रियो नीचवृत्ताः सन्ति चैव पतिव्रताः
73,32,HV_73.32,yās tv ekapatnyaḥ śrūyante 'rundhatīpramukhāḥ striyaḥ dhṛtās tābhis trayo lokāḥ sarve vai kulapāṃsana,यास् त्व् एकपत्न्यः श्रूयन्ते ऽरुन्धतीप्रमुखाः स्त्रियः धृतास् ताभिस् त्रयो लोकाः सर्वे वै कुलपांसन
73,33,HV_73.33,yas tvayā mama putro vai datto vṛttavināśanaḥ na me bahumatas tv eṣa śṛṇu cāpi yad ucyate,यस् त्वया मम पुत्रो वै दत्तो वृत्तविनाशनः न मे बहुमतस् त्व् एष शृणु चापि यद् उच्यते
73,34,HV_73.34,utpatsyati pumān nīca pativaṃśe mamāvyayaḥ bhaviṣyati sa te mṛtyur yaś ca dattas tvayā sutaḥ,उत्पत्स्यति पुमान् नीच पतिवंशे ममाव्ययः भविष्यति स ते मृत्युर् यश् च दत्तस् त्वया सुतः
73,35,HV_73.35,drumilas tv evam uktas tu jagāmākāśam eva tu tenaiva rathamukhyena divyenāpratigāminā jagāma ca purīṃ dīnā mātā tad ahar eva me,द्रुमिलस् त्व् एवम् उक्तस् तु जगामाकाशम् एव तु तेनैव रथमुख्येन दिव्येनाप्रतिगामिना जगाम च पुरीं दीना माता तद् अहर् एव मे
73,36,HV_73.36,mām evam uktvā bhagavān nārado munisattamaḥ dīpyamānas tapovīryāt sākṣād agnir iva jvalan śṛṇuṣvedaṃ mahāmātra nibodha vacanaṃ mama tathyaṃ coktaṃ nāradena traikālajñena dhīmatā satyena caiva dānena nānyo 'sti sadṛśaḥ pumān viditvā sarvam ātmānaṃ vacanaṃ śraddadhāmy aham kṣetrajo 'haṃ sutas tv evam ugrasenasya hastipa mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaḥ sthāpitaḥ svena tejasā,माम् एवम् उक्त्वा भगवान् नारदो मुनिसत्तमः दीप्यमानस् तपोवीर्यात् साक्षाद् अग्निर् इव ज्वलन् शृणुष्वेदं महामात्र निबोध वचनं मम तथ्यं चोक्तं नारदेन त्रैकालज्ञेन धीमता सत्येन चैव दानेन नान्यो ऽस्ति सदृशः पुमान् विदित्वा सर्वम् आत्मानं वचनं श्रद्दधाम्य् अहम् क्षेत्रजो ऽहं सुतस् त्व् एवम् उग्रसेनस्य हस्तिप मातापितृभ्यां संत्यक्तः स्थापितः स्वेन तेजसा
73,37,HV_73.37,ubhābhyāṃ cāpi vidviṣṭo bāndhavaiś ca viśeṣataḥ tad imau ghātayitvā tu hastinā gopakilbiṣau badhvā ca pitaraṃ rājye sthito 'smi ca balīyasā etān api haniṣyami hatvā gopālakāv ubhau,उभाभ्यां चापि विद्विष्टो बान्धवैश् च विशेषतः तद् इमौ घातयित्वा तु हस्तिना गोपकिल्बिषौ बध्वा च पितरं राज्ये स्थितो ऽस्मि च बलीयसा एतान् अपि हनिष्यमि हत्वा गोपालकाव् उभौ
73,38,HV_73.38,tad gaccha gajam āruhya sāṅkuśaprāsatomaraḥ sthiro bhava mahāmātra samājadvāri mā ciram,तद् गच्छ गजम् आरुह्य साङ्कुशप्रासतोमरः स्थिरो भव महामात्र समाजद्वारि मा चिरम्
74,1,HV_74.1,samāgatau ca tau dṛṣṭvā jahi gopālakāv ubhau tasminn ahani nirvṛtte dvitīye samupasthite saṃkīryata mahāraṅgaḥ paurair yuddhadidṛkṣubhiḥ,समागतौ च तौ दृष्ट्वा जहि गोपालकाव् उभौ तस्मिन्न् अहनि निर्वृत्ते द्वितीये समुपस्थिते संकीर्यत महारङ्गः पौरैर् युद्धदिदृक्षुभिः
74,2,HV_74.2,rājabhir viṣayāntasthaiḥ pradhānapuruṣais tataḥ nārībhir māthurīyābhiḥ śyāmābhiḥ saṃghasaṃsthitāḥ kandalīdaṇḍakāṇḍena badhvā taṃ mohapāśakaiḥ nābhīhrade ca gambhīre kālayākhye parājite śakaṭasya ca bhaṅgaṃ sa yathā kāritavāñ śiśuḥ asmākaṃ śakaṭībhaṅgaṃ yugmayoḥ kucayos tataḥ ariṣṭaṃ hatavān yo 'yaṃ kakudā sadṛśau stanau ghātayiṣyati gopo 'yaṃ mallābhyāṃ balavattaraḥ sacitrāṣṭāstricaraṇāḥ sārgaladvāravedikāḥ sagavākṣārdhacandrāś ca satalottamabhūṣitāḥ,राजभिर् विषयान्तस्थैः प्रधानपुरुषैस् ततः नारीभिर् माथुरीयाभिः श्यामाभिः संघसंस्थिताः कन्दलीदण्डकाण्डेन बध्वा तं मोहपाशकैः नाभीह्रदे च गम्भीरे कालयाख्ये पराजिते शकटस्य च भङ्गं स यथा कारितवाञ् शिशुः अस्माकं शकटीभङ्गं युग्मयोः कुचयोस् ततः अरिष्टं हतवान् यो ऽयं ककुदा सदृशौ स्तनौ घातयिष्यति गोपो ऽयं मल्लाभ्यां बलवत्तरः सचित्राष्टास्त्रिचरणाः सार्गलद्वारवेदिकाः सगवाक्षार्धचन्द्राश् च सतलोत्तमभूषिताः
74,3,HV_74.3,prāṅmukhaiś cārunirmuktaiḥ mālyadāmāvataṃsitaiḥ alaṃkṛtair virājadbhiḥ śāradair iva toyadaiḥ,प्राङ्मुखैश् चारुनिर्मुक्तैः माल्यदामावतंसितैः अलंकृतैर् विराजद्भिः शारदैर् इव तोयदैः
74,4,HV_74.4,mañcāgāraiḥ suniryuktair yuddhārthaṃ suvibhūṣitaiḥ samājavāṭaḥ śuśubhe sa meghaughair ivārṇavaḥ,मञ्चागारैः सुनिर्युक्तैर् युद्धार्थं सुविभूषितैः समाजवाटः शुशुभे स मेघौघैर् इवार्णवः
74,5,HV_74.5,svakarmadravyayuktābhiḥ patākābhir nirantaram śreṇīnāṃ ca gaṇānāṃ ca mañcā bhānty acalopamāḥ,स्वकर्मद्रव्ययुक्ताभिः पताकाभिर् निरन्तरम् श्रेणीनां च गणानां च मञ्चा भान्त्य् अचलोपमाः
74,6,HV_74.6,antaḥpuragatānāṃ ca prekṣāgārāṇy adūrataḥ rejuḥ kāñcanacitrāṇi ratnajvālākulāni ca,अन्तःपुरगतानां च प्रेक्षागाराण्य् अदूरतः रेजुः काञ्चनचित्राणि रत्नज्वालाकुलानि च
74,7,HV_74.7,tāni ratnaughakḷptāni sasānupragrahāṇi ca rejur javanikākṣepaiḥ sapakṣā iva khe nagāḥ,तानि रत्नौघकॢप्तानि ससानुप्रग्रहाणि च रेजुर् जवनिकाक्षेपैः सपक्षा इव खे नगाः
74,8,HV_74.8,tatra cāmarahāsaiś ca bhūṣaṇānāṃ ca śiñjitaiḥ maṇīnāṃ ca vicitrāṇāṃ vicitrāś cerur arciṣaḥ,तत्र चामरहासैश् च भूषणानां च शिञ्जितैः मणीनां च विचित्राणां विचित्राश् चेरुर् अर्चिषः
74,9,HV_74.9,gaṇikānāṃ pṛthaṅmañcāḥ śubhair āstaraṇāmbaraiḥ śobhitā vāramukhyābhir vimānapratimaujasaḥ,गणिकानां पृथङ्मञ्चाः शुभैर् आस्तरणाम्बरैः शोभिता वारमुख्याभिर् विमानप्रतिमौजसः
74,10,HV_74.10,tatrāsanāni mukhyāni paryaṅkāś ca hiraṇmayaḥ prakīrṇāś ca kuthāś citrāḥ sapuṣpastabakadrumāḥ,तत्रासनानि मुख्यानि पर्यङ्काश् च हिरण्मयः प्रकीर्णाश् च कुथाश् चित्राः सपुष्पस्तबकद्रुमाः
74,11,HV_74.11,sauvarṇāḥ pānakumbhāś ca pānabhūmyaś ca śobhitāḥ phalāvadaṃśapūrṇāś ca cāṅger yaḥ pānayojitāḥ,सौवर्णाः पानकुम्भाश् च पानभूम्यश् च शोभिताः फलावदंशपूर्णाश् च चाङ्गेर् यः पानयोजिताः
74,12,HV_74.12,anye ca mañcā bahavaḥ kāṣṭhasaṃcayabandhanāḥ rejuḥ prastaraśas tatra prakāśā mañcasaṃcayāḥ,अन्ये च मञ्चा बहवः काष्ठसंचयबन्धनाः रेजुः प्रस्तरशस् तत्र प्रकाशा मञ्चसंचयाः
74,13,HV_74.13,uttamāgārikāś cānye sūkṣmajālāvalokinaḥ strīnāṃ prekṣāgṛhā bhānti rājahaṃsā ivāmbare,उत्तमागारिकाश् चान्ये सूक्ष्मजालावलोकिनः स्त्रीनां प्रेक्षागृहा भान्ति राजहंसा इवाम्बरे
74,14,HV_74.14,prākhaṅmuś cāruniryukto meruśṛṅgasamaprabhaḥ rukmapatranibhastambhaś citraniryogaśobhitaḥ,प्राखङ्मुश् चारुनिर्युक्तो मेरुशृङ्गसमप्रभः रुक्मपत्रनिभस्तम्भश् चित्रनिर्योगशोभितः
74,15,HV_74.15,prekṣāgāraḥ sa kaṃsasya pracakāśe 'dhikaṃ śriyā śobhito mālyadāmaiś ca nivāsakṛtalakṣaṇaḥ,प्रेक्षागारः स कंसस्य प्रचकाशे ऽधिकं श्रिया शोभितो माल्यदामैश् च निवासकृतलक्षणः
74,16,HV_74.16,tasminn ānājanākīrṇe janaughapratinādite samājavāṭe saṃstabdhe kampamānārṇavaprabhe,तस्मिन्न् आनाजनाकीर्णे जनौघप्रतिनादिते समाजवाटे संस्तब्धे कम्पमानार्णवप्रभे
74,17,HV_74.17,nandagopādayo gopā bhojarājasamāhṛtāḥ niveditopāyanās te ekasmin mañca āviśan rājā kuvalayāpīḍo raṅgasya dvāri kuñjaraḥ tiṣṭhatv iti samājñāpya prekṣāgāram athāyayau,नन्दगोपादयो गोपा भोजराजसमाहृताः निवेदितोपायनास् ते एकस्मिन् मञ्च आविशन् राजा कुवलयापीडो रङ्गस्य द्वारि कुञ्जरः तिष्ठत्व् इति समाज्ञाप्य प्रेक्षागारम् अथाययौ
74,18,HV_74.18,sa śukle vāsasī bibhrac chvetavyajanacāmaraḥ śuśubhe śvetamukuṭaḥ śvetābhra iva candramāḥ,स शुक्ले वाससी बिभ्रच् छ्वेतव्यजनचामरः शुशुभे श्वेतमुकुटः श्वेताभ्र इव चन्द्रमाः
74,19,HV_74.19,tasya siṃhāsanasthasya sukhāsīnasya dhīmataḥ rūpam apratimaṃ dṛṣṭvā paurāḥ procur jayāśiṣaḥ,तस्य सिंहासनस्थस्य सुखासीनस्य धीमतः रूपम् अप्रतिमं दृष्ट्वा पौराः प्रोचुर् जयाशिषः
74,20,HV_74.20,tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ puraṃdaraṃ puraskṛtya jagmur yuddhadidṛkṣavaḥ ūrvaśīpramukhāḥ sarvā vāramukhyās tadābhavan śakrapārśvagatās tās tu sitacāmarapāṇayaḥ mallābhyāṃ devayoḥ sārdhaṃ raṅgamadhye samutthitam amaraughais tadākāśaṃ nibiḍaṃ samapadyata raṅgavāṭas tadā caiva janaiḥ sarvaiḥ samāvṛtaḥ dyauś cāpi devasaṃghaiś ca nibiḍābhūd viyaccaraiḥ ekākāraṃ samabhavad bhūtalaṃ ca nabhaḥsthalam tataḥ praviviśur mallā raṅgam āvalgitāmbarāḥ tisraś ca bhāgaśaḥ kakṣyāḥ prāviśan balaśālinaḥ,ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः पुरंदरं पुरस्कृत्य जग्मुर् युद्धदिदृक्षवः ऊर्वशीप्रमुखाः सर्वा वारमुख्यास् तदाभवन् शक्रपार्श्वगतास् तास् तु सितचामरपाणयः मल्लाभ्यां देवयोः सार्धं रङ्गमध्ये समुत्थितम् अमरौघैस् तदाकाशं निबिडं समपद्यत रङ्गवाटस् तदा चैव जनैः सर्वैः समावृतः द्यौश् चापि देवसंघैश् च निबिडाभूद् वियच्चरैः एकाकारं समभवद् भूतलं च नभःस्थलम् ततः प्रविविशुर् मल्ला रङ्गम् आवल्गिताम्बराः तिस्रश् च भागशः कक्ष्याः प्राविशन् बलशालिनः
74,21,HV_74.21,tatas tūryaninādena kṣveḍitāsphoṭitena ca vasudevasutau hṛṣṭau raṅgadvāram upasthitau,ततस् तूर्यनिनादेन क्ष्वेडितास्फोटितेन च वसुदेवसुतौ हृष्टौ रङ्गद्वारम् उपस्थितौ
74,22,HV_74.22,ballavau vastrasaṃvītau suravandanabhūṣitau ūrdhvapīḍau sragāpīḍau bāhuśastrakṛtodyamau āsphoṭayantāv anyonyaṃ bāhū caivārgalāpamau tāv āpatantau tvaritau pratiṣiddhau varānanau raṅgadvāraṃ samāsādya tasmin gajam avasthitam apaśyat kuvalayāpīḍaṃ kṛṣṇo 'mbaṣṭhapraṇoditam baddhvā parikaraṃ śauriḥ samuhya kuṭilālakān uvāca hastipaṃ vācā meghanādagabhīrayā ambaṣṭhāmbaṣṭha mārgaṃ nau dehy apākrama mā ciram no cet sakuñjaraṃ hatvā nayāmi yamasādanam evaṃ nirbhartsito 'mbaṣṭhaḥ kupitaḥ kopitaṃ gajam codayām āsa kṛṣṇāya kālāntakayamopamam tena mattena nāgena codyamānena vai bhṛśam,बल्लवौ वस्त्रसंवीतौ सुरवन्दनभूषितौ ऊर्ध्वपीडौ स्रगापीडौ बाहुशस्त्रकृतोद्यमौ आस्फोटयन्ताव् अन्योन्यं बाहू चैवार्गलापमौ ताव् आपतन्तौ त्वरितौ प्रतिषिद्धौ वराननौ रङ्गद्वारं समासाद्य तस्मिन् गजम् अवस्थितम् अपश्यत् कुवलयापीडं कृष्णो ऽम्बष्ठप्रणोदितम् बद्ध्वा परिकरं शौरिः समुह्य कुटिलालकान् उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्य् अपाक्रम मा चिरम् नो चेत् सकुञ्जरं हत्वा नयामि यमसादनम् एवं निर्भर्त्सितो ऽम्बष्ठः कुपितः कोपितं गजम् चोदयाम् आस कृष्णाय कालान्तकयमोपमम् तेन मत्तेन नागेन चोद्यमानेन वै भृशम्
74,23,HV_74.23,sa mattahastī duṣṭātmā kṛtvā kuṇḍalinaṃ karam cakāra codito yatnaṃ nihantuṃ balakeśavau,स मत्तहस्ती दुष्टात्मा कृत्वा कुण्डलिनं करम् चकार चोदितो यत्नं निहन्तुं बलकेशवौ
74,24,HV_74.24,tataḥ prahasitaḥ kṛṣṇas trāsyamāno gajena vai kaṃsasyamatsaraṃ caiva jagarhe sa durātmanaḥ,ततः प्रहसितः कृष्णस् त्रास्यमानो गजेन वै कंसस्यमत्सरं चैव जगर्हे स दुरात्मनः
74,25,HV_74.25,anena gajamukhyena hantuṃ vyavasitaḥ kila tasya tāṃ jagṛhe buddhiṃ balabhadro durātmanaḥ tvarate khalu kaṃso 'yaṃ gantuṃ vaivasvatakṣayam yo mām anena nāgena pradharṣayitum icchati,अनेन गजमुख्येन हन्तुं व्यवसितः किल तस्य तां जगृहे बुद्धिं बलभद्रो दुरात्मनः त्वरते खलु कंसो ऽयं गन्तुं वैवस्वतक्षयम् यो माम् अनेन नागेन प्रधर्षयितुम् इच्छति
74,26,HV_74.26,saṃnikṛṣṭe tato nāge garjamāne yathā ghane sahasotpatya govindaś cakre tālasvanaṃ prabhuḥ,संनिकृष्टे ततो नागे गर्जमाने यथा घने सहसोत्पत्य गोविन्दश् चक्रे तालस्वनं प्रभुः
74,27,HV_74.27,kṣveditāsphoṭitaravaṃ kṛtvā nāgasya cāgrataḥ karaṃ ca śrīdharas tasya pratijagrāha vakṣasā,क्ष्वेदितास्फोटितरवं कृत्वा नागस्य चाग्रतः करं च श्रीधरस् तस्य प्रतिजग्राह वक्षसा
74,28,HV_74.28,viṣāṇāntarago bhṛtvā punaś caraṇamadhyagaḥ babādhe taṃ gajaṃ kṛṣṇaḥ pavanas toyadaṃ yathā,विषाणान्तरगो भृत्वा पुनश् चरणमध्यगः बबाधे तं गजं कृष्णः पवनस् तोयदं यथा
74,29,HV_74.29,sa hastāc ca viniṣkrānto viṣāṇāgrāc ca dantinaḥ vimuktaḥ pādamadhyāc ca kṛṣṇo dvipam amohayat,स हस्ताच् च विनिष्क्रान्तो विषाणाग्राच् च दन्तिनः विमुक्तः पादमध्याच् च कृष्णो द्विपम् अमोहयत्
74,30,HV_74.30,so 'ntikāyas tu saṃmūḍho hantuṃ kṛṣṇam aśaknuvan gajaḥ sveṣv eva gātreṣu mathyamāno rarāsa ha,सो ऽन्तिकायस् तु संमूढो हन्तुं कृष्णम् अशक्नुवन् गजः स्वेष्व् एव गात्रेषु मथ्यमानो ररास ह
74,31,HV_74.31,papāta bhūmau jānubhyāṃ daśanābhyāṃ tutoda ha madaṃ susrāva roṣāc ca gharmāpāya yathā ghanaḥ,पपात भूमौ जानुभ्यां दशनाभ्यां तुतोद ह मदं सुस्राव रोषाच् च घर्मापाय यथा घनः
74,32,HV_74.32,kṛṣṇas tu tena nāgena krīḍitvā śiśunā yathā nidhanāya matiṃ cakre kaṃsadviṣṭena cetasā,कृष्णस् तु तेन नागेन क्रीडित्वा शिशुना यथा निधनाय मतिं चक्रे कंसद्विष्टेन चेतसा
74,33,HV_74.33,sa tasya pramukhe pādaṃ kṛtvā kumbhād anantaram dorbhyāṃ viṣāṇam utpāṭya tenaiva prāharat tadā,स तस्य प्रमुखे पादं कृत्वा कुम्भाद् अनन्तरम् दोर्भ्यां विषाणम् उत्पाट्य तेनैव प्राहरत् तदा
74,34,HV_74.34,sa tena vajrakalpena svena dantena kuñjaraḥ hanyamānaḥ śakṛnmūtraṃ cakārārto rarāsa ha,स तेन वज्रकल्पेन स्वेन दन्तेन कुञ्जरः हन्यमानः शकृन्मूत्रं चकारार्तो ररास ह
74,35,HV_74.35,kṛṣṇajarjaritāṅgasya kuñjarasyārtacetasaḥ kaṭābhyām atisusrāva vegavad bhūri śoṇitam,कृष्णजर्जरिताङ्गस्य कुञ्जरस्यार्तचेतसः कटाभ्याम् अतिसुस्राव वेगवद् भूरि शोणितम्
74,36,HV_74.36,lāṅgūlaṃ cāsya vegena niścakarṣa halāyudhaḥ śailapṛṣṭhārdhasaṃlīnaṃ vainateya ivoragam,लाङ्गूलं चास्य वेगेन निश्चकर्ष हलायुधः शैलपृष्ठार्धसंलीनं वैनतेय इवोरगम्
74,37,HV_74.37,tenaiva gajadantena kṛṣṇo hatvā tu kuñjaram jaghānaikaprahāreṇa gajāroham atholbaṇam,तेनैव गजदन्तेन कृष्णो हत्वा तु कुञ्जरम् जघानैकप्रहारेण गजारोहम् अथोल्बणम्
74,38,HV_74.38,so 'rtanādaṃ mahat kṛtvā vidanto dantināṃ varaḥ papāta samahāmātro vajrabhinna ivācalaḥ,सो ऽर्तनादं महत् कृत्वा विदन्तो दन्तिनां वरः पपात समहामात्रो वज्रभिन्न इवाचलः
74,39,HV_74.39,tatas tau tu gajāṅgāni pragṛhya raṇakarkaśau gajasya pādarakṣāṃś ca jaghnatuḥ puruṣarṣabhau vṛṣṇyandhakāś ca bhojāś ca dadṛsur vanamālinau kṣveḍitotkruṣṭanādena bāhvor āsphoṭitena ca tau dṛṣṭvā bhojarājas tu viṣasāda vṛthāmatiḥ paurāṇām anurāgaṃ ca harṣaṃ cālakṣya bhārata taṃ hatvā puṇḍarīkākṣo nadantaṃ dantināṃ varam avatīrṇo 'rṇavākāraṃ samājaṃ sahapūrvajaḥ,ततस् तौ तु गजाङ्गानि प्रगृह्य रणकर्कशौ गजस्य पादरक्षांश् च जघ्नतुः पुरुषर्षभौ वृष्ण्यन्धकाश् च भोजाश् च ददृसुर् वनमालिनौ क्ष्वेडितोत्क्रुष्टनादेन बाह्वोर् आस्फोटितेन च तौ दृष्ट्वा भोजराजस् तु विषसाद वृथामतिः पौराणाम् अनुरागं च हर्षं चालक्ष्य भारत तं हत्वा पुण्डरीकाक्षो नदन्तं दन्तिनां वरम् अवतीर्णो ऽर्णवाकारं समाजं सहपूर्वजः
75,1,HV_75.1,mallānām aśanir nṛṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān gopānāṃ svajano 'satāṃ kṣitibhujāṃ śāstā svapitroḥ śiśuḥ mṛtyur bhojapater virāḍ aviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ vṛṣṇīnāṃ paradevateti vidito raṅgaṃ praviṣṭo hariḥ devāś ca munayaḥ sarve namaskṛtvā gadādharam vimānasthās tato yuddhaṃ dṛṣṭiṃ draṣṭuṃ samādadhuḥ tataḥ kṛṣṇo mahābāhur baladevena saṃyutaḥ janāṃś ca manasā pūjya kaṃsaṃ hantuṃ samudyataḥ praviśantaṃ tu vegena mārutāvalgitāmbaram pūrvajaṃ purataḥ kṛtvā kṛṣṇaṃ kamalalocanam,मल्लानाम् अशनिर् नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्वजनो ऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः मृत्युर् भोजपतेर् विराड् अविदुषां तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं प्रविष्टो हरिः देवाश् च मुनयः सर्वे नमस्कृत्वा गदाधरम् विमानस्थास् ततो युद्धं दृष्टिं द्रष्टुं समादधुः ततः कृष्णो महाबाहुर् बलदेवेन संयुतः जनांश् च मनसा पूज्य कंसं हन्तुं समुद्यतः प्रविशन्तं तु वेगेन मारुतावल्गिताम्बरम् पूर्वजं पुरतः कृत्वा कृष्णं कमललोचनम्
75,2,HV_75.2,gajadantakṛtollekhaṃ subhujaṃ devakīsutam līlākṛtāṅgadaṃ vīraṃ madena rudhireṇa ca,गजदन्तकृतोल्लेखं सुभुजं देवकीसुतम् लीलाकृताङ्गदं वीरं मदेन रुधिरेण च
75,3,HV_75.3,valgamānaṃ yathā siṃhaṃ garjamānaṃ yathā ghanam bāhuśabdaprahāreṇa cālayantaṃ vasuṃdharām,वल्गमानं यथा सिंहं गर्जमानं यथा घनम् बाहुशब्दप्रहारेण चालयन्तं वसुंधराम्
75,4,HV_75.4,augraseniḥ samālokya dantidantodyatāyudham kṛṣṇaṃ bhṛśāyastamukhaḥ saroṣaṃ samudaikṣata,औग्रसेनिः समालोक्य दन्तिदन्तोद्यतायुधम् कृष्णं भृशायस्तमुखः सरोषं समुदैक्षत
75,5,HV_75.5,raṅgasthā api te sarve netrair animiṣais tathā dadṛśuḥ puṇḍarīkākṣaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā bhujāsaktena śuśubhe gajadantena keśavaḥ candrārdhabimbasaṃyukto yathaikaśikharo giriḥ,रङ्गस्था अपि ते सर्वे नेत्रैर् अनिमिषैस् तथा ददृशुः पुण्डरीकाक्षं प्रहृष्टेनान्तरात्मना भुजासक्तेन शुशुभे गजदन्तेन केशवः चन्द्रार्धबिम्बसंयुक्तो यथैकशिखरो गिरिः
75,6,HV_75.6,valgamāne govinde sa kṛtsno raṅgasāgaraḥ janaughapratinādena pūryamāṇa ivābabhau,वल्गमाने गोविन्दे स कृत्स्नो रङ्गसागरः जनौघप्रतिनादेन पूर्यमाण इवाबभौ
75,7,HV_75.7,tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ kaṃsaḥ paramakopanaḥ cāṇūram ādiśad yuddhe kṛṣṇasya sumahābalam andhraṃ mallaṃ ca nikṛtiṃ muṣṭikaṃ ca mahābalam baladevāya sakrodho dideśādricayopa-mam kaṃsenāpi samājñaptaś cāṇūraḥ pūrvam eva tu yodhavyaṃ saha kṛṣṇena tvayā yatnavateti vai,ततः क्रोधाभिताम्राक्षः कंसः परमकोपनः चाणूरम् आदिशद् युद्धे कृष्णस्य सुमहाबलम् अन्ध्रं मल्लं च निकृतिं मुष्टिकं च महाबलम् बलदेवाय सक्रोधो दिदेशाद्रिचयोप-मम् कंसेनापि समाज्ञप्तश् चाणूरः पूर्वम् एव तु योधव्यं सह कृष्णेन त्वया यत्नवतेति वै
75,8,HV_75.8,sa roṣeṇa tu cāṇūraḥ kaṣāyīkṛtalocanaḥ abhyavartata yuddhāya apāṃ pūrṇo yathā ghanaḥ,स रोषेण तु चाणूरः कषायीकृतलोचनः अभ्यवर्तत युद्धाय अपां पूर्णो यथा घनः
75,9,HV_75.9,āha cainaṃ sa govindaṃ vyapaneṣyāmi te madam acirād drakṣyase gopa mama vaivasvataṃ balāt darśayasva samarthaś cet tvadbalaṃ kathyase 'dhama evam uktvā tu govindo nanāda vividhaṃ bahu avaghuṣṭe samāje tu niḥśabdastimite jane yādavās tatra sahitā idaṃ vacanam abruvan,आह चैनं स गोविन्दं व्यपनेष्यामि ते मदम् अचिराद् द्रक्ष्यसे गोप मम वैवस्वतं बलात् दर्शयस्व समर्थश् चेत् त्वद्बलं कथ्यसे ऽधम एवम् उक्त्वा तु गोविन्दो ननाद विविधं बहु अवघुष्टे समाजे तु निःशब्दस्तिमिते जने यादवास् तत्र सहिता इदं वचनम् अब्रुवन्
75,10,HV_75.10,bāṇapakṣaṃ parityaṃ ca yuddhaṃ sāmnā nirīkṣya ca bāhuyuddham idaṃ raṅge saprāśnikam akātaram kriyābalasamājñātam aśastraṃ nirmitaṃ purā,बाणपक्षं परित्यं च युद्धं साम्ना निरीक्ष्य च बाहुयुद्धम् इदं रङ्गे सप्राश्निकम् अकातरम् क्रियाबलसमाज्ञातम् अशस्त्रं निर्मितं पुरा
75,11,HV_75.11,adbhiś cāpi śramo nityaṃ vineyaḥ kāladarśibhiḥ karīṣeṇa ca mallasya satataṃ prakriyā smṛtā,अद्भिश् चापि श्रमो नित्यं विनेयः कालदर्शिभिः करीषेण च मल्लस्य सततं प्रक्रिया स्मृता
75,12,HV_75.12,sthito bhūmigataś caiva yo yathāmārgataḥ sthitaḥ sthitau bhūmigatau caiva yathā tau mārgam āsthitau niyudhyataś ca paryāyaḥ prāśnikaiḥ samudāhṛtaḥ,स्थितो भूमिगतश् चैव यो यथामार्गतः स्थितः स्थितौ भूमिगतौ चैव यथा तौ मार्गम् आस्थितौ नियुध्यतश् च पर्यायः प्राश्निकैः समुदाहृतः
75,13,HV_75.13,bālo vā yadi vā madhyaḥ sthaviro vā kṛśo 'pi vā balastho vā sthito raṅge jñeyaḥ kakṣyāntareṇa vai,बालो वा यदि वा मध्यः स्थविरो वा कृशो ऽपि वा बलस्थो वा स्थितो रङ्गे ज्ञेयः कक्ष्यान्तरेण वै
75,14,HV_75.14,balataś ca kriyātaś ca bāhuyuddhavidhir yudhi nirghātānantaraṃ kiṃcin na kartavyaṃ vijānatā,बलतश् च क्रियातश् च बाहुयुद्धविधिर् युधि निर्घातानन्तरं किंचिन् न कर्तव्यं विजानता
75,15,HV_75.15,tad idaṃ prastutaṃ raṅge yuddhaṃ kṛṣṇāndhramallayoḥ bālaḥ kṛṣṇo mahān andhras tatra na syād vicāraṇā,तद् इदं प्रस्तुतं रङ्गे युद्धं कृष्णान्ध्रमल्लयोः बालः कृष्णो महान् अन्ध्रस् तत्र न स्याद् विचारणा
75,16,HV_75.16,tataḥ kilakilāśabdaḥ samāje samavartata prāvalgata ca govindo vākyaṃ cedam uvāca ha,ततः किलकिलाशब्दः समाजे समवर्तत प्रावल्गत च गोविन्दो वाक्यं चेदम् उवाच ह
75,17,HV_75.17,ahaṃ bālo mahān andhro vapuṣā parvatopamaḥ yuddhaṃ mama sahānena rocate bāhuśālinā,अहं बालो महान् अन्ध्रो वपुषा पर्वतोपमः युद्धं मम सहानेन रोचते बाहुशालिना
75,18,HV_75.18,yuddhavyatikramaḥ kaścin na bhaviṣyati matkṛtaḥ na hy ahaṃ bāhuyodhānāṃ dūṣayiṣyāmi yan matam,युद्धव्यतिक्रमः कश्चिन् न भविष्यति मत्कृतः न ह्य् अहं बाहुयोधानां दूषयिष्यामि यन् मतम्
75,19,HV_75.19,yo 'yaṃ karīṣadharmaś ca toyadharmaś ca raṅgajaḥ kaṣāyasya ca saṃsargaḥ samayo hy eṣa kalpitaḥ,यो ऽयं करीषधर्मश् च तोयधर्मश् च रङ्गजः कषायस्य च संसर्गः समयो ह्य् एष कल्पितः
75,20,HV_75.20,saṃyamaḥ sthiratā śauryaṃ vyāyāmaḥ matkriyā balam reṅge ca niyatā siddhir etad yuddhamukhe vratam,संयमः स्थिरता शौर्यं व्यायामः मत्क्रिया बलम् रेङ्गे च नियता सिद्धिर् एतद् युद्धमुखे व्रतम्
75,21,HV_75.21,yad ayaṃ bāhubhir yuddhaṃ savairaṃ kartum udyataḥ atra vai nigrahaḥ kāryas toṣayiṣyāmy ahaṃ jagat,यद् अयं बाहुभिर् युद्धं सवैरं कर्तुम् उद्यतः अत्र वै निग्रहः कार्यस् तोषयिष्याम्य् अहं जगत्
75,22,HV_75.22,karūṣeṣu prasūto 'yaṃ cāṇūro nāma nāmataḥ bāhuyodhī sarīreṇa karmabhiś cānucintyatām,करूषेषु प्रसूतो ऽयं चाणूरो नाम नामतः बाहुयोधी सरीरेण कर्मभिश् चानुचिन्त्यताम्
75,23,HV_75.23,etena bahavo mallā nihatā yuddhadurmadāḥ raṅgapratāpakāmena mallamārgaś ca dūṣitaḥ,एतेन बहवो मल्ला निहता युद्धदुर्मदाः रङ्गप्रतापकामेन मल्लमार्गश् च दूषितः
75,24,HV_75.24,sastrasiddhis tu yodhānāṃ saṃgrāme śastrayodhinām raṅgasiddhis tu mallānāṃ pratimallanighātajā,सस्त्रसिद्धिस् तु योधानां संग्रामे शस्त्रयोधिनाम् रङ्गसिद्धिस् तु मल्लानां प्रतिमल्लनिघातजा
75,25,HV_75.25,raṇe vijayamānasya kīrtir bhavati śāśvatī hatasyāpi raṇe sastrair nākapṛṣṭhaṃ vidhīyate,रणे विजयमानस्य कीर्तिर् भवति शाश्वती हतस्यापि रणे सस्त्रैर् नाकपृष्ठं विधीयते
75,26,HV_75.26,raṇe hy ubhayataḥ siddhir hatasyāpi ghnato 'pi vā sā hi prāṇāntikā yātrā mahadbhiḥ sādhu pūjitā,रणे ह्य् उभयतः सिद्धिर् हतस्यापि घ्नतो ऽपि वा सा हि प्राणान्तिका यात्रा महद्भिः साधु पूजिता
75,27,HV_75.27,ayaṃ tu mārgo balataḥ kriyātaś ca viniḥsṛtaḥ mṛtasya raṅge kaḥ svargo jayato vā kuto ratiḥ,अयं तु मार्गो बलतः क्रियातश् च विनिःसृतः मृतस्य रङ्गे कः स्वर्गो जयतो वा कुतो रतिः
75,28,HV_75.28,ye tu kecit svadoṣeṇa rājñaḥ paṇḍitamāninaḥ yotsyāma bālā balibhir bāhubhiḥ saha saṃkaṭe evam uktvā tataḥ kṛṣṇaś cāṇūraṃ samapadyata āsphoṭya bāhū rājendra cāṇūraḥ kṛṣṇam abhyayāt tāv ubhau siṃhavikrāntau mattāv iva mahāgajau yuyudhāte tadānyonyam ebhir mallapariśramaiḥ pratāpārthe hatā mallā mallahantur vadho hi saḥ,ये तु केचित् स्वदोषेण राज्ञः पण्डितमानिनः योत्स्याम बाला बलिभिर् बाहुभिः सह संकटे एवम् उक्त्वा ततः कृष्णश् चाणूरं समपद्यत आस्फोट्य बाहू राजेन्द्र चाणूरः कृष्णम् अभ्ययात् ताव् उभौ सिंहविक्रान्तौ मत्ताव् इव महागजौ युयुधाते तदान्योन्यम् एभिर् मल्लपरिश्रमैः प्रतापार्थे हता मल्ला मल्लहन्तुर् वधो हि सः
75,29,HV_75.29,evaṃ saṃjalpatām eva tābhyāṃ yuddhaṃ sudāruṇam ubhābhyām abhavad ghoraṃ vāraṇābhyāṃ yathā vane,एवं संजल्पताम् एव ताभ्यां युद्धं सुदारुणम् उभाभ्याम् अभवद् घोरं वारणाभ्यां यथा वने
75,30,HV_75.30,kṛtapratikṛtaiś citrair bāhubhiś ca sasaṃkaṭaiḥ saṃnipātāvadhūtaiś ca pramāthonmathanais tathā,कृतप्रतिकृतैश् चित्रैर् बाहुभिश् च ससंकटैः संनिपातावधूतैश् च प्रमाथोन्मथनैस् तथा
75,31,HV_75.31,tāv ubhāv api saṃśliṣṭau yathā śailamayau tathā kṣepaṇair muṣṭibhiś caiva varāhodbhūtanisvanaiḥ kīlair vajranipātaiś ca prasṛṣṭābhis tathaiva ca,ताव् उभाव् अपि संश्लिष्टौ यथा शैलमयौ तथा क्षेपणैर् मुष्टिभिश् चैव वराहोद्भूतनिस्वनैः कीलैर् वज्रनिपातैश् च प्रसृष्टाभिस् तथैव च
75,32,HV_75.32,śalākānakhapātaiś ca pādoddhūtaiś ca dāruṇaiḥ jānubhiś cāsmanirghoṣaiḥ śirobhiś cāvaghaṭṭitaiḥ,शलाकानखपातैश् च पादोद्धूतैश् च दारुणैः जानुभिश् चास्मनिर्घोषैः शिरोभिश् चावघट्टितैः
75,33,HV_75.33,tad yuddham abhavad ghoram asastraṃ bāhutejasā balaprāṇena śūrāṇāṃ samājotsavasaṃnidhau,तद् युद्धम् अभवद् घोरम् असस्त्रं बाहुतेजसा बलप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसंनिधौ
75,34,HV_75.34,saṃrajyata janaḥ sarvaḥ sotkruṣṭaninadotthitaḥ sādhu vādāṃś ca mañceṣu ghoṣayanty apare janāḥ,संरज्यत जनः सर्वः सोत्क्रुष्टनिनदोत्थितः साधु वादांश् च मञ्चेषु घोषयन्त्य् अपरे जनाः
75,35,HV_75.35,diviṣṭhāś ca tathā devāḥ sādhu sādhv iti cābruvan tataḥ prasvinnavadanaḥ kṛṣṇapraṇihitekṣaṇaḥ nyavārayata tūryāṇi kaṃsaḥ savyena pāṇinā,दिविष्ठाश् च तथा देवाः साधु साध्व् इति चाब्रुवन् ततः प्रस्विन्नवदनः कृष्णप्रणिहितेक्षणः न्यवारयत तूर्याणि कंसः सव्येन पाणिना
75,36,HV_75.36,pratiṣiddheṣu tūryeṣu mṛdaṅgādiṣu teṣu vai khe saṃgatāny avādyanta devatūryāṇy anekaśaḥ,प्रतिषिद्धेषु तूर्येषु मृदङ्गादिषु तेषु वै खे संगतान्य् अवाद्यन्त देवतूर्याण्य् अनेकशः
75,37,HV_75.37,yudhyamāne hṛṣīkeśe puṇḍarīkanibhekṣaṇe svayam eva pravādyanta tūryaghoṣāś ca sarvaśaḥ,युध्यमाने हृषीकेशे पुण्डरीकनिभेक्षणे स्वयम् एव प्रवाद्यन्त तूर्यघोषाश् च सर्वशः
75,38,HV_75.38,antardhānagatā devā vimānaiḥ kāmarūpibhiḥ cerur vidyādharaiḥ sārdhaṃ kṛṣṇasya jayakāṅkṣiṇaḥ,अन्तर्धानगता देवा विमानैः कामरूपिभिः चेरुर् विद्याधरैः सार्धं कृष्णस्य जयकाङ्क्षिणः
75,39,HV_75.39,jayasva kṛṣṇa cāṇūraṃ dānavaṃ malladehinam iti saptarṣayaḥ sarve ūcuś caiva nabhogatāḥ,जयस्व कृष्ण चाणूरं दानवं मल्लदेहिनम् इति सप्तर्षयः सर्वे ऊचुश् चैव नभोगताः
75,40,HV_75.40,cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ krīḍitvā devakīsutaḥ balam āhārayāmāsa kaṃsasyābhāvadarśivān,चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा देवकीसुतः बलम् आहारयामास कंसस्याभावदर्शिवान्
75,41,HV_75.41,tataś cacāla vasudhā mañcāś caiva jughūrṇire mukutāc cāpi kaṃsasya papāta maṇir uttamaḥ,ततश् चचाल वसुधा मञ्चाश् चैव जुघूर्णिरे मुकुताच् चापि कंसस्य पपात मणिर् उत्तमः
75,42,HV_75.42,dorbhyām ānamya kṛṣṇas tu cāṇūraṃ pūrṇajīvitam prāharan muṣṭinā mūrdhni vakṣasyāhatya jānunā,दोर्भ्याम् आनम्य कृष्णस् तु चाणूरं पूर्णजीवितम् प्राहरन् मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षस्याहत्य जानुना
75,43,HV_75.43,niḥsṛte sāśrurudhire tasya netre sabandhane tāpanīye yathā ghaṇṭe vakṣyopari vilambite,निःसृते साश्रुरुधिरे तस्य नेत्रे सबन्धने तापनीये यथा घण्टे वक्ष्योपरि विलम्बिते
75,44,HV_75.44,sa papāta ca raṅgasya madhye niḥsṛtalocanaḥ cāṇūro vigataprāṇo jīvitānte mahītale,स पपात च रङ्गस्य मध्ये निःसृतलोचनः चाणूरो विगतप्राणो जीवितान्ते महीतले
75,45,HV_75.45,dehena tasya raṅgasya cāṇūrasya gatāyuṣaḥ saṃniruddho mahāmārgaḥ sa śaileneva lakṣyate,देहेन तस्य रङ्गस्य चाणूरस्य गतायुषः संनिरुद्धो महामार्गः स शैलेनेव लक्ष्यते
76,1,HV_76.1,rauhiṇeyo hate tasmiṃś cāṇūre baladarpite jagrāha muṣṭikaṃ raṅge kṛṣṇas tosalakaṃ punaḥ,रौहिणेयो हते तस्मिंश् चाणूरे बलदर्पिते जग्राह मुष्टिकं रङ्गे कृष्णस् तोसलकं पुनः
76,2,HV_76.2,... muṣṭinā cāhanad bhṛśam papāta rudhirodgārī tatkṣaṇād gatajīvitaḥ agamad baladevo 'ndhram ... saṃnipāte tu tau mallau prathame krodhamūrcchitau sameyātāṃ rāmakṛṣṇau kālasya vaśavartinau,... मुष्टिना चाहनद् भृशम् पपात रुधिरोद्गारी तत्क्षणाद् गतजीवितः अगमद् बलदेवो ऽन्ध्रम् ... संनिपाते तु तौ मल्लौ प्रथमे क्रोधमूर्च्छितौ समेयातां रामकृष्णौ कालस्य वशवर्तिनौ
76,3,HV_76.3,nirghātāvanatau bhūtvā raṅgamadhye vavalgatuḥ kṛṣṇas tosalam udyamya giriśṛṅgopamaṃ balī bhrāmayitvā śataguṇaṃ niṣpipeṣa mahītale,निर्घातावनतौ भूत्वा रङ्गमध्ये ववल्गतुः कृष्णस् तोसलम् उद्यम्य गिरिशृङ्गोपमं बली भ्रामयित्वा शतगुणं निष्पिपेष महीतले
76,4,HV_76.4,tasya kṛṣṇābhipannasya pīḍitasya balīyasā mukhād rudhiram atyartham ājagāma mumūrṣataḥ,तस्य कृष्णाभिपन्नस्य पीडितस्य बलीयसा मुखाद् रुधिरम् अत्यर्थम् आजगाम मुमूर्षतः
76,5,HV_76.5,saṃkarṣaṇas tu suciraṃ yodhayitvā mahābalaḥ andhramallaṃ mahāmallo maṇḍalāni vidarśayan,संकर्षणस् तु सुचिरं योधयित्वा महाबलः अन्ध्रमल्लं महामल्लो मण्डलानि विदर्शयन्
76,6,HV_76.6,muṣṭinaikena tejasvī sāśanistanayitnunā śirasy abhyahanad vīro vajreṇeva mahāgirim,मुष्टिनैकेन तेजस्वी साशनिस्तनयित्नुना शिरस्य् अभ्यहनद् वीरो वज्रेणेव महागिरिम्
76,7,HV_76.7,sa niṣpatitamastiṣko visrastanayanānanaḥ papātābhimukhas tatra tato nādo mahān abhūt,स निष्पतितमस्तिष्को विस्रस्तनयनाननः पपाताभिमुखस् तत्र ततो नादो महान् अभूत्
76,8,HV_76.8,andhratosalakau hatvā kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau krodhasaṃraktanayanau raṅgamadhye vavalgatuḥ,अन्ध्रतोसलकौ हत्वा कृष्णसंकर्षणाव् उभौ क्रोधसंरक्तनयनौ रङ्गमध्ये ववल्गतुः
76,9,HV_76.9,samājavāṭo nirmallaḥ so 'bhavad bhīmadarśanaḥ andhre tadā mahāmalle muṣṭike ca nipātite,समाजवाटो निर्मल्लः सो ऽभवद् भीमदर्शनः अन्ध्रे तदा महामल्ले मुष्टिके च निपातिते
76,10,HV_76.10,ye ca saṃprekṣakā gopā nandagopapurogamāḥ bhayakṣobhitasarvāṅgāḥ sarve tatrāvatasthire,ये च संप्रेक्षका गोपा नन्दगोपपुरोगमाः भयक्षोभितसर्वाङ्गाः सर्वे तत्रावतस्थिरे
76,11,HV_76.11,harṣajaṃ vāri netrābhyāṃ vartayānā pravepatī prasnavotpīḍitā kṛṣṇaṃ devakī samudaikṣata,हर्षजं वारि नेत्राभ्यां वर्तयाना प्रवेपती प्रस्नवोत्पीडिता कृष्णं देवकी समुदैक्षत
76,12,HV_76.12,kṛṣṇadarśanayuktena bāṣpeṇākulitekṣaṇaḥ vasudevo jarāṃ tyaktvā snehena taruṇāyate,कृष्णदर्शनयुक्तेन बाष्पेणाकुलितेक्षणः वसुदेवो जरां त्यक्त्वा स्नेहेन तरुणायते
76,13,HV_76.13,vāramukhyāś ca tāḥ sarvāḥ kṛṣṇasya mukhapaṅkajam papur hi netrabhramarair nimeṣāntaragāmibhiḥ,वारमुख्याश् च ताः सर्वाः कृष्णस्य मुखपङ्कजम् पपुर् हि नेत्रभ्रमरैर् निमेषान्तरगामिभिः
76,14,HV_76.14,kaṃsasyāpi mukhe svedo bhrūbhedāntaragocaraḥ abhavad roṣaniryāsaḥ kṛṣṇasaṃdarśaneritaḥ,कंसस्यापि मुखे स्वेदो भ्रूभेदान्तरगोचरः अभवद् रोषनिर्यासः कृष्णसंदर्शनेरितः
76,15,HV_76.15,keśavāyāsadhūmena roṣaniḥśvāsavāyunā dīptam antargataṃ tasya hṛdayaṃ mānasāgninā,केशवायासधूमेन रोषनिःश्वासवायुना दीप्तम् अन्तर्गतं तस्य हृदयं मानसाग्निना
76,16,HV_76.16,tasya prasphuritauṣṭhasya bhinnālīkasya tasya vai kaṃsavaktrasya roṣeṇa raktasūryāyate vapuḥ,तस्य प्रस्फुरितौष्ठस्य भिन्नालीकस्य तस्य वै कंसवक्त्रस्य रोषेण रक्तसूर्यायते वपुः
76,17,HV_76.17,krodharaktān mukhāt tasya prasṛtāḥ svedabindavaḥ udyatasyeva sūryasya prasṛtāḥ pādapaṅktayaḥ,क्रोधरक्तान् मुखात् तस्य प्रसृताः स्वेदबिन्दवः उद्यतस्येव सूर्यस्य प्रसृताः पादपङ्क्तयः
76,18,HV_76.18,yathā ravikaraspṛṣṭā vṛkṣāvaśyāyabindavaḥ so ājñāpayata saṃkruddhaḥ puruṣān vyāyatān bahūn gopāv etau samājaughān niṣkrāmyetāṃ vanecarau,यथा रविकरस्पृष्टा वृक्षावश्यायबिन्दवः सो आज्ञापयत संक्रुद्धः पुरुषान् व्यायतान् बहून् गोपाव् एतौ समाजौघान् निष्क्राम्येतां वनेचरौ
76,19,HV_76.19,na caitau draṣṭum icchāmi vikṛtau pāpadarśinau gopānām api me rājye na kaścit sthātum arhati,न चैतौ द्रष्टुम् इच्छामि विकृतौ पापदर्शिनौ गोपानाम् अपि मे राज्ये न कश्चित् स्थातुम् अर्हति
76,20,HV_76.20,nandagopaś ca durmedhāḥ pāpeṣv abhirato mama āyasair nigaḍākārair lohapāśair nigṛhyatām,नन्दगोपश् च दुर्मेधाः पापेष्व् अभिरतो मम आयसैर् निगडाकारैर् लोहपाशैर् निगृह्यताम्
76,21,HV_76.21,vasudevaś ca durvṛtto nityaṃ chadmacaro mama avṛddhārheṇa daṇḍena kṣipram adyaiva vadhyatām,वसुदेवश् च दुर्वृत्तो नित्यं छद्मचरो मम अवृद्धार्हेण दण्डेन क्षिप्रम् अद्यैव वध्यताम्
76,22,HV_76.22,ye ceme prākṛtā gopā dāmodaraparāyaṇāḥ eṣāṃ hriyantāṃ gāvaś ca yac cāsti vasu kiṃcana,ये चेमे प्राकृता गोपा दामोदरपरायणाः एषां ह्रियन्तां गावश् च यच् चास्ति वसु किंचन
76,23,HV_76.23,evam ājñāpayānaṃ tu kaṃsaṃ paruṣabhāṣiṇam dadarśāyastanayanaḥ kṛṣṇaḥ satyaparākramaḥ,एवम् आज्ञापयानं तु कंसं परुषभाषिणम् ददर्शायस्तनयनः कृष्णः सत्यपराक्रमः
76,24,HV_76.24,kṣipte pitari cukrodha nandagope ca keśavaḥ jñātīnāṃ ca vyathāṃ dṛṣṭvā visaṃjñāṃ caiva devakīm,क्षिप्ते पितरि चुक्रोध नन्दगोपे च केशवः ज्ञातीनां च व्यथां दृष्ट्वा विसंज्ञां चैव देवकीम्
76,25,HV_76.25,sa siṃha iva vegena kesarī jātavikramaḥ ārurukṣur mahābāhuḥ kaṃsanāśārtham acyutaḥ,स सिंह इव वेगेन केसरी जातविक्रमः आरुरुक्षुर् महाबाहुः कंसनाशार्थम् अच्युतः
76,26,HV_76.26,raṅgamadhyād utpapāta kṛṣṇaḥ kaṃsāsanāntikam asajjan vāyunā kṣipto yathā vidyud ghanād ghanam,रङ्गमध्याद् उत्पपात कृष्णः कंसासनान्तिकम् असज्जन् वायुना क्षिप्तो यथा विद्युद् घनाद् घनम्
76,27,HV_76.27,dadṛśur na hi taṃ sarve raṅgamadhyād avaplutam kevalaṃ kaṃsapārśvasthaṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ,ददृशुर् न हि तं सर्वे रङ्गमध्याद् अवप्लुतम् केवलं कंसपार्श्वस्थं ददृशुः पुरवासिनः
76,28,HV_76.28,so 'pi kaṃsas tathāyastaḥ parītaḥ kāladharmaṇā ākāśād iva govindaṃ mene tatrāgataṃ vibhum,सो ऽपि कंसस् तथायस्तः परीतः कालधर्मणा आकाशाद् इव गोविन्दं मेने तत्रागतं विभुम्
76,29,HV_76.29,tam āviśantam ālokya mṛtyum ātmana āsanāt manasvī sahasotthāya jagṛhe so 'sicarmaṇī kāmācārapravṛttinyā striyā vai lālito naraḥ kāmācāreṣu niḥśaktaḥ śvasann iva viṣīdate antarīkṣasamutpannā tatra vāṇī babhūva ha jahi kaṃsaṃ yavīyāṃsam āyudhaiś ca vivarjitam jahi keśava devānāṃ kuru kāryānuśāsanam devam ūrjastaraṃ jñātvā yathā yatno hi pauruṣaḥ kaivalyam āpnuyāṃ svarge tvatkarāmbujasāyakaiḥ sa kṛṣṇenāyataṃ kṛtvā bāhuṃ parighasaṃnibham mūrdhajeṣu parāmṛṣṭaḥ kaṃso vai raṅgasaṃsadi,तम् आविशन्तम् आलोक्य मृत्युम् आत्मन आसनात् मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सो ऽसिचर्मणी कामाचारप्रवृत्तिन्या स्त्रिया वै लालितो नरः कामाचारेषु निःशक्तः श्वसन्न् इव विषीदते अन्तरीक्षसमुत्पन्ना तत्र वाणी बभूव ह जहि कंसं यवीयांसम् आयुधैश् च विवर्जितम् जहि केशव देवानां कुरु कार्यानुशासनम् देवम् ऊर्जस्तरं ज्ञात्वा यथा यत्नो हि पौरुषः कैवल्यम् आप्नुयां स्वर्गे त्वत्कराम्बुजसायकैः स कृष्णेनायतं कृत्वा बाहुं परिघसंनिभम् मूर्धजेषु परामृष्टः कंसो वै रङ्गसंसदि
76,30,HV_76.30,mukuṭaś cāpatat tasya kāñcano vajrabhūṣitaḥ sirasas tasya kṛṣṇena parāmṛṣṭasya pāṇinā,मुकुटश् चापतत् तस्य काञ्चनो वज्रभूषितः सिरसस् तस्य कृष्णेन परामृष्टस्य पाणिना
76,31,HV_76.31,sa hastagrastakeśaś ca kaṃso niryatnatāṃ gataḥ tathaiva ca visaṃmūḍho vihvalaḥ samapadyata,स हस्तग्रस्तकेशश् च कंसो निर्यत्नतां गतः तथैव च विसंमूढो विह्वलः समपद्यत
76,32,HV_76.32,nigṛhītaś ca keśeṣu mandāsur iva niḥśvasan na śaśāka mukhaṃ draṣṭuṃ kaṃsaḥ kṛṣṇasya vai tadā,निगृहीतश् च केशेषु मन्दासुर् इव निःश्वसन् न शशाक मुखं द्रष्टुं कंसः कृष्णस्य वै तदा
76,33,HV_76.33,vikuṇḍalābhyāṃ karṇābhyāṃ chinnahāreṇa vakṣasā pralambābhyāṃ ca bāhubhyāṃ gātrair visṛtabhūṣaṇaiḥ,विकुण्डलाभ्यां कर्णाभ्यां छिन्नहारेण वक्षसा प्रलम्बाभ्यां च बाहुभ्यां गात्रैर् विसृतभूषणैः
76,34,HV_76.34,bhraṃśitenottarīyeṇa sahasā calitāsanaḥ veṣṭamānaḥ samākṣiptaḥ kaṃsaḥ kṛṣṇena tejasā,भ्रंशितेनोत्तरीयेण सहसा चलितासनः वेष्टमानः समाक्षिप्तः कंसः कृष्णेन तेजसा
76,35,HV_76.35,śirasy abhyahanat kṛṣṇo muṣṭinā balavad balī yenaiva muṣṭinā viṣṇur yathā syāt prāṇasaṃśayaḥ cakarṣa ca mahāraṅge mañcān niṣkramya keśavaḥ keśeṣu balavad gṛhya kaṃsaṃ kleśārhatāṃ gatam,शिरस्य् अभ्यहनत् कृष्णो मुष्टिना बलवद् बली येनैव मुष्टिना विष्णुर् यथा स्यात् प्राणसंशयः चकर्ष च महारङ्गे मञ्चान् निष्क्रम्य केशवः केशेषु बलवद् गृह्य कंसं क्लेशार्हतां गतम्
76,36,HV_76.36,kṛṣyamāṇaḥ sa kṛṣṇena bhojarājo mahādyutiḥ vaitaneyakaroddhūtaḥ patagendra ivābhavat samājavāṭe parikhāṃ dehakṛṣṭāṃ cakāra ha,कृष्यमाणः स कृष्णेन भोजराजो महाद्युतिः वैतनेयकरोद्धूतः पतगेन्द्र इवाभवत् समाजवाटे परिखां देहकृष्टां चकार ह
76,37,HV_76.37,samājavāṭe vikrīḍya vikṛṣya ca gatāyuṣam kṛṣṇo visarjayām_āsa kaṃsadeham adūrataḥ,समाजवाटे विक्रीड्य विकृष्य च गतायुषम् कृष्णो विसर्जयाम्_आस कंसदेहम् अदूरतः
76,38,HV_76.38,dharaṇyāṃ mṛditaḥ śete tasya dehaḥ sukhocitaḥ krameṇa viparītena pāṃsubhiḥ paruṣīkṛtaḥ,धरण्यां मृदितः शेते तस्य देहः सुखोचितः क्रमेण विपरीतेन पांसुभिः परुषीकृतः
76,39,HV_76.39,tasya tad vadanaṃ śyāvaṃ suptākṣaṃ mukuṭaṃ vinā na vibhāti viparyastaṃ vipalāśaṃ yathāmbujam,तस्य तद् वदनं श्यावं सुप्ताक्षं मुकुटं विना न विभाति विपर्यस्तं विपलाशं यथाम्बुजम्
76,40,HV_76.40,asaṃgrāme hataḥ kaṃsaḥ sa bāṇair aparikṣataḥ kaṇṭhagrāhān nirastāsur vīramārgān nirākṛtaḥ,असंग्रामे हतः कंसः स बाणैर् अपरिक्षतः कण्ठग्राहान् निरस्तासुर् वीरमार्गान् निराकृतः
76,41,HV_76.41,tasya dehe prakāśante sahasā keśavārpitāḥ māṃsacchedaghanāḥ sarve nakhāgrā jīvitacchidaḥ,तस्य देहे प्रकाशन्ते सहसा केशवार्पिताः मांसच्छेदघनाः सर्वे नखाग्रा जीवितच्छिदः
76,42,HV_76.42,taṃ hatvā puṇḍarīkākṣaḥ praharṣād dviguṇaprabhaḥ vavande vasudevasya pādau nihatakaṇṭakaḥ,तं हत्वा पुण्डरीकाक्षः प्रहर्षाद् द्विगुणप्रभः ववन्दे वसुदेवस्य पादौ निहतकण्टकः
76,43,HV_76.43,mātuś ca śirasā pādau nipīḍya yadunandanaḥ sāsiñcat prasnavotpīḍaiḥ kṛṣṇam ānandaniḥsṛtaiḥ,मातुश् च शिरसा पादौ निपीड्य यदुनन्दनः सासिञ्चत् प्रस्नवोत्पीडैः कृष्णम् आनन्दनिःसृतैः
76,44,HV_76.44,abhiṣekaṃ tadā cakre devakī kṛṣṇam avyayam ugrasenasya ca tadā vavande śirasā hariḥ hatvā putraṃ mahāvīryaṃ sabalo yadusaṃsadi yādavāṃś caiva tān sarvān yathāsthānaṃ yathāvayaḥ papraccha kuśalaṃ kṛṣṇo dīpyamānaḥ svatejasā,अभिषेकं तदा चक्रे देवकी कृष्णम् अव्ययम् उग्रसेनस्य च तदा ववन्दे शिरसा हरिः हत्वा पुत्रं महावीर्यं सबलो यदुसंसदि यादवांश् चैव तान् सर्वान् यथास्थानं यथावयः पप्रच्छ कुशलं कृष्णो दीप्यमानः स्वतेजसा
76,45,HV_76.45,baladevo 'pi dharmātmā kaṃsabhrātaram ūrjitam bāhubhyām eva tarasā sunāmānam apothayat,बलदेवो ऽपि धर्मात्मा कंसभ्रातरम् ऊर्जितम् बाहुभ्याम् एव तरसा सुनामानम् अपोथयत्
76,46,HV_76.46,bāhunā vasunāmānaṃ baladevo vyapothayat tau jitārī jitakrodhau ciraṃ viproṣitau vraje svapitur bhavanaṃ vīrau jagmatur hṛṣṭamānasau,बाहुना वसुनामानं बलदेवो व्यपोथयत् तौ जितारी जितक्रोधौ चिरं विप्रोषितौ व्रजे स्वपितुर् भवनं वीरौ जग्मतुर् हृष्टमानसौ
77,1,HV_77.1,te ca devāḥ samunayo hate kaṃse durātmani namaskṛtya jagannāthaṃ svaṃ svaṃ jagmur yathālayam tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣaṃ kṛṣṇaṃ vijayinaṃ vibhum pralambadhenukaprāṇa+ +hāriṇe muṣṭikadviṣe sunāmonmāthine nityaṃ dhīmate haline namaḥ iti stutvā bahuvidhaṃ te devā hṛṣṭamānasāḥ bhartāraṃ patitaṃ dṛṣṭvā kṣīṇapuṇyam iva graham kaṃsapatnyo hataṃ kaṃsaṃ samantāt paryavārayan,ते च देवाः समुनयो हते कंसे दुरात्मनि नमस्कृत्य जगन्नाथं स्वं स्वं जग्मुर् यथालयम् तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षं कृष्णं विजयिनं विभुम् प्रलम्बधेनुकप्राण+ +हारिणे मुष्टिकद्विषे सुनामोन्माथिने नित्यं धीमते हलिने नमः इति स्तुत्वा बहुविधं ते देवा हृष्टमानसाः भर्तारं पतितं दृष्ट्वा क्षीणपुण्यम् इव ग्रहम् कंसपत्न्यो हतं कंसं समन्तात् पर्यवारयन्
77,2,HV_77.2,taṃ mahīśayane suptaṃ kṣitināthaṃ gatāyuṣam bhāryāḥ sma dṛṣṭvā śocanti mṛgyo mṛgavadhe yathā,तं महीशयने सुप्तं क्षितिनाथं गतायुषम् भार्याः स्म दृष्ट्वा शोचन्ति मृग्यो मृगवधे यथा
77,3,HV_77.3,hā hatāḥ sma mahābāho hatāṣā hatabāndhavāḥ vīraptnyo hate vīre tvayi vīravratapriye,हा हताः स्म महाबाहो हताषा हतबान्धवाः वीरप्त्न्यो हते वीरे त्वयि वीरव्रतप्रिये
77,4,HV_77.4,imām avasthāṃ paśyantyaḥ paścimāṃ tava naiṣṭhikīm kṛpaṇaṃ rājaśārdūla vilapāmaḥ sabāndhavāḥ,इमाम् अवस्थां पश्यन्त्यः पश्चिमां तव नैष्ठिकीम् कृपणं राजशार्दूल विलपामः सबान्धवाः
77,5,HV_77.5,chinnamūlāḥ sma saṃvṛttāḥ parityaktāḥ sma śobhanaiḥ tvayi pañcatvam āpanne nāthe 'smākaṃ mahābale,छिन्नमूलाः स्म संवृत्ताः परित्यक्ताः स्म शोभनैः त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने नाथे ऽस्माकं महाबले
77,6,HV_77.6,ko naḥ pāṃsuparītāṅgyo ratisaṃsargalālasāḥ latā iva viceṣṭantyaḥ śayanīyāni neṣyati,को नः पांसुपरीताङ्ग्यो रतिसंसर्गलालसाः लता इव विचेष्टन्त्यः शयनीयानि नेष्यति
77,7,HV_77.7,idaṃ te satataṃ saumya hṛdyaniḥśvāsamārutam dahaty arko mukhaṃ kāntaṃ nistoyam iva paṅkajam,इदं ते सततं सौम्य हृद्यनिःश्वासमारुतम् दहत्य् अर्को मुखं कान्तं निस्तोयम् इव पङ्कजम्
77,8,HV_77.8,imau te śravaṇau śūnyau na śobhete vikuṇḍalau śirodharāyāṃ saṃlīnau satataṃ kuṇḍalapriya,इमौ ते श्रवणौ शून्यौ न शोभेते विकुण्डलौ शिरोधरायां संलीनौ सततं कुण्डलप्रिय
77,9,HV_77.9,kva te sa mukuṭo vīra sarvaratnavibhūṣitaḥ atyantaṃ śiraso lakṣmīṃ yo dadhāty arkasaprabhaḥ,क्व ते स मुकुटो वीर सर्वरत्नविभूषितः अत्यन्तं शिरसो लक्ष्मीं यो दधात्य् अर्कसप्रभः
77,10,HV_77.10,anena strīkalatreṇa tavāntaḥpuraśobhinā kathaṃ dīnena kartavyaṃ tvayi lokāntaraṃ gate,अनेन स्त्रीकलत्रेण तवान्तःपुरशोभिना कथं दीनेन कर्तव्यं त्वयि लोकान्तरं गते
77,11,HV_77.11,nanu nāma striyaḥ sādhvyaḥ priyabhogeṣv avañcitāḥ patīnām aparityajyās tvaṃ tu nas tyajya gacchasi,ननु नाम स्त्रियः साध्व्यः प्रियभोगेष्व् अवञ्चिताः पतीनाम् अपरित्यज्यास् त्वं तु नस् त्यज्य गच्छसि
77,12,HV_77.12,aho kālo mahāvīryo yena paryāyakarmaṇā asmāsu prekṣamāṇāsu tvam ākṣipyāśu nīyase kālatulyaḥ sapatnānāṃ tvaṃ kṣipram apanīyase,अहो कालो महावीर्यो येन पर्यायकर्मणा अस्मासु प्रेक्षमाणासु त्वम् आक्षिप्याशु नीयसे कालतुल्यः सपत्नानां त्वं क्षिप्रम् अपनीयसे
77,13,HV_77.13,vayaṃ duḥkheṣv anucitāḥ sukheṣv eva tu yojitāḥ kathaṃ vatsyāma vidhavā nātha kārpaṇyam āśritāḥ,वयं दुःखेष्व् अनुचिताः सुखेष्व् एव तु योजिताः कथं वत्स्याम विधवा नाथ कार्पण्यम् आश्रिताः
77,14,HV_77.14,strīṇāṃ cāritralubdhānāṃ patir ekaḥ parā gatiḥ tvaṃ hi naḥ sā gatiś chinnā kṛtāntena balīyasā,स्त्रीणां चारित्रलुब्धानां पतिर् एकः परा गतिः त्वं हि नः सा गतिश् छिन्ना कृतान्तेन बलीयसा
77,15,HV_77.15,vaidhavyenābhibhūtāḥ smaḥ śokasaṃtaptamānasāḥ aho kṛtāntasya vaśaṃ gantavyaṃ sarvajantubhiḥ roditavye dhruve magnāḥ kva gacchāmas tvayā vinā,वैधव्येनाभिभूताः स्मः शोकसंतप्तमानसाः अहो कृतान्तस्य वशं गन्तव्यं सर्वजन्तुभिः रोदितव्ये ध्रुवे मग्नाः क्व गच्छामस् त्वया विना
77,16,HV_77.16,saha tvayā gataḥ kālas tvadaṅke krīḍitaṃ gatam kṣaṇena ca vihīnāḥ sma anityā hi nṛṇāṃ gatiḥ,सह त्वया गतः कालस् त्वदङ्के क्रीडितं गतम् क्षणेन च विहीनाः स्म अनित्या हि नृणां गतिः
77,17,HV_77.17,aho bata vipannāḥ sma vipanne tvayi mānada ekaduṣkṛtakāriṇyaḥ sarvāḥ vaidhavyalakṣaṇāḥ,अहो बत विपन्नाः स्म विपन्ने त्वयि मानद एकदुष्कृतकारिण्यः सर्वाः वैधव्यलक्षणाः
77,18,HV_77.18,tvayā svargapraticchandair lālitāḥ sma ratipriyāḥ tvayi kāmavaśāḥ sarvāḥ sa nas tyajya kva gacchasi,त्वया स्वर्गप्रतिच्छन्दैर् लालिताः स्म रतिप्रियाः त्वयि कामवशाः सर्वाः स नस् त्यज्य क्व गच्छसि
77,19,HV_77.19,asmākaṃ tvam anāthānāṃ nātho hy asi suropama āsāṃ vilapamānānāṃ kurarīṇām iva prabho prativākyaṃ jagannātha dātum arhasi mānada,अस्माकं त्वम् अनाथानां नाथो ह्य् असि सुरोपम आसां विलपमानानां कुररीणाम् इव प्रभो प्रतिवाक्यं जगन्नाथ दातुम् अर्हसि मानद
77,20,HV_77.20,evam ārtakalatrasya śrāmyamāṇeṣu bandhuṣu gamanaṃ te mahārāja dāruṇaṃ pratibhāti naḥ,एवम् आर्तकलत्रस्य श्राम्यमाणेषु बन्धुषु गमनं ते महाराज दारुणं प्रतिभाति नः
77,21,HV_77.21,nūnaṃ kāntatarāḥ kānta tasmiṃl loke varastriyaḥ tatas tvaṃ prasthito vīra vihāyemaṃ gṛhe janam,नूनं कान्ततराः कान्त तस्मिंल् लोके वरस्त्रियः ततस् त्वं प्रस्थितो वीर विहायेमं गृहे जनम्
77,22,HV_77.22,kiṃ nu te karuṇaṃ vīra bhāryāsv etāsu bhūmipa ārtanādaṃ rudantīṣu yan nehādyāvabudhyase,किं नु ते करुणं वीर भार्यास्व् एतासु भूमिप आर्तनादं रुदन्तीषु यन् नेहाद्यावबुध्यसे
77,23,HV_77.23,aho niṣkaruṇā yātrā narāṇām aurdhvadehikī ye parityajya dārān svān nirapekṣā vrajanti ha,अहो निष्करुणा यात्रा नराणाम् और्ध्वदेहिकी ये परित्यज्य दारान् स्वान् निरपेक्षा व्रजन्ति ह
77,24,HV_77.24,apatitvaṃ striyāḥ śreyo na tu śūraḥ striyāḥ patiḥ svargastrīṇāṃ priyāḥ śurās teṣām api ca tāḥ priyāḥ,अपतित्वं स्त्रियाः श्रेयो न तु शूरः स्त्रियाः पतिः स्वर्गस्त्रीणां प्रियाः शुरास् तेषाम् अपि च ताः प्रियाः
77,25,HV_77.25,aho kṣipram adṛśyena nayatā tvayā raṇapriyam prahṛtaṃ naḥ kṛtāntena sarvāsām antarātmasu,अहो क्षिप्रम् अदृश्येन नयता त्वया रणप्रियम् प्रहृतं नः कृतान्तेन सर्वासाम् अन्तरात्मसु
77,26,HV_77.26,hatvā jarāsaṃdhabalaṃ jitvā yakṣāṃś ca saṃyuge jarāsaṃdhabalaṃ jitvā hatvā rājñāṃ ca saṃyuge jitvā devagaṇaṃ yuddhe yakṣān api ca saṃyuge kathaṃ mānuṣamātreṇa hatas tvaṃ jagatīpate,हत्वा जरासंधबलं जित्वा यक्षांश् च संयुगे जरासंधबलं जित्वा हत्वा राज्ञां च संयुगे जित्वा देवगणं युद्धे यक्षान् अपि च संयुगे कथं मानुषमात्रेण हतस् त्वं जगतीपते
77,27,HV_77.27,indreṇa saha saṃgrāmaṃ kṛtvā sāyakavigraham amartyair ajito yuddhe martyenāsi kathaṃ hataḥ,इन्द्रेण सह संग्रामं कृत्वा सायकविग्रहम् अमर्त्यैर् अजितो युद्धे मर्त्येनासि कथं हतः
77,28,HV_77.28,tvayā sāgaram akṣokhyaṃ vikṣobhya śaravṛṣṭibhiḥ ratnasarvasvaharaṇaṃ jitvā pāśadharaṃ kṛtam,त्वया सागरम् अक्षोख्यं विक्षोभ्य शरवृष्टिभिः रत्नसर्वस्वहरणं जित्वा पाशधरं कृतम्
77,29,HV_77.29,tvayā paurajanāsyārthe mandaṃ varṣati vāsave sāyakair jaladān bhittvā balād varṣaṃ pravartitam,त्वया पौरजनास्यार्थे मन्दं वर्षति वासवे सायकैर् जलदान् भित्त्वा बलाद् वर्षं प्रवर्तितम्
77,30,HV_77.30,pratāpāvanatāḥ sarve tava tiṣṭhanti pārthivāḥ preṣayāṇā varārhāṇi ratnāny ācchādanāni ca,प्रतापावनताः सर्वे तव तिष्ठन्ति पार्थिवाः प्रेषयाणा वरार्हाणि रत्नान्य् आच्छादनानि च
77,31,HV_77.31,tavaivaṃ devakalpasya dṛṣṭavīryasya śatrubhiḥ kathaṃ prāṇāntikaṃ ghoram īdṛśaṃ bhayam āgatam,तवैवं देवकल्पस्य दृष्टवीर्यस्य शत्रुभिः कथं प्राणान्तिकं घोरम् ईदृशं भयम् आगतम्
77,32,HV_77.32,prāptāḥ smo vidhavāśabdaṃ tvayi nāthe nipātite apramattāḥ pramattāḥ sma kṛtāntena nirākṛtāḥ,प्राप्ताः स्मो विधवाशब्दं त्वयि नाथे निपातिते अप्रमत्ताः प्रमत्ताः स्म कृतान्तेन निराकृताः
77,33,HV_77.33,yady evaṃ nātha gantavyaṃ yadi vā vismṛtā vayam vākyamātreṇa yāsyeti kartavyo naḥ parigrahaḥ,यद्य् एवं नाथ गन्तव्यं यदि वा विस्मृता वयम् वाक्यमात्रेण यास्येति कर्तव्यो नः परिग्रहः
77,34,HV_77.34,prasīda nātha bhītāḥ sma pādau te yāma mūrdhabhiḥ alaṃ dūrapravāsena nivarta mathurādhipa,प्रसीद नाथ भीताः स्म पादौ ते याम मूर्धभिः अलं दूरप्रवासेन निवर्त मथुराधिप
77,35,HV_77.35,aho vīra kathaṃ śeṣe niṣaṇṇas tṛṇapāṃsuṣu śayānasya hi te bhūmau kasmān nodvijate manaḥ,अहो वीर कथं शेषे निषण्णस् तृणपांसुषु शयानस्य हि ते भूमौ कस्मान् नोद्विजते मनः
77,36,HV_77.36,kena suptaprahāro 'yaṃ datto 'smākam atarkitaḥ prahṛtaṃ kena sarvāsu nārīsv evaṃ sudāruṇam,केन सुप्तप्रहारो ऽयं दत्तो ऽस्माकम् अतर्कितः प्रहृतं केन सर्वासु नारीस्व् एवं सुदारुणम्
77,37,HV_77.37,ruditānuśayo nāryā jīvantyāḥ paridevanam kiṃ vayaṃ sati gantavye saha bhartrā rudāmahe,रुदितानुशयो नार्या जीवन्त्याः परिदेवनम् किं वयं सति गन्तव्ये सह भर्त्रा रुदामहे
77,38,HV_77.38,etasminn antare dīnā kaṃsamātā pravepatī kva me vatsaḥ kva me putra iti rorūyate bhṛśam,एतस्मिन्न् अन्तरे दीना कंसमाता प्रवेपती क्व मे वत्सः क्व मे पुत्र इति रोरूयते भृशम्
77,39,HV_77.39,sāpaśyat taṃ hataṃ putraṃ nipītaṃ śaśinaṃ yathā hṛdayena vidīrṇena śrāmyamāṇā punaḥ punaḥ,सापश्यत् तं हतं पुत्रं निपीतं शशिनं यथा हृदयेन विदीर्णेन श्राम्यमाणा पुनः पुनः
77,40,HV_77.40,putraṃ samabhivīkṣantī hā hatāsmīti vāśatī hā hatāsmīti vāśantī papāta bhuvi duḥkhitā snuṣāṇām ārtanādena vilalāpa ruroda ca,पुत्रं समभिवीक्षन्ती हा हतास्मीति वाशती हा हतास्मीति वाशन्ती पपात भुवि दुःखिता स्नुषाणाम् आर्तनादेन विललाप रुरोद च
77,41,HV_77.41,sā tasya vadanaṃ dīnam utsaṅge putragṛddhinī kṛtvā putreti karuṇaṃ vilalāpārtayā girā,सा तस्य वदनं दीनम् उत्सङ्गे पुत्रगृद्धिनी कृत्वा पुत्रेति करुणं विललापार्तया गिरा
77,42,HV_77.42,putra śūravrate yukta jñātīnāṃ nandivardhana kim idaṃ tvaritaṃ tāta prasthānaṃ kṛtavān asi,पुत्र शूरव्रते युक्त ज्ञातीनां नन्दिवर्धन किम् इदं त्वरितं तात प्रस्थानं कृतवान् असि
77,43,HV_77.43,prasuptaś cāsi vivṛte kiṃ putra śayanaṃ vinā tāta naivaṃvidhā bhūmau śerate kṛtalakṣaṇāḥ,प्रसुप्तश् चासि विवृते किं पुत्र शयनं विना तात नैवंविधा भूमौ शेरते कृतलक्षणाः
77,44,HV_77.44,rāvaṇena purā gītaḥ śloko 'yaṃ sādhusaṃmataḥ balajyeṣṭhena lokeṣu rākṣasānāṃ samāgame,रावणेन पुरा गीतः श्लोको ऽयं साधुसंमतः बलज्येष्ठेन लोकेषु राक्षसानां समागमे
77,45,HV_77.45,evam ūrjitavīryasya mama devanighātinaḥ bāndhavebhyo bhayaṃ ghoram anivāryaṃ bhaviṣyati,एवम् ऊर्जितवीर्यस्य मम देवनिघातिनः बान्धवेभ्यो भयं घोरम् अनिवार्यं भविष्यति
77,46,HV_77.46,tathaiva jñātilubdhasya mama putrasya dhīmataḥ jñātibhyo bhayam utpannaṃ śarīrāntakaraṃ mahat,तथैव ज्ञातिलुब्धस्य मम पुत्रस्य धीमतः ज्ञातिभ्यो भयम् उत्पन्नं शरीरान्तकरं महत्
77,47,HV_77.47,vinamrasya hy anaukasya (?) vaktur vigraham ṛcchataḥ jātivigrahabhūtasya mṛtyur bhaviṣyati sā patiṃ bhūpatiṃ vṛddham ugrasenaṃ vicetasam uvāca rudatī vākyaṃ vivatsā saurabhī yathā,विनम्रस्य ह्य् अनौकस्य (?) वक्तुर् विग्रहम् ऋच्छतः जातिविग्रहभूतस्य मृत्युर् भविष्यति सा पतिं भूपतिं वृद्धम् उग्रसेनं विचेतसम् उवाच रुदती वाक्यं विवत्सा सौरभी यथा
77,48,HV_77.48,ehy ehi rājan dharmātman paśya putraṃ janeśvaram śayānaṃ vīraśayane vajrāhatam ivācalam,एह्य् एहि राजन् धर्मात्मन् पश्य पुत्रं जनेश्वरम् शयानं वीरशयने वज्राहतम् इवाचलम्
77,49,HV_77.49,asya kurmo mahārāja niryāṇasadṛśīṃ kriyām pretatvam upapannasya gatasya yamasādanam,अस्य कुर्मो महाराज निर्याणसदृशीं क्रियाम् प्रेतत्वम् उपपन्नस्य गतस्य यमसादनम्
77,50,HV_77.50,vīrabhojyāni rājyāni vayaṃ cāpi parājitāḥ gaccha vijñāpyatāṃ kṛṣṇaḥ kaṃsasaṃskārakāraṇāt,वीरभोज्यानि राज्यानि वयं चापि पराजिताः गच्छ विज्ञाप्यतां कृष्णः कंससंस्कारकारणात्
77,51,HV_77.51,maraṇāntāni vairāṇi śānte śāntir bhaviṣyati pretakāryāṇi kāryāṇi mṛtaḥ kim aparādhyate,मरणान्तानि वैराणि शान्ते शान्तिर् भविष्यति प्रेतकार्याणि कार्याणि मृतः किम् अपराध्यते
77,52,HV_77.52,evam uktvā patiṃ bhojaṃ keśān ārujya duḥkhitā putrasya mukham īkṣantī vilalāpaiva sā bhṛśam,एवम् उक्त्वा पतिं भोजं केशान् आरुज्य दुःखिता पुत्रस्य मुखम् ईक्षन्ती विललापैव सा भृशम्
77,53,HV_77.53,imās te kiṃ kariṣyanti bhāryā rājan sukhocitāḥ tvāṃ patiṃ supatiṃ prāpya yā vipannamanorathāḥ,इमास् ते किं करिष्यन्ति भार्या राजन् सुखोचिताः त्वां पतिं सुपतिं प्राप्य या विपन्नमनोरथाः
77,54,HV_77.54,imaṃ te pitaraṃ vṛddhaṃ kṛṣṇasya vaśavartinam kathaṃ drakṣyāmi śuṣyantaṃ kāsārasalilaṃ yathā,इमं ते पितरं वृद्धं कृष्णस्य वशवर्तिनम् कथं द्रक्ष्यामि शुष्यन्तं कासारसलिलं यथा
77,55,HV_77.55,ahaṃ te jananī putra kimarthaṃ nābhibhāṣase prasthito dīrgham adhvānaṃ parityajyya priyaṃ janam,अहं ते जननी पुत्र किमर्थं नाभिभाषसे प्रस्थितो दीर्घम् अध्वानं परित्यज्य्य प्रियं जनम्
77,56,HV_77.56,aho vīrālpabhāgyāyāḥ kṛtāntenānivartinā ācchidya mama mandāyā nīyase nayakovida,अहो वीराल्पभाग्यायाः कृतान्तेनानिवर्तिना आच्छिद्य मम मन्दाया नीयसे नयकोविद
77,57,HV_77.57,dānamānagṛhītāni tṛptāny etāni te guṇaiḥ nāmāni ca gṛhītāni samyagvṛttāni tair guṇaiḥ rudanti tava bhṛtyānāṃ kulāni kulayūthapa,दानमानगृहीतानि तृप्तान्य् एतानि ते गुणैः नामानि च गृहीतानि सम्यग्वृत्तानि तैर् गुणैः रुदन्ति तव भृत्यानां कुलानि कुलयूथप
77,58,HV_77.58,uttiṣṭha naraśārdūla dīrghabāho mahābala trāhi dīnaṃ janaṃ sarvaṃ puram antaḥpuraṃ tathā,उत्तिष्ठ नरशार्दूल दीर्घबाहो महाबल त्राहि दीनं जनं सर्वं पुरम् अन्तःपुरं तथा
77,59,HV_77.59,rudatīnām bhṛśārtānāṃ kaṃsastrīṇāṃ savistaram jagāmāstaṃ dinakaraḥ saṃdhyārāgeṇa rañjitaḥ,रुदतीनाम् भृशार्तानां कंसस्त्रीणां सविस्तरम् जगामास्तं दिनकरः संध्यारागेण रञ्जितः
78,1,HV_78.1,ugrasenas tu kṛṣṇasya samīpaṃ duḥkhito yayau putraśokābhisaṃtapto viṣapīta iva skhalan,उग्रसेनस् तु कृष्णस्य समीपं दुःखितो ययौ पुत्रशोकाभिसंतप्तो विषपीत इव स्खलन्
78,2,HV_78.2,sa dadarśa gṛhe kṛṣṇaṃ yādavair abhisaṃvṛtam paścānutāpād dhyāyantaṃ kaṃsasya nidhanāvilam,स ददर्श गृहे कृष्णं यादवैर् अभिसंवृतम् पश्चानुतापाद् ध्यायन्तं कंसस्य निधनाविलम्
78,3,HV_78.3,kaṃsārīpralopāṃś ca śrutvā sukaruṇān bahūn vigarhamāṇam ātmānaṃ tasmin yādavasaṃsadi,कंसारीप्रलोपांश् च श्रुत्वा सुकरुणान् बहून् विगर्हमाणम् आत्मानं तस्मिन् यादवसंसदि
78,4,HV_78.4,kṛṣṇaḥ provāca nikhilaṃ sarveṣām upaśṛṇvatām aho mayātibālyena nararoṣānuvartinā vaidhavyaṃ strīsahasrāṇāṃ kaṃsasyāsya kṛte kṛtam,कृष्णः प्रोवाच निखिलं सर्वेषाम् उपशृण्वताम् अहो मयातिबाल्येन नररोषानुवर्तिना वैधव्यं स्त्रीसहस्राणां कंसस्यास्य कृते कृतम्
78,5,HV_78.5,kāruṇyaṃ khalu nārīṣu prākṛtasyāpi jāyate evam ārtaṃ rudantīṣu mayā bhartari pātite,कारुण्यं खलु नारीषु प्राकृतस्यापि जायते एवम् आर्तं रुदन्तीषु मया भर्तरि पातिते
78,6,HV_78.6,paridevitamātreṇa śokaḥ khalu vidhīyate kṛtāntasyānabhijñātaḥ strīṇāṃ kāruṇyasaṃbhavaḥ,परिदेवितमात्रेण शोकः खलु विधीयते कृतान्तस्यानभिज्ञातः स्त्रीणां कारुण्यसंभवः
78,7,HV_78.7,kaṃsasya hi vadhaḥ śreyān prāg evābhimato mama sutām udvejanīyasya pāpeṣv abhiratasya ca,कंसस्य हि वधः श्रेयान् प्राग् एवाभिमतो मम सुताम् उद्वेजनीयस्य पापेष्व् अभिरतस्य च
78,8,HV_78.8,loke patitavṛttasya puruṣasyālpamedhasaḥ akliṣṭaṃ maraṇaṃ śreyo na vidviṣṭasya jīvitam,लोके पतितवृत्तस्य पुरुषस्याल्पमेधसः अक्लिष्टं मरणं श्रेयो न विद्विष्टस्य जीवितम्
78,9,HV_78.9,kaṃsaḥ pāparatiś caiva sādhūnāṃ cāpy asaṃmataḥ dhikśabdapatitaś caiva jīvite cāsya kā dayā,कंसः पापरतिश् चैव साधूनां चाप्य् असंमतः धिक्शब्दपतितश् चैव जीविते चास्य का दया
78,10,HV_78.10,svarge tapobhṛtāṃ vāsaḥ phalaṃ puṇyasya karmaṇaḥ ihāpi yaśasā yuktas tatrasthair upadhāryate,स्वर्गे तपोभृतां वासः फलं पुण्यस्य कर्मणः इहापि यशसा युक्तस् तत्रस्थैर् उपधार्यते
78,11,HV_78.11,yadi syur nirvṛttā lokāḥ syuś ca dharmaparāḥ prajāḥ narā dharmapravṛttāś ca na nṛpo vikṛto bhavet,यदि स्युर् निर्वृत्ता लोकाः स्युश् च धर्मपराः प्रजाः नरा धर्मप्रवृत्ताश् च न नृपो विकृतो भवेत्
78,12,HV_78.12,guṇeṣu duṣṭavṛttānāṃ kṛttāntaḥ kurute padam iṣṭadharmeṣu lokeṣu kartavyaṃ pāralaukikam,गुणेषु दुष्टवृत्तानां कृत्तान्तः कुरुते पदम् इष्टधर्मेषु लोकेषु कर्तव्यं पारलौकिकम्
78,13,HV_78.13,atīva devā rakṣanti naraṃ dharmaparāyaṇam kartāraḥ sulabhā loke duṣkṛtasyeha karmaṇaḥ,अतीव देवा रक्षन्ति नरं धर्मपरायणम् कर्तारः सुलभा लोके दुष्कृतस्येह कर्मणः
78,14,HV_78.14,hataḥ so 'yaṃ mayā kaṃsaḥ sādhv etad avagamyatām mūlacchedaḥ kṛtas tasya viparītasya karmaṇaḥ,हतः सो ऽयं मया कंसः साध्व् एतद् अवगम्यताम् मूलच्छेदः कृतस् तस्य विपरीतस्य कर्मणः
78,15,HV_78.15,na ced dhanyāṃ durācāraṃ vinaṅkṣyati tadā jagat kaḥ kuryāt khalv idaṃ kāryaṃ badhvā pitaram ojasā rājyaṃ sakalasāmantaṃ kariṣyati sadā hi saḥ tad eṣa sāntvyatāṃ sarvaḥ śokārtaḥ pramadājanaḥ paurāś ca puryāṃ śreṇyaś ca sāntvyatāṃ sarva eva hi,न चेद् धन्यां दुराचारं विनङ्क्ष्यति तदा जगत् कः कुर्यात् खल्व् इदं कार्यं बध्वा पितरम् ओजसा राज्यं सकलसामन्तं करिष्यति सदा हि सः तद् एष सान्त्व्यतां सर्वः शोकार्तः प्रमदाजनः पौराश् च पुर्यां श्रेण्यश् च सान्त्व्यतां सर्व एव हि
78,16,HV_78.16,evaṃ bruvati govinde viveśāvanatānanaḥ ugraseno mahātejāḥ kṛṣṇam asrāvilekṣaṇam pralapantaṃ jagāmaivaṃ yādavānāṃ ca saṃsadi ugraseno yadūn gṛhya putrakilbiṣaśaṅkitaḥ,एवं ब्रुवति गोविन्दे विवेशावनताननः उग्रसेनो महातेजाः कृष्णम् अस्राविलेक्षणम् प्रलपन्तं जगामैवं यादवानां च संसदि उग्रसेनो यदून् गृह्य पुत्रकिल्बिषशङ्कितः
78,17,HV_78.17,vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śiniprabhṛtibhis tadā sa kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣam uvāca yadusaṃsadi bāṣpasaṃdigdhayā vācā dīnayā sajjamānayā,वृष्णिभिः सहितः सर्वैः शिनिप्रभृतिभिस् तदा स कृष्णं पुण्डरीकाक्षम् उवाच यदुसंसदि बाष्पसंदिग्धया वाचा दीनया सज्जमानया
78,18,HV_78.18,putra niryātitaḥ krodho nīto yāmyāṃ diśaṃ ripuḥ svadharmādhigatā kīrtir nāma viśrāvitaṃ bhuvi,पुत्र निर्यातितः क्रोधो नीतो याम्यां दिशं रिपुः स्वधर्माधिगता कीर्तिर् नाम विश्रावितं भुवि
78,19,HV_78.19,sthāpitaṃ satsu māhātmyaṃ śaṅkitā ripavaḥ kṛtāḥ sthāpito yādavo vaṃśo garvitāḥ suhṛdaḥ kṛtāḥ,स्थापितं सत्सु माहात्म्यं शङ्किता रिपवः कृताः स्थापितो यादवो वंशो गर्विताः सुहृदः कृताः
78,20,HV_78.20,sāmanteṣu narendreṣu pratāpas te prakāśitaḥ mitrāṇi tvāṃ bhajiṣyanti saṃśrayiṣyanti cārthinaḥ,सामन्तेषु नरेन्द्रेषु प्रतापस् ते प्रकाशितः मित्राणि त्वां भजिष्यन्ति संश्रयिष्यन्ति चार्थिनः
78,21,HV_78.21,prakṛtayo 'nuyāsyanti stoṣyanti tvāṃ dvijātayaḥ saṃdhivigrahamukhyās tvāṃ praṇamiṣyanti mantriṇaḥ,प्रकृतयो ऽनुयास्यन्ति स्तोष्यन्ति त्वां द्विजातयः संधिविग्रहमुख्यास् त्वां प्रणमिष्यन्ति मन्त्रिणः
78,22,HV_78.22,hastyaśvarathasaṃpūrṇaṃ padātigaṇasaṃkulam pratigṛhāṇa kṛṣṇedaṃ kaṃsasya balam avyayam,हस्त्यश्वरथसंपूर्णं पदातिगणसंकुलम् प्रतिगृहाण कृष्णेदं कंसस्य बलम् अव्ययम्
78,23,HV_78.23,dhanaṃ dhānyaṃ ca yat kiṃcid ratnāny ācchādanāni ca pratīcchantu niyuktā vai tvadīyāḥ kṛṣṇa puruṣāḥ striyo hiraṇyaṃ vāsāṃsi yac cānyad vasu kiṃcana,धनं धान्यं च यत् किंचिद् रत्नान्य् आच्छादनानि च प्रतीच्छन्तु नियुक्ता वै त्वदीयाः कृष्ण पुरुषाः स्त्रियो हिरण्यं वासांसि यच् चान्यद् वसु किंचन
78,24,HV_78.24,evaṃ hi vihite yoge paryāpte kṛṣṇa vigrahe pratiṣṭhitāyāṃ medinyāṃ yadūnāṃ śatrusūdana,एवं हि विहिते योगे पर्याप्ते कृष्ण विग्रहे प्रतिष्ठितायां मेदिन्यां यदूनां शत्रुसूदन
78,25,HV_78.25,tvaṃ gatiś cāgatiś caiva yadūnāṃ yadunandana śṛṇu tad bruvatāṃ vīra kṛpaṇānām idaṃ vacaḥ asya tvatkrodhadagdhasya kaṃsasyāśubhakarmaṇaḥ tava prasādād govinde pretakāryaṃ kriyate ha,त्वं गतिश् चागतिश् चैव यदूनां यदुनन्दन शृणु तद् ब्रुवतां वीर कृपणानाम् इदं वचः अस्य त्वत्क्रोधदग्धस्य कंसस्याशुभकर्मणः तव प्रसादाद् गोविन्दे प्रेतकार्यं क्रियते ह
78,26,HV_78.26,asya kṛtvā narendrasya vipannasyaurdhvadehikam sasnuṣo 'haṃ sabhāryaś ca cariṣyāmi mṛgaiḥ saha,अस्य कृत्वा नरेन्द्रस्य विपन्नस्यौर्ध्वदेहिकम् सस्नुषो ऽहं सभार्यश् च चरिष्यामि मृगैः सह
78,27,HV_78.27,pretasaṃskāramātreṇa kṛte bāndhavakarmaṇi ānṛṇyaṃ laukikaṃ kṛṣṇa gataḥ kila bhavāmy aham,प्रेतसंस्कारमात्रेण कृते बान्धवकर्मणि आनृण्यं लौकिकं कृष्ण गतः किल भवाम्य् अहम्
78,28,HV_78.28,asyāgniṃ paścimaṃ dattvā cittisthāne vidhiṃ vinā toyapradānamātreṇa kaṃsasyānṛṇyam āpnuyām,अस्याग्निं पश्चिमं दत्त्वा चित्तिस्थाने विधिं विना तोयप्रदानमात्रेण कंसस्यानृण्यम् आप्नुयाम्
78,29,HV_78.29,etan me kṛṣṇa vijñāpyaṃ sneho 'tra mama yujyatām prāpnotu sugatiṃ tatra kṛpaṇaḥ paścimāṃ kriyām,एतन् मे कृष्ण विज्ञाप्यं स्नेहो ऽत्र मम युज्यताम् प्राप्नोतु सुगतिं तत्र कृपणः पश्चिमां क्रियाम्
78,30,HV_78.30,etac chrutvā vacas tasya kṛṣṇaḥ paramaharṣitaḥ pratyuvācograsenaṃ vai sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ,एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य कृष्णः परमहर्षितः प्रत्युवाचोग्रसेनं वै सान्त्वपूर्वम् इदं वचः
78,31,HV_78.31,kālayuktam idaṃ tāta tvayaitad bhāṣitaṃ vacaḥ sadṛśaṃ rājaśārdūla vṛttasya ca kulasya ca yat tvaṃ evaṃvidhaṃ brūṣe gate 'rthe duratikrame,कालयुक्तम् इदं तात त्वयैतद् भाषितं वचः सदृशं राजशार्दूल वृत्तस्य च कुलस्य च यत् त्वं एवंविधं ब्रूषे गते ऽर्थे दुरतिक्रमे
78,32,HV_78.32,prāpsyate nṛpa saṃskāraṃ kaṃsaḥ pretagate 'pi san kule mahati te janma vedān viditavān asi kathaṃ na jñāyate tāta niyatir duratikramā sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca pārthiva pūrvajanmakṛtaṃ karma kālena paripacyate śrutavanto 'rthavantaś ca dātāraḥ priyadarśanāḥ brahmaṇyā nayasaṃpannā dīnānugrahakāriṇaḥ lokapālasamās tāta mahendrasamavikramāḥ kṣitipālāḥ kṛtāntena nīyante nṛpasattama dhārmikāḥ sarvabhāvajñāḥ prajāpālanatatparāḥ kṣatradharmaparā dāntāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ svayam eva kṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham prāpte kāle tu tat karma dṛśyate sarvadehinām eṣā hy antarhitā māyā durvijñeyā surair api yathāyaṃ muhyate loko hy atra karmaiva kāraṇam kālenābhihataḥ kaṃsaḥ pūrvakarmapracoditaḥ na hy ayaṃ kāraṇaṃ tatra kālaḥ karma ca kāraṇam sūryasomamayaṃ tāta kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam kālena nidhanaṃ gatvā kālenaiva ca jāyate kālas tu sarvabhūtānāṃ nigrahe pragrahe rataḥ tasmāt sarvāṇi bhūtāni kālasya vaśagāni vai svadoṣeṇaiva dagdhasya sūnos tava narādhipa nāhaṃ vai kāraṇaṃ tatra kālas tatra tu kāraṇam atha vāhaṃ bhaviṣyāmi kāraṇaṃ nātra saṃśayaḥ palāyanaparaḥ kālaḥ kiṃ kariṣyaty akāraṇam kālas tu balavān rājan durvijñeyā hi sā gatiḥ parāvaraviśeṣajñā yāṃ yānti samadarśinaḥ gatiḥ kālasya sā yena sarvaṃ kālasya gocaram bravīmi yad ahaṃ tāta tad anuṣṭhīyatāṃ vacaḥ,प्राप्स्यते नृप संस्कारं कंसः प्रेतगते ऽपि सन् कुले महति ते जन्म वेदान् विदितवान् असि कथं न ज्ञायते तात नियतिर् दुरतिक्रमा स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च पार्थिव पूर्वजन्मकृतं कर्म कालेन परिपच्यते श्रुतवन्तो ऽर्थवन्तश् च दातारः प्रियदर्शनाः ब्रह्मण्या नयसंपन्ना दीनानुग्रहकारिणः लोकपालसमास् तात महेन्द्रसमविक्रमाः क्षितिपालाः कृतान्तेन नीयन्ते नृपसत्तम धार्मिकाः सर्वभावज्ञाः प्रजापालनतत्पराः क्षत्रधर्मपरा दान्ताः कालेन निधनं गताः स्वयम् एव कृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् प्राप्ते काले तु तत् कर्म दृश्यते सर्वदेहिनाम् एषा ह्य् अन्तर्हिता माया दुर्विज्ञेया सुरैर् अपि यथायं मुह्यते लोको ह्य् अत्र कर्मैव कारणम् कालेनाभिहतः कंसः पूर्वकर्मप्रचोदितः न ह्य् अयं कारणं तत्र कालः कर्म च कारणम् सूर्यसोममयं तात कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् कालेन निधनं गत्वा कालेनैव च जायते कालस् तु सर्वभूतानां निग्रहे प्रग्रहे रतः तस्मात् सर्वाणि भूतानि कालस्य वशगानि वै स्वदोषेणैव दग्धस्य सूनोस् तव नराधिप नाहं वै कारणं तत्र कालस् तत्र तु कारणम् अथ वाहं भविष्यामि कारणं नात्र संशयः पलायनपरः कालः किं करिष्यत्य् अकारणम् कालस् तु बलवान् राजन् दुर्विज्ञेया हि सा गतिः परावरविशेषज्ञा यां यान्ति समदर्शिनः गतिः कालस्य सा येन सर्वं कालस्य गोचरम् ब्रवीमि यद् अहं तात तद् अनुष्ठीयतां वचः
78,33,HV_78.33,na hi rājyena me kāryaṃ nāpy ahaṃ rājyalālasaḥ na cāpi rājyalubdhena mayā kaṃso nipātitaḥ,न हि राज्येन मे कार्यं नाप्य् अहं राज्यलालसः न चापि राज्यलुब्धेन मया कंसो निपातितः
78,34,HV_78.34,kiṃ tu lokahitārthāya kīrtyarthaṃ ca sutas tava vyaṅgabhūtaḥ kulasyāsya sānujo vinipātitaḥ,किं तु लोकहितार्थाय कीर्त्यर्थं च सुतस् तव व्यङ्गभूतः कुलस्यास्य सानुजो विनिपातितः
78,35,HV_78.35,ahaṃ sa eva gomadhye gopaiḥ saha vanecaraḥ prītimān vicariṣyāmi kāmacārī yathā gajaḥ,अहं स एव गोमध्ये गोपैः सह वनेचरः प्रीतिमान् विचरिष्यामि कामचारी यथा गजः
78,36,HV_78.36,etāvac chataśo 'py evaṃ satyena prabravīmi te na me kāryaṃ nṛpatvena vijñāpyaṃ kriyatām idam,एतावच् छतशो ऽप्य् एवं सत्येन प्रब्रवीमि ते न मे कार्यं नृपत्वेन विज्ञाप्यं क्रियताम् इदम्
78,37,HV_78.37,bhavān rājāstu me mānyo yadūnām agraṇīḥ prabhuḥ vijayāyābhiṣicyasva svarājye rājasattama,भवान् राजास्तु मे मान्यो यदूनाम् अग्रणीः प्रभुः विजयायाभिषिच्यस्व स्वराज्ये राजसत्तम
78,38,HV_78.38,yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi vā nāsti te vyathā mayā nisṛṣṭaṃ rājyaṃ svaṃ cirāya pratigṛhyatām,यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि वा नास्ति ते व्यथा मया निसृष्टं राज्यं स्वं चिराय प्रतिगृह्यताम्
78,39,HV_78.39,etac chrutvā tu vacanaṃ nottaraṃ pratyabhāṣata vrīḍito 'dhomukhas tasthau kṛṣṇasya purato nṛpaḥ vrīḍitādhomukhaṃ taṃ tu rājānaṃ yadusaṃsadi abhiṣekeṇa govindo yojayām āsa yogavit,एतच् छ्रुत्वा तु वचनं नोत्तरं प्रत्यभाषत व्रीडितो ऽधोमुखस् तस्थौ कृष्णस्य पुरतो नृपः व्रीडिताधोमुखं तं तु राजानं यदुसंसदि अभिषेकेण गोविन्दो योजयाम् आस योगवित्
78,40,HV_78.40,sa baddhamukuṭaḥ śrīmān ugraseno mahīpatiḥ cakāra saha kṛṣṇena kaṃsasya nidhanakriyām,स बद्धमुकुटः श्रीमान् उग्रसेनो महीपतिः चकार सह कृष्णेन कंसस्य निधनक्रियाम्
78,41,HV_78.41,taṃ sarve yādavā mukhyā rājānaṃ kṛṣṇaśāsanāt anujagmuḥ purīmārge devā iva śatakratum,तं सर्वे यादवा मुख्या राजानं कृष्णशासनात् अनुजग्मुः पुरीमार्गे देवा इव शतक्रतुम्
78,42,HV_78.42,rajanyāṃ tu prabhātāyāṃ tataḥ sūrye cirodite paścimaṃ kaṃsasaṃskāraṃ cakrus te yadupuṃgavāḥ,रजन्यां तु प्रभातायां ततः सूर्ये चिरोदिते पश्चिमं कंससंस्कारं चक्रुस् ते यदुपुंगवाः
78,43,HV_78.43,śibikāyāṃ samāropya kaṃsadehaṃ yathākramam naiṣṭhikena vidhānena cakrus te tasya satkriyām,शिबिकायां समारोप्य कंसदेहं यथाक्रमम् नैष्ठिकेन विधानेन चक्रुस् ते तस्य सत्क्रियाम्
78,44,HV_78.44,sa nīto yamunātīram uttaraṃ nṛpateḥ sutaḥ saṃskṛtaś ca yathānyāyaṃ naidhanena citāgninā,स नीतो यमुनातीरम् उत्तरं नृपतेः सुतः संस्कृतश् च यथान्यायं नैधनेन चिताग्निना
78,45,HV_78.45,tathaiva bhrātaraṃ cāsya sunāmānaṃ mahābhujam saṃskāraṃ lambhayām āsuḥ saha kṛṣṇena yādavāḥ,तथैव भ्रातरं चास्य सुनामानं महाभुजम् संस्कारं लम्भयाम् आसुः सह कृष्णेन यादवाः
78,46,HV_78.46,tābhyāṃ te salilaṃ cakrur vṛṣṇyandhakamahārathāḥ akṣayaṃ cāpi pretebhyo bhāṣamāṇāḥ pratasthire,ताभ्यां ते सलिलं चक्रुर् वृष्ण्यन्धकमहारथाः अक्षयं चापि प्रेतेभ्यो भाषमाणाः प्रतस्थिरे
78,47,HV_78.47,akṣayaṃ bhāṣamāṇaś ca pretebhyaś ca pratasthire hiraṇyasya suvarṇasya daśa koṭīs tathā hariḥ gāvo ratnāni vāsāṃsi grāmān nagarasaṃmatān dadau kaṃsaṃ samuddiśya brāhmaṇebhyo nṛpottamaḥ tayos te salilaṃ dattvā yādavā dīnamānasāḥ puraskṛtyograsenaṃ vai viviṣur mathurāṃ purīm,अक्षयं भाषमाणश् च प्रेतेभ्यश् च प्रतस्थिरे हिरण्यस्य सुवर्णस्य दश कोटीस् तथा हरिः गावो रत्नानि वासांसि ग्रामान् नगरसंमतान् ददौ कंसं समुद्दिश्य ब्राह्मणेभ्यो नृपोत्तमः तयोस् ते सलिलं दत्त्वा यादवा दीनमानसाः पुरस्कृत्योग्रसेनं वै विविषुर् मथुरां पुरीम्
79,1,HV_79.1,sarvān svajātisaṃbandhān digbhyaḥ kaṃsabhayārditān yaduvṛṣṇyandhakamadhu dāśārhakukurādikān kṛṣṇasaṃkarṣaṇabhujair guptā labdhamanorathāḥ svagṛhe remire siddhāḥ kṛṣṇarāmagatajvarāḥ vīkṣanto 'har ahaḥ prītā mukundavadanāmbujam nityapramuditaṃ śrīmān sadayasmitavīkṣaṇam sa kṛṣṇas tatra balavān rauhiṇeyena saṃgataḥ mathurāṃ yādavādhīnāṃ purīṃ tāṃ sukham āvasat,सर्वान् स्वजातिसंबन्धान् दिग्भ्यः कंसभयार्दितान् यदुवृष्ण्यन्धकमधु दाशार्हकुकुरादिकान् कृष्णसंकर्षणभुजैर् गुप्ता लब्धमनोरथाः स्वगृहे रेमिरे सिद्धाः कृष्णरामगतज्वराः वीक्षन्तो ऽहर् अहः प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् नित्यप्रमुदितं श्रीमान् सदयस्मितवीक्षणम् स कृष्णस् तत्र बलवान् रौहिणेयेन संगतः मथुरां यादवाधीनां पुरीं तां सुखम् आवसत्
79,2,HV_79.2,atha nandaṃ samāsādya bhagavān devakīsutaḥ saṃkarṣaṇaś ca rājendra pariṣvajyedam ūcatuḥ sa pitā sā ca jananī yau puṣṇītāṃ svaputravat yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca snehaduḥkhitān jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham ity uktas tau pariṣvajya nandaḥ praṇayavihvalaḥ pūrayann aśrubhir netre saha gopair vrajaṃ yayau prāptayauvanadehas tu yukto rājaśriyā jvalan cakāra mathurāṃ vīrah. sa ratnākarabhūṣaṇām,अथ नन्दं समासाद्य भगवान् देवकीसुतः संकर्षणश् च राजेन्द्र परिष्वज्येदम् ऊचतुः स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदुःखितान् ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् इत्य् उक्तस् तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणयविह्वलः पूरयन्न् अश्रुभिर् नेत्रे सह गोपैर् व्रजं ययौ प्राप्तयौवनदेहस् तु युक्तो राजश्रिया ज्वलन् चकार मथुरां वीरह्. स रत्नाकरभूषणाम्
79,3,HV_79.3,kasyacit tv atha kālasya sahitau rāmakeśavau guruṃ saṃdīpaniṃ kāśyam avantipuravāsinam dhanurvedacikīrṣārtham ubhau tāv abhijagmatuḥ,कस्यचित् त्व् अथ कालस्य सहितौ रामकेशवौ गुरुं संदीपनिं काश्यम् अवन्तिपुरवासिनम् धनुर्वेदचिकीर्षार्थम् उभौ ताव् अभिजग्मतुः
79,4,HV_79.4,nivedya gotraṃ svādhyāyām ācāreṇābhyalaṃkṛtau śuśrūśū nirahaṃkārāv ubhau rāmajanārdanau cakratuḥ puṇḍarīkākṣau vidyāgrahaṇalālasau pratijagrāha tāu kāśyo vidyāḥ prādāc ca kevalāḥ,निवेद्य गोत्रं स्वाध्यायाम् आचारेणाभ्यलंकृतौ शुश्रूशू निरहंकाराव् उभौ रामजनार्दनौ चक्रतुः पुण्डरीकाक्षौ विद्याग्रहणलालसौ प्रतिजग्राह ताउ काश्यो विद्याः प्रादाच् च केवलाः
79,5,HV_79.5,tau ca śrutidharau vīrau yathāvat pratipadyatām ahorātraiś catuḥṣaṣṭyā sāṅgaṃ vedam adhīyatām,तौ च श्रुतिधरौ वीरौ यथावत् प्रतिपद्यताम् अहोरात्रैश् चतुःषष्ट्या साङ्गं वेदम् अधीयताम्
79,6,HV_79.6,sāṅgaṃ vedam adhīyatāṃ catuḥṣaṣṭyā dinais tathā catuṣpāde dhanurvede cāstragrāme sasaṃgrahe lekhyaṃ ca gaṇitaṃ cobhau prāpnutāṃ yadunandanau gāndhavavedaṃ kṛtsnaṃ ca tathā lekhyāś ca tāv ubhau hastiśikṣāśvaśikṣāś ca dvādaśāhena cāpnutām tāv ubhau jagmatur vīrau guruṃ sāṃdīpaniṃ tataḥ dhanurvedacikīrṣārthaṃ dharmajñau dharmacāriṇau tāv iṣvāsavarācāryam abhigamya praṇamya ca tena tau satkṛtau rājan vicarantāv avantiṣu pañcāśadbhir ahorātrair daśāṅgaṃ supratiṣṭhitam sarahasyaṃ dhanurvedaṃ sakalaṃ tāv avāpnutām acireṇaiva kālena gurus tāv abhyaṣikṣayat,साङ्गं वेदम् अधीयतां चतुःषष्ट्या दिनैस् तथा चतुष्पादे धनुर्वेदे चास्त्रग्रामे ससंग्रहे लेख्यं च गणितं चोभौ प्राप्नुतां यदुनन्दनौ गान्धववेदं कृत्स्नं च तथा लेख्याश् च ताव् उभौ हस्तिशिक्षाश्वशिक्षाश् च द्वादशाहेन चाप्नुताम् ताव् उभौ जग्मतुर् वीरौ गुरुं सांदीपनिं ततः धनुर्वेदचिकीर्षार्थं धर्मज्ञौ धर्मचारिणौ ताव् इष्वासवराचार्यम् अभिगम्य प्रणम्य च तेन तौ सत्कृतौ राजन् विचरन्ताव् अवन्तिषु पञ्चाशद्भिर् अहोरात्रैर् दशाङ्गं सुप्रतिष्ठितम् सरहस्यं धनुर्वेदं सकलं ताव् अवाप्नुताम् अचिरेणैव कालेन गुरुस् ताव् अभ्यषिक्षयत्
79,7,HV_79.7,atīvamānuṣīṃ medhāṃ tayoś cintya gurus tadā mene tāv āgatau devāv ubhau candradivākarau,अतीवमानुषीं मेधां तयोश् चिन्त्य गुरुस् तदा मेने ताव् आगतौ देवाव् उभौ चन्द्रदिवाकरौ
79,8,HV_79.8,dadarśa ca mahātmānāv ubhau tāv api parvasu pūjayantau mahādevaṃ sākṣāt tryakṣam avasthitam,ददर्श च महात्मानाव् उभौ ताव् अपि पर्वसु पूजयन्तौ महादेवं साक्षात् त्र्यक्षम् अवस्थितम्
79,9,HV_79.9,guruṃ sāṃdīpaniṃ kṛṣṇaḥ kṛtakṛtyo 'bhyabhāṣata gurvarthaṃ kiṃ dadānīti rāmeṇa saha bhārata,गुरुं सांदीपनिं कृष्णः कृतकृत्यो ऽभ्यभाषत गुर्वर्थं किं ददानीति रामेण सह भारत
79,10,HV_79.10,tayoḥ prabhāvaṃ sa jñātvā guruḥ provāca hṛṣṭavat putram icchāmy ahaṃ dattaṃ yo mṛto lavaṇāmbhasi,तयोः प्रभावं स ज्ञात्वा गुरुः प्रोवाच हृष्टवत् पुत्रम् इच्छाम्य् अहं दत्तं यो मृतो लवणाम्भसि
79,11,HV_79.11,putra eko hi me jātaḥ sa cāpi timinā hṛtaḥ prabhāse tīrthayātrāyāṃ taṃ me tvaṃ punar ānaya,पुत्र एको हि मे जातः स चापि तिमिना हृतः प्रभासे तीर्थयात्रायां तं मे त्वं पुनर् आनय
79,12,HV_79.12,tathety evābravīt kṛṣṇo rāmasyānumate sthitaḥ gatvā samudraṃ tejasvī viveśāntarjalaṃ hariḥ,तथेत्य् एवाब्रवीत् कृष्णो रामस्यानुमते स्थितः गत्वा समुद्रं तेजस्वी विवेशान्तर्जलं हरिः
79,13,HV_79.13,samudraḥ prāñjalir bhūtvā darśayām āsa taṃ tadā tam āha kṛṣṇaḥ kvāsau bhoḥ putraḥ sāṃdīpaner iti,समुद्रः प्राञ्जलिर् भूत्वा दर्शयाम् आस तं तदा तम् आह कृष्णः क्वासौ भोः पुत्रः सांदीपनेर् इति
79,14,HV_79.14,samudras tam uvācedaṃ daityaḥ pañcajano mahān timirūpeṇa taṃ bālaṃ grastavān iti mādhava,समुद्रस् तम् उवाचेदं दैत्यः पञ्चजनो महान् तिमिरूपेण तं बालं ग्रस्तवान् इति माधव
79,15,HV_79.15,unmathya salilād asmād grastavān iti bhārata sa pañcajanam āsādya jaghāna puruṣottamaḥ na cāsasāda taṃ bālaṃ guruputraṃ tadācyutaḥ,उन्मथ्य सलिलाद् अस्माद् ग्रस्तवान् इति भारत स पञ्चजनम् आसाद्य जघान पुरुषोत्तमः न चाससाद तं बालं गुरुपुत्रं तदाच्युतः
79,16,HV_79.16,sa tu pañcajanaṃ hatvā śaṅkhaṃ lebhe janārdanaḥ yaḥ sa devamanuṣyeṣu pāñcajanya iti śrutaḥ,स तु पञ्चजनं हत्वा शङ्खं लेभे जनार्दनः यः स देवमनुष्येषु पाञ्चजन्य इति श्रुतः
79,17,HV_79.17,gatvā yamapuraṃ viṣṇuḥ krodhasaṃraktalocanaḥ āsanasthaṃ tato viṣṇuḥ provāca yamam ūrjitam dīyatāṃ putra ity evaṃ kāśyasāṃdīpaner iti ādāya niśitaṃ bāṇaṃ dīyatām iti cābravīt kruddhaṃ viṣṇuṃ samājñāya dattavān kila bālakam tato vaivasvataṃ devaṃ nirjitya puruṣottamaḥ āsasāda ca taṃ bālaṃ guruputraṃ tadācyutaḥ śaṅkham āpūrya govindas trāsayām āsa vai janam tato yamo 'bhyupāgamya vavande taṃ gadādharam kim āgamanakṛtyaṃ te kiṃ karomīti cābravīt tam uvācātha vai kṛṣṇo guruputraḥ pradīyatām tayos tatra tadā yuddham āsīd ghorataraṃ mahat ānināya guroḥ putraṃ ciranaṣṭaṃ yamakṣayāt,गत्वा यमपुरं विष्णुः क्रोधसंरक्तलोचनः आसनस्थं ततो विष्णुः प्रोवाच यमम् ऊर्जितम् दीयतां पुत्र इत्य् एवं काश्यसांदीपनेर् इति आदाय निशितं बाणं दीयताम् इति चाब्रवीत् क्रुद्धं विष्णुं समाज्ञाय दत्तवान् किल बालकम् ततो वैवस्वतं देवं निर्जित्य पुरुषोत्तमः आससाद च तं बालं गुरुपुत्रं तदाच्युतः शङ्खम् आपूर्य गोविन्दस् त्रासयाम् आस वै जनम् ततो यमो ऽभ्युपागम्य ववन्दे तं गदाधरम् किम् आगमनकृत्यं ते किं करोमीति चाब्रवीत् तम् उवाचाथ वै कृष्णो गुरुपुत्रः प्रदीयताम् तयोस् तत्र तदा युद्धम् आसीद् घोरतरं महत् आनिनाय गुरोः पुत्रं चिरनष्टं यमक्षयात्
79,18,HV_79.18,tataḥ sāṃdīpaneḥ putraḥ prasādād amitaujasaḥ dīrghakālagataḥ pretaḥ punar āsīc charīravān,ततः सांदीपनेः पुत्रः प्रसादाद् अमितौजसः दीर्घकालगतः प्रेतः पुनर् आसीच् छरीरवान्
79,19,HV_79.19,tad aśakyam acintyaṃ ca dṛṣṭvā sumahad adbhutam sarveṣām eva bhūtānāṃ vismayaḥ samajāyata,तद् अशक्यम् अचिन्त्यं च दृष्ट्वा सुमहद् अद्भुतम् सर्वेषाम् एव भूतानां विस्मयः समजायत
79,20,HV_79.20,sa guroḥ putram ādāya pāñcajanyaṃ ca mādhavaḥ ratnāni ca mahārhāṇi punar āyāj jagatpatiḥ,स गुरोः पुत्रम् आदाय पाञ्चजन्यं च माधवः रत्नानि च महार्हाणि पुनर् आयाज् जगत्पतिः
79,21,HV_79.21,rakṣasas tasya ratnāni mahārhāṇi bahūni ca ānāyyāvedayām āsa gurave vāsavānujaḥ,रक्षसस् तस्य रत्नानि महार्हाणि बहूनि च आनाय्यावेदयाम् आस गुरवे वासवानुजः
79,22,HV_79.22,gadāparighayuddheṣu sarvāstreṣu ca tāv ubhau acirān mukhyatāṃ prāptau sarvaloke dhanurbhṛtām,गदापरिघयुद्धेषु सर्वास्त्रेषु च ताव् उभौ अचिरान् मुख्यतां प्राप्तौ सर्वलोके धनुर्भृताम्
79,23,HV_79.23,tataḥ sāṃdīpaneḥ putraṃ tadrūpavayasaṃ tadā prādāt kṛṣṇaḥ pratītāya saha ratnair udāradhīḥ,ततः सांदीपनेः पुत्रं तद्रूपवयसं तदा प्रादात् कृष्णः प्रतीताय सह रत्नैर् उदारधीः
79,24,HV_79.24,ciranaṣṭena putreṇa kāśyaḥ sāṃdīpanis tadā sametya mumude rājan pūjayan rāmakeśavau,चिरनष्टेन पुत्रेण काश्यः सांदीपनिस् तदा समेत्य मुमुदे राजन् पूजयन् रामकेशवौ
79,25,HV_79.25,kṛtāstrau tāv ubhau vīrau gurum āmantrya suvratau āyātau mathurāṃ bhūyo vasudevasutāv ubhau,कृतास्त्रौ ताव् उभौ वीरौ गुरुम् आमन्त्र्य सुव्रतौ आयातौ मथुरां भूयो वसुदेवसुताव् उभौ
79,26,HV_79.26,tataḥ pratyudyayuḥ sarve yādavā yadunandanau sabālā hṛṣṭamanasa ugrasenapurogamāḥ,ततः प्रत्युद्ययुः सर्वे यादवा यदुनन्दनौ सबाला हृष्टमनस उग्रसेनपुरोगमाः
79,27,HV_79.27,śreṇyaḥ prakṛtayaś caiva mantriṇo 'tha purohitāḥ sabālavṛddhā sā caiva purī samabhivartata,श्रेण्यः प्रकृतयश् चैव मन्त्रिणो ऽथ पुरोहिताः सबालवृद्धा सा चैव पुरी समभिवर्तत
79,28,HV_79.28,nanditūryāṇy avādyanta tuṣṭuvuś ca janārdanam rathyāḥ patākāmālinyo bhrājanti sma samantataḥ,नन्दितूर्याण्य् अवाद्यन्त तुष्टुवुश् च जनार्दनम् रथ्याः पताकामालिन्यो भ्राजन्ति स्म समन्ततः
79,29,HV_79.29,prahṛṣṭamuditaṃ sarvam antaḥpuram aśobhata govindāgamane 'tyarthaṃ yathaivendramahe tathā,प्रहृष्टमुदितं सर्वम् अन्तःपुरम् अशोभत गोविन्दागमने ऽत्यर्थं यथैवेन्द्रमहे तथा
79,30,HV_79.30,muditāś cāpy agāyanta rājamārgeṣu gāyanāḥ stavāśīḥprathamā gāthā yādavānāṃ priyaṃkarāḥ,मुदिताश् चाप्य् अगायन्त राजमार्गेषु गायनाः स्तवाशीःप्रथमा गाथा यादवानां प्रियंकराः
79,31,HV_79.31,govindarāmau saṃprāptau bhrātarau lokaviśrutau sve pure nirbhayāḥ sarve krīḍadhvaṃ saha bāndhavaiḥ,गोविन्दरामौ संप्राप्तौ भ्रातरौ लोकविश्रुतौ स्वे पुरे निर्भयाः सर्वे क्रीडध्वं सह बान्धवैः
79,32,HV_79.32,tebhyo 'gacchan videśebhyaḥ kaṃsenodvijitāś ca ye na tatra kaś cid dīno vā malino vā vicetanaḥ mathurāyāṃ babhau rājan govinde samupasthite,तेभ्यो ऽगच्छन् विदेशेभ्यः कंसेनोद्विजिताश् च ये न तत्र कश् चिद् दीनो वा मलिनो वा विचेतनः मथुरायां बभौ राजन् गोविन्दे समुपस्थिते
79,33,HV_79.33,vayāṃsi sādhuvākyāni prahṛṣṭā gohayadvipāḥ naranārīgaṇāḥ sarve bhejire manasaḥ sukham,वयांसि साधुवाक्यानि प्रहृष्टा गोहयद्विपाः नरनारीगणाः सर्वे भेजिरे मनसः सुखम्
79,34,HV_79.34,śivāś ca vātāḥ pravavur virajaskā diśo daśa daivatāni ca sarvāṇi hṛṣṭāny āyataneṣv api,शिवाश् च वाताः प्रववुर् विरजस्का दिशो दश दैवतानि च सर्वाणि हृष्टान्य् आयतनेष्व् अपि
79,35,HV_79.35,yāni liṅgāni lokasya babhuḥ kṛtayuge purā tāni sarvāṇy adṛśyanta purīṃ prāpte janārdane,यानि लिङ्गानि लोकस्य बभुः कृतयुगे पुरा तानि सर्वाण्य् अदृश्यन्त पुरीं प्राप्ते जनार्दने
79,36,HV_79.36,tataḥ kāle śive puṇye syandanenārimardanaḥ hariyuktena govindo viveśa mathurāṃ purīm,ततः काले शिवे पुण्ये स्यन्दनेनारिमर्दनः हरियुक्तेन गोविन्दो विवेश मथुरां पुरीम्
79,37,HV_79.37,viśantaṃ mathurāṃ ramyāṃ tam upendram ariṃdamam anujagmur yadugaṇāḥ śakraṃ devagaṇā iva,विशन्तं मथुरां रम्यां तम् उपेन्द्रम् अरिंदमम् अनुजग्मुर् यदुगणाः शक्रं देवगणा इव
79,38,HV_79.38,vasudevasya bhavanaṃ tatas tau yadunandanau praviṣṭau hṛṣṭavadanau candrādityāv ivācalam,वसुदेवस्य भवनं ततस् तौ यदुनन्दनौ प्रविष्टौ हृष्टवदनौ चन्द्रादित्याव् इवाचलम्
79,39,HV_79.39,pareṇa tejasopetau surendrāv iva rūpinau tāv āyudhāni vinyasya gṛhe sve svairacāriṇau mumudāte yaduvarau vasudevasutāv ubhau,परेण तेजसोपेतौ सुरेन्द्राव् इव रूपिनौ ताव् आयुधानि विन्यस्य गृहे स्वे स्वैरचारिणौ मुमुदाते यदुवरौ वसुदेवसुताव् उभौ
79,40,HV_79.40,udyāneṣu vicitreṣu phalapuṣpāvanāmiṣu ceratuḥ sumahātmānau yādavaiḥ parivāritau raivatasya samīpeṣu saritsu vimalāsu ca padmapatrasamṛddhāsu kāraṇḍavayutāsu ca evaṃ tau bālyam uttīrṇau balabhadrajanārdanau evaṃ tāv ekanirmāṇau mathurāyāṃ śubhānanau ugrasenānugau bhūtvā kaṃ cit kālaṃ mumodatuḥ,उद्यानेषु विचित्रेषु फलपुष्पावनामिषु चेरतुः सुमहात्मानौ यादवैः परिवारितौ रैवतस्य समीपेषु सरित्सु विमलासु च पद्मपत्रसमृद्धासु कारण्डवयुतासु च एवं तौ बाल्यम् उत्तीर्णौ बलभद्रजनार्दनौ एवं ताव् एकनिर्माणौ मथुरायां शुभाननौ उग्रसेनानुगौ भूत्वा कं चित् कालं मुमोदतुः
80,1,HV_80.1,uṣitvā caturo māsān nandagopa udāradhīḥ rāmakṛṣṇau samāliṅgya yadubhiś cānumoditaḥ vasudevābhyanujñātaḥ svam eva śakaṭaṃ yayau etad vo bālacaritaṃ sakalaṃ munipuṃgavāḥ yathāśrutaṃ yathāyogaṃ yathājñānam udāhṛtam kṛṣṇaṃ keśavam acyutaṃ muraripuṃ śauriṃ hariṃ śārṅgiṇaṃ viṣṇuṃ viśvasṛjaṃ caturbhujaṃ śrīvallabhaṃ śrīdharam jiṣṇuṃ daityaripuṃ tridhāmanilayaṃ trailokyanāthaṃ paraṃ govindaṃ puruṣaṃ namāmi śirasā nārāyaṇaṃ cakriṇam kasya cit tv atha kālasya rājā rājagṛheśvaraḥ śuśrāva nihataṃ kaṃsaṃ jarāsaṃdhaḥ pratāpavān,उषित्वा चतुरो मासान् नन्दगोप उदारधीः रामकृष्णौ समालिङ्ग्य यदुभिश् चानुमोदितः वसुदेवाभ्यनुज्ञातः स्वम् एव शकटं ययौ एतद् वो बालचरितं सकलं मुनिपुंगवाः यथाश्रुतं यथायोगं यथाज्ञानम् उदाहृतम् कृष्णं केशवम् अच्युतं मुररिपुं शौरिं हरिं शार्ङ्गिणं विष्णुं विश्वसृजं चतुर्भुजं श्रीवल्लभं श्रीधरम् जिष्णुं दैत्यरिपुं त्रिधामनिलयं त्रैलोक्यनाथं परं गोविन्दं पुरुषं नमामि शिरसा नारायणं चक्रिणम् कस्य चित् त्व् अथ कालस्य राजा राजगृहेश्वरः शुश्राव निहतं कंसं जरासंधः प्रतापवान्
80,2,HV_80.2,duhitṛbhyāṃ mahīpatiḥ tato nāticirāt kālāj astiḥ prāptiś ca kaṃsasya mahiṣyau bharatarṣabha hate bhartari duḥkhārte īyatuḥ svapitur gṛhān sa sādhanena mahatā pākaśāsanavikramaḥ ājagāma ṣaḍaṅgena balena mahatā vṛtaḥ kṛṣṇasya vadham anvicchan madhurām anvavartata jighāṃsur hi yadūn kruddhaḥ kaṃsasyāpacitiṃ caran,दुहितृभ्यां महीपतिः ततो नातिचिरात् कालाज् अस्तिः प्राप्तिश् च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ हते भर्तरि दुःखार्ते ईयतुः स्वपितुर् गृहान् स साधनेन महता पाकशासनविक्रमः आजगाम षडङ्गेन बलेन महता वृतः कृष्णस्य वधम् अन्विच्छन् मधुराम् अन्ववर्तत जिघांसुर् हि यदून् क्रुद्धः कंसस्यापचितिं चरन्
80,3,HV_80.3,ayaśo hy ātmano rakṣaṃl lokanirvādaśaṅkayā duhitṛprītikāmārthaṃ madhurām avarodhakaḥ akṣauhinyaikaviṃśatyā senayā ca tadā saha astiḥ prāptiś ca nāmnās tāṃ māgadhasya sute nṛpa te dve ca kaṃsarājāya dadau hṛṣṭaḥ sa māgadhaḥ tena te vidhave syātām ubhe kṛṣṇena māgadhe jīvaty eva tathā rājan vīre rājñāṃ purogame jarāsaṃdhasya kalyānyau pīnaśroṇipayodhare ubhe kaṃsasya te bhārye prādād bārhadratho nṛpaḥ,अयशो ह्य् आत्मनो रक्षंल् लोकनिर्वादशङ्कया दुहितृप्रीतिकामार्थं मधुराम् अवरोधकः अक्षौहिन्यैकविंशत्या सेनया च तदा सह अस्तिः प्राप्तिश् च नाम्नास् तां मागधस्य सुते नृप ते द्वे च कंसराजाय ददौ हृष्टः स मागधः तेन ते विधवे स्याताम् उभे कृष्णेन मागधे जीवत्य् एव तथा राजन् वीरे राज्ञां पुरोगमे जरासंधस्य कल्यान्यौ पीनश्रोणिपयोधरे उभे कंसस्य ते भार्ये प्रादाद् बार्हद्रथो नृपः
80,4,HV_80.4,sa tābhyāṃ mumude rājā badhvā pitaram āhukam samāśritya jarāsaṃdham anādṛtya ca yādavān śūraseneśvaro rājā yathā te bahuśo śrutaḥ,स ताभ्यां मुमुदे राजा बध्वा पितरम् आहुकम् समाश्रित्य जरासंधम् अनादृत्य च यादवान् शूरसेनेश्वरो राजा यथा ते बहुशो श्रुतः
80,5,HV_80.5,jñātikāryārthasiddhyartham ugrasenahite sthitaḥ vasudevo 'bhavan nityaṃ kaṃso na mamṛṣe ca tam,ज्ञातिकार्यार्थसिद्ध्यर्थम् उग्रसेनहिते स्थितः वसुदेवो ऽभवन् नित्यं कंसो न ममृषे च तम्
80,6,HV_80.6,rāmakṛṣṇau vyapāśritya hate kaṃse durātmani ugraseno 'bhavad rājā bhojavṛṣṇyandhakair vṛtaḥ,रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य हते कंसे दुरात्मनि उग्रसेनो ऽभवद् राजा भोजवृष्ण्यन्धकैर् वृतः
80,7,HV_80.7,madhurāṃ pālayām āsa keśavānumate sthitaḥ duhitṛbhyāṃ jarāsaṃdhaḥ priyābhyāṃ balavān nṛpaḥ priyārthaṃ vīrapatnībhyām upāyān mathurāṃ tataḥ sa tad apriyam ākarṇya śokāmarṣayuto nṛpaḥ ayādavīṃ mahīṃ kartuṃ cakre paramam udyamam akṣauhiṇībhir viṃśatyā tisṛbhiś cāpi saṃyutaḥ yadurājadhānīṃ mathurāṃ roddhum abhyāgato nṛpaḥ kṛtvā sarvasamudyogaṃ krodhād abhiyayau yadūn,मधुरां पालयाम् आस केशवानुमते स्थितः दुहितृभ्यां जरासंधः प्रियाभ्यां बलवान् नृपः प्रियार्थं वीरपत्नीभ्याम् उपायान् मथुरां ततः स तद् अप्रियम् आकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृपः अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परमम् उद्यमम् अक्षौहिणीभिर् विंशत्या तिसृभिश् चापि संयुतः यदुराजधानीं मथुरां रोद्धुम् अभ्यागतो नृपः कृत्वा सर्वसमुद्योगं क्रोधाद् अभिययौ यदून्
80,8,HV_80.8,pratāpāvanatā ye hi jarāsaṃdhasya pārthivāḥ mitrāṇi jñātayaś caiva saṃyuktāḥ suhṛdas tathā,प्रतापावनता ये हि जरासंधस्य पार्थिवाः मित्राणि ज्ञातयश् चैव संयुक्ताः सुहृदस् तथा
80,9,HV_80.9,ta enam anvayuḥ sarve sainyaiḥ samuditair vṛtāḥ ye nṛpāḥ parvatāt tasmād gomantād vrīḷitā gatāḥ te ca sarve yadūn hantuṃ jarāsaṃdhaṃ samanvayuḥ maheṣvāsā mahāvīryā jarāsaṃdhapriyaiṣiṇaḥ,त एनम् अन्वयुः सर्वे सैन्यैः समुदितैर् वृताः ये नृपाः पर्वतात् तस्माद् गोमन्ताद् व्रीऌइता गताः ते च सर्वे यदून् हन्तुं जरासंधं समन्वयुः महेष्वासा महावीर्या जरासंधप्रियैषिणः
80,10,HV_80.10,kārūṣo dantavaktraś ca cedirājaś ca vīryavān kaliṅgādhipatiś caiva pauṇḍraś ca balināṃ varaḥ āhvṛtiḥ kauśikaś caiva bhīṣmakaś ca narādhipaḥ,कारूषो दन्तवक्त्रश् च चेदिराजश् च वीर्यवान् कलिङ्गाधिपतिश् चैव पौण्ड्रश् च बलिनां वरः आह्वृतिः कौशिकश् चैव भीष्मकश् च नराधिपः
80,11,HV_80.11,putraś ca bhīṣmakasyāpi rukmī mukhyo dhanurbhṛtām vāsudevārjunābhyāṃ yaḥ spardhate sma sadā bale,पुत्रश् च भीष्मकस्यापि रुक्मी मुख्यो धनुर्भृताम् वासुदेवार्जुनाभ्यां यः स्पर्धते स्म सदा बले
80,12,HV_80.12,veṇudāriḥ śrutarvā ca krāthaś caivāṃśumān api aṅgarājaś ca balavān vaṅgānām adhipas tathā,वेणुदारिः श्रुतर्वा च क्राथश् चैवांशुमान् अपि अङ्गराजश् च बलवान् वङ्गानाम् अधिपस् तथा
80,13,HV_80.13,kausalyaḥ kāśirājaś ca daśārṇādhipatis tathā suhmeśvaraś ca vikrānto videhādhipatis tathā,कौसल्यः काशिराजश् च दशार्णाधिपतिस् तथा सुह्मेश्वरश् च विक्रान्तो विदेहाधिपतिस् तथा
80,14,HV_80.14,madrarājaś ca balavāṃs trigartānām atheśvaraḥ sālvarājaś ca vikrānto daradaś ca mahābalaḥ,मद्रराजश् च बलवांस् त्रिगर्तानाम् अथेश्वरः साल्वराजश् च विक्रान्तो दरदश् च महाबलः
80,15,HV_80.15,yavanādhipatiś caiva bhagadattaś ca vīryavān sauvīrarājaḥ śaibyaś ca pāṇḍyaś ca balināṃ varaḥ gāndhārarājaḥ subalo nagnajic ca mahābalaḥ,यवनाधिपतिश् चैव भगदत्तश् च वीर्यवान् सौवीरराजः शैब्यश् च पाण्ड्यश् च बलिनां वरः गान्धारराजः सुबलो नग्नजिच् च महाबलः
80,16,HV_80.16,kāśmīrarājo gonardo daradādhipatir nṛpaḥ duryodhanādayaś caiva dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ ete cānye ca rājāno balavanto mahārathāḥ tam anvayur jarāsaṃdhaṃ vidviṣanto janārdanam,काश्मीरराजो गोनर्दो दरदाधिपतिर् नृपः दुर्योधनादयश् चैव धार्तराष्ट्रा महाबलाः एते चान्ये च राजानो बलवन्तो महारथाः तम् अन्वयुर् जरासंधं विद्विषन्तो जनार्दनम्
80,17,HV_80.17,te śūrasenān āviśya prabhūtayavasendhanān ūṣuḥ saṃrudhya mathurāṃ parikṣipya balais tadā,ते शूरसेनान् आविश्य प्रभूतयवसेन्धनान् ऊषुः संरुध्य मथुरां परिक्षिप्य बलैस् तदा
81,1,HV_81.1,mathuropavane gatvā niviṣṭāṃs tān narādhipān apaśyan vṛṣṇayaḥ sarve puraskṛtya janārdanam,मथुरोपवने गत्वा निविष्टांस् तान् नराधिपान् अपश्यन् वृष्णयः सर्वे पुरस्कृत्य जनार्दनम्
81,2,HV_81.2,tān āgatān nṛpān rājan māgadhān rājasattamān tato hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇo rāmaṃ vacanam abravīt tvarate khalu kāryārtho devatānāṃ na saṃśayaḥ,तान् आगतान् नृपान् राजन् मागधान् राजसत्तमान् ततो हृष्टमनाः कृष्णो रामं वचनम् अब्रवीत् त्वरते खलु कार्यार्थो देवतानां न संशयः
81,3,HV_81.3,yathāyaṃ saṃnikṛṣṭo hi jarāsaṃdho narādhipaḥ lakṣyante hi dhvajāgrāṇi rathānāṃ vātaraṃhasām,यथायं संनिकृष्टो हि जरासंधो नराधिपः लक्ष्यन्ते हि ध्वजाग्राणि रथानां वातरंहसाम्
81,4,HV_81.4,etāni śaśikalpāni narāṇāṃ vijigīṣatām chatrāṇy ārya virājante procchritāni sitāni ca,एतानि शशिकल्पानि नराणां विजिगीषताम् छत्राण्य् आर्य विराजन्ते प्रोच्छ्रितानि सितानि च
81,5,HV_81.5,aho nṛparathodagrā vimalāś chatrapaṅktayaḥ abhivartanti naḥ śubhrā yathā khe haṃsapaṅktayaḥ,अहो नृपरथोदग्रा विमलाश् छत्रपङ्क्तयः अभिवर्तन्ति नः शुभ्रा यथा खे हंसपङ्क्तयः
81,6,HV_81.6,kāle khalu nṛpaḥ prāpto jarāsaṃdho mahīpatiḥ āvayor yuddhanikaṣaḥ prathamaḥ samarātithiḥ,काले खलु नृपः प्राप्तो जरासंधो महीपतिः आवयोर् युद्धनिकषः प्रथमः समरातिथिः
81,7,HV_81.7,ārya tiṣṭhāva sahitāv anuprāpte mahīpatau yuddhārambhaḥ prayoktavyo balaṃ tāvad vimṛśyatām,आर्य तिष्ठाव सहिताव् अनुप्राप्ते महीपतौ युद्धारम्भः प्रयोक्तव्यो बलं तावद् विमृश्यताम्
81,8,HV_81.8,evam uktvā tataḥ kṛṣṇaḥ svasthaḥ saṃgrāmalālasaḥ jarāsaṃdham abhiprepsuś cakāra baladarśanam,एवम् उक्त्वा ततः कृष्णः स्वस्थः संग्रामलालसः जरासंधम् अभिप्रेप्सुश् चकार बलदर्शनम्
81,9,HV_81.9,vīkṣamāṇaś ca tān sarvān nṛpān yaduvaro 'vyayaḥ ātmānam ātmanā vākyam uvāca hṛdi mantravit,वीक्षमाणश् च तान् सर्वान् नृपान् यदुवरो ऽव्ययः आत्मानम् आत्मना वाक्यम् उवाच हृदि मन्त्रवित्
81,10,HV_81.10,ime te pṛthivīpālāḥ pārthive vartmani sthitāḥ ye vināśam iheṣyanti śāstradṛṣṭena karmaṇā,इमे ते पृथिवीपालाः पार्थिवे वर्त्मनि स्थिताः ये विनाशम् इहेष्यन्ति शास्त्रदृष्टेन कर्मणा
81,11,HV_81.11,prokṣitāḥ khalv ime manye mṛtyunā nṛpapuṃgavāḥ svargagāni tathā hy eṣāṃ vapūṃṣi pracakāśire,प्रोक्षिताः खल्व् इमे मन्ये मृत्युना नृपपुंगवाः स्वर्गगानि तथा ह्य् एषां वपूंषि प्रचकाशिरे
81,12,HV_81.12,sthāne bhārapariśrāntā vasudheyaṃ divaṃ gatā eṣāṃ nṛpatimukhyānāṃ balaughair abhipīḍitā bhūmir nirantarā ceyaṃ balarāṣṭrābhisaṃvṛtā,स्थाने भारपरिश्रान्ता वसुधेयं दिवं गता एषां नृपतिमुख्यानां बलौघैर् अभिपीडिता भूमिर् निरन्तरा चेयं बलराष्ट्राभिसंवृता
81,13,HV_81.13,svalpena khalu kālena viviktaṃ pṛthivītalam bhaviṣyati narendraughaiḥ śataśo vinipātitaiḥ,स्वल्पेन खलु कालेन विविक्तं पृथिवीतलम् भविष्यति नरेन्द्रौघैः शतशो विनिपातितैः
81,14,HV_81.14,evaṃ cintayatas tasya kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ evaṃ saṃcintya bhagavān yuddhāya kṛtaniścayaḥ saṃkarṣaṇena sahitas tasthau girir ivācalaḥ jarāsaṃdhas tataḥ kruddhaḥ prabhuḥ sarvamahīkṣitām narādhipasahasraughair anuyāto mahādyutiḥ,एवं चिन्तयतस् तस्य कृष्णस्याद्भुतकर्मणः एवं संचिन्त्य भगवान् युद्धाय कृतनिश्चयः संकर्षणेन सहितस् तस्थौ गिरिर् इवाचलः जरासंधस् ततः क्रुद्धः प्रभुः सर्वमहीक्षिताम् नराधिपसहस्रौघैर् अनुयातो महाद्युतिः
81,15,HV_81.15,vyāyatodagraturagaiḥ sayantraiḥ susamāhitaiḥ rathaiḥ sāṃgrāmikair yuktair asaṅgagatibhiḥ kva cit,व्यायतोदग्रतुरगैः सयन्त्रैः सुसमाहितैः रथैः सांग्रामिकैर् युक्तैर् असङ्गगतिभिः क्व चित्
81,16,HV_81.16,hemakakṣyair mahāghaṇṭair vāraṇair vāridopamaiḥ mahāmātrottamārūḍhaiḥ kalpitai raṇakovidaiḥ,हेमकक्ष्यैर् महाघण्टैर् वारणैर् वारिदोपमैः महामात्रोत्तमारूढैः कल्पितै रणकोविदैः
81,17,HV_81.17,svārūḍhaiḥ sādibhir yuktaiḥ prekṣamāṇaiḥ pravalgitaiḥ vājibhir meghasaṃkāśaiḥ plavadbhir iva pattibhiḥ,स्वारूढैः सादिभिर् युक्तैः प्रेक्षमाणैः प्रवल्गितैः वाजिभिर् मेघसंकाशैः प्लवद्भिर् इव पत्तिभिः
81,18,HV_81.18,khaḍgacarmadharodagraiḥ pattibhir valgitāmbaraiḥ sahasrasaṃkhyāsaṃyuktair utpatadbhir ivoragaiḥ,खड्गचर्मधरोदग्रैः पत्तिभिर् वल्गिताम्बरैः सहस्रसंख्यासंयुक्तैर् उत्पतद्भिर् इवोरगैः
81,19,HV_81.19,evaṃ caturvidhaiḥ sainyaiḥ kampamānair ivāmbudaiḥ nṛpo 'bhiyāto balavāñ jarāsaṃdho dhṛtavrataḥ,एवं चतुर्विधैः सैन्यैः कम्पमानैर् इवाम्बुदैः नृपो ऽभियातो बलवाञ् जरासंधो धृतव्रतः
81,20,HV_81.20,sa rathair meghanirghoṣair gajaiś ca madaśiñcitaiḥ heṣamāṇaiś ca turagaiḥ kṣveḍamāṇaiś ca pattibhiḥ,स रथैर् मेघनिर्घोषैर् गजैश् च मदशिञ्चितैः हेषमाणैश् च तुरगैः क्ष्वेडमाणैश् च पत्तिभिः
81,21,HV_81.21,nādayāno diśaḥ sarvās tasyāḥ puryā vanāni ca akṣauhiṇyā ca viṃśatyā anuyāto narādhipaḥ sa rājā sāgarākāraḥ sasainyaḥ pratyadṛśyata,नादयानो दिशः सर्वास् तस्याः पुर्या वनानि च अक्षौहिण्या च विंशत्या अनुयातो नराधिपः स राजा सागराकारः ससैन्यः प्रत्यदृश्यत
81,22,HV_81.22,tad balaṃ pṛthivīśānāṃ dṛptayodhajanākulam kṣveḍitāsphoṭitaravaṃ meghasainyam ivābabhau,तद् बलं पृथिवीशानां दृप्तयोधजनाकुलम् क्ष्वेडितास्फोटितरवं मेघसैन्यम् इवाबभौ
81,23,HV_81.23,rathaiḥ pavanasaṃpātair gajaiś ca jaladopamaiḥ turagaiś ca javopetaiḥ pattibhiḥ khagamair iva,रथैः पवनसंपातैर् गजैश् च जलदोपमैः तुरगैश् च जवोपेतैः पत्तिभिः खगमैर् इव
81,24,HV_81.24,vimiśraṃ sarvato bhāti mattadviparathākulam gharmānte sāgaragataṃ yathaivābhrabalaṃ tathā,विमिश्रं सर्वतो भाति मत्तद्विपरथाकुलम् घर्मान्ते सागरगतं यथैवाभ्रबलं तथा
81,25,HV_81.25,sabalās te mahīpālā jarāsaṃdhapurogamāḥ parivārya purīṃ sarve niveśāyopacakrire,सबलास् ते महीपाला जरासंधपुरोगमाः परिवार्य पुरीं सर्वे निवेशायोपचक्रिरे
81,26,HV_81.26,babhau tasya niviṣṭasya balaśrīḥ śibirasya vai śuklaparyantapūrṇasya yathā rūpaṃ mahodadheḥ,बभौ तस्य निविष्टस्य बलश्रीः शिबिरस्य वै शुक्लपर्यन्तपूर्णस्य यथा रूपं महोदधेः
81,27,HV_81.27,vītarātre tataḥ kāle samuttasthur mahīkṣitaḥ ārohaṇārthaṃ puryās te samīyur yuddhalālasāḥ,वीतरात्रे ततः काले समुत्तस्थुर् महीक्षितः आरोहणार्थं पुर्यास् ते समीयुर् युद्धलालसाः
81,28,HV_81.28,samavāyīkṛtāḥ sarve yamunām anu te nṛpāḥ niviṣṭā mantrayāmāsur yuddhakālakutūhalāḥ,समवायीकृताः सर्वे यमुनाम् अनु ते नृपाः निविष्टा मन्त्रयामासुर् युद्धकालकुतूहलाः
81,29,HV_81.29,teṣāṃ sutumulaḥ śabdaḥ śuśruve pṛthivīkṣitām yugānte bhidyamānānāṃ sāgarāṇāṃ yathā svanaḥ,तेषां सुतुमुलः शब्दः शुश्रुवे पृथिवीक्षिताम् युगान्ते भिद्यमानानां सागराणां यथा स्वनः
81,30,HV_81.30,teṣāṃ sakañcukoṣṇīṣāḥ sthavirā vetrapāṇayaḥ cerur mā śabda ity evaṃ bruvanto rājaśasanāt,तेषां सकञ्चुकोष्णीषाः स्थविरा वेत्रपाणयः चेरुर् मा शब्द इत्य् एवं ब्रुवन्तो राजशसनात्
81,31,HV_81.31,tasya rūpaṃ balasyāsīn niḥśabdastimitasya vai līnamīnagrahasyeva niḥśabdasya mahodadheḥ,तस्य रूपं बलस्यासीन् निःशब्दस्तिमितस्य वै लीनमीनग्रहस्येव निःशब्दस्य महोदधेः
81,32,HV_81.32,niḥśabdastimite tasmin yogād iva mahārṇave jarāsaṃdho bṛhad vākyaṃ bṛhaspatir ivādade,निःशब्दस्तिमिते तस्मिन् योगाद् इव महार्णवे जरासंधो बृहद् वाक्यं बृहस्पतिर् इवाददे
81,33,HV_81.33,śīghraṃ samabhivartantāṃ balāni pṛthivīkṣitām sarvato nagarī ceyaṃ janaughaiḥ parivāryatām,शीघ्रं समभिवर्तन्तां बलानि पृथिवीक्षिताम् सर्वतो नगरी चेयं जनौघैः परिवार्यताम्
81,34,HV_81.34,aśmayantrāṇi yujyantāṃ kṣepaṇīyāś ca mudgarāḥ kāryā bhūmiḥ samā sarvā jalaughaiś ca pariplutā ūrdhvaṃ cāpāni vāhyantāṃ prāsā vai tomarās tathā,अश्मयन्त्राणि युज्यन्तां क्षेपणीयाश् च मुद्गराः कार्या भूमिः समा सर्वा जलौघैश् च परिप्लुता ऊर्ध्वं चापानि वाह्यन्तां प्रासा वै तोमरास् तथा
81,35,HV_81.35,dāryatāṃ caiva ṭaṅkaughaiḥ khanitraiś ca purī drutam nṛpaś ca yuddhamārgajñā vinyasyantām adūrataḥ,दार्यतां चैव टङ्कौघैः खनित्रैश् च पुरी द्रुतम् नृपश् च युद्धमार्गज्ञा विन्यस्यन्ताम् अदूरतः
81,36,HV_81.36,adyaprabhṛti sainyair me purīrodhaḥ pravartyatām yāvad etau raṇe gopau vasudevasutāv ubhau saṃkarṣaṇaṃ ca kṛṣṇaṃ ca ghātayāmi śitaiḥ śaraiḥ ākāśam api bāṇaughair niḥsaṃpātaṃ yathā bhavet,अद्यप्रभृति सैन्यैर् मे पुरीरोधः प्रवर्त्यताम् यावद् एतौ रणे गोपौ वसुदेवसुताव् उभौ संकर्षणं च कृष्णं च घातयामि शितैः शरैः आकाशम् अपि बाणौघैर् निःसंपातं यथा भवेत्
81,37,HV_81.37,mayānuśiṣṭās tiṣṭhantu purībhūmiṣu pārthivāḥ teṣu teṣv avakāśeṣu śīghram āruhyatāṃ purī,मयानुशिष्टास् तिष्ठन्तु पुरीभूमिषु पार्थिवाः तेषु तेष्व् अवकाशेषु शीघ्रम् आरुह्यतां पुरी
81,38,HV_81.38,madraḥ kaliṅgādhipatiś cekitānaḥ sabāhlikaḥ kaśmīrarājo gonardaḥ karūṣādhipatis tathā,मद्रः कलिङ्गाधिपतिश् चेकितानः सबाह्लिकः कश्मीरराजो गोनर्दः करूषाधिपतिस् तथा
81,39,HV_81.39,drumaḥ kiṃpuruṣaś caiva pārvatīyaṣ ca dāmanaḥ nagaryāḥ paścimaṃ dvāraṃ kṣipram ārohayantv iti,द्रुमः किंपुरुषश् चैव पार्वतीयष् च दामनः नगर्याः पश्चिमं द्वारं क्षिप्रम् आरोहयन्त्व् इति
81,40,HV_81.40,pauravo veṇudāriś ca vaidarbhaḥ somakas tathā rukmī ca bhojādhipatiḥ sūryākṣaś caiva mālavaḥ,पौरवो वेणुदारिश् च वैदर्भः सोमकस् तथा रुक्मी च भोजाधिपतिः सूर्याक्षश् चैव मालवः
81,41,HV_81.41,pāñcālānām adhipatir drupadānāṃ mahābalaḥ vindānuvindāv āvantyau dantavaktraś ca vīryavān dakṣiṇaṃ nagaradvāraṃ śīghram ārodhayantv iti chāgaliḥ purumitraś ca virāṭaś ca mahīpatiḥ,पाञ्चालानाम् अधिपतिर् द्रुपदानां महाबलः विन्दानुविन्दाव् आवन्त्यौ दन्तवक्त्रश् च वीर्यवान् दक्षिणं नगरद्वारं शीघ्रम् आरोधयन्त्व् इति छागलिः पुरुमित्रश् च विराटश् च महीपतिः
81,42,HV_81.42,kauśāmbyo mālavaś caiva śatadhanvā vidūrathaḥ bhūriśravās trigartaś ca bāṇaḥ pañcanadas tathā,कौशाम्ब्यो मालवश् चैव शतधन्वा विदूरथः भूरिश्रवास् त्रिगर्तश् च बाणः पञ्चनदस् तथा
81,43,HV_81.43,uttaraṃ nagaradvāram ete durgasahā nṛpāḥ ārohantāṃ vimardantāṃ vajrapratimagauravāḥ,उत्तरं नगरद्वारम् एते दुर्गसहा नृपाः आरोहन्तां विमर्दन्तां वज्रप्रतिमगौरवाः
81,44,HV_81.44,ulūkaḥ kaitaveyaś ca vīraś cāṃśumataḥ sutaḥ ekalavyo bṛhatkṣatraḥ kṣatradharmā jayadrathaḥ,उलूकः कैतवेयश् च वीरश् चांशुमतः सुतः एकलव्यो बृहत्क्षत्रः क्षत्रधर्मा जयद्रथः
81,45,HV_81.45,uttamaujāś ca śalyaś ca kauravāḥ kaikayās tathā vaidiśo vāmadevaś ca sāketaś ca sinīpatiḥ,उत्तमौजाश् च शल्यश् च कौरवाः कैकयास् तथा वैदिशो वामदेवश् च साकेतश् च सिनीपतिः
81,46,HV_81.46,pūrvaṃ nagaranirvyūham eteṣv āyattam astu vaḥ tvarayanto 'bhidhāvantu vātā iva balāhakān,पूर्वं नगरनिर्व्यूहम् एतेष्व् आयत्तम् अस्तु वः त्वरयन्तो ऽभिधावन्तु वाता इव बलाहकान्
81,47,HV_81.47,ahaṃ ca daradaś caiva cedirājaś ca saṃgatāḥ dakṣiṇaṃ nagaradvāraṃ pālayiṣyāma daṃśitāḥ,अहं च दरदश् चैव चेदिराजश् च संगताः दक्षिणं नगरद्वारं पालयिष्याम दंशिताः
81,48,HV_81.48,evam eṣā purī kṣipraṃ samantād veṣṭitā balaiḥ vajrāvapātapratimaṃ prāpnotu tumulaṃ bhayam,एवम् एषा पुरी क्षिप्रं समन्ताद् वेष्टिता बलैः वज्रावपातप्रतिमं प्राप्नोतु तुमुलं भयम्
81,49,HV_81.49,gadino ye gadābhis te parighaiḥ parighāyudhāḥ apare vividhaiḥ śastrair dārayantu purīm imām,गदिनो ये गदाभिस् ते परिघैः परिघायुधाः अपरे विविधैः शस्त्रैर् दारयन्तु पुरीम् इमाम्
81,50,HV_81.50,adyaiva tu nagary eṣā viṣamoccayasaṃkaṭā kāryā bhūmisamā sarvā bhavadbhir vasudhādhipaiḥ,अद्यैव तु नगर्य् एषा विषमोच्चयसंकटा कार्या भूमिसमा सर्वा भवद्भिर् वसुधाधिपैः
81,51,HV_81.51,evam uktvā jarāsaṃdhaḥ śakratulyaparākramaḥ caturaṅgabalaṃ vyūhya jarāsaṃdho vyavasthitaḥ athābhyayād yadūn kruddhaḥ saha sarvair narādhipaiḥ pratijagmur daśārhās taṃ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ,एवम् उक्त्वा जरासंधः शक्रतुल्यपराक्रमः चतुरङ्गबलं व्यूह्य जरासंधो व्यवस्थितः अथाभ्ययाद् यदून् क्रुद्धः सह सर्वैर् नराधिपैः प्रतिजग्मुर् दशार्हास् तं व्यूढानीकाः प्रहारिणः
81,52,HV_81.52,tāv āgatau tadā dṛṣṭvā yādavau sainyam agragau ruṣāha māgadho vīkṣya he kṛṣṇa puruṣādhama na tvayā yoddhum icchāmi bālakeneti lajjayā na vai śūrā vikatthante darśayanty eva pauruṣam na gṛhṇīmo vaco rājan nāturasya mumūrṣataḥ tad yuddham abhavad ghoraṃ teṣāṃ devāsuropamam alpānāṃ bahubhiḥ sārdhaṃ vyatiṣaktarathadvipam,ताव् आगतौ तदा दृष्ट्वा यादवौ सैन्यम् अग्रगौ रुषाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम न त्वया योद्धुम् इच्छामि बालकेनेति लज्जया न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्य् एव पौरुषम् न गृह्णीमो वचो राजन् नातुरस्य मुमूर्षतः तद् युद्धम् अभवद् घोरं तेषां देवासुरोपमम् अल्पानां बहुभिः सार्धं व्यतिषक्तरथद्विपम्
81,53,HV_81.53,ugrasenaṃ puraskṛtya vāsudevahalāyudhau rathasthāv abhivartetāṃ yuddhāya raṇakovidau nagarān niḥsṛtau dṛṣṭvā vasudevasutāv ubau kṣubdhaṃ naravarānīkaṃ trastasaṃmūḍhavāhanam,उग्रसेनं पुरस्कृत्य वासुदेवहलायुधौ रथस्थाव् अभिवर्तेतां युद्धाय रणकोविदौ नगरान् निःसृतौ दृष्ट्वा वसुदेवसुताव् उबौ क्षुब्धं नरवरानीकं त्रस्तसंमूढवाहनम्
81,54,HV_81.54,rathasthau daṃśitau caiva ceratus tatra yādavau makarāv iva saṃrabdhau samudrakṣobhaṇāv ubhau,रथस्थौ दंशितौ चैव चेरतुस् तत्र यादवौ मकराव् इव संरब्धौ समुद्रक्षोभणाव् उभौ
81,55,HV_81.55,tābhyāṃ mṛdhe prayuktābhyāṃ yādavābhyāṃ matir babhau tayoḥ prayudhyatoḥ saṃkhye matir āsīd dhṛtātmanoḥ āyudhānāṃ purāṇānām ādāne kṛtalakṣaṇā,ताभ्यां मृधे प्रयुक्ताभ्यां यादवाभ्यां मतिर् बभौ तयोः प्रयुध्यतोः संख्ये मतिर् आसीद् धृतात्मनोः आयुधानां पुराणानाम् आदाने कृतलक्षणा
81,56,HV_81.56,tataḥ khān nipatanti sma dīptāny āhavasaṃplave lelihānāni divyāni mahānti sudṛḍhāni ca,ततः खान् निपतन्ति स्म दीप्तान्य् आहवसंप्लवे लेलिहानानि दिव्यानि महान्ति सुदृढानि च
81,57,HV_81.57,kravyādair anuyātāni mūrtimanti bṛhanti ca tṛṣitāny āhave bhoktuṃ nṛpamāṃsāni vai bhṛśam,क्रव्यादैर् अनुयातानि मूर्तिमन्ति बृहन्ति च तृषितान्य् आहवे भोक्तुं नृपमांसानि वै भृशम्
81,58,HV_81.58,divyasragdāmadhārīṇi trāsayanti nabhaścarān prabhayā bhāsamānāni daṃśitāni diśo daśa,दिव्यस्रग्दामधारीणि त्रासयन्ति नभश्चरान् प्रभया भासमानानि दंशितानि दिशो दश
81,59,HV_81.59,halaṃ saṃvartakaṃ nāma saunandaṃ musalaṃ tathā dhanuṣāṃ pravaraṃ śārṅgaṃ gadā kaumodakī ca ha,हलं संवर्तकं नाम सौनन्दं मुसलं तथा धनुषां प्रवरं शार्ङ्गं गदा कौमोदकी च ह
81,60,HV_81.60,catvāry etāni tejāṃsi viṣṇupraharaṇāni ca tābhyāṃ samavatīrṇāni yādavābhyāṃ mahāraṇe,चत्वार्य् एतानि तेजांसि विष्णुप्रहरणानि च ताभ्यां समवतीर्णानि यादवाभ्यां महारणे
81,61,HV_81.61,jagrāha prathamaṃ rāmo lalāmapratimaṃ halam taṃ sarpam iva sarpantaṃ divyamālākulaṃ mṛdhe,जग्राह प्रथमं रामो ललामप्रतिमं हलम् तं सर्पम् इव सर्पन्तं दिव्यमालाकुलं मृधे
81,62,HV_81.62,saunandaṃ ca tataḥ śrīmān nirānandakaraṃ dviṣām savyena sātvatāṃ śreṣṭho jagrāha musalottamam,सौनन्दं च ततः श्रीमान् निरानन्दकरं द्विषाम् सव्येन सात्वतां श्रेष्ठो जग्राह मुसलोत्तमम्
81,63,HV_81.63,darśanīyaṃ ca lokeṣu dhanur jaladanisvanam nāmnā śārṅgam iti khyātaṃ viṣṇur jagrāha vīryavān,दर्शनीयं च लोकेषु धनुर् जलदनिस्वनम् नाम्ना शार्ङ्गम् इति ख्यातं विष्णुर् जग्राह वीर्यवान्
81,64,HV_81.64,devair nigaditārthasya gadā tasyāpare kare viṣaktā kumudākṣasya nāmnā kaumodakīti sā,देवैर् निगदितार्थस्य गदा तस्यापरे करे विषक्ता कुमुदाक्षस्य नाम्ना कौमोदकीति सा
81,65,HV_81.65,tau sapraharaṇau vīrau sākṣād viṣṇos tanūpamau samare rāmagovindau ripūṃs tān pratyayudhyatām,तौ सप्रहरणौ वीरौ साक्षाद् विष्णोस् तनूपमौ समरे रामगोविन्दौ रिपूंस् तान् प्रत्ययुध्यताम्
81,66,HV_81.66,sāyudhapragrahau vīrau tāv anyonyamayāv ubhau pūrvajānujasaṃjñau tau rāmagovindalakṣaṇau dviṣatsu pratikurvāṇau parākrāntau yatheśvarau,सायुधप्रग्रहौ वीरौ ताव् अन्योन्यमयाव् उभौ पूर्वजानुजसंज्ञौ तौ रामगोविन्दलक्षणौ द्विषत्सु प्रतिकुर्वाणौ पराक्रान्तौ यथेश्वरौ
81,67,HV_81.67,viceratur yathā devau vasudevasutāv ubhau halam udyamya rāmas tu sarpendram iva kopitaḥ cacāra samare vīro dviṣatām antako yathā,विचेरतुर् यथा देवौ वसुदेवसुताव् उभौ हलम् उद्यम्य रामस् तु सर्पेन्द्रम् इव कोपितः चचार समरे वीरो द्विषताम् अन्तको यथा
81,68,HV_81.68,vikarṣan rathayūthāni kṣatriyāṇāṃ mahātmanām cakāra roṣaṃ saphalaṃ nāgeṣu ca hayeṣu ca,विकर्षन् रथयूथानि क्षत्रियाणां महात्मनाम् चकार रोषं सफलं नागेषु च हयेषु च
81,69,HV_81.69,kuñjarāṃl lāṅgalakṣiptān musalākṣepatāḍitān rāmo virājan samare nirmamantha yathācalān,कुञ्जरांल् लाङ्गलक्षिप्तान् मुसलाक्षेपताडितान् रामो विराजन् समरे निर्ममन्थ यथाचलान्
81,70,HV_81.70,te vidhyamānā rāmeṇa samare kṣatriyarṣabhāḥ jarāsaṃdhāntikaṃ vīrāḥ samarārtāḥ prajagmire,ते विध्यमाना रामेण समरे क्षत्रियर्षभाः जरासंधान्तिकं वीराः समरार्ताः प्रजग्मिरे
81,71,HV_81.71,tān uvāca jarāsaṃdhaḥ kṣatradharme vyavasthitaḥ dhig etāṃ kṣatravṛttiṃ vaḥ samare kātarātmanām,तान् उवाच जरासंधः क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः धिग् एतां क्षत्रवृत्तिं वः समरे कातरात्मनाम्
81,72,HV_81.72,parāvṛttasya samare virathasya palāyataḥ bhrūṇahatyām ivāsahyāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ,परावृत्तस्य समरे विरथस्य पलायतः भ्रूणहत्याम् इवासह्यां प्रवदन्ति मनीषिणः
81,73,HV_81.73,bhītāḥ kasmān nivartadhvaṃ dhig etāṃ kṣatravṛttitām kṣipraṃ samabhivartadhvaṃ mama vākyena coditāḥ atha vā tiṣṭhata rathaiḥ prekṣakāḥ samavasthitāḥ yāvad etau raṇe gopau preṣayāmi yamakṣayam,भीताः कस्मान् निवर्तध्वं धिग् एतां क्षत्रवृत्तिताम् क्षिप्रं समभिवर्तध्वं मम वाक्येन चोदिताः अथ वा तिष्ठत रथैः प्रेक्षकाः समवस्थिताः यावद् एतौ रणे गोपौ प्रेषयामि यमक्षयम्
81,74,HV_81.74,sthito 'smi yuddhe saṃrabdhaḥ kṣatriyā vijayāya hi tatas te kṣatriyāḥ sarve jarāsaṃdhena coditāḥ sṛjantaḥ śarajālāni hṛṣṭā yoddhuṃ vyavasthitāḥ,स्थितो ऽस्मि युद्धे संरब्धः क्षत्रिया विजयाय हि ततस् ते क्षत्रियाः सर्वे जरासंधेन चोदिताः सृजन्तः शरजालानि हृष्टा योद्धुं व्यवस्थिताः
81,75,HV_81.75,te hayaiḥ kāñcanāpīḍai rathaiś cāmbudanādibhiḥ nāgaiś cāmbhodasaṃkāśair mahāmātrapracoditaiḥ,ते हयैः काञ्चनापीडै रथैश् चाम्बुदनादिभिः नागैश् चाम्भोदसंकाशैर् महामात्रप्रचोदितैः
81,76,HV_81.76,satanutrāḥ sanistriṃśāḥ sapatākāyudhadhvajāh. svāropitadhanuṣmantaḥ sutūṇīrāḥ satomarāḥ,सतनुत्राः सनिस्त्रिंशाः सपताकायुधध्वजाह्. स्वारोपितधनुष्मन्तः सुतूणीराः सतोमराः
81,77,HV_81.77,sacchatrotsedhinaḥ sarve cārucāmaravījitāḥ raṇe te 'bhigatā rejuḥ syandanasthā mahīkṣitaḥ,सच्छत्रोत्सेधिनः सर्वे चारुचामरवीजिताः रणे ते ऽभिगता रेजुः स्यन्दनस्था महीक्षितः
81,78,HV_81.78,te yuddharāgā rathino vyagāhanta yudhāṃ varāḥ gadābhiś caiva gurvībhiḥ kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ,ते युद्धरागा रथिनो व्यगाहन्त युधां वराः गदाभिश् चैव गुर्वीभिः क्षेपणीयैश् च मुद्गरैः
81,79,HV_81.79,etasminn antare tatra devānāṃ nandivardhanaḥ etasminn antare rājā jarāsaṃdhaḥ pratāpavān dadhmau śaṅkhaṃ mahānādaṃ diśaḥ sarvā vinādayan tac chrutvā devadevo 'pi pāñcajanyam anuttamam yasya nādena vitrastā divisthāḥ sarvadevatāḥ kim u sainyāni sarvāṇi vitrastānīti kā kathā suparṇadhajam āsthāya kṛṣṇas tu ratham uttamam tadābhyayāj jarāsaṃdhaṃ śarair vivyādha cāṣṭabhiḥ,एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र देवानां नन्दिवर्धनः एतस्मिन्न् अन्तरे राजा जरासंधः प्रतापवान् दध्मौ शङ्खं महानादं दिशः सर्वा विनादयन् तच् छ्रुत्वा देवदेवो ऽपि पाञ्चजन्यम् अनुत्तमम् यस्य नादेन वित्रस्ता दिविस्थाः सर्वदेवताः किम् उ सैन्यानि सर्वाणि वित्रस्तानीति का कथा सुपर्णधजम् आस्थाय कृष्णस् तु रथम् उत्तमम् तदाभ्ययाज् जरासंधं शरैर् विव्याध चाष्टभिः
81,80,HV_81.80,so 'pi vidhvāṣṭabhir viṣṇum ugrasenaṃ dadarśa ha pārśvasthaṃ ca harer āha śṛṇu rājan vaco mama yat tu dattaṃ kilānena piṇḍam ātmajaghātinā tad bhuṅkte tad bhavān nityaṃ vadāndha kim ataḥ param tasya bhṛtyatvam āyāsi rājaśabdaṃ samudvahan kevalaṃ vayasā vṛddho na tu jñānena rājaka atha yuddhaṃ samālipsuḥ kṣaṇaṃ tiṣṭha mamāgrataḥ haniṣye tvāṃ hi sabalaṃ sahariṃ sabalaṃ tathā tac chrutva roṣatāmrākṣo babhāṣe māgadhaṃ hariḥ antardhānaṃ gatas tasmād gomantāt parvatottamāt sa evāsmi śiśū rājan bhavān api sa eva hi naitad yuktaṃ vṛthā rājann ugrasenaṃ prabhāṣitum mām eva vada rājendra śatrur asmi tava prabho drakṣyase yat kṛtaṃ rājan mayā sāṃpratam īdṛśam ity uktvā pañcaviṃśatyā nṛpaṃ vivyādha keśavaḥ sārathiṃ cāsya vivyādha pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ jaghāna turagāṃś cājau yatamānasya vīryavān,सो ऽपि विध्वाष्टभिर् विष्णुम् उग्रसेनं ददर्श ह पार्श्वस्थं च हरेर् आह शृणु राजन् वचो मम यत् तु दत्तं किलानेन पिण्डम् आत्मजघातिना तद् भुङ्क्ते तद् भवान् नित्यं वदान्ध किम् अतः परम् तस्य भृत्यत्वम् आयासि राजशब्दं समुद्वहन् केवलं वयसा वृद्धो न तु ज्ञानेन राजक अथ युद्धं समालिप्सुः क्षणं तिष्ठ ममाग्रतः हनिष्ये त्वां हि सबलं सहरिं सबलं तथा तच् छ्रुत्व रोषताम्राक्षो बभाषे मागधं हरिः अन्तर्धानं गतस् तस्माद् गोमन्तात् पर्वतोत्तमात् स एवास्मि शिशू राजन् भवान् अपि स एव हि नैतद् युक्तं वृथा राजन्न् उग्रसेनं प्रभाषितुम् माम् एव वद राजेन्द्र शत्रुर् अस्मि तव प्रभो द्रक्ष्यसे यत् कृतं राजन् मया सांप्रतम् ईदृशम् इत्य् उक्त्वा पञ्चविंशत्या नृपं विव्याध केशवः सारथिं चास्य विव्याध पञ्चभिर् निशितैः शरैः जघान तुरगांश् चाजौ यतमानस्य वीर्यवान्
81,81,HV_81.81,dhanuś ciccheda rājendra jarāsaṃdhasya keśavaḥ dhvajaṃ cāsya praciccheda sārathiṃ ca jaghāna ha rathaṃ cāsya praciccheda sarvakṣatrasya paśyataḥ viratho vidhanuṣkaś ca tasthau bhūtalam āsthitaḥ taṃ kṛcchragatam ājñāya citraseno mahārathaḥ senānīḥ kauśikaś caiva kṛṣṇaṃ vivyādhatuḥ śaraiḥ,धनुश् चिच्छेद राजेन्द्र जरासंधस्य केशवः ध्वजं चास्य प्रचिच्छेद सारथिं च जघान ह रथं चास्य प्रचिच्छेद सर्वक्षत्रस्य पश्यतः विरथो विधनुष्कश् च तस्थौ भूतलम् आस्थितः तं कृच्छ्रगतम् आज्ञाय चित्रसेनो महारथः सेनानीः कौशिकश् चैव कृष्णं विव्याधतुः शरैः
81,82,HV_81.82,tribhir vivyādha saṃsaktaṃ baladevaṃ ca kauśikaḥ baladevo dhanuś cāsya bhallenājau dvidhākarot javenābhyardayac cāpi tān arīñ śaravṛṣṭibhiḥ,त्रिभिर् विव्याध संसक्तं बलदेवं च कौशिकः बलदेवो धनुश् चास्य भल्लेनाजौ द्विधाकरोत् जवेनाभ्यर्दयच् चापि तान् अरीञ् शरवृष्टिभिः
81,83,HV_81.83,bahubhir bahudhā vīraḥ samantāt svarṇabhūṣaṇaiḥ taṃ citrasenaḥ saṃrabdho vivyādha navabhiḥ śaraiḥ kauśikaḥ pañcabhiś cāpi jarāsaṃdhaś ca saptabhiḥ,बहुभिर् बहुधा वीरः समन्तात् स्वर्णभूषणैः तं चित्रसेनः संरब्धो विव्याध नवभिः शरैः कौशिकः पञ्चभिश् चापि जरासंधश् च सप्तभिः
81,84,HV_81.84,tribhis tribhiś ca nārācais tān bibheda janārdanaḥ dhanur anyat samādāya magadhendro mahīpatiḥ ugrasenaṃ samājaghne śareṇa niśitena ha sa śaro 'tha mahārāja rājānaṃ sa vyacūcudat pitā kaṃsasya rājendra śarair vivyādha saptabhiḥ saptatyā ca jarāsaṃdhaṃ punaś ca navabhiḥ śaraiḥ jarāsaṃdhaḥ samājaghne rājānaṃ yadunandanam śarair daśasahasraiś ca mādhavasya hi paśyataḥ ugraseno dhanuṣpāṇir dhanuś cāsya dvidhākarot punar ādāya cāpaṃ tu jarāsaṃdhaḥ pratāpavān ugrasenaṃ viṃśatibhiḥ śaraiḥ suniśitair api vivyādha rājarājānaṃ baladevasya paśyataḥ dhanuś cāsya dvidhā rājan muṣṭideśe tathākarot ādāya niśitaṃ bāṇaṃ jarāsaṃdhaḥ pratāpavān vivyādha rājan rājendro rājānaṃ hṛdaye prabhuḥ aśvāṃś caiva praciccheda śareṇa nataparvaṇā rathaṃ cāsya dvidhā cakre dhvajaṃ ca prādunon nṛpaḥ rathāc caiva pradudrāva vṛṣṇīnāṃ nṛpasattamaḥ kauśikaś citrasenaś ca jarāsaṃdho mahīpatiḥ janārdanaṃ mahārāja samājaghnus tribhis tribhiḥ jarāsaṃdhaḥ śarair bhagno vasudevasya paśyataḥ pañcabhiḥ pañcabhiś caiva baladevaḥ śitaiḥ śaraiḥ,त्रिभिस् त्रिभिश् च नाराचैस् तान् बिभेद जनार्दनः धनुर् अन्यत् समादाय मगधेन्द्रो महीपतिः उग्रसेनं समाजघ्ने शरेण निशितेन ह स शरो ऽथ महाराज राजानं स व्यचूचुदत् पिता कंसस्य राजेन्द्र शरैर् विव्याध सप्तभिः सप्तत्या च जरासंधं पुनश् च नवभिः शरैः जरासंधः समाजघ्ने राजानं यदुनन्दनम् शरैर् दशसहस्रैश् च माधवस्य हि पश्यतः उग्रसेनो धनुष्पाणिर् धनुश् चास्य द्विधाकरोत् पुनर् आदाय चापं तु जरासंधः प्रतापवान् उग्रसेनं विंशतिभिः शरैः सुनिशितैर् अपि विव्याध राजराजानं बलदेवस्य पश्यतः धनुश् चास्य द्विधा राजन् मुष्टिदेशे तथाकरोत् आदाय निशितं बाणं जरासंधः प्रतापवान् विव्याध राजन् राजेन्द्रो राजानं हृदये प्रभुः अश्वांश् चैव प्रचिच्छेद शरेण नतपर्वणा रथं चास्य द्विधा चक्रे ध्वजं च प्रादुनोन् नृपः रथाच् चैव प्रदुद्राव वृष्णीनां नृपसत्तमः कौशिकश् चित्रसेनश् च जरासंधो महीपतिः जनार्दनं महाराज समाजघ्नुस् त्रिभिस् त्रिभिः जरासंधः शरैर् भग्नो वसुदेवस्य पश्यतः पञ्चभिः पञ्चभिश् चैव बलदेवः शितैः शरैः
81,85,HV_81.85,ratheṣāṃ cāpi ciccheda citrasenasya vīryavān baladevo dhanuś cājau bhallenāsya dvidhākarot,रथेषां चापि चिच्छेद चित्रसेनस्य वीर्यवान् बलदेवो धनुश् चाजौ भल्लेनास्य द्विधाकरोत्
81,86,HV_81.86,sa cchinnadhanvā viratho gadām ādāya vīryavān abhyadravat susaṃkruddho jighāṃsur musalāyudham,स च्छिन्नधन्वा विरथो गदाम् आदाय वीर्यवान् अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धो जिघांसुर् मुसलायुधम्
81,87,HV_81.87,sisṛkṣatas tu nārācāṃś citrasenavadhaiṣiṇaḥ dhanuś ciccheda rāmasya jarāsaṃdho mahābalaḥ gadayā ca jaghānāśvān kopāt sa magadheśvaraḥ,सिसृक्षतस् तु नाराचांश् चित्रसेनवधैषिणः धनुश् चिच्छेद रामस्य जरासंधो महाबलः गदया च जघानाश्वान् कोपात् स मगधेश्वरः
81,88,HV_81.88,rāmaṃ cābhyadravad vīro jarāsaṃdho mahābalaḥ ādāya musalaṃ rāmo jarāsaṃdham upādravat tayos tu yuddham abhavat parasparavadhaiṣiṇoḥ,रामं चाभ्यद्रवद् वीरो जरासंधो महाबलः आदाय मुसलं रामो जरासंधम् उपाद्रवत् तयोस् तु युद्धम् अभवत् परस्परवधैषिणोः
81,89,HV_81.89,citrasenas tu saṃsaktaṃ dṛṣṭvā rāmeṇa māgadham ratham anyaṃ samāruhya jarāsaṃdham avārayat tato balena mahatā gajānīkena cāpy atha ubhayor antare tābhyāṃ saṃkulaṃ samapadyata tataḥ sainyena mahatā jarāsaṃdho 'bhisaṃvṛtaḥ rāmakṛṣṇāgragān bhojān āsasāda mahābalaḥ,चित्रसेनस् तु संसक्तं दृष्ट्वा रामेण मागधम् रथम् अन्यं समारुह्य जरासंधम् अवारयत् ततो बलेन महता गजानीकेन चाप्य् अथ उभयोर् अन्तरे ताभ्यां संकुलं समपद्यत ततः सैन्येन महता जरासंधो ऽभिसंवृतः रामकृष्णाग्रगान् भोजान् आससाद महाबलः
81,90,HV_81.90,tataḥ prakṣubhitasyeva sāgarasya mahāsvanaḥ prādur babhūva tumulaḥ senayor ubhayos tayoḥ,ततः प्रक्षुभितस्येव सागरस्य महास्वनः प्रादुर् बभूव तुमुलः सेनयोर् उभयोस् तयोः
81,91,HV_81.91,veṇubherīmṛdaṅgānāṃ śaṅkhānāṃ ca sahasraśaḥ ubhayoḥ senayo rājan prādur āsīn mahāsvanaḥ,वेणुभेरीमृदङ्गानां शङ्खानां च सहस्रशः उभयोः सेनयो राजन् प्रादुर् आसीन् महास्वनः
81,92,HV_81.92,kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭais tumulaḥ sarvato 'bhavat utpapāta rajaś cāpi khuranemisamuddhatam,क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैस् तुमुलः सर्वतो ऽभवत् उत्पपात रजश् चापि खुरनेमिसमुद्धतम्
81,93,HV_81.93,samudyatamahāśastrāḥ pragṛhītaśarāsanāḥ anyonyam abhigarjantaḥ śūrās tatrāvatasthire,समुद्यतमहाशस्त्राः प्रगृहीतशरासनाः अन्योन्यम् अभिगर्जन्तः शूरास् तत्रावतस्थिरे
81,94,HV_81.94,rathinaḥ sādinaś caiva pattayaś ca sahasraśaḥ gajāś cātibalās tatra saṃnipetur abhītavat,रथिनः सादिनश् चैव पत्तयश् च सहस्रशः गजाश् चातिबलास् तत्र संनिपेतुर् अभीतवत्
81,95,HV_81.95,tatas teṣāṃ mahārāja nṛpāṇāṃ jayakāṅkṣiṇām sa saṃprahāras tumulas tyaktvā prāṇān avartata vṛṣṇībhiḥ saha yodhānāṃ jarāsaṃdhasya dāruṇaḥ,ततस् तेषां महाराज नृपाणां जयकाङ्क्षिणाम् स संप्रहारस् तुमुलस् त्यक्त्वा प्राणान् अवर्तत वृष्णीभिः सह योधानां जरासंधस्य दारुणः
81,96,HV_81.96,tataḥ śinir anādhṛṣṭir babhrur vipṛthur āhukaḥ baladevaṃ puraskṛtya sainyasyārdhena daṃśitāḥ,ततः शिनिर् अनाधृष्टिर् बभ्रुर् विपृथुर् आहुकः बलदेवं पुरस्कृत्य सैन्यस्यार्धेन दंशिताः
81,97,HV_81.97,dakṣiṇaṃ pakṣam āseduḥ śatrusainyasya bhārata pālitaṃ cedirājena jarāsaṃdhena cābhibho,दक्षिणं पक्षम् आसेदुः शत्रुसैन्यस्य भारत पालितं चेदिराजेन जरासंधेन चाभिभो
81,98,HV_81.98,udīcyaiś ca mahāvīryaiḥ śalyasālvādibhir nṛpaiḥ sṛjantaḥ śaravarṣāṇi samabhityaktajīvitāḥ,उदीच्यैश् च महावीर्यैः शल्यसाल्वादिभिर् नृपैः सृजन्तः शरवर्षाणि समभित्यक्तजीविताः
81,99,HV_81.99,āgāvahaḥ pṛthuḥ kahvaḥ śatadyumno vidūrathaḥ hṛṣīkeśaṃ puraskṛtya sainyasyārdhena daṃśitāḥ,आगावहः पृथुः कह्वः शतद्युम्नो विदूरथः हृषीकेशं पुरस्कृत्य सैन्यस्यार्धेन दंशिताः
81,100,HV_81.100,bhīṣmakeṇābhiguptasya rukmiṇā ca mahātmanā devakenāpi rājendra tathā madreśvareṇa ca prācyaiś ca dākṣiṇātyaiś ca guptavīryabalānvitaiḥ,भीष्मकेणाभिगुप्तस्य रुक्मिणा च महात्मना देवकेनापि राजेन्द्र तथा मद्रेश्वरेण च प्राच्यैश् च दाक्षिणात्यैश् च गुप्तवीर्यबलान्वितैः
81,101,HV_81.101,teṣāṃ yuddhaṃ samabhavat samabhityaktajīvitam śaktyṛṣṭiprāsabāṇaughān sṛjatāṃ tumulaṃ mahat,तेषां युद्धं समभवत् समभित्यक्तजीवितम् शक्त्यृष्टिप्रासबाणौघान् सृजतां तुमुलं महत्
81,102,HV_81.102,sātyakiś citrakaḥ śyāmo yuyudhānaś ca vīryavān rājādhidevo mṛduraḥ śvaphalkaś ca mahābalaḥ,सात्यकिश् चित्रकः श्यामो युयुधानश् च वीर्यवान् राजाधिदेवो मृदुरः श्वफल्कश् च महाबलः
81,103,HV_81.103,satrājic ca prasenaś ca balena mahatā vṛtāḥ vyūhasya pakṣaṃ te savyaṃ pratīyur dviṣatāṃ mṛdhe,सत्राजिच् च प्रसेनश् च बलेन महता वृताः व्यूहस्य पक्षं ते सव्यं प्रतीयुर् द्विषतां मृधे
81,104,HV_81.104,vyūhasyārdhaṃ samāsedur mṛdureṇābhirakṣitam tatra yuddhaṃ samabhavan mahad devāsuropamam alpānāṃ bahubhiḥ sardhaṃ vāsudevavyapāśrayāt evaṃ yuddham abhūt teṣāṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ yamarāṣṭravivardhanam rājabhiś cāpi bahubhir veṇudārimukhaiḥ saha,व्यूहस्यार्धं समासेदुर् मृदुरेणाभिरक्षितम् तत्र युद्धं समभवन् महद् देवासुरोपमम् अल्पानां बहुभिः सर्धं वासुदेवव्यपाश्रयात् एवं युद्धम् अभूत् तेषां शूराणां हर्षवर्धनम् भीरूणां त्रासजननं यमराष्ट्रविवर्धनम् राजभिश् चापि बहुभिर् वेणुदारिमुखैः सह
82,1,HV_82.1,pratīcyaiś ca balodagrair dhārtarāṣṭraiś ca pālitam tato yuddhāni vṛṣṇīnāṃ babhūva sumahānty atha māgadhasya mahāmātyair nṛpaiś caivānuyāyibhiḥ,प्रतीच्यैश् च बलोदग्रैर् धार्तराष्ट्रैश् च पालितम् ततो युद्धानि वृष्णीनां बभूव सुमहान्त्य् अथ मागधस्य महामात्यैर् नृपैश् चैवानुयायिभिः
82,2,HV_82.2,dvaṃdvayuddhaṃ samabhavat senayor ubhayos tadā rukmiṇā vāsudevasya bhīṣmakasyāhukena ca krāthasya vasudevena kauśikasya ca babhruṇā gadena cedirājasya dantavaktrasya śaṃbhunā,द्वंद्वयुद्धं समभवत् सेनयोर् उभयोस् तदा रुक्मिणा वासुदेवस्य भीष्मकस्याहुकेन च क्राथस्य वसुदेवेन कौशिकस्य च बभ्रुणा गदेन चेदिराजस्य दन्तवक्त्रस्य शंभुना
82,3,HV_82.3,vindānuvindāv āvantyau yuyudhānena saṃgatau ekalavyo mahārāja pradyumnenātha saṃgataḥ tathānyair vṛṣṇivīrāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca mahātmanām yuddham āsīd dhi sainyānāṃ sainikair bharatarṣabha,विन्दानुविन्दाव् आवन्त्यौ युयुधानेन संगतौ एकलव्यो महाराज प्रद्युम्नेनाथ संगतः तथान्यैर् वृष्णिवीराणां नृपाणां च महात्मनाम् युद्धम् आसीद् धि सैन्यानां सैनिकैर् भरतर्षभ
82,4,HV_82.4,ahāni pañca caikaṃ ca ṣaṭ saptāṣṭau ca dāruṇam gajair gajā hayair aśvāḥ padātāś ca padātibhiḥ rathā rathair vimiśraiś ca yodhā yuyudhire nṛpa,अहानि पञ्च चैकं च षट् सप्ताष्टौ च दारुणम् गजैर् गजा हयैर् अश्वाः पदाताश् च पदातिभिः रथा रथैर् विमिश्रैश् च योधा युयुधिरे नृप
82,5,HV_82.5,jarāsaṃdhasya rajñas tu rāmeṇāsīt samāgamaḥ mahendrasyeva vṛtreṇa dāruṇo lomaharṣaṇaḥ,जरासंधस्य रज्ञस् तु रामेणासीत् समागमः महेन्द्रस्येव वृत्रेण दारुणो लोमहर्षणः
82,6,HV_82.6,avekṣya rukmiṇīṃ kṛṣṇo rukmiṇaṃ na vyapothayat jvalanārkāṃśusaṃkāśān āśīviṣaviṣopamān vārayām āsa kṛṣṇo vai śarāṃs tasya tu śikṣayā anyeṣāṃ sumahān āsīd balaughānāṃ parikṣayaḥ ubhayoḥ senayo rājan māṃsaśoṇitakardamaḥ,अवेक्ष्य रुक्मिणीं कृष्णो रुक्मिणं न व्यपोथयत् ज्वलनार्कांशुसंकाशान् आशीविषविषोपमान् वारयाम् आस कृष्णो वै शरांस् तस्य तु शिक्षया अन्येषां सुमहान् आसीद् बलौघानां परिक्षयः उभयोः सेनयो राजन् मांसशोणितकर्दमः
82,7,HV_82.7,kabandhāni samuttasthuḥ subahūni samantataḥ piśācā rākṣasāś caiva māṃsaśoṇitalālasāḥ tasmin vimarde yodhānāṃ saṃkhyāvyaktir na vidyate,कबन्धानि समुत्तस्थुः सुबहूनि समन्ततः पिशाचा राक्षसाश् चैव मांसशोणितलालसाः तस्मिन् विमर्दे योधानां संख्याव्यक्तिर् न विद्यते
82,8,HV_82.8,rathī rāmo jarāsaṃdhaṃ śarair āśīviṣopamaiḥ āvṛnvann abhyayād vīras taṃ ca rājā sa māgadhaḥ,रथी रामो जरासंधं शरैर् आशीविषोपमैः आवृन्वन्न् अभ्ययाद् वीरस् तं च राजा स मागधः
82,9,HV_82.9,abhyavartata vegena syandanenāśugāminā anyonyaṃ vividhair astrair vidhvā vidhvā vinedatuḥ tau kṣīnaśastrau virathau hatāśvau hatasārathī gade gṛhītvā vikrāntāv anyonyam abhidhāvatām,अभ्यवर्तत वेगेन स्यन्दनेनाशुगामिना अन्योन्यं विविधैर् अस्त्रैर् विध्वा विध्वा विनेदतुः तौ क्षीनशस्त्रौ विरथौ हताश्वौ हतसारथी गदे गृहीत्वा विक्रान्ताव् अन्योन्यम् अभिधावताम्
82,10,HV_82.10,kampayantau bhuvaṃ vīrau tāv udyatamahāgadau dadṛśāte mahātmānau girī saśikharāv ubhau,कम्पयन्तौ भुवं वीरौ ताव् उद्यतमहागदौ ददृशाते महात्मानौ गिरी सशिखराव् उभौ
82,11,HV_82.11,vyupāramanta yuddhāni prekṣantau puruṣarṣabhau saṃrabdhāv abhidhāvantau gadāyuddheṣu viśrutau,व्युपारमन्त युद्धानि प्रेक्षन्तौ पुरुषर्षभौ संरब्धाव् अभिधावन्तौ गदायुद्धेषु विश्रुतौ
82,12,HV_82.12,ubhau tau paramācāryau loke khyātau mahābalau mattāv iva gajau yuddhe anyonyam abhidhāvatām,उभौ तौ परमाचार्यौ लोके ख्यातौ महाबलौ मत्ताव् इव गजौ युद्धे अन्योन्यम् अभिधावताम्
82,13,HV_82.13,tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ samantataś cāpsarasaḥ samājagmuḥ sahasraśaḥ,ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः समन्ततश् चाप्सरसः समाजग्मुः सहस्रशः
82,14,HV_82.14,pitāmahaś ca bhagavān yuddhaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ tad devayakṣagandharva maharṣibhir alaṃkṛtam śuśubhe 'bhyadhikaṃ rājan divaṃ jyotir gaṇair iva,पितामहश् च भगवान् युद्धं द्रष्टुं समागतः तद् देवयक्षगन्धर्व महर्षिभिर् अलंकृतम् शुशुभे ऽभ्यधिकं राजन् दिवं ज्योतिर् गणैर् इव
82,15,HV_82.15,abhidudrāva rāmaṃ tu jarāsaṃdho mahābalaḥ savyaṃ maṇḍalam āvṛtya baladevas tu dakṣiṇam,अभिदुद्राव रामं तु जरासंधो महाबलः सव्यं मण्डलम् आवृत्य बलदेवस् तु दक्षिणम्
82,16,HV_82.16,tau prajahrur anyonyaṃ gadāyuddhaviśāradau dantābhyām iva mātaṅgau nādayantau diśo daśa,तौ प्रजह्रुर् अन्योन्यं गदायुद्धविशारदौ दन्ताभ्याम् इव मातङ्गौ नादयन्तौ दिशो दश
82,17,HV_82.17,gadānipāto rāmasya śuśruve 'śaninisvanaḥ jarāsaṃdhasya caraṇe parvatasyeva dīryataḥ,गदानिपातो रामस्य शुश्रुवे ऽशनिनिस्वनः जरासंधस्य चरणे पर्वतस्येव दीर्यतः
82,18,HV_82.18,na sma kampayate rāmaṃ jarāsaṃdhakaracyutā gadā gadābhṛtāṃ śreṣṭhaṃ vindhyaṃ girim ivācalam,न स्म कम्पयते रामं जरासंधकरच्युता गदा गदाभृतां श्रेष्ठं विन्ध्यं गिरिम् इवाचलम्
82,19,HV_82.19,rāmasya tu gadāvegaṃ vīryāt sa magadheśvaraḥ sehe dhairyeṇa mahatā śikṣayā ca vyapohayat,रामस्य तु गदावेगं वीर्यात् स मगधेश्वरः सेहे धैर्येण महता शिक्षया च व्यपोहयत्
82,20,HV_82.20,evaṃ tau tatra saṃgrāme vicarantau mahābalau maṇḍalāni vicitrāṇi viceratur ariṃdamau evaṃ tau yodhamukhyau tu samaṃ yuyudhatuś ciram na ca tau yuddhavaimukhyam ubhāv eva prajagmatuḥ tam udyataṃ tadā dṛṣṭvā musalaṃ ghoradarśanam amoghaṃ baladevena kruddhena tu mahāraṇe kruddho 'tha rāmabhadras tu gadayā taṃ jagāma ha jarāsaṃdho 'tha gadayā balabhadraṃ samāhanat tayoḥ pādaprahāraś ca cālayām āsa medinīm tataḥ kruddho jarāputras tāḍayām āsa vakṣasi śoṇitaṃ codvaman rāmaḥ śramaṃ ca samavāpa ha papāta ca mahīṃ vīro gatāsur iva niḥśvasan hato hato jarāsaṃdha ity ūcur yādaveśvarāḥ mūrcchāṃ caiva samāpede saṃjñāṃ ca pratilabdhavān tato rudhirarāśis tu babhau jalam ivodgataḥ gadāhatau mahāvīrau kevalau yuddharaṅginau śuśubhāte gadāhastau parasparavadhaiṣiṇau tataḥ kruddho haladharaś chettum aicchaj jarāsutam ūrū ca pothayām āsa gadayā rājasaṃsadi ūrvo raktaṃ samāpede majjā samabhavat tataḥ tato halī jarāsaṃdhaṃ śiraś chettum udaikṣata tato 'ntarikṣe vāg āsīt susvarā lokasākṣiṇī uvāca baladevaṃ taṃ samudyatahalāyudham na tvayā rāma vadhyo 'yam alaṃ khedena mādhava,एवं तौ तत्र संग्रामे विचरन्तौ महाबलौ मण्डलानि विचित्राणि विचेरतुर् अरिंदमौ एवं तौ योधमुख्यौ तु समं युयुधतुश् चिरम् न च तौ युद्धवैमुख्यम् उभाव् एव प्रजग्मतुः तम् उद्यतं तदा दृष्ट्वा मुसलं घोरदर्शनम् अमोघं बलदेवेन क्रुद्धेन तु महारणे क्रुद्धो ऽथ रामभद्रस् तु गदया तं जगाम ह जरासंधो ऽथ गदया बलभद्रं समाहनत् तयोः पादप्रहारश् च चालयाम् आस मेदिनीम् ततः क्रुद्धो जरापुत्रस् ताडयाम् आस वक्षसि शोणितं चोद्वमन् रामः श्रमं च समवाप ह पपात च महीं वीरो गतासुर् इव निःश्वसन् हतो हतो जरासंध इत्य् ऊचुर् यादवेश्वराः मूर्च्छां चैव समापेदे संज्ञां च प्रतिलब्धवान् ततो रुधिरराशिस् तु बभौ जलम् इवोद्गतः गदाहतौ महावीरौ केवलौ युद्धरङ्गिनौ शुशुभाते गदाहस्तौ परस्परवधैषिणौ ततः क्रुद्धो हलधरश् छेत्तुम् ऐच्छज् जरासुतम् ऊरू च पोथयाम् आस गदया राजसंसदि ऊर्वो रक्तं समापेदे मज्जा समभवत् ततः ततो हली जरासंधं शिरश् छेत्तुम् उदैक्षत ततो ऽन्तरिक्षे वाग् आसीत् सुस्वरा लोकसाक्षिणी उवाच बलदेवं तं समुद्यतहलायुधम् न त्वया राम वध्यो ऽयम् अलं खेदेन माधव
82,21,HV_82.21,vihito 'sya mayā mṛtyus tasmāt sādhu vyupārama acireṇaiva kālena prāṇāṃs tyakṣyati māgadhaḥ,विहितो ऽस्य मया मृत्युस् तस्मात् साधु व्युपारम अचिरेणैव कालेन प्राणांस् त्यक्ष्यति मागधः
82,22,HV_82.22,jarāsaṃdhas tu tac chrutvā vimanāḥ samapadyata na prajahre tatas tasmai punar eva halāyudhaḥ tau vyupāramatāṃ caiva vṛṣṇayas te ca pārthivāḥ,जरासंधस् तु तच् छ्रुत्वा विमनाः समपद्यत न प्रजह्रे ततस् तस्मै पुनर् एव हलायुधः तौ व्युपारमतां चैव वृष्णयस् ते च पार्थिवाः
82,23,HV_82.23,prasaktam abhavad yuddhaṃ teṣām eva mahātmanām dīrghakālaṃ mahārāja nighnatām itaretarām,प्रसक्तम् अभवद् युद्धं तेषाम् एव महात्मनाम् दीर्घकालं महाराज निघ्नताम् इतरेतराम्
82,24,HV_82.24,te sarve nirjitā rājan kṛṣṇena ripughātinā jarāsaṃdhena sahitā viprajagmur yathāgatam parājite tv apakrānte jarāsaṃdhe mahīpatau astaṃ yāte dinakare nānusasrus tadā niśi,ते सर्वे निर्जिता राजन् कृष्णेन रिपुघातिना जरासंधेन सहिता विप्रजग्मुर् यथागतम् पराजिते त्व् अपक्रान्ते जरासंधे महीपतौ अस्तं याते दिनकरे नानुसस्रुस् तदा निशि
82,25,HV_82.25,vṛṣṇayaś ca mahābhāgāḥ kṛṣṇasaṃkarṣaṇāśrayāḥ samānīya svasainyaṃ tu labdhalakṣyā mahābalāḥ purīṃ praviviśur hṛṣṭāḥ keśavenābhipūjitāḥ,वृष्णयश् च महाभागाः कृष्णसंकर्षणाश्रयाः समानीय स्वसैन्यं तु लब्धलक्ष्या महाबलाः पुरीं प्रविविशुर् हृष्टाः केशवेनाभिपूजिताः
82,26,HV_82.26,khāc cyutāny āyudhāny eva tāny evāntardadhus tadā jarāsaṃdho 'pi nṛpatir vimanāḥ svapuraṃ yayau rājānaś cānugā ye 'sya svarāṣṭrāṇy eva te yayuḥ jarāsaṃdhaṃ tu te jitvā manyante naiva taṃ jitam vṛṣṇayaḥ kuruśārdūla rājā hy atibalaḥ sa vai,खाच् च्युतान्य् आयुधान्य् एव तान्य् एवान्तर्दधुस् तदा जरासंधो ऽपि नृपतिर् विमनाः स्वपुरं ययौ राजानश् चानुगा ये ऽस्य स्वराष्ट्राण्य् एव ते ययुः जरासंधं तु ते जित्वा मन्यन्ते नैव तं जितम् वृष्णयः कुरुशार्दूल राजा ह्य् अतिबलः स वै
82,27,HV_82.27,ko nāma hi jarāsaṃdhaṃ raṇe jetuṃ mahīpatiḥ śaknuyāl lokavikhyātaḥ sākṣād api śatakratuḥ daśa cāṣṭau ca saṃgrāmāñ jarāsaṃdhasya yādavāḥ dadur na cainaṃ samare hantuṃ śekur mahārathāḥ,को नाम हि जरासंधं रणे जेतुं महीपतिः शक्नुयाल् लोकविख्यातः साक्षाद् अपि शतक्रतुः दश चाष्टौ च संग्रामाञ् जरासंधस्य यादवाः ददुर् न चैनं समरे हन्तुं शेकुर् महारथाः
82,28,HV_82.28,kṛṣṇas tu samare rājañ śaktimān api māgadham anyo mṛtyur iti jñātvā na ca hiṃsitavān prabhuḥ akṣauhiṇyo hi tasyāsan viṃśatir bharatarṣabha jarāsaṃdhasya nṛpates tadarthaṃ yāḥ samāgatāḥ,कृष्णस् तु समरे राजञ् शक्तिमान् अपि मागधम् अन्यो मृत्युर् इति ज्ञात्वा न च हिंसितवान् प्रभुः अक्षौहिण्यो हि तस्यासन् विंशतिर् भरतर्षभ जरासंधस्य नृपतेस् तदर्थं याः समागताः
82,29,HV_82.29,alpatvād abhibhūtās tu vṛṣṇayo bharatarṣabha bārhadrathena rājendra rājabhiḥ sahitena vai,अल्पत्वाद् अभिभूतास् तु वृष्णयो भरतर्षभ बार्हद्रथेन राजेन्द्र राजभिः सहितेन वै
82,30,HV_82.30,bhūyaḥ kṛtvodyamaṃ prāyād yādavān kṛṣṇapālitān jitvā tu māgadhaṃ saṃkhye jarāsaṃdhaṃ mahīpatim viharanti sma sukhino vṛṣṇisiṃhā mahārathāḥ,भूयः कृत्वोद्यमं प्रायाद् यादवान् कृष्णपालितान् जित्वा तु मागधं संख्ये जरासंधं महीपतिम् विहरन्ति स्म सुखिनो वृष्णिसिंहा महारथाः
83,1,HV_83.1,ojas tejo balaṃ dhīr dhṛtir iti mahimā śrīr yaśo rūpam ājñā vīryaṃ cetyevamādīn paramaguṇagaṇān ye smaranto labhante yad bhaktānāṃ yam ājñāpy akhilajanamanaḥkṣobhaṇī naiti pārśvaṃ cetas tvaṃ tasya śaśvac caraṇakamalayor bhṛṅgatāṃ yāhi viṣṇoḥ etasminn eva kāle tu smṛtvā gopeṣu yatkṛtam jagāmaiko vrajaṃ rāmaḥ kṛṣṇasyānumate svayam,ओजस् तेजो बलं धीर् धृतिर् इति महिमा श्रीर् यशो रूपम् आज्ञा वीर्यं चेत्येवमादीन् परमगुणगणान् ये स्मरन्तो लभन्ते यद् भक्तानां यम् आज्ञाप्य् अखिलजनमनःक्षोभणी नैति पार्श्वं चेतस् त्वं तस्य शश्वच् चरणकमलयोर् भृङ्गतां याहि विष्णोः एतस्मिन्न् एव काले तु स्मृत्वा गोपेषु यत्कृतम् जगामैको व्रजं रामः कृष्णस्यानुमते स्वयम्
83,2,HV_83.2,sa tatra gatvā ramyāṇi dadarśa vipulāni vai bhuktapūrvāṇy araṇyāni sarāṃsi surabhīṇi ca,स तत्र गत्वा रम्याणि ददर्श विपुलानि वै भुक्तपूर्वाण्य् अरण्यानि सरांसि सुरभीणि च
83,3,HV_83.3,sa praviṣṭaḥ pravegena taṃ vrajaṃ kṛṣṇapūrvajaḥ vanyena ramaṇīyena veṣeṇālaṃkṛtaḥ prabhuḥ,स प्रविष्टः प्रवेगेन तं व्रजं कृष्णपूर्वजः वन्येन रमणीयेन वेषेणालंकृतः प्रभुः
83,4,HV_83.4,sa tān sarvān ābabhāṣe yathāpūrvaṃ yathāvidhi gopaṃs tenaiva vidhinā yathānyāyaṃ yathāvayaḥ,स तान् सर्वान् आबभाषे यथापूर्वं यथाविधि गोपंस् तेनैव विधिना यथान्यायं यथावयः
83,5,HV_83.5,tathaiva prāha tān sarvāṃs tathaiva pariharṣayan tathaiva saha gopībhī rocayan madhurāḥ kathāḥ,तथैव प्राह तान् सर्वांस् तथैव परिहर्षयन् तथैव सह गोपीभी रोचयन् मधुराः कथाः
83,6,HV_83.6,tam ūcuḥ sthavirā gopāḥ priyaṃ madhurabhāṣiṇaḥ rāmaṃ ramayatāṃ śreṣṭhaṃ pravāsāt punarāgatam,तम् ऊचुः स्थविरा गोपाः प्रियं मधुरभाषिणः रामं रमयतां श्रेष्ठं प्रवासात् पुनरागतम्
83,7,HV_83.7,svāgataṃ te mahābāho yadūnāṃ kulanandana jīvitasya phalaṃ prāptam adya te darśanena ca adya smo nirvṛtās tāta yat tvāṃ paśyāma nirvṛtam,स्वागतं ते महाबाहो यदूनां कुलनन्दन जीवितस्य फलं प्राप्तम् अद्य ते दर्शनेन च अद्य स्मो निर्वृतास् तात यत् त्वां पश्याम निर्वृतम्
83,8,HV_83.8,prītāś caiva vayaṃ vīra yat tvaṃ punar ihāgataḥ vikhyātas triṣu lokeṣu rāmaḥ śatrubhayaṃkaraḥ,प्रीताश् चैव वयं वीर यत् त्वं पुनर् इहागतः विख्यातस् त्रिषु लोकेषु रामः शत्रुभयंकरः
83,9,HV_83.9,yādavāś ca balodagrāḥ sarve saṃgrāmalālasāḥ tiṣṭhanti nṛpaśārdūlā hy apramattā mahābalāḥ vardhanīyā vayaṃ nūnaṃ tvayā yādavanandana atha vā prāṇinas tāta ramante janmabhūmiṣu,यादवाश् च बलोदग्राः सर्वे संग्रामलालसाः तिष्ठन्ति नृपशार्दूला ह्य् अप्रमत्ता महाबलाः वर्धनीया वयं नूनं त्वया यादवनन्दन अथ वा प्राणिनस् तात रमन्ते जन्मभूमिषु
83,10,HV_83.10,tridaśānāṃ vayaṃ mānyā dhruvam adyāmalānana ye sma dṛṣṭās tvayā tāta kāṅkṣamāṇās tavāgamam,त्रिदशानां वयं मान्या ध्रुवम् अद्यामलानन ये स्म दृष्टास् त्वया तात काङ्क्षमाणास् तवागमम्
83,11,HV_83.11,diṣṭyā te nihatā mallāḥ kaṃsaś ca vinipātitaḥ ugraseno 'bhiṣiktaś ca māhātmyenānujena vai,दिष्ट्या ते निहता मल्लाः कंसश् च विनिपातितः उग्रसेनो ऽभिषिक्तश् च माहात्म्येनानुजेन वै
83,12,HV_83.12,samudre ca śruto 'smābhis timinā saha vigrahaḥ vadhaḥ pañcajanasyaiva jarāsaṃdhena vigrahaḥ gomante ca śruto 'smābhiḥ kṣatriyaiḥ saha vigrahaḥ daradasya vadhaś caiva jarāsaṃdhe ca yā matiḥ tac cāyudhāvataraṇaṃ śrutaṃ naḥ paramāhave,समुद्रे च श्रुतो ऽस्माभिस् तिमिना सह विग्रहः वधः पञ्चजनस्यैव जरासंधेन विग्रहः गोमन्ते च श्रुतो ऽस्माभिः क्षत्रियैः सह विग्रहः दरदस्य वधश् चैव जरासंधे च या मतिः तच् चायुधावतरणं श्रुतं नः परमाहवे
83,13,HV_83.13,vadhaś caiva śṛgālasya karavīrapurottame tatsutasyābhiṣekaś ca nāgarāṇāṃ ca sāntvanam tatpatnīnāṃ pralāpaś ca śakradevābhiṣecanam mathurāyāvarodhaś ca jarāsaṃdhena dhīmatā yuddhaṃ sarvair narendraiś ca yādavānāṃ mahātmanām mathurāyāṃ praveśaś ca kīrtanīyaḥ surair api pratiṣṭhitā ca vasudhā śaṅkitāḥ sarvapārthivāḥ,वधश् चैव शृगालस्य करवीरपुरोत्तमे तत्सुतस्याभिषेकश् च नागराणां च सान्त्वनम् तत्पत्नीनां प्रलापश् च शक्रदेवाभिषेचनम् मथुरायावरोधश् च जरासंधेन धीमता युद्धं सर्वैर् नरेन्द्रैश् च यादवानां महात्मनाम् मथुरायां प्रवेशश् च कीर्तनीयः सुरैर् अपि प्रतिष्ठिता च वसुधा शङ्किताः सर्वपार्थिवाः
83,14,HV_83.14,tava cāgamanaṃ dṛṣṭvā sabhāgyāḥ sma yathā purā tena sma parituṣṭāś ca hṛṣitāś ca sabāndhavāḥ,तव चागमनं दृष्ट्वा सभाग्याः स्म यथा पुरा तेन स्म परितुष्टाश् च हृषिताश् च सबान्धवाः
83,15,HV_83.15,pratyuvāca tato rāmaḥ sarvāṃs tān abhitaḥ sthitān yādaveṣv api sarveṣu bhavanto mama bāndhavāḥ,प्रत्युवाच ततो रामः सर्वांस् तान् अभितः स्थितान् यादवेष्व् अपि सर्वेषु भवन्तो मम बान्धवाः
83,16,HV_83.16,sahāsmābhir gataṃ bālyaṃ sahāsmābhī rataṃ vane bhavadbhir vardhitāś caiva kathaṃ yāsyāma vikriyām,सहास्माभिर् गतं बाल्यं सहास्माभी रतं वने भवद्भिर् वर्धिताश् चैव कथं यास्याम विक्रियाम्
83,17,HV_83.17,gṛheṣu bhavatāṃ bhuktaṃ gāvaś ca parirakṣitāḥ asmākaṃ bāndhavāḥ sarve bhavanto baddhasauhṛdāḥ,गृहेषु भवतां भुक्तं गावश् च परिरक्षिताः अस्माकं बान्धवाः सर्वे भवन्तो बद्धसौहृदाः
83,18,HV_83.18,evaṃ bhuvati sattvaṃ vai gopamadhye halāyudhe saṃhṛṣṭavadanās tatra babhūvur gopayoṣitaḥ evaṃ bahuvidhālāpaṃ kṛtvā gopais tu lāṅgalī jagāma yamunātīraṃ paśyan vṛndāvanaṃ mudā tato vanāntaragato reme rāmo mahābalaḥ,एवं भुवति सत्त्वं वै गोपमध्ये हलायुधे संहृष्टवदनास् तत्र बभूवुर् गोपयोषितः एवं बहुविधालापं कृत्वा गोपैस् तु लाङ्गली जगाम यमुनातीरं पश्यन् वृन्दावनं मुदा ततो वनान्तरगतो रेमे रामो महाबलः
83,19,HV_83.19,etasminn antare gopā rāmāya viditātmane gopālair deśakālajñair upānīyata vāruṇī,एतस्मिन्न् अन्तरे गोपा रामाय विदितात्मने गोपालैर् देशकालज्ञैर् उपानीयत वारुणी
83,20,HV_83.20,so 'pibat pāṇḍurābhrābhas tatkālaṃ jñātibhir vṛtaḥ vanāntaragato rāmaḥ pānaṃ madasamīraṇam,सो ऽपिबत् पाण्डुराभ्राभस् तत्कालं ज्ञातिभिर् वृतः वनान्तरगतो रामः पानं मदसमीरणम्
83,21,HV_83.21,upajahrus tatas tasmai vanyāni vividhāni ca pratyagraramaṇīyāni puṣpāṇi ca phalāni ca,उपजह्रुस् ततस् तस्मै वन्यानि विविधानि च प्रत्यग्ररमणीयानि पुष्पाणि च फलानि च
83,22,HV_83.22,medhyāṃś ca vividhān bhakṣān gandhāṃś ca hṛdayaṃ gamān sadyoddhṛtāvamuktaṃ ca prabhūtaṃ kamalotpalam,मेध्यांश् च विविधान् भक्षान् गन्धांश् च हृदयं गमान् सद्योद्धृतावमुक्तं च प्रभूतं कमलोत्पलम्
83,23,HV_83.23,śirasā cārukeśena kiṃcid āvṛttamaulinā śravaṇaikāvalambena kuṇḍalena virājatā,शिरसा चारुकेशेन किंचिद् आवृत्तमौलिना श्रवणैकावलम्बेन कुण्डलेन विराजता
83,24,HV_83.24,candanāgaruśītena vanamālāvalambinā vibabhāv urasā rāmaḥ kailāseneva mandaraḥ,चन्दनागरुशीतेन वनमालावलम्बिना विबभाव् उरसा रामः कैलासेनेव मन्दरः
83,25,HV_83.25,nīle vasāno vasane pratyagrajaladaprabhe rarāja vapuṣā śubhraḥ śaśīva ghanamālayā,नीले वसानो वसने प्रत्यग्रजलदप्रभे रराज वपुषा शुभ्रः शशीव घनमालया
83,26,HV_83.26,lāṅgalenāvasaktena bhujagābhogavartinā tathā bhujāgraśliṣṭena musalena ca bhāsvatā,लाङ्गलेनावसक्तेन भुजगाभोगवर्तिना तथा भुजाग्रश्लिष्टेन मुसलेन च भास्वता
83,27,HV_83.27,sa matto balināṃ śreṣṭho rarājāghūrṇitānanaḥ śaiśirīṣv iva rātrīṣu yathā khedālasaḥ śaśī,स मत्तो बलिनां श्रेष्ठो रराजाघूर्णिताननः शैशिरीष्व् इव रात्रीषु यथा खेदालसः शशी
83,28,HV_83.28,sa matto yamunām āha snātum icche mahānadi ihaiva mābhigacchasva rūpiṇī sāgaraṃgame,स मत्तो यमुनाम् आह स्नातुम् इच्छे महानदि इहैव माभिगच्छस्व रूपिणी सागरंगमे
83,29,HV_83.29,saṃkarṣaṇasya mattoktāṃ bhāratīṃ paribhūya sā nābhyavartata taṃ deśaṃ strīsvabhāvena mohitā,संकर्षणस्य मत्तोक्तां भारतीं परिभूय सा नाभ्यवर्तत तं देशं स्त्रीस्वभावेन मोहिता
83,30,HV_83.30,tataś cukrodha balavān rāmo madasamīritaḥ cakāra ca halaṃ haste karṣaṇādhomukhaṃ balī,ततश् चुक्रोध बलवान् रामो मदसमीरितः चकार च हलं हस्ते कर्षणाधोमुखं बली
83,31,HV_83.31,tasyāṃ tu pānamedinyāṃ petus tāmarasasrajaḥ mumucuḥ puṣpakośaiś ca svaṃ rajorañjitaṃ jalam,तस्यां तु पानमेदिन्यां पेतुस् तामरसस्रजः मुमुचुः पुष्पकोशैश् च स्वं रजोरञ्जितं जलम्
83,32,HV_83.32,sa halenānantāgreṇa tīre gṛhya mahānadīm cakarṣa yamunāṃ rāmo vyutthitāṃ vanitām iva,स हलेनानन्ताग्रेण तीरे गृह्य महानदीम् चकर्ष यमुनां रामो व्युत्थितां वनिताम् इव
83,33,HV_83.33,sā vihvalajalasrotā hradaprasthitasaṃcayā vyāvartata nadī bhītā halamārgānusāriṇī,सा विह्वलजलस्रोता ह्रदप्रस्थितसंचया व्यावर्तत नदी भीता हलमार्गानुसारिणी
83,34,HV_83.34,lāṅgalākṛṣṭamārgā sā vegavakrānugāminī saṃkarṣaṇabhayatrastā yoṣevākulatāṃ gatā,लाङ्गलाकृष्टमार्गा सा वेगवक्रानुगामिनी संकर्षणभयत्रस्ता योषेवाकुलतां गता
83,35,HV_83.35,srotaḥpulinabimboṣṭhī mṛditais toyatāḍitaiḥ phenamekhalasūtraiś ca cihnais tīrānuhāsibhiḥ,स्रोतःपुलिनबिम्बोष्ठी मृदितैस् तोयताडितैः फेनमेखलसूत्रैश् च चिह्नैस् तीरानुहासिभिः
83,36,HV_83.36,taraṃgaviṣamāpīḍā cakravākonmukhastanī vegagambhīravakrāṅgī trastamīnavahaṃgamā,तरंगविषमापीडा चक्रवाकोन्मुखस्तनी वेगगम्भीरवक्राङ्गी त्रस्तमीनवहंगमा
83,37,HV_83.37,sā tu haṃsekṣaṇāpāṅgī kāśakṣaumojjhitāmbarā tīrajoddhūtakeśāntā jalaskhalitagāminī,सा तु हंसेक्षणापाङ्गी काशक्षौमोज्झिताम्बरा तीरजोद्धूतकेशान्ता जलस्खलितगामिनी
83,38,HV_83.38,lāṅgalollikhitāpāṅgī kṣubhitā sāgaraṃgamā śaivālamaladigdhāṅgī ghanabudbudaviklavā matteva kuṭilā nārī rājamārgeṇa gacchatī,लाङ्गलोल्लिखितापाङ्गी क्षुभिता सागरंगमा शैवालमलदिग्धाङ्गी घनबुद्बुदविक्लवा मत्तेव कुटिला नारी राजमार्गेण गच्छती
83,39,HV_83.39,kṛṣyate sā sma vegena srotaḥskhalitagāminī unmārgānītamārgā sā yena vṛndāvanaṃ vanam,कृष्यते सा स्म वेगेन स्रोतःस्खलितगामिनी उन्मार्गानीतमार्गा सा येन वृन्दावनं वनम्
83,40,HV_83.40,vṛndāvanasya madhyena sā nītā yamunā nadī rorūyamāṇaiḥ khagamair anvitā tīravāsibhiḥ,वृन्दावनस्य मध्येन सा नीता यमुना नदी रोरूयमाणैः खगमैर् अन्विता तीरवासिभिः
83,41,HV_83.41,sā yadā samatikrāntā nadī vṛndāvanaṃ vanam tataḥ strīvigrahā bhūtvā yamunā rāmam abravīt,सा यदा समतिक्रान्ता नदी वृन्दावनं वनम् ततः स्त्रीविग्रहा भूत्वा यमुना रामम् अब्रवीत्
83,42,HV_83.42,prasīda rāma bhītāsmi pratilomena karmaṇā viparītam idaṃ rūpaṃ toyaṃ ca mama jāyate,प्रसीद राम भीतास्मि प्रतिलोमेन कर्मणा विपरीतम् इदं रूपं तोयं च मम जायते
83,43,HV_83.43,asatyahaṃ nadīmadhye rauhiṇeya tvayā kṛtā rauhiṇeya hasiṣyati māṃ nandaḥ saṃgatā tvayā karṣaṇena mahābāho svamārgavyabhicāriṇī,असत्यहं नदीमध्ये रौहिणेय त्वया कृता रौहिणेय हसिष्यति मां नन्दः संगता त्वया कर्षणेन महाबाहो स्वमार्गव्यभिचारिणी
83,44,HV_83.44,prāptāṃ māṃ sāgare nūnaṃ sapatnyo vegagarvitāḥ phenahāsair hasiṣyanti toyavyāvṛttagāminīm,प्राप्तां मां सागरे नूनं सपत्न्यो वेगगर्विताः फेनहासैर् हसिष्यन्ति तोयव्यावृत्तगामिनीम्
83,45,HV_83.45,prasādaṃ kuru me vīra yāce tvāṃ kṛṣṇapūrvaja suprasannamanā nityaṃ bhavasva tvaṃ surottama karṣaṇāyudhakṛṣṭāsmi roṣo 'yaṃ vinivartyatām,प्रसादं कुरु मे वीर याचे त्वां कृष्णपूर्वज सुप्रसन्नमना नित्यं भवस्व त्वं सुरोत्तम कर्षणायुधकृष्टास्मि रोषो ऽयं विनिवर्त्यताम्
83,46,HV_83.46,eṣā mūrdhnābhigacchāmi caraṇau te halāyudha mārgam ādiṣṭam icchāmi kva gacchāmi mahābhuja,एषा मूर्ध्नाभिगच्छामि चरणौ ते हलायुध मार्गम् आदिष्टम् इच्छामि क्व गच्छामि महाभुज
83,47,HV_83.47,tām evaṃ bruvatīṃ drṣṭvā yamunāṃ lāṅgalāyudhaḥ pratyuvācārṇavavadhūṃ madākrāntālaso balaḥ,ताम् एवं ब्रुवतीं द्र्ष्ट्वा यमुनां लाङ्गलायुधः प्रत्युवाचार्णववधूं मदाक्रान्तालसो बलः
83,48,HV_83.48,lāṅgalākṛṣṭamārgā tvam imaṃ me priyadarśane deśam ambupradānena nikhilaṃ bhāvayasva naḥ,लाङ्गलाकृष्टमार्गा त्वम् इमं मे प्रियदर्शने देशम् अम्बुप्रदानेन निखिलं भावयस्व नः
83,49,HV_83.49,eṣa te subhru saṃdeśaḥ kathitaḥ sāgaraṃgame śāntiṃ vraja mahābhāge gamyatāṃ ca yathāsukham lokā hi yāvat sthāsyanti tāvat sthāsyati me yaśaḥ,एष ते सुभ्रु संदेशः कथितः सागरंगमे शान्तिं व्रज महाभागे गम्यतां च यथासुखम् लोका हि यावत् स्थास्यन्ति तावत् स्थास्यति मे यशः
83,50,HV_83.50,ity uktā sā tathā cakre yamunā rāmaśāsanam anujñātā tu rāmeṇa yathāmārgaṃ jagāma sā yamunākarṣaṇaṃ dṛṣṭvā savre te vrajavāsinaḥ sādhu sādhv iti rāmāya praṇāmaṃ cakrire tadā,इत्य् उक्ता सा तथा चक्रे यमुना रामशासनम् अनुज्ञाता तु रामेण यथामार्गं जगाम सा यमुनाकर्षणं दृष्ट्वा सव्रे ते व्रजवासिनः साधु साध्व् इति रामाय प्रणामं चक्रिरे तदा
83,51,HV_83.51,namo 'stu te jagannātha balabhadra halāyudha prasīda devadeveśa rāma rāmeti gopakāḥ tāṃ visṛjya mahāvegāṃ tāṃś ca sarvān vrajaukasaḥ tataḥ saṃcintya manasā buddhyā niścitya caiva ha punaḥ pratijagāmāśu mathurāṃ rohiṇīsutaḥ,नमो ऽस्तु ते जगन्नाथ बलभद्र हलायुध प्रसीद देवदेवेश राम रामेति गोपकाः तां विसृज्य महावेगां तांश् च सर्वान् व्रजौकसः ततः संचिन्त्य मनसा बुद्ध्या निश्चित्य चैव ह पुनः प्रतिजगामाशु मथुरां रोहिणीसुतः
83,52,HV_83.52,sa gatvā mathurāṃ rāmo bhavane madhusūdanam parivartamānaṃ dadṛśe pṛthivyāḥ sāram avyayam,स गत्वा मथुरां रामो भवने मधुसूदनम् परिवर्तमानं ददृशे पृथिव्याः सारम् अव्ययम्
83,53,HV_83.53,tathaiva vanaveṣeṇa sopasṛpto janārdanam pratyagravanamālena vakṣasābhivirājatā,तथैव वनवेषेण सोपसृप्तो जनार्दनम् प्रत्यग्रवनमालेन वक्षसाभिविराजता
83,54,HV_83.54,sa dṛṣṭvā tūrṇam āyāntaṃ rāmaṃ laṅgaladhāriṇam sahasotthāya govindo dadāv āsanam uttamam,स दृष्ट्वा तूर्णम् आयान्तं रामं लङ्गलधारिणम् सहसोत्थाय गोविन्दो ददाव् आसनम् उत्तमम्
83,55,HV_83.55,abhivādya mahātmānaṃ balabhadraṃ janārdanaḥ punaḥ praṇāmam akarot svāgataṃ te halāyudha upaviṣṭaṃ tato rāmaṃ papraccha kuśalaṃ vraje bāndhaveṣu ca sarveṣu goṣu caiva janārdanaḥ,अभिवाद्य महात्मानं बलभद्रं जनार्दनः पुनः प्रणामम् अकरोत् स्वागतं ते हलायुध उपविष्टं ततो रामं पप्रच्छ कुशलं व्रजे बान्धवेषु च सर्वेषु गोषु चैव जनार्दनः
83,56,HV_83.56,pratyuvāca tato rāmo bhrātaraṃ sādhubhāṣiṇam sarvatra kuśalaṃ kṛṣṇa yeṣāṃ kuśalam icchasi,प्रत्युवाच ततो रामो भ्रातरं साधुभाषिणम् सर्वत्र कुशलं कृष्ण येषां कुशलम् इच्छसि
83,57,HV_83.57,tatas tayor vicitrāś ca paurāṇyaś ca kathābhavan vasudevāgrataḥ puṇyā rāmakeśavayos tadā,ततस् तयोर् विचित्राश् च पौराण्यश् च कथाभवन् वसुदेवाग्रतः पुण्या रामकेशवयोस् तदा
84,1,HV_84.1,kasyacit tv atha kālasya sabhāyāṃ yadusaṃsadi babhāṣe puṇḍarīkākṣo hetumad vākyam uttamam,कस्यचित् त्व् अथ कालस्य सभायां यदुसंसदि बभाषे पुण्डरीकाक्षो हेतुमद् वाक्यम् उत्तमम्
84,2,HV_84.2,śrūyatāṃ yādavā vākyaṃ sarve cāvahitā mama yādavānām iyaṃ bhūmir mathurā rāṣṭravardhanī vayaṃ caiveha saṃbhūtā vraje ca parivardhitāḥ,श्रूयतां यादवा वाक्यं सर्वे चावहिता मम यादवानाम् इयं भूमिर् मथुरा राष्ट्रवर्धनी वयं चैवेह संभूता व्रजे च परिवर्धिताः
84,3,HV_84.3,tad idānīṃ gataṃ duḥkhaṃ śatravaṣ ca parājitāḥ nṛpeṣu janitaṃ vairaṃ jarāsaṃdhe ca vigrahaḥ,तद् इदानीं गतं दुःखं शत्रवष् च पराजिताः नृपेषु जनितं वैरं जरासंधे च विग्रहः
84,4,HV_84.4,vāhanāni ca naḥ santi pādātaṃ cāpy anantakam ratnāni ca vicitrāṇi mitrāṇi bahulāni ca,वाहनानि च नः सन्ति पादातं चाप्य् अनन्तकम् रत्नानि च विचित्राणि मित्राणि बहुलानि च
84,5,HV_84.5,iyaṃ ca māthurī bhūmir alpā gamyā parasya naḥ vṛddhiś cāpi parāsmākaṃ balato mitratas tathā,इयं च माथुरी भूमिर् अल्पा गम्या परस्य नः वृद्धिश् चापि परास्माकं बलतो मित्रतस् तथा
84,6,HV_84.6,kumārakoṭyo yāś cemā gaṇāś caiva padātinām eṣām apīha vasatāṃ saṃmardam upalakṣaye,कुमारकोट्यो याश् चेमा गणाश् चैव पदातिनाम् एषाम् अपीह वसतां संमर्दम् उपलक्षये
84,7,HV_84.7,tan me na rocate hy atra nivāso yadupuṃgavāḥ purīṃ niveśayiṣyāmi mama tat kṣantum arhatha,तन् मे न रोचते ह्य् अत्र निवासो यदुपुंगवाः पुरीं निवेशयिष्यामि मम तत् क्षन्तुम् अर्हथ
84,8,HV_84.8,etad yady anukūlaṃ vo mamābhiprāyajaṃ vacaḥ bhavāya bhavatāṃ kāle rocatāṃ yadusaṃsadi,एतद् यद्य् अनुकूलं वो ममाभिप्रायजं वचः भवाय भवतां काले रोचतां यदुसंसदि
84,9,HV_84.9,tam ūcur yādavāḥ sarve hṛṣṭena manasā tadā sādhyatāṃ yad abhipretaṃ janasyāsya bhavāya ca,तम् ऊचुर् यादवाः सर्वे हृष्टेन मनसा तदा साध्यतां यद् अभिप्रेतं जनस्यास्य भवाय च
84,10,HV_84.10,tataḥ saṃmantrayām āsur vṛṣṇayo mantram uttamam avadhyo 'saukṛto 'smākaṃ sumahacca ripor balam,ततः संमन्त्रयाम् आसुर् वृष्णयो मन्त्रम् उत्तमम् अवध्यो ऽसौकृतो ऽस्माकं सुमहच्च रिपोर् बलम्
84,11,HV_84.11,kṛtaḥ sainyakṣayaś cāpi mahān iha narādhipaiḥ balāni ca sasainyāni hantuṃ varṣaśatair api na śakṣyāmo hy atas teṣām apayāne 'bhavan matiḥ,कृतः सैन्यक्षयश् चापि महान् इह नराधिपैः बलानि च ससैन्यानि हन्तुं वर्षशतैर् अपि न शक्ष्यामो ह्य् अतस् तेषाम् अपयाने ऽभवन् मतिः
84,12,HV_84.12,etasminn antare rājā sa kālayavano mahān sainyena tadvidhenaiva mathurām abhyupāgamat,एतस्मिन्न् अन्तरे राजा स कालयवनो महान् सैन्येन तद्विधेनैव मथुराम् अभ्युपागमत्
84,13,HV_84.13,tato jarāsaṃdhabalaṃ durnivāryaṃ mahat tadā te kālayavanaṃ caiva śrutvaivaṃ pratipedire,ततो जरासंधबलं दुर्निवार्यं महत् तदा ते कालयवनं चैव श्रुत्वैवं प्रतिपेदिरे
84,14,HV_84.14,etasminn antare caiva yadūnāṃ nandivardhanaḥ keśavaḥ punarevāha yādavān satyasaṃgarān adyaiva divasaḥ puṇyo niryāma sapadānugāḥ,एतस्मिन्न् अन्तरे चैव यदूनां नन्दिवर्धनः केशवः पुनरेवाह यादवान् सत्यसंगरान् अद्यैव दिवसः पुण्यो निर्याम सपदानुगाः
84,15,HV_84.15,niścakramus te yadavaḥ sarve keśavaśāsanāt oghā iva samudrasya balaughaprativāraṇāḥ,निश्चक्रमुस् ते यदवः सर्वे केशवशासनात् ओघा इव समुद्रस्य बलौघप्रतिवारणाः
84,16,HV_84.16,saṃgṛhya te kalatrāṇi vasudevapurogamāḥ susaṃnaddhair gajair mattai rathair aśvaiś ca daṃśitaiḥ,संगृह्य ते कलत्राणि वसुदेवपुरोगमाः सुसंनद्धैर् गजैर् मत्तै रथैर् अश्वैश् च दंशितैः
84,17,HV_84.17,āhatya duṃdubhīn sarve sadhanajñātibāndhavāḥ niryayur yādavāḥ sarve mathurām apahāya vai,आहत्य दुंदुभीन् सर्वे सधनज्ञातिबान्धवाः निर्ययुर् यादवाः सर्वे मथुराम् अपहाय वै
84,18,HV_84.18,syandanaiḥ kāñcanāpīḍair mattaiś ca varavāraṇaiḥ sṛtaplutaiś ca turagaiḥ kaśāpārṣṇipracoditaiḥ,स्यन्दनैः काञ्चनापीडैर् मत्तैश् च वरवारणैः सृतप्लुतैश् च तुरगैः कशापार्ष्णिप्रचोदितैः
84,19,HV_84.19,svāni svāni balāgrāṇi śobhayantaḥ prakarṣiṇaḥ pratyaṅmukhā yayur hṛṣṭā vṛṣṇayo bharatarṣabha,स्वानि स्वानि बलाग्राणि शोभयन्तः प्रकर्षिणः प्रत्यङ्मुखा ययुर् हृष्टा वृष्णयो भरतर्षभ
84,20,HV_84.20,tato mukhyatamāḥ sarve yādavā raṇaśobhinaḥ anīkāgrāṇi karṣanto vāsudevapurogamāḥ,ततो मुख्यतमाः सर्वे यादवा रणशोभिनः अनीकाग्राणि कर्षन्तो वासुदेवपुरोगमाः
84,21,HV_84.21,te sma nānālatācitraṃ nārikelavanāyutam kīrṇaṃ nāgavanaiḥ kāntaiḥ ketakīṣaṇḍamaṇḍitam,ते स्म नानालताचित्रं नारिकेलवनायुतम् कीर्णं नागवनैः कान्तैः केतकीषण्डमण्डितम्
84,22,HV_84.22,puṃnāgatālībahulaṃ drākṣāvanaghanaṃ kvacit susaṃnaddhair balais tatra tadā nṛpavarottamāḥ anūpaṃ sindhurājasya prapedur yadupuṃgavāḥ,पुंनागतालीबहुलं द्राक्षावनघनं क्वचित् सुसंनद्धैर् बलैस् तत्र तदा नृपवरोत्तमाः अनूपं सिन्धुराजस्य प्रपेदुर् यदुपुंगवाः
84,23,HV_84.23,te tatra ramaṇīyeṣu viṣayeṣu sakhapriyāḥ mumudur yādavāḥ sarve devāḥ svargagatā iva,ते तत्र रमणीयेषु विषयेषु सखप्रियाः मुमुदुर् यादवाः सर्वे देवाः स्वर्गगता इव
84,24,HV_84.24,puravāstu vicinvan sa kṛṣṇas tu paravīrahā dadarśa vipulaṃ deśaṃ sāgarānūpabhūṣitam,पुरवास्तु विचिन्वन् स कृष्णस् तु परवीरहा ददर्श विपुलं देशं सागरानूपभूषितम्
84,25,HV_84.25,vāhanānāṃ hitaṃ caiva sikatātāmramṛttikam puralakṣaṇasaṃpannaṃ kṛtāspadam iva śriyā,वाहनानां हितं चैव सिकताताम्रमृत्तिकम् पुरलक्षणसंपन्नं कृतास्पदम् इव श्रिया
84,26,HV_84.26,sāgarānilasaṃvītaṃ sāgarāmbuniṣevitam viṣayaṃ sindhurājasya śobhitaṃ puralakṣaṇaiḥ,सागरानिलसंवीतं सागराम्बुनिषेवितम् विषयं सिन्धुराजस्य शोभितं पुरलक्षणैः
84,27,HV_84.27,tatra raivatako nāma parvato nātidūrataḥ mandarodāraśikharaḥ sarvato 'bhivirājate,तत्र रैवतको नाम पर्वतो नातिदूरतः मन्दरोदारशिखरः सर्वतो ऽभिविराजते
84,28,HV_84.28,tatraikalavyasaṃvāso droṇenādhyuṣitaś ciram babhūva puruṣopetaḥ sarvaratnasamākulaḥ,तत्रैकलव्यसंवासो द्रोणेनाध्युषितश् चिरम् बभूव पुरुषोपेतः सर्वरत्नसमाकुलः
84,29,HV_84.29,vihārabhūmis tatraiva tasya rājñaḥ sunirmitā nāmnā dvāravatī nāma svāyatāṣṭāpadopamā,विहारभूमिस् तत्रैव तस्य राज्ञः सुनिर्मिता नाम्ना द्वारवती नाम स्वायताष्टापदोपमा
84,30,HV_84.30,keśavasya matis tatra puryarthe viniveśitā niveśaṃ tatra sainyānāṃ rocayanti sma yādavāḥ,केशवस्य मतिस् तत्र पुर्यर्थे विनिवेशिता निवेशं तत्र सैन्यानां रोचयन्ति स्म यादवाः
84,31,HV_84.31,te raktasūrye divase tatra yādavapuṃgavāḥ niveśāya matiṃ cakruḥ kṛṣṇasyānumate sthitāḥ senāpālāś ca saṃcakruḥ skandhāvāraniveśanam,ते रक्तसूर्ये दिवसे तत्र यादवपुंगवाः निवेशाय मतिं चक्रुः कृष्णस्यानुमते स्थिताः सेनापालाश् च संचक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम्
84,32,HV_84.32,dhruvāya tatra nyavasat keśavaḥ saha yādavaiḥ deśe puraniveśāya sa yadupravaro vibhuḥ,ध्रुवाय तत्र न्यवसत् केशवः सह यादवैः देशे पुरनिवेशाय स यदुप्रवरो विभुः
84,33,HV_84.33,tasyāstu vidhivan nāma vāstūni ca gadāgrajaḥ nirmame puruṣaśreṣṭho manasā yādavottamaḥ,तस्यास्तु विधिवन् नाम वास्तूनि च गदाग्रजः निर्ममे पुरुषश्रेष्ठो मनसा यादवोत्तमः
84,34,HV_84.34,evaṃ dvāravatīṃ caiva purīṃ prāpya sabāndhavāḥ sukhino nyavasan rājan svarge devagaṇā iva,एवं द्वारवतीं चैव पुरीं प्राप्य सबान्धवाः सुखिनो न्यवसन् राजन् स्वर्गे देवगणा इव
84,35,HV_84.35,kṛṣṇo 'pi kālayavanaṃ jñātvā keśiniṣūdanaḥ jarāsaṃdhabhayāc cāpi purīṃ dvāravatīṃ yayau,कृष्णो ऽपि कालयवनं ज्ञात्वा केशिनिषूदनः जरासंधभयाच् चापि पुरीं द्वारवतीं ययौ
85,1,HV_85.1,bhagavañ śrotum icchāmi vistareṇa mahātmanaḥ caritaṃ vāsudevasya yaduśreṣṭhasya dhīmataḥ,भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण महात्मनः चरितं वासुदेवस्य यदुश्रेष्ठस्य धीमतः
85,2,HV_85.2,kimarthaṃ ca parityajya mathurāṃ madhusūdanaḥ madhyadeśasya kakudaṃ dhāma lakṣmyāś ca kevalam,किमर्थं च परित्यज्य मथुरां मधुसूदनः मध्यदेशस्य ककुदं धाम लक्ष्म्याश् च केवलम्
85,3,HV_85.3,śṛṅgaṃ pṛthivyāḥ svālakṣyaṃ prabhūtadhanadhānyavat āryāḍhyajanabhūyiṣṭham adhiṣṭhānavarottamam ayuddhenaiva dāśārhas tyaktavān dvijasattama,शृङ्गं पृथिव्याः स्वालक्ष्यं प्रभूतधनधान्यवत् आर्याढ्यजनभूयिष्ठम् अधिष्ठानवरोत्तमम् अयुद्धेनैव दाशार्हस् त्यक्तवान् द्विजसत्तम
85,4,HV_85.4,sa kālayavanaś cāpi kṛṣṇe kiṃ pratyapadyata,स कालयवनश् चापि कृष्णे किं प्रत्यपद्यत
85,5,HV_85.5,dvārakāṃ ca samāśritya vāridurgāṃ janārdanaḥ kiṃ cakāra mahābāhur mahāyogī mahāmanāḥ,द्वारकां च समाश्रित्य वारिदुर्गां जनार्दनः किं चकार महाबाहुर् महायोगी महामनाः
85,6,HV_85.6,kiṃvīryaḥ kālayavanaḥ kena jātaś ca vīryavān yam asahyaṃ samālakṣya vyapayāto janārdanaḥ,किंवीर्यः कालयवनः केन जातश् च वीर्यवान् यम् असह्यं समालक्ष्य व्यपयातो जनार्दनः
85,7,HV_85.7,vṛṣṇīnām andhakānāṃ ca gurur gārgyo mahātapāḥ brahmacārī purā bhūtvā na sma dārān sa vindati,वृष्णीनाम् अन्धकानां च गुरुर् गार्ग्यो महातपाः ब्रह्मचारी पुरा भूत्वा न स्म दारान् स विन्दति
85,8,HV_85.8,tathā hi vartamānaṃ taṃ ūrdhvaretasam avyayam gārgyaṃ goṣṭhe dvijaṃ syālaḥ ṣaṇḍham ity uktavān dvijaḥ yadūnāṃ saṃnidhau sarve jahasur yādavās tataḥ evaṃ varṣasahasraṃ me ṣaṭśataṃ bhūpasaṃmitam vatsarā dvādaśāś caiva cūrṇaṃ loharajodbhavam syālo 'bhiśaptavān gārgyam apumān iti bhūpate,तथा हि वर्तमानं तं ऊर्ध्वरेतसम् अव्ययम् गार्ग्यं गोष्ठे द्विजं स्यालः षण्ढम् इत्य् उक्तवान् द्विजः यदूनां संनिधौ सर्वे जहसुर् यादवास् ततः एवं वर्षसहस्रं मे षट्शतं भूपसंमितम् वत्सरा द्वादशाश् चैव चूर्णं लोहरजोद्भवम् स्यालो ऽभिशप्तवान् गार्ग्यम् अपुमान् इति भूपते
85,9,HV_85.9,so 'bhiśaptas tadā rājan nagare tv amitaṃjaye lipsuḥ putraṃ tato gatvā tapas tepe sudāruṇam,सो ऽभिशप्तस् तदा राजन् नगरे त्व् अमितंजये लिप्सुः पुत्रं ततो गत्वा तपस् तेपे सुदारुणम्
85,10,HV_85.10,tato dvādaśa varṣāṇi so 'yaś cūrṇam abhakṣayat ārādhayan mahādevam acintyaṃ śūlapāṇinam,ततो द्वादश वर्षाणि सो ऽयश् चूर्णम् अभक्षयत् आराधयन् महादेवम् अचिन्त्यं शूलपाणिनम्
85,11,HV_85.11,rudras tasmai varaṃ prādāt samarthaṃ yudhi nigrahe vṛṣṇīnām andhakānāṃ ca sarvatejomayaṃ sutam,रुद्रस् तस्मै वरं प्रादात् समर्थं युधि निग्रहे वृष्णीनाम् अन्धकानां च सर्वतेजोमयं सुतम्
85,12,HV_85.12,tataḥ śuśrāva taṃ rājā yavanādhipatir varam putraprasavajaṃ devād aputraḥ putrakāmukaḥ,ततः शुश्राव तं राजा यवनाधिपतिर् वरम् पुत्रप्रसवजं देवाद् अपुत्रः पुत्रकामुकः
85,13,HV_85.13,tam upānāyya sa nṛpaḥ sāntvayitvā dvijottamam gopamadhye yavanarāḍ gopastriṣu samutsṛjat,तम् उपानाय्य स नृपः सान्त्वयित्वा द्विजोत्तमम् गोपमध्ये यवनराड् गोपस्त्रिषु समुत्सृजत्
85,14,HV_85.14,gopālī tv apsarās tatra gopastrīveṣadhāriṇī dhārayām āsa gārgyasya garbhaṃ durdharam acyutam,गोपाली त्व् अप्सरास् तत्र गोपस्त्रीवेषधारिणी धारयाम् आस गार्ग्यस्य गर्भं दुर्धरम् अच्युतम्
85,15,HV_85.15,mānuṣyāṃ gārgyabhāryāyāṃ niyogāc chūlapāṇinaḥ sa kālayavano nāma jajñe śūro mahābalaḥ aputrasyātha rājñas tu vavṛdhe 'ntaḥpure śiśuḥ,मानुष्यां गार्ग्यभार्यायां नियोगाच् छूलपाणिनः स कालयवनो नाम जज्ञे शूरो महाबलः अपुत्रस्याथ राज्ञस् तु ववृधे ऽन्तःपुरे शिशुः
85,16,HV_85.16,tasminn uparate rājan sa kālayavano nṛpaḥ yuddhābhikāmo rājā tu paryapṛcchad dvijottamam vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya nārado vai nyavedayat,तस्मिन्न् उपरते राजन् स कालयवनो नृपः युद्धाभिकामो राजा तु पर्यपृच्छद् द्विजोत्तमम् वृष्ण्यन्धककुलं तस्य नारदो वै न्यवेदयत्
85,17,HV_85.17,jñātvā tu varadānaṃ tan nāradān madhusūdanaḥ upapraikṣata tejasvī vardhantaṃ yavaneṣu tam,ज्ञात्वा तु वरदानं तन् नारदान् मधुसूदनः उपप्रैक्षत तेजस्वी वर्धन्तं यवनेषु तम्
85,18,HV_85.18,sa vivṛddho yadā rājā yavanānāṃ mahābalaḥ tata enaṃ nṛpā mlecchāḥ saṃśrityānuyayus tadā,स विवृद्धो यदा राजा यवनानां महाबलः तत एनं नृपा म्लेच्छाः संश्रित्यानुययुस् तदा
85,19,HV_85.19,śakās tuṣārā daradāḥ pāradās taṅgaṇāḥ khaśāḥ pahlavāḥ śataśaś cānye mlecchā haimavatās tathā,शकास् तुषारा दरदाः पारदास् तङ्गणाः खशाः पह्लवाः शतशश् चान्ये म्लेच्छा हैमवतास् तथा
85,20,HV_85.20,sa taiḥ parivṛto rājā dasyubhiḥ śalabhair iva nānāveṣadharair bhīmair matrurām abhyavartata,स तैः परिवृतो राजा दस्युभिः शलभैर् इव नानावेषधरैर् भीमैर् मत्रुराम् अभ्यवर्तत
85,21,HV_85.21,gajavājikharoṣṭrāṇāṃ sahasrair ayutair api pṛthivīṃ kampayām āsa sainyena mahatā tadā,गजवाजिखरोष्ट्राणां सहस्रैर् अयुतैर् अपि पृथिवीं कम्पयाम् आस सैन्येन महता तदा
85,22,HV_85.22,reṇunā sūryamārgaṃ tu samavacchādya pārthivaḥ mūtreṇa śakṛtā caiva sainyena sasṛje nadīm,रेणुना सूर्यमार्गं तु समवच्छाद्य पार्थिवः मूत्रेण शकृता चैव सैन्येन ससृजे नदीम्
85,23,HV_85.23,aśvoṣṭraśakṛto rāśer niḥsṛteti janādhipa tato 'śvaśakṛd ityeva nāma nadyā babhūva ha,अश्वोष्ट्रशकृतो राशेर् निःसृतेति जनाधिप ततो ऽश्वशकृद् इत्येव नाम नद्या बभूव ह
85,24,HV_85.24,tat sainyaṃ mahad āyād vai śrutvā vṛṣṇyandhakāgraṇīḥ vāsudevaḥ samānāyya jñātīn idam uvāca ha,तत् सैन्यं महद् आयाद् वै श्रुत्वा वृष्ण्यन्धकाग्रणीः वासुदेवः समानाय्य ज्ञातीन् इदम् उवाच ह
85,25,HV_85.25,idaṃ samutthitaṃ ghoraṃ vṛṣṇyandhakabhayaṃ mahat avadhyaś cāpi naḥ śatrur varadānāt pinākinaḥ,इदं समुत्थितं घोरं वृष्ण्यन्धकभयं महत् अवध्यश् चापि नः शत्रुर् वरदानात् पिनाकिनः
85,26,HV_85.26,sāmādayo 'bhyupāyāś ca vihitās tasya sarvaśaḥ matto madabalābhyāṃ ca yuddham eva cikīrṣati etāvān iha vāsaś ca kathito nāradena me,सामादयो ऽभ्युपायाश् च विहितास् तस्य सर्वशः मत्तो मदबलाभ्यां च युद्धम् एव चिकीर्षति एतावान् इह वासश् च कथितो नारदेन मे
85,27,HV_85.27,etāvati ca vaktavyaṃ sāmaiva paramaṃ matam jarāsaṃdhaś ca no rājā nityam eva na mṛṣyate tathānye pṛthivīpālā vṛṣṇicakrapratāpitāḥ,एतावति च वक्तव्यं सामैव परमं मतम् जरासंधश् च नो राजा नित्यम् एव न मृष्यते तथान्ये पृथिवीपाला वृष्णिचक्रप्रतापिताः
85,28,HV_85.28,kecit kaṃsavadhāc cāpi viraktās tadgatā nṛpāḥ samāśritya jarāsaṃdham asmān icchanti bādhitum,केचित् कंसवधाच् चापि विरक्तास् तद्गता नृपाः समाश्रित्य जरासंधम् अस्मान् इच्छन्ति बाधितुम्
85,29,HV_85.29,bahavo jñātayaś caiva yadūnāṃ nihatā nṛpaiḥ vivardhituṃ na śakṣyāmaḥ pure 'sminn iti keśavaḥ tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ puraskṛtya mahāmatim sametya mantrayām āsur jarāsaṃdhabhayena ca kṛtvā ca niścayaṃ sarve palāyanam arocayan vihāya mathurāṃ ramyāṃ mānayantaḥ pinākinam kuśasthalīṃ dvāravatīṃ niveśayitum īpsavaḥ apayāne matiṃ kṛtvā dūtaṃ tasmai sasarja ha,बहवो ज्ञातयश् चैव यदूनां निहता नृपैः विवर्धितुं न शक्ष्यामः पुरे ऽस्मिन्न् इति केशवः ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं पुरस्कृत्य महामतिम् समेत्य मन्त्रयाम् आसुर् जरासंधभयेन च कृत्वा च निश्चयं सर्वे पलायनम् अरोचयन् विहाय मथुरां रम्यां मानयन्तः पिनाकिनम् कुशस्थलीं द्वारवतीं निवेशयितुम् ईप्सवः अपयाने मतिं कृत्वा दूतं तस्मै ससर्ज ह
85,30,HV_85.30,tataḥ kumbhe mahāsarpaṃ bhinnāñjanacayopamam ghoram āśīviṣaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇaḥ prākṣepayat tadā,ततः कुम्भे महासर्पं भिन्नाञ्जनचयोपमम् घोरम् आशीविषं कृष्णं कृष्णः प्राक्षेपयत् तदा
85,31,HV_85.31,tatas taṃ mudrayitvā tu svena dūtena hārayat nidarśanārthaṃ govindo bhīṣayāṇaś ca taṃ nṛpam sa dūtaḥ kālayavanaṃ darśayām āsa taṃ ghaṭam,ततस् तं मुद्रयित्वा तु स्वेन दूतेन हारयत् निदर्शनार्थं गोविन्दो भीषयाणश् च तं नृपम् स दूतः कालयवनं दर्शयाम् आस तं घटम्
85,32,HV_85.32,idaṃ covāca rājānaṃ rājñāṃ samsadi dūtakaḥ bho rājann āha kṛṣṇas tvāṃ kim ebhiḥ śalabhais tava aham ekas tavaiteṣāṃ samartho vāraṇe prabhuḥ anyathā gaccha rājaṃs tvaṃ balenānena saṃyutaḥ ity uktvā darśayām āsa ghaṭaṃ kṛṣṇapracoditam kālasarpopamaḥ kṛṣṇa ity uktvā bharatarṣabha tat kālayavano budhvā trāsanaṃ yādavaiḥ kṛtam pipīlikānāṃ caṇḍānāṃ pūrayām āsa taṃ ghaṭam,इदं चोवाच राजानं राज्ञां सम्सदि दूतकः भो राजन्न् आह कृष्णस् त्वां किम् एभिः शलभैस् तव अहम् एकस् तवैतेषां समर्थो वारणे प्रभुः अन्यथा गच्छ राजंस् त्वं बलेनानेन संयुतः इत्य् उक्त्वा दर्शयाम् आस घटं कृष्णप्रचोदितम् कालसर्पोपमः कृष्ण इत्य् उक्त्वा भरतर्षभ तत् कालयवनो बुध्वा त्रासनं यादवैः कृतम् पिपीलिकानां चण्डानां पूरयाम् आस तं घटम्
85,33,HV_85.33,ślokam ekaṃ likhitvā tu ghaṭamadhye 'kṣipat tadā sa sarpo bahubhis tīkṣṇaiḥ sarvatas taiḥ pipīlikaiḥ bhakṣyamāṇaḥ kilāṅgeṣu bhasmībhūto 'bhavat tadā,श्लोकम् एकं लिखित्वा तु घटमध्ये ऽक्षिपत् तदा स सर्पो बहुभिस् तीक्ष्णैः सर्वतस् तैः पिपीलिकैः भक्ष्यमाणः किलाङ्गेषु भस्मीभूतो ऽभवत् तदा
85,34,HV_85.34,taṃ mudrayitvātha ghaṭaṃ tathaiva yavanādhipaḥ preṣayām āsa kṛṣṇāya bāhulyam upavarṇayan,तं मुद्रयित्वाथ घटं तथैव यवनाधिपः प्रेषयाम् आस कृष्णाय बाहुल्यम् उपवर्णयन्
85,35,HV_85.35,dūtānītaṃ harir dṛṣṭvā patraṃ tad vācayaṃs tadā bahubhir na viroddhavyaṃ durjayo 'pi mahājanaḥ sphuran tam api nāgendraṃ bhakṣayiṣyanti kīṭikāḥ vāsudevas tu taṃ dṛṣṭvā yogaṃ vihitam ātmanaḥ utsṛjya mathurām āśu dvārakām abhijagmivān,दूतानीतं हरिर् दृष्ट्वा पत्रं तद् वाचयंस् तदा बहुभिर् न विरोद्धव्यं दुर्जयो ऽपि महाजनः स्फुरन् तम् अपि नागेन्द्रं भक्षयिष्यन्ति कीटिकाः वासुदेवस् तु तं दृष्ट्वा योगं विहितम् आत्मनः उत्सृज्य मथुराम् आशु द्वारकाम् अभिजग्मिवान्
85,36,HV_85.36,vairasyāntaṃ vidhitsaṃs tu vāsudevo mahāyaśāḥ niveśya dvārakāṃ rājan vṛṣṇīn āśvāsya caiva ha,वैरस्यान्तं विधित्संस् तु वासुदेवो महायशाः निवेश्य द्वारकां राजन् वृष्णीन् आश्वास्य चैव ह
85,37,HV_85.37,padātiḥ puruṣavyāghro bāhupraharaṇas tadā ājagāma mahāyogī mathurāṃ madhusūdanaḥ,पदातिः पुरुषव्याघ्रो बाहुप्रहरणस् तदा आजगाम महायोगी मथुरां मधुसूदनः
85,38,HV_85.38,taṃ dṛṣṭvā niryayau hṛṣṭaḥ sa kālayavano ruṣā prekṣāpūrvaṃ ca kṛṣṇo 'pi niścakrāma mahābalaḥ,तं दृष्ट्वा निर्ययौ हृष्टः स कालयवनो रुषा प्रेक्षापूर्वं च कृष्णो ऽपि निश्चक्राम महाबलः
85,39,HV_85.39,athānvagacchad govindaṃ jighṛkṣur yavaneśvaraḥ na cainam aśakad rājā grahītuṃ yogadharmiṇam,अथान्वगच्छद् गोविन्दं जिघृक्षुर् यवनेश्वरः न चैनम् अशकद् राजा ग्रहीतुं योगधर्मिणम्
85,40,HV_85.40,hastaprāptam ivātmānaṃ hariṇā sa pade pade nīto darśayatā dūraṃ yavaneśo 'drikandaram palāyanaṃ yadukule jātasya tava nocitam iti kṣipann anugato nainaṃ prāpāhatāśubhaḥ evaṃ kṣipto 'pi bhagavān prāviśad girikandaram ko hi nāma jagannāthaṃ balād yātuṃ priyād ṛte hastaprāpta ivābhāti tasya gacchañ janārdanaḥ māndhātus tu suto rājā mucukundo mahāyaśāḥ yatra tiṣṭhati rājendras tatra cāśu viveśa vai purā devāsure yuddhe kṛtakarmā mahābalaḥ,हस्तप्राप्तम् इवात्मानं हरिणा स पदे पदे नीतो दर्शयता दूरं यवनेशो ऽद्रिकन्दरम् पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् इति क्षिपन्न् अनुगतो नैनं प्रापाहताशुभः एवं क्षिप्तो ऽपि भगवान् प्राविशद् गिरिकन्दरम् को हि नाम जगन्नाथं बलाद् यातुं प्रियाद् ऋते हस्तप्राप्त इवाभाति तस्य गच्छञ् जनार्दनः मान्धातुस् तु सुतो राजा मुचुकुन्दो महायशाः यत्र तिष्ठति राजेन्द्रस् तत्र चाशु विवेश वै पुरा देवासुरे युद्धे कृतकर्मा महाबलः
85,41,HV_85.41,vareṇa cchandito devair nidrām eva gṛhītavān śrāntasya tasya vāg evaṃ tadā prādur abhūt kila,वरेण च्छन्दितो देवैर् निद्राम् एव गृहीतवान् श्रान्तस्य तस्य वाग् एवं तदा प्रादुर् अभूत् किल
85,42,HV_85.42,prasuptam bodhayed yo māṃ taṃ daheyam ahaṃ surāḥ cakṣuṣā krodhadīptena evam āha punaḥ punaḥ,प्रसुप्तम् बोधयेद् यो मां तं दहेयम् अहं सुराः चक्षुषा क्रोधदीप्तेन एवम् आह पुनः पुनः
85,43,HV_85.43,evam astv iti śakras tam uvāca tridaśaiḥ saha sa surair abhyanujñāto lokaṃ mānuṣam āgamat,एवम् अस्त्व् इति शक्रस् तम् उवाच त्रिदशैः सह स सुरैर् अभ्यनुज्ञातो लोकं मानुषम् आगमत्
85,44,HV_85.44,sa parvataguhāṃ kāṃcit praviśya śramakarśitaḥ suṣvāpa kālam etaṃ vai yāvat kṛṣṇasya darśanam,स पर्वतगुहां कांचित् प्रविश्य श्रमकर्शितः सुष्वाप कालम् एतं वै यावत् कृष्णस्य दर्शनम्
85,45,HV_85.45,tat sarvaṃ vāsudevasya nāradena niveditam varadānaṃ ca devebhyas tejas tasya ca bhūpateḥ,तत् सर्वं वासुदेवस्य नारदेन निवेदितम् वरदानं च देवेभ्यस् तेजस् तस्य च भूपतेः
85,46,HV_85.46,anugamyamānaḥ kṛṣṇaś ca tena mlecchena śatruṇā tāṃ guhāṃ mucukundasya praviveśa vinītavat,अनुगम्यमानः कृष्णश् च तेन म्लेच्छेन शत्रुणा तां गुहां मुचुकुन्दस्य प्रविवेश विनीतवत्
85,47,HV_85.47,pītāmbareṇa svīyena tam ācchādya sa bhūpatim śiraḥsthāne tu rājarṣer mucukundasya keśavaḥ saṃdarśanapathaṃ tyaktvā tasthau buddhimatāṃ varaḥ,पीताम्बरेण स्वीयेन तम् आच्छाद्य स भूपतिम् शिरःस्थाने तु राजर्षेर् मुचुकुन्दस्य केशवः संदर्शनपथं त्यक्त्वा तस्थौ बुद्धिमतां वरः
85,48,HV_85.48,anupraviśya yavano dadarśa pṛthivīpatim prasvapantaṃ kṛtāntābham āsasāda sudurmatiḥ,अनुप्रविश्य यवनो ददर्श पृथिवीपतिम् प्रस्वपन्तं कृतान्ताभम् आससाद सुदुर्मतिः
85,49,HV_85.49,vāsudevaṃ tu taṃ matvā ghaṭṭayām āsa pārthivam pādenātmavināśāya śalabhaḥ pāvakaṃ yathā,वासुदेवं तु तं मत्वा घट्टयाम् आस पार्थिवम् पादेनात्मविनाशाय शलभः पावकं यथा
85,50,HV_85.50,mucukundaś ca rājarṣiḥ pādasparśavibodhitaḥ cukopa nicrācchedena pādasparśena tena ca,मुचुकुन्दश् च राजर्षिः पादस्पर्शविबोधितः चुकोप निच्राच्छेदेन पादस्पर्शेन तेन च
85,51,HV_85.51,saṃsmṛtya ca varaṃ śakrād avaikṣata tamagrataḥ sa dṛṣṭamātraḥ kruddhena saṃprajajvāla sarvataḥ,संस्मृत्य च वरं शक्राद् अवैक्षत तमग्रतः स दृष्टमात्रः क्रुद्धेन संप्रजज्वाल सर्वतः
85,52,HV_85.52,dadāha pāvakas taṃ tu śuṣkaṃ vṛkṣam ivāśaniḥ kṣaṇena kālayavanaṃ netratejovinirgataḥ,ददाह पावकस् तं तु शुष्कं वृक्षम् इवाशनिः क्षणेन कालयवनं नेत्रतेजोविनिर्गतः
85,53,HV_85.53,taṃ vāsudevaḥ śrīmantaṃ cirasuptaṃ narādhipam kṛtakāryo 'bravīd dhīmān idaṃ vacanam uttamam,तं वासुदेवः श्रीमन्तं चिरसुप्तं नराधिपम् कृतकार्यो ऽब्रवीद् धीमान् इदं वचनम् उत्तमम्
85,54,HV_85.54,rājaṃś ciraprasupto 'si kathito nāradena me kṛtaṃ me sumahat kāryaṃ svasti te 'stu vrajāmy aham,राजंश् चिरप्रसुप्तो ऽसि कथितो नारदेन मे कृतं मे सुमहत् कार्यं स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्य् अहम्
85,55,HV_85.55,vāsudevam athālakśya rājā hrasvaṃ pramāṇataḥ parivṛttaṃ yugaṃ mene kālena mahatā tataḥ,वासुदेवम् अथालक्श्य राजा ह्रस्वं प्रमाणतः परिवृत्तं युगं मेने कालेन महता ततः
85,56,HV_85.56,tam ālokya ghanaśyāmaṃ pītakauśeyavāsasam śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhena virājitam prekṣaṇīyaṃ trilokeśaṃ sānurāgasmitekṣaṇam apīcyavayasaṃ matta+ +mṛgendrodāravikramam paryapṛcchan mahābuddhis tejasā tasya dharṣitaḥ śaṅkitaḥ śanakaiḥ kṛṣṇaṃ durdharṣam iva tejasā uvāca rājā govindaṃ ko bhavān kim ihāgataḥ kaś ca kālaḥ prasuptasya yadi jānāsi kathyatām,तम् आलोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभेन विराजितम् प्रेक्षणीयं त्रिलोकेशं सानुरागस्मितेक्षणम् अपीच्यवयसं मत्त+ +मृगेन्द्रोदारविक्रमम् पर्यपृच्छन् महाबुद्धिस् तेजसा तस्य धर्षितः शङ्कितः शनकैः कृष्णं दुर्धर्षम् इव तेजसा उवाच राजा गोविन्दं को भवान् किम् इहागतः कश् च कालः प्रसुप्तस्य यदि जानासि कथ्यताम्
85,57,HV_85.57,niḥśaṅko gatabhīḥ prāpto vipine girigahvare padbhyāṃ padmapalāśābhyāṃ vicarasy urukaṇṭake manye tvāṃ devadevānāṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabham yad bādhase guhādhvāntaṃ pradīpaḥ prabhayā yathā śuśrūṣatām avyalīkam asmākaṃ narapuṃgava svaṃ janma karma gotraṃ vā kathyatāṃ yadi rocate somavaṃśodbhavo rājā yayātir nāma nāhuṣaḥ tasya putro yadur jyeṣṭhaś catvāro 'nye yavīyasaḥ,निःशङ्को गतभीः प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्य् उरुकण्टके मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा शुश्रूषताम् अव्यलीकम् अस्माकं नरपुंगव स्वं जन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते सोमवंशोद्भवो राजा ययातिर् नाम नाहुषः तस्य पुत्रो यदुर् ज्येष्ठश् चत्वारो ऽन्ये यवीयसः
85,58,HV_85.58,yaduvaṃśe samutpannaṃ vasudevātmajaṃ vibho vāsudevaṃ vijānīhi nṛpate mām ihāgatam,यदुवंशे समुत्पन्नं वसुदेवात्मजं विभो वासुदेवं विजानीहि नृपते माम् इहागतम्
85,59,HV_85.59,tretāyuge samutpanno vidito me 'si nāradāt idaṃ kaliyugaṃ viddhi kim anyat karavāṇi te,त्रेतायुगे समुत्पन्नो विदितो मे ऽसि नारदात् इदं कलियुगं विद्धि किम् अन्यत् करवाणि ते
85,60,HV_85.60,mama śatrus tvayā dagdho devadattavaro nṛpa avadhyo yo mayā saṃkhye bhaved varṣaśatair api,मम शत्रुस् त्वया दग्धो देवदत्तवरो नृप अवध्यो यो मया संख्ये भवेद् वर्षशतैर् अपि
85,61,HV_85.61,yaduvaṃśodbhavaṃ devaṃ jānāmi śāśvataṃ vibhum ādyaṃ puruṣam īśānam acyutaṃ madhusūdanam namas tasmai bhagavate puruṣāya mahātmane anantāya mahābāho viṣṇave prabhaviṣṇave punar apy abravīt kṛṣṇo mucukundaṃ mahābhujam tvadarthe 'py āgato vīra nāradena prabodhitaḥ uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te yathākāmaṃ caratv iha ityuktaḥ sa tu kṛṣṇena nirjagāma guhāmukhāt anvīyamānaḥ kṛṣṇena kṛtakāryeṇa dhīmatā,यदुवंशोद्भवं देवं जानामि शाश्वतं विभुम् आद्यं पुरुषम् ईशानम् अच्युतं मधुसूदनम् नमस् तस्मै भगवते पुरुषाय महात्मने अनन्ताय महाबाहो विष्णवे प्रभविष्णवे पुनर् अप्य् अब्रवीत् कृष्णो मुचुकुन्दं महाभुजम् त्वदर्थे ऽप्य् आगतो वीर नारदेन प्रबोधितः उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते यथाकामं चरत्व् इह इत्युक्तः स तु कृष्णेन निर्जगाम गुहामुखात् अन्वीयमानः कृष्णेन कृतकार्येण धीमता
85,62,HV_85.62,tato dadarśa pṛthivīm āvṛtāṃ hrasvakair naraiḥ alpotsāhair alpabalair alpavīryaparākramaiḥ pareṇādhiṣṭhitaṃ caiva rājyaṃ kevalam ātmanaḥ,ततो ददर्श पृथिवीम् आवृतां ह्रस्वकैर् नरैः अल्पोत्साहैर् अल्पबलैर् अल्पवीर्यपराक्रमैः परेणाधिष्ठितं चैव राज्यं केवलम् आत्मनः
85,63,HV_85.63,yat syāt tvaddarśane puṇyaṃ tan me kṛṣṇa bhaved iti visarjayitvā govindaṃ praviveśa mahad vanam himavantam agād rājā tapase dhṛtamānasaḥ,यत् स्यात् त्वद्दर्शने पुण्यं तन् मे कृष्ण भवेद् इति विसर्जयित्वा गोविन्दं प्रविवेश महद् वनम् हिमवन्तम् अगाद् राजा तपसे धृतमानसः
85,64,HV_85.64,tataḥ sa tapa āsthāya vinirmucya kalevaram āruroha divaṃ rājā karmabhiḥ svair jitaṃ śubhaiḥ,ततः स तप आस्थाय विनिर्मुच्य कलेवरम् आरुरोह दिवं राजा कर्मभिः स्वैर् जितं शुभैः
85,65,HV_85.65,vāsudevo 'pi dharmātmā upāyena mahāmanāḥ ghātayitvātmanaḥ śatruṃ tat sainyaṃ pratyapadyata,वासुदेवो ऽपि धर्मात्मा उपायेन महामनाः घातयित्वात्मनः शत्रुं तत् सैन्यं प्रत्यपद्यत
85,66,HV_85.66,mucukundena mahātmanā mathurāṃ punarāgatya prabhūtarathahastyaśva+ +varmaśastrāyudhadhvajam ādāyopayayau dhīmāṃs tat sainyaṃ nihateśvaram,मुचुकुन्देन महात्मना मथुरां पुनरागत्य प्रभूतरथहस्त्यश्व+ +वर्मशस्त्रायुधध्वजम् आदायोपययौ धीमांस् तत् सैन्यं निहतेश्वरम्
85,67,HV_85.67,nivedayām āsa tato narādhipe tad ugrasene pratipūrṇamānasaḥ janārdano dvāravatīṃ ca tāṃ purīm aśobhayat tena dhanena bhūriṇā,निवेदयाम् आस ततो नराधिपे तद् उग्रसेने प्रतिपूर्णमानसः जनार्दनो द्वारवतीं च तां पुरीम् अशोभयत् तेन धनेन भूरिणा
86,1,HV_86.1,kṛṣṇāya ca namas tubhyaṃ rāmarāmāya te namaḥ vāmanāya namas tubhyaṃ kapilāya namo 'stu te evaṃ saṃstūyamānaś ca mucukundena dhīmatā uttarāṃ diśam āśritya tapam ācara sāttvikam tataḥ prabhāte vimale bhāskare 'bhyudite tadā kṛtajapyo hṛṣīkeśo vanānte niṣasāda ha,कृष्णाय च नमस् तुभ्यं रामरामाय ते नमः वामनाय नमस् तुभ्यं कपिलाय नमो ऽस्तु ते एवं संस्तूयमानश् च मुचुकुन्देन धीमता उत्तरां दिशम् आश्रित्य तपम् आचर सात्त्विकम् ततः प्रभाते विमले भास्करे ऽभ्युदिते तदा कृतजप्यो हृषीकेशो वनान्ते निषसाद ह
86,2,HV_86.2,paricakrāma taṃ deśaṃ durgasthānadidṛkṣayā upatasthuḥ kulaprāgryā yādavā yadunandanam,परिचक्राम तं देशं दुर्गस्थानदिदृक्षया उपतस्थुः कुलप्राग्र्या यादवा यदुनन्दनम्
86,3,HV_86.3,rohiṇyām ahani śreṣṭhe svasti vācya dvijottamān puṇyāhaghoṣair vipulair durgasyārabdhavān kriyāṃ,रोहिण्याम् अहनि श्रेष्ठे स्वस्ति वाच्य द्विजोत्तमान् पुण्याहघोषैर् विपुलैर् दुर्गस्यारब्धवान् क्रियां
86,4,HV_86.4,tataḥ paṅkajapatrākṣo yādavān keśisūdanaḥ provāca vadatāṃ śreṣṭho devān vṛtraripur yathā,ततः पङ्कजपत्राक्षो यादवान् केशिसूदनः प्रोवाच वदतां श्रेष्ठो देवान् वृत्ररिपुर् यथा
86,5,HV_86.5,kalpiteyaṃ mayā bhūmiḥ paśyadhvaṃ devasadmavat nāma cāsyāḥ kṛtaṃ puryāḥ khyātiṃ yad upayāsyati,कल्पितेयं मया भूमिः पश्यध्वं देवसद्मवत् नाम चास्याः कृतं पुर्याः ख्यातिं यद् उपयास्यति
86,6,HV_86.6,iyaṃ dvāravatī nāma pṛthivyāṃ nirmitā mayā bhaviṣyati purī ramyā śakrasyevāmarāvatī,इयं द्वारवती नाम पृथिव्यां निर्मिता मया भविष्यति पुरी रम्या शक्रस्येवामरावती
86,7,HV_86.7,tāny evāsyāḥ kārayiṣye cihnāny āyatanāni ca sthānāni vidadhuś cātra brahmādīnāṃ yathākramam catvarān rājamārgāṃś ca samān antaḥpurāṇi ca,तान्य् एवास्याः कारयिष्ये चिह्नान्य् आयतनानि च स्थानानि विदधुश् चात्र ब्रह्मादीनां यथाक्रमम् चत्वरान् राजमार्गांश् च समान् अन्तःपुराणि च
86,8,HV_86.8,devā ivātra modantu bhavanto vigatajvarāḥ bādhamānā ripugaṇān ugrasenapurogamāḥ,देवा इवात्र मोदन्तु भवन्तो विगतज्वराः बाधमाना रिपुगणान् उग्रसेनपुरोगमाः
86,9,HV_86.9,gṛhyantāṃ veśmavāstūni kalpyantāṃ trikacatvarāḥ mīyantāṃ rājamārgāś ca prākārasya ca yā gatiḥ,गृह्यन्तां वेश्मवास्तूनि कल्प्यन्तां त्रिकचत्वराः मीयन्तां राजमार्गाश् च प्राकारस्य च या गतिः
86,10,HV_86.10,preṣyantāṃ śilpimukhyāś ca niyuktā veśmakarmasu niyujyantāṃ ca deśeṣu preṣyakarmakarā janāḥ,प्रेष्यन्तां शिल्पिमुख्याश् च नियुक्ता वेश्मकर्मसु नियुज्यन्तां च देशेषु प्रेष्यकर्मकरा जनाः
86,11,HV_86.11,evam uktās tu kṛṣṇena gṛhasaṃgrahatatparāḥ yathānideśaṃ saṃhṛṣṭāś cakrur vāstuparigrahān,एवम् उक्तास् तु कृष्णेन गृहसंग्रहतत्पराः यथानिदेशं संहृष्टाश् चक्रुर् वास्तुपरिग्रहान्
86,12,HV_86.12,sūtrahastās tato mānaṃ cakrur yādavasattamāḥ puṇye 'hani mahārāja dvijātīn abhipūjya ca,सूत्रहस्तास् ततो मानं चक्रुर् यादवसत्तमाः पुण्ये ऽहनि महाराज द्विजातीन् अभिपूज्य च
86,13,HV_86.13,vāstudaivatakarmāṇi vidhinā kārayanti ca sthapatīn atha govindas tatrovāca mahāmatiḥ,वास्तुदैवतकर्माणि विधिना कारयन्ति च स्थपतीन् अथ गोविन्दस् तत्रोवाच महामतिः
86,14,HV_86.14,asmadarthe suvihitaṃ kriyatām atra mandiram vibhaktacatvarapathaṃ suniviṣṭeṣṭadaivatam,अस्मदर्थे सुविहितं क्रियताम् अत्र मन्दिरम् विभक्तचत्वरपथं सुनिविष्टेष्टदैवतम्
86,15,HV_86.15,te tatheti mahābāhum uktvā sthapatayas tadā durgakarmaṇi saṃbhārān upalabhya yathāvidhi,ते तथेति महाबाहुम् उक्त्वा स्थपतयस् तदा दुर्गकर्मणि संभारान् उपलभ्य यथाविधि
86,16,HV_86.16,yathānyāyaṃ nirmimire dvārāṇy āyatanāni ca sthānāni vidadhuś cātra brahmādīnāṃ yathākramam,यथान्यायं निर्मिमिरे द्वाराण्य् आयतनानि च स्थानानि विदधुश् चात्र ब्रह्मादीनां यथाक्रमम्
86,17,HV_86.17,upāmagneḥ sureśasya dṛṣadolūkhalasya ca caturdaivāni catvāri dvārāṇi vidadhuś ca te gṛhakṣetrendrabhallāṭaṃ puṣpadantaṃ tathaiva ca,उपामग्नेः सुरेशस्य दृषदोलूखलस्य च चतुर्दैवानि चत्वारि द्वाराणि विदधुश् च ते गृहक्षेत्रेन्द्रभल्लाटं पुष्पदन्तं तथैव च
86,18,HV_86.18,teṣu veśmasu yukteṣu yādaveṣu mahātmasu puryāḥ kṣipraṃ niveṣārthaṃ cintayām āsa mādhavaḥ,तेषु वेश्मसु युक्तेषु यादवेषु महात्मसु पुर्याः क्षिप्रं निवेषार्थं चिन्तयाम् आस माधवः
86,19,HV_86.19,tasya daivī sthitā buddhiś capalā kṣiprakāriṇī purī sā vai priyakarī yadūnām abhivardhanī,तस्य दैवी स्थिता बुद्धिश् चपला क्षिप्रकारिणी पुरी सा वै प्रियकरी यदूनाम् अभिवर्धनी
86,20,HV_86.20,śilpimukhyo 'sti devānāṃ prajāpatisutaḥ prabhuḥ viśvakarmā svamatyā vai purīṃ saṃsthāpayiśyati,शिल्पिमुख्यो ऽस्ति देवानां प्रजापतिसुतः प्रभुः विश्वकर्मा स्वमत्या वै पुरीं संस्थापयिश्यति
86,21,HV_86.21,manasā tam anudhyāya tasyāgamanakāraṇam tridaṣābhimukhaḥ kṛṣṇo vivikte samapadyata,मनसा तम् अनुध्याय तस्यागमनकारणम् त्रिदषाभिमुखः कृष्णो विविक्ते समपद्यत
86,22,HV_86.22,tasminn eva tataḥ kāle śilpācāryo mahāmatiḥ viśvakarmā suraśreṣṭhaḥ kṛṣṇasya pramukhe sthitaḥ,तस्मिन्न् एव ततः काले शिल्पाचार्यो महामतिः विश्वकर्मा सुरश्रेष्ठः कृष्णस्य प्रमुखे स्थितः
86,23,HV_86.23,daivena manasā kśipraṃ tava viṣṇo dhṛtavrata kiṃkaraḥ samanuprāptaḥ śādhi māṃ kiṃ karomi te,दैवेन मनसा क्शिप्रं तव विष्णो धृतव्रत किंकरः समनुप्राप्तः शाधि मां किं करोमि ते
86,24,HV_86.24,yathā syād devadeveśas tryambakaś ca yathāvyayaḥ tathā tvaṃ deva mānyo 'si viśeṣo nāsti me prabho,यथा स्याद् देवदेवेशस् त्र्यम्बकश् च यथाव्ययः तथा त्वं देव मान्यो ऽसि विशेषो नास्ति मे प्रभो
86,25,HV_86.25,trailokyajñāpikāṃ vācam utsṛjasva mahābhuja eṣo 'smi paridṛṣṭārthaḥ kiṃ karomi praśādhi mām,त्रैलोक्यज्ञापिकां वाचम् उत्सृजस्व महाभुज एषो ऽस्मि परिदृष्टार्थः किं करोमि प्रशाधि माम्
86,26,HV_86.26,śrutvā vinītavacanaṃ keśavo viśvakarmaṇaḥ pratyuvāca yaduśreṣṭhaḥ kaṃsārir atulaṃ vacaḥ,श्रुत्वा विनीतवचनं केशवो विश्वकर्मणः प्रत्युवाच यदुश्रेष्ठः कंसारिर् अतुलं वचः
86,27,HV_86.27,śrutārtho devaguhyasya bhavāny atra vayaṃ sthitāḥ avaśyaṃ tv iha kartavyaṃ sadanaṃ me surottama,श्रुतार्थो देवगुह्यस्य भवान्य् अत्र वयं स्थिताः अवश्यं त्व् इह कर्तव्यं सदनं मे सुरोत्तम
86,28,HV_86.28,tad iyaṃ bhūḥ prakāśārthaṃ niveśyā mayi suvrata matprabhāvānurūpaiś ca gṛhaiś ceyaṃ samantataḥ,तद् इयं भूः प्रकाशार्थं निवेश्या मयि सुव्रत मत्प्रभावानुरूपैश् च गृहैश् चेयं समन्ततः
86,29,HV_86.29,uttamā ca pṛthivyāṃ vai yathā svarge 'marāvatī tatheyaṃ hi tvayā kāryā śakto hy asi mahāmate,उत्तमा च पृथिव्यां वै यथा स्वर्गे ऽमरावती तथेयं हि त्वया कार्या शक्तो ह्य् असि महामते
86,30,HV_86.30,mama sthānam idaṃ kāryaṃ yathā vai tridive tathā martyāḥ paśyantu me lakṣmīṃ puryā yadukulasya ca,मम स्थानम् इदं कार्यं यथा वै त्रिदिवे तथा मर्त्याः पश्यन्तु मे लक्ष्मीं पुर्या यदुकुलस्य च
86,31,HV_86.31,evam uktas tataḥ prāha viśvakarmā matīśvaraḥ kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇaṃ devāmitravināśanam,एवम् उक्तस् ततः प्राह विश्वकर्मा मतीश्वरः कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणं देवामित्रविनाशनम्
86,32,HV_86.32,sarvam etat kariṣyāmi yat tvayābhihitaṃ prabho purī tv iyaṃ janasyāsya na paryāptā bhaviṣyati,सर्वम् एतत् करिष्यामि यत् त्वयाभिहितं प्रभो पुरी त्व् इयं जनस्यास्य न पर्याप्ता भविष्यति
86,33,HV_86.33,bhaviṣyati ca vistīrṇā vṛddhir asyās tu śobhanā catvāraḥ sāgarā hy asyāṃ vicariṣyanti rūpiṇaḥ,भविष्यति च विस्तीर्णा वृद्धिर् अस्यास् तु शोभना चत्वारः सागरा ह्य् अस्यां विचरिष्यन्ति रूपिणः
86,34,HV_86.34,yadīcchet sāgaraḥ kiṃcid utsraṣṭum iha toyarāṭ tataḥ svāyatalakṣaṇyā purī syāt puruṣottama,यदीच्छेत् सागरः किंचिद् उत्स्रष्टुम् इह तोयराट् ततः स्वायतलक्षण्या पुरी स्यात् पुरुषोत्तम
86,35,HV_86.35,evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ prāg eva kṛtabuddhimān sāgaraṃ saritāṃ nātham uvāca vadatāṃ varaḥ,एवम् उक्तस् ततः कृष्णः प्राग् एव कृतबुद्धिमान् सागरं सरितां नाथम् उवाच वदतां वरः
86,36,HV_86.36,samudra daśa ca dve ca yojanāni jalāśaye pratisaṃhriyatām ātmā yady asti mayi mānyatā,समुद्र दश च द्वे च योजनानि जलाशये प्रतिसंह्रियताम् आत्मा यद्य् अस्ति मयि मान्यता
86,37,HV_86.37,avakāśe tvayā datte purīyaṃ māmakaṃ balam paryāptaviṣayākārā samagrā visahiṣyati,अवकाशे त्वया दत्ते पुरीयं मामकं बलम् पर्याप्तविषयाकारा समग्रा विसहिष्यति
86,38,HV_86.38,tataḥ kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā nadanadīpatiḥ samārutena yogena utsasarja mahārṇavaḥ,ततः कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा नदनदीपतिः समारुतेन योगेन उत्ससर्ज महार्णवः
86,39,HV_86.39,viśvakarmā tataḥ prītaḥ puryāḥ saṃdṛśya vāstu tat govinde caiva saṃmānaṃ sāgaraḥ kṛtavāṃs tadā,विश्वकर्मा ततः प्रीतः पुर्याः संदृश्य वास्तु तत् गोविन्दे चैव संमानं सागरः कृतवांस् तदा
86,40,HV_86.40,viśvakarmā tataḥ kṛṣṇam uvāca yadunandanam adyaprabhṛti govinda sarve samadhirohata,विश्वकर्मा ततः कृष्णम् उवाच यदुनन्दनम् अद्यप्रभृति गोविन्द सर्वे समधिरोहत
86,41,HV_86.41,manasā nirmitā ceyaṃ mayā pūḥpravarā vibho acireṇaiva kālena gṛhasaṃbādhamālinī,मनसा निर्मिता चेयं मया पूःप्रवरा विभो अचिरेणैव कालेन गृहसंबाधमालिनी
86,42,HV_86.42,bhaviṣyati purī ramyā sudvārā prāgryatoraṇā cayāṭṭālakakeyūrā pṛthivyāḥ kakudopamā,भविष्यति पुरी रम्या सुद्वारा प्राग्र्यतोरणा चयाट्टालककेयूरा पृथिव्याः ककुदोपमा
86,43,HV_86.43,antaḥpuraṃ ca kṛṣṇasya paricaryākṣamaṃ mahat cakāra tasyāṃ puryāṃ vai deśe tridaśapūjite,अन्तःपुरं च कृष्णस्य परिचर्याक्षमं महत् चकार तस्यां पुर्यां वै देशे त्रिदशपूजिते
86,44,HV_86.44,tataḥ sā nirmitā kāntā purī dvāravatī tadā mānasena prayatnena vaiṣṇavī viśvakarmaṇā,ततः सा निर्मिता कान्ता पुरी द्वारवती तदा मानसेन प्रयत्नेन वैष्णवी विश्वकर्मणा
86,45,HV_86.45,vidhānavihitadvārā prākāravaraśobhitā parikhācayasaṃguptā sāṭṭaprākāratoraṇā kāntanārīnaragaṇā vaṇigbhir upaśobhitā nānāpaṇyasamākīrṇā khecarīva ca gāṃ gatā,विधानविहितद्वारा प्राकारवरशोभिता परिखाचयसंगुप्ता साट्टप्राकारतोरणा कान्तनारीनरगणा वणिग्भिर् उपशोभिता नानापण्यसमाकीर्णा खेचरीव च गां गता
86,46,HV_86.46,prapāvāpīprasannodair udyānair upaśobhitā samantataḥ saṃvṛtāṅgī vanitevāyatekṣaṇā,प्रपावापीप्रसन्नोदैर् उद्यानैर् उपशोभिता समन्ततः संवृताङ्गी वनितेवायतेक्षणा
86,47,HV_86.47,samṛddhacatvaravatī veśmottamaghanācitā rathyākoṭisahasrāḍhyā śubhrarājapathottarā bhūṣayantī samudraṃ sā svargam indrapurī yathā pṛthivyāṃ sarvaratnānām ekā nicayaśālinī surāṇām api sukṣetrā sāmantakṣobhakāriṇī aprakāśaṃ tadākāśaṃ prāsādair upaśobhitā,समृद्धचत्वरवती वेश्मोत्तमघनाचिता रथ्याकोटिसहस्राढ्या शुभ्रराजपथोत्तरा भूषयन्ती समुद्रं सा स्वर्गम् इन्द्रपुरी यथा पृथिव्यां सर्वरत्नानाम् एका निचयशालिनी सुराणाम् अपि सुक्षेत्रा सामन्तक्षोभकारिणी अप्रकाशं तदाकाशं प्रासादैर् उपशोभिता
86,48,HV_86.48,pṛthivyāṃ pṛthurāṣṭraughā janaughapratināditā oghaiś ca vārirājasya śiśirīkṛtamārutā,पृथिव्यां पृथुराष्ट्रौघा जनौघप्रतिनादिता ओघैश् च वारिराजस्य शिशिरीकृतमारुता
86,49,HV_86.49,anūpopavanaiḥ kāntaiḥ kāntā janamanoramā satārakā dyaur iva sā dvārakā pratyarājata,अनूपोपवनैः कान्तैः कान्ता जनमनोरमा सतारका द्यौर् इव सा द्वारका प्रत्यराजत
86,50,HV_86.50,prākāreṇārkavarṇena śātakaumbhena saṃvṛtā hiraṇyapratipūrṇaiś ca gṛhair gambhīranisvanaiḥ,प्राकारेणार्कवर्णेन शातकौम्भेन संवृता हिरण्यप्रतिपूर्णैश् च गृहैर् गम्भीरनिस्वनैः
86,51,HV_86.51,śubhrameghapratīkāśair dvāraiḥ saudhaiś ca śobhitā kvacit kvacid udagrāgrair upāvṛttamahāpathā,शुभ्रमेघप्रतीकाशैर् द्वारैः सौधैश् च शोभिता क्वचित् क्वचिद् उदग्राग्रैर् उपावृत्तमहापथा
86,52,HV_86.52,tām āvasat purīṃ kṛṣṇaḥ sarvayādavanandanaḥ abhipretajanākīrṇāṃ somaḥ kham iva bhāsayan,ताम् आवसत् पुरीं कृष्णः सर्वयादवनन्दनः अभिप्रेतजनाकीर्णां सोमः खम् इव भासयन्
86,53,HV_86.53,viśvakarmakṛtāṃ divyāṃ ratnajālasamākulām viśvakarmā ca tāṃ kṛtvā purīṃ śakrapurīm iva jagāma tridivaṃ devo govindenābhipūjitaḥ,विश्वकर्मकृतां दिव्यां रत्नजालसमाकुलाम् विश्वकर्मा च तां कृत्वा पुरीं शक्रपुरीम् इव जगाम त्रिदिवं देवो गोविन्देनाभिपूजितः
86,54,HV_86.54,bhūyas tu buddhir abhavat kṛṣṇasya viditātmanaḥ janān imān dhanaughais tu tarpayeyam ahaṃ yadi,भूयस् तु बुद्धिर् अभवत् कृष्णस्य विदितात्मनः जनान् इमान् धनौघैस् तु तर्पयेयम् अहं यदि
86,55,HV_86.55,sa vaiśravaṇavastavyaṃ nidhīnām uttamaṃ nidhim śaṅkham āhvayatopendro niśi svabhavane vibhuḥ,स वैश्रवणवस्तव्यं निधीनाम् उत्तमं निधिम् शङ्खम् आह्वयतोपेन्द्रो निशि स्वभवने विभुः
86,56,HV_86.56,sa śaṅkhaḥ keśavāhvānaṃ jñātvā guhyakarāṭ svayam ājagāma samīpaṃ vai tasya dvāravatīpateḥ,स शङ्खः केशवाह्वानं ज्ञात्वा गुह्यकराट् स्वयम् आजगाम समीपं वै तस्य द्वारवतीपतेः
86,57,HV_86.57,sa śaṅkhaḥ prāñjalir bhūtvā vinayādavaniṃ gataḥ kṛṣṇaṃ vijñāpayām āsa yathā vaiśravaṇaṃ tathā,स शङ्खः प्राञ्जलिर् भूत्वा विनयादवनिं गतः कृष्णं विज्ञापयाम् आस यथा वैश्रवणं तथा
86,58,HV_86.58,bhagavan kiṃ mayā kāryaṃ surāṇāṃ vittarakṣiṇā niyojaya mahābāho yatkāryaṃ yadunandana,भगवन् किं मया कार्यं सुराणां वित्तरक्षिणा नियोजय महाबाहो यत्कार्यं यदुनन्दन
86,59,HV_86.59,tam uvāca hṛṣīkeśaḥ śaṅkhaṃ guhyakam uttamam janā ye 'smin kṛśadhanās tān dhanenābhipūraya,तम् उवाच हृषीकेशः शङ्खं गुह्यकम् उत्तमम् जना ये ऽस्मिन् कृशधनास् तान् धनेनाभिपूरय
86,60,HV_86.60,necchāmy anāśitaṃ draṣṭuṃ kṛśaṃ malinam eva vā dehīti cābhibhāṣantaṃ nagaryāṃ nirdhanaṃ naram,नेच्छाम्य् अनाशितं द्रष्टुं कृशं मलिनम् एव वा देहीति चाभिभाषन्तं नगर्यां निर्धनं नरम्
86,61,HV_86.61,śirasā śāsanaṃ gṛhya nidhīnaḥ keśavasya saḥ nidhīnājñāpayām āsa dvāravatyāṃ gṛhe gṛhe ghanaughair abhivarṣadhvaṃ cakruḥ sarve tathā ca te,शिरसा शासनं गृह्य निधीनः केशवस्य सः निधीनाज्ञापयाम् आस द्वारवत्यां गृहे गृहे घनौघैर् अभिवर्षध्वं चक्रुः सर्वे तथा च ते
86,62,HV_86.62,nādhano vidyate tatra hīnabhāgyo 'pi vā naraḥ dvāravatyāṃ puri purā keśavasya mahātmanaḥ kṛśo vā malino vāpi dvāravatyāṃ gṛhe gṛhe,नाधनो विद्यते तत्र हीनभाग्यो ऽपि वा नरः द्वारवत्यां पुरि पुरा केशवस्य महात्मनः कृशो वा मलिनो वापि द्वारवत्यां गृहे गृहे
86,63,HV_86.63,cakāra vāyor āhvānaṃ bhūyaś ca puruṣottamaḥ tatrastha eva bhagavān yādavānāṃ priyaṃkaraḥ,चकार वायोर् आह्वानं भूयश् च पुरुषोत्तमः तत्रस्थ एव भगवान् यादवानां प्रियंकरः
86,64,HV_86.64,prāṇayonis tu bhūtānām upatasthe gadāgrajam ekamāsīnam ekānte devaguhyadharaṃ prabhum,प्राणयोनिस् तु भूतानाम् उपतस्थे गदाग्रजम् एकमासीनम् एकान्ते देवगुह्यधरं प्रभुम्
86,65,HV_86.65,kiṃ mayā deva kartavyaṃ sarvagenāśugāminā ... śādhi māṃ puruṣottama yad bravīṣi mahābāho ... yathaiva dūto devānāṃ tathaivāsmi tavānagha,किं मया देव कर्तव्यं सर्वगेनाशुगामिना ... शाधि मां पुरुषोत्तम यद् ब्रवीषि महाबाहो ... यथैव दूतो देवानां तथैवास्मि तवानघ
86,66,HV_86.66,tam uvāca tataḥ kṛṣṇo rahasyaṃ puruṣottamaḥ mārutaṃ jagataḥ prāṇaṃ rūpiṇaṃ samupasthitam,तम् उवाच ततः कृष्णो रहस्यं पुरुषोत्तमः मारुतं जगतः प्राणं रूपिणं समुपस्थितम्
86,67,HV_86.67,gaccha māruta deveśam anumānya sahāmaraiḥ sabhāṃ sudharmām ādāya devebhyas tvam ihānaya,गच्छ मारुत देवेशम् अनुमान्य सहामरैः सभां सुधर्माम् आदाय देवेभ्यस् त्वम् इहानय
86,68,HV_86.68,yādavā dhārmikā hyete vikrāntāśca sahasraśaḥ tasyāṃ viśeyur ete hi na tu yā kṛtrimā bhavet,यादवा धार्मिका ह्येते विक्रान्ताश्च सहस्रशः तस्यां विशेयुर् एते हि न तु या कृत्रिमा भवेत्
86,69,HV_86.69,sā hy akṣayā sabhā vāyo kāmagā kāmarūpiṇī sā yadūn dhārayet sarvān yathaiva tridaśāṃs tathā,सा ह्य् अक्षया सभा वायो कामगा कामरूपिणी सा यदून् धारयेत् सर्वान् यथैव त्रिदशांस् तथा
86,70,HV_86.70,sa gṛhya vacanaṃ tasya kṛṣṇasyākliṣṭakarmaṇaḥ vāyur ātmopamagatir jagāma tridivālayam,स गृह्य वचनं तस्य कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः वायुर् आत्मोपमगतिर् जगाम त्रिदिवालयम्
86,71,HV_86.71,so 'numānya surān sarvān kṛṣṇavākyaṃ nivedya ca sabhāṃ sudharmām ādāya punar āyān mahītalam,सो ऽनुमान्य सुरान् सर्वान् कृष्णवाक्यं निवेद्य च सभां सुधर्माम् आदाय पुनर् आयान् महीतलम्
86,72,HV_86.72,sudharmāṃ tāṃ sudharmāya kṛṣṇāyākliṣṭakāriṇe devo devasabhāṃ dattvā vāyur antaradhīyata,सुधर्मां तां सुधर्माय कृष्णायाक्लिष्टकारिणे देवो देवसभां दत्त्वा वायुर् अन्तरधीयत
86,73,HV_86.73,na bhayaṃ vidyate yatra sabhā sā dharmavatsalā dvāravatyās tu sā madhye keśavena niveśitā sudharmā yadumukhyānāṃ devānāṃ tridive yathā,न भयं विद्यते यत्र सभा सा धर्मवत्सला द्वारवत्यास् तु सा मध्ये केशवेन निवेशिता सुधर्मा यदुमुख्यानां देवानां त्रिदिवे यथा
86,74,HV_86.74,evaṃ sa divyair bhaumaiś ca jalajaiś cāvyayo hariḥ dravyairalaṃkaroti sma purīṃ svāṃ pramadām iva,एवं स दिव्यैर् भौमैश् च जलजैश् चाव्ययो हरिः द्रव्यैरलंकरोति स्म पुरीं स्वां प्रमदाम् इव
86,75,HV_86.75,śuśubhe sā purī ramyā ratnajālasamākulā nānāpakṣisamākīrṇā prāsādair upaśobhitā maryādāś caiva saṃcakre śreṇīḥ prakṛtayas tathā balādhyakṣāṃś ca yuktāṃś ca prakṛtīśāṃs tathaiva ca,शुशुभे सा पुरी रम्या रत्नजालसमाकुला नानापक्षिसमाकीर्णा प्रासादैर् उपशोभिता मर्यादाश् चैव संचक्रे श्रेणीः प्रकृतयस् तथा बलाध्यक्षांश् च युक्तांश् च प्रकृतीशांस् तथैव च
86,76,HV_86.76,ugrasenaṃ narapatiṃ kāśyaṃ caiva purohitam senāpatim anādhṛṣṭiṃ vikadruṃ mantripuṃgavam,उग्रसेनं नरपतिं काश्यं चैव पुरोहितम् सेनापतिम् अनाधृष्टिं विकद्रुं मन्त्रिपुंगवम्
86,77,HV_86.77,yādavānāṃ kulakarān sthavirān daśa tatra vai uddhavo vasudevaś ca kaṅko vipṛthur eva ca śvaphalkaś citrakaś caiva gadaḥ satyaka eva ca baladevaḥ pṛthuś caivaṃ matreśv abhyantarā daśa sthāpayām āsa matimān sarvakāryeṣv anantarān,यादवानां कुलकरान् स्थविरान् दश तत्र वै उद्धवो वसुदेवश् च कङ्को विपृथुर् एव च श्वफल्कश् चित्रकश् चैव गदः सत्यक एव च बलदेवः पृथुश् चैवं मत्रेश्व् अभ्यन्तरा दश स्थापयाम् आस मतिमान् सर्वकार्येष्व् अनन्तरान्
86,78,HV_86.78,ratheṣv atiratho yantā dārukaḥ keśavasya vai yodhamukhyaś ca yodhānāṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ,रथेष्व् अतिरथो यन्ता दारुकः केशवस्य वै योधमुख्यश् च योधानां सात्यकिः सत्यविक्रमः
86,79,HV_86.79,ācāryo dhanuṣāṃ vede sākṣāddroṇa ivāparaḥ sātyakiḥ satyasaṃdhaś ca śatruhā yuddhadurmadaḥ vidhānam evaṃ kṛtvā sa kṛṣṇaḥ puryām aninditaḥ mumude yadubhiḥ sārdhaṃ lokasraṣṭā mahītale,आचार्यो धनुषां वेदे साक्षाद्द्रोण इवापरः सात्यकिः सत्यसंधश् च शत्रुहा युद्धदुर्मदः विधानम् एवं कृत्वा स कृष्णः पुर्याम् अनिन्दितः मुमुदे यदुभिः सार्धं लोकस्रष्टा महीतले
86,80,HV_86.80,revatasyātha kanyāṃ ca revatīṃ śīlasaṃmatām prāptavān baladevas tu kṛṣṇasyānumate tadā,रेवतस्याथ कन्यां च रेवतीं शीलसंमताम् प्राप्तवान् बलदेवस् तु कृष्णस्यानुमते तदा
87,1,HV_87.1,yaḥ sargajaiḥ suragaṇapriyakṛdbhir uccair dravyaiḥ samudranihitaiś ca samudrajātaiḥ hṛdyām akārayad aśeṣajagal lalāmāṃ śrīdvārakāṃ puravarīṃ tam upaimi viṣṇum etasminn eva kāle tu jarāsaṃdhaḥ pratāpavān nṛpān udyojayām āsa cedirājapriyepsayā,यः सर्गजैः सुरगणप्रियकृद्भिर् उच्चैर् द्रव्यैः समुद्रनिहितैश् च समुद्रजातैः हृद्याम् अकारयद् अशेषजगल् ललामां श्रीद्वारकां पुरवरीं तम् उपैमि विष्णुम् एतस्मिन्न् एव काले तु जरासंधः प्रतापवान् नृपान् उद्योजयाम् आस चेदिराजप्रियेप्सया
87,2,HV_87.2,yathārhaṃ ca yathāyogaṃ praśrayaṃ pradadau nṛpaḥ vivāhaṃ ghoṣayām āsa śiśupālasya māgadhaḥ śiśupālo 'pi rājā tu varaveṣeṇa saṃyutaḥ kumārair ātmatulyaiś ca niyamastho 'bhavat tadā bhīṣmakasya sutāyāṃ vai rukmiṇyāṃ rukmabhūṣaṇaḥ śiśupālasya nṛpater vivāho bhavitā kila,यथार्हं च यथायोगं प्रश्रयं प्रददौ नृपः विवाहं घोषयाम् आस शिशुपालस्य मागधः शिशुपालो ऽपि राजा तु वरवेषेण संयुतः कुमारैर् आत्मतुल्यैश् च नियमस्थो ऽभवत् तदा भीष्मकस्य सुतायां वै रुक्मिण्यां रुक्मभूषणः शिशुपालस्य नृपतेर् विवाहो भविता किल
87,3,HV_87.3,dantavaktrasya tanayaṃ suvaktram amitaujasam sahasrākṣasamaṃ yuddhe māyāsu ca viśāradam,दन्तवक्त्रस्य तनयं सुवक्त्रम् अमितौजसम् सहस्राक्षसमं युद्धे मायासु च विशारदम्
87,4,HV_87.4,pauṇḍrasya vāsudevasya tathā putraṃ mahābalam sudevaṃ vīryasaṃpannaṃ pṛthag akṣauhiṇīpatim,पौण्ड्रस्य वासुदेवस्य तथा पुत्रं महाबलम् सुदेवं वीर्यसंपन्नं पृथग् अक्षौहिणीपतिम्
87,5,HV_87.5,ekalavyasya putraṃ ca vīryavantaṃ balānvitam putraṃ ca pāṇḍyarājasya kaliṅgādhipatiṃ tathā,एकलव्यस्य पुत्रं च वीर्यवन्तं बलान्वितम् पुत्रं च पाण्ड्यराजस्य कलिङ्गाधिपतिं तथा
87,6,HV_87.6,kṛtāpriyaṃ ca kṛṣṇena veṇudāriṃ narādhipam aṃśumantaṃ tathā krāthaṃ śrutarvāṇaṃ ca bhārata,कृताप्रियं च कृष्णेन वेणुदारिं नराधिपम् अंशुमन्तं तथा क्राथं श्रुतर्वाणं च भारत
87,7,HV_87.7,nikṛttaśatruṃ kāliṅgaṃ gāndhārādhipatiṃ tathā paṭuśaṃ ca mahābāhuṃ kāśyādhipatim eva ca,निकृत्तशत्रुं कालिङ्गं गान्धाराधिपतिं तथा पटुशं च महाबाहुं काश्याधिपतिम् एव च
87,8,HV_87.8,sabhārhān sakalān sarvān dhārtarāṣṭrān mahābalān vindānuvindāv āvantyau bāhlikān saha bāhlikaiḥ svabhāvaś candrahāsaś ca pārasīkās tathāpare virāṭo drupadaś caiva jayadrathavidūrathau bhagadatto mahāsenaḥ śalaḥ śālvo mahābalaḥ bhūriśravā mahāsenaḥ kuntibhojaś ca vīryavān akṣauhiṇīnāṃ ṣaṣṭiṃ ca saptādhikadaśānugāḥ svayaṃvarārthaṃ saṃprāptā bhojarājaniveśane kasmin deśe nṛpo jajñe rukmī vedavidāṃ vara kasyāṇvavāye dyutimān saṃbhūto dvijasattama,सभार्हान् सकलान् सर्वान् धार्तराष्ट्रान् महाबलान् विन्दानुविन्दाव् आवन्त्यौ बाह्लिकान् सह बाह्लिकैः स्वभावश् चन्द्रहासश् च पारसीकास् तथापरे विराटो द्रुपदश् चैव जयद्रथविदूरथौ भगदत्तो महासेनः शलः शाल्वो महाबलः भूरिश्रवा महासेनः कुन्तिभोजश् च वीर्यवान् अक्षौहिणीनां षष्टिं च सप्ताधिकदशानुगाः स्वयंवरार्थं संप्राप्ता भोजराजनिवेशने कस्मिन् देशे नृपो जज्ञे रुक्मी वेदविदां वर कस्याण्ववाये द्युतिमान् संभूतो द्विजसत्तम
87,9,HV_87.9,rājarṣer yādavasyāsīd vidarbho nāma vai sutaḥ vindhyasya dakṣiṇe pārśve vidarbhān yo nyaveśayat,राजर्षेर् यादवस्यासीद् विदर्भो नाम वै सुतः विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे विदर्भान् यो न्यवेशयत्
87,10,HV_87.10,krathakaiśikamukhyās tu putrās tasya mahābalāḥ babhūvur vīryasaṃpannāḥ pṛthag vaṃśakarā nṛpāḥ,क्रथकैशिकमुख्यास् तु पुत्रास् तस्य महाबलाः बभूवुर् वीर्यसंपन्नाः पृथग् वंशकरा नृपाः
87,11,HV_87.11,tasyānvavāye bhīmasya vṛṣṇayo jajñire nṛpa krathasya tv aṃśumāṇ vaṃśe kaiśikasya tu bhīṣmakaḥ,तस्यान्ववाये भीमस्य वृष्णयो जज्ञिरे नृप क्रथस्य त्व् अंशुमाण् वंशे कैशिकस्य तु भीष्मकः
87,12,HV_87.12,hiraṇyalomety āhur yaṃ dākṣiṇātyeśvaraṃ janāḥ agastyaguptām āśāṃ yaḥ kuṇḍinastho 'nvaśān nṛpaḥ rukmī tasyābhavat putro rukmiṇī ca viśāṃ pate,हिरण्यलोमेत्य् आहुर् यं दाक्षिणात्येश्वरं जनाः अगस्त्यगुप्ताम् आशां यः कुण्डिनस्थो ऽन्वशान् नृपः रुक्मी तस्याभवत् पुत्रो रुक्मिणी च विशां पते
87,13,HV_87.13,rukmī cāstrāṇi divyāni drumāt prāpa mahābalaḥ jāmadagnyāt tatha rāmād brāhmam astram avāptavān prāspardhat saha kṛṣṇena nityam adbhutakarmaṇā,रुक्मी चास्त्राणि दिव्यानि द्रुमात् प्राप महाबलः जामदग्न्यात् तथ रामाद् ब्राह्मम् अस्त्रम् अवाप्तवान् प्रास्पर्धत् सह कृष्णेन नित्यम् अद्भुतकर्मणा
87,14,HV_87.14,rukmiṇī tv abhavad rājan rūpeṇāsadṛśī bhuvi cakame vāsudevas tāṃ śravād eva mahādyutiḥ,रुक्मिणी त्व् अभवद् राजन् रूपेणासदृशी भुवि चकमे वासुदेवस् तां श्रवाद् एव महाद्युतिः
87,15,HV_87.15,sa cābhilaṣitas tasyāḥ śravād eva janārdanaḥ tejovīryabalopetaḥ sa me bhartā bhaved iti,स चाभिलषितस् तस्याः श्रवाद् एव जनार्दनः तेजोवीर्यबलोपेतः स मे भर्ता भवेद् इति
87,16,HV_87.16,tāṃ dadau na tu kṛṣṇāya rukmī dveṣān mahābalaḥ kaṃsasya vadhasaṃtāpāt kṛṣṇāyāmitatejase yācamānāya kaṃsasya preṣyo 'sāv iti cintayan,तां ददौ न तु कृष्णाय रुक्मी द्वेषान् महाबलः कंसस्य वधसंतापात् कृष्णायामिततेजसे याचमानाय कंसस्य प्रेष्यो ऽसाव् इति चिन्तयन्
87,17,HV_87.17,caidyasyārthe sunīthasya jarāsaṃdhas tu bhūmipaḥ varayām āsa tāṃ rājā bhīṣmakaṃ bhīmavikramam,चैद्यस्यार्थे सुनीथस्य जरासंधस् तु भूमिपः वरयाम् आस तां राजा भीष्मकं भीमविक्रमम्
87,18,HV_87.18,cedirājasya hi vasor āsīt putro bṛhadrathaḥ magadheṣu purā yena nirmitaṃ tad girivrajam,चेदिराजस्य हि वसोर् आसीत् पुत्रो बृहद्रथः मगधेषु पुरा येन निर्मितं तद् गिरिव्रजम्
87,19,HV_87.19,tasyānvavāye jajñe 'tha jarāsaṃdho mahābalaḥ vasor eva tadā vaṃśe damaghoṣo 'pi cedirāṭ,तस्यान्ववाये जज्ञे ऽथ जरासंधो महाबलः वसोर् एव तदा वंशे दमघोषो ऽपि चेदिराट्
87,20,HV_87.20,damaghoṣasya putrās tu pañca bhīmaparākramāḥ bhaginyāṃ vasudevasya śrutaśravasi jajñire,दमघोषस्य पुत्रास् तु पञ्च भीमपराक्रमाः भगिन्यां वसुदेवस्य श्रुतश्रवसि जज्ञिरे
87,21,HV_87.21,śiśupālo daśagrīvo raibhyo 'thopadiśo balī sarvāstrakuśalā vīrā vīryavanto mahābalāḥ,शिशुपालो दशग्रीवो रैभ्यो ऽथोपदिशो बली सर्वास्त्रकुशला वीरा वीर्यवन्तो महाबलाः
87,22,HV_87.22,jñāteḥ samānavaṃśasya sunīthaṃ pradadau sutam tasyānvavāye saṃbhūtā bahavo rājavaṃśajāḥ jarāsaṃdhasya rājendra damaghoṣo mahābalaḥ jarāsaṃdhaḥ svasutavad dadarśainaṃ jugopa ca,ज्ञातेः समानवंशस्य सुनीथं प्रददौ सुतम् तस्यान्ववाये संभूता बहवो राजवंशजाः जरासंधस्य राजेन्द्र दमघोषो महाबलः जरासंधः स्वसुतवद् ददर्शैनं जुगोप च
87,23,HV_87.23,jarāsaṃdhaṃ puraskṛtya vṛṣṇiśatruṃ mahābalam kṛtāny āgāṃsi caidyena vṛṣṇīnāṃ tatpriyaiṣiṇā,जरासंधं पुरस्कृत्य वृष्णिशत्रुं महाबलम् कृतान्य् आगांसि चैद्येन वृष्णीनां तत्प्रियैषिणा
87,24,HV_87.24,jāmātā tv abhavat tasya kaṃsas tasmin hate yudhi kṛṣṇārthaṃ vairamabhavaj jarāsaṃdhasya vṛṣṇibhiḥ,जामाता त्व् अभवत् तस्य कंसस् तस्मिन् हते युधि कृष्णार्थं वैरमभवज् जरासंधस्य वृष्णिभिः
87,25,HV_87.25,bhīṣmakaṃ varayām āsa sunīthārthe 'tha rukmiṇīm tāṃ dadau bhīṣmakaś cāpi śiśupālāya vīryavān,भीष्मकं वरयाम् आस सुनीथार्थे ऽथ रुक्मिणीम् तां ददौ भीष्मकश् चापि शिशुपालाय वीर्यवान्
87,26,HV_87.26,tataś caidyam upādāya jarāsaṃdho narādhipaḥ yayau vidarbhān sahito dantavaktreṇa yāyinā,ततश् चैद्यम् उपादाय जरासंधो नराधिपः ययौ विदर्भान् सहितो दन्तवक्त्रेण यायिना
87,27,HV_87.27,anuyātaś ca pauṇḍreṇa vāsudevena dhīmatā aṅgavaṅgakaliṅgānām īśvaraḥ sa mahābalaḥ,अनुयातश् च पौण्ड्रेण वासुदेवेन धीमता अङ्गवङ्गकलिङ्गानाम् ईश्वरः स महाबलः
87,28,HV_87.28,mānayiṣyaṃś ca tān rukmī pratyudgamya narādhipān parayā pūjayopetān ānināya purīṃ prati,मानयिष्यंश् च तान् रुक्मी प्रत्युद्गम्य नराधिपान् परया पूजयोपेतान् आनिनाय पुरीं प्रति
87,29,HV_87.29,pitṛṣv asuḥ priyārthaṃ ca rāmakṛṣṇāv ubhāv api prayayur vṛṣṇayaś cānye rathais tatra balānvitāḥ,पितृष्व् असुः प्रियार्थं च रामकृष्णाव् उभाव् अपि प्रययुर् वृष्णयश् चान्ये रथैस् तत्र बलान्विताः
87,30,HV_87.30,dṛṣṭvā tān āgatān sarvān vāsudevapurogamān krathakaiśikabhartā tān pratigṛhya yathāvidhi pūjayām āsa pūjārhān nyavasanta bahiś ca te,दृष्ट्वा तान् आगतान् सर्वान् वासुदेवपुरोगमान् क्रथकैशिकभर्ता तान् प्रतिगृह्य यथाविधि पूजयाम् आस पूजार्हान् न्यवसन्त बहिश् च ते
87,31,HV_87.31,nyaveśayac ca tān sarvān bhīṣmako nagarād bahiḥ śaṅkhāś ca paṭahāś caiva sasvanāḥ sarvatas tadā brāhmaṇāś ca samāyātā nānādigbhyas tathaiva ca utthitāś caiva sarvatra dhvajāś ca samalaṃkṛtāḥ śvobhāvini vivāhe tu rukmiṇī niryayau bahiḥ caturyujā rathenaindraṃ devatāyatanaṃ śubhā,न्यवेशयच् च तान् सर्वान् भीष्मको नगराद् बहिः शङ्खाश् च पटहाश् चैव सस्वनाः सर्वतस् तदा ब्राह्मणाश् च समायाता नानादिग्भ्यस् तथैव च उत्थिताश् चैव सर्वत्र ध्वजाश् च समलंकृताः श्वोभाविनि विवाहे तु रुक्मिणी निर्ययौ बहिः चतुर्युजा रथेनैन्द्रं देवतायतनं शुभा
87,32,HV_87.32,dāsīśatasahasraughair veṣṭitā tu jagāma ha ambikāpūjanārthāya pādacārī yathāsthiti indrāṇīm arcayiṣyantī kṛtakautukamaṅgalā dīpyamānena vapuṣā balena mahatā vṛtā,दासीशतसहस्रौघैर् वेष्टिता तु जगाम ह अम्बिकापूजनार्थाय पादचारी यथास्थिति इन्द्राणीम् अर्चयिष्यन्ती कृतकौतुकमङ्गला दीप्यमानेन वपुषा बलेन महता वृता
87,33,HV_87.33,keśavo me bhaved bhartā nānyaḥ kaścid bhaved iti evaṃ manasi saṃsthāpya puṣpāñjalipuṭābhavat tāṃ dadarśa tataḥ kṛṣṇo lakṣmīṃ sākṣād iva sthitām rūpeṇāgryeṇa saṃpannāṃ devatāyatanāntike,केशवो मे भवेद् भर्ता नान्यः कश्चिद् भवेद् इति एवं मनसि संस्थाप्य पुष्पाञ्जलिपुटाभवत् तां ददर्श ततः कृष्णो लक्ष्मीं साक्षाद् इव स्थिताम् रूपेणाग्र्येण संपन्नां देवतायतनान्तिके
87,34,HV_87.34,vahner iva śikhāṃ dīptāṃ māyāṃ bhūmigatām iva pṛthivīm iva gambhīrām utthitāṃ pṛthivītalāt,वह्नेर् इव शिखां दीप्तां मायां भूमिगताम् इव पृथिवीम् इव गम्भीराम् उत्थितां पृथिवीतलात्
87,35,HV_87.35,marīcim iva somasya saumyāṃ strīvigrahāṃ bhuvi śriyam agryām ivāpadmāṃ bhaviśyāṃ śrīsahāyinīm kṛṣṇena manasā dṛṣṭāṃ durnirīkśyāṃ surair api,मरीचिम् इव सोमस्य सौम्यां स्त्रीविग्रहां भुवि श्रियम् अग्र्याम् इवापद्मां भविश्यां श्रीसहायिनीम् कृष्णेन मनसा दृष्टां दुर्निरीक्श्यां सुरैर् अपि
87,36,HV_87.36,śyāmāvadātā sā hy āsīt pṛthucārvāyatekṣaṇā tāmrauṣṭhanayanāpāṅgī pīnorujaghanastanī,श्यामावदाता सा ह्य् आसीत् पृथुचार्वायतेक्षणा ताम्रौष्ठनयनापाङ्गी पीनोरुजघनस्तनी
87,37,HV_87.37,bṛhatī cārusarvāṅgī tanvī śaśinibhānanā tāmratuṅganakhī subhrūr nīlakuñcitamūrdhajā atyarthaṃ rūpataḥ kāntā pīnaśroṇipayodharā tīkṣṇaśuklaiḥ samair dantaiḥ prabhāsadbhir alaṃkṛtā,बृहती चारुसर्वाङ्गी तन्वी शशिनिभानना ताम्रतुङ्गनखी सुभ्रूर् नीलकुञ्चितमूर्धजा अत्यर्थं रूपतः कान्ता पीनश्रोणिपयोधरा तीक्ष्णशुक्लैः समैर् दन्तैः प्रभासद्भिर् अलंकृता
87,38,HV_87.38,ananyā pramadā loke rūpeṇa yaśasā śriyā rukmiṇī rūpiṇī devī pāṇḍurakṣaumavāsinī,अनन्या प्रमदा लोके रूपेण यशसा श्रिया रुक्मिणी रूपिणी देवी पाण्डुरक्षौमवासिनी
87,39,HV_87.39,tāṃ dṛṣṭvā vavṛdhe kāmaḥ kṛṣṇasya śubhadarśanām haviṣevānalasyārcir manas tasyāṃ samādadhat,तां दृष्ट्वा ववृधे कामः कृष्णस्य शुभदर्शनाम् हविषेवानलस्यार्चिर् मनस् तस्यां समादधत्
87,40,HV_87.40,rukmiṇī ca tadā devī dadṛśe kṛṣṇam īśvaram asya cakraṃ sadā śaṅkhaṃ bhujayor ubhayorapi śobhayetāṃ sadā tau tu daityadānavadāriṇau yamāśritya gadā devī sadā kaumodakīti sā daityadānavahantrī ca tad bhujopari dāruṇā asya syād vāhanaṃ viṣṇor garutmān pakṣipuṃgavaḥ śakrādīṃś ca surāñ jitvā jahārāmṛtam uttamam yo nanarta hrade tasyā yamunāyās tadā hariḥ amathnāt kāliyaṃ tasmin viṣāgnijvālamālinam ayaṃ sa puṇḍarīkākṣo yo hayaṃ prajaghāna ha ayaṃ sa yādavaśreṣṭhaḥ padmakañjalkalocanaḥ śyāmāvadātaḥ saśrīkaḥ sākṣādindrānujaḥ kṛtī amuṣya pādayoḥ padmam udvahāmi na saṃśayaḥ śuśrūṣāṃ pratiyokṣyāmi pādayoḥ padmasaṃjñayoḥ evaṃ vicintayitvā sā vavande tāṃ śacīṃ tadā rāmeṇa saha niścitya keśavaḥ sumahābalaḥ tatpramāthe 'karod buddhiṃ vṛṣṇibhyaḥ praṇidhāya ca,रुक्मिणी च तदा देवी ददृशे कृष्णम् ईश्वरम् अस्य चक्रं सदा शङ्खं भुजयोर् उभयोरपि शोभयेतां सदा तौ तु दैत्यदानवदारिणौ यमाश्रित्य गदा देवी सदा कौमोदकीति सा दैत्यदानवहन्त्री च तद् भुजोपरि दारुणा अस्य स्याद् वाहनं विष्णोर् गरुत्मान् पक्षिपुंगवः शक्रादींश् च सुराञ् जित्वा जहारामृतम् उत्तमम् यो ननर्त ह्रदे तस्या यमुनायास् तदा हरिः अमथ्नात् कालियं तस्मिन् विषाग्निज्वालमालिनम् अयं स पुण्डरीकाक्षो यो हयं प्रजघान ह अयं स यादवश्रेष्ठः पद्मकञ्जल्कलोचनः श्यामावदातः सश्रीकः साक्षादिन्द्रानुजः कृती अमुष्य पादयोः पद्मम् उद्वहामि न संशयः शुश्रूषां प्रतियोक्ष्यामि पादयोः पद्मसंज्ञयोः एवं विचिन्तयित्वा सा ववन्दे तां शचीं तदा रामेण सह निश्चित्य केशवः सुमहाबलः तत्प्रमाथे ऽकरोद् बुद्धिं वृष्णिभ्यः प्रणिधाय च
87,41,HV_87.41,kṛte tu devatākārye niṣkrāmantīṃ surālayāt unmathya sahasā kṛṣṇaḥ svaṃ nināya rathottamam,कृते तु देवताकार्ये निष्क्रामन्तीं सुरालयात् उन्मथ्य सहसा कृष्णः स्वं निनाय रथोत्तमम्
87,42,HV_87.42,vṛkṣam utpāṭya rāmo 'pi jaghānāpatataḥ parān samanahyanta dāśārhās tadājñāya tu sarvaśaḥ,वृक्षम् उत्पाट्य रामो ऽपि जघानापततः परान् समनह्यन्त दाशार्हास् तदाज्ञाय तु सर्वशः
87,43,HV_87.43,te rathair vividhākāraiḥ samucchritamahādhvajaiḥ vājibhir vāraṇaiś cāpi parivavrur halāyudham,ते रथैर् विविधाकारैः समुच्छ्रितमहाध्वजैः वाजिभिर् वारणैश् चापि परिवव्रुर् हलायुधम्
87,44,HV_87.44,ādāya rukmiṇīṃ kṛṣṇo jagāmāśu purīṃ prati rāme cāsajya taṃ bhāraṃ yuyudhāne ca vīryavān,आदाय रुक्मिणीं कृष्णो जगामाशु पुरीं प्रति रामे चासज्य तं भारं युयुधाने च वीर्यवान्
87,45,HV_87.45,akrūre vipṛthau cāpi gade ca kṛtavarmaṇi cakradeve sunakṣatre sāraṇe ca mahābale,अक्रूरे विपृथौ चापि गदे च कृतवर्मणि चक्रदेवे सुनक्षत्रे सारणे च महाबले
87,46,HV_87.46,nivṛttaśatrau vikrānte bhaṅgakāre vidūrathe ugrasenātmaje kaṅke śatadyumne ca keśavaḥ,निवृत्तशत्रौ विक्रान्ते भङ्गकारे विदूरथे उग्रसेनात्मजे कङ्के शतद्युम्ने च केशवः
87,47,HV_87.47,rājādhideve mṛdare prasene citrake tathā atidānte bṛhaddurge śvaphalke citrake pṛthau,राजाधिदेवे मृदरे प्रसेने चित्रके तथा अतिदान्ते बृहद्दुर्गे श्वफल्के चित्रके पृथौ
87,48,HV_87.48,vṛṣṇyandhakeṣu cānyeṣu mukhyeṣu madhusūdanaḥ gurum āsajya taṃ bhāraṃ yayau dvāravatīṃ prati,वृष्ण्यन्धकेषु चान्येषु मुख्येषु मधुसूदनः गुरुम् आसज्य तं भारं ययौ द्वारवतीं प्रति
87,49,HV_87.49,tataś ca yādavāḥ sarve yuddhāya samupasthitāḥ dantavaktro jarāsaṃdhaḥ śiśupālaś ca vīryavān saṃnaddhā niryayuḥ kruddhā jighāṃsanto janārdanam,ततश् च यादवाः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः दन्तवक्त्रो जरासंधः शिशुपालश् च वीर्यवान् संनद्धा निर्ययुः क्रुद्धा जिघांसन्तो जनार्दनम्
87,50,HV_87.50,aṅgavaṅgakaliṅgaiś ca sārdhaṃ pauṇḍraiś ca vīryavān niryayau cedirājaḥ sa bhrātṛbhiḥ sumahārathaiḥ,अङ्गवङ्गकलिङ्गैश् च सार्धं पौण्ड्रैश् च वीर्यवान् निर्ययौ चेदिराजः स भ्रातृभिः सुमहारथैः
87,51,HV_87.51,kva vāsudevaḥ kva ca gopakāste kuto nu rājā yaduvaṃśajanmanāṃ kuto nu rāmo madamattagarhitaḥ kuto nu vīro yudhi sātyakiḥ kila atha sainye mahārāja māgadhasya mahātmanaḥ śaṅkhaduṃdubhayaś caiva sasvanur yuddhaśaṃsavaḥ yādavāś ca mahārāja śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak tato yuddhaṃ samabhavat senayor ubhayor api jarāsaṃdhapramukhato vṛṣṇayaḥ prathitās tadā tān pratyagṛhṇan saṃrabdhā vṛṣṇivīrā mahārathāḥ saṃkarṣaṇaṃ puraskṛtya vāsavaṃ maruto yathā,क्व वासुदेवः क्व च गोपकास्ते कुतो नु राजा यदुवंशजन्मनां कुतो नु रामो मदमत्तगर्हितः कुतो नु वीरो युधि सात्यकिः किल अथ सैन्ये महाराज मागधस्य महात्मनः शङ्खदुंदुभयश् चैव सस्वनुर् युद्धशंसवः यादवाश् च महाराज शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् ततो युद्धं समभवत् सेनयोर् उभयोर् अपि जरासंधप्रमुखतो वृष्णयः प्रथितास् तदा तान् प्रत्यगृह्णन् संरब्धा वृष्णिवीरा महारथाः संकर्षणं पुरस्कृत्य वासवं मरुतो यथा
87,52,HV_87.52,āpatantaṃ hi vegena jarāsaṃdhaṃ mahābalam ṣaḍbhir vivyādha nārācair yuyudhāno mahāmṛdhe,आपतन्तं हि वेगेन जरासंधं महाबलम् षड्भिर् विव्याध नाराचैर् युयुधानो महामृधे
87,53,HV_87.53,akrūro dantavaktraṃ tu vivyādha navabhiḥ śaraiḥ taṃ pratyavidhyat kārūṣo bāṇair daśabhir āśugaiḥ,अक्रूरो दन्तवक्त्रं तु विव्याध नवभिः शरैः तं प्रत्यविध्यत् कारूषो बाणैर् दशभिर् आशुगैः
87,54,HV_87.54,vipṛthuḥ śiśupālaṃ tu śarair vivyādha saptabhiḥ aṣṭabhiḥ pratyavidhyat taṃ śiśupālaḥ pratāpavāṇ,विपृथुः शिशुपालं तु शरैर् विव्याध सप्तभिः अष्टभिः प्रत्यविध्यत् तं शिशुपालः प्रतापवाण्
87,55,HV_87.55,gaveśaṇo 'pi caidyaṃ tu ṣaḍbhir vivyādha mārgaṇaiḥ anirdāntas tathāṣṭābhir bṛhaddurgaś ca pañcabhiḥ,गवेशणो ऽपि चैद्यं तु षड्भिर् विव्याध मार्गणैः अनिर्दान्तस् तथाष्टाभिर् बृहद्दुर्गश् च पञ्चभिः
87,56,HV_87.56,prativivyādha tāṃś caidyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ jaghāna cāśvāṃś caturaś caturbhir vipṛthoḥ śaraiḥ,प्रतिविव्याध तांश् चैद्यः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः जघान चाश्वांश् चतुरश् चतुर्भिर् विपृथोः शरैः
87,57,HV_87.57,bṛhaddurgasya bhallena śiraś ciccheda cārihā gaveṣaṇasya sūtaṃ ca prāhiṇodyamasādanam,बृहद्दुर्गस्य भल्लेन शिरश् चिच्छेद चारिहा गवेषणस्य सूतं च प्राहिणोद्यमसादनम्
87,58,HV_87.58,hatāśvaṃ sa rathaṃ tyakvā vipṛthus tu mahābalaḥ āruroha rathaṃ kṣipraṃ bṛhaddurgasya vīryavān,हताश्वं स रथं त्यक्वा विपृथुस् तु महाबलः आरुरोह रथं क्षिप्रं बृहद्दुर्गस्य वीर्यवान्
87,59,HV_87.59,vipṛthoḥ sārathiś cāpi gaveṣaṇarathaṃ drutam āruhya javanān aśvān niyantum upacakrame,विपृथोः सारथिश् चापि गवेषणरथं द्रुतम् आरुह्य जवनान् अश्वान् नियन्तुम् उपचक्रमे
87,60,HV_87.60,te kruddhāḥ śaravarṣeṇa sunīthaṃ samavākiran nṛtyantaṃ rathamārgeṣu cāpahastāḥ kalāpinaḥ,ते क्रुद्धाः शरवर्षेण सुनीथं समवाकिरन् नृत्यन्तं रथमार्गेषु चापहस्ताः कलापिनः
87,61,HV_87.61,cakradevo dantavaktraṃ bibhedorasi karṇinā paṭuśaṃ pañcaviṃśatyā vivyādha yudhi mārgaṇaiḥ,चक्रदेवो दन्तवक्त्रं बिभेदोरसि कर्णिना पटुशं पञ्चविंशत्या विव्याध युधि मार्गणैः
87,62,HV_87.62,tābhyāṃ sa viddho daśabhir bāṇair marmātigaiḥ śitaiḥ tato balī cakradevaṃ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ,ताभ्यां स विद्धो दशभिर् बाणैर् मर्मातिगैः शितैः ततो बली चक्रदेवं बिभेद दशभिः शरैः
87,63,HV_87.63,pañcabhiś cāpi vivyādha so 'vidūrād vidūratham vidūratho 'pi taṃ ṣaḍbhir vivyādhājau śitaiḥ śaraiḥ,पञ्चभिश् चापि विव्याध सो ऽविदूराद् विदूरथम् विदूरथो ऽपि तं षड्भिर् विव्याधाजौ शितैः शरैः
87,64,HV_87.64,dantavaktro 'pi vivyādha bhānumantaṃ vidūratham triṃśatā pratyavidhyat taṃ balī bāṇair mahābalam kṛtavarmā bibhedājau rājaputraṃ tribhiḥ śaraiḥ,दन्तवक्त्रो ऽपि विव्याध भानुमन्तं विदूरथम् त्रिंशता प्रत्यविध्यत् तं बली बाणैर् महाबलम् कृतवर्मा बिभेदाजौ राजपुत्रं त्रिभिः शरैः
87,65,HV_87.65,nyahanat sārathiṃ cāsya dhvajaṃ ciccheda cocchritam prativivyādha taṃ kruddhaḥ pauṇḍraḥ ṣaḍbhiḥ śilīmukhaiḥ,न्यहनत् सारथिं चास्य ध्वजं चिच्छेद चोच्छ्रितम् प्रतिविव्याध तं क्रुद्धः पौण्ड्रः षड्भिः शिलीमुखैः
87,66,HV_87.66,dhanuś ciccheda cāpy asya bhallenāyataparvaṇā nivṛttaśatruḥ kāliṅgaṃ bibheda niśitaiḥ śaraiḥ tomareṇāṃsadeśe taṃ nirbibheda kaliṅgarāṭ,धनुश् चिच्छेद चाप्य् अस्य भल्लेनायतपर्वणा निवृत्तशत्रुः कालिङ्गं बिभेद निशितैः शरैः तोमरेणांसदेशे तं निर्बिभेद कलिङ्गराट्
87,67,HV_87.67,gajenāsādya kaṅkas tu gajam aṅgasya vīryavān tomareṇa bibhedāṅgaṃ bibhedāṅgaś ca taṃ śaraiḥ,गजेनासाद्य कङ्कस् तु गजम् अङ्गस्य वीर्यवान् तोमरेण बिभेदाङ्गं बिभेदाङ्गश् च तं शरैः
87,68,HV_87.68,citrakaś ca śvaphalkaś ca satyakaś ca mahārathaḥ kaliṅgasya tathānīkaṃ nārācair bibhiduḥ śitaiḥ,चित्रकश् च श्वफल्कश् च सत्यकश् च महारथः कलिङ्गस्य तथानीकं नाराचैर् बिभिदुः शितैः
87,69,HV_87.69,visṛṣṭena drumeṇājau vaṅgarājasya kuñjaram jaghāna rāmaḥ samkruddho vaṅgarājaṃ ca saṃyuge,विसृष्टेन द्रुमेणाजौ वङ्गराजस्य कुञ्जरम् जघान रामः सम्क्रुद्धो वङ्गराजं च संयुगे
87,70,HV_87.70,taṃ hatvā ratham āruhya dhanur ādāya vīryavān saṃkarṣaṇo jaghānograir nārācaiḥ kaiśikān bahūn,तं हत्वा रथम् आरुह्य धनुर् आदाय वीर्यवान् संकर्षणो जघानोग्रैर् नाराचैः कैशिकान् बहून्
87,71,HV_87.71,ṣaḍbhir nihatya kārūṣān maheṣvāsān sa vīryavān śataṃ jaghāna saṃkruddho māgadhānāṃ mahārathaḥ nihatya tān mahābāhur jarāsaṃdhaṃ tato 'bhyayāt,षड्भिर् निहत्य कारूषान् महेष्वासान् स वीर्यवान् शतं जघान संक्रुद्धो मागधानां महारथः निहत्य तान् महाबाहुर् जरासंधं ततो ऽभ्ययात्
87,72,HV_87.72,tam āpatantaṃ vivyādha nārācair māgadhas tribhiḥ taṃ bibhedāṣṭabhiḥ kruddho nārācair musalāyudhaḥ ciccheda cāsya bhallena dhvajaṃ ratnavibhūṣitam,तम् आपतन्तं विव्याध नाराचैर् मागधस् त्रिभिः तं बिभेदाष्टभिः क्रुद्धो नाराचैर् मुसलायुधः चिच्छेद चास्य भल्लेन ध्वजं रत्नविभूषितम्
87,73,HV_87.73,cāpaṃ ca mahad āyattaṃ śarair eva halāyudhaḥ rathaṃ cāsya mahārāja tilaśaś ca samāhanat rathaṃ ca cūrṇayām āsa gadayāsya sa māgadhaḥ sātyakis tu mahārāja śarair vivyādha māgadham baladevo mahārāja gadāṃ saṃgṛhya satvaram jaghāna māgadhaṃ saṃkhye vajreṇeva giriṃ hariḥ tad yuddham abhavad ghoraṃ teṣāṃ devāsuropamam anivāryaṃ śarair eva praharṣogho mahodadheḥ sṛjatāṃ śaravarṣāṇi nighnatām itaretaram,चापं च महद् आयत्तं शरैर् एव हलायुधः रथं चास्य महाराज तिलशश् च समाहनत् रथं च चूर्णयाम् आस गदयास्य स मागधः सात्यकिस् तु महाराज शरैर् विव्याध मागधम् बलदेवो महाराज गदां संगृह्य सत्वरम् जघान मागधं संख्ये वज्रेणेव गिरिं हरिः तद् युद्धम् अभवद् घोरं तेषां देवासुरोपमम् अनिवार्यं शरैर् एव प्रहर्षोघो महोदधेः सृजतां शरवर्षाणि निघ्नताम् इतरेतरम्
87,74,HV_87.74,gajair gajā hi saṃkruddhāḥ saṃnipetuḥ sahasraśaḥ rathai rathāś ca saṃrabdhāḥ sādibhiś cāpi sādinaḥ,गजैर् गजा हि संक्रुद्धाः संनिपेतुः सहस्रशः रथै रथाश् च संरब्धाः सादिभिश् चापि सादिनः
87,75,HV_87.75,padātayaḥ padātīṃś ca śakticarmāsipāṇayaḥ chindantaś cottamāṅgāni vicerur yudhi te pṛthak,पदातयः पदातींश् च शक्तिचर्मासिपाणयः छिन्दन्तश् चोत्तमाङ्गानि विचेरुर् युधि ते पृथक्
87,76,HV_87.76,asīnāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu mahāsvanaḥ śarāṇāṃ patatāṃ śabdaḥ pakṣiṇām iva śuśruve,असीनां पात्यमानानां कवचेषु महास्वनः शराणां पततां शब्दः पक्षिणाम् इव शुश्रुवे
87,77,HV_87.77,bherīśaṅkhamṛdaṅgānāṃ veṇūnāṃ ca mṛdhe dhvanim jugūha ghoṣaḥ śastrāṇāṃ jyāghoṣaś ca mahātmanāṃ,भेरीशङ्खमृदङ्गानां वेणूनां च मृधे ध्वनिम् जुगूह घोषः शस्त्राणां ज्याघोषश् च महात्मनां
88,1,HV_88.1,taṃ prāvidhyata saptatyā bāṇair gāḍhaṃ janārdanaḥ yatamānaś ca ciccheda dhvajaṃ cāsya mahābalaḥ jahāra ca śiraḥ kāyāt sārathes tasya vīryavān tam aṃśumān mahābāhur vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ śrutarvā pañcabhiḥ kruddho veṇudāriś ca saptabhiḥ śrutarvaṇo jaghānāśvāṃś caturbhiś caturaḥ śaraiḥ veṇudārir dhvajaṃ chittvā bhujaṃ vivyādha dakṣiṇam muñcantaḥ śaravarṣāṇi vāsudevaṃ tato 'bhyayuḥ krathakaiśikamukhyās te rathavaṃśena sarvaśaḥ punar anyāṃś catuḥṣaṣṭyā nijaghāna śitaiḥ śaraiḥ kruddhān āpatato vīro prādravat tadbalaṃ tataḥ etasminn antare vīro balabhadro mahāyaśāḥ jaghāna gadayā vīraṃ jarāsaṃdhaṃ mahāmṛdhe sātyakir vaṅgarājaṃ tu jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ tat sainyaṃ vimukhaṃ cāsīj jarāsaṃdhe pataty api ity evaṃ cintayitvā tu vāsudevaḥ pratāpavān pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ dadhmau yadukulodvahaḥ kṛṣṇena hriyamāṇāṃ tu rukmī śrutvā tu rukmiṇīm pratijñām akarot kruddhaḥ samakṣaṃ bhīṣmakasya ha,तं प्राविध्यत सप्तत्या बाणैर् गाढं जनार्दनः यतमानश् च चिच्छेद ध्वजं चास्य महाबलः जहार च शिरः कायात् सारथेस् तस्य वीर्यवान् तम् अंशुमान् महाबाहुर् विव्याध दशभिः शरैः श्रुतर्वा पञ्चभिः क्रुद्धो वेणुदारिश् च सप्तभिः श्रुतर्वणो जघानाश्वांश् चतुर्भिश् चतुरः शरैः वेणुदारिर् ध्वजं छित्त्वा भुजं विव्याध दक्षिणम् मुञ्चन्तः शरवर्षाणि वासुदेवं ततो ऽभ्ययुः क्रथकैशिकमुख्यास् ते रथवंशेन सर्वशः पुनर् अन्यांश् चतुःषष्ट्या निजघान शितैः शरैः क्रुद्धान् आपततो वीरो प्राद्रवत् तद्बलं ततः एतस्मिन्न् अन्तरे वीरो बलभद्रो महायशाः जघान गदया वीरं जरासंधं महामृधे सात्यकिर् वङ्गराजं तु जघान निशितैः शरैः तत् सैन्यं विमुखं चासीज् जरासंधे पतत्य् अपि इत्य् एवं चिन्तयित्वा तु वासुदेवः प्रतापवान् पाञ्चजन्यं महाशङ्खं दध्मौ यदुकुलोद्वहः कृष्णेन ह्रियमाणां तु रुक्मी श्रुत्वा तु रुक्मिणीम् प्रतिज्ञाम् अकरोत् क्रुद्धः समक्षं भीष्मकस्य ह
88,2,HV_88.2,ahatvā yudhi govindam anānīya ca rukmiṇīm kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmi satyam etad bravīmi te,अहत्वा युधि गोविन्दम् अनानीय च रुक्मिणीम् कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते
88,3,HV_88.3,āsthāya sa rathaṃ vīraḥ samudagrāyudhadhvajam javena prayayau kruddho balena mahatā vṛtaḥ,आस्थाय स रथं वीरः समुदग्रायुधध्वजम् जवेन प्रययौ क्रुद्धो बलेन महता वृतः
88,4,HV_88.4,tam anvayur nṛpāś caiva dakṣiṇāpathavāsinaḥ krātho 'ṃśumāñ śrutarvā ca veṇudāriśca vīryavān,तम् अन्वयुर् नृपाश् चैव दक्षिणापथवासिनः क्राथो ऽंशुमाञ् श्रुतर्वा च वेणुदारिश्च वीर्यवान्
88,5,HV_88.5,bhīṣmakasya sutaś cāpi rathena rathināṃ varaḥ krathakaiśikamukhyāśca sarva eva mahārathāḥ,भीष्मकस्य सुतश् चापि रथेन रथिनां वरः क्रथकैशिकमुख्याश्च सर्व एव महारथाः
88,6,HV_88.6,te gatvā dūram adhvānaṃ saritaṃ narmadām anu govindaṃ dadṛśuḥ kruddhāḥ sahaiva priyayā sthitam,ते गत्वा दूरम् अध्वानं सरितं नर्मदाम् अनु गोविन्दं ददृशुः क्रुद्धाः सहैव प्रियया स्थितम्
88,7,HV_88.7,avasthāpya ca tat sainyaṃ rukmī balamadānvitaḥ ādāya niśitaṃ bāṇam idamāha janārdanam are gopakadāyāda paradārapradharṣaṇa vimucyatām iyaṃ bālā sthātavyaṃ ca kṣaṇāntaram śiraśchetsyāmi te bāṇaiḥ sthito 'si yadi matpuraḥ ityuktvā niśitaṃ bāṇaṃ saṃdadhe dhanuṣi prabho cikīrṣur dvairathaṃ yuddham abhyayān madhusūdanam,अवस्थाप्य च तत् सैन्यं रुक्मी बलमदान्वितः आदाय निशितं बाणम् इदमाह जनार्दनम् अरे गोपकदायाद परदारप्रधर्षण विमुच्यताम् इयं बाला स्थातव्यं च क्षणान्तरम् शिरश्छेत्स्यामि ते बाणैः स्थितो ऽसि यदि मत्पुरः इत्युक्त्वा निशितं बाणं संदधे धनुषि प्रभो चिकीर्षुर् द्वैरथं युद्धम् अभ्ययान् मधुसूदनम्
88,8,HV_88.8,sa vivyādha catuḥṣaṣṭyā govindaṃ niśitaiḥ śraiḥ taṃ pratyavidhyat saptatyā bāṇair yudhi janārdanaḥ,स विव्याध चतुःषष्ट्या गोविन्दं निशितैः श्रैः तं प्रत्यविध्यत् सप्तत्या बाणैर् युधि जनार्दनः
88,9,HV_88.9,yatamānasya ciccheda dhvajaṃ cāsya mahābalaḥ jahāra ca śiraḥ kāyāt sāratheś cāsya vīryavān,यतमानस्य चिच्छेद ध्वजं चास्य महाबलः जहार च शिरः कायात् सारथेश् चास्य वीर्यवान्
88,10,HV_88.10,taṃ kṛcchragatam ājñāya parivavrur janārdanam dākṣiṇātyā jighāṃsanto rājānaḥ sarva eva te,तं कृच्छ्रगतम् आज्ञाय परिवव्रुर् जनार्दनम् दाक्षिणात्या जिघांसन्तो राजानः सर्व एव ते
88,11,HV_88.11,tam aṃśumān mahābāhur vivyādha daśabhiḥ śraiḥ śrutarvā pañcabhiḥ kruddho veṇudāriś ca saptabhiḥ,तम् अंशुमान् महाबाहुर् विव्याध दशभिः श्रैः श्रुतर्वा पञ्चभिः क्रुद्धो वेणुदारिश् च सप्तभिः
88,12,HV_88.12,tato 'ṃśumantaṃ govindo bibhedorasi vīryavān niṣasāda rathopasthe vyathitaḥ sa narādhipaḥ,ततो ऽंशुमन्तं गोविन्दो बिभेदोरसि वीर्यवान् निषसाद रथोपस्थे व्यथितः स नराधिपः
88,13,HV_88.13,śrutarvaṇo jaghānāśvāṃś caturbhiś caturaḥ śaraiḥ veṇudārer dhvajaṃ chittvā bhujaṃ vivyādha dakṣiṇam,श्रुतर्वणो जघानाश्वांश् चतुर्भिश् चतुरः शरैः वेणुदारेर् ध्वजं छित्त्वा भुजं विव्याध दक्षिणम्
88,14,HV_88.14,tathaiva ca śrutarvāṇaṃ śarair vivyādha pañcabhiḥ śiśriye sa dhvajaṃ klānto nyaṣīdacca vyathānvitaḥ,तथैव च श्रुतर्वाणं शरैर् विव्याध पञ्चभिः शिश्रिये स ध्वजं क्लान्तो न्यषीदच्च व्यथान्वितः
88,15,HV_88.15,muñcantaḥ śaravarṣāṇi vāsudevaṃ tato 'bhyayuḥ krathakaiśikamukhyās te rathavaṃśena sarvaśaḥ,मुञ्चन्तः शरवर्षाणि वासुदेवं ततो ऽभ्ययुः क्रथकैशिकमुख्यास् ते रथवंशेन सर्वशः
88,16,HV_88.16,bāṇair bāṇāṃś ca ciccheda teṣāṃ yudhi janārdanaḥ jaghāna caiṣāṃ saṃrabdho yatamānāṃś ca tāñ śarān,बाणैर् बाणांश् च चिच्छेद तेषां युधि जनार्दनः जघान चैषां संरब्धो यतमानांश् च ताञ् शरान्
88,17,HV_88.17,punar anyāṃś catuḥṣaṣṭyā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ kruddhān ādravato vīrān ādravat sa mahābalaḥ,पुनर् अन्यांश् चतुःषष्ट्या जघान निशितैः शरैः क्रुद्धान् आद्रवतो वीरान् आद्रवत् स महाबलः
88,18,HV_88.18,vidrutaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā rukmī krodhavaśaṃ gataḥ pañcabhir niśitair bāṇair vivyādhorasi keśavam,विद्रुतं स्वबलं दृष्ट्वा रुक्मी क्रोधवशं गतः पञ्चभिर् निशितैर् बाणैर् विव्याधोरसि केशवम्
88,19,HV_88.19,sārathiṃ cāsya vivyādha sāyakair niśitais tribhiḥ ājaghāna dhvajaṃ cāsya śareṇa nataparvaṇā,सारथिं चास्य विव्याध सायकैर् निशितैस् त्रिभिः आजघान ध्वजं चास्य शरेण नतपर्वणा
88,20,HV_88.20,keśavaś cāpi taṃ ṣaṣṭyā kruddho vivyādha mārgaṇaiḥ dhanuś ciccheda cāpy asya yatamānasya rukmiṇaḥ,केशवश् चापि तं षष्ट्या क्रुद्धो विव्याध मार्गणैः धनुश् चिच्छेद चाप्य् अस्य यतमानस्य रुक्मिणः
88,21,HV_88.21,athānyad dhanur ādāya rukmī kṛṣṇajighāṃsayā prāduś cakāra divyāni dīptāny astrāṇi vīryavān,अथान्यद् धनुर् आदाय रुक्मी कृष्णजिघांसया प्रादुश् चकार दिव्यानि दीप्तान्य् अस्त्राणि वीर्यवान्
88,22,HV_88.22,vāyavyaṃ vāruṇaṃ caiva māhendram atha nairṛtam paiśācaṃ rākṣasaṃ caiva raudraṃ māheśvaraṃ tathā etānyastrāṇi davyāni vivyādra yudhi keśave tair eva tāni govindo nijaghāna janārdanaḥ astrair astrāṇi saṃvārya tasya kṛṣṇo mhābalaḥ punaś ciccheda taṃ cāpaṃ ratheṣāṃ ca tribhiḥ śaraiḥ,वायव्यं वारुणं चैव माहेन्द्रम् अथ नैरृतम् पैशाचं राक्षसं चैव रौद्रं माहेश्वरं तथा एतान्यस्त्राणि दव्यानि विव्याद्र युधि केशवे तैर् एव तानि गोविन्दो निजघान जनार्दनः अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य तस्य कृष्णो म्हाबलः पुनश् चिच्छेद तं चापं रथेषां च त्रिभिः शरैः
88,23,HV_88.23,sa cchinnadhanvā virathaḥ khaḍgam ādāya carma ca utpapāta rathād vīro garutmān iva vīryavān,स च्छिन्नधन्वा विरथः खड्गम् आदाय चर्म च उत्पपात रथाद् वीरो गरुत्मान् इव वीर्यवान्
88,24,HV_88.24,tasyābhipatataḥ khaḍgaṃ ciccheda yudhi keśavaḥ nārācaiś ca tribhiḥ kruddho bibhedainam athorasi,तस्याभिपततः खड्गं चिच्छेद युधि केशवः नाराचैश् च त्रिभिः क्रुद्धो बिभेदैनम् अथोरसि
88,25,HV_88.25,kruddho bibhedainam atho śarair urasi pañcabhiḥ sa papāta mahābāhur vasudhām anunādayan visaṃjño mūrchito rājā vajreṇeva hato giriḥ,क्रुद्धो बिभेदैनम् अथो शरैर् उरसि पञ्चभिः स पपात महाबाहुर् वसुधाम् अनुनादयन् विसंज्ञो मूर्छितो राजा वज्रेणेव हतो गिरिः
88,26,HV_88.26,tāṃś ca rājñaḥ śaraiḥ sarvān punarvivyādha keśavaḥ sāśvadhvajarathāṃś caiva sasūtānsapadānugān rukmiṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā vyadravanta narādhipāḥ,तांश् च राज्ञः शरैः सर्वान् पुनर्विव्याध केशवः साश्वध्वजरथांश् चैव ससूतान्सपदानुगान् रुक्मिणं पतितं दृष्ट्वा व्यद्रवन्त नराधिपाः
88,27,HV_88.27,kṛṣṇabāṇavibhinnāṅgā vīkṣamāṇāḥ parasparam viveṣṭamānaṃ bhūmau taṃ bhrātaraṃ vīkṣya rukmiṇī pādayor nyapatad bhartur bhrātur jīvitakāṅkṣiṇī,कृष्णबाणविभिन्नाङ्गा वीक्षमाणाः परस्परम् विवेष्टमानं भूमौ तं भ्रातरं वीक्ष्य रुक्मिणी पादयोर् न्यपतद् भर्तुर् भ्रातुर् जीवितकाङ्क्षिणी
88,28,HV_88.28,tāmutthāpya pariṣvajya sāntvayāmāsa keśavaḥ abhayaṃ rukmiṇe dattvā prayayau svāṃ purīṃ tataḥ,तामुत्थाप्य परिष्वज्य सान्त्वयामास केशवः अभयं रुक्मिणे दत्त्वा प्रययौ स्वां पुरीं ततः
88,29,HV_88.29,vṛṣṇayo 'pi jarāsaṃdhaṃ bhaṅktvā tāṃś cāpi pārthivān jitvā tu sātyakirvīraḥ śiśupālaṃ mahābalam baladevo 'pi vārṣṇeyo jitvā magadhapuṃgavam te 'pi vīrā yathāyogaṃ jitvā tān yādavottamāḥ prayayur dvārakāṃ hṛṣṭāḥ puraskṛtya halāyudham,वृष्णयो ऽपि जरासंधं भङ्क्त्वा तांश् चापि पार्थिवान् जित्वा तु सात्यकिर्वीरः शिशुपालं महाबलम् बलदेवो ऽपि वार्ष्णेयो जित्वा मगधपुंगवम् ते ऽपि वीरा यथायोगं जित्वा तान् यादवोत्तमाः प्रययुर् द्वारकां हृष्टाः पुरस्कृत्य हलायुधम्
88,30,HV_88.30,prayāte puṇḍarīkākṣe śrutarvābhyetya saṃyuge rukmiṇaṃ ratham āropya prayayau svapuraṃ tataḥ,प्रयाते पुण्डरीकाक्षे श्रुतर्वाभ्येत्य संयुगे रुक्मिणं रथम् आरोप्य प्रययौ स्वपुरं ततः
88,31,HV_88.31,anānīya svasāraṃ tu rukmī vīryamadānvitaḥ hīnapratijño naicchat sa praveṣṭuṃ kuṇḍinaṃ puram,अनानीय स्वसारं तु रुक्मी वीर्यमदान्वितः हीनप्रतिज्ञो नैच्छत् स प्रवेष्टुं कुण्डिनं पुरम्
88,32,HV_88.32,vidarbheṣu ca vāsārthaṃ nirmame 'nyat puraṃ mahat tadbhojakaṭam ity eva babhūva bhuvi viśrutam,विदर्भेषु च वासार्थं निर्ममे ऽन्यत् पुरं महत् तद्भोजकटम् इत्य् एव बभूव भुवि विश्रुतम्
88,33,HV_88.33,janmāspadaṃ bhagavato bhṛgusūnor mahātmanaḥ tacchaśāsa mahāvīryo rukmī jīvati tatra vai tatraujasā mahātejasāḥ so 'nvaśād dakṣiṇāṃ diśam bhīṣmakaḥ kuṇḍine caiva rājovāsa mahāmanāḥ,जन्मास्पदं भगवतो भृगुसूनोर् महात्मनः तच्छशास महावीर्यो रुक्मी जीवति तत्र वै तत्रौजसा महातेजसाः सो ऽन्वशाद् दक्षिणां दिशम् भीष्मकः कुण्डिने चैव राजोवास महामनाः
88,34,HV_88.34,jarāsaṃdho 'pi saṃprāpya saṃjñāṃ prāpa svakaṃ puram sarvair nṛpatibhiḥ sārdhaṃ sajjayāvanatānanaḥ ko nu nāma samartho 'tra kṛṣṇe jīvati sāṃpratam rukmiṇīm anyathākartuṃ sabale sahasātyakau iti paurāś ca taṃ dṛṣṭvā sunīthaṃ mandavikramam āhuḥ parasparaṃ sarve gacchantaṃ svapuraṃ nṛpam dvārakām abhisaṃprāpte rāme vṛṣṇibalānvite rukmiṇyāḥ keśavaḥ pāṇiṃ jagrāha vidhivat prabhuḥ,जरासंधो ऽपि संप्राप्य संज्ञां प्राप स्वकं पुरम् सर्वैर् नृपतिभिः सार्धं सज्जयावनताननः को नु नाम समर्थो ऽत्र कृष्णे जीवति सांप्रतम् रुक्मिणीम् अन्यथाकर्तुं सबले सहसात्यकौ इति पौराश् च तं दृष्ट्वा सुनीथं मन्दविक्रमम् आहुः परस्परं सर्वे गच्छन्तं स्वपुरं नृपम् द्वारकाम् अभिसंप्राप्ते रामे वृष्णिबलान्विते रुक्मिण्याः केशवः पाणिं जग्राह विधिवत् प्रभुः
88,35,HV_88.35,tataḥ saha tayā reme priyayā prīyamāṇayā sītayeva purā rāmaḥ paulomy eva puraṃdaraḥ,ततः सह तया रेमे प्रियया प्रीयमाणया सीतयेव पुरा रामः पौलोम्य् एव पुरंदरः
88,36,HV_88.36,damayantyā yathā rājā puṇyaśloko nalastathā sā hi tasyābhavaj jyeṣṭhā patnī kṛṣṇasya bhāminī pativratā guṇopetā rūpaśīlaguṇānvitā,दमयन्त्या यथा राजा पुण्यश्लोको नलस्तथा सा हि तस्याभवज् ज्येष्ठा पत्नी कृष्णस्य भामिनी पतिव्रता गुणोपेता रूपशीलगुणान्विता
88,37,HV_88.37,tasyām utpādayāmāsa putrān daśa mahārathān cārudeṣṇaṃ sudeṣṇaṃ ca pradyumnaṃ ca mahābalam,तस्याम् उत्पादयामास पुत्रान् दश महारथान् चारुदेष्णं सुदेष्णं च प्रद्युम्नं च महाबलम्
88,38,HV_88.38,suṣeṇaṃ cāruguptaṃ ca cārubāhuṃ ca vīryavān cāruvindaṃ sucāruṃ ca bhadracāruṃ tathaiva ca,सुषेणं चारुगुप्तं च चारुबाहुं च वीर्यवान् चारुविन्दं सुचारुं च भद्रचारुं तथैव च
88,39,HV_88.39,cāruṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ sutāṃ cārumatīṃ tathā dharmārthakuśalās te tu kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ,चारुं च बलिनां श्रेष्ठं सुतां चारुमतीं तथा धर्मार्थकुशलास् ते तु कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः
88,40,HV_88.40,mahiṣīḥ sapta kalyāṇīs tato 'nyā madhusūdanaḥ upayeme mahābāhur guṇopetāḥ kulodbhavāḥ,महिषीः सप्त कल्याणीस् ततो ऽन्या मधुसूदनः उपयेमे महाबाहुर् गुणोपेताः कुलोद्भवाः
88,41,HV_88.41,kālindīṃ mitravindāṃ ca satyāṃ nāgnajitīm api sutāṃ jāmbavataś cāpi rohiṇīṃ kāmarūpiṇīm,कालिन्दीं मित्रविन्दां च सत्यां नाग्नजितीम् अपि सुतां जाम्बवतश् चापि रोहिणीं कामरूपिणीम्
88,42,HV_88.42,madrarājasutāṃ cāpi suśīlāṃ śubhalocanām satrājitīṃ satyabhāmāṃ lakṣmaṇāṃ cāruhāsinīm śaibyāṃ sudattāṃ rūpeṇa śriyā hy apsarasopamām,मद्रराजसुतां चापि सुशीलां शुभलोचनाम् सत्राजितीं सत्यभामां लक्ष्मणां चारुहासिनीम् शैब्यां सुदत्तां रूपेण श्रिया ह्य् अप्सरसोपमाम्
88,43,HV_88.43,strīsahasrāṇi cānyāni ṣoḍaśātulavikramaḥ upayeme hṛṣīkeśaḥ sarvā bheje sa tāḥ samam parārdhyavastrābharaṇāḥ kāmaih sarvaiḥ samedhitaḥ,स्त्रीसहस्राणि चान्यानि षोडशातुलविक्रमः उपयेमे हृषीकेशः सर्वा भेजे स ताः समम् परार्ध्यवस्त्राभरणाः कामैह् सर्वैः समेधितः
88,44,HV_88.44,jajñire tasya putrāś ca tāsu vīrāḥ sahasraśaḥ aśītiṃ ca sahasrāṇi ṣoḍaśānyāni bhārata sarvāstrakuśalāḥ sarve balavanto mahārathāḥ yajvānaḥ puṇyakarmāṇo mahābhāgā mahābalāḥ,जज्ञिरे तस्य पुत्राश् च तासु वीराः सहस्रशः अशीतिं च सहस्राणि षोडशान्यानि भारत सर्वास्त्रकुशलाः सर्वे बलवन्तो महारथाः यज्वानः पुण्यकर्माणो महाभागा महाबलाः
89,1,HV_89.1,evaṃ vivāhaṃ yadupuṃgavastadā kṛtvā tu rāmeṇa ca yādavaiḥ saha pure tu tasminnyavasatsukhaṃ harir yathaiva śakraḥ svapure jagadguruḥ tataḥ kāle vyatīte tu rukmī mahati vīryavān duhituḥ kārayām āsa svayaṃvaram ariṃdamaḥ,एवं विवाहं यदुपुंगवस्तदा कृत्वा तु रामेण च यादवैः सह पुरे तु तस्मिन्न्यवसत्सुखं हरिर् यथैव शक्रः स्वपुरे जगद्गुरुः ततः काले व्यतीते तु रुक्मी महति वीर्यवान् दुहितुः कारयाम् आस स्वयंवरम् अरिंदमः
89,2,HV_89.2,tatrāhūtāś ca rājāno rājaputrāś ca rukmiṇā samājagmur mahāvīryā nānādigbhyaḥ śriyānvitāḥ,तत्राहूताश् च राजानो राजपुत्राश् च रुक्मिणा समाजग्मुर् महावीर्या नानादिग्भ्यः श्रियान्विताः
89,3,HV_89.3,jagāma tatra pradyumnaḥ kumārair aparair vṛtaḥ sā hi taṃ cakame kanyā sa ca tāṃ śubhalocanām,जगाम तत्र प्रद्युम्नः कुमारैर् अपरैर् वृतः सा हि तं चकमे कन्या स च तां शुभलोचनाम्
89,4,HV_89.4,śubhāṅgī nāma vaidarbhī kāntidyutisamanvitā pṛthivyām abhavat khyātā rukmiṇas tanayā tadā,शुभाङ्गी नाम वैदर्भी कान्तिद्युतिसमन्विता पृथिव्याम् अभवत् ख्याता रुक्मिणस् तनया तदा
89,5,HV_89.5,upaviṣṭeṣu sarveṣu pārthiveṣu mahātmasu vaidarbhī varayām āsa pradyumnam arisūdanam,उपविष्टेषु सर्वेषु पार्थिवेषु महात्मसु वैदर्भी वरयाम् आस प्रद्युम्नम् अरिसूदनम्
89,6,HV_89.6,sa hi sarvāstrakuśalaḥ siṃhasaṃhanano yuvā rūpeṇāpratimo loke keśavasyātmajo 'bhavat,स हि सर्वास्त्रकुशलः सिंहसंहननो युवा रूपेणाप्रतिमो लोके केशवस्यात्मजो ऽभवत्
89,7,HV_89.7,vayorūpaguṇopetā rājaputrī ca sābhavat nārāyaṇī candrasenā jātakāmā ca taṃ prati,वयोरूपगुणोपेता राजपुत्री च साभवत् नारायणी चन्द्रसेना जातकामा च तं प्रति
89,8,HV_89.8,vṛtte svayaṃvare jagmū rājānaḥ svapurāṇi te upādāya tu vaidarbhīṃ pradyumno dvārakāṃ yayau,वृत्ते स्वयंवरे जग्मू राजानः स्वपुराणि ते उपादाय तु वैदर्भीं प्रद्युम्नो द्वारकां ययौ
89,9,HV_89.9,reme saha tayā vīro damayantyā nalo yathā sa tasyāṃ janayām āsa devagarbhopamaṃ sutam aniruddham iti khyātaṃ karmaṇāpratimaṃ bhuvi dhanurvede ca vede ca nītiśāstre ca pāragam,रेमे सह तया वीरो दमयन्त्या नलो यथा स तस्यां जनयाम् आस देवगर्भोपमं सुतम् अनिरुद्धम् इति ख्यातं कर्मणाप्रतिमं भुवि धनुर्वेदे च वेदे च नीतिशास्त्रे च पारगम्
89,10,HV_89.10,abhavat sa yadā rājann aniruddho vayonvitaḥ tadāsya rukmiṇaḥ pautrīṃ rukmiṇī rukmasaṃnibhāṃ patnyarthaṃ varayām āsa nāmnā rukmavatīti sā,अभवत् स यदा राजन्न् अनिरुद्धो वयोन्वितः तदास्य रुक्मिणः पौत्रीं रुक्मिणी रुक्मसंनिभां पत्न्यर्थं वरयाम् आस नाम्ना रुक्मवतीति सा
89,11,HV_89.11,aniruddhaṃ guṇair dātuṃ kṛtabuddhir nṛpas tadā prītyā ca raukmiṇeyasya rukmiṇyāś cāpy upagrahāt,अनिरुद्धं गुणैर् दातुं कृतबुद्धिर् नृपस् तदा प्रीत्या च रौक्मिणेयस्य रुक्मिण्याश् चाप्य् उपग्रहात्
89,12,HV_89.12,vispardhann api kṛṣṇena vairaṃ tad apahāya saḥ dadānīty abravīd rājā prītimāñ janamejaya,विस्पर्धन्न् अपि कृष्णेन वैरं तद् अपहाय सः ददानीत्य् अब्रवीद् राजा प्रीतिमाञ् जनमेजय
89,13,HV_89.13,keśavaḥ saha rukmiṇyā putraiḥ saṃkarṣaṇena ca anyaiś ca vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ vidarbhān sabalo yayau,केशवः सह रुक्मिण्या पुत्रैः संकर्षणेन च अन्यैश् च वृष्णिभिः सार्धं विदर्भान् सबलो ययौ
89,14,HV_89.14,saṃyuktā jñātayaś caiva rukmiṇaḥ suhṛdaś ca ye āhūtā rukmiṇā te 'pi tatrājagmur narādhipāḥ,संयुक्ता ज्ञातयश् चैव रुक्मिणः सुहृदश् च ये आहूता रुक्मिणा ते ऽपि तत्राजग्मुर् नराधिपाः
89,15,HV_89.15,śubhe tithau mahārāja nakṣatre cābhipūjite vivāhāyāniruddhasya babhūva paramotsavaḥ,शुभे तिथौ महाराज नक्षत्रे चाभिपूजिते विवाहायानिरुद्धस्य बभूव परमोत्सवः
89,16,HV_89.16,pāṇau gṛhīte vaidarbhyās tv aniruddhena bhārata vaidarbhayādavānāṃ ca babhūva paramotsavaḥ remire vṛṣṇayas tatra pūjyamānā yathāmarāḥ,पाणौ गृहीते वैदर्भ्यास् त्व् अनिरुद्धेन भारत वैदर्भयादवानां च बभूव परमोत्सवः रेमिरे वृष्णयस् तत्र पूज्यमाना यथामराः
89,17,HV_89.17,athāśmakānām adhipo veṇudārir udāradhīḥ akṣaḥ śrutarvā cāṇūraḥ krāthaś caivāṃśumān api,अथाश्मकानाम् अधिपो वेणुदारिर् उदारधीः अक्षः श्रुतर्वा चाणूरः क्राथश् चैवांशुमान् अपि
89,18,HV_89.18,jayatsenaḥ kaliṅgānām adhipaś ca mahābalaḥ pāṇḍyaś ca nṛpatiḥ śrīmān ṛṣīkādhipatis tathā,जयत्सेनः कलिङ्गानाम् अधिपश् च महाबलः पाण्ड्यश् च नृपतिः श्रीमान् ऋषीकाधिपतिस् तथा
89,19,HV_89.19,ete saṃmantrya rājāno dākṣiṇātyā maharddhayaḥ abhigamyābruvan sarve rukmiṇaṃ rahasi prabhum,एते संमन्त्र्य राजानो दाक्षिणात्या महर्द्धयः अभिगम्याब्रुवन् सर्वे रुक्मिणं रहसि प्रभुम्
89,20,HV_89.20,bhavān akṣeṣu kuśalo vayaṃ cāpi riraṃsavaḥ priyadyūtaś ca rāmo 'sāv akṣeṣv anipuṇo 'pi ca,भवान् अक्षेषु कुशलो वयं चापि रिरंसवः प्रियद्यूतश् च रामो ऽसाव् अक्षेष्व् अनिपुणो ऽपि च
89,21,HV_89.21,te bhavantaṃ puraskṛtya jetum icchāma taṃ vayam ity ukto rocayām āsa dyūtaṃ rukmī mahārathaḥ,ते भवन्तं पुरस्कृत्य जेतुम् इच्छाम तं वयम् इत्य् उक्तो रोचयाम् आस द्यूतं रुक्मी महारथः
89,22,HV_89.22,te śubhāṃ kāñcanastambhāṃ kusumair bhūṣitājirām sabhām āviviśur hṛṣṭāḥ siktāṃ candanavāriṇā,ते शुभां काञ्चनस्तम्भां कुसुमैर् भूषिताजिराम् सभाम् आविविशुर् हृष्टाः सिक्तां चन्दनवारिणा
89,23,HV_89.23,tāṃ praviśya tataḥ sarve śubhrasraganulepanāḥ sauvarṇeṣv āsaneṣv āsāṃ cakrire vijigīṣavaḥ,तां प्रविश्य ततः सर्वे शुभ्रस्रगनुलेपनाः सौवर्णेष्व् आसनेष्व् आसां चक्रिरे विजिगीषवः
89,24,HV_89.24,āhūto baladevas tu kitavair akṣakovidaiḥ bāḍham ity abravīdd hṛṣṭaḥ saha dīvyāma paṇyatām,आहूतो बलदेवस् तु कितवैर् अक्षकोविदैः बाढम् इत्य् अब्रवीद्द् हृष्टः सह दीव्याम पण्यताम्
89,25,HV_89.25,nikṛtyā taṃ jigīṣanto dākṣiṇātyā narādhipāḥ maṇimuktāḥ suvarṇaṃ ca tatrāninyuḥ sahasraśaḥ,निकृत्या तं जिगीषन्तो दाक्षिणात्या नराधिपाः मणिमुक्ताः सुवर्णं च तत्रानिन्युः सहस्रशः
89,26,HV_89.26,tataḥ prāvartata dyūtaṃ teṣām aratināśanam kalahāyāspadaṃ ghoraṃ durmatīnāṃ kṣayāvaham,ततः प्रावर्तत द्यूतं तेषाम् अरतिनाशनम् कलहायास्पदं घोरं दुर्मतीनां क्षयावहम्
89,27,HV_89.27,niṣkāṇāṃ tu sahasrāṇi suvarṇasya daśāditaḥ rukmiṇā saha saṃpāte baladevo glahaṃ dadau,निष्काणां तु सहस्राणि सुवर्णस्य दशादितः रुक्मिणा सह संपाते बलदेवो ग्लहं ददौ
89,28,HV_89.28,taṃ jigāya tato rukmī yatamānaṃ mahāratham tāvad evāparaṃ bhūyo baladevaṃ jigāya saḥ,तं जिगाय ततो रुक्मी यतमानं महारथम् तावद् एवापरं भूयो बलदेवं जिगाय सः
89,29,HV_89.29,asakṛj jīyamānas tu rukmiṇā keśavāgrajaḥ suvarṇakoṭiṃ jagrāha glahaṃ tasya mahātmanaḥ,असकृज् जीयमानस् तु रुक्मिणा केशवाग्रजः सुवर्णकोटिं जग्राह ग्लहं तस्य महात्मनः
89,30,HV_89.30,jitam ity eva hṛṣṭo 'tha tam āhvṛtir abhāṣata ślāghamānaś ca cikṣepa prahasan musalāyudham,जितम् इत्य् एव हृष्टो ऽथ तम् आह्वृतिर् अभाषत श्लाघमानश् च चिक्षेप प्रहसन् मुसलायुधम्
89,31,HV_89.31,avidyo durbalaḥ śrīmān hiraṇyam amitaṃ mayā ajeyo baladevo 'yam akṣadyūte parājitaḥ,अविद्यो दुर्बलः श्रीमान् हिरण्यम् अमितं मया अजेयो बलदेवो ऽयम् अक्षद्यूते पराजितः
89,32,HV_89.32,kaliṅgarājas tac chrutvā prajahāsa bhṛśaṃ tadā dantān vidarśayan hṛṣṭas tatrākrudhyadd halāyudhaḥ,कलिङ्गराजस् तच् छ्रुत्वा प्रजहास भृशं तदा दन्तान् विदर्शयन् हृष्टस् तत्राक्रुध्यद्द् हलायुधः
89,33,HV_89.33,rukmiṇaś ca vacaḥ śrutvā parājayanimittajam nigṛhyamāṇas tīkṣṇābhir vāgbhir bhīṣmakasūnunā roṣam āhārayām āsa jitaroṣo 'pi dharmavit,रुक्मिणश् च वचः श्रुत्वा पराजयनिमित्तजम् निगृह्यमाणस् तीक्ष्णाभिर् वाग्भिर् भीष्मकसूनुना रोषम् आहारयाम् आस जितरोषो ऽपि धर्मवित्
89,34,HV_89.34,saṃkruddho dharṣaṇāṃ prāpya rauhiṇeyo mahābalaḥ dhairyān manaḥ saṃniyamya tato vacanam abravīt,संक्रुद्धो धर्षणां प्राप्य रौहिणेयो महाबलः धैर्यान् मनः संनियम्य ततो वचनम् अब्रवीत्
89,35,HV_89.35,daśakoṭisahasrāṇi glaha eko mamāparaḥ etaṃ saṃparigṛhṇīṣva pātayākṣān narādhipa kṛṣṇākṣāṃl lohitākṣāṃś ca deśe 'smiṃs tvam apāṃsule,दशकोटिसहस्राणि ग्लह एको ममापरः एतं संपरिगृह्णीष्व पातयाक्षान् नराधिप कृष्णाक्षांल् लोहिताक्षांश् च देशे ऽस्मिंस् त्वम् अपांसुले
89,36,HV_89.36,ity evam āhvayām āsa rukmiṇaṃ rohiṇīsutaḥ anuktvā vacanaṃ kiṃcid bāḍham ity abravīt punaḥ,इत्य् एवम् आह्वयाम् आस रुक्मिणं रोहिणीसुतः अनुक्त्वा वचनं किंचिद् बाढम् इत्य् अब्रवीत् पुनः
89,37,HV_89.37,akṣān rukmī tato hṛṣṭaḥ pātayām āsa pārthivaḥ cāturakṣe nivṛtte tu nirjitaḥ sa narādhipaḥ,अक्षान् रुक्मी ततो हृष्टः पातयाम् आस पार्थिवः चातुरक्षे निवृत्ते तु निर्जितः स नराधिपः
89,38,HV_89.38,baladevena dharmeṇa nety uvāca tato balam dhairyān manaḥ saṃniyamya sa na kiṃcid uvāca ha ete bruvantu rājāno ye tathyavacanā iha baladevaṃ tato rukmī mayā jitam iti smayan,बलदेवेन धर्मेण नेत्य् उवाच ततो बलम् धैर्यान् मनः संनियम्य स न किंचिद् उवाच ह एते ब्रुवन्तु राजानो ये तथ्यवचना इह बलदेवं ततो रुक्मी मया जितम् इति स्मयन्
89,39,HV_89.39,baladevas tu tac chrutvā jihmaṃ vākyaṃ narādhipāt bhūyaḥ krodhasamāviṣṭo nottaraṃ vyājahāra ha,बलदेवस् तु तच् छ्रुत्वा जिह्मं वाक्यं नराधिपात् भूयः क्रोधसमाविष्टो नोत्तरं व्याजहार ह
89,40,HV_89.40,tato gambhīranirghoṣā vāg uvācāśarīriṇī baladevasya taṃ kopaṃ vardhayantī mahātmanaḥ satyam āha balaḥ śrīmān dharmeṇaiṣa parājitaḥ,ततो गम्भीरनिर्घोषा वाग् उवाचाशरीरिणी बलदेवस्य तं कोपं वर्धयन्ती महात्मनः सत्यम् आह बलः श्रीमान् धर्मेणैष पराजितः
89,41,HV_89.41,anuktvā vacanaṃ kiṃcit prāpto bhavati karmaṇā manasā samanujñātaṃ tat syād ity avagamyatām,अनुक्त्वा वचनं किंचित् प्राप्तो भवति कर्मणा मनसा समनुज्ञातं तत् स्याद् इत्य् अवगम्यताम्
89,42,HV_89.42,iti śrutvā vacas tathyam antarikṣāt subhāṣitam saṃkarṣaṇas tadotthāya sauvarṇenoruṇā balī tām anādṛtya vaidarbho duṣṭarājanyanoditaḥ saṃkarṣaṇaṃ parihasan babhāṣe kālanoditaḥ naivākṣakovidā yūyaṃ gopālā vanagocarāḥ akṣaiḥ krīḍanti rājāno bāṇaiś ca na bhavādṛśāḥ rukmiṇaivam adhikṣipto rājabhiś copahāsitaḥ rukmiṇyā bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ niṣpipeṣa mahītale,इति श्रुत्वा वचस् तथ्यम् अन्तरिक्षात् सुभाषितम् संकर्षणस् तदोत्थाय सौवर्णेनोरुणा बली ताम् अनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यनोदितः संकर्षणं परिहसन् बभाषे कालनोदितः नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचराः अक्षैः क्रीडन्ति राजानो बाणैश् च न भवादृशाः रुक्मिणैवम् अधिक्षिप्तो राजभिश् चोपहासितः रुक्मिण्या भ्रातरं ज्येष्ठं निष्पिपेष महीतले
89,43,HV_89.43,vivāde kupito rāmaḥ kṣeptāraṃ krūrabhāṣiṇam jaghānāṣṭāpadenaiva prasahya yadupuṃgavaḥ,विवादे कुपितो रामः क्षेप्तारं क्रूरभाषिणम् जघानाष्टापदेनैव प्रसह्य यदुपुंगवः
89,44,HV_89.44,tato 'pasṛtya saṃkruddhaḥ kaliṅgādhipater api dantān babhañja saṃrambhād unnanāda ca siṃhavat khaḍgam udyamya tāṃś cāpi trāsayām āsa pārthivān,ततो ऽपसृत्य संक्रुद्धः कलिङ्गाधिपतेर् अपि दन्तान् बभञ्ज संरम्भाद् उन्ननाद च सिंहवत् खड्गम् उद्यम्य तांश् चापि त्रासयाम् आस पार्थिवान्
89,45,HV_89.45,raṅgamadhye haladharaḥ paribabhrāma siṃhavat stambhaṃ sabhāyāḥ sauvarṇam utpāṭya balināṃ varaḥ gajendra iva taṃ stambhaṃ karṣan samkarṣaṇas tataḥ tenaiva tu jaghānāśu tatrasthān krathakaiśikān nirjagāma sabhādvārāt trāsayan krathakaiśikān,रङ्गमध्ये हलधरः परिबभ्राम सिंहवत् स्तम्भं सभायाः सौवर्णम् उत्पाट्य बलिनां वरः गजेन्द्र इव तं स्तम्भं कर्षन् सम्कर्षणस् ततः तेनैव तु जघानाशु तत्रस्थान् क्रथकैशिकान् निर्जगाम सभाद्वारात् त्रासयन् क्रथकैशिकान्
89,46,HV_89.46,keśeṣu rukmiṇaṃ gṛhya cakarṣa ca punaḥ punaḥ tam ādāya sabhādvārāc charapātaṃ sasarja ha rukmiṇaṃ nikṛtiprajñaṃ sa hatvā yādavarṣabhaḥ vitrāsya dviṣataḥ sarvān siṃhaḥ kṣudramṛgān iva,केशेषु रुक्मिणं गृह्य चकर्ष च पुनः पुनः तम् आदाय सभाद्वाराच् छरपातं ससर्ज ह रुक्मिणं निकृतिप्रज्ञं स हत्वा यादवर्षभः वित्रास्य द्विषतः सर्वान् सिंहः क्षुद्रमृगान् इव
89,47,HV_89.47,jagāma śibiraṃ rāmaḥ svam eva svajanāvṛtaḥ nyavedayata kṛṣṇāya tac ca sarvaṃ yathābhavat,जगाम शिबिरं रामः स्वम् एव स्वजनावृतः न्यवेदयत कृष्णाय तच् च सर्वं यथाभवत्
89,48,HV_89.48,novāca sa tadā kiṃcit kṛṣṇo rāmaṃ mahādyutim rukmiṇī tu tataḥ śrutvā nihataṃ bhrātaraṃ priyam nigṛhya ca tadātmānaṃ krodhād aśrūṇy avartayat,नोवाच स तदा किंचित् कृष्णो रामं महाद्युतिम् रुक्मिणी तु ततः श्रुत्वा निहतं भ्रातरं प्रियम् निगृह्य च तदात्मानं क्रोधाद् अश्रूण्य् अवर्तयत्
89,49,HV_89.49,na hato vāsudevena yaḥ pūrvaṃ paravīrahā jyeṣṭho bhrātātha rukmiṇyā rukmiṇīsnehakāraṇāt sa rāmakaramuktena nihato dyūtamaṇḍale aṣṭāpadena balavān rājā vajradharopamaḥ,न हतो वासुदेवेन यः पूर्वं परवीरहा ज्येष्ठो भ्राताथ रुक्मिण्या रुक्मिणीस्नेहकारणात् स रामकरमुक्तेन निहतो द्यूतमण्डले अष्टापदेन बलवान् राजा वज्रधरोपमः
89,50,HV_89.50,tasmin hate mahāmātre nṛpatau bhīṣmakātmaje drumabhārgavatulye vai drumabhārgavaśikṣite,तस्मिन् हते महामात्रे नृपतौ भीष्मकात्मजे द्रुमभार्गवतुल्ये वै द्रुमभार्गवशिक्षिते
89,51,HV_89.51,kṛtau ca yuddhakuśale nityayājini pātite vṛṣṇayaś cāndhakāś caiva sarve vimanaso 'bhavan,कृतौ च युद्धकुशले नित्ययाजिनि पातिते वृष्णयश् चान्धकाश् चैव सर्वे विमनसो ऽभवन्
89,52,HV_89.52,rukmiṇī ca mahābhāgā vilapanty ārtayā girā vilapantīṃ tathā dṛṣṭvā sāntvayām āsa keśavaḥ etat te sarvam ākhyātaṃ rukmiṇo nidhanaṃ yathā vairasya ca samutthānaṃ vṛṣṇibhir bharatarṣabha,रुक्मिणी च महाभागा विलपन्त्य् आर्तया गिरा विलपन्तीं तथा दृष्ट्वा सान्त्वयाम् आस केशवः एतत् ते सर्वम् आख्यातं रुक्मिणो निधनं यथा वैरस्य च समुत्थानं वृष्णिभिर् भरतर्षभ
89,53,HV_89.53,vṛṣṇayo 'pi mahārāja dhanāny ādāya sarvaśaḥ rāmakṛṣṇau samāśritya yayur dvāravatīṃ purīm,वृष्णयो ऽपि महाराज धनान्य् आदाय सर्वशः रामकृष्णौ समाश्रित्य ययुर् द्वारवतीं पुरीम्
90,1,HV_90.1,bhūya eva tu viprarṣe baladevasya dhīmataḥ māhātmyaṃ śrotum icchāmi śeṣasya dharaṇībhṛtaḥ,भूय एव तु विप्रर्षे बलदेवस्य धीमतः माहात्म्यं श्रोतुम् इच्छामि शेषस्य धरणीभृतः
90,2,HV_90.2,atīva balavantaṃ hi tejorāśim anirjitam kathayanti mahātmānaṃ ye purāṇavido janāḥ,अतीव बलवन्तं हि तेजोराशिम् अनिर्जितम् कथयन्ति महात्मानं ये पुराणविदो जनाः
90,3,HV_90.3,tasya karmāṇy ahaṃ vipra śrotum icchāmi tattvataḥ anantaṃ yaṃ vidur nāgam ādidevaṃ mahaujasam,तस्य कर्माण्य् अहं विप्र श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः अनन्तं यं विदुर् नागम् आदिदेवं महौजसम्
90,4,HV_90.4,purāṇe nāgarājo 'sau paṭhyate dharaṇīdharaḥ śeṣas tejonidhiḥ śrīmān akampyaḥ puruṣottamaḥ,पुराणे नागराजो ऽसौ पठ्यते धरणीधरः शेषस् तेजोनिधिः श्रीमान् अकम्प्यः पुरुषोत्तमः
90,5,HV_90.5,yogācāryo mahāvīryaḥ subalo balavān balī jarāsaṃdhaṃ gadāyuddhe jitavān yo na cāvadhīt,योगाचार्यो महावीर्यः सुबलो बलवान् बली जरासंधं गदायुद्धे जितवान् यो न चावधीत्
90,6,HV_90.6,bahavaś caiva rājānaḥ pārthivāḥ pṛthivīpate anvayur māgadhaṃ saṃkhye te cāpi vijitā raṇe,बहवश् चैव राजानः पार्थिवाः पृथिवीपते अन्वयुर् मागधं संख्ये ते चापि विजिता रणे
90,7,HV_90.7,nāgāyutasamaprāṇo bhīmo bhīmaparākramaḥ asakṛd baladevena bāhuyuddhe parājitaḥ,नागायुतसमप्राणो भीमो भीमपराक्रमः असकृद् बलदेवेन बाहुयुद्धे पराजितः
90,8,HV_90.8,duryodhanasya kanyāṃ tu haramāṇo nyagṛhyata sāmbo jāmbavatīputro nagare nāgasāhvaye,दुर्योधनस्य कन्यां तु हरमाणो न्यगृह्यत साम्बो जाम्बवतीपुत्रो नगरे नागसाह्वये
90,9,HV_90.9,rājabhiḥ sarvato ruddho haramāṇo balāt kila tam upaśrutya saṃkruddha ājagāma halāyudhaḥ rāmas tasya vimokṣārtham āgato nālabhac ca tam tataś cukrodha balavān adbhutaṃ cākaron mahat,राजभिः सर्वतो रुद्धो हरमाणो बलात् किल तम् उपश्रुत्य संक्रुद्ध आजगाम हलायुधः रामस् तस्य विमोक्षार्थम् आगतो नालभच् च तम् ततश् चुक्रोध बलवान् अद्भुतं चाकरोन् महत्
90,10,HV_90.10,anivāryam abhedyaṃ ca divyam apratimaṃ balī lāṅgalāstraṃ samudyamya brahmadaṇḍānumantritam,अनिवार्यम् अभेद्यं च दिव्यम् अप्रतिमं बली लाङ्गलास्त्रं समुद्यम्य ब्रह्मदण्डानुमन्त्रितम्
90,11,HV_90.11,prākāravapre vinyasya purasya sa mahābalaḥ prakṣeptum aicchad gaṅgāyāṃ nagaraṃ kauravasya tat,प्राकारवप्रे विन्यस्य पुरस्य स महाबलः प्रक्षेप्तुम् ऐच्छद् गङ्गायां नगरं कौरवस्य तत्
90,12,HV_90.12,tad āghūrṇitam ālakṣya puraṃ duryodhano nṛpaḥ sāmbaṃ niryātayām āsa sabhāryaṃ tasya dhīmataḥ,तद् आघूर्णितम् आलक्ष्य पुरं दुर्योधनो नृपः साम्बं निर्यातयाम् आस सभार्यं तस्य धीमतः
90,13,HV_90.13,dadau śiṣyaṃ tadātmānaṃ rāmasya sumahātmanaḥ gadāyuddhe kurupatiḥ pratijagrāha taṃ ca saḥ,ददौ शिष्यं तदात्मानं रामस्य सुमहात्मनः गदायुद्धे कुरुपतिः प्रतिजग्राह तं च सः
90,14,HV_90.14,tataḥ prabhṛti rājendra puram etad vighūrṇitaṃ āvarjitam ivābhāti gaṅgām abhimukhaṃ nṛpa,ततः प्रभृति राजेन्द्र पुरम् एतद् विघूर्णितं आवर्जितम् इवाभाति गङ्गाम् अभिमुखं नृप
90,15,HV_90.15,idam atyadbhutaṃ karma rāmasya prathitaṃ bhuvi bhāṇḍīre kathyate rājan yat kṛtaṃ śauriṇā purā,इदम् अत्यद्भुतं कर्म रामस्य प्रथितं भुवि भाण्डीरे कथ्यते राजन् यत् कृतं शौरिणा पुरा
90,16,HV_90.16,pralambaṃ muṣṭinaikena yaj jaghāna halāyudhaḥ dhenukaṃ ca mahākāyaṃ cikṣepa nagamūrdhani,प्रलम्बं मुष्टिनैकेन यज् जघान हलायुधः धेनुकं च महाकायं चिक्षेप नगमूर्धनि
90,17,HV_90.17,sa gatāsuḥ papātorvyāṃ daityo gardabharūpadhṛk lavaṇajalagamā mahānadī drutajalavegataraṃgamālinī nagaram abhimukhā yad āhṛtā halavidhṛtā yamunā yamasvasā,स गतासुः पपातोर्व्यां दैत्यो गर्दभरूपधृक् लवणजलगमा महानदी द्रुतजलवेगतरंगमालिनी नगरम् अभिमुखा यद् आहृता हलविधृता यमुना यमस्वसा
90,18,HV_90.18,baladevasya māhātmyam etat te kathitaṃ mayā anantasyāprameyasya śeṣyasya sumahātmanaḥ,बलदेवस्य माहात्म्यम् एतत् ते कथितं मया अनन्तस्याप्रमेयस्य शेष्यस्य सुमहात्मनः
90,19,HV_90.19,iti puruṣavarasya lāṅgaler bahuvidham uttamam anyad eva ca yad akathitam ihādya karma te tad upalabhasva purāṇavistarāt,इति पुरुषवरस्य लाङ्गलेर् बहुविधम् उत्तमम् अन्यद् एव च यद् अकथितम् इहाद्य कर्म ते तद् उपलभस्व पुराणविस्तरात्
91,1,HV_91.1,ālolatulasīmālam ārūḍhavinatāsutam jyotirindīvaraśyāmam āvir astu mamāgrataḥ pratyetya dvārakāṃ viṣṇur hate rukmiṇi vīryavān akarod yan mahābāhus tan me vada mahāmune,आलोलतुलसीमालम् आरूढविनतासुतम् ज्योतिरिन्दीवरश्यामम् आविर् अस्तु ममाग्रतः प्रत्येत्य द्वारकां विष्णुर् हते रुक्मिणि वीर्यवान् अकरोद् यन् महाबाहुस् तन् मे वद महामुने
91,2,HV_91.2,sa tair vṛtaḥ purīṃ gatvā sarvayādavanandanaḥ dvārakāṃ bhagavān viṣṇuḥ pratyavaikṣata vīryavān,स तैर् वृतः पुरीं गत्वा सर्वयादवनन्दनः द्वारकां भगवान् विष्णुः प्रत्यवैक्षत वीर्यवान्
91,3,HV_91.3,pratyapadyata ratnāni vividhāni vasūni ca yathārhaṃ puṇḍarīkākṣo nairṛtān pratyapādayat,प्रत्यपद्यत रत्नानि विविधानि वसूनि च यथार्हं पुण्डरीकाक्षो नैरृतान् प्रत्यपादयत्
91,4,HV_91.4,tatra vighnaṃ caranti sma daiteyāḥ saha dānavaiḥ tāñ jaghāna mahābāhur varadattān mahāsurān,तत्र विघ्नं चरन्ति स्म दैतेयाः सह दानवैः ताञ् जघान महाबाहुर् वरदत्तान् महासुरान्
91,5,HV_91.5,vighnaṃ tatrākarot tasya narako nāma dānavaḥ trāsanaḥ surasaṃghānāṃ devarājaripur mahān,विघ्नं तत्राकरोत् तस्य नरको नाम दानवः त्रासनः सुरसंघानां देवराजरिपुर् महान्
91,6,HV_91.6,sa babhau mūrtiliṅgasthaḥ sarvadaivatabādhitā ṛṣīṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca pratīpam akarot tadā,स बभौ मूर्तिलिङ्गस्थः सर्वदैवतबाधिता ऋषीणां मानुषाणां च प्रतीपम् अकरोत् तदा
91,7,HV_91.7,tvaṣṭur duhitaraṃ bhaumaḥ kaśerum agamat tadā gajarūpeṇa jagrāha rucirāṅgīṃ caturdaśīm,त्वष्टुर् दुहितरं भौमः कशेरुम् अगमत् तदा गजरूपेण जग्राह रुचिराङ्गीं चतुर्दशीम्
91,8,HV_91.8,pramathya ca varārohāṃ narako vākyam abravīt naṣṭaśokabhayo mohāt prāgjyotiṣapatis tadā,प्रमथ्य च वरारोहां नरको वाक्यम् अब्रवीत् नष्टशोकभयो मोहात् प्राग्ज्योतिषपतिस् तदा
91,9,HV_91.9,yāni devamanuṣyeṣu ratnāni vividhāni ca bibharti ca mahī kṛtsnā sāgareṣu ca yad vasu,यानि देवमनुष्येषु रत्नानि विविधानि च बिभर्ति च मही कृत्स्ना सागरेषु च यद् वसु
91,10,HV_91.10,adya prabhṛti tānīha sahitāḥ sarvanairṛtāḥ mamaivopahariṣyanti daityāś ca saha dānavaiḥ,अद्य प्रभृति तानीह सहिताः सर्वनैरृताः ममैवोपहरिष्यन्ति दैत्याश् च सह दानवैः
91,11,HV_91.11,evam uttamaratnāni vastrāṇi vividhāni ca saṃjahāra tadā bhaumas tac ca nādhicacāra saḥ,एवम् उत्तमरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च संजहार तदा भौमस् तच् च नाधिचचार सः
91,12,HV_91.12,gandharvāṇāṃ ca yāḥ kanyā jahāra narako balī yāś ca devamanuṣyāṇāṃ sapta cāpsarasāṃ gaṇāḥ,गन्धर्वाणां च याः कन्या जहार नरको बली याश् च देवमनुष्याणां सप्त चाप्सरसां गणाः
91,13,HV_91.13,caturdaśa sahasrāṇi ekaviṃśacchatāni ca ekaveṇīdharāḥ sarvāḥ satāṃ mārgam anuvratāḥ,चतुर्दश सहस्राणि एकविंशच्छतानि च एकवेणीधराः सर्वाः सतां मार्गम् अनुव्रताः
91,14,HV_91.14,tāsāṃ puravaraṃ bhaumo 'kārayan maṇiparvatam alakāyām adīnātmā murasya viṣayaṃ prati,तासां पुरवरं भौमो ऽकारयन् मणिपर्वतम् अलकायाम् अदीनात्मा मुरस्य विषयं प्रति
91,15,HV_91.15,tāś ca prāgjyotiṣapatir muroś caiva daśātmajāḥ nairṛtāś ca yathāmukhyāḥ pālayanta upāsate,ताश् च प्राग्ज्योतिषपतिर् मुरोश् चैव दशात्मजाः नैरृताश् च यथामुख्याः पालयन्त उपासते
91,16,HV_91.16,sa eṣa tamasaḥ pāre varadatto mahāsuraḥ aditiṃ dharṣayām āsa kuṇḍalārthe mahāsuraḥ,स एष तमसः पारे वरदत्तो महासुरः अदितिं धर्षयाम् आस कुण्डलार्थे महासुरः
91,17,HV_91.17,ye hi devamanuṣyeṣu kuṇḍale te śubhe ubhe na cāsuragaṇaiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ karma tat purā kṛtapūrvaṃ tadā ghoraṃ yad akārṣīn mahāsuraḥ,ये हि देवमनुष्येषु कुण्डले ते शुभे उभे न चासुरगणैः सर्वैः सहितैः कर्म तत् पुरा कृतपूर्वं तदा घोरं यद् अकार्षीन् महासुरः
91,18,HV_91.18,yaṃ mahī suṣuve devī yasya prāgjyotiṣaṃ puram tasyāntapālāś catvāras tasyāsan yuddhadurmadāḥ,यं मही सुषुवे देवी यस्य प्राग्ज्योतिषं पुरम् तस्यान्तपालाश् चत्वारस् तस्यासन् युद्धदुर्मदाः
91,19,HV_91.19,hayagrīvo nisundaś ca vīraḥ pañcajanas tathā muruḥ putrasahasraiś ca varadatto mahāsuraḥ,हयग्रीवो निसुन्दश् च वीरः पञ्चजनस् तथा मुरुः पुत्रसहस्रैश् च वरदत्तो महासुरः
91,20,HV_91.20,aditiṃ dharṣayām āsa so 'suro madadarpitaḥ ādevayānam āvṛtya panthānaṃ samavasthitaḥ vitrāsanaḥ sukṛtināṃ virūpai rākṣasaiḥ saha,अदितिं धर्षयाम् आस सो ऽसुरो मददर्पितः आदेवयानम् आवृत्य पन्थानं समवस्थितः वित्रासनः सुकृतिनां विरूपै राक्षसैः सह
91,21,HV_91.21,tadvadhārthaṃ mahābāhuḥ śaṅkhacakragadāsibhṛt jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ vasudevāj janārdanaḥ,तद्वधार्थं महाबाहुः शङ्खचक्रगदासिभृत् जातो वृष्णिषु देवक्यां वसुदेवाज् जनार्दनः
91,22,HV_91.22,tasyātha puruṣendrasya loke prathitatejasaḥ nivāso dhārakā devair upāyād upapāditā,तस्याथ पुरुषेन्द्रस्य लोके प्रथिततेजसः निवासो धारका देवैर् उपायाद् उपपादिता
91,23,HV_91.23,atīva hi purī ramyā dvārakā vāsavakṣayāt mahārṇavaparikṣiptā pañcaparvataśobhitā,अतीव हि पुरी रम्या द्वारका वासवक्षयात् महार्णवपरिक्षिप्ता पञ्चपर्वतशोभिता
91,24,HV_91.24,tasyaiva devadevasya nirmitā viśvakarmaṇā tasyāṃ devapurābhāyāṃ sabhā kāñcanatoraṇā sudāśārhīti vikhyātā yojanāyutavistṛtā,तस्यैव देवदेवस्य निर्मिता विश्वकर्मणा तस्यां देवपुराभायां सभा काञ्चनतोरणा सुदाशार्हीति विख्याता योजनायुतविस्तृता
91,25,HV_91.25,tatra vṛṣṇyandhakāḥ sarve rāmakṛṣṇapurogamāḥ lokayātrām imāṃ kṛtsnāṃ parirakṣanta āsate,तत्र वृष्ण्यन्धकाः सर्वे रामकृष्णपुरोगमाः लोकयात्राम् इमां कृत्स्नां परिरक्षन्त आसते
91,26,HV_91.26,narakasya vadhaṃ sarve cintayantas tadāsate tatrāsīneṣu sarveṣu kadācid bharatarṣabha divyagandho vavau vāyuḥ puṣpavarṣaṃ papāta ha,नरकस्य वधं सर्वे चिन्तयन्तस् तदासते तत्रासीनेषु सर्वेषु कदाचिद् भरतर्षभ दिव्यगन्धो ववौ वायुः पुष्पवर्षं पपात ह
91,27,HV_91.27,tataḥ kilakilāśabdaḥ prabhājālābhisaṃvṛtaḥ muhūrtam antarikṣe 'bhūt tato bhūmau pratiṣṭhitaḥ,ततः किलकिलाशब्दः प्रभाजालाभिसंवृतः मुहूर्तम् अन्तरिक्षे ऽभूत् ततो भूमौ प्रतिष्ठितः
91,28,HV_91.28,madhye tu tejasas tasya pāṇḍuraṃ gajam āsthitaḥ vṛto devagaṇaiḥ sarvair vāsavaḥ pratyadṛśyata,मध्ये तु तेजसस् तस्य पाण्डुरं गजम् आस्थितः वृतो देवगणैः सर्वैर् वासवः प्रत्यदृश्यत
91,29,HV_91.29,pīḍito narakeṇājau lokapālasamanvitaḥ icchan rakṣāṃ jagannāthād yādavād nāmasaṃyutāt hananaṃ ca tathā viṣṇor narakasya durātmanaḥ āgataṃ taṃ vṛtrahaṇaṃ pīḍitaṃ dānavottamaiḥ rāmakṛṣṇai ca rājā ca vṛṣṇyandhakagaṇaiḥ saha pratyudyayur mahātmānaṃ pūjayantaḥ sureśvaram,पीडितो नरकेणाजौ लोकपालसमन्वितः इच्छन् रक्षां जगन्नाथाद् यादवाद् नामसंयुतात् हननं च तथा विष्णोर् नरकस्य दुरात्मनः आगतं तं वृत्रहणं पीडितं दानवोत्तमैः रामकृष्णै च राजा च वृष्ण्यन्धकगणैः सह प्रत्युद्ययुर् महात्मानं पूजयन्तः सुरेश्वरम्
91,30,HV_91.30,so 'vatīrya gajāt tūrṇaṃ pariṣvajya janārdanam sasvaje baladevaṃ ca taṃ ca rājānam āhukam pradyumnam atha deveśas tatputraṃ ca mahādyutim vṛṣṇīn anyān sasvaje ca yathā sthānaṃ yathā vayaḥ,सो ऽवतीर्य गजात् तूर्णं परिष्वज्य जनार्दनम् सस्वजे बलदेवं च तं च राजानम् आहुकम् प्रद्युम्नम् अथ देवेशस् तत्पुत्रं च महाद्युतिम् वृष्णीन् अन्यान् सस्वजे च यथा स्थानं यथा वयः
91,31,HV_91.31,pūjito rāmakṛṣṇābhyām āviveśa sabhāṃ śubhām tatrāsanam alaṃkṛtya sabhām tāṃ sa sureśvaraḥ arghyādisamudācāraṃ pratyagṛhṇād yathāvidhi,पूजितो रामकृष्णाभ्याम् आविवेश सभां शुभाम् तत्रासनम् अलंकृत्य सभाम् तां स सुरेश्वरः अर्घ्यादिसमुदाचारं प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि
91,32,HV_91.32,arghyādibhis tathā rājan madhuparkeṇa vṛtrahā āsanaṃ lambhayām āsa svātmatulyaṃ śacīpatiḥ athovāca mahātejā vāsavo vāsavānujaṃ sāntvapūrvaṃ kareṇāsya saṃspṛṣan vadanaṃ śubham,अर्घ्यादिभिस् तथा राजन् मधुपर्केण वृत्रहा आसनं लम्भयाम् आस स्वात्मतुल्यं शचीपतिः अथोवाच महातेजा वासवो वासवानुजं सान्त्वपूर्वं करेणास्य संस्पृषन् वदनं शुभम्
91,33,HV_91.33,devakīnandana vacaḥ śṛṇu me madhusūdana yena tvābhigato 'smy adya kāryeṇāmitrakarśana,देवकीनन्दन वचः शृणु मे मधुसूदन येन त्वाभिगतो ऽस्म्य् अद्य कार्येणामित्रकर्शन
91,34,HV_91.34,nairṛto narako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ bādhate no hṛṣīkeśa lokapālān samantataḥ svargaśreṇiṃ vihāyāśu nirgatāḥ sma vayaṃ diśaḥ adityāḥ kuṇḍale mohāj jahāra ditinandanaḥ,नैरृतो नरको नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः बाधते नो हृषीकेश लोकपालान् समन्ततः स्वर्गश्रेणिं विहायाशु निर्गताः स्म वयं दिशः अदित्याः कुण्डले मोहाज् जहार दितिनन्दनः
91,35,HV_91.35,devānāṃ vipriye nityam ṛṣīṇāṃ ca sa vartate nāhaṃ śaknomi taṃ jetuṃ tasmāt tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ tava caivāntaraprekṣī jahi taṃ pāpapūruṣam,देवानां विप्रिये नित्यम् ऋषीणां च स वर्तते नाहं शक्नोमि तं जेतुं तस्मात् त्वां शरणं गतः तव चैवान्तरप्रेक्षी जहि तं पापपूरुषम्
91,36,HV_91.36,ayaṃ tvāṃ garuḍas tatra prāpayiṣyati kāmagaḥ kāmavīryo 'titejasvī vainateyo 'ntarikṣagaḥ,अयं त्वां गरुडस् तत्र प्रापयिष्यति कामगः कामवीर्यो ऽतितेजस्वी वैनतेयो ऽन्तरिक्षगः
91,37,HV_91.37,avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ bhaumaḥ sa narako 'suraḥ niṣūdayitvā taṃ pāpaṃ kṣipram āgantum arhasi,अवध्यः सर्वभूतानां भौमः स नरको ऽसुरः निषूदयित्वा तं पापं क्षिप्रम् आगन्तुम् अर्हसि
91,38,HV_91.38,ity uktaḥ puṇḍarīkākṣo devarājena keśavaḥ pratijajñe mahābāhur narakasya nibarhaṇam,इत्य् उक्तः पुण्डरीकाक्षो देवराजेन केशवः प्रतिजज्ञे महाबाहुर् नरकस्य निबर्हणम्
91,39,HV_91.39,idaṃ provāca śakraṃ taṃ keśavaḥ keśisūdanaḥ etad artham ihāgamya munayaḥ saṃśitavratāḥ abhayaṃ ca mayā deva dattaṃ tebhyaḥ śatakrato tad artham udyato deva taṃ hantuṃ dānavaṃ raṇe tad artham āgato deva garuḍaḥ pakṣipuṃgavaḥ kāmarūpo 'titejasvī vainateyo 'ntarikṣagaḥ tataḥ sahaiva śakreṇa śaṅkhacakragadāsibhṛt narakasya vadhārthāya yayau vai sa hi keśavaḥ pratasthe garuḍenātha satyabhāmāsahāyavān,इदं प्रोवाच शक्रं तं केशवः केशिसूदनः एतद् अर्थम् इहागम्य मुनयः संशितव्रताः अभयं च मया देव दत्तं तेभ्यः शतक्रतो तद् अर्थम् उद्यतो देव तं हन्तुं दानवं रणे तद् अर्थम् आगतो देव गरुडः पक्षिपुंगवः कामरूपो ऽतितेजस्वी वैनतेयो ऽन्तरिक्षगः ततः सहैव शक्रेण शङ्खचक्रगदासिभृत् नरकस्य वधार्थाय ययौ वै स हि केशवः प्रतस्थे गरुडेनाथ सत्यभामासहायवान्
91,40,HV_91.40,krameṇa sapta skandhān sa marutāṃ sahavāsavaḥ paśyatāṃ yadusiṃhānām ūrdhvam ācakrame balī,क्रमेण सप्त स्कन्धान् स मरुतां सहवासवः पश्यतां यदुसिंहानाम् ऊर्ध्वम् आचक्रमे बली
91,41,HV_91.41,vāraṇendragataḥ śakro garuḍastho janārdanaḥ vidūrasthau prakāśete sūryācandramasāv iva,वारणेन्द्रगतः शक्रो गरुडस्थो जनार्दनः विदूरस्थौ प्रकाशेते सूर्याचन्द्रमसाव् इव
91,42,HV_91.42,athāntarikṣe gandharvair apsarobhiś ca mādhavaḥ stūyamāno yathā śakraḥ krameṇāntaradhīyata,अथान्तरिक्षे गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च माधवः स्तूयमानो यथा शक्रः क्रमेणान्तरधीयत
91,43,HV_91.43,samādhāyetikartavyaṃ vāsavo vibudhādhipaḥ svam eva bhavanaṃ prāyāt kṛṣṇaḥ prāgjyotiṣaṃ yayau,समाधायेतिकर्तव्यं वासवो विबुधाधिपः स्वम् एव भवनं प्रायात् कृष्णः प्राग्ज्योतिषं ययौ
91,44,HV_91.44,pakṣānilahato vāyuḥ pratilomaṃ vavau tadā dūrād eva ca tān dṛṣṭvā prayayau yatra te sthitāḥ apaśyat parvatadvāri hastyaśvarathavāhanam ārakṣakān mahārāja narakasya durātmanaḥ so 'gryān rakṣogaṇān hatvā narakasya mahābalān pradadhmau devadeveśaḥ pāñcajanyaṃ mahāsvanam kṣurāntān mauravān pāśān ṣaṭsahasrān dadarśa ha,पक्षानिलहतो वायुः प्रतिलोमं ववौ तदा दूराद् एव च तान् दृष्ट्वा प्रययौ यत्र ते स्थिताः अपश्यत् पर्वतद्वारि हस्त्यश्वरथवाहनम् आरक्षकान् महाराज नरकस्य दुरात्मनः सो ऽग्र्यान् रक्षोगणान् हत्वा नरकस्य महाबलान् प्रदध्मौ देवदेवेशः पाञ्चजन्यं महास्वनम् क्षुरान्तान् मौरवान् पाशान् षट्सहस्रान् ददर्श ह
91,45,HV_91.45,garuḍasyopari śrīmāñ chaṅkhacakragadāsibhṛt bibhran nīlāmbudākāraṃ pītavāsāś caturbhujaḥ jñātvā ca dānavaḥ sarvaṃ svayaṃ viṣṇur ihāgataḥ krodhād rudhiraraktākṣo muraḥ kālāntakaprabhaḥ tām āpatantīṃ śaktiṃ tu maholkāṃ jvālitām iva samādhatta śaraṃ caiva rukmapuṅkhaṃ janārdanaḥ punas tu krodharaktākṣo murur gṛhya mahāgadām indrāśanir ivendreṇa visṛṣṭa iva nisvanaḥ ācchidya pāśān sarvāṃs tān mureṇa saha saṃgataḥ sa muro dānavo rājan dadarśa yadunandanam siṃhanādaṃ tataś cakre gadayā taṃ jaghāna ha garuḍaṃ ca samājaghne mūrdhni deśe mahāsuraḥ keśavaṃ pothayām āsa prāsaśaktyṛṣṭitomaraiḥ tataḥ kruddho hṛṣīkeśaḥ kṣurapreṇāharac chiraḥ tasya dānavamukhyasya dadhmau śaṅkhaṃ tadā hariḥ kṣubdhāś ca dānavāḥ sarve tena śabdena parvatāḥ saṃchidya pāśān sarvāṃs tān muraṃ hatvā sahānvayam śilāsaṃghān atikramya nisundam avapothayat ... bhagavān devakīsutaḥ apaśyad dānavaṃ sainyaṃ ... hayagrīvaṃ ca ditijaṃ tathānyāṃś citrayodhinaḥ rodhayām āsa tan mārgaṃ svasainyena mahābalaḥ nisundo balināṃ śreṣṭho ratham āruhya satvaram jagrāha kārmukaṃ divyaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadam vivyādha daśabhir bāṇair nisundo madhusūdanam keśavaś cāpi saptatyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ aprāptāṃś cāntarikṣe tāñ śarāṃś ciccheda mādhavaḥ te sarve sainikāḥ kṛṣṇaṃ samantāt paryavārayan śarajālena mahatā chādyamānaḥ surottamaḥ dṛṣṭvā tān dānavān sarvān sakrodho madhusūdanaḥ tato divyena cāstreṇa pārjanyena janārdanaḥ mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsa tad balam pañcapañcaśarais teṣu ekaikena ca tān bahūn pārjanyasya prabhāveṇa sarvān marmasv atāḍayat dudruvur bhayasaṃtrastā bhagnās te dānavā raṇe svasainyaṃ vidrutaṃ dṛṣṭvā niścakrāma punar mṛdhe visṛjañ śaravarṣāṇi chādayām āsa keśavam na vibhāti raṇe sūryo nāpi vyoma diśo daśa śaraiḥ saṃchādayām āsa nisundo garuḍadhvajam sāvitraṃ nāma divyāstraṃ jagrāha puruṣottamaḥ tena bāṇena tān bāṇāṃś ciccheda samare hariḥ bāṇair bāṇāṃs tu saṃchidya tasya kṛṣṇo mahābalaḥ chatram ekena bāṇena ratheṣāṃ ca tribhiḥ śaraiḥ punaś ciccheda tān aśvāṃś caturbhiś caturaḥ śaraiḥ sārathiṃ pañcabhir bāṇair dhvajam ekena cicchide śaraikena punaḥ kṛṣṇaḥ sutīkṣṇena śitena vai śiraś ciccheda bhallena nisundasya surottamaḥ sa mamāra mahādaityaḥ papāta ca mahītale nisundaṃ tu gadāpāṇim āpatantaṃ raṇājire tataḥ śārṅgavinirmuktaiḥ śarair vivyādha keśavaḥ nisundo 'pi mahārāja gadayāpothayadd harim satyabhāmā tataḥ kruddhā gadayā bāhumuktayā prāharad dānavendraṃ taṃ keśavasyaiva paśyataḥ tatas tuṣṭo hṛṣīkeśaḥ satyabhāmām udaikṣata sa tayā gadayā viddha udvamañ śoṇitaṃ bahu muhyan saṃjñām avāpyātha nisundas tv abhyadhāvata tataḥ kruddho hṛṣīkeśas taṃ jaghāna śilīmukhaiḥ yaḥ sahasrasamās tv ekaḥ sarvān devān apothayat,गरुडस्योपरि श्रीमाञ् छङ्खचक्रगदासिभृत् बिभ्रन् नीलाम्बुदाकारं पीतवासाश् चतुर्भुजः ज्ञात्वा च दानवः सर्वं स्वयं विष्णुर् इहागतः क्रोधाद् रुधिररक्ताक्षो मुरः कालान्तकप्रभः ताम् आपतन्तीं शक्तिं तु महोल्कां ज्वालिताम् इव समाधत्त शरं चैव रुक्मपुङ्खं जनार्दनः पुनस् तु क्रोधरक्ताक्षो मुरुर् गृह्य महागदाम् इन्द्राशनिर् इवेन्द्रेण विसृष्ट इव निस्वनः आच्छिद्य पाशान् सर्वांस् तान् मुरेण सह संगतः स मुरो दानवो राजन् ददर्श यदुनन्दनम् सिंहनादं ततश् चक्रे गदया तं जघान ह गरुडं च समाजघ्ने मूर्ध्नि देशे महासुरः केशवं पोथयाम् आस प्रासशक्त्यृष्टितोमरैः ततः क्रुद्धो हृषीकेशः क्षुरप्रेणाहरच् छिरः तस्य दानवमुख्यस्य दध्मौ शङ्खं तदा हरिः क्षुब्धाश् च दानवाः सर्वे तेन शब्देन पर्वताः संछिद्य पाशान् सर्वांस् तान् मुरं हत्वा सहान्वयम् शिलासंघान् अतिक्रम्य निसुन्दम् अवपोथयत् ... भगवान् देवकीसुतः अपश्यद् दानवं सैन्यं ... हयग्रीवं च दितिजं तथान्यांश् चित्रयोधिनः रोधयाम् आस तन् मार्गं स्वसैन्येन महाबलः निसुन्दो बलिनां श्रेष्ठो रथम् आरुह्य सत्वरम् जग्राह कार्मुकं दिव्यं हेमपृष्ठं दुरासदम् विव्याध दशभिर् बाणैर् निसुन्दो मधुसूदनम् केशवश् चापि सप्तत्या विव्याध निशितैः शरैः अप्राप्तांश् चान्तरिक्षे ताञ् शरांश् चिच्छेद माधवः ते सर्वे सैनिकाः कृष्णं समन्तात् पर्यवारयन् शरजालेन महता छाद्यमानः सुरोत्तमः दृष्ट्वा तान् दानवान् सर्वान् सक्रोधो मधुसूदनः ततो दिव्येन चास्त्रेण पार्जन्येन जनार्दनः महता शरवर्षेण वारयाम् आस तद् बलम् पञ्चपञ्चशरैस् तेषु एकैकेन च तान् बहून् पार्जन्यस्य प्रभावेण सर्वान् मर्मस्व् अताडयत् दुद्रुवुर् भयसंत्रस्ता भग्नास् ते दानवा रणे स्वसैन्यं विद्रुतं दृष्ट्वा निश्चक्राम पुनर् मृधे विसृजञ् शरवर्षाणि छादयाम् आस केशवम् न विभाति रणे सूर्यो नापि व्योम दिशो दश शरैः संछादयाम् आस निसुन्दो गरुडध्वजम् सावित्रं नाम दिव्यास्त्रं जग्राह पुरुषोत्तमः तेन बाणेन तान् बाणांश् चिच्छेद समरे हरिः बाणैर् बाणांस् तु संछिद्य तस्य कृष्णो महाबलः छत्रम् एकेन बाणेन रथेषां च त्रिभिः शरैः पुनश् चिच्छेद तान् अश्वांश् चतुर्भिश् चतुरः शरैः सारथिं पञ्चभिर् बाणैर् ध्वजम् एकेन चिच्छिदे शरैकेन पुनः कृष्णः सुतीक्ष्णेन शितेन वै शिरश् चिच्छेद भल्लेन निसुन्दस्य सुरोत्तमः स ममार महादैत्यः पपात च महीतले निसुन्दं तु गदापाणिम् आपतन्तं रणाजिरे ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैः शरैर् विव्याध केशवः निसुन्दो ऽपि महाराज गदयापोथयद्द् हरिम् सत्यभामा ततः क्रुद्धा गदया बाहुमुक्तया प्राहरद् दानवेन्द्रं तं केशवस्यैव पश्यतः ततस् तुष्टो हृषीकेशः सत्यभामाम् उदैक्षत स तया गदया विद्ध उद्वमञ् शोणितं बहु मुह्यन् संज्ञाम् अवाप्याथ निसुन्दस् त्व् अभ्यधावत ततः क्रुद्धो हृषीकेशस् तं जघान शिलीमुखैः यः सहस्रसमास् त्व् एकः सर्वान् देवान् अपोथयत्
91,46,HV_91.46,nisundaṃ patitaṃ dṛṣṭvā hayagrīvaḥ pratāpavān śilāṃ pragṛhya mahatīṃ tolayām āsa dānavaḥ divyāstreṇa śilāṃ viṣṇuḥ saptadhākṛta tejasā tad vidārya mahac cāśma pātayām āsa bhūtale tataḥ kruddho hayagrīvaḥ saṃdadhe dhanuṣi kṣuram tataḥ kruddho hayagrīvaś cāpam ādāya cāparam keśavaṃ vividhaiś cāstrair ājaghāna tadā yudhi tac cāpi ca dhanuś chitvā pātayām āsa keśavaḥ yathā devāsuraṃ yuddham abhavad bharatarṣabha nānāpraharaṇākīrṇaṃ tathā ghoram avartata,निसुन्दं पतितं दृष्ट्वा हयग्रीवः प्रतापवान् शिलां प्रगृह्य महतीं तोलयाम् आस दानवः दिव्यास्त्रेण शिलां विष्णुः सप्तधाकृत तेजसा तद् विदार्य महच् चाश्म पातयाम् आस भूतले ततः क्रुद्धो हयग्रीवः संदधे धनुषि क्षुरम् ततः क्रुद्धो हयग्रीवश् चापम् आदाय चापरम् केशवं विविधैश् चास्त्रैर् आजघान तदा युधि तच् चापि च धनुश् छित्वा पातयाम् आस केशवः यथा देवासुरं युद्धम् अभवद् भरतर्षभ नानाप्रहरणाकीर्णं तथा घोरम् अवर्तत
91,47,HV_91.47,tataḥ śārṅgavinirmuktair nānāvarṇair mahāśaraiḥ garuḍastho mahābāhur nijaghāna mahāsurān,ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर् नानावर्णैर् महाशरैः गरुडस्थो महाबाहुर् निजघान महासुरान्
91,48,HV_91.48,mahālāṅgalanirbhinnāḥ śarakhaṅganipātitāḥ vineśur dānavās tatra samāsādya janārdanam,महालाङ्गलनिर्भिन्नाः शरखङ्गनिपातिताः विनेशुर् दानवास् तत्र समासाद्य जनार्दनम्
91,49,HV_91.49,kecic cakrāgninirdagdhā dānavāḥ petur ambarāt saṃnikarṣagatāḥ kecid gatāsuvikṛtānanāḥ,केचिच् चक्राग्निनिर्दग्धा दानवाः पेतुर् अम्बरात् संनिकर्षगताः केचिद् गतासुविकृताननाः
91,50,HV_91.50,garuḍasya hatāḥ pakṣaiḥ kecin mathitamastakāḥ kecid dhanuḥprahāraiś ca pātitā dharaṇītale kecit talanipātaiś ca pakṣapātaiś ca pakṣiṇaḥ asṛjañ śaravarṣāṇi vṛṣṭimanta ivāmbudāḥ vikṛtāṅgāsurāḥ sarve kṛṣṇabāṇaprapīḍitāḥ punaś ca krodharaktākṣo vāyuvegena dānavaḥ daśavyāmocchritaṃ vṛkṣaṃ samāruhya vanaspatim vṛkṣam utpāṭya vegena pratigṛhyābhyadhāvata tataḥ śarasahasreṇa tvaramāṇo janārdanaḥ naikadhā taṃ praciccheda citrabhaktinibhākṛtim punaś caikena bāṇena hayagrīvasya corasi vivyādha stanayor madhye sāyako jvalanaprabhaḥ viveśa so 'tivegena hṛdaṃ bhittvā vinirgataḥ taṃ jaghāna mahāghoraṃ hayagrīvaṃ mahāsuram apāratejā durdharṣaḥ sarvayādavanandanaḥ,गरुडस्य हताः पक्षैः केचिन् मथितमस्तकाः केचिद् धनुःप्रहारैश् च पातिता धरणीतले केचित् तलनिपातैश् च पक्षपातैश् च पक्षिणः असृजञ् शरवर्षाणि वृष्टिमन्त इवाम्बुदाः विकृताङ्गासुराः सर्वे कृष्णबाणप्रपीडिताः पुनश् च क्रोधरक्ताक्षो वायुवेगेन दानवः दशव्यामोच्छ्रितं वृक्षं समारुह्य वनस्पतिम् वृक्षम् उत्पाट्य वेगेन प्रतिगृह्याभ्यधावत ततः शरसहस्रेण त्वरमाणो जनार्दनः नैकधा तं प्रचिच्छेद चित्रभक्तिनिभाकृतिम् पुनश् चैकेन बाणेन हयग्रीवस्य चोरसि विव्याध स्तनयोर् मध्ये सायको ज्वलनप्रभः विवेश सो ऽतिवेगेन हृदं भित्त्वा विनिर्गतः तं जघान महाघोरं हयग्रीवं महासुरम् अपारतेजा दुर्धर्षः सर्वयादवनन्दनः
91,51,HV_91.51,madhye lohitagaṅgasya bhagavān devakīsutaḥ alakāyāṃ virūpākṣaṃ pāpmānaṃ puruṣottamaḥ,मध्ये लोहितगङ्गस्य भगवान् देवकीसुतः अलकायां विरूपाक्षं पाप्मानं पुरुषोत्तमः
91,52,HV_91.52,aṣṭau śatasahasrāṇi dānavānāṃ paraṃtapaḥ nihatya puruṣavyāghraḥ prāgjyotiṣam upādravat bāhyaprākāramadhye tu jaghāna puruṣottamaḥ bhagavañ śrotum icchāmi vistareṇa kathām imām avadhīn narakaṃ kṛṣṇaḥ kathaṃ vada tapodhana taṃ ca pañcajanaṃ ghoraṃ narakasya mahāsuram,अष्टौ शतसहस्राणि दानवानां परंतपः निहत्य पुरुषव्याघ्रः प्राग्ज्योतिषम् उपाद्रवत् बाह्यप्राकारमध्ये तु जघान पुरुषोत्तमः भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण कथाम् इमाम् अवधीन् नरकं कृष्णः कथं वद तपोधन तं च पञ्चजनं घोरं नरकस्य महासुरम्
91,53,HV_91.53,tataḥ prāgjyotiṣaṃ nāma dīpyamānam iva śriyā puram āsādayām āsa tatra yuddham abhūn mahat,ततः प्राग्ज्योतिषं नाम दीप्यमानम् इव श्रिया पुरम् आसादयाम् आस तत्र युद्धम् अभून् महत्
91,54,HV_91.54,tataḥ prādhmāyac chaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ mahābalaḥ śuśruve sumahāśabdaḥ saṃvartaninado yathā lohacakrāṣṭasaṃyuktaṃ trinalvapratimaṃ ratham vajradhvajena mahatā kāñcanena virājitam hemadaṇḍapatākāḍhyaṃ vaidūryamaṇikūbaram rathamadhyagato vīraḥ sasaṃdhya iva bhāskaraḥ nānāpraharaṇākīrṇaṃ rathaṃ hemapariṣkṛtam dhūmravarṇā mahākāyā raktākṣā vikṛtānanāḥ nānākavacinaḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ gajavājirathaughaiś ca cālayantaś ca medinīm niryayur nagarāc chūrāḥ susaṃnaddhāḥ prahāriṇaḥ bherīśaṅkhamṛdaṅgānāṃ paṇavānāṃ sahasraśaḥ vādyamānān sa śuśrāva jīmūtaninadopamam śaktiśūlagadāprāsāṃs tomarān sāyakān bahūn ākāśaṃ chādayām āsur vimuñcantaḥ sahasraśaḥ vyasṛjac charavarṣāṇi dānavānāṃ janārdanaḥ śaravarṣeṇa tat sainyaṃ vyadravat tu mahāhavāt bhagnavyūhāś ca te sarve kṛṣṇabāṇaprapīḍitāḥ kecic chinnabhujāś caiva cchinnagrīvā śirānanāḥ kecic cakradvidhācchinnāḥ kecid bāṇārditorasaḥ evaṃ vipothitā sarvā gajāśvarathavāhinī tatrāsīn narakeṇāsya yuddhaṃ paramadāruṇam yat samāsena vakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu,ततः प्राध्मायच् छङ्खं पाञ्चजन्यं महाबलः शुश्रुवे सुमहाशब्दः संवर्तनिनदो यथा लोहचक्राष्टसंयुक्तं त्रिनल्वप्रतिमं रथम् वज्रध्वजेन महता काञ्चनेन विराजितम् हेमदण्डपताकाढ्यं वैदूर्यमणिकूबरम् रथमध्यगतो वीरः ससंध्य इव भास्करः नानाप्रहरणाकीर्णं रथं हेमपरिष्कृतम् धूम्रवर्णा महाकाया रक्ताक्षा विकृताननाः नानाकवचिनः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः गजवाजिरथौघैश् च चालयन्तश् च मेदिनीम् निर्ययुर् नगराच् छूराः सुसंनद्धाः प्रहारिणः भेरीशङ्खमृदङ्गानां पणवानां सहस्रशः वाद्यमानान् स शुश्राव जीमूतनिनदोपमम् शक्तिशूलगदाप्रासांस् तोमरान् सायकान् बहून् आकाशं छादयाम् आसुर् विमुञ्चन्तः सहस्रशः व्यसृजच् छरवर्षाणि दानवानां जनार्दनः शरवर्षेण तत् सैन्यं व्यद्रवत् तु महाहवात् भग्नव्यूहाश् च ते सर्वे कृष्णबाणप्रपीडिताः केचिच् छिन्नभुजाश् चैव च्छिन्नग्रीवा शिराननाः केचिच् चक्रद्विधाच्छिन्नाः केचिद् बाणार्दितोरसः एवं विपोथिता सर्वा गजाश्वरथवाहिनी तत्रासीन् नरकेणास्य युद्धं परमदारुणम् यत् समासेन वक्ष्यामि तन् मे निगदतः शृणु
91,55,HV_91.55,trāsanaḥ surasaṃghānāṃ narakaḥ puruṣottamam yodhayām āsa tejasvī madhuvanmadhusūdanam,त्रासनः सुरसंघानां नरकः पुरुषोत्तमम् योधयाम् आस तेजस्वी मधुवन्मधुसूदनम्
91,56,HV_91.56,krodharaktākṣavadano narakaḥ kālasaṃnibhaḥ jagrāha kārmukaṃ vīraḥ śakracāpam ivocchritam uttamāstraṃ mahāpātaṃ mumoca narako balī vyahanat sārathiṃ cāsya śaraikeṇa jarārdanaḥ sarathaṃ sadhvajaṃ sāśvaṃ jaghāna daśabhiḥ śaraiḥ hatāśvo viratho vīro vitanutraś ca dānavaḥ jagrāha vimalajvālaṃ lohabhārārpitaṃ dṛḍham āvidhya sahasā muktaṃ śūlam indrāśaniprabham tadāpatat tu saṃprekṣya śūlaṃ hemapariṣkṛtam dvidhā chinnaṃ kṣurapreṇa kṛṣṇenādbhutakarmaṇā tad yuddham abhavad ghoraṃ ghorarūpeṇa rakṣasā śastrapātamahāghātaṃ narakeṇa mahātmanā muhūrtaṃ yodhayām āsa narakaṃ madhusūdanaḥ athogracakraś cakreṇa pradīptenākarod dvidhā,क्रोधरक्ताक्षवदनो नरकः कालसंनिभः जग्राह कार्मुकं वीरः शक्रचापम् इवोच्छ्रितम् उत्तमास्त्रं महापातं मुमोच नरको बली व्यहनत् सारथिं चास्य शरैकेण जरार्दनः सरथं सध्वजं साश्वं जघान दशभिः शरैः हताश्वो विरथो वीरो वितनुत्रश् च दानवः जग्राह विमलज्वालं लोहभारार्पितं दृढम् आविध्य सहसा मुक्तं शूलम् इन्द्राशनिप्रभम् तदापतत् तु संप्रेक्ष्य शूलं हेमपरिष्कृतम् द्विधा छिन्नं क्षुरप्रेण कृष्णेनाद्भुतकर्मणा तद् युद्धम् अभवद् घोरं घोररूपेण रक्षसा शस्त्रपातमहाघातं नरकेण महात्मना मुहूर्तं योधयाम् आस नरकं मधुसूदनः अथोग्रचक्रश् चक्रेण प्रदीप्तेनाकरोद् द्विधा
91,57,HV_91.57,cakradvidhākṛtaṃ tasya śarīram apatad bhuvi vibhaktaṃ krakaceneva gireḥ śṛṅgaṃ dvidhā kṛtam,चक्रद्विधाकृतं तस्य शरीरम् अपतद् भुवि विभक्तं क्रकचेनेव गिरेः शृङ्गं द्विधा कृतम्
91,58,HV_91.58,kṛṣṇam āsādya deveśaṃ jagāmāstam ivāṃśumān cakrotkṣiptanikṛttāṅgam uttamaṃ patitaṃ raṇe vajreṇeva vinirbhinnaṃ yathā gairikaparvatam taṃ hatvā narakaṃ bhaumaṃ viṣṇur yādavanandanaḥ mumude tripuraṃ hatvā pureva tripurāntakaḥ bhūmis tu patitaṃ putraṃ nirīkṣyādāya kuṇḍale upātiṣṭhata govindaṃ vacanaṃ cedam abravīt,कृष्णम् आसाद्य देवेशं जगामास्तम् इवांशुमान् चक्रोत्क्षिप्तनिकृत्ताङ्गम् उत्तमं पतितं रणे वज्रेणेव विनिर्भिन्नं यथा गैरिकपर्वतम् तं हत्वा नरकं भौमं विष्णुर् यादवनन्दनः मुमुदे त्रिपुरं हत्वा पुरेव त्रिपुरान्तकः भूमिस् तु पतितं पुत्रं निरीक्ष्यादाय कुण्डले उपातिष्ठत गोविन्दं वचनं चेदम् अब्रवीत्
91,59,HV_91.59,dattas tvayaiva govinda tvayaiva vinipātitaḥ yathecchasi tathā krīḍa bālaḥ krīḍanakair iva ime te kuṇḍale deva prajās tasyānupālaya,दत्तस् त्वयैव गोविन्द त्वयैव विनिपातितः यथेच्छसि तथा क्रीड बालः क्रीडनकैर् इव इमे ते कुण्डले देव प्रजास् तस्यानुपालय
92,1,HV_92.1,nirvighnam ṛṣayo devāś carantu vigatajvarāḥ prajāś carantu sukhinas tava deva prapālanāt nirvighnaṃ brāhmaṇā deva bhūyāsus tava śāsanāt ityuktvā sā dadau tasmai kuṇḍale lokaviśrute antardhānaṃ gatā devī tadā bhartṛsamīpataḥ nihatya narakaṃ bhaumaṃ vāsavopamavikramaḥ vāsavāvarajo viṣṇur dadarśa narakālayam,निर्विघ्नम् ऋषयो देवाश् चरन्तु विगतज्वराः प्रजाश् चरन्तु सुखिनस् तव देव प्रपालनात् निर्विघ्नं ब्राह्मणा देव भूयासुस् तव शासनात् इत्युक्त्वा सा ददौ तस्मै कुण्डले लोकविश्रुते अन्तर्धानं गता देवी तदा भर्तृसमीपतः निहत्य नरकं भौमं वासवोपमविक्रमः वासवावरजो विष्णुर् ददर्श नरकालयम्
92,2,HV_92.2,athārthagṛham āsādya narakasya janārdanaḥ dadarśa dhanam akṣayyaṃ ratnāni vividhāni ca,अथार्थगृहम् आसाद्य नरकस्य जनार्दनः ददर्श धनम् अक्षय्यं रत्नानि विविधानि च
92,3,HV_92.3,maṇimuktāpravālāni vaidūryasya ca saṃcayān mahārajatakūṭāni tathā vajrasya saṃcayān,मणिमुक्ताप्रवालानि वैदूर्यस्य च संचयान् महारजतकूटानि तथा वज्रस्य संचयान्
92,4,HV_92.4,jāmbūnadamayāny atra śātakumbhamayāni ca pradīptajvalanābhāni ca śītaraśmiprabhāṇi ca śayanāni mahārhāṇi tathā siṃhāsanāni ca,जाम्बूनदमयान्य् अत्र शातकुम्भमयानि च प्रदीप्तज्वलनाभानि च शीतरश्मिप्रभाणि च शयनानि महार्हाणि तथा सिंहासनानि च
92,5,HV_92.5,hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ śītaraśmisamaprabham dadarśa ca mahac chatraṃ varṣamāṇam ivāmbudam,हिरण्यवर्णं रुचिरं शीतरश्मिसमप्रभम् ददर्श च महच् छत्रं वर्षमाणम् इवाम्बुदम्
92,6,HV_92.6,jātarūpasya śubhrasya dhārāḥ śatasahasraśaḥ varuṇād āhṛtaṃ pūrvaṃ narakeṇeti naḥ śrutam,जातरूपस्य शुभ्रस्य धाराः शतसहस्रशः वरुणाद् आहृतं पूर्वं नरकेणेति नः श्रुतम्
92,7,HV_92.7,yādṛśaṃ tu gṛhe dṛṣṭaṃ narakasya dhanaṃ bahu na vai rājñā kubereṇa na śakreṇa yamena ca ratnasaṃnicyas tādṛg dṛṣṭapūrvo na ca śrutaḥ,यादृशं तु गृहे दृष्टं नरकस्य धनं बहु न वै राज्ञा कुबेरेण न शक्रेण यमेन च रत्नसंनिच्यस् तादृग् दृष्टपूर्वो न च श्रुतः
92,8,HV_92.8,hate bhaume nisunde ca hayagrīve ca dānave upaninyus tatas tāni ratnāny antaḥpurāṇi ca,हते भौमे निसुन्दे च हयग्रीवे च दानवे उपनिन्युस् ततस् तानि रत्नान्य् अन्तःपुराणि च
92,9,HV_92.9,dānavā hataśiṣṭā ye kośasaṃcayarakṣiṇaḥ keśavāya mahārhāṇi yāny arhati janārdanaḥ,दानवा हतशिष्टा ये कोशसंचयरक्षिणः केशवाय महार्हाणि यान्य् अर्हति जनार्दनः
92,10,HV_92.10,imāni maṇiratnāni vividhāni vasūni ca bhīmarūpāś ca mātaṅgāḥ pravālavikṛtāṅkuśāḥ,इमानि मणिरत्नानि विविधानि वसूनि च भीमरूपाश् च मातङ्गाः प्रवालविकृताङ्कुशाः
92,11,HV_92.11,hemasūtramahākakṣyāś cāpatomaraśālinaḥ rucirābhiḥ patākābhir vasānā vividhāḥ kuthāḥ,हेमसूत्रमहाकक्ष्याश् चापतोमरशालिनः रुचिराभिः पताकाभिर् वसाना विविधाः कुथाः
92,12,HV_92.12,te ca viṃśatisāhasrā dvistāvatyaḥ kareṇavaḥ aṣṭau śatasahasrāṇi deśajāś cottamā hayāḥ,ते च विंशतिसाहस्रा द्विस्तावत्यः करेणवः अष्टौ शतसहस्राणि देशजाश् चोत्तमा हयाः
92,13,HV_92.13,goṣu cāpi kṛto yāvat kāmas tava janārdanaḥ tāvatīḥ prāpayiṣyāmo vṛṣṇyandhakaniveśanam,गोषु चापि कृतो यावत् कामस् तव जनार्दनः तावतीः प्रापयिष्यामो वृष्ण्यन्धकनिवेशनम्
92,14,HV_92.14,āvikāni ca sūkṣmāṇi śayanāny āsanāni ca kāmavyāhāriṇaś caiva pakṣiṇaḥ priyadarśanāḥ,आविकानि च सूक्ष्माणि शयनान्य् आसनानि च कामव्याहारिणश् चैव पक्षिणः प्रियदर्शनाः
92,15,HV_92.15,candanāgarukāṣṭhāni tathā kālīyakāny api vasu yat triṣu lokeṣu dharmeṇādhigataṃ tvayā prāpayiṣyāma tat sarvaṃ vṛṣṇyandhakaniveśanam,चन्दनागरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्य् अपि वसु यत् त्रिषु लोकेषु धर्मेणाधिगतं त्वया प्रापयिष्याम तत् सर्वं वृष्ण्यन्धकनिवेशनम्
92,16,HV_92.16,devagandharvaratnāni pannagānāṃ ca yad vasu tāni santīha sarvāṇi narakasya niveśane,देवगन्धर्वरत्नानि पन्नगानां च यद् वसु तानि सन्तीह सर्वाणि नरकस्य निवेशने
92,17,HV_92.17,iti vijñāpitas tais tu dānavaiś ca janārdanaḥ sa tat sarvaṃ hṛṣīkeśaḥ pratigṛhya parīkṣya ca sarvam āhārayāmāsa dānavair dvārakāṃ purīm,इति विज्ञापितस् तैस् तु दानवैश् च जनार्दनः स तत् सर्वं हृषीकेशः प्रतिगृह्य परीक्ष्य च सर्वम् आहारयामास दानवैर् द्वारकां पुरीम्
92,18,HV_92.18,tatas tad vāruṇaṃ chatraṃ svayam utkṣipya mādhavaḥ hiraṇyavarṣaṃ varṣantam āruroha vihaṃgatam,ततस् तद् वारुणं छत्रं स्वयम् उत्क्षिप्य माधवः हिरण्यवर्षं वर्षन्तम् आरुरोह विहंगतम्
92,19,HV_92.19,garuḍaṃ patatāṃ śreṣṭhaṃ mūrtimantam ivāmbudam tato 'bhyayād giriśreṣṭham abhito maṇiparvatam,गरुडं पततां श्रेष्ठं मूर्तिमन्तम् इवाम्बुदम् ततो ऽभ्ययाद् गिरिश्रेष्ठम् अभितो मणिपर्वतम्
92,20,HV_92.20,tatra puṇyā vavur vātā hy abhavaṃś cāmalāḥ prabhāḥ maṇīnāṃ hemavarṇānām abhibhūya divākaram,तत्र पुण्या ववुर् वाता ह्य् अभवंश् चामलाः प्रभाः मणीनां हेमवर्णानाम् अभिभूय दिवाकरम्
92,21,HV_92.21,tatra vaidūryavarṇāni dadarśa madhusūdanaḥ satoraṇapatākāni dvārāṇi śayanāni ca,तत्र वैदूर्यवर्णानि ददर्श मधुसूदनः सतोरणपताकानि द्वाराणि शयनानि च
92,22,HV_92.22,vidyudgrathitameghābhaḥ prababhau maṇiparvataḥ hemacitravimānaiś ca prāsādair upaśobhitaḥ,विद्युद्ग्रथितमेघाभः प्रबभौ मणिपर्वतः हेमचित्रविमानैश् च प्रासादैर् उपशोभितः
92,23,HV_92.23,tatra tā varahemābhā dadarśa madhusūdanaḥ gandharvāsuramukhyānāṃ priyā duhitaras tathā,तत्र ता वरहेमाभा ददर्श मधुसूदनः गन्धर्वासुरमुख्यानां प्रिया दुहितरस् तथा
92,24,HV_92.24,dadarśa pṛthulaśroṇīḥ saṃruddhā girikandare narakeṇa samānītā rakṣyamāṇāḥ samantataḥ,ददर्श पृथुलश्रोणीः संरुद्धा गिरिकन्दरे नरकेण समानीता रक्ष्यमाणाः समन्ततः
92,25,HV_92.25,triviṣṭapasame deśe tiṣṭhantam aparājitam nivasantyo yathā devyaḥ sukhinyaḥ kāmavarjitāḥ,त्रिविष्टपसमे देशे तिष्ठन्तम् अपराजितम् निवसन्त्यो यथा देव्यः सुखिन्यः कामवर्जिताः
92,26,HV_92.26,parivavrur mahābāhum ekaveṇīdharāḥ striyaḥ sarvāḥ kāṣāyavāsinyaḥ sarvāś ca niyatendriyāḥ,परिवव्रुर् महाबाहुम् एकवेणीधराः स्त्रियः सर्वाः काषायवासिन्यः सर्वाश् च नियतेन्द्रियाः
92,27,HV_92.27,vratopavāsatanvaṅgyaḥ kāṅkṣantyaḥ kṛṣṇadarśanam sametya yadusiṃhasya sarvāś cakruḥ striyo 'ñjalīn,व्रतोपवासतन्वङ्ग्यः काङ्क्षन्त्यः कृष्णदर्शनम् समेत्य यदुसिंहस्य सर्वाश् चक्रुः स्त्रियो ऽञ्जलीन्
92,28,HV_92.28,narakaṃ nihataṃ jñātvā muraṃ caiva mahāsuram hayagrīvaṃ nisundaṃ ca tāḥ kṛṣṇaṃ paryavārayan,नरकं निहतं ज्ञात्वा मुरं चैव महासुरम् हयग्रीवं निसुन्दं च ताः कृष्णं पर्यवारयन्
92,29,HV_92.29,te cāsāṃ rakṣiṇo vṛddhā dānavā yadunandanam kṛtāñjalipuṭāḥ sarve praṇipetur vayodhikāḥ,ते चासां रक्षिणो वृद्धा दानवा यदुनन्दनम् कृताञ्जलिपुटाः सर्वे प्रणिपेतुर् वयोधिकाः
92,30,HV_92.30,tāsāṃ paramanārīṇām ṛṣabhākṣaṃ nirīkṣya tam sarvāsām eva saṃkalpaḥ patitvenābhavat tataḥ,तासां परमनारीणाम् ऋषभाक्षं निरीक्ष्य तम् सर्वासाम् एव संकल्पः पतित्वेनाभवत् ततः
92,31,HV_92.31,tasya candropamaṃ vaktram udīkṣya niyatendriyāḥ saṃprahṛṣṭā mahābāhum idaṃ vacanam abruvan,तस्य चन्द्रोपमं वक्त्रम् उदीक्ष्य नियतेन्द्रियाः संप्रहृष्टा महाबाहुम् इदं वचनम् अब्रुवन्
92,32,HV_92.32,satyaṃ bata purā vāyur ihāsmān vākyam abravīt sarvabhūtarutajñaś ca devarṣir api nāradaḥ,सत्यं बत पुरा वायुर् इहास्मान् वाक्यम् अब्रवीत् सर्वभूतरुतज्ञश् च देवर्षिर् अपि नारदः
92,33,HV_92.33,viṣṇur nārāyaṇo devaḥ śaṅkhacakragadāsibhṛt sa bhaumaṃ narakaṃ hatvā bhartā ca bhavitā hi saḥ,विष्णुर् नारायणो देवः शङ्खचक्रगदासिभृत् स भौमं नरकं हत्वा भर्ता च भविता हि सः
92,34,HV_92.34,supriyaṃ bata paśyāmaś ciraśrutam ariṃdamam darśanena kṛtārthā hi vayam adya mahātmanaḥ,सुप्रियं बत पश्यामश् चिरश्रुतम् अरिंदमम् दर्शनेन कृतार्था हि वयम् अद्य महात्मनः
92,35,HV_92.35,tatas tāḥ sāntvayāmāsa pramadā vāsavānujaḥ sarvāḥ kamalapatrākṣīr dṛṣṭyā vācā ca mādhavaḥ,ततस् ताः सान्त्वयामास प्रमदा वासवानुजः सर्वाः कमलपत्राक्षीर् दृष्ट्या वाचा च माधवः
92,36,HV_92.36,yathārhataḥ sāntvayitvā samābhāṣya ca keśavaḥ yānaiḥ kiṃkarasaṃyuktair uvāha madhusūdanaḥ,यथार्हतः सान्त्वयित्वा समाभाष्य च केशवः यानैः किंकरसंयुक्तैर् उवाह मधुसूदनः
92,37,HV_92.37,kiṃkarāṇāṃ sahasrāṇāṃ rakṣasāṃ vātaraṃhasām śibikāṃ vahatāṃ tatra nirghoṣaḥ sumahān abhūt,किंकराणां सहस्राणां रक्षसां वातरंहसाम् शिबिकां वहतां तत्र निर्घोषः सुमहान् अभूत्
92,38,HV_92.38,tasya parvatamukhyasya śṛṅgaṃ yat paramārcitam vimalārkendusaṃkāśaṃ maṇikāñcanatoraṇam,तस्य पर्वतमुख्यस्य शृङ्गं यत् परमार्चितम् विमलार्केन्दुसंकाशं मणिकाञ्चनतोरणम्
92,39,HV_92.39,sapakṣigaṇamātaṅgaṃ savyālamṛgapannagam śākhāmṛgagaṇair juṣṭaṃ suprastaraśilātalam,सपक्षिगणमातङ्गं सव्यालमृगपन्नगम् शाखामृगगणैर् जुष्टं सुप्रस्तरशिलातलम्
92,40,HV_92.40,nyaṅkubhiś ca varāhaiś ca rurubhiś ca niṣevitam saprapātamahāsānuṃ vicitraśikharadrumam,न्यङ्कुभिश् च वराहैश् च रुरुभिश् च निषेवितम् सप्रपातमहासानुं विचित्रशिखरद्रुमम्
92,41,HV_92.41,atyadbhutam acintyaṃ ca mṛgavṛndaviloḍitam jīvaṃjīvakasaṃghaiś ca barhibhiś ca nināditam,अत्यद्भुतम् अचिन्त्यं च मृगवृन्दविलोडितम् जीवंजीवकसंघैश् च बर्हिभिश् च निनादितम्
92,42,HV_92.42,tad apy atibalo viṣṇur dorbhyām utpāṭya bhāsvaram āropayāmāsa tadā garuḍe pakṣiṇāṃ vare,तद् अप्य् अतिबलो विष्णुर् दोर्भ्याम् उत्पाट्य भास्वरम् आरोपयामास तदा गरुडे पक्षिणां वरे
92,43,HV_92.43,maṇiparvataśṛṅgaṃ ca sabhāryaṃ ca janārdanam uvāha līlayā pakṣī garuḍaḥ patatāṃ varaḥ,मणिपर्वतशृङ्गं च सभार्यं च जनार्दनम् उवाह लीलया पक्षी गरुडः पततां वरः
92,44,HV_92.44,sa pakṣabalavikṣepair mahādriśikharopamaḥ dikṣu sarvāsu saṃhrādaṃ janayāmāsa pakṣirāṭ,स पक्षबलविक्षेपैर् महाद्रिशिखरोपमः दिक्षु सर्वासु संह्रादं जनयामास पक्षिराट्
92,45,HV_92.45,ārujan parvatāgrāṇi pādapāṃś ca samākṣipan saṃjahāra mahābhrāṇi vijahāra ca kānicit,आरुजन् पर्वताग्राणि पादपांश् च समाक्षिपन् संजहार महाभ्राणि विजहार च कानिचित्
92,46,HV_92.46,viṣayaṃ samatikramya devayoś candrasūryayoḥ yayau vātajavaḥ pakṣī janārdanavaśe sthitaḥ,विषयं समतिक्रम्य देवयोश् चन्द्रसूर्ययोः ययौ वातजवः पक्षी जनार्दनवशे स्थितः
92,47,HV_92.47,sa merugirim āsādya devagandharvasevitam devasadmāni sarvāṇi dadarśa madhusūdanaḥ,स मेरुगिरिम् आसाद्य देवगन्धर्वसेवितम् देवसद्मानि सर्वाणि ददर्श मधुसूदनः
92,48,HV_92.48,viśveṣāṃ marutāṃ caiva sādhyānāṃ ca narādhipa bhrājamānāny atikrāmad aśvinoś ca paraṃtapaḥ,विश्वेषां मरुतां चैव साध्यानां च नराधिप भ्राजमानान्य् अतिक्रामद् अश्विनोश् च परंतपः
92,49,HV_92.49,prāpya puṇyakṛtāṃ lokān devalokam ariṃdamaḥ śakrasadma samāsādya praviveśa janārdanaḥ,प्राप्य पुण्यकृतां लोकान् देवलोकम् अरिंदमः शक्रसद्म समासाद्य प्रविवेश जनार्दनः
92,50,HV_92.50,avatīrya sa tārkṣyāt tu dadarśa vibudhādhipam prītaś caivābhyanandat taṃ devarājaḥ śatakratuḥ,अवतीर्य स तार्क्ष्यात् तु ददर्श विबुधाधिपम् प्रीतश् चैवाभ्यनन्दत् तं देवराजः शतक्रतुः
92,51,HV_92.51,pradāya kuṇḍale divye vavande taṃ tadācyutaḥ sabhāryo vibudhaśreṣṭhaṃ naraśreṣṭho janārdanaḥ,प्रदाय कुण्डले दिव्ये ववन्दे तं तदाच्युतः सभार्यो विबुधश्रेष्ठं नरश्रेष्ठो जनार्दनः
92,52,HV_92.52,so 'rcito devarājena ratnaiś ca pratipūjitaḥ satyabhāmā ca paulomyā yathāvad abhinanditā,सो ऽर्चितो देवराजेन रत्नैश् च प्रतिपूजितः सत्यभामा च पौलोम्या यथावद् अभिनन्दिता
92,53,HV_92.53,āśliṣyete mahārāja te devyau lokaviśrute idaṃ provāca paulomī satyabhāmāṃ haripriyām prītāsmi darśanād devi kiṃ bhūyaḥ karavāṇi te diṣṭyā hato bhavatyā tu narako duṣṭacetanaḥ ity uktā sā tadā devī kṛtam ity abravīc ca tām vāsavo vāsudevaś ca sahitau jagmatus tataḥ adityā bhavanaṃ puṇyaṃ devamātur maharddhimat,आश्लिष्येते महाराज ते देव्यौ लोकविश्रुते इदं प्रोवाच पौलोमी सत्यभामां हरिप्रियाम् प्रीतास्मि दर्शनाद् देवि किं भूयः करवाणि ते दिष्ट्या हतो भवत्या तु नरको दुष्टचेतनः इत्य् उक्ता सा तदा देवी कृतम् इत्य् अब्रवीच् च ताम् वासवो वासुदेवश् च सहितौ जग्मतुस् ततः अदित्या भवनं पुण्यं देवमातुर् महर्द्धिमत्
92,54,HV_92.54,tatrāditim upāsyantīm apsarobhiḥ samantataḥ dadṛśāte mahātmānau mahābhāgāṃ taponvitām,तत्रादितिम् उपास्यन्तीम् अप्सरोभिः समन्ततः ददृशाते महात्मानौ महाभागां तपोन्विताम्
92,55,HV_92.55,tatas te kuṇḍale dattvā vavande tāṃ śacīpatiḥ janārdanaṃ puraskṛtya kama caiva śaśaṃśa tat,ततस् ते कुण्डले दत्त्वा ववन्दे तां शचीपतिः जनार्दनं पुरस्कृत्य कम चैव शशंश तत्
92,56,HV_92.56,pradāyāditinandanaḥ vavande tāṃ śacībhartā mātaraṃ svāṃ puraṃdaraḥ aditis tau sutau prītyā pariṣvajyābhinandya ca āśirbhir anurūpābhir ubhāv abhyavadat tadā,प्रदायादितिनन्दनः ववन्दे तां शचीभर्ता मातरं स्वां पुरंदरः अदितिस् तौ सुतौ प्रीत्या परिष्वज्याभिनन्द्य च आशिर्भिर् अनुरूपाभिर् उभाव् अभ्यवदत् तदा
92,57,HV_92.57,paulomī satyabhāmā ca prītyā paramayā yute agṛhṇītāṃ varārhāyā devyāś ca caraṇau śubhau,पौलोमी सत्यभामा च प्रीत्या परमया युते अगृह्णीतां वरार्हाया देव्याश् च चरणौ शुभौ
92,58,HV_92.58,te cāpy abhyavadat premṇā devamātā yaśasvinī yathāvad abravīc caiva janārdanam idaṃ vacaḥ,ते चाप्य् अभ्यवदत् प्रेम्णा देवमाता यशस्विनी यथावद् अब्रवीच् चैव जनार्दनम् इदं वचः
92,59,HV_92.59,adhṛsyaḥ sarvabhūtānām avadhyaś ca bhaviṣyasi yathaiva devarājo 'yam ajito lokapūjitaḥ,अधृस्यः सर्वभूतानाम् अवध्यश् च भविष्यसि यथैव देवराजो ऽयम् अजितो लोकपूजितः
92,60,HV_92.60,tava ceyaṃ varārohā nityaṃ ca priyadarśanā sarvalokeṣu vikhyātā divyagandhā manoramā tatpurogamadevānām adhipas tvaṃ bhaviṣyasi satyabhāmottamā strīṇāṃ subhagā sthirayauvanā jarāṃ na yāsyati vadhūr yāvat tvaṃ kṛṣṇa mānuṣaḥ,तव चेयं वरारोहा नित्यं च प्रियदर्शना सर्वलोकेषु विख्याता दिव्यगन्धा मनोरमा तत्पुरोगमदेवानाम् अधिपस् त्वं भविष्यसि सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां सुभगा स्थिरयौवना जरां न यास्यति वधूर् यावत् त्वं कृष्ण मानुषः
92,61,HV_92.61,evam abhyārcitaḥ kṛṣṇo devamātrā mahābalaḥ devarājābhyanujñāto ratnaiś ca pratipūjitaḥ,एवम् अभ्यार्चितः कृष्णो देवमात्रा महाबलः देवराजाभ्यनुज्ञातो रत्नैश् च प्रतिपूजितः
92,62,HV_92.62,vainateyaṃ samāruhya sahitaḥ satyabhāmayā devākrīḍān parikrāman pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ,वैनतेयं समारुह्य सहितः सत्यभामया देवाक्रीडान् परिक्रामन् पूज्यमानः सुरर्षिभिः
92,63,HV_92.63,sa dadarśa mahābāhur ākrīḍe vāsavasya ha divyam abhyarcitaṃ caityaṃ pārijātaṃ mahādrumam,स ददर्श महाबाहुर् आक्रीडे वासवस्य ह दिव्यम् अभ्यर्चितं चैत्यं पारिजातं महाद्रुमम्
92,64,HV_92.64,nityapuṣpadharaṃ divyaṃ puṇyagandham anuttamam yam āsādya janaḥ sarvo jātiṃ smarati paurvikīm,नित्यपुष्पधरं दिव्यं पुण्यगन्धम् अनुत्तमम् यम् आसाद्य जनः सर्वो जातिं स्मरति पौर्विकीम्
92,65,HV_92.65,saṃrakṣyamāṇaṃ devais taṃ prasahyāmitavikramaḥ utpāṭyāropayāmāsa viṣṇus taṃ vai mahādrumam,संरक्ष्यमाणं देवैस् तं प्रसह्यामितविक्रमः उत्पाट्यारोपयामास विष्णुस् तं वै महाद्रुमम्
92,66,HV_92.66,so 'paśyat satyabhāmāṃ ca divyām apsarasaṃ hariḥ pṛṣṭhataḥ satyabhāmā ca divyā yoṣābhivīkṣitā tataḥ prāyād dvāravatīṃ vāyujuṣṭena vai pathā,सो ऽपश्यत् सत्यभामां च दिव्याम् अप्सरसं हरिः पृष्ठतः सत्यभामा च दिव्या योषाभिवीक्षिता ततः प्रायाद् द्वारवतीं वायुजुष्टेन वै पथा
92,67,HV_92.67,śrutvā tad devarājas tu karma kṛṣṇasya vai tadā anumene mahābāhuḥ kṛtaṃ karmeti cābravīt,श्रुत्वा तद् देवराजस् तु कर्म कृष्णस्य वै तदा अनुमेने महाबाहुः कृतं कर्मेति चाब्रवीत्
92,68,HV_92.68,sa pūjyamānas tridaśair maharṣigaṇasaṃstutaḥ pratasthe dvārakāṃ kṛṣṇo devalokād ariṃdamaḥ,स पूज्यमानस् त्रिदशैर् महर्षिगणसंस्तुतः प्रतस्थे द्वारकां कृष्णो देवलोकाद् अरिंदमः
92,69,HV_92.69,so 'bhipatya mahābāhur dīrgham adhvānam alpavat āsasāda mahābāhuḥ purīṃ dvāravatīṃ tadā pūjito devarājena dadṛśe yādavīṃ purīm,सो ऽभिपत्य महाबाहुर् दीर्घम् अध्वानम् अल्पवत् आससाद महाबाहुः पुरीं द्वारवतीं तदा पूजितो देवराजेन ददृशे यादवीं पुरीम्
92,70,HV_92.70,hatvā tu narakaṃ bhaumaṃ dattvā kuṇḍalam uttamam hṛtvā taṃ pārijātaṃ ca praṇamya suramātaram tathā karma mahat kṛtvā bhagavān vāsavānujaḥ upāyād dvārakāṃ viṣṇuḥ śrīmān garuḍavāhanaḥ,हत्वा तु नरकं भौमं दत्त्वा कुण्डलम् उत्तमम् हृत्वा तं पारिजातं च प्रणम्य सुरमातरम् तथा कर्म महत् कृत्वा भगवान् वासवानुजः उपायाद् द्वारकां विष्णुः श्रीमान् गरुडवाहनः
93,1,HV_93.1,dadarśātha purīṃ kṛṣṇo dvārakāṃ garuḍe sthitaḥ devasadmapratīkāśāṃ samantāt pratināditām,ददर्शाथ पुरीं कृष्णो द्वारकां गरुडे स्थितः देवसद्मप्रतीकाशां समन्तात् प्रतिनादिताम्
93,2,HV_93.2,maṇiparvatayātrāṃ hi gate devakinandane tathā krīḍāgṛhāṇi ca udyānavanamukhyāni valabhīcatvarāṇi ca saṃprāpte tu tadā kṛṣṇe viśvakarmāṇam āhūya devarājo 'bravīd idam,मणिपर्वतयात्रां हि गते देवकिनन्दने तथा क्रीडागृहाणि च उद्यानवनमुख्यानि वलभीचत्वराणि च संप्राप्ते तु तदा कृष्णे विश्वकर्माणम् आहूय देवराजो ऽब्रवीद् इदम्
93,3,HV_93.3,priyam icchasi cet kartuṃ mahyaṃ śilpavatāṃ vara kṛṣṇapriyārthaṃ bhūyas tvaṃ kariṣyasi manoharām,प्रियम् इच्छसि चेत् कर्तुं मह्यं शिल्पवतां वर कृष्णप्रियार्थं भूयस् त्वं करिष्यसि मनोहराम्
93,4,HV_93.4,udyānavanasaṃbādhāṃ dvārakāṃ svargasaṃnibhām kuruṣva vibudhaśreṣṭha yathā mama purī tathā,उद्यानवनसंबाधां द्वारकां स्वर्गसंनिभाम् कुरुष्व विबुधश्रेष्ठ यथा मम पुरी तथा
93,5,HV_93.5,yat kiṃ cit triṣu lokeṣu ratnabhūtaṃ prapaśyasi tena saṃyujyatāṃ kṣipraṃ purī dvāravatī tvayā,यत् किं चित् त्रिषु लोकेषु रत्नभूतं प्रपश्यसि तेन संयुज्यतां क्षिप्रं पुरी द्वारवती त्वया
93,6,HV_93.6,kṛṣṇo hi surakāryeṣu sarveṣu satatotthitaḥ saṃgrāmān ghorarūpāṃś ca vigāhati mahābalaḥ,कृष्णो हि सुरकार्येषु सर्वेषु सततोत्थितः संग्रामान् घोररूपांश् च विगाहति महाबलः
93,7,HV_93.7,tām indravacanād gatvā viśvakarmā purīṃ tataḥ alaṃcakre samantād vai yathendrasyāmarāvatī,ताम् इन्द्रवचनाद् गत्वा विश्वकर्मा पुरीं ततः अलंचक्रे समन्ताद् वै यथेन्द्रस्यामरावती
93,8,HV_93.8,tāṃ dadarśa daśārhāṇām īśvaraḥ pakṣivāhanaḥ viśvakarmakṛtair divyair abhiprāyair alaṃkṛtām,तां ददर्श दशार्हाणाम् ईश्वरः पक्षिवाहनः विश्वकर्मकृतैर् दिव्यैर् अभिप्रायैर् अलंकृताम्
93,9,HV_93.9,tāṃ purīṃ dvārakāṃ dṛṣṭvā vibhunārāyaṇo hariḥ hṛṣṭaḥ sarvārthasaṃpannaḥ praveṣṭum upacakrame,तां पुरीं द्वारकां दृष्ट्वा विभुनारायणो हरिः हृष्टः सर्वार्थसंपन्नः प्रवेष्टुम् उपचक्रमे
93,10,HV_93.10,so 'paśyad vṛkṣaṣaṇḍāṃś ca ramyān dṛṣṭimanoharān dvārakāṃ prati dāśārhaś citritāṃ viśvakarmaṇā,सो ऽपश्यद् वृक्षषण्डांश् च रम्यान् दृष्टिमनोहरान् द्वारकां प्रति दाशार्हश् चित्रितां विश्वकर्मणा
93,11,HV_93.11,padmaṣaṇḍākulābhiś ca haṃsasevitavāribhiḥ gaṅgāsindhuprakāśābhiḥ parikhābhir vṛtāṃ purīm,पद्मषण्डाकुलाभिश् च हंससेवितवारिभिः गङ्गासिन्धुप्रकाशाभिः परिखाभिर् वृतां पुरीम्
93,12,HV_93.12,prākāreṇārkavarṇena śātakaumbhena rājatā cayamūrdhni niviṣṭena dyāṃ yathaivābhramālayā,प्राकारेणार्कवर्णेन शातकौम्भेन राजता चयमूर्ध्नि निविष्टेन द्यां यथैवाभ्रमालया
93,13,HV_93.13,kānanair nandanaprakhyais tathā caitrarathopamaiḥ babhau cāruparikṣiptā dvārakā dyaur ivāmbubhiḥ,काननैर् नन्दनप्रख्यैस् तथा चैत्ररथोपमैः बभौ चारुपरिक्षिप्ता द्वारका द्यौर् इवाम्बुभिः
93,14,HV_93.14,bhāti raivatakaḥ śailo ramyasānuguhājiraḥ pūrvasyāṃ diśi lakṣmīvān maṇikāñcanatoraṇaḥ,भाति रैवतकः शैलो रम्यसानुगुहाजिरः पूर्वस्यां दिशि लक्ष्मीवान् मणिकाञ्चनतोरणः
93,15,HV_93.15,dakṣiṇasyāṃ latāveṣṭaḥ pañcavarṇo virājate indraketupratīkāśaḥ paścimasyāṃ tathākṣayaḥ,दक्षिणस्यां लतावेष्टः पञ्चवर्णो विराजते इन्द्रकेतुप्रतीकाशः पश्चिमस्यां तथाक्षयः
93,16,HV_93.16,citrakānanaramyaś ca pañcānananiṣevitaḥ uttarāṃ diśam atyarthaṃ vibhūṣayati veṇumān mandarādripratīkāśaḥ pāṇḍuraḥ pārthivarṣabha,चित्रकाननरम्यश् च पञ्चानननिषेवितः उत्तरां दिशम् अत्यर्थं विभूषयति वेणुमान् मन्दराद्रिप्रतीकाशः पाण्डुरः पार्थिवर्षभ
93,17,HV_93.17,citrakambalavarṇaṃ ca pāñcajanyavanaṃ mahat sarvartukavanaṃ caiva bhāti raivatakaṃ prati,चित्रकम्बलवर्णं च पाञ्चजन्यवनं महत् सर्वर्तुकवनं चैव भाति रैवतकं प्रति
93,18,HV_93.18,latāveṣṭaṃ samantāt tu meruprabhavanaṃ mahat bhāti bhārgavanaṃ caiva puṣpakaṃ ca mahad vanam,लतावेष्टं समन्तात् तु मेरुप्रभवनं महत् भाति भार्गवनं चैव पुष्पकं च महद् वनम्
93,19,HV_93.19,akṣakair bījakaiś caiva mandāraiś copaśobhitam śatāvartavanaṃ caiva karavīrakarambhi ca,अक्षकैर् बीजकैश् चैव मन्दारैश् चोपशोभितम् शतावर्तवनं चैव करवीरकरम्भि च
93,20,HV_93.20,bhāti caitrarathaṃ caiva nandanaṃ ca mahad vanam ramaṇaṃ bhāvanaṃ caiva veṇumad vai samantataḥ,भाति चैत्ररथं चैव नन्दनं च महद् वनम् रमणं भावनं चैव वेणुमद् वै समन्ततः
93,21,HV_93.21,vaidūryapatrair jalajais tathā mandākinī nadī bhāti puṣkariṇī ramyā pūrvasyāṃ diśi bhārata,वैदूर्यपत्रैर् जलजैस् तथा मन्दाकिनी नदी भाति पुष्करिणी रम्या पूर्वस्यां दिशि भारत
93,22,HV_93.22,sānavo bhūṣitās tatra keśavasya priyaiṣibhiḥ bahubhir devagandharvaiś coditair viśvakarmaṇā,सानवो भूषितास् तत्र केशवस्य प्रियैषिभिः बहुभिर् देवगन्धर्वैश् चोदितैर् विश्वकर्मणा
93,23,HV_93.23,mahānadī dvāravatīṃ pañcāśadbhir mahāmukhaiḥ praviṣṭā puṇyasalilā bhāvayantī samantataḥ,महानदी द्वारवतीं पञ्चाशद्भिर् महामुखैः प्रविष्टा पुण्यसलिला भावयन्ती समन्ततः
93,24,HV_93.24,aprameyāṃ mahotsedhām agādhaparikhāyutām prākāravarasaṃpannāṃ sudhāpāṇḍuralepanām,अप्रमेयां महोत्सेधाम् अगाधपरिखायुताम् प्राकारवरसंपन्नां सुधापाण्डुरलेपनाम्
93,25,HV_93.25,tīkṣṇayantraśataghnībhir yantrajālaiś ca bhūṣitām āyasaiś ca mahācakrair dadṛśe dvārakāṃ purīm,तीक्ष्णयन्त्रशतघ्नीभिर् यन्त्रजालैश् च भूषिताम् आयसैश् च महाचक्रैर् ददृशे द्वारकां पुरीम्
93,26,HV_93.26,aṣṭau rathasahasrāṇi nagare kiṃkiṇīkinām samucchritapatākāni yathā devapure tathā,अष्टौ रथसहस्राणि नगरे किंकिणीकिनाम् समुच्छ्रितपताकानि यथा देवपुरे तथा
93,27,HV_93.27,aṣṭayojanavistīrṇām acalāṃ dvādaśāyatām dviguṇopaniveśāṃ ca dadṛśe dvārakāṃ purīm,अष्टयोजनविस्तीर्णाम् अचलां द्वादशायताम् द्विगुणोपनिवेशां च ददृशे द्वारकां पुरीम्
93,28,HV_93.28,aṣṭamārgamahākakṣyāṃ mahāṣoḍaśacatvarām ekamārgaparikṣiptāṃ sākṣād uśanasā kṛtām striyo 'pi yasyāṃ yudhyeran kim u vṛṣṇimahārathāḥ,अष्टमार्गमहाकक्ष्यां महाषोडशचत्वराम् एकमार्गपरिक्षिप्तां साक्षाद् उशनसा कृताम् स्त्रियो ऽपि यस्यां युध्येरन् किम् उ वृष्णिमहारथाः
93,29,HV_93.29,vyūhānām uttamā mārgāḥ sapta caiva mahāpathāḥ tatra vai vihitāḥ sākṣād vividhā viśvakarmaṇā tasmin puravaraśreṣṭhe dāśārhāṇāṃ yaśasvinām,व्यूहानाम् उत्तमा मार्गाः सप्त चैव महापथाः तत्र वै विहिताः साक्षाद् विविधा विश्वकर्मणा तस्मिन् पुरवरश्रेष्ठे दाशार्हाणां यशस्विनाम्
93,30,HV_93.30,veśmāni jahṛṣe dṛṣṭvā tato devakinandanaḥ kāñcanair maṇisopānair upetāni nṛharṣaṇaiḥ,वेश्मानि जहृषे दृष्ट्वा ततो देवकिनन्दनः काञ्चनैर् मणिसोपानैर् उपेतानि नृहर्षणैः
93,31,HV_93.31,bhīmaghoṣamahāghoṣaiḥ prāsādavaracatvaraiḥ samucchritapatākāni pāriplavanibhāni ca,भीमघोषमहाघोषैः प्रासादवरचत्वरैः समुच्छ्रितपताकानि पारिप्लवनिभानि च
93,32,HV_93.32,kāñcanāgrāṇi bhāsvanti merukūṭanibhāni ca pāṇḍupāṇḍuraśṛṅgaiś ca śātakumbhaparicchadaiḥ ramyasānuguhāśṛṅgair vicitrair iva parvataiḥ,काञ्चनाग्राणि भास्वन्ति मेरुकूटनिभानि च पाण्डुपाण्डुरशृङ्गैश् च शातकुम्भपरिच्छदैः रम्यसानुगुहाशृङ्गैर् विचित्रैर् इव पर्वतैः
93,33,HV_93.33,prāsādaśikharāṇi ca gṛhāṇi ramaṇīyāni pañcavarṇasavarṇaiś ca puṣpavṛṣṭisamaprabhaiḥ parjanyatulyanirghoṣair nānārūpair ivādribhiḥ,प्रासादशिखराणि च गृहाणि रमणीयानि पञ्चवर्णसवर्णैश् च पुष्पवृष्टिसमप्रभैः पर्जन्यतुल्यनिर्घोषैर् नानारूपैर् इवाद्रिभिः
93,34,HV_93.34,dāvāgnijvalitaprakhyair nirmitair viśvakarmaṇā ālikhadbhir ivākāśam aticandrārkabhāsvaraiḥ,दावाग्निज्वलितप्रख्यैर् निर्मितैर् विश्वकर्मणा आलिखद्भिर् इवाकाशम् अतिचन्द्रार्कभास्वरैः
93,35,HV_93.35,tair dāśārhair mahābhāgair babhāse bhavanahradaiḥ vāsudevendraparjanyair gṛhameghair alaṃkṛtā,तैर् दाशार्हैर् महाभागैर् बभासे भवनह्रदैः वासुदेवेन्द्रपर्जन्यैर् गृहमेघैर् अलंकृता
93,36,HV_93.36,dadṛśe dvārakā cāru meghair dyaur iva saṃvṛtā sākṣād bhagavato veśma vihitaṃ viśvakarmaṇā,ददृशे द्वारका चारु मेघैर् द्यौर् इव संवृता साक्षाद् भगवतो वेश्म विहितं विश्वकर्मणा
93,37,HV_93.37,dadṛśe vāsudevasya caturyojanam āyatam tāvad eva ca vistīrṇam aprameyaṃ mahādhanaiḥ,ददृशे वासुदेवस्य चतुर्योजनम् आयतम् तावद् एव च विस्तीर्णम् अप्रमेयं महाधनैः
93,38,HV_93.38,prāsādavarasaṃpannair yuktaṃ jagati parvataiḥ yaś cakāra mahābhāgas tvaṣṭā vāsavacoditaḥ,प्रासादवरसंपन्नैर् युक्तं जगति पर्वतैः यश् चकार महाभागस् त्वष्टा वासवचोदितः
93,39,HV_93.39,prāsādaṃ caiva hemābhaṃ sarvabhūtamanoharam meror iva gireḥ śṛṅgam ucchritaṃ kāñcanaṃ mahat rukmiṇyāḥ pravaraṃ vāsaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā,प्रासादं चैव हेमाभं सर्वभूतमनोहरम् मेरोर् इव गिरेः शृङ्गम् उच्छ्रितं काञ्चनं महत् रुक्मिण्याः प्रवरं वासं विहितं विश्वकर्मणा
93,40,HV_93.40,satyabhāmā punar veśma yadāvasata pāṇḍuram vicitramaṇisopānaṃ tad vidur bhogavān iti vimalādityavarṇābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam,सत्यभामा पुनर् वेश्म यदावसत पाण्डुरम् विचित्रमणिसोपानं तद् विदुर् भोगवान् इति विमलादित्यवर्णाभिः पताकाभिर् अलंकृतम्
93,41,HV_93.41,vyaktasaṃjavanoddeśo yaś caturdiṅmahādhvajaḥ sa ca prāsādamukhyo yo jāmbavatyā vibhūṣitaḥ prabhayābhyabhavat sarvāṃs tān anyān bhāskaro yathā,व्यक्तसंजवनोद्देशो यश् चतुर्दिङ्महाध्वजः स च प्रासादमुख्यो यो जाम्बवत्या विभूषितः प्रभयाभ्यभवत् सर्वांस् तान् अन्यान् भास्करो यथा
93,42,HV_93.42,udyadbhāskaravarṇābhas tayor antaramāśritaḥ viśvakarmakṛto divyaḥ kailāsaśikharopamaḥ,उद्यद्भास्करवर्णाभस् तयोर् अन्तरमाश्रितः विश्वकर्मकृतो दिव्यः कैलासशिखरोपमः
93,43,HV_93.43,jāmbūnada ivādīptaḥ pradīptajvalanopamaḥ sāgarapratimas tiṣṭhan merur ity abhiviśrutaḥ,जाम्बूनद इवादीप्तः प्रदीप्तज्वलनोपमः सागरप्रतिमस् तिष्ठन् मेरुर् इत्य् अभिविश्रुतः
93,44,HV_93.44,tasmin gāndhārarājasya duhitā kulaśālinī gāndhārī bharataśreṣṭha keśavena niveśitā,तस्मिन् गान्धारराजस्य दुहिता कुलशालिनी गान्धारी भरतश्रेष्ठ केशवेन निवेशिता
93,45,HV_93.45,padmakūṭam iti khyātaṃ padmvarṇaṃ mahāprabham subhīmāyā mahākūṭaṃ vāsaṃ suparamārcitam,पद्मकूटम् इति ख्यातं पद्म्वर्णं महाप्रभम् सुभीमाया महाकूटं वासं सुपरमार्चितम्
93,46,HV_93.46,sūryaprabhas tu prāsādaḥ sarvakāmaguṇair yutaḥ lakṣmaṇāyāḥ kuruśreṣṭha nirdiṣṭaḥ śārṅgadhanvanā,सूर्यप्रभस् तु प्रासादः सर्वकामगुणैर् युतः लक्ष्मणायाः कुरुश्रेष्ठ निर्दिष्टः शार्ङ्गधन्वना
93,47,HV_93.47,vaidūryamaṇivarṇābhaḥ prāsādo haritaprabhaḥ yaṃ viduḥ sarvabhūtāni param ity eva bhārata,वैदूर्यमणिवर्णाभः प्रासादो हरितप्रभः यं विदुः सर्वभूतानि परम् इत्य् एव भारत
93,48,HV_93.48,vāsaṃ taṃ mitravindāyā devarṣigaṇapūjitam mahiṣyā vāsudevasya bhūṣaṇaṃ teṣu veśmasu,वासं तं मित्रविन्दाया देवर्षिगणपूजितम् महिष्या वासुदेवस्य भूषणं तेषु वेश्मसु
93,49,HV_93.49,yas tu prāsādamukhyo 'tra vihito viśvakarmaṇā atīva saumyaḥ so 'py āsīd viṣṭhitaḥ parvato yathā,यस् तु प्रासादमुख्यो ऽत्र विहितो विश्वकर्मणा अतीव सौम्यः सो ऽप्य् आसीद् विष्ठितः पर्वतो यथा
93,50,HV_93.50,sudattāyā nivāsaṃ taṃ praśastaṃ sarvadaivataiḥ mahiṣyā vāsudevasya ketumān iti viśrutaḥ,सुदत्ताया निवासं तं प्रशस्तं सर्वदैवतैः महिष्या वासुदेवस्य केतुमान् इति विश्रुतः
93,51,HV_93.51,tatra prāsādamukhyo vai yaṃ tvaṣṭā vidadhe svayam yojanāyataviṣkambhaḥ sarvaratnamayaḥ śubhaḥ,तत्र प्रासादमुख्यो वै यं त्वष्टा विदधे स्वयम् योजनायतविष्कम्भः सर्वरत्नमयः शुभः
93,52,HV_93.52,sa śrīmān virajo nāma vyarājat tatra suprabhaḥ upasthānagṛhaṃ yatra keśavasya mahātmanaḥ,स श्रीमान् विरजो नाम व्यराजत् तत्र सुप्रभः उपस्थानगृहं यत्र केशवस्य महात्मनः
93,53,HV_93.53,tasmin suvihitāḥ sarve rukmadaṇḍāḥ patākinaḥ sadane vāsudevasya mārgasaṃjavanadhvajāḥ ratnajālāni tatraiva tatra tatra niveśitāḥ,तस्मिन् सुविहिताः सर्वे रुक्मदण्डाः पताकिनः सदने वासुदेवस्य मार्गसंजवनध्वजाः रत्नजालानि तत्रैव तत्र तत्र निवेशिताः
93,54,HV_93.54,āhṛtya yadusiṃhena vaijayanto 'calo mahān haṃsakūṭasya yacchṛṅgam indradyumnasaraḥ prati ṣaṣṭitālasamutsedham ardhayojanam āyatam,आहृत्य यदुसिंहेन वैजयन्तो ऽचलो महान् हंसकूटस्य यच्छृङ्गम् इन्द्रद्युम्नसरः प्रति षष्टितालसमुत्सेधम् अर्धयोजनम् आयतम्
93,55,HV_93.55,sakiṃnaramahānāgaṃ tad apy amitatejasā paśyatāṃ sarvabhūtānām ānītaṃ lokaviśrutam,सकिंनरमहानागं तद् अप्य् अमिततेजसा पश्यतां सर्वभूतानाम् आनीतं लोकविश्रुतम्
93,56,HV_93.56,ādityapathagaṃ yat tu meroḥ śikharam uttamam jāmbūnadamayaṃ divyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam tad apy utpāṭya kṛṣṇārtham ānītaṃ viśvakarmaṇā,आदित्यपथगं यत् तु मेरोः शिखरम् उत्तमम् जाम्बूनदमयं दिव्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् तद् अप्य् उत्पाट्य कृष्णार्थम् आनीतं विश्वकर्मणा
93,57,HV_93.57,bhrājamānam atīvograṃ sarvauṣadhivibhūṣitam tad indravacanāt tvaṣṭā ānayat kāryahetunā pārijātas tu tatraiva keśavenāhṛtaḥ svayam,भ्राजमानम् अतीवोग्रं सर्वौषधिविभूषितम् तद् इन्द्रवचनात् त्वष्टा आनयत् कार्यहेतुना पारिजातस् तु तत्रैव केशवेनाहृतः स्वयम्
93,58,HV_93.58,nīyamāne hi tatrāsīd yuddham adbhutakarmaṇaḥ kṛṣṇasya yo 'bhyarakṣaṃs taṃ devāḥ pādapam uttamam puṇḍarīkaśatair juṣṭaṃ vimānaiś ca hiraṇmayaiḥ,नीयमाने हि तत्रासीद् युद्धम् अद्भुतकर्मणः कृष्णस्य यो ऽभ्यरक्षंस् तं देवाः पादपम् उत्तमम् पुण्डरीकशतैर् जुष्टं विमानैश् च हिरण्मयैः
93,59,HV_93.59,vihitā vāsudevārthaṃ brahmasthalamahādrumāḥ padmākulajalopetā ratnasaugandhikotpalāḥ maṇihemaplavākīrṇāḥ puṣkariṇyaḥ sarāṃsi ca,विहिता वासुदेवार्थं ब्रह्मस्थलमहाद्रुमाः पद्माकुलजलोपेता रत्नसौगन्धिकोत्पलाः मणिहेमप्लवाकीर्णाः पुष्करिण्यः सरांसि च
93,60,HV_93.60,tāsāṃ paramakūlāni śobhayanti mahādrumāḥ sālās tālāḥ kadambāś ca śataśākhāś ca rohiṇāḥ,तासां परमकूलानि शोभयन्ति महाद्रुमाः सालास् तालाः कदम्बाश् च शतशाखाश् च रोहिणाः
93,61,HV_93.61,ye ca haimavatā vṛkṣā ye ca meruruhās tathā āhṛtya yadusiṃhārthaṃ vihitā viśvakarmaṇā,ये च हैमवता वृक्षा ये च मेरुरुहास् तथा आहृत्य यदुसिंहार्थं विहिता विश्वकर्मणा
93,62,HV_93.62,raktapītāruṇaprakhyāḥ śvetapuṣpāś ca pādapāḥ sarvartuphalasaṃpannās teṣu kānanasaṃdhiṣu,रक्तपीतारुणप्रख्याः श्वेतपुष्पाश् च पादपाः सर्वर्तुफलसंपन्नास् तेषु काननसंधिषु
93,63,HV_93.63,samākulajalopetāḥ pītaśarkaravālukāḥ tasmin puravare nadyaḥ prasannasalilā hradāḥ,समाकुलजलोपेताः पीतशर्करवालुकाः तस्मिन् पुरवरे नद्यः प्रसन्नसलिला ह्रदाः
93,64,HV_93.64,puṣpākulajalopetā nānādrumalatākulāḥ aparāś cābhavan nadyo hemaśarkaravālukāḥ,पुष्पाकुलजलोपेता नानाद्रुमलताकुलाः अपराश् चाभवन् नद्यो हेमशर्करवालुकाः
93,65,HV_93.65,... nīlotpalavibhūṣitāḥ nadyaḥ padmacayodbhāsaḥ ... mattabarhiṇasaṃghaiś ca kokilaiś ca sadāmadaiḥ bahūvuḥ paramopetās tasyāṃ puryāṃ tu pādapāḥ,... नीलोत्पलविभूषिताः नद्यः पद्मचयोद्भासः ... मत्तबर्हिणसंघैश् च कोकिलैश् च सदामदैः बहूवुः परमोपेतास् तस्यां पुर्यां तु पादपाः
93,66,HV_93.66,tatraiva gajayūthāni pure gomahiṣās tathā nivāsaś ca kṛtas tatra varāhamṛgapakṣiṇām,तत्रैव गजयूथानि पुरे गोमहिषास् तथा निवासश् च कृतस् तत्र वराहमृगपक्षिणाम्
93,67,HV_93.67,puryāṃ tasyāṃ tu ramyāyāṃ prākāro vai hiraṇmayaḥ vyaktaṃ kiṣkuśatotsedho vihito viśvakarmaṇā,पुर्यां तस्यां तु रम्यायां प्राकारो वै हिरण्मयः व्यक्तं किष्कुशतोत्सेधो विहितो विश्वकर्मणा
93,68,HV_93.68,tena te ca mahāśailāḥ saritaś ca sarāṃsi ca parikṣiptāni bhaumena vanāny upavanāni ca,तेन ते च महाशैलाः सरितश् च सरांसि च परिक्षिप्तानि भौमेन वनान्य् उपवनानि च
94,1,HV_94.1,prāsādāś caiva saṃvītā lokālokaviśāradāḥ tasyaiva yadusiṃ hasya bhavanāl lokaviśrutāt tasmād abhyadhikaṃ sadma vihitaṃ viśvakarmaṇā rāmasya yadusiṃhasya śobhate 'timanoharam evam ālokayām āsa dvārakāṃ vṛṣabhekṣaṇaḥ apaśyat svagṛhaṃ kṛṣṇaḥ prāsādaśataśobhitam,प्रासादाश् चैव संवीता लोकालोकविशारदाः तस्यैव यदुसिं हस्य भवनाल् लोकविश्रुतात् तस्माद् अभ्यधिकं सद्म विहितं विश्वकर्मणा रामस्य यदुसिंहस्य शोभते ऽतिमनोहरम् एवम् आलोकयाम् आस द्वारकां वृषभेक्षणः अपश्यत् स्वगृहं कृष्णः प्रासादशतशोभितम्
94,2,HV_94.2,maṇistambhasahasrāṇām ayutair vidhṛtaṃ sitam toraṇair jvalanaprakhyair maṇividrumarājataiḥ tatra tatra prabhāsadbhiś citrakāñcanavedikaiḥ,मणिस्तम्भसहस्राणाम् अयुतैर् विधृतं सितम् तोरणैर् ज्वलनप्रख्यैर् मणिविद्रुमराजतैः तत्र तत्र प्रभासद्भिश् चित्रकाञ्चनवेदिकैः
94,3,HV_94.3,prāsādas tatra sumahān kṛṣṇopasthāniko 'bhavat sphāṭikastambhavidhṛto vistīrṇaḥ sarvakāñcanaḥ,प्रासादस् तत्र सुमहान् कृष्णोपस्थानिको ऽभवत् स्फाटिकस्तम्भविधृतो विस्तीर्णः सर्वकाञ्चनः
94,4,HV_94.4,padmākulajalopetā raktasaugandhikotpalāḥ maṇihemanibhāś citrā ratnasopānabhūṣitāḥ,पद्माकुलजलोपेता रक्तसौगन्धिकोत्पलाः मणिहेमनिभाश् चित्रा रत्नसोपानभूषिताः
94,5,HV_94.5,mattabarhiṇasaṃghaiś ca kokilaiś ca sadāmadaiḥ babhūvuḥ paramopetā vāpyaś ca vikacotpalāḥ,मत्तबर्हिणसंघैश् च कोकिलैश् च सदामदैः बभूवुः परमोपेता वाप्यश् च विकचोत्पलाः
94,6,HV_94.6,viśvakarmakṛtaḥ śailaḥ prākāras tasya veśmanaḥ vyaktakiṣkuśatotsedhaḥ parikhāyūthaveṣṭitaḥ,विश्वकर्मकृतः शैलः प्राकारस् तस्य वेश्मनः व्यक्तकिष्कुशतोत्सेधः परिखायूथवेष्टितः
94,7,HV_94.7,tad gṛhaṃ vṛṣṇisiṃhasya nirmitaṃ viśvakarmaṇā mahendraveśmapratimaṃ samantād ardhayojanam,तद् गृहं वृष्णिसिंहस्य निर्मितं विश्वकर्मणा महेन्द्रवेश्मप्रतिमं समन्ताद् अर्धयोजनम्
94,8,HV_94.8,tatas taṃ pāṇḍuraṃ śaurir mūrdhni tiṣṭhan garutmataḥ prītaḥ śaṅkham upādhmāsīd dviṣatāṃ lomaharṣaṇam,ततस् तं पाण्डुरं शौरिर् मूर्ध्नि तिष्ठन् गरुत्मतः प्रीतः शङ्खम् उपाध्मासीद् द्विषतां लोमहर्षणम्
94,9,HV_94.9,tasya śaṅkhasya śabdena sāgaraś cukṣubhe bhṛśam rarāsa ca nabhaḥ kṛtsnaṃ tac citram abhacat tadā,तस्य शङ्खस्य शब्देन सागरश् चुक्षुभे भृशम् ररास च नभः कृत्स्नं तच् चित्रम् अभचत् तदा
94,10,HV_94.10,pāñcajanyasya nirghoṣaṃ saṃśrutya kukurāndhakāḥ viśokāḥ samapadyanta garuḍasya ca darśanāt,पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं संश्रुत्य कुकुरान्धकाः विशोकाः समपद्यन्त गरुडस्य च दर्शनात्
94,11,HV_94.11,śaṅkhacakragadāpāṇiṃ garuḍasyopari sthitam dṛṣṭvā jahṛṣire bhaumā bhāskaropamatejasam,शङ्खचक्रगदापाणिं गरुडस्योपरि स्थितम् दृष्ट्वा जहृषिरे भौमा भास्करोपमतेजसम्
94,12,HV_94.12,tatas tūryapraṇādaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ siṃhanādaś ca saṃjajñe sarveṣāṃ puravāsinām,ततस् तूर्यप्रणादश् च भेरीणां च महास्वनः सिंहनादश् च संजज्ञे सर्वेषां पुरवासिनाम्
94,13,HV_94.13,tataḥ sarve daśārhāś ca sarve ca kukurāndhakāḥ prīyamāṇāḥ samājagmur ālokya madhusūdanam,ततः सर्वे दशार्हाश् च सर्वे च कुकुरान्धकाः प्रीयमाणाः समाजग्मुर् आलोक्य मधुसूदनम्
94,14,HV_94.14,vasudevaṃ puraskṛtya bherīśaṅkharavaiḥ saha ugraseno yayau rājā vāsudevaniveśanam,वसुदेवं पुरस्कृत्य भेरीशङ्खरवैः सह उग्रसेनो ययौ राजा वासुदेवनिवेशनम्
94,15,HV_94.15,anandinī paryacarat sveṣu veśmasu devakī rohiṇī ca yathoddeśam āhukasya ca yāḥ striyaḥ,अनन्दिनी पर्यचरत् स्वेषु वेश्मसु देवकी रोहिणी च यथोद्देशम् आहुकस्य च याः स्त्रियः
94,16,HV_94.16,tataḥ kṛṣṇaḥ suparṇena svaṃ niveśanam abhyayāt cacāra ca yathoddeśam īśvarānucaro hariḥ,ततः कृष्णः सुपर्णेन स्वं निवेशनम् अभ्ययात् चचार च यथोद्देशम् ईश्वरानुचरो हरिः
94,17,HV_94.17,avatīrya gṛhadvāri kṛṣṇas tu yadunandanaḥ yathārhaṃ pūjayām āsa yādavān yādavarṣabhaḥ,अवतीर्य गृहद्वारि कृष्णस् तु यदुनन्दनः यथार्हं पूजयाम् आस यादवान् यादवर्षभः
94,18,HV_94.18,rāmāhukagadākrūra pradyumnādibhir arcitaḥ praviveśa gṛhaṃ śaurir ādāya maṇiparvatam,रामाहुकगदाक्रूर प्रद्युम्नादिभिर् अर्चितः प्रविवेश गृहं शौरिर् आदाय मणिपर्वतम्
94,19,HV_94.19,taṃ ca śakrasya dayitaṃ pārijātaṃ mahādrumam praveśayām āsa gṛhaṃ pradyumno rukmiṇīsutaḥ,तं च शक्रस्य दयितं पारिजातं महाद्रुमम् प्रवेशयाम् आस गृहं प्रद्युम्नो रुक्मिणीसुतः
94,20,HV_94.20,te 'nyonyaṃ dadṛśur bhaumā dehabandhān amānuṣān pārijātaprabhāvena tato mumudire janāḥ,ते ऽन्योन्यं ददृशुर् भौमा देहबन्धान् अमानुषान् पारिजातप्रभावेन ततो मुमुदिरे जनाः
94,21,HV_94.21,taiḥ stūyamāno govindaḥ prahṛṣṭair yādaveśvaraiḥ praviveśa gṛhaṃ śrīmān vihitaṃ viśvakarmaṇā,तैः स्तूयमानो गोविन्दः प्रहृष्टैर् यादवेश्वरैः प्रविवेश गृहं श्रीमान् विहितं विश्वकर्मणा
94,22,HV_94.22,tato 'ntaḥpuramadhye tac chikharaṃ maṇiparvatam nyaveśayad ameyātmā vṛṣṇibhiḥ sahito 'cyutaḥ,ततो ऽन्तःपुरमध्ये तच् छिखरं मणिपर्वतम् न्यवेशयद् अमेयात्मा वृष्णिभिः सहितो ऽच्युतः
94,23,HV_94.23,taṃ ca divyaṃ drumaśreṣṭhaṃ pārijātam amitrajit arcyam arcitam avyagram iṣṭe deśe nyaveśayat,तं च दिव्यं द्रुमश्रेष्ठं पारिजातम् अमित्रजित् अर्च्यम् अर्चितम् अव्यग्रम् इष्टे देशे न्यवेशयत्
94,24,HV_94.24,anujñāya tato jñātīn keśavaḥ paravīrahā tāḥ striyaḥ pūjayām āsa saṃkṣiptā narakeṇa yāḥ,अनुज्ञाय ततो ज्ञातीन् केशवः परवीरहा ताः स्त्रियः पूजयाम् आस संक्षिप्ता नरकेण याः
94,25,HV_94.25,vastrair ābharaṇair bhogair dāsībhir dhanasaṃcayaiḥ hāraiś candrāṃśusaṃkāśair maṇibhiś ca mahāprabhaiḥ,वस्त्रैर् आभरणैर् भोगैर् दासीभिर् धनसंचयैः हारैश् चन्द्रांशुसंकाशैर् मणिभिश् च महाप्रभैः
94,26,HV_94.26,bhūṣaṇair vividhair api gandhaiś ca vividhair divyair pūrvam abhyarcitāś caiva vasudevena tāḥ striyaḥ vedakyā saha rohiṇyā revatyā cāhukena ca,भूषणैर् विविधैर् अपि गन्धैश् च विविधैर् दिव्यैर् पूर्वम् अभ्यर्चिताश् चैव वसुदेवेन ताः स्त्रियः वेदक्या सह रोहिण्या रेवत्या चाहुकेन च
94,27,HV_94.27,satyabhāmottamā strīṇāṃ saubhāgyenābhavat tadā kuṭumbasyeśvarī tv āsīd rukmiṇī bhīṣmakātmajā,सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां सौभाग्येनाभवत् तदा कुटुम्बस्येश्वरी त्व् आसीद् रुक्मिणी भीष्मकात्मजा
94,28,HV_94.28,sarvakāryasamādhyakṣā keśavasyātivallabhā tāsāṃ yathārhaṃ harmyāṇi prāsādaśikharāṇi ca ādideśa gṛhān kṛṣṇaḥ paribarhāṃś ca puṣkalān,सर्वकार्यसमाध्यक्षा केशवस्यातिवल्लभा तासां यथार्हं हर्म्याणि प्रासादशिखराणि च आदिदेश गृहान् कृष्णः परिबर्हांश् च पुष्कलान्
95,1,HV_95.1,satyabhāmā sadā viṣṇoḥ pārśvasthā saṃsadi priyā tataḥ saṃpūjya garuḍaṃ vāsudevo 'numānya ca sakhivac copagṛhyainam anujajñe gṛhaṃ prati,सत्यभामा सदा विष्णोः पार्श्वस्था संसदि प्रिया ततः संपूज्य गरुडं वासुदेवो ऽनुमान्य च सखिवच् चोपगृह्यैनम् अनुजज्ञे गृहं प्रति
95,2,HV_95.2,so 'nujñāto hi satkṛtya praṇamya ca janārdanam ūrdhvam ācakrame pakṣī yatheṣṭaṃ gaganecaraḥ,सो ऽनुज्ञातो हि सत्कृत्य प्रणम्य च जनार्दनम् ऊर्ध्वम् आचक्रमे पक्षी यथेष्टं गगनेचरः
95,3,HV_95.3,sa pakṣavātasaṃkṣubdhaṃ samudraṃ makarālayam kṛtvā vegena mahatā yayau pūrvaṃ mahodadhim,स पक्षवातसंक्षुब्धं समुद्रं मकरालयम् कृत्वा वेगेन महता ययौ पूर्वं महोदधिम्
95,4,HV_95.4,kṛtyakāla upasthāsya ity uktvā garuḍe gate kṛṣṇo dadarśa pitaraṃ vṛddham ānakaduṃdubhim,कृत्यकाल उपस्थास्य इत्य् उक्त्वा गरुडे गते कृष्णो ददर्श पितरं वृद्धम् आनकदुंदुभिम्
95,5,HV_95.5,ugrasenaṃ ca rājānaṃ baladevaṃ ca mādhavaḥ kāśyaṃ sāṃdīpaniṃ caiva brahmagārgyaṃ tathaiva ca,उग्रसेनं च राजानं बलदेवं च माधवः काश्यं सांदीपनिं चैव ब्रह्मगार्ग्यं तथैव च
95,6,HV_95.6,anyāṃś ca vṛddhān vṛṣṇīnāṃ tāṃś ca bhojāndhakāṃs tathā ratnapravekair dāśārho vīryalabdhais tadārcayat,अन्यांश् च वृद्धान् वृष्णीनां तांश् च भोजान्धकांस् तथा रत्नप्रवेकैर् दाशार्हो वीर्यलब्धैस् तदार्चयत्
95,7,HV_95.7,hatā brahmadviśaḥ sarve yajanty andhakavṛṣṇayaḥ raṇāt pratinivṛtto 'yam akṣato madhusūdanaḥ,हता ब्रह्मद्विशः सर्वे यजन्त्य् अन्धकवृष्णयः रणात् प्रतिनिवृत्तो ऽयम् अक्षतो मधुसूदनः
95,8,HV_95.8,prītāś ca munayaḥ sarve rakṣitā yadusattamāḥ iti prītā yaduvṛṣā vardhayanti janārdanam iti catvararathyāsu dvāravatyāṃ supūjitaḥ cākriko ghoṣayām āsa puruṣo mṛṣṭakuṇḍalaḥ,प्रीताश् च मुनयः सर्वे रक्षिता यदुसत्तमाः इति प्रीता यदुवृषा वर्धयन्ति जनार्दनम् इति चत्वररथ्यासु द्वारवत्यां सुपूजितः चाक्रिको घोषयाम् आस पुरुषो मृष्टकुण्डलः
95,9,HV_95.9,nirvighnaṃ munayo rājaṃś carantu vividhaṃ tapaḥ nihato narako duṣṭaḥ sānugaḥ sabalānvitaḥ tataḥ sāṃdīpaniṃ pūrvam upagamya janārdanaḥ vavande vṛṣṇinṛpatim āhukaṃ vinayānvitaḥ,निर्विघ्नं मुनयो राजंश् चरन्तु विविधं तपः निहतो नरको दुष्टः सानुगः सबलान्वितः ततः सांदीपनिं पूर्वम् उपगम्य जनार्दनः ववन्दे वृष्णिनृपतिम् आहुकं विनयान्वितः
95,10,HV_95.10,athāśruparipūrṇākṣam ānandagatacetasam vavande saha rāmeṇa pitaraṃ vāsavānujaḥ,अथाश्रुपरिपूर्णाक्षम् आनन्दगतचेतसम् ववन्दे सह रामेण पितरं वासवानुजः
95,11,HV_95.11,tataḥ śeṣān abhikramya satkṛtya ca yathārhataḥ sarveṣāṃ nāma jagrāha dāśārhāṇām adhokṣajaḥ,ततः शेषान् अभिक्रम्य सत्कृत्य च यथार्हतः सर्वेषां नाम जग्राह दाशार्हाणाम् अधोक्षजः
95,12,HV_95.12,tataḥ sarvāṇi divyāni sarvaratnamayāni ca āsanāgryāṇi viviśur upendrapramukhās tadā,ततः सर्वाणि दिव्यानि सर्वरत्नमयानि च आसनाग्र्याणि विविशुर् उपेन्द्रप्रमुखास् तदा
95,13,HV_95.13,tatas tad dhanam akṣayyaṃ kiṃkarair yat samāhṛtam sabhāṃ samānayām āsuḥ puruṣāḥ kṛṣṇaśāsanāt,ततस् तद् धनम् अक्षय्यं किंकरैर् यत् समाहृतम् सभां समानयाम् आसुः पुरुषाः कृष्णशासनात्
95,14,HV_95.14,tataḥ sa mānayām āsa dāśārhān yadusattamān sarvān duṃdubhiśabdena pūjayiṣyañ janārdanaḥ,ततः स मानयाम् आस दाशार्हान् यदुसत्तमान् सर्वान् दुंदुभिशब्देन पूजयिष्यञ् जनार्दनः
95,15,HV_95.15,tām āsanavatīṃ ramyāṃ maṇividrumatoraṇām sudāśārhīṃ sudāśārhā viviśuḥ kṛṣṇaśāsanāt,ताम् आसनवतीं रम्यां मणिविद्रुमतोरणाम् सुदाशार्हीं सुदाशार्हा विविशुः कृष्णशासनात्
95,16,HV_95.16,tataḥ puruṣasiṃhaiḥ sā yadubhiḥ sarvato vṛtā sarvārthaguṇasaṃpannā sā sabhā bharatarṣabha śuśubhe 'bhyadhikaṃ śubhrā siṃhair giriguhā yathā,ततः पुरुषसिंहैः सा यदुभिः सर्वतो वृता सर्वार्थगुणसंपन्ना सा सभा भरतर्षभ शुशुभे ऽभ्यधिकं शुभ्रा सिंहैर् गिरिगुहा यथा
95,17,HV_95.17,rāmeṇa saha govindaḥ kāñcanaṃ mahad āsanam ugrasenaṃ puraskṛtya bheje vṛṣṇipuraskṛtaḥ,रामेण सह गोविन्दः काञ्चनं महद् आसनम् उग्रसेनं पुरस्कृत्य भेजे वृष्णिपुरस्कृतः
95,18,HV_95.18,tatropaviṣṭāṃs tān vīrān yathāprīti yathāvayaḥ samābhāṣya yaduśreṣṭhān uvāca madhusūdanaḥ,तत्रोपविष्टांस् तान् वीरान् यथाप्रीति यथावयः समाभाष्य यदुश्रेष्ठान् उवाच मधुसूदनः
96,1,HV_96.1,bhavatāṃ puṇyakīrtīnāṃ tapobalasamādhibhiḥ apadhyānāc ca pāpātmā bhaumaḥ sa narako hataḥ,भवतां पुण्यकीर्तीनां तपोबलसमाधिभिः अपध्यानाच् च पापात्मा भौमः स नरको हतः
96,2,HV_96.2,mokṣitaṃ bandhanād guptaṃ kanyāpuravaraṃ mahat maṇiparvatam utpāṭya śikharaṃ caitad āhṛtam,मोक्षितं बन्धनाद् गुप्तं कन्यापुरवरं महत् मणिपर्वतम् उत्पाट्य शिखरं चैतद् आहृतम्
96,3,HV_96.3,ayaṃ dhanaughaḥ sumahān kiṃkarair āhṛto mayā īśā bhavantas tasyeti tān uktvā virarāma ha,अयं धनौघः सुमहान् किंकरैर् आहृतो मया ईशा भवन्तस् तस्येति तान् उक्त्वा विरराम ह
96,4,HV_96.4,tac chrutvā vāsudevasya bhojavṛṣṇyandhakā vacaḥ jahṛṣur hṛṣṭalomānaḥ pūjayanto janārdanam,तच् छ्रुत्वा वासुदेवस्य भोजवृष्ण्यन्धका वचः जहृषुर् हृष्टलोमानः पूजयन्तो जनार्दनम्
96,5,HV_96.5,ūcuś cainaṃ nṛvīrās te kṛtāñjalipuṭās tataḥ naitac citraṃ mahābāho tvayi devakinandana,ऊचुश् चैनं नृवीरास् ते कृताञ्जलिपुटास् ततः नैतच् चित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दन
96,6,HV_96.6,yat kṛtvā duṣkaraṃ karma devair api suduṣkaram lālayeḥ svajanaṃ bhogai ratnaiś ca svayam arjitaiḥ,यत् कृत्वा दुष्करं कर्म देवैर् अपि सुदुष्करम् लालयेः स्वजनं भोगै रत्नैश् च स्वयम् अर्जितैः
96,7,HV_96.7,tataḥ sarvadaśārhāṇām āhukasya ca yāḥ striyaḥ prīyamāṇāḥ sabhāṃ jagmur vāsudevadidṛkṣayā,ततः सर्वदशार्हाणाम् आहुकस्य च याः स्त्रियः प्रीयमाणाः सभां जग्मुर् वासुदेवदिदृक्षया
96,8,HV_96.8,devakīsaptamā devyo rohiṇī ca śubhānanā dadṛśuḥ kṛṣṇam āsīnaṃ rāmaṃ caiva mahābhujam,देवकीसप्तमा देव्यो रोहिणी च शुभानना ददृशुः कृष्णम् आसीनं रामं चैव महाभुजम्
96,9,HV_96.9,tau tu pūrvam atikramya rohiṇīm abhivādya ca abhyavādayatāṃ devau devakīṃ rāmakeśavau,तौ तु पूर्वम् अतिक्रम्य रोहिणीम् अभिवाद्य च अभ्यवादयतां देवौ देवकीं रामकेशवौ
96,10,HV_96.10,sā tābhyām ṛṣabhākṣābhyāṃ putrābhyāṃ śuśubhe 'dhikam aditir devamāteva mitreṇa varuṇena ca,सा ताभ्याम् ऋषभाक्षाभ्यां पुत्राभ्यां शुशुभे ऽधिकम् अदितिर् देवमातेव मित्रेण वरुणेन च
96,11,HV_96.11,tataḥ prāptau narāgryau tu tasyā duhitaraṃ tadā ekānaṃśeti yām āhur narā vai kāmarūpiṇīm,ततः प्राप्तौ नराग्र्यौ तु तस्या दुहितरं तदा एकानंशेति याम् आहुर् नरा वै कामरूपिणीम्
96,12,HV_96.12,tathā kṣaṇamuhūrtābhyāṃ yayā jajñe saheśvaraḥ yatkṛte sagaṇaṃ kaṃsaṃ jaghāna puruṣottamaḥ,तथा क्षणमुहूर्ताभ्यां यया जज्ञे सहेश्वरः यत्कृते सगणं कंसं जघान पुरुषोत्तमः
96,13,HV_96.13,sā kanyā vavṛdhe tatra vṛṣṇisadmani pūjitā putravat pālyamānā vai vāsudevājñayā tadā,सा कन्या ववृधे तत्र वृष्णिसद्मनि पूजिता पुत्रवत् पाल्यमाना वै वासुदेवाज्ञया तदा
96,14,HV_96.14,tām ekām āhur utpannām ekānaṃśeti mānavāḥ ekānaṃśeti yām āhur utpannāṃ mānavā bhuvi yogakanyāṃ durādharṣāṃ rakṣārthaṃ keśavasya ca,ताम् एकाम् आहुर् उत्पन्नाम् एकानंशेति मानवाः एकानंशेति याम् आहुर् उत्पन्नां मानवा भुवि योगकन्यां दुराधर्षां रक्षार्थं केशवस्य च
96,15,HV_96.15,tāṃ vai sarve sumanasaḥ pūjayanti sma yādavāḥ devavad divyavapuṣā krṣṇaḥ saṃrakṣito yayā,तां वै सर्वे सुमनसः पूजयन्ति स्म यादवाः देववद् दिव्यवपुषा क्र्ष्णः संरक्षितो यया
96,16,HV_96.16,tāṃ ca tatropasaṃgamya priyām iva sakhīṃ sakhā dakṣiṇena karāgreṇa parijagrāha mādhavaḥ,तां च तत्रोपसंगम्य प्रियाम् इव सखीं सखा दक्षिणेन कराग्रेण परिजग्राह माधवः
96,17,HV_96.17,tathaiva sāmo 'tibalas tāṃ pariṣvajya bhāvinīm mūrdhny upāghrāya savyena parijagrāha pāṇinā,तथैव सामो ऽतिबलस् तां परिष्वज्य भाविनीम् मूर्ध्न्य् उपाघ्राय सव्येन परिजग्राह पाणिना
96,18,HV_96.18,dadṛśus tāṃ priyāṃ madhye bhaginīṃ rāmakṛṣṇayoḥ rukmapadmakaravyagrāṃ śriyaṃ padmālayām iva,ददृशुस् तां प्रियां मध्ये भगिनीं रामकृष्णयोः रुक्मपद्मकरव्यग्रां श्रियं पद्मालयाम् इव
96,19,HV_96.19,athākṣatamahāvṛṣṭyā puṣpaiś ca vividhaiḥ śubhaiḥ avakīrya ca lājais tāṃ striyo jagmur yathāgatam,अथाक्षतमहावृष्ट्या पुष्पैश् च विविधैः शुभैः अवकीर्य च लाजैस् तां स्त्रियो जग्मुर् यथागतम्
96,20,HV_96.20,tatas te yādavāḥ sarve pūjayanto janārdanam upopaviviśuḥ prītāḥ praśaṃsanto 'dbhutaṃ kṛtam,ततस् ते यादवाः सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम् उपोपविविशुः प्रीताः प्रशंसन्तो ऽद्भुतं कृतम्
96,21,HV_96.21,pūjyamāno mahābāhuḥ paurāṇāṃ rativardhanaḥ vijahāra mahākīrtir devair iva sa taiḥ saha,पूज्यमानो महाबाहुः पौराणां रतिवर्धनः विजहार महाकीर्तिर् देवैर् इव स तैः सह
96,22,HV_96.22,samāsīneṣu sarveṣu yādaveṣu janārdanam niyogāt tridaśendrasya nārado 'bhyāgamat sabhām,समासीनेषु सर्वेषु यादवेषु जनार्दनम् नियोगात् त्रिदशेन्द्रस्य नारदो ऽभ्यागमत् सभाम्
96,23,HV_96.23,so 'tha saṃpūjitaḥ pūjyaḥ śūrais tair yadupuṃgavaiḥ kare saṃspṛśya govindaṃ viveśa mahad āsanam,सो ऽथ संपूजितः पूज्यः शूरैस् तैर् यदुपुंगवैः करे संस्पृश्य गोविन्दं विवेश महद् आसनम्
96,24,HV_96.24,tataḥ prāha mahābāhur āhuko nṛpatir munim mune vācaya kiṃ cid vai purāṇaṃ paramottamam śrotavyo 'py uddhavaś cāśu bhūtvā maunam upāśritaḥ sukhopaviṣṭas tūṣṇīṃ tāṃ nārado 'vācayat kathāṃ sukhopaviṣṭas tān vṛṣṇīn upaviṣṭān uvāca ha āgataṃ śakravacanāj jānīdhvaṃ māṃ nararṣabhāḥ,ततः प्राह महाबाहुर् आहुको नृपतिर् मुनिम् मुने वाचय किं चिद् वै पुराणं परमोत्तमम् श्रोतव्यो ऽप्य् उद्धवश् चाशु भूत्वा मौनम् उपाश्रितः सुखोपविष्टस् तूष्णीं तां नारदो ऽवाचयत् कथां सुखोपविष्टस् तान् वृष्णीन् उपविष्टान् उवाच ह आगतं शक्रवचनाज् जानीध्वं मां नरर्षभाः
96,25,HV_96.25,śṛṇudhvaṃ rājaśārdūlāḥ kṛṣṇasyāsya parākramam yāni karmāṇi kṛtavān bālyāt prabhṛti keśavaḥ,शृणुध्वं राजशार्दूलाः कृष्णस्यास्य पराक्रमम् यानि कर्माणि कृतवान् बाल्यात् प्रभृति केशवः
96,26,HV_96.26,ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ sarvān nirmathya bāndhavān rājyaṃ jagrāha durbuddhir badhvā pitaram āhukam,उग्रसेनसुतः कंसः सर्वान् निर्मथ्य बान्धवान् राज्यं जग्राह दुर्बुद्धिर् बध्वा पितरम् आहुकम्
96,27,HV_96.27,samāśritya jarāsaṃdhaṃ śvaśuraṃ kulapāṃsanaḥ bhojavṛṣṇyandhakān sarvān avamanyata durmatiḥ,समाश्रित्य जरासंधं श्वशुरं कुलपांसनः भोजवृष्ण्यन्धकान् सर्वान् अवमन्यत दुर्मतिः
96,28,HV_96.28,jñātikāryaṃ cikīrṣaṃs tu vasudevaḥ pratāpavān ugrasenasya rakṣārthaṃ svaputraṃ paryarakṣata,ज्ञातिकार्यं चिकीर्षंस् तु वसुदेवः प्रतापवान् उग्रसेनस्य रक्षार्थं स्वपुत्रं पर्यरक्षत
96,29,HV_96.29,nandagopasya bhavane govrajeṣu ca vardhitaḥ sa gopaiḥ saha dharmātmā mathuropavane vasan atyadbhutāni karmāṇi kṛtavān madhusūdanaḥ,नन्दगोपस्य भवने गोव्रजेषु च वर्धितः स गोपैः सह धर्मात्मा मथुरोपवने वसन् अत्यद्भुतानि कर्माणि कृतवान् मधुसूदनः
96,30,HV_96.30,pratyakṣaṃ śūrasenānāṃ śrūyate mahad adbhutam yathānena śayānena śakaṭāntaracāriṇā,प्रत्यक्षं शूरसेनानां श्रूयते महद् अद्भुतम् यथानेन शयानेन शकटान्तरचारिणा
96,31,HV_96.31,rākṣasī nihatā raudrā śakunīveṣadhāriṇī pūtanā nāma ghorā sā mahākāyā mahābalā viṣadigdhaṃ stanaṃ kṣudrā prayacchantī mahātmane,राक्षसी निहता रौद्रा शकुनीवेषधारिणी पूतना नाम घोरा सा महाकाया महाबला विषदिग्धं स्तनं क्षुद्रा प्रयच्छन्ती महात्मने
96,32,HV_96.32,dadṛśus tāṃ vinihatāṃ rākṣasīṃ te vanecarāḥ baleḥ sutāṃ mahāghorāṃ bhīṣaṇāṃ vikṛtānanām punarjāto 'yam ity āhur uktas tasmād adhokṣajaḥ,ददृशुस् तां विनिहतां राक्षसीं ते वनेचराः बलेः सुतां महाघोरां भीषणां विकृताननाम् पुनर्जातो ऽयम् इत्य् आहुर् उक्तस् तस्माद् अधोक्षजः
96,33,HV_96.33,atyadbhutam idaṃ cāsīd yac chiśuḥ puruṣottamaḥ pādāṅguṣṭhena śakaṭaṃ krīḍamāno vyaloḍayat,अत्यद्भुतम् इदं चासीद् यच् छिशुः पुरुषोत्तमः पादाङ्गुष्ठेन शकटं क्रीडमानो व्यलोडयत्
96,34,HV_96.34,bhakṣayan dadhi govindaḥ payaḥpānaṃ ca sāgrajaḥ dāmnā colūkhale baddho viprakurvan kumārakān ulūkhale parāmṛdgād (sic) vṛkṣau satyopacāyinau dāmodara iti khyāto vasudevasutas tataḥ,भक्षयन् दधि गोविन्दः पयःपानं च साग्रजः दाम्ना चोलूखले बद्धो विप्रकुर्वन् कुमारकान् उलूखले परामृद्गाद् (सिच्) वृक्षौ सत्योपचायिनौ दामोदर इति ख्यातो वसुदेवसुतस् ततः
96,35,HV_96.35,babhañjārjunavṛkṣau dvau khyāto dāmodaras tataḥ kāliyaś ca mahānāgo durādharṣo mahābalaḥ krīḍatā vāsudevena nirjito yamunāhrade,बभञ्जार्जुनवृक्षौ द्वौ ख्यातो दामोदरस् ततः कालियश् च महानागो दुराधर्षो महाबलः क्रीडता वासुदेवेन निर्जितो यमुनाह्रदे
96,36,HV_96.36,akrūrasya ca pratyakṣaṃ yan nāgabhavane prabhuḥ pūjyamānas tadā nāgair divyaṃ vapur adhārayat,अक्रूरस्य च प्रत्यक्षं यन् नागभवने प्रभुः पूज्यमानस् तदा नागैर् दिव्यं वपुर् अधारयत्
96,37,HV_96.37,śītavātārditā gāś ca dṛṣṭvā kṛṣṇena dhīmatā dhṛto govardhanaḥ śailaḥ saptarātraṃ mahātmanā śiśunā vāsudevena gavāṃ trāṇārtham icchatā,शीतवातार्दिता गाश् च दृष्ट्वा कृष्णेन धीमता धृतो गोवर्धनः शैलः सप्तरात्रं महात्मना शिशुना वासुदेवेन गवां त्राणार्थम् इच्छता
96,38,HV_96.38,tathā suduṣṭo 'tibalo mahākāyo narāntakṛt gopatir vāsudevena nihato 'riṣṭakaḥ kṣitau,तथा सुदुष्टो ऽतिबलो महाकायो नरान्तकृत् गोपतिर् वासुदेवेन निहतो ऽरिष्टकः क्षितौ
96,39,HV_96.39,dhenukaḥ sa mahākāyo dānavaḥ sumahābalaḥ nihato vāsudevena gavāṃ trāṇāya durmatiḥ,धेनुकः स महाकायो दानवः सुमहाबलः निहतो वासुदेवेन गवां त्राणाय दुर्मतिः
96,40,HV_96.40,sunāmānam amitraghnaṃ sarvasainyapuraskṛtam vṛkair vidrāvayām āsa grahītuṃ samupāgatam,सुनामानम् अमित्रघ्नं सर्वसैन्यपुरस्कृतम् वृकैर् विद्रावयाम् आस ग्रहीतुं समुपागतम्
96,41,HV_96.41,rauhiṇeyena saṃgamya vane vicaratā punaḥ gopaveṣadhareṇaiva kaṃsasya bhayam āhṛtam,रौहिणेयेन संगम्य वने विचरता पुनः गोपवेषधरेणैव कंसस्य भयम् आहृतम्
96,42,HV_96.42,tathā vanagataḥ śaurir daṃṣṭrāyudhabalaṃ hayam pragrahaṃ bhojarājasya jaghāna puruṣottamaḥ,तथा वनगतः शौरिर् दंष्ट्रायुधबलं हयम् प्रग्रहं भोजराजस्य जघान पुरुषोत्तमः
96,43,HV_96.43,pralambaś ca mahākāyo rauhiṇeyena dhīmatā dānavo muṣṭinaikena kaṃsāmātyo nipātitaḥ,प्रलम्बश् च महाकायो रौहिणेयेन धीमता दानवो मुष्टिनैकेन कंसामात्यो निपातितः
96,44,HV_96.44,etau hi vasudevasya putrau surasutopamau vavṛdhāte mahātmānau brahmagārgyeṇa saṃskṛtau,एतौ हि वसुदेवस्य पुत्रौ सुरसुतोपमौ ववृधाते महात्मानौ ब्रह्मगार्ग्येण संस्कृतौ
96,45,HV_96.45,janmaprabhṛti cāpy etau gārgyeṇa paramarṣiṇā yāthātathyena vijñāya saṃskāraṃ pratipāditau,जन्मप्रभृति चाप्य् एतौ गार्ग्येण परमर्षिणा याथातथ्येन विज्ञाय संस्कारं प्रतिपादितौ
96,46,HV_96.46,yadā tv imau naraśreṣṭhau sthitau yauvanagau mukhe siṃhaśāvāv ivodīrṇau mattau haimavatau yathā,यदा त्व् इमौ नरश्रेष्ठौ स्थितौ यौवनगौ मुखे सिंहशावाव् इवोदीर्णौ मत्तौ हैमवतौ यथा
96,47,HV_96.47,tato manāṃsi gopīnāṃ haramāṇau mahābalau āstāṃ goṣṭhacarau vīrau devaputrasamadyutī,ततो मनांसि गोपीनां हरमाणौ महाबलौ आस्तां गोष्ठचरौ वीरौ देवपुत्रसमद्युती
96,48,HV_96.48,naitau jave vā yuddhe vā krīḍāsu vividhāsu vā nandagopasya gopālāḥ śekuḥ pratisamīkṣitum,नैतौ जवे वा युद्धे वा क्रीडासु विविधासु वा नन्दगोपस्य गोपालाः शेकुः प्रतिसमीक्षितुम्
96,49,HV_96.49,vyūḍhoraskau mahābāhū sālaskandhāv ivodgatau śrutvemau vyathitaḥ kaṃso mantribhiḥ sahito 'bhavat,व्यूढोरस्कौ महाबाहू सालस्कन्धाव् इवोद्गतौ श्रुत्वेमौ व्यथितः कंसो मन्त्रिभिः सहितो ऽभवत्
96,50,HV_96.50,nāśakac ca yadā kaṃso grahītuṃ balakeśavau nijagrāha tataḥ krodhād vasudevaṃ sabāndhavam,नाशकच् च यदा कंसो ग्रहीतुं बलकेशवौ निजग्राह ततः क्रोधाद् वसुदेवं सबान्धवम्
96,51,HV_96.51,sahograsenena tadā coravad gāḍhabandhanam kālaṃ mahāntam avasat kṛcchram ānakaduṃdubhiḥ,सहोग्रसेनेन तदा चोरवद् गाढबन्धनम् कालं महान्तम् अवसत् कृच्छ्रम् आनकदुंदुभिः
96,52,HV_96.52,kaṃsas tu pitaraṃ badhvā śūrasenā? śaśāsa ha jarāsaṃdhaṃ samāśritya tathaivāhvṛtibhīṣmakau,कंसस् तु पितरं बध्वा शूरसेना? शशास ह जरासंधं समाश्रित्य तथैवाह्वृतिभीष्मकौ
96,53,HV_96.53,kasyacit tv atha kālasya mathurāyāṃ mahotsavam pinākinaṃ samuddiśya kaṃsaś cakre narādhipaḥ,कस्यचित् त्व् अथ कालस्य मथुरायां महोत्सवम् पिनाकिनं समुद्दिश्य कंसश् चक्रे नराधिपः
96,54,HV_96.54,tatra mallāḥ samāpetur nānādeśyā viśāṃ pate nartakā gāyakāś caiva kuśalā nṛttasāmasu,तत्र मल्लाः समापेतुर् नानादेश्या विशां पते नर्तका गायकाश् चैव कुशला नृत्तसामसु
96,55,HV_96.55,tataḥ kaṃso mahātejā raṅgavāṭaṃ mahādhanam kuśalaiḥ kārayām āsa śilpibhiḥ sādhuniṣṭhitaiḥ,ततः कंसो महातेजा रङ्गवाटं महाधनम् कुशलैः कारयाम् आस शिल्पिभिः साधुनिष्ठितैः
96,56,HV_96.56,tatra mañcasahasrāṇi paurajānapadair janaiḥ samākīrṇāny adṛśyanta jyotirbhir gaganaṃ yathā,तत्र मञ्चसहस्राणि पौरजानपदैर् जनैः समाकीर्णान्य् अदृश्यन्त ज्योतिर्भिर् गगनं यथा
96,57,HV_96.57,bhojarājaḥ śriyā juṣṭaṃ rājamañcaṃ maharddhimat aruroha tataḥ kaṃso vimānaṃ sukṛtī yathā,भोजराजः श्रिया जुष्टं राजमञ्चं महर्द्धिमत् अरुरोह ततः कंसो विमानं सुकृती यथा
96,58,HV_96.58,raṅgadvāre gajaṃ mattaṃ prabhūtāyudhakalpitam śūrair adhiṣṭhitaṃ kaṃsaḥ sthāpayām āsa vīryavān,रङ्गद्वारे गजं मत्तं प्रभूतायुधकल्पितम् शूरैर् अधिष्ठितं कंसः स्थापयाम् आस वीर्यवान्
96,59,HV_96.59,yadā hi sa mahābhojo rāmakṛṣṇau samāgatau śuśrāva puruṣavyāghrau sūryācandramasāv iva,यदा हि स महाभोजो रामकृष्णौ समागतौ शुश्राव पुरुषव्याघ्रौ सूर्याचन्द्रमसाव् इव
96,60,HV_96.60,tadāprabhṛti yatto 'bhūd rakṣāṃ prati narādhipaḥ na ca śete sukhaṃ rātrau rāmakṛṣṇau vicintayan,तदाप्रभृति यत्तो ऽभूद् रक्षां प्रति नराधिपः न च शेते सुखं रात्रौ रामकृष्णौ विचिन्तयन्
96,61,HV_96.61,śrutvā tu rāmakṛṣṇau ca taṃ samājam anuttamam ubhau viviśatur vīrau śārdūlau govrajaṃ yathā,श्रुत्वा तु रामकृष्णौ च तं समाजम् अनुत्तमम् उभौ विविशतुर् वीरौ शार्दूलौ गोव्रजं यथा
96,62,HV_96.62,tataḥ praveśe saṃruddhau rakṣibhiḥ puruṣarṣabhau hatvā kuvalayāpīḍaṃ sasādinam ariṃdamau avamṛdya durādharṣau raṅgaṃ viviśatus tadā,ततः प्रवेशे संरुद्धौ रक्षिभिः पुरुषर्षभौ हत्वा कुवलयापीडं ससादिनम् अरिंदमौ अवमृद्य दुराधर्षौ रङ्गं विविशतुस् तदा
96,63,HV_96.63,cāṇūrāndhrau viniṣpiṣya keśavena balena ca augraseniḥ sa duṣṭātmā sānujo vinipātitaḥ,चाणूरान्ध्रौ विनिष्पिष्य केशवेन बलेन च औग्रसेनिः स दुष्टात्मा सानुजो विनिपातितः
96,64,HV_96.64,yat kṛtaṃ yadusiṃhena devair api suduḥsaham karma tat keśavād anyaḥ kartum arhati kaḥ pumān,यत् कृतं यदुसिंहेन देवैर् अपि सुदुःसहम् कर्म तत् केशवाद् अन्यः कर्तुम् अर्हति कः पुमान्
96,65,HV_96.65,yad dhi nādhigataṃ pūrvaiḥ prahrādabaliśambaraiḥ tad idaṃ śauriṇā cittaṃ prāpitaṃ bhavatām iha,यद् धि नाधिगतं पूर्वैः प्रह्रादबलिशम्बरैः तद् इदं शौरिणा चित्तं प्रापितं भवताम् इह
96,66,HV_96.66,etena muram ākramya daityaṃ pañcajanaṃ tathā śailasaṃghān atikramya nisundaḥ sagaṇo hataḥ,एतेन मुरम् आक्रम्य दैत्यं पञ्चजनं तथा शैलसंघान् अतिक्रम्य निसुन्दः सगणो हतः
96,67,HV_96.67,narakaś ca hato bhaumaḥ kuṇḍale cāhṛte śubhe prāptaṃ ca divi deveṣu keśavena mahad yaśaḥ,नरकश् च हतो भौमः कुण्डले चाहृते शुभे प्राप्तं च दिवि देवेषु केशवेन महद् यशः
96,68,HV_96.68,vītaśokabhayābādhāḥ kṛṣṇabāhubalāśrayāḥ yajantu bahubhir yajñair yādavā vītamatsarāḥ,वीतशोकभयाबाधाः कृष्णबाहुबलाश्रयाः यजन्तु बहुभिर् यज्ञैर् यादवा वीतमत्सराः
96,69,HV_96.69,devānāṃ sumahat kāryaṃ kṛtaṃ kṛṣṇena dhīmatā kṣipram āvedaye cedaṃ bhavatāṃ bhadram astu vaḥ,देवानां सुमहत् कार्यं कृतं कृष्णेन धीमता क्षिप्रम् आवेदये चेदं भवतां भद्रम् अस्तु वः
96,70,HV_96.70,yad iṣṭaṃ vo yaduśreṣṭhāḥ kartāsmi tad atandritaḥ bhavatām asmi yūyaṃ ca mama yuṣmāsv ahaṃ sthitaḥ,यद् इष्टं वो यदुश्रेष्ठाः कर्तास्मि तद् अतन्द्रितः भवताम् अस्मि यूयं च मम युष्मास्व् अहं स्थितः
96,71,HV_96.71,iti saṃbodhayan kṛṣṇam abravīt pākaśāsanaḥ mām apraiṣīt suraśreṣṭhaḥ prītās tuṣṭās tathā vayam,इति संबोधयन् कृष्णम् अब्रवीत् पाकशासनः माम् अप्रैषीत् सुरश्रेष्ठः प्रीतास् तुष्टास् तथा वयम्
96,72,HV_96.72,yatra hrīḥ śrīḥ sthitā tatra yatra śrīs tatra saṃnatiḥ saṃnatir hrīs tathā śrīś ca nityaṃ kṛṣṇe mahātmani,यत्र ह्रीः श्रीः स्थिता तत्र यत्र श्रीस् तत्र संनतिः संनतिर् ह्रीस् तथा श्रीश् च नित्यं कृष्णे महात्मनि
97,1,HV_97.1,hatā brahmadviṣaḥ sarve yajadhvaṃ brāhmaṇāḥ sadā namaskurudhvaṃ haraye sadā namata mādhavam yajadhvaṃ satataṃ yajñair enaṃ lokanamaskṛtam āraṇyakāḥ sadā santu bhavatāṃ jñānahetavaḥ sāditā mauravāḥ pāśā nisundanarakau hatau kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati,हता ब्रह्मद्विषः सर्वे यजध्वं ब्राह्मणाः सदा नमस्कुरुध्वं हरये सदा नमत माधवम् यजध्वं सततं यज्ञैर् एनं लोकनमस्कृतम् आरण्यकाः सदा सन्तु भवतां ज्ञानहेतवः सादिता मौरवाः पाशा निसुन्दनरकौ हतौ कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति
97,2,HV_97.2,bhūyaś ca khalu vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ yādavottamāḥ yat kṛtaṃ śauriṇā samyag lokānāṃ hitakāmyayā śauriṇā pṛthivīpālās trāsitāḥ spardhino yudhi dhanuṣaś ca ninādena pāñcajanyasvanena ca,भूयश् च खलु वक्ष्यामि शृणुध्वं यादवोत्तमाः यत् कृतं शौरिणा सम्यग् लोकानां हितकाम्यया शौरिणा पृथिवीपालास् त्रासिताः स्पर्धिनो युधि धनुषश् च निनादेन पाञ्चजन्यस्वनेन च
97,3,HV_97.3,meghaprakhyair anīkaiś ca dākṣiṇātyābhirakṣitām rukmiṇaṃ yudhi nirjitya mahābalaparākramam rukmiṇīm ājahārāśu keśavo vṛṣṇipuṃgavaḥ,मेघप्रख्यैर् अनीकैश् च दाक्षिणात्याभिरक्षिताम् रुक्मिणं युधि निर्जित्य महाबलपराक्रमम् रुक्मिणीम् आजहाराशु केशवो वृष्णिपुंगवः
97,4,HV_97.4,tataḥ parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā uvāha mahiṣīṃ bhojāṃ śaṅkhacakragadāsibhṛt,ततः पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा उवाह महिषीं भोजां शङ्खचक्रगदासिभृत्
97,5,HV_97.5,jārūthyām āhvṛtiḥ krāthaḥ śiśupālaś ca nirjitaḥ vaktraś ca saha sainyena śatadhanvā ca durjayaḥ,जारूथ्याम् आह्वृतिः क्राथः शिशुपालश् च निर्जितः वक्त्रश् च सह सैन्येन शतधन्वा च दुर्जयः
97,6,HV_97.6,indradyumno hataḥ kopād yavanaś ca kaśerumān hataḥ saubhapatiḥ sālvaḥ śaubhaś ca dṛḍhadhanvanā,इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद् यवनश् च कशेरुमान् हतः सौभपतिः साल्वः शौभश् च दृढधन्वना
97,7,HV_97.7,parvatānāṃ sahasraṃ ca cakreṇa puruṣottamaḥ vikīrya puṇḍarīkākṣo dyumatsenam apothayat,पर्वतानां सहस्रं च चक्रेण पुरुषोत्तमः विकीर्य पुण्डरीकाक्षो द्युमत्सेनम् अपोथयत्
97,8,HV_97.8,mahendraśikhare caiva nimeṣontaracāriṇau jaghāna yo naravyāghro rāvaṇasyābhitaś carau,महेन्द्रशिखरे चैव निमेषोन्तरचारिणौ जघान यो नरव्याघ्रो रावणस्याभितश् चरौ
97,9,HV_97.9,irāvatyāṃ mahābhojāv agnisūryasamau yudhi gopatis tālaketuś ca nihatau śārṅgadhanvanā,इरावत्यां महाभोजाव् अग्निसूर्यसमौ युधि गोपतिस् तालकेतुश् च निहतौ शार्ङ्गधन्वना
97,10,HV_97.10,akṣaprapatane caiva nimir haṃsaś ca dānavau ubhau tāv api kṛṣṇena sarāṣṭrau vinipātitau,अक्षप्रपतने चैव निमिर् हंसश् च दानवौ उभौ ताव् अपि कृष्णेन सराष्ट्रौ विनिपातितौ
97,11,HV_97.11,dagdhā vārāṇasī caiva keśavena mahātmanā sānubandhaḥ sarāṣṭraś ca kāśīnām adhipo hataḥ,दग्धा वाराणसी चैव केशवेन महात्मना सानुबन्धः सराष्ट्रश् च काशीनाम् अधिपो हतः
97,12,HV_97.12,vijitya ca yamaḥ saṃkhye śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ athaindrasenir ānītaḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇā,विजित्य च यमः संख्ये शरैः संनतपर्वभिः अथैन्द्रसेनिर् आनीतः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा
97,13,HV_97.13,sahitaḥ sarvayādobhiḥ sāgareṣu mahābalaḥ prāpya lohitakūṭāni kṛṣṇena varuṇo jitaḥ,सहितः सर्वयादोभिः सागरेषु महाबलः प्राप्य लोहितकूटानि कृष्णेन वरुणो जितः
97,14,HV_97.14,mahendrabhavane jāto devair gupto mahātmabhiḥ acintayitvā devendraṃ pārijātadrumo hṛtaḥ,महेन्द्रभवने जातो देवैर् गुप्तो महात्मभिः अचिन्तयित्वा देवेन्द्रं पारिजातद्रुमो हृतः
97,15,HV_97.15,pāṇḍyaṃ pauṇḍraṃ ca matsyaṃ ca kaliṅgaṃ ca janārdanaḥ jaghāna sahitān sarvān vaṅgarājaṃ tathaiva ca,पाण्ड्यं पौण्ड्रं च मत्स्यं च कलिङ्गं च जनार्दनः जघान सहितान् सर्वान् वङ्गराजं तथैव च
97,16,HV_97.16,eṣa caikaśataṃ hatvā raṇe rājñāṃ mahātmanām gāndhārīm āvahad dhīmān mahiṣīṃ priyadarśanām,एष चैकशतं हत्वा रणे राज्ञां महात्मनाम् गान्धारीम् आवहद् धीमान् महिषीं प्रियदर्शनाम्
97,17,HV_97.17,tathā gāṇḍīvadhanvānaṃ krīḍantaṃ madhusūdanaḥ jigāya bharata śreṣṭhaṃ kuntyāḥ pramukhato vibhuḥ,तथा गाण्डीवधन्वानं क्रीडन्तं मधुसूदनः जिगाय भरत श्रेष्ठं कुन्त्याः प्रमुखतो विभुः
97,18,HV_97.18,droṇaṃ drauṇiṃ kṛpaṃ karṇaṃ bhīmasenaṃ suyodhanam cakrānuyāte sahitāñ jigāya puruṣottamaḥ,द्रोणं द्रौणिं कृपं कर्णं भीमसेनं सुयोधनम् चक्रानुयाते सहिताञ् जिगाय पुरुषोत्तमः
97,19,HV_97.19,babhroś ca priyam anvicchañ śaṅkhacakragadāsibhṛt sauvīrarājasya sutāṃ prasahya hṛtavān prabhuḥ,बभ्रोश् च प्रियम् अन्विच्छञ् शङ्खचक्रगदासिभृत् सौवीरराजस्य सुतां प्रसह्य हृतवान् प्रभुः
97,20,HV_97.20,paryastāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām veṇudārikṛte yatnāj jigāya puruṣottamaḥ,पर्यस्तां पृथिवीं कृत्स्नां साश्वां सरथकुञ्जराम् वेणुदारिकृते यत्नाज् जिगाय पुरुषोत्तमः
97,21,HV_97.21,avāpya tapaso vīryaṃ balam ojaś ca mādhavaḥ pūrvadehe jahārāyaṃ bales tribhuvanaṃ hariḥ,अवाप्य तपसो वीर्यं बलम् ओजश् च माधवः पूर्वदेहे जहारायं बलेस् त्रिभुवनं हरिः
97,22,HV_97.22,vajrāśanigadāśṛṅgais trāsayadbhiś ca dānavaiḥ yasya nādhigato mṛtyuḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati,वज्राशनिगदाशृङ्गैस् त्रासयद्भिश् च दानवैः यस्य नाधिगतो मृत्युः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति
97,23,HV_97.23,abhibhūtaś ca kṛṣṇena sagaṇaḥ sa mahābalaḥ baleḥ putro mahāvīryo bāṇo draviṇavattaraḥ,अभिभूतश् च कृष्णेन सगणः स महाबलः बलेः पुत्रो महावीर्यो बाणो द्रविणवत्तरः
97,24,HV_97.24,jarāsaṃdhaṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam asakṛj jitavān kṛṣṇo līlayā puruṣottamaḥ pīṭhaṃ tathā mahābāhuḥ kaṃsāmātyaṃ janārdanaḥ paiṭhikaṃ cāsilomānaṃ nijaghāna mahābalaḥ,जरासंधं महावीर्यं महोत्साहं महाबलम् असकृज् जितवान् कृष्णो लीलया पुरुषोत्तमः पीठं तथा महाबाहुः कंसामात्यं जनार्दनः पैठिकं चासिलोमानं निजघान महाबलः
97,25,HV_97.25,jambham airāvataṃ cāpi virūpaṃ ca mahāyaśāḥ jaghāna puruṣavyāghraḥ śambaraṃ cārimardanaḥ,जम्भम् ऐरावतं चापि विरूपं च महायशाः जघान पुरुषव्याघ्रः शम्बरं चारिमर्दनः
97,26,HV_97.26,tathā nāgapatiṃ toye kāliyaṃ ca mahaujasam nirjitya puṇḍarīkākṣaḥ preṣayām āsa sāgaram,तथा नागपतिं तोये कालियं च महौजसम् निर्जित्य पुण्डरीकाक्षः प्रेषयाम् आस सागरम्
97,27,HV_97.27,saṃjīvayām āsa mṛtaṃ putraṃ sāṃdīpanes tathā nirjitya puruṣavyāghro yamaṃ vaivasvataṃ hariḥ,संजीवयाम् आस मृतं पुत्रं सांदीपनेस् तथा निर्जित्य पुरुषव्याघ्रो यमं वैवस्वतं हरिः
97,28,HV_97.28,evam eṣa mahābāhuḥ śāstā sarvadurātmanām,एवम् एष महाबाहुः शास्ता सर्वदुरात्मनाम्
97,29,HV_97.29,devāṃś ca brāhmaṇāṃś caiva ye dviṣanti sadā nṛpa daityānāṃ dānavānāṃ ca rākṣasānāṃ janārdanaḥ nihatya narakaṃ bhaumam āhṛtya maṇikuṇḍale devamātur dadau cāpi prītyarthaṃ vajrapāṇinaḥ,देवांश् च ब्राह्मणांश् चैव ये द्विषन्ति सदा नृप दैत्यानां दानवानां च राक्षसानां जनार्दनः निहत्य नरकं भौमम् आहृत्य मणिकुण्डले देवमातुर् ददौ चापि प्रीत्यर्थं वज्रपाणिनः
97,30,HV_97.30,prāptaṃ ca divi deveṣu keśavena mahad yaśaḥ evaṃ sa devadaityānāṃ surāṇāṃ ca mahāyaśāḥ bhayābhayakaraḥ kṛṣṇaḥ sarvalokeśvaro vibhuḥ,प्राप्तं च दिवि देवेषु केशवेन महद् यशः एवं स देवदैत्यानां सुराणां च महायशाः भयाभयकरः कृष्णः सर्वलोकेश्वरो विभुः
97,31,HV_97.31,saṃsthāpya dharmān martyeṣu yajñair iṣṭvāptadakṣiṇaiḥ kṛtvā devārtham amitaṃ svasthānaṃ pratipatsyate,संस्थाप्य धर्मान् मर्त्येषु यज्ञैर् इष्ट्वाप्तदक्षिणैः कृत्वा देवार्थम् अमितं स्वस्थानं प्रतिपत्स्यते
97,32,HV_97.32,kṛṣṇo bhogavatīṃ ramyām ṛṣikāntāṃ mahāyaśāḥ dvārakām ātmasātkṛtvā samudraṃ gamayiṣyati,कृष्णो भोगवतीं रम्याम् ऋषिकान्तां महायशाः द्वारकाम् आत्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यति
97,33,HV_97.33,bahuratnasamākīrṇā caityayūpaśatāṅkitā dvārakā varuṇāvāsaṃ pravekṣyati sakānanā,बहुरत्नसमाकीर्णा चैत्ययूपशताङ्किता द्वारका वरुणावासं प्रवेक्ष्यति सकानना
97,34,HV_97.34,tāṃ sūryasadanaprakhyāṃ matajñaḥ śārṅgadhanvanaḥ visṛṣṭāṃ vāsudevena sāgaraḥ plāvayiṣyati,तां सूर्यसदनप्रख्यां मतज्ञः शार्ङ्गधन्वनः विसृष्टां वासुदेवेन सागरः प्लावयिष्यति
97,35,HV_97.35,surāsuramanuṣyeṣu nāsin na bhavitā kvacit ya imām āvaset kaścid anyatra madhusūdanāt,सुरासुरमनुष्येषु नासिन् न भविता क्वचित् य इमाम् आवसेत् कश्चिद् अन्यत्र मधुसूदनात्
97,36,HV_97.36,evam eṣa daśārhāṇāṃ vidhāya vidhinā vidhim viṣṇur nārāyaṇaḥ somaḥ sūryaś ca bhavitā svayam,एवम् एष दशार्हाणां विधाय विधिना विधिम् विष्णुर् नारायणः सोमः सूर्यश् च भविता स्वयम्
97,37,HV_97.37,aprameyo 'niyojyaś ca yatrakāmagamo vaśī modaty eṣa sadā bhūtair bālaḥ krīḍanakair iva,अप्रमेयो ऽनियोज्यश् च यत्रकामगमो वशी मोदत्य् एष सदा भूतैर् बालः क्रीडनकैर् इव
97,38,HV_97.38,na pramātuṃ mahābāhuḥ śakyo 'yaṃ madhusūdanaḥ pramāṇaṃ hy atra vicchinnaṃ pramāṇaṃ sarvavastuṣu yato 'yaṃ devadeveśo na pramāṇe pramā bhavet paraṃ hy aparam etasmād viśvarūpān na vidyate,न प्रमातुं महाबाहुः शक्यो ऽयं मधुसूदनः प्रमाणं ह्य् अत्र विच्छिन्नं प्रमाणं सर्ववस्तुषु यतो ऽयं देवदेवेशो न प्रमाणे प्रमा भवेत् परं ह्य् अपरम् एतस्माद् विश्वरूपान् न विद्यते
97,39,HV_97.39,stavyo 'yam evaṃ śataśas tathā śatasahasraśaḥ anto hi karmaṇām asya dṛṣṭapūrvo na kenacit,स्तव्यो ऽयम् एवं शतशस् तथा शतसहस्रशः अन्तो हि कर्मणाम् अस्य दृष्टपूर्वो न केनचित्
97,40,HV_97.40,evam etāni karmāṇi śiśur madhyavayās tathā kṛtavān puṇḍarīkākṣaḥ saṃkarṣaṇasahāyavān,एवम् एतानि कर्माणि शिशुर् मध्यवयास् तथा कृतवान् पुण्डरीकाक्षः संकर्षणसहायवान्
97,41,HV_97.41,ity uvāca purā vyāsas tapodīrgheṇa cakṣuṣā mahāyogī mahābuddhiḥ sarvapratyakṣadarśivān,इत्य् उवाच पुरा व्यासस् तपोदीर्घेण चक्षुषा महायोगी महाबुद्धिः सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान्
97,42,HV_97.42,iti saṃstūya govindaṃ mahendravacanād ṛṣiḥ yadubhiḥ pūjitaḥ sarvair nāradas tridivaṃ gataḥ,इति संस्तूय गोविन्दं महेन्द्रवचनाद् ऋषिः यदुभिः पूजितः सर्वैर् नारदस् त्रिदिवं गतः
97,43,HV_97.43,tatas tad vasu govindo dideśāndhakavṛṣṇiṣu yathārhaṃ puṇḍarīkākṣo vidhivan madhusūdanaḥ,ततस् तद् वसु गोविन्दो दिदेशान्धकवृष्णिषु यथार्हं पुण्डरीकाक्षो विधिवन् मधुसूदनः
97,44,HV_97.44,namaskṛtya jagannathaṃ śirasā suprasāriṇā yādavāś ca dhanaṃ prāpya vidhivad bhūridakṣiṇaiḥ yajñair iṣṭvā mahātmāno dvārakām āvasan purīm,नमस्कृत्य जगन्नथं शिरसा सुप्रसारिणा यादवाश् च धनं प्राप्य विधिवद् भूरिदक्षिणैः यज्ञैर् इष्ट्वा महात्मानो द्वारकाम् आवसन् पुरीम्
98,1,HV_98.1,bahūnāṃ strīsahasrāṇām aṣṭau bhāryāḥ prakīrtitāḥ tāsām apatyān yaṣṭānāṃ bhagavān prabravītu me,बहूनां स्त्रीसहस्राणाम् अष्टौ भार्याः प्रकीर्तिताः तासाम् अपत्यान् यष्टानां भगवान् प्रब्रवीतु मे
98,2,HV_98.2,aṣṭau mahiṣyaḥ putriṇya iti prādhānyataḥ smṛtāḥ sarvā vīraprajāyinyas tāsv apatyāni me śṛṇu,अष्टौ महिष्यः पुत्रिण्य इति प्राधान्यतः स्मृताः सर्वा वीरप्रजायिन्यस् तास्व् अपत्यानि मे शृणु
98,3,HV_98.3,rukmiṇī satyabhāmā ca devī nagnajitī tathā sudattā ca tathā śaibyā lakṣmaṇā cāruhāsinī,रुक्मिणी सत्यभामा च देवी नग्नजिती तथा सुदत्ता च तथा शैब्या लक्ष्मणा चारुहासिनी
98,4,HV_98.4,mitravindā ca kālindī jāmbavaty atha pauravī subhīmā ca tathā mādrī raukmiṇeyān imāñ śṛṇu,मित्रविन्दा च कालिन्दी जाम्बवत्य् अथ पौरवी सुभीमा च तथा माद्री रौक्मिणेयान् इमाञ् शृणु
98,5,HV_98.5,pradyumnaḥ prathamo yajñe śambarāntakaraḥ sutaḥ dvitīyaś cārudeṣṇaś ca vṛṣṇisiṃho mahārathaḥ,प्रद्युम्नः प्रथमो यज्ञे शम्बरान्तकरः सुतः द्वितीयश् चारुदेष्णश् च वृष्णिसिंहो महारथः
98,6,HV_98.6,cārubhadro bhadracāruḥ sudaṃṣṭro druma eva ca suṣeṇaś cāruguptaś ca cāruvindaś ca cārumān cārubāhuḥ kaniṣṭhaś ca kanyā cārumatī tathā,चारुभद्रो भद्रचारुः सुदंष्ट्रो द्रुम एव च सुषेणश् चारुगुप्तश् च चारुविन्दश् च चारुमान् चारुबाहुः कनिष्ठश् च कन्या चारुमती तथा
98,7,HV_98.7,jajñire satyabhāmāyāṃ bhānur bhimarathaḥ kṣupaḥ rohito dīptimāṃś caiva tāmrajākṣo jalāntakaḥ catasro jajñire teṣāṃ svasāro garuḍadhvajāt,जज्ञिरे सत्यभामायां भानुर् भिमरथः क्षुपः रोहितो दीप्तिमांश् चैव ताम्रजाक्षो जलान्तकः चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारो गरुडध्वजात्
98,8,HV_98.8,bhānur bhīmarikā caiva tāmrapakṣā jalaṃdhamā jāmbavatyāḥ suto jajñe sāmbaḥ samitiśobhanaḥ mitrabāhur mitradhāmā mitrasenas tathaiva ca mitravān mitravindaś ca mitravaty api cāṅganā,भानुर् भीमरिका चैव ताम्रपक्षा जलंधमा जाम्बवत्याः सुतो जज्ञे साम्बः समितिशोभनः मित्रबाहुर् मित्रधामा मित्रसेनस् तथैव च मित्रवान् मित्रविन्दश् च मित्रवत्य् अपि चाङ्गना
98,9,HV_98.9,mitravāhaḥ sunīthaś ca nagnajityāḥ prajāḥ śṛṇu bhadrakāro bhadravindaḥ kanyā bhadravatī tathā,मित्रवाहः सुनीथश् च नग्नजित्याः प्रजाः शृणु भद्रकारो भद्रविन्दः कन्या भद्रवती तथा
98,10,HV_98.10,sudattāyās tu śaibyāyāḥ saṃgrāmajid ajāyata satyajit senajic caiva tathā śūraḥ sapatnajit,सुदत्तायास् तु शैब्यायाः संग्रामजिद् अजायत सत्यजित् सेनजिच् चैव तथा शूरः सपत्नजित्
98,11,HV_98.11,subhīmāyāḥ suto mādryā vṛkāśvo vṛkanirvṛtiḥ kumāro vṛkadīptiś ca lakṣmaṇāyāḥ prajāḥ śṛṇu,सुभीमायाः सुतो माद्र्या वृकाश्वो वृकनिर्वृतिः कुमारो वृकदीप्तिश् च लक्ष्मणायाः प्रजाः शृणु
98,12,HV_98.12,gātravān gātraguptaś ca gātravindaś ca vīryavān jajñire gātravanty ete bhaginyānujayā saha,गात्रवान् गात्रगुप्तश् च गात्रविन्दश् च वीर्यवान् जज्ञिरे गात्रवन्त्य् एते भगिन्यानुजया सह
98,13,HV_98.13,aśrutaś ca suto jajñe kālindyāḥ śrutasattamaḥ aśrutaṃ śrutasenāyai pradadau madhusūdanaḥ,अश्रुतश् च सुतो जज्ञे कालिन्द्याः श्रुतसत्तमः अश्रुतं श्रुतसेनायै प्रददौ मधुसूदनः
98,14,HV_98.14,taṃ pradāya hṛṣīkeśas tāṃ bhāryāṃ mudito 'bravīt eṣa vām ubhayor astu dāyādaḥ śāśvatīḥ samāḥ,तं प्रदाय हृषीकेशस् तां भार्यां मुदितो ऽब्रवीत् एष वाम् उभयोर् अस्तु दायादः शाश्वतीः समाः
98,15,HV_98.15,bṛhatyāṃ tu gadasyāhuḥ śaibyāyām aṅgadaṃ sutam utpannaṃ kumudaṃ caiva śvetaṃ śvetāṃ tathāṅganām,बृहत्यां तु गदस्याहुः शैब्यायाम् अङ्गदं सुतम् उत्पन्नं कुमुदं चैव श्वेतं श्वेतां तथाङ्गनाम्
98,16,HV_98.16,agāvahaḥ sumitraś ca śuciś citrarathas tathā citrasenaḥ sute cāsya citrā citravatī tathā,अगावहः सुमित्रश् च शुचिश् चित्ररथस् तथा चित्रसेनः सुते चास्य चित्रा चित्रवती तथा
98,17,HV_98.17,vanustambasya jajñāte stambaḥ stambavanaś ca ha nivāsano vanastambaḥ kanyā stambavatī tathā upāsaṅgasya tu sutau vajraḥ sukṣipra eva ca,वनुस्तम्बस्य जज्ञाते स्तम्बः स्तम्बवनश् च ह निवासनो वनस्तम्बः कन्या स्तम्बवती तथा उपासङ्गस्य तु सुतौ वज्रः सुक्षिप्र एव च
98,18,HV_98.18,kauśikyāṃ sutasomāyāṃ yaudhiṣṭhiryāṃ yudhiṣṭhirau kāpālī garuḍaś caiva jajñāte citrayodhinau,कौशिक्यां सुतसोमायां यौधिष्ठिर्यां युधिष्ठिरौ कापाली गरुडश् चैव जज्ञाते चित्रयोधिनौ
98,19,HV_98.19,evamādīni putrāṇāṃ sahastrāṇi nibodhata ayutaṃ tu samākhyātaṃ vāsudevasya te sutāḥ ayutāni tathā cāṣṭau śūrā raṇaviśāradāḥ janārdanasya prasavaḥ kīrtito 'yaṃ yathā tathā pradyumnasya suto yas tu vaidarbhyāṃ rājasattamaḥ aniruddho raṇe yoddhā jajñe sa mṛgaketanaḥ,एवमादीनि पुत्राणां सहस्त्राणि निबोधत अयुतं तु समाख्यातं वासुदेवस्य ते सुताः अयुतानि तथा चाष्टौ शूरा रणविशारदाः जनार्दनस्य प्रसवः कीर्तितो ऽयं यथा तथा प्रद्युम्नस्य सुतो यस् तु वैदर्भ्यां राजसत्तमः अनिरुद्धो रणे योद्धा जज्ञे स मृगकेतनः
98,20,HV_98.20,revatyāṃ baladevasya jajñāte niśaṭholmukau bhrātarau devasaṃkāśāv ubhau puruṣasattamau,रेवत्यां बलदेवस्य जज्ञाते निशठोल्मुकौ भ्रातरौ देवसंकाशाव् उभौ पुरुषसत्तमौ
98,21,HV_98.21,sutanuś ca narācī ca śaurer āstāṃ parigrahaḥ pauṇḍraś ca kapilaś caiva vāsudevasya tau sutau,सुतनुश् च नराची च शौरेर् आस्तां परिग्रहः पौण्ड्रश् च कपिलश् चैव वासुदेवस्य तौ सुतौ
98,22,HV_98.22,narācyāṃ kapilo jajñe pauṇḍraś ca sutanoḥ sutaḥ tayor nṛpo 'bhavat pauṇḍraḥ kapilaś ca vanaṃ yayau,नराच्यां कपिलो जज्ञे पौण्ड्रश् च सुतनोः सुतः तयोर् नृपो ऽभवत् पौण्ड्रः कपिलश् च वनं ययौ
98,23,HV_98.23,samādhisthaḥ sa bhūteṣu dayāṃ kurvan mahāmatiḥ sa nṛpaḥ samacittātmā viṣṇusāyujyam āptavān turyāṃ samabhavad vīro vasudevān mahābalaḥ jarā nāma niṣādānāṃ prabhuḥ sarvadhanuṣmatām,समाधिस्थः स भूतेषु दयां कुर्वन् महामतिः स नृपः समचित्तात्मा विष्णुसायुज्यम् आप्तवान् तुर्यां समभवद् वीरो वसुदेवान् महाबलः जरा नाम निषादानां प्रभुः सर्वधनुष्मताम्
98,24,HV_98.24,kāśyā supārśvaṃ tanayaṃ lebhe sāmbāt tarasvinam aniruddhasya vaidarbhyā bhāryā rukmavatī śubhā tasyāṃ vajro 'niruddhasya vajrasya tanayaṃ śṛṇu sānor vajro 'niruddhasya vajras tv ādāv ajāyata,काश्या सुपार्श्वं तनयं लेभे साम्बात् तरस्विनम् अनिरुद्धस्य वैदर्भ्या भार्या रुक्मवती शुभा तस्यां वज्रो ऽनिरुद्धस्य वज्रस्य तनयं शृणु सानोर् वज्रो ऽनिरुद्धस्य वज्रस् त्व् आदाव् अजायत
98,25,HV_98.25,vajrāj jajñe prativahaḥ sucārus tasya cātmajaḥ anamitrāc chinir jajñe kaniṣṭhād vṛṣṇinandanāt,वज्राज् जज्ञे प्रतिवहः सुचारुस् तस्य चात्मजः अनमित्राच् छिनिर् जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात्
98,26,HV_98.26,śines tu satyavāg jajñe satyakaś ca mahārathaḥ satyakasyātmajaḥ śūro yuyudhānas tv ajāyata,शिनेस् तु सत्यवाग् जज्ञे सत्यकश् च महारथः सत्यकस्यात्मजः शूरो युयुधानस् त्व् अजायत
98,27,HV_98.27,asaṅgo yuyudhānasya bhūmis tasyābhavat sutaḥ bhūmer yugaṃdharaḥ putra iti vaṃśaḥ samāpyate,असङ्गो युयुधानस्य भूमिस् तस्याभवत् सुतः भूमेर् युगंधरः पुत्र इति वंशः समाप्यते
99,1,HV_99.1,ya eṣa bhavatā pūrvaṃ śambaraghnety udāhṛtaḥ pradyumnaḥ sa kathaṃ jaghne śambaraṃ tad bravīhi me,य एष भवता पूर्वं शम्बरघ्नेत्य् उदाहृतः प्रद्युम्नः स कथं जघ्ने शम्बरं तद् ब्रवीहि मे
99,2,HV_99.2,rukmiṇyāṃ vāsudevasya lakṣmīkāmo dhṛtavrataḥ śambarāntakaro jajñe pradyumnaḥ kāmadarśanaḥ,रुक्मिण्यां वासुदेवस्य लक्ष्मीकामो धृतव्रतः शम्बरान्तकरो जज्ञे प्रद्युम्नः कामदर्शनः
99,3,HV_99.3,sanatkumāra iti yaḥ purāṇe parigīyate taṃ saptarātre saṃpūrṇe niśīthe sūtikāgṛhāt jahāra kṛṣṇasya sutaṃ śiśuṃ vai kālaśambaraḥ,सनत्कुमार इति यः पुराणे परिगीयते तं सप्तरात्रे संपूर्णे निशीथे सूतिकागृहात् जहार कृष्णस्य सुतं शिशुं वै कालशम्बरः
99,4,HV_99.4,viditaṃ tac ca kṛṣṇasya devamāyānuvartinaḥ tato na nigṛhītaḥ sa dānavo yuddhadurmadaḥ,विदितं तच् च कृष्णस्य देवमायानुवर्तिनः ततो न निगृहीतः स दानवो युद्धदुर्मदः
99,5,HV_99.5,sa mṛtyunā parītāyur māyayābhijahāra tam dorbhyām utkṣipya nagaraṃ svaṃ jagāma mahāsuraḥ,स मृत्युना परीतायुर् माययाभिजहार तम् दोर्भ्याम् उत्क्षिप्य नगरं स्वं जगाम महासुरः
99,6,HV_99.6,anapatyā tu tasyāsīd bhāryā rūpaguṇānvitā nāmnā māyāvatī nāma māyeva śubhadarśana,अनपत्या तु तस्यासीद् भार्या रूपगुणान्विता नाम्ना मायावती नाम मायेव शुभदर्शन
99,7,HV_99.7,dadau taṃ vāsudevasya putraṃ putram ivātmajam tasyā mahiṣyā nāthinyā dānavaḥ kālacoditaḥ,ददौ तं वासुदेवस्य पुत्रं पुत्रम् इवात्मजम् तस्या महिष्या नाथिन्या दानवः कालचोदितः
99,8,HV_99.8,māyāvatī tu taṃ dṛṣṭvā saṃprahṛṣṭatanūruhā harṣeṇa mahatā yuktā punaḥ punar udaikṣata ayaṃ sa nātho bhartā me yasyārthaṃ hi divāniśam cintāśokahrade magnā na vindāmi ratiṃ kvacit katham asya stanaṃ dāsye mātṛbhāvena jānatī bhartur bhāryā tv ahaṃ bhūtvā vakṣye vā putra ity uta dhātryāḥ sakāśāt sa ca tāṃ śṛṇvan rukmiṇinandanaḥ māyāvatīm avijñānān mene svām eva mātaram sā taṃ saṃvardhayām āsa kārṣṇiṃ kamalalocanam māyāś cāsmai dadau sarvā dānavīḥ kāmamohitā,मायावती तु तं दृष्ट्वा संप्रहृष्टतनूरुहा हर्षेण महता युक्ता पुनः पुनर् उदैक्षत अयं स नाथो भर्ता मे यस्यार्थं हि दिवानिशम् चिन्ताशोकह्रदे मग्ना न विन्दामि रतिं क्वचित् कथम् अस्य स्तनं दास्ये मातृभावेन जानती भर्तुर् भार्या त्व् अहं भूत्वा वक्ष्ये वा पुत्र इत्य् उत धात्र्याः सकाशात् स च तां शृण्वन् रुक्मिणिनन्दनः मायावतीम् अविज्ञानान् मेने स्वाम् एव मातरम् सा तं संवर्धयाम् आस कार्ष्णिं कमललोचनम् मायाश् चास्मै ददौ सर्वा दानवीः काममोहिता
99,9,HV_99.9,sa yadā yauvanasthas tu pradyumnaḥ kāmadarśanaḥ cikīrṣitajño nārīṇāṃ sarvāstravidhipāragaḥ,स यदा यौवनस्थस् तु प्रद्युम्नः कामदर्शनः चिकीर्षितज्ञो नारीणां सर्वास्त्रविधिपारगः
99,10,HV_99.10,taṃ sā māyāvatī kāntaṃ kāmayām āsa kāminī iṅgitaiś cāpi vīkṣantī prālobhayata sasmitā,तं सा मायावती कान्तं कामयाम् आस कामिनी इङ्गितैश् चापि वीक्षन्ती प्रालोभयत सस्मिता
99,11,HV_99.11,prasajjantīṃ tu tāṃ devīṃ babhāṣe cāruhāsinīm mātṛbhāvaṃ parityajya kim evaṃ vartase 'nyathā,प्रसज्जन्तीं तु तां देवीं बभाषे चारुहासिनीम् मातृभावं परित्यज्य किम् एवं वर्तसे ऽन्यथा
99,12,HV_99.12,aho duṣṭasvabhāvāsi strītvena calamānasā yā putrabhāvam utsṛjya mayi kāmāt pravartase,अहो दुष्टस्वभावासि स्त्रीत्वेन चलमानसा या पुत्रभावम् उत्सृज्य मयि कामात् प्रवर्तसे
99,13,HV_99.13,nanu te 'haṃ sutaḥ saumye ko 'yaṃ śīlavyatikramaḥ tat tvam icchāmy ahaṃ devi kathitaṃ kas tv ayaṃ vidhiḥ,ननु ते ऽहं सुतः सौम्ये को ऽयं शीलव्यतिक्रमः तत् त्वम् इच्छाम्य् अहं देवि कथितं कस् त्व् अयं विधिः
99,14,HV_99.14,vidyutsaṃpātacapalaḥ svabhāvaḥ khalu yoṣitām yā nareṣu prasajjante nagāgreṣu ghanā iva,विद्युत्संपातचपलः स्वभावः खलु योषिताम् या नरेषु प्रसज्जन्ते नगाग्रेषु घना इव
99,15,HV_99.15,yadi te 'haṃ sutaḥ saumye yadi vā nātmajaḥ śubhe kathitaṃ tat tvam icchāmi kim idaṃ te cikīrṣitam,यदि ते ऽहं सुतः सौम्ये यदि वा नात्मजः शुभे कथितं तत् त्वम् इच्छामि किम् इदं ते चिकीर्षितम्
99,16,HV_99.16,evam uktā tu sā bhīruḥ kāmena vyathitendriyā priyaṃ provāca vacanaṃ vivikte keśavātmajam,एवम् उक्ता तु सा भीरुः कामेन व्यथितेन्द्रिया प्रियं प्रोवाच वचनं विविक्ते केशवात्मजम्
99,17,HV_99.17,na tvaṃ mama sutaḥ saumya nāpi te śambaraḥ pitā rūpavān asi vikrāntas tvaṃ jātyā vṛṣṇinandanaḥ putras tvaṃ vāsudevasya rukmiṇyā nandivardhanaḥ,न त्वं मम सुतः सौम्य नापि ते शम्बरः पिता रूपवान् असि विक्रान्तस् त्वं जात्या वृष्णिनन्दनः पुत्रस् त्वं वासुदेवस्य रुक्मिण्या नन्दिवर्धनः
99,18,HV_99.18,divase saptame bālo jātamātro 'pavāhitaḥ sūtikāgāramadhyāt tvaṃ śiśur uttānaśāyitaḥ,दिवसे सप्तमे बालो जातमात्रो ऽपवाहितः सूतिकागारमध्यात् त्वं शिशुर् उत्तानशायितः
99,19,HV_99.19,mama bhartrā hṛto vīra balavīryapravartinā pitus te vāsudevasya dharṣayitvā gṛhaṃ mahat pākaśāsanakalpasya hṛtas tvaṃ śambareṇa ha,मम भर्त्रा हृतो वीर बलवीर्यप्रवर्तिना पितुस् ते वासुदेवस्य धर्षयित्वा गृहं महत् पाकशासनकल्पस्य हृतस् त्वं शम्बरेण ह
99,20,HV_99.20,sā ca te karuṇaṃ mātā tvāṃ bālam anuśocatī atyarthaṃ śrāmyate vīra vivatsā saurabhī yathā,सा च ते करुणं माता त्वां बालम् अनुशोचती अत्यर्थं श्राम्यते वीर विवत्सा सौरभी यथा
99,21,HV_99.21,sa hi śakrād api mahān pitā te garuḍadhvajaḥ iha tvāṃ nābhijānāti bālam evāpavāhitam,स हि शक्राद् अपि महान् पिता ते गरुडध्वजः इह त्वां नाभिजानाति बालम् एवापवाहितम्
99,22,HV_99.22,kānta vṛṣṇikumāras tvaṃ na hi tvaṃ śambarātmajaḥ vīra naivaṃvidhān putrān dānavā janayanti hi,कान्त वृष्णिकुमारस् त्वं न हि त्वं शम्बरात्मजः वीर नैवंविधान् पुत्रान् दानवा जनयन्ति हि
99,23,HV_99.23,tato 'haṃ kāmayāmi tvāṃ na hi tvaṃ janito mayā rūpaṃ te saumya paśyantī sīdāmi hṛdi durbalā,ततो ऽहं कामयामि त्वां न हि त्वं जनितो मया रूपं ते सौम्य पश्यन्ती सीदामि हृदि दुर्बला
99,24,HV_99.24,yan me vyavasitaṃ kānta yac ca me hṛdi vartate tanme manasi vārṣṇeya pratisaṃdhātum arhasi,यन् मे व्यवसितं कान्त यच् च मे हृदि वर्तते तन्मे मनसि वार्ष्णेय प्रतिसंधातुम् अर्हसि
99,25,HV_99.25,eṣa te kathitaḥ saumya sadbhāvas tvayi yo mama yathā na mama putras tvaṃ na putraḥ śambarasya ca,एष ते कथितः सौम्य सद्भावस् त्वयि यो मम यथा न मम पुत्रस् त्वं न पुत्रः शम्बरस्य च
99,26,HV_99.26,kāmadevaś ca vīra tvaṃ ratiṃ māṃ viddhi vai prabho śaṃkarasya ca śāpena tvam anaṅgagatiḥ purā tat kālamāyayā rūpaṃ kṛtvā daityasya veśmani viśīrṇā sāham uṣitā daityasyāsya ca veśmani śrutvaitan nikhilaṃ sarvaṃ māyāvatyā prabhāṣitam cakrāyudhātmajaḥ kruddhaḥ śambaraṃ sa samāhvayat,कामदेवश् च वीर त्वं रतिं मां विद्धि वै प्रभो शंकरस्य च शापेन त्वम् अनङ्गगतिः पुरा तत् कालमायया रूपं कृत्वा दैत्यस्य वेश्मनि विशीर्णा साहम् उषिता दैत्यस्यास्य च वेश्मनि श्रुत्वैतन् निखिलं सर्वं मायावत्या प्रभाषितम् चक्रायुधात्मजः क्रुद्धः शम्बरं स समाह्वयत्
99,27,HV_99.27,samastamāyāmāyājño vikrāntaḥ samare 'vyayaḥ aṣṭamyāṃ nihato yuddhe māyayā kālaśambaraḥ,समस्तमायामायाज्ञो विक्रान्तः समरे ऽव्ययः अष्टम्यां निहतो युद्धे मायया कालशम्बरः
99,28,HV_99.28,tamṛkṣavante nagare nihatyāsurasattamam gṛhya māyāvatīṃ devīṃ svām agacchat purīṃ pituḥ,तमृक्षवन्ते नगरे निहत्यासुरसत्तमम् गृह्य मायावतीं देवीं स्वाम् अगच्छत् पुरीं पितुः
99,29,HV_99.29,so 'ntarikṣagato bhūtvā māyayā śīghravikramaḥ ājagāma purīṃ ramyāṃ rakṣitāṃ tejasā pituḥ,सो ऽन्तरिक्षगतो भूत्वा मायया शीघ्रविक्रमः आजगाम पुरीं रम्यां रक्षितां तेजसा पितुः
99,30,HV_99.30,so 'ntarikṣāt prapatitaḥ keśavāntaḥpure śiśuḥ māyāvatyā saha tayā rūpavān iva manmathaḥ,सो ऽन्तरिक्षात् प्रपतितः केशवान्तःपुरे शिशुः मायावत्या सह तया रूपवान् इव मन्मथः
99,31,HV_99.31,tasmiṃs tatrāvapatite mahiṣyaḥ keśavasya yāḥ vismitāś caiva hṛṣṭāś ca bhīrāś caivābhavaṃs tadā,तस्मिंस् तत्रावपतिते महिष्यः केशवस्य याः विस्मिताश् चैव हृष्टाश् च भीराश् चैवाभवंस् तदा
99,32,HV_99.32,tatas taṃ kāmasaṃkāśaṃ kāntayā saha saṃgatam prekṣantyo hṛṣṭavadanāḥ pibantyo nayanāsavam,ततस् तं कामसंकाशं कान्तया सह संगतम् प्रेक्षन्त्यो हृष्टवदनाः पिबन्त्यो नयनासवम्
99,33,HV_99.33,taṃ vrīḍitamukhaṃ dṛṣṭvā sajjamānaṃ pade pade abhavan snigdhasaṃkalpāḥ prahṛṣṭāḥ kṛṣṇayoṣitaḥ,तं व्रीडितमुखं दृष्ट्वा सज्जमानं पदे पदे अभवन् स्निग्धसंकल्पाः प्रहृष्टाः कृष्णयोषितः
99,34,HV_99.34,rukmiṇī tv eva taṃ dṛṣṭvā śokārtā putragṛddhinī sapatnīśatasaṃkīrṇā sabāṣpā vākyam abravīt,रुक्मिणी त्व् एव तं दृष्ट्वा शोकार्ता पुत्रगृद्धिनी सपत्नीशतसंकीर्णा सबाष्पा वाक्यम् अब्रवीत्
99,35,HV_99.35,yādṛk svapno mayā dṛṣṭo niśāyā yauvane gate kaṃsāriṇā samānīya dattaṃ sāhārapallavam śyāmā sucārukeśā strī śuklāmbaravibhūṣitā padmahastā nirīkṣantī praviṣṭā mama veśmani kuśeśayamayīṃ mālāṃ strī saṃgṛhyātha pāṇinā mama mūrdhany upāghrāya dattā srak sā tayā mama evaṃ svapnaṃ kīrtayantī rukmiṇī hṛṣṭamānasā sakhījanavṛtā devī kumāraṃ vīkṣya taṃ muhuḥ ity ato 'nantaraṃ tatra abravīd vākyam eva tat dhanyāyāḥ khalv ayaṃ putro dīrghāyuḥ priyadarśanaḥ idṛśaḥ kāmasaṃkāśo yauvane prathame sthitaḥ,यादृक् स्वप्नो मया दृष्टो निशाया यौवने गते कंसारिणा समानीय दत्तं साहारपल्लवम् श्यामा सुचारुकेशा स्त्री शुक्लाम्बरविभूषिता पद्महस्ता निरीक्षन्ती प्रविष्टा मम वेश्मनि कुशेशयमयीं मालां स्त्री संगृह्याथ पाणिना मम मूर्धन्य् उपाघ्राय दत्ता स्रक् सा तया मम एवं स्वप्नं कीर्तयन्ती रुक्मिणी हृष्टमानसा सखीजनवृता देवी कुमारं वीक्ष्य तं मुहुः इत्य् अतो ऽनन्तरं तत्र अब्रवीद् वाक्यम् एव तत् धन्यायाः खल्व् अयं पुत्रो दीर्घायुः प्रियदर्शनः इदृशः कामसंकाशो यौवने प्रथमे स्थितः
99,36,HV_99.36,jīvaputrā tvayā putra kā sā bhāgyavibhūṣitā kim arthaṃ cāmbudaśyāma sabhāryas tvam ihāgataḥ,जीवपुत्रा त्वया पुत्र का सा भाग्यविभूषिता किम् अर्थं चाम्बुदश्याम सभार्यस् त्वम् इहागतः
99,37,HV_99.37,asmin vayasi suvyaktaṃ pradyumno mama putrakaḥ bhaved yadi na nītaḥ syāt kṛtāntena balīyasā,अस्मिन् वयसि सुव्यक्तं प्रद्युम्नो मम पुत्रकः भवेद् यदि न नीतः स्यात् कृतान्तेन बलीयसा
99,38,HV_99.38,vyaktaṃ vṛṣṇikumāro 'yaṃ na mithyā mama tarkitam vijñāto 'si mayā cihnair vinā cakraṃ janārdanaḥ,व्यक्तं वृष्णिकुमारो ऽयं न मिथ्या मम तर्कितम् विज्ञातो ऽसि मया चिह्नैर् विना चक्रं जनार्दनः
99,39,HV_99.39,mukhaṃ nārāyaṇasyeva keśāḥ keśānta eva ca mūrdhavakṣobhujais tulyo halinaḥ śvaśurasya me,मुखं नारायणस्येव केशाः केशान्त एव च मूर्धवक्षोभुजैस् तुल्यो हलिनः श्वशुरस्य मे
99,40,HV_99.40,kas tvaṃ vṛṣṇikulaṃ sarvaṃ vapuṣā dyotayan sthitaḥ aho janārdanasyāsya divyā tvam aparā tanuḥ,कस् त्वं वृष्णिकुलं सर्वं वपुषा द्योतयन् स्थितः अहो जनार्दनस्यास्य दिव्या त्वम् अपरा तनुः
99,41,HV_99.41,etasminn antare kṛṣṇaḥ sahasā praviveśa ha nāradasya vacaḥ śrutvā śambarasya vadhaṃ prati,एतस्मिन्न् अन्तरे कृष्णः सहसा प्रविवेश ह नारदस्य वचः श्रुत्वा शम्बरस्य वधं प्रति
99,42,HV_99.42,so 'paśyat taṃ sutaṃ jyeṣṭhaṃ siddhaṃ manmathalakṣaṇaiḥ snuṣāṃ māyāvatīṃ caiva hṛṣṭacetā janārdanaḥ,सो ऽपश्यत् तं सुतं ज्येष्ठं सिद्धं मन्मथलक्षणैः स्नुषां मायावतीं चैव हृष्टचेता जनार्दनः
99,43,HV_99.43,so 'bravīt sahasā devīṃ rukmiṇīṃ devatām iva ayaṃ te devi saṃprāptaḥ putraś cāpadharaḥ prabhuḥ,सो ऽब्रवीत् सहसा देवीं रुक्मिणीं देवताम् इव अयं ते देवि संप्राप्तः पुत्रश् चापधरः प्रभुः
99,44,HV_99.44,anena śambaraṃ hatvā māyāyuddhaviśāradam hatā māyāś ca tāḥ sarvā yābhir devān abādhata,अनेन शम्बरं हत्वा मायायुद्धविशारदम् हता मायाश् च ताः सर्वा याभिर् देवान् अबाधत
99,45,HV_99.45,satī ceyaṃ śubhā sādhvī bhāryā vai tanayasya te māyāvatīti vikhyātā śambarasya gṛhoṣitā mā ca te śambarasyeyaṃ patnīty evaṃ vyathā bhavet,सती चेयं शुभा साध्वी भार्या वै तनयस्य ते मायावतीति विख्याता शम्बरस्य गृहोषिता मा च ते शम्बरस्येयं पत्नीत्य् एवं व्यथा भवेत्
99,46,HV_99.46,manmathe tu gate nāśaṃ gate cānaṅgatāṃ purā netrāgninā tryambakasya śūlapāṇeḥ purā yuge kāmapatnī hi kanyaiṣā kāmakāmā ratiḥ śubhā māyārūpeṇa taṃ daityaṃ mohayaty asakṛc chubhā,मन्मथे तु गते नाशं गते चानङ्गतां पुरा नेत्राग्निना त्र्यम्बकस्य शूलपाणेः पुरा युगे कामपत्नी हि कन्यैषा कामकामा रतिः शुभा मायारूपेण तं दैत्यं मोहयत्य् असकृच् छुभा
99,47,HV_99.47,na caiṣā tasya kaumāre vaśe tiṣṭhati śobhanā atmamāyāmayaṃ rūpaṃ kṛtvā śambaram āviśat,न चैषा तस्य कौमारे वशे तिष्ठति शोभना अत्ममायामयं रूपं कृत्वा शम्बरम् आविशत्
99,48,HV_99.48,patny eṣā mama putrasya snuṣā tava varāṅganā lokakāntasya sāhāyyaṃ kariṣyati manomayam,पत्न्य् एषा मम पुत्रस्य स्नुषा तव वराङ्गना लोककान्तस्य साहाय्यं करिष्यति मनोमयम्
99,49,HV_99.49,praveśayaināṃ bhavanaṃ pūjyā hy eṣā snuṣā mama cirapranaṣṭaṃ ca sutaṃ bhajasya punarāgatam,प्रवेशयैनां भवनं पूज्या ह्य् एषा स्नुषा मम चिरप्रनष्टं च सुतं भजस्य पुनरागतम्
100,1,HV_100.1,śrutvā tu vacanaṃ devī kṛṣṇenodāhṛtaṃ tadā praharṣam atulaṃ lebhe rukmiṇī vākyam abravīt āgaccha putra bhavanaṃ viśasva saha bhāryayā utthāpya taṃ pariṣvajya mūrdhny upāghrāya vīryavān pradyumnaṃ balināṃ śreṣṭhaṃ keśavaḥ paravīrahā sametaṃ bhavanaṃ patnyā śacyendram aditir yathā praveśayām āsa tadā rukmiṇī sutam āgatam evam uktā tu kṛṣṇena rukmiṇī yoṣitāṃ varā putraṃ prītyā pariṣvajya mūrdhni cāghrāya tāṃ snuṣām gṛhaṃ praveśayām āsa snuṣayā saha bhāminī hṛto yadaiva pradyumnaḥ śambareṇātmaghātinā tam eva māsaṃ sāmbas tu jāmbavatyām ajāyata,श्रुत्वा तु वचनं देवी कृष्णेनोदाहृतं तदा प्रहर्षम् अतुलं लेभे रुक्मिणी वाक्यम् अब्रवीत् आगच्छ पुत्र भवनं विशस्व सह भार्यया उत्थाप्य तं परिष्वज्य मूर्ध्न्य् उपाघ्राय वीर्यवान् प्रद्युम्नं बलिनां श्रेष्ठं केशवः परवीरहा समेतं भवनं पत्न्या शच्येन्द्रम् अदितिर् यथा प्रवेशयाम् आस तदा रुक्मिणी सुतम् आगतम् एवम् उक्ता तु कृष्णेन रुक्मिणी योषितां वरा पुत्रं प्रीत्या परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय तां स्नुषाम् गृहं प्रवेशयाम् आस स्नुषया सह भामिनी हृतो यदैव प्रद्युम्नः शम्बरेणात्मघातिना तम् एव मासं साम्बस् तु जाम्बवत्याम् अजायत
100,2,HV_100.2,bālyāt prabhṛti rāmeṇa māneṣu viniyojitaḥ rāmād anantaraṃ caiva mānitaḥ sarvavṛṣṇibhiḥ,बाल्यात् प्रभृति रामेण मानेषु विनियोजितः रामाद् अनन्तरं चैव मानितः सर्ववृष्णिभिः
100,3,HV_100.3,rāmasyaiva priyasutaḥ so 'bhavaj jyeṣṭha ity api jātamātre tataḥ kṛṣṇaḥ śubhaṃ tat puram āviśat nihatāmitrasāmantaḥ śakrodyānaṃ yathāmaraḥ,रामस्यैव प्रियसुतः सो ऽभवज् ज्येष्ठ इत्य् अपि जातमात्रे ततः कृष्णः शुभं तत् पुरम् आविशत् निहतामित्रसामन्तः शक्रोद्यानं यथामरः
100,4,HV_100.4,yādavīṃ ca śriyaṃ dṛṣṭvā svāṃ śriyaṃ dveṣṭi vāsavaḥ janārdanabhayāc caiva na śāntiṃ lebhire nṛpāḥ,यादवीं च श्रियं दृष्ट्वा स्वां श्रियं द्वेष्टि वासवः जनार्दनभयाच् चैव न शान्तिं लेभिरे नृपाः
100,5,HV_100.5,kasyacit tv atha kālasya pure vāraṇasāhvaye duryodhanasya yajñe vai sameyuḥ sarvapārthivāḥ,कस्यचित् त्व् अथ कालस्य पुरे वारणसाह्वये दुर्योधनस्य यज्ञे वै समेयुः सर्वपार्थिवाः
100,6,HV_100.6,tāṃ śrutvā mādhavīṃ lakṣmīṃ saputraṃ ca janārdanam purīṃ dvārāvatīṃ caiva niviṣṭāṃ sāgarāntare,तां श्रुत्वा माधवीं लक्ष्मीं सपुत्रं च जनार्दनम् पुरीं द्वारावतीं चैव निविष्टां सागरान्तरे
100,7,HV_100.7,dūtais taiḥ kṛtasaṃdhānāḥ pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ śriyaṃ draṣṭuṃ hṛṣīkeśam ājagmuḥ kṛṣṇamandiram,दूतैस् तैः कृतसंधानाः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः श्रियं द्रष्टुं हृषीकेशम् आजग्मुः कृष्णमन्दिरम्
100,8,HV_100.8,duryodhanamukhāḥ sarve dhṛtarāṣṭravaśānugāḥ pāṇḍavapramukhāś caiva dhṛṣṭadyumnādayo nṛpāḥ,दुर्योधनमुखाः सर्वे धृतराष्ट्रवशानुगाः पाण्डवप्रमुखाश् चैव धृष्टद्युम्नादयो नृपाः
100,9,HV_100.9,pāṇḍyacolakaliṅgeśā bāhlīkā draviḍāḥ śakāḥ akṣauhiṇīḥ prakarṣanto daśa cāṣṭau ca bhūmipāḥ ājagmur yādavapurīṃ govindabhujapālitām,पाण्ड्यचोलकलिङ्गेशा बाह्लीका द्रविडाः शकाः अक्षौहिणीः प्रकर्षन्तो दश चाष्टौ च भूमिपाः आजग्मुर् यादवपुरीं गोविन्दभुजपालिताम्
100,10,HV_100.10,te parvataṃ raivatakaṃ parivāryāvanīśvarāḥ viviśur yojanāḍhyāsu svāsu svāsv avanīṣv atha,ते पर्वतं रैवतकं परिवार्यावनीश्वराः विविशुर् योजनाढ्यासु स्वासु स्वास्व् अवनीष्व् अथ
100,11,HV_100.11,dūtair ājñāpito devo balabhadrapurogamaḥ sātyakiṃ purataḥ kṛtvā sasainyaḥ sapadānugaḥ śārṅgaṃ ca dhanur ādāya kiṃ syād iti vicintayan tataḥ śrīmān hṛṣīkeśaḥ saha yādavapuṃgavaiḥ samīpaṃ mānavendrāṇāṃ niryayau kamalekṣaṇaḥ,दूतैर् आज्ञापितो देवो बलभद्रपुरोगमः सात्यकिं पुरतः कृत्वा ससैन्यः सपदानुगः शार्ङ्गं च धनुर् आदाय किं स्याद् इति विचिन्तयन् ततः श्रीमान् हृषीकेशः सह यादवपुंगवैः समीपं मानवेन्द्राणां निर्ययौ कमलेक्षणः
100,12,HV_100.12,sa teṣāṃ naradevānāṃ madhye madhuniṣūdanaḥ vyarājata yaduśreṣṭhaḥ śaradīva nabhaḥśaśī,स तेषां नरदेवानां मध्ये मधुनिषूदनः व्यराजत यदुश्रेष्ठः शरदीव नभःशशी
100,13,HV_100.13,sa tatra samudācāraṃ yathāsthānaṃ yathāvayaḥ kṛtvā siṃhāsane kṛṣṇaḥ kāñcane niṣasāda ha,स तत्र समुदाचारं यथास्थानं यथावयः कृत्वा सिंहासने कृष्णः काञ्चने निषसाद ह
100,14,HV_100.14,rājāno 'pi yathāsthānaṃ niṣedur vividheṣv atha siṃhāsaneṣu citreṣu pīṭheṣu ca janādhipāḥ,राजानो ऽपि यथास्थानं निषेदुर् विविधेष्व् अथ सिंहासनेषु चित्रेषु पीठेषु च जनाधिपाः
100,15,HV_100.15,sa yādavanarendrāṇāṃ samājaḥ śuśubhe tadā surāṇām asurāṇāṃ ca sadane brahmaṇo yathā,स यादवनरेन्द्राणां समाजः शुशुभे तदा सुराणाम् असुराणां च सदने ब्रह्मणो यथा
100,16,HV_100.16,idaṃ provāca bhagavān kṣatriyān draṣṭum āgatān sarvan etan nṛpatayo yuṣmākaṃ samudāhṛtam te tatheti jagannātham ūcur yādavasaṃsadi teṣāṃ citrāḥ kathās tatra pravṛttās tatsamāgame yadūnāṃ pārthivānāṃ ca keśavasyopaśṛṇvataḥ,इदं प्रोवाच भगवान् क्षत्रियान् द्रष्टुम् आगतान् सर्वन् एतन् नृपतयो युष्माकं समुदाहृतम् ते तथेति जगन्नाथम् ऊचुर् यादवसंसदि तेषां चित्राः कथास् तत्र प्रवृत्तास् तत्समागमे यदूनां पार्थिवानां च केशवस्योपशृण्वतः
100,17,HV_100.17,taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ prahṛṣṭāḥ kṣatriyās tadā etasminn antare vāyur vavau megharavoddhataḥ tumulaṃ durdinaṃ cāsīt savidyut stanayitnumat,तं दृष्ट्वा देवदेवेशं प्रहृष्टाः क्षत्रियास् तदा एतस्मिन्न् अन्तरे वायुर् ववौ मेघरवोद्धतः तुमुलं दुर्दिनं चासीत् सविद्युत् स्तनयित्नुमत्
100,18,HV_100.18,tad durdinatalaṃ bhittvā nāradaḥ pratyadṛśyata saṃveṣṭitajaṭābhāro vīṇāsaktena bāhunā,तद् दुर्दिनतलं भित्त्वा नारदः प्रत्यदृश्यत संवेष्टितजटाभारो वीणासक्तेन बाहुना
100,19,HV_100.19,gāyann eva harīṃ sāmnā vasantaṃ yadusaṃsadi sa papāta narendrāṇāṃ madhye pāvakavarcasām nārado 'gniśikhākāraḥ śrīmāñ śakrasakho muniḥ,गायन्न् एव हरीं साम्ना वसन्तं यदुसंसदि स पपात नरेन्द्राणां मध्ये पावकवर्चसाम् नारदो ऽग्निशिखाकारः श्रीमाञ् शक्रसखो मुनिः
100,20,HV_100.20,tasmin bhūmau nipatite nārade munipuṃgave tad uddhatamahāmeghaṃ durdinaṃ vyapakṛṣyata,तस्मिन् भूमौ निपतिते नारदे मुनिपुंगवे तद् उद्धतमहामेघं दुर्दिनं व्यपकृष्यत
100,21,HV_100.21,so 'vagāhya narendrāṇāṃ madhyaṃ sāgarasaṃnibham āsanasthaṃ yaduśreṣṭam uvāca munir avyayaḥ,सो ऽवगाह्य नरेन्द्राणां मध्यं सागरसंनिभम् आसनस्थं यदुश्रेष्टम् उवाच मुनिर् अव्ययः
100,22,HV_100.22,āścaryaṃ khalu devānām ekas tvaṃ puruṣottama dhanyaś cāsi mahābāho loke nānyo 'sti kaś cana,आश्चर्यं खलु देवानाम् एकस् त्वं पुरुषोत्तम धन्यश् चासि महाबाहो लोके नान्यो ऽस्ति कश् चन
100,23,HV_100.23,evam uktaḥ smitaṃ kṛtvā pratyuvāca muniṃ prabhuḥ āścaryaś caiva dhanyaś ca dakṣiṇābhiḥ sahety aham,एवम् उक्तः स्मितं कृत्वा प्रत्युवाच मुनिं प्रभुः आश्चर्यश् चैव धन्यश् च दक्षिणाभिः सहेत्य् अहम्
100,24,HV_100.24,evam ukto muniśreṣṭhaḥ prāha madhye mahīkṣitām kṛṣṇa paryāptavākyo 'smi gamiṣyāmi yathāgatam,एवम् उक्तो मुनिश्रेष्ठः प्राह मध्ये महीक्षिताम् कृष्ण पर्याप्तवाक्यो ऽस्मि गमिष्यामि यथागतम्
100,25,HV_100.25,taṃ prasthitam abhiprekṣya pārthivāḥ prāhur īśvaram guhyaṃ mantram ajānanto vacanaṃ nāraderitam,तं प्रस्थितम् अभिप्रेक्ष्य पार्थिवाः प्राहुर् ईश्वरम् गुह्यं मन्त्रम् अजानन्तो वचनं नारदेरितम्
100,26,HV_100.26,āścarya ity abhihito dhanyo 'sīti ca mādhava dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ pratyukte 'pi ca nārade,आश्चर्य इत्य् अभिहितो धन्यो ऽसीति च माधव दक्षिणाभिः सहेत्य् एवं प्रत्युक्ते ऽपि च नारदे
100,27,HV_100.27,kim etan nābhijānīmo divyaṃ mantrapadaṃ mahat yadi śrāvyam idaṃ kṛṣṇa śrotum icchāmi tattvataḥ,किम् एतन् नाभिजानीमो दिव्यं मन्त्रपदं महत् यदि श्राव्यम् इदं कृष्ण श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
100,28,HV_100.28,tān uvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sarvān pārthivapuṃgavān śrotavyaṃ nāradas tv eṣa dvijo vaḥ kathayiṣyati,तान् उवाच ततः कृष्णः सर्वान् पार्थिवपुंगवान् श्रोतव्यं नारदस् त्व् एष द्विजो वः कथयिष्यति
100,29,HV_100.29,brūhi nārada tattvārthaṃ śrāvyantāṃ pṛthivīkṣitaḥ yat tvayābhihitaṃ vākyaṃ mayā ca pratibhāṣitam,ब्रूहि नारद तत्त्वार्थं श्राव्यन्तां पृथिवीक्षितः यत् त्वयाभिहितं वाक्यं मया च प्रतिभाषितम्
100,30,HV_100.30,sa pīṭhe kāñcane śubhre sūpaviṣṭaḥ svalaṃkṛtaḥ prabhavaṃ tasya vākyasya pravaktum upacakrame,स पीठे काञ्चने शुभ्रे सूपविष्टः स्वलंकृतः प्रभवं तस्य वाक्यस्य प्रवक्तुम् उपचक्रमे
100,31,HV_100.31,śruyatāṃ bho nṛpaśreṣṭhā yāvantaḥ stha samāgatāḥ asya praśnasya mahato yathā pāram ahaṃ gataḥ,श्रुयतां भो नृपश्रेष्ठा यावन्तः स्थ समागताः अस्य प्रश्नस्य महतो यथा पारम् अहं गतः
100,32,HV_100.32,ahaṃ kadācid gaṅgāyās tīre triṣavaṇātithiḥ carāmy ekaḥ kṣapāpāye saṃdṛśyati divākare,अहं कदाचिद् गङ्गायास् तीरे त्रिषवणातिथिः चराम्य् एकः क्षपापाये संदृश्यति दिवाकरे
100,33,HV_100.33,apaśyam aśmakūṭābhaṃ kapāladvayadehinam krośamaṇḍalavistāraṃ tāvadvṛttaṃ samantataḥ,अपश्यम् अश्मकूटाभं कपालद्वयदेहिनम् क्रोशमण्डलविस्तारं तावद्वृत्तं समन्ततः
100,34,HV_100.34,catuścaraṇasaṃśliṣṭaṃ klinnaṃ śaivalapaṅkilam mama vīṇākṛtiṃ kūrmaṃ gajacarmacayopamam,चतुश्चरणसंश्लिष्टं क्लिन्नं शैवलपङ्किलम् मम वीणाकृतिं कूर्मं गजचर्मचयोपमम्
100,35,HV_100.35,so 'haṃ taṃ pāṇinā spṛṣṭvā proktavāñ jalacāriṇam tvam āścaryaśarīro 'si kūrma dhanyaś ca me mataḥ,सो ऽहं तं पाणिना स्पृष्ट्वा प्रोक्तवाञ् जलचारिणम् त्वम् आश्चर्यशरीरो ऽसि कूर्म धन्यश् च मे मतः
100,36,HV_100.36,yas tvam evam abhedyābhyāṃ kapālābhyāṃ samāvṛtaḥ toye carasi niḥśaṅkaḥ kiṃ cid apy avicintayan,यस् त्वम् एवम् अभेद्याभ्यां कपालाभ्यां समावृतः तोये चरसि निःशङ्कः किं चिद् अप्य् अविचिन्तयन्
100,37,HV_100.37,sa mām uvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣavat svayam kim āścaryaṃ mayi mune dhanyaś cāhaṃ kathaṃ vibho,स माम् उवाचाम्बुचरः कूर्मो मानुषवत् स्वयम् किम् आश्चर्यं मयि मुने धन्यश् चाहं कथं विभो
100,38,HV_100.38,gaṅgeyaṃ nimnagā dhanyā kim āścaryam ataḥ param yatrāham iva sattvāni caranty ayutaśo jale,गङ्गेयं निम्नगा धन्या किम् आश्चर्यम् अतः परम् यत्राहम् इव सत्त्वानि चरन्त्य् अयुतशो जले
100,39,HV_100.39,so 'haṃ kutūhalāviṣṭo nadīṃ gaṅgām upasthitaḥ dhanyāsi tvaṃ nadīśreṣṭhe nityam āścaryadarśane,सो ऽहं कुतूहलाविष्टो नदीं गङ्गाम् उपस्थितः धन्यासि त्वं नदीश्रेष्ठे नित्यम् आश्चर्यदर्शने
100,40,HV_100.40,yā tvam evaṃ mahādehaiḥ śvāpadair upaśobhitā hradinī sāgaraṃ yāsi rakṣantī tāpasālayān,या त्वम् एवं महादेहैः श्वापदैर् उपशोभिता ह्रदिनी सागरं यासि रक्षन्ती तापसालयान्
100,41,HV_100.41,evam uktā tato gaṅgā rūpiṇī pratyabhāṣata nāradaṃ devagandharvaṃ śakrasya dayitaṃ dvijam,एवम् उक्ता ततो गङ्गा रूपिणी प्रत्यभाषत नारदं देवगन्धर्वं शक्रस्य दयितं द्विजम्
100,42,HV_100.42,nāhaṃ dhanyā dvijaśreṣṭha nāpy āścaryopaśobhitā tava satye niviṣṭasya vākyaṃ māṃ pratibādhate,नाहं धन्या द्विजश्रेष्ठ नाप्य् आश्चर्योपशोभिता तव सत्ये निविष्टस्य वाक्यं मां प्रतिबाधते
100,43,HV_100.43,lokāścaryakaro loke dhanyaś caivārṇavo dvija yatrāham iva vistīrṇāḥ śataśo yānti nimnagāḥ,लोकाश्चर्यकरो लोके धन्यश् चैवार्णवो द्विज यत्राहम् इव विस्तीर्णाः शतशो यान्ति निम्नगाः
100,44,HV_100.44,so 'haṃ tripathagāvākyaṃ śrutvārṇavam upasthitaḥ āścaryaḥ khalu lokānāṃ dhanyaś cāsi mahārṇava tena khalv asi yonis tvam ambhasāṃ salileśvaraḥ,सो ऽहं त्रिपथगावाक्यं श्रुत्वार्णवम् उपस्थितः आश्चर्यः खलु लोकानां धन्यश् चासि महार्णव तेन खल्व् असि योनिस् त्वम् अम्भसां सलिलेश्वरः
100,45,HV_100.45,sthāne tvā vārivāhinyaḥ sarito lokabhāvanāḥ imāḥ samabhigacchanti patnyo lokanamaskṛtāḥ,स्थाने त्वा वारिवाहिन्यः सरितो लोकभावनाः इमाः समभिगच्छन्ति पत्न्यो लोकनमस्कृताः
100,46,HV_100.46,samudras tv evam uktas tu tato mām abravīd vacaḥ svaṃ jalaughatalaṃ bhittvā vyutthitaḥ pavaneritaḥ,समुद्रस् त्व् एवम् उक्तस् तु ततो माम् अब्रवीद् वचः स्वं जलौघतलं भित्त्वा व्युत्थितः पवनेरितः
100,47,HV_100.47,mā maivaṃ devagandharva nāsmy āś caryo dvijottama vasudheyaṃ mune dhanyā yatrāham upari sthitaḥ ṛte tu pṛthivīṃ loke kim āścaryam ataḥ param,मा मैवं देवगन्धर्व नास्म्य् आश् चर्यो द्विजोत्तम वसुधेयं मुने धन्या यत्राहम् उपरि स्थितः ऋते तु पृथिवीं लोके किम् आश्चर्यम् अतः परम्
100,48,HV_100.48,so 'haṃ sāgaravākyena kṣitiṃ kṣititale sthitaḥ kautūhalasam āviṣṭo hy abruvaṃ jagato gatim,सो ऽहं सागरवाक्येन क्षितिं क्षितितले स्थितः कौतूहलसम् आविष्टो ह्य् अब्रुवं जगतो गतिम्
100,49,HV_100.49,dharitri dehināṃ yonir dhanyā khalv asi śobhane āścaryā cāsi bhūteṣu mahatyā kṣamayā yute,धरित्रि देहिनां योनिर् धन्या खल्व् असि शोभने आश्चर्या चासि भूतेषु महत्या क्षमया युते
100,50,HV_100.50,tena khalv asi lokānāṃ dharaṇī manujāraṇiḥ kṣamā tvattaḥ prasūtā ca karma cāmbaragāminām,तेन खल्व् असि लोकानां धरणी मनुजारणिः क्षमा त्वत्तः प्रसूता च कर्म चाम्बरगामिनाम्
100,51,HV_100.51,tato bhūḥ stutivākyena sā mayoktena lajjitā vihāya sahajaṃ dhairyam atha māṃ pratyabhāṣata,ततो भूः स्तुतिवाक्येन सा मयोक्तेन लज्जिता विहाय सहजं धैर्यम् अथ मां प्रत्यभाषत
100,52,HV_100.52,devagandharva mā maivaṃ saṃgrāmakalahapriya nāsmi dhanyā na cāścaryā pārakyeyaṃ dhṛtir mama,देवगन्धर्व मा मैवं संग्रामकलहप्रिय नास्मि धन्या न चाश्चर्या पारक्येयं धृतिर् मम
100,53,HV_100.53,ete dhanyā dvijaśrestha parvatā dhārayanti mām eṣv āścaryāṇi dṛśyante ete lokasya setavaḥ,एते धन्या द्विजश्रेस्थ पर्वता धारयन्ति माम् एष्व् आश्चर्याणि दृश्यन्ते एते लोकस्य सेतवः
100,54,HV_100.54,so 'haṃ pṛthivyā vākyena parvatān samupasthitaḥ dhanyā bhanto dṛśyante bahvāścaryāś ca bhūdharāḥ,सो ऽहं पृथिव्या वाक्येन पर्वतान् समुपस्थितः धन्या भन्तो दृश्यन्ते बह्वाश्चर्याश् च भूधराः
100,55,HV_100.55,kāñcanasyāgraratnasya dhātūnāṃ ca viśeṣataḥ tena ratnākarāḥ sarve bhavanto bhuvi śāśvatāḥ,काञ्चनस्याग्ररत्नस्य धातूनां च विशेषतः तेन रत्नाकराः सर्वे भवन्तो भुवि शाश्वताः
100,56,HV_100.56,mama tv etad vacaḥ śrutvā parvatās tasthuṣāṃ varāḥ ūcur māṃ sāntvayuktāni vacāṃsi vanaśobhitāḥ,मम त्व् एतद् वचः श्रुत्वा पर्वतास् तस्थुषां वराः ऊचुर् मां सान्त्वयुक्तानि वचांसि वनशोभिताः
100,57,HV_100.57,brahmarṣe na vayaṃ dhanyā nāpy āścaryāṇi santi naḥ asmākam īśvaraḥ śūlī giriśo vṛṣabhadhvajaḥ nāś caryo vāpi dhanyo vā tasmāt parataro bhuvi vihāya taṃ mahādevaṃ nāsmān stotum ihārhasi iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kailāsam aham āgataḥ dṛṣṭvā taṃ pārvatīśānam abruvaṃ vacanaṃ tadā devadeva mahādeva nīlakaṇṭha vṛṣadhvaja āścaryo 'si bhavān eko dhanyas tvaṃ jagatīpate tvattaḥ parataro nāsti devo jagati kaś cana yad idaṃ dṛśyate deva bhuvanaṃ sacarācaram tasyādhāras tvam evāsi sarvasya tripurāntaka atha mām abravīd devo virūpākṣas trilocanaḥ nāhaṃ dhanyo na cāścaryo naivaṃ māṃ vaktum arhasi mattaḥ parataro jñeyo jagat sraṣṭā dvijottama brahmā prajāpatir dhanyaḥ sa cāścaryaḥ sureṣv api,ब्रह्मर्षे न वयं धन्या नाप्य् आश्चर्याणि सन्ति नः अस्माकम् ईश्वरः शूली गिरिशो वृषभध्वजः नाश् चर्यो वापि धन्यो वा तस्मात् परतरो भुवि विहाय तं महादेवं नास्मान् स्तोतुम् इहार्हसि इति तेषां वचः श्रुत्वा कैलासम् अहम् आगतः दृष्ट्वा तं पार्वतीशानम् अब्रुवं वचनं तदा देवदेव महादेव नीलकण्ठ वृषध्वज आश्चर्यो ऽसि भवान् एको धन्यस् त्वं जगतीपते त्वत्तः परतरो नास्ति देवो जगति कश् चन यद् इदं दृश्यते देव भुवनं सचराचरम् तस्याधारस् त्वम् एवासि सर्वस्य त्रिपुरान्तक अथ माम् अब्रवीद् देवो विरूपाक्षस् त्रिलोचनः नाहं धन्यो न चाश्चर्यो नैवं मां वक्तुम् अर्हसि मत्तः परतरो ज्ञेयो जगत् स्रष्टा द्विजोत्तम ब्रह्मा प्रजापतिर् धन्यः स चाश्चर्यः सुरेष्व् अपि
100,58,HV_100.58,so 'haṃ pitāmahaṃ gatvā sarvaprabhavam avyayam tasya vākyasya paryāyaṃ paryāptam iva lakṣaye,सो ऽहं पितामहं गत्वा सर्वप्रभवम् अव्ययम् तस्य वाक्यस्य पर्यायं पर्याप्तम् इव लक्षये
100,59,HV_100.59,so 'haṃ svayaṃbhuvaṃ devaṃ lokayoniṃ caturmukham pāraṃparyād upagataḥ praṇāmāvanatānanaḥ,सो ऽहं स्वयंभुवं देवं लोकयोनिं चतुर्मुखम् पारंपर्याद् उपगतः प्रणामावनताननः
100,60,HV_100.60,so 'haṃ vākyasamāptyarthaṃ śrāvayāmy ātmayoninam āścaryo bhagavān eko dhanyaś ca jagato guruḥ,सो ऽहं वाक्यसमाप्त्यर्थं श्रावयाम्य् आत्मयोनिनम् आश्चर्यो भगवान् एको धन्यश् च जगतो गुरुः
100,61,HV_100.61,na kiṃ cid anyat paśyāmi bhūtaṃ yad bhavatā samam tvattaḥ sarvam idaṃ jātaṃ jagat sthāvarajaṃgamam,न किं चिद् अन्यत् पश्यामि भूतं यद् भवता समम् त्वत्तः सर्वम् इदं जातं जगत् स्थावरजंगमम्
100,62,HV_100.62,sadevadānavā martyā loke bhūtendriyātmakāḥ bhavanti sarvadeveśa dṛśyaṃ sarvam idaṃ vapuḥ,सदेवदानवा मर्त्या लोके भूतेन्द्रियात्मकाः भवन्ति सर्वदेवेश दृश्यं सर्वम् इदं वपुः
100,63,HV_100.63,tena khalv asi devānāṃ devadevaḥ sanātanaḥ teṣāmevāsi yat sraṣṭā lokānām api saṃbhavaḥ,तेन खल्व् असि देवानां देवदेवः सनातनः तेषामेवासि यत् स्रष्टा लोकानाम् अपि संभवः
100,64,HV_100.64,tato mām āha bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ dhanyāścaryāśritair vākyaiḥ kiṃ māṃ nārada bhāṣase,ततो माम् आह भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः धन्याश्चर्याश्रितैर् वाक्यैः किं मां नारद भाषसे
100,65,HV_100.65,āścaryaṃ paramaṃ devā dhanyā devāś ca nārada ye lokān dhārayanti sma devās tattvārthadarśinaḥ,आश्चर्यं परमं देवा धन्या देवाश् च नारद ये लोकान् धारयन्ति स्म देवास् तत्त्वार्थदर्शिनः
100,66,HV_100.66,ṛksāmayajuṣāṃ satyam atharvaṇi ca yan matam tanmayaṃ viddhi māṃ vipra dhṛto 'haṃ tair mayā ca te,ऋक्सामयजुषां सत्यम् अथर्वणि च यन् मतम् तन्मयं विद्धि मां विप्र धृतो ऽहं तैर् मया च ते
100,67,HV_100.67,parameṣṭhyena vākyena codito 'haṃ svayaṃbhuvā vedopasthānikāṃ cakre matiṃ saṃkrāntavistarām,परमेष्ठ्येन वाक्येन चोदितो ऽहं स्वयंभुवा वेदोपस्थानिकां चक्रे मतिं संक्रान्तविस्तराम्
100,68,HV_100.68,so 'haṃ svayaṃbhuvacanād vedān vai samupasthitaḥ uvāca caināṃś caturo mantrapravacanārcitān,सो ऽहं स्वयंभुवचनाद् वेदान् वै समुपस्थितः उवाच चैनांश् चतुरो मन्त्रप्रवचनार्चितान्
100,69,HV_100.69,dhanyā bhavantaḥ puṇyāś ca nityam āścaryaviśrutāḥ ādhārāś caiva viprāṇām evam āha prajāpatiḥ,धन्या भवन्तः पुण्याश् च नित्यम् आश्चर्यविश्रुताः आधाराश् चैव विप्राणाम् एवम् आह प्रजापतिः
100,70,HV_100.70,svayaṃbhuvo 'pīha paraṃ bhavatsu praśna āhitaḥ yuṣmat parataraṃ nāsti śrutyā vā tapasāpi vā,स्वयंभुवो ऽपीह परं भवत्सु प्रश्न आहितः युष्मत् परतरं नास्ति श्रुत्या वा तपसापि वा
100,71,HV_100.71,pratūcus te tato vākyaṃ devā mām abhitaḥ sthitāḥ āścaryāś caiva dhanyāś ca yajñāś cātmaparāyaṇāḥ,प्रतूचुस् ते ततो वाक्यं देवा माम् अभितः स्थिताः आश्चर्याश् चैव धन्याश् च यज्ञाश् चात्मपरायणाः
100,72,HV_100.72,yajñārthe tu vayaṃ sṛṣṭāḥ sṛṣṭā yena sma nārada tad asmākaṃ parā yajñā na vayaṃ svavaśe sthitāḥ svayaṃbhuvo 'pīha parā vedānāṃ ca parā gatiḥ,यज्ञार्थे तु वयं सृष्टाः सृष्टा येन स्म नारद तद् अस्माकं परा यज्ञा न वयं स्ववशे स्थिताः स्वयंभुवो ऽपीह परा वेदानां च परा गतिः
100,73,HV_100.73,tato 'ham abruvaṃ yajñān gṛhasthāgnipuraskṛtān,ततो ऽहम् अब्रुवं यज्ञान् गृहस्थाग्निपुरस्कृतान्
100,74,HV_100.74,bho yajñāḥ paramaṃ tejo yuṣmāsu khalu lakṣyate brahmaṇābhihitaṃ vākyaṃ yan me vedair iheritam,भो यज्ञाः परमं तेजो युष्मासु खलु लक्ष्यते ब्रह्मणाभिहितं वाक्यं यन् मे वेदैर् इहेरितम्
100,75,HV_100.75,āścaryam etal lokeṣu bhavadbhyo nādhigamyate dhanyāḥ khalu bhavanto ye dvijātīnāṃ svavaṃśinaḥ,आश्चर्यम् एतल् लोकेषु भवद्भ्यो नाधिगम्यते धन्याः खलु भवन्तो ये द्विजातीनां स्ववंशिनः
100,76,HV_100.76,tena khalv agnayas tṛptiṃ puṣmābhir yānti tarpitāḥ bhāgaiś ca tridaśāḥ sarve mantraiś caiva maharṣayaḥ,तेन खल्व् अग्नयस् तृप्तिं पुष्माभिर् यान्ति तर्पिताः भागैश् च त्रिदशाः सर्वे मन्त्रैश् चैव महर्षयः
100,77,HV_100.77,agniṣṭomādayo yajñā mama vākyād anantaram pratyūcur māṃ paraṃ vākyaṃ sarve yūpadhvajāḥ sthitāḥ,अग्निष्टोमादयो यज्ञा मम वाक्याद् अनन्तरम् प्रत्यूचुर् मां परं वाक्यं सर्वे यूपध्वजाः स्थिताः
100,78,HV_100.78,āścaryaśabdo nāsmāsu dhanyaśabdo 'pi vā mune āścaryaṃ paramaṃ viṣṇuḥ sa hy asmākaṃ parā gatiḥ,आश्चर्यशब्दो नास्मासु धन्यशब्दो ऽपि वा मुने आश्चर्यं परमं विष्णुः स ह्य् अस्माकं परा गतिः
100,79,HV_100.79,yad ājyaṃ vayam aśnīmo hutam agniṣu pāvanam tat sarvaṃ puṇḍarīkākṣo lokamūrtiḥ prayacchati,यद् आज्यं वयम् अश्नीमो हुतम् अग्निषु पावनम् तत् सर्वं पुण्डरीकाक्षो लोकमूर्तिः प्रयच्छति
100,80,HV_100.80,so 'pi dhanyo mahābāhur dakṣiṇāsahitaḥ kratuḥ yad rūpaṃ puṇḍarīkākṣo dakṣiṇāpriyayā saha so 'haṃ viṣṇor gatiṃ prepsur iha saṃpatito bhuvi dṛṣṭaś cāyaṃ mayā viṣṇur bhavadbhir abhisaṃvṛtaḥ,सो ऽपि धन्यो महाबाहुर् दक्षिणासहितः क्रतुः यद् रूपं पुण्डरीकाक्षो दक्षिणाप्रियया सह सो ऽहं विष्णोर् गतिं प्रेप्सुर् इह संपतितो भुवि दृष्टश् चायं मया विष्णुर् भवद्भिर् अभिसंवृतः
100,81,HV_100.81,yan mayābhihito hy eṣa tvam āścaryaṃ janārdana dhanyaś cāsīti bhavatāṃ madhyastho hy atra pārthivāḥ,यन् मयाभिहितो ह्य् एष त्वम् आश्चर्यं जनार्दन धन्यश् चासीति भवतां मध्यस्थो ह्य् अत्र पार्थिवाः
100,82,HV_100.82,pratyukto'ham anenādya vākyasyāsya yad uttaram dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ paryāptaṃ vacanaṃ mama,प्रत्युक्तोऽहम् अनेनाद्य वाक्यस्यास्य यद् उत्तरम् दक्षिणाभिः सहेत्य् एवं पर्याप्तं वचनं मम
100,83,HV_100.83,yajñānāṃ hi gatir viṣṇuḥ sarveṣāṃ sahadakṣiṇaḥ dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ praśno mama samāptavān,यज्ञानां हि गतिर् विष्णुः सर्वेषां सहदक्षिणः दक्षिणाभिः सहेत्य् एवं प्रश्नो मम समाप्तवान्
100,84,HV_100.84,kūrmeṇābhihitaṃ pūrvaṃ pāraṃparyād ihāgatam sadakṣiṇe 'smin puruṣe tad vākyaṃ paryayāgatam,कूर्मेणाभिहितं पूर्वं पारंपर्याद् इहागतम् सदक्षिणे ऽस्मिन् पुरुषे तद् वाक्यं पर्ययागतम्
100,85,HV_100.85,yan māṃ bhavantaḥ pṛcchanti vākyasyāsya vinirṇayam tad etat sarvam ākhyātaṃ sādhayāmi yathāgatam,यन् मां भवन्तः पृच्छन्ति वाक्यस्यास्य विनिर्णयम् तद् एतत् सर्वम् आख्यातं साधयामि यथागतम्
100,86,HV_100.86,nārāyaṇaparā vedā nārāyaṇaparā makhāḥ nārāyaṇaparaṃ jñānaṃ nārāyaṇaparaṃ tapaḥ iyaṃ hi vedārthagatiḥ sanātanī nṛpā yadi śroṣyatha madvacaḥ param idaṃ tu satyaṃ sakalaṃ nṛpottamā ity evam uktvā sa divaṃ jagāma ha nārade tu gate svargaṃ sarve te pṛthivīkṣitaḥ vismitāḥ svāni rāṣṭrāṇi jagmuḥ sabalavāhanāḥ,नारायणपरा वेदा नारायणपरा मखाः नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरं तपः इयं हि वेदार्थगतिः सनातनी नृपा यदि श्रोष्यथ मद्वचः परम् इदं तु सत्यं सकलं नृपोत्तमा इत्य् एवम् उक्त्वा स दिवं जगाम ह नारदे तु गते स्वर्गं सर्वे ते पृथिवीक्षितः विस्मिताः स्वानि राष्ट्राणि जग्मुः सबलवाहनाः
100,87,HV_100.87,viṣṇuṃ jiṣṇuṃ hṛṣīkeśaṃ govindaṃ garuḍadhvajam parāt parataraṃ brahma nārāyaṇam anāmayam dhanyā vayaṃ jagannāthaṃ nāradena vibodhitāḥ sarve prītā jagannāthaṃ tuṣṭuvuḥ puruṣottamam iti tattvena vijñāya nṛpā nārāyaṇaṃ param tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā namaskṛtya punaḥ punaḥ janārdano 'pi sahito yadubhiḥ pāvakopamaiḥ svam eva bhavanaṃ vīro viveśa yadupuṃgavaḥ,विष्णुं जिष्णुं हृषीकेशं गोविन्दं गरुडध्वजम् परात् परतरं ब्रह्म नारायणम् अनामयम् धन्या वयं जगन्नाथं नारदेन विबोधिताः सर्वे प्रीता जगन्नाथं तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम् इति तत्त्वेन विज्ञाय नृपा नारायणं परम् ततः प्रदक्षिणं कृत्वा नमस्कृत्य पुनः पुनः जनार्दनो ऽपि सहितो यदुभिः पावकोपमैः स्वम् एव भवनं वीरो विवेश यदुपुंगवः
101,1,HV_101.1,punar eva mahābāho kṛṣṇasya jagatīpateḥ kṛtārthāḥ sarvathā vipra nārāyaṇasamāśrayāt jātā hi vayam adyaiva tatkathāśravaṇād dvija ity uktaḥ sa smitaṃ kṛtvā praṇamya munipuṃgavam māhātmyaṃ śrotum icchāmi paramaṃ dvijasattama,पुनर् एव महाबाहो कृष्णस्य जगतीपतेः कृतार्थाः सर्वथा विप्र नारायणसमाश्रयात् जाता हि वयम् अद्यैव तत्कथाश्रवणाद् द्विज इत्य् उक्तः स स्मितं कृत्वा प्रणम्य मुनिपुंगवम् माहात्म्यं श्रोतुम् इच्छामि परमं द्विजसत्तम
101,2,HV_101.2,na hi me tṛptir astīha śṛṇvatas tasya dhīmataḥ karmaṇām anusaṃdhānaṃ purāṇasya mahātmanaḥ,न हि मे तृप्तिर् अस्तीह शृण्वतस् तस्य धीमतः कर्मणाम् अनुसंधानं पुराणस्य महात्मनः
101,3,HV_101.3,nāntaḥ śakyaṃ prabhāvasya vaktuṃ varṣaśatair api govindasya mahārāja śrūyatām idam uttamam,नान्तः शक्यं प्रभावस्य वक्तुं वर्षशतैर् अपि गोविन्दस्य महाराज श्रूयताम् इदम् उत्तमम्
101,4,HV_101.4,śaratalpe śayānena bhīṣmeṇa paricoditaḥ gāṇḍīvadhanvā bībhatsur māhātmyaṃ keśavasya yat,शरतल्पे शयानेन भीष्मेण परिचोदितः गाण्डीवधन्वा बीभत्सुर् माहात्म्यं केशवस्य यत्
101,5,HV_101.5,rājñāṃ madhye mahārāja jyeṣṭhaṃ bhrātaram abravīt yudhiṣṭhiraṃ jitāmitram iti tac chṛṇu kaurava,राज्ञां मध्ये महाराज ज्येष्ठं भ्रातरम् अब्रवीत् युधिष्ठिरं जितामित्रम् इति तच् छृणु कौरव
101,6,HV_101.6,purāhaṃ dvārakāṃ yātaḥ saṃbandhīn avalokakaḥ nyavasaṃ pūjitas tatra bhojavṛṣṇyandhakottamaiḥ,पुराहं द्वारकां यातः संबन्धीन् अवलोककः न्यवसं पूजितस् तत्र भोजवृष्ण्यन्धकोत्तमैः
101,7,HV_101.7,tataḥ kadācid dharmātmā dīkṣito madhusūdanaḥ ekāhena mahābāhuḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā,ततः कदाचिद् धर्मात्मा दीक्षितो मधुसूदनः एकाहेन महाबाहुः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा
101,8,HV_101.8,tato dīkṣitam āsīnam abhigamya dvijottamaḥ kṛṣṇaṃ vijñāpayām āsa paritrāhīti cābravīt,ततो दीक्षितम् आसीनम् अभिगम्य द्विजोत्तमः कृष्णं विज्ञापयाम् आस परित्राहीति चाब्रवीत्
101,9,HV_101.9,rakṣādhikāro bhavataḥ parirakṣasva māṃ vibho caturthāṃśaṃ hi dharmasya rakṣitā labhate phalam,रक्षाधिकारो भवतः परिरक्षस्व मां विभो चतुर्थांशं हि धर्मस्य रक्षिता लभते फलम्
101,10,HV_101.10,na bhetavyaṃ dvijaśreṣṭha rakṣāmi tvāṃ kuto 'nagha brūhi tattvena bhadraṃ te yady api syāt suduṣkaram,न भेतव्यं द्विजश्रेष्ठ रक्षामि त्वां कुतो ऽनघ ब्रूहि तत्त्वेन भद्रं ते यद्य् अपि स्यात् सुदुष्करम्
101,11,HV_101.11,jāto jāto mahābāho putro me hriyate vibho trayo hṛtāś caturthaṃ tvaṃ kṛṣṇa rakṣitum arhasi,जातो जातो महाबाहो पुत्रो मे ह्रियते विभो त्रयो हृताश् चतुर्थं त्वं कृष्ण रक्षितुम् अर्हसि
101,12,HV_101.12,brāhmaṇyāḥ sūtikālo 'dya tatra rakṣā vidhīyatām yathā dhriyed apatyaṃ me tathā kuru janārdana,ब्राह्मण्याः सूतिकालो ऽद्य तत्र रक्षा विधीयताम् यथा ध्रियेद् अपत्यं मे तथा कुरु जनार्दन
101,13,HV_101.13,tato mām āha govindo dīkṣito 'smi kratāv iti rakṣā ca brāhmaṇe kāryā sarvāvasthāgatair api,ततो माम् आह गोविन्दो दीक्षितो ऽस्मि क्रताव् इति रक्षा च ब्राह्मणे कार्या सर्वावस्थागतैर् अपि
101,14,HV_101.14,śrutvāham evaṃ kṛṣṇasya tato 'vocaṃ narottama māṃ niyojaya govinda rakṣiṣyāmi dvijaṃ bhayāt,श्रुत्वाहम् एवं कृष्णस्य ततो ऽवोचं नरोत्तम मां नियोजय गोविन्द रक्षिष्यामि द्विजं भयात्
101,15,HV_101.15,ity uktaḥ sa smitaṃ kṛtvā mām uvāca janārdanaḥ rakṣyasīty evam uktas tu vrīḍito 'smi narādhipa,इत्य् उक्तः स स्मितं कृत्वा माम् उवाच जनार्दनः रक्ष्यसीत्य् एवम् उक्तस् तु व्रीडितो ऽस्मि नराधिप
101,16,HV_101.16,tato māṃ vrīḍitaṃ jñātvā punar āha janārdanaḥ gamyatāṃ kauravaśreṣṭha śakyate yadi rakṣitum,ततो मां व्रीडितं ज्ञात्वा पुनर् आह जनार्दनः गम्यतां कौरवश्रेष्ठ शक्यते यदि रक्षितुम्
101,17,HV_101.17,tvatpurogāś ca gacchantu vṛṣṇyandhakamahārathāḥ ṛte rāmaṃ mahābāhuḥ pradyumnaṃ ca mahābalam,त्वत्पुरोगाश् च गच्छन्तु वृष्ण्यन्धकमहारथाः ऋते रामं महाबाहुः प्रद्युम्नं च महाबलम्
101,18,HV_101.18,tato 'haṃ vṛṣṇisainyena mahatā parivāritaḥ tam agrato dvijaṃ kṛtvā prayātaḥ saha senayā,ततो ऽहं वृष्णिसैन्येन महता परिवारितः तम् अग्रतो द्विजं कृत्वा प्रयातः सह सेनया
102,1,HV_102.1,sumuhūrtena tu vayaṃ taṃ grāmaṃ prāpya bhārata viśrāntavāhanāḥ sarve vāsāyopagatās tadā,सुमुहूर्तेन तु वयं तं ग्रामं प्राप्य भारत विश्रान्तवाहनाः सर्वे वासायोपगतास् तदा
102,2,HV_102.2,tato grāmasya madhye 'haṃ niviṣṭaḥ kurunandanaḥ samantād vṛṣṇisainyena parikṣitya janavrajam,ततो ग्रामस्य मध्ये ऽहं निविष्टः कुरुनन्दनः समन्ताद् वृष्णिसैन्येन परिक्षित्य जनव्रजम्
102,3,HV_102.3,tataḥ śakunayo dīptā mṛgāś ca krūrabhāṣiṇaḥ dīptāyāṃ diśi vāśanto bhayam āvedayanti me,ततः शकुनयो दीप्ता मृगाश् च क्रूरभाषिणः दीप्तायां दिशि वाशन्तो भयम् आवेदयन्ति मे
102,4,HV_102.4,saṃdhyārāgo japāvarṇo bhānumāṃś caiva niṣprabhaḥ papāta mahatī colkā pṛthivī cāpy akampata,संध्यारागो जपावर्णो भानुमांश् चैव निष्प्रभः पपात महती चोल्का पृथिवी चाप्य् अकम्पत
102,5,HV_102.5,tān samīkṣya mahotpātān dāruṇāṃl lomaharṣaṇān yogam ājñāpayaṃ tatra janasyotsukacetasaḥ,तान् समीक्ष्य महोत्पातान् दारुणांल् लोमहर्षणान् योगम् आज्ञापयं तत्र जनस्योत्सुकचेतसः
102,6,HV_102.6,yuyudhānapurogāś ca vṛṣṇyandhakamahārathāḥ sarve yuktarathāḥ sajjāḥ svayaṃ cāhaṃ tathābhavam,युयुधानपुरोगाश् च वृष्ण्यन्धकमहारथाः सर्वे युक्तरथाः सज्जाः स्वयं चाहं तथाभवम्
102,7,HV_102.7,gate 'rdharātrasamaye brāhmaṇo bhayaviklavaḥ upāgamya bhayād asmān idaṃ vacanam abravīt,गते ऽर्धरात्रसमये ब्राह्मणो भयविक्लवः उपागम्य भयाद् अस्मान् इदं वचनम् अब्रवीत्
102,8,HV_102.8,kālo 'yaṃ samanuprāpto brāhmaṇyāḥ prasavasya me yattā bhavantas tiṣṭhantu na bhaved vañcanā yathā,कालो ऽयं समनुप्राप्तो ब्राह्मण्याः प्रसवस्य मे यत्ता भवन्तस् तिष्ठन्तु न भवेद् वञ्चना यथा
102,9,HV_102.9,muhūrtād iva cāśrauṣaṃ kṛpaṇaṃ ruditasvanam tasya viprasya bhavane hriyate hriyate iti,मुहूर्ताद् इव चाश्रौषं कृपणं रुदितस्वनम् तस्य विप्रस्य भवने ह्रियते ह्रियते इति
102,10,HV_102.10,athākāśe punar vācam aśrauṣaṃ bālakasya vai hāheti hriyamāṇasya na ca paśyāmi rākṣasam,अथाकाशे पुनर् वाचम् अश्रौषं बालकस्य वै हाहेति ह्रियमाणस्य न च पश्यामि राक्षसम्
102,11,HV_102.11,tato 'smābhis tadā tāta śaravarṣaiḥ samantataḥ viṣṭambhitā diśaḥ sarvā hṛta eva sa bālakaḥ,ततो ऽस्माभिस् तदा तात शरवर्षैः समन्ततः विष्टम्भिता दिशः सर्वा हृत एव स बालकः
102,12,HV_102.12,brahmaṇo ''rtasvaraṃ kṛtvā hṛte tasmin kumārake vācaḥ sa paruṣās tīvrāḥ śrāvayām āsa māṃ tadā,ब्रह्मणो ऽऽर्तस्वरं कृत्वा हृते तस्मिन् कुमारके वाचः स परुषास् तीव्राः श्रावयाम् आस मां तदा
102,13,HV_102.13,vṛṣṇayo hatasaṃkalpās tathāhaṃ naṣṭacetanaḥ mām eva hi viśeṣeṇa brāhmaṇaḥ paryabhāṣata,वृष्णयो हतसंकल्पास् तथाहं नष्टचेतनः माम् एव हि विशेषेण ब्राह्मणः पर्यभाषत
102,14,HV_102.14,rakṣiṣyāmīti coktaṃ te na ca rakṣasi me sutam śṛṇu vākyam idaṃ śeṣaṃ yat tvam arhasi durmate,रक्षिष्यामीति चोक्तं ते न च रक्षसि मे सुतम् शृणु वाक्यम् इदं शेषं यत् त्वम् अर्हसि दुर्मते
102,15,HV_102.15,vṛthā tvaṃ spardhase nityaṃ kṛṣṇenāmitabuddhinā yadi syād iha govindo naitad atyāhitaṃ bhavet,वृथा त्वं स्पर्धसे नित्यं कृष्णेनामितबुद्धिना यदि स्याद् इह गोविन्दो नैतद् अत्याहितं भवेत्
102,16,HV_102.16,yathā caturthaṃ dharmasya rakṣitā labhate phalam pāpasyāpi tathā mūḍha bhāgaṃ prāpnoty arakṣitā,यथा चतुर्थं धर्मस्य रक्षिता लभते फलम् पापस्यापि तथा मूढ भागं प्राप्नोत्य् अरक्षिता
102,17,HV_102.17,rakṣiṣyāmīti coktaṃ te na ca śaknoṣi rakṣitum moghaṃ gāṇḍīvam etat te moghaṃ vīryaṃ yaśaś ca te,रक्षिष्यामीति चोक्तं ते न च शक्नोषि रक्षितुम् मोघं गाण्डीवम् एतत् ते मोघं वीर्यं यशश् च ते
102,18,HV_102.18,arjuno 'smīti yā buddhiḥ sā vṛthā satyam ity uta akiṃcid uktvā taṃ vipraṃ tato 'haṃ prasthitas tadā saha vṛṣṇyandhakasutair yatra kṛṣṇo mahādyutiḥ,अर्जुनो ऽस्मीति या बुद्धिः सा वृथा सत्यम् इत्य् उत अकिंचिद् उक्त्वा तं विप्रं ततो ऽहं प्रस्थितस् तदा सह वृष्ण्यन्धकसुतैर् यत्र कृष्णो महाद्युतिः
102,19,HV_102.19,tato dvāravatīṃ gatvā dṛṣṭvā madhunighātinam vrīḍitaḥ śokasaṃtapto govindenopalakṣitaḥ,ततो द्वारवतीं गत्वा दृष्ट्वा मधुनिघातिनम् व्रीडितः शोकसंतप्तो गोविन्देनोपलक्षितः
102,20,HV_102.20,sa tu māṃ vrīḍitaṃ dṛṣṭvā samāśvasya ca mādhavaḥ vinindan kṛṣṇasaṃnidhau mauḍhyaṃ paśyata me yo 'haṃ śraddadhe klībakatthanam na pradyumno nāniruddho na rāmo na ca keśavaḥ yasya śaktāḥ paritrātuṃ ko 'nyas tadaviteśvaraḥ dhig arjunaṃ vṛthāvādaṃ dhig ātmaślāghino dhanuḥ daivopasṛṣṭo yo maurkhyād āgacchati ca durmatiḥ evaṃ śapati viprarṣau vidyām āsthāya vaiṣṇavīm yayau saṃyaminīṃ vīro yatrāste bhagavān yamaḥ viprāpatyam acakṣāṇas tata aindrīm agāt purīm āgneyīṃ nair ṛtīṃ saumyāṃ vāyavyāṃ vāruṇīṃ tathā rasātalaṃ nākapṛṣṭhaṃ dhiṣṇyāny anyāny udāyudhaḥ tato 'labdhvā dvijasutam anistīrṇapratiśravaḥ agniṃ vivikṣuḥ kṛṣṇena pradyumnena niṣedhitaḥ darśaye dvijasūnuṃ te māvajñātmānam ātmanā kīrtiṃ ta ete vipulāṃ sthāpayiṣyanti mānavāḥ iti saṃbhāṣya māṃ snehāt sāntvayitvā ca taṃ vipram idaṃ vacanam abravīt,स तु मां व्रीडितं दृष्ट्वा समाश्वस्य च माधवः विनिन्दन् कृष्णसंनिधौ मौढ्यं पश्यत मे यो ऽहं श्रद्दधे क्लीबकत्थनम् न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशवः यस्य शक्ताः परित्रातुं को ऽन्यस् तदवितेश्वरः धिग् अर्जुनं वृथावादं धिग् आत्मश्लाघिनो धनुः दैवोपसृष्टो यो मौर्ख्याद् आगच्छति च दुर्मतिः एवं शपति विप्रर्षौ विद्याम् आस्थाय वैष्णवीम् ययौ संयमिनीं वीरो यत्रास्ते भगवान् यमः विप्रापत्यम् अचक्षाणस् तत ऐन्द्रीम् अगात् पुरीम् आग्नेयीं नैर् ऋतीं सौम्यां वायव्यां वारुणीं तथा रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्य् अन्यान्य् उदायुधः ततो ऽलब्ध्वा द्विजसुतम् अनिस्तीर्णप्रतिश्रवः अग्निं विविक्षुः कृष्णेन प्रद्युम्नेन निषेधितः दर्शये द्विजसूनुं ते मावज्ञात्मानम् आत्मना कीर्तिं त एते विपुलां स्थापयिष्यन्ति मानवाः इति संभाष्य मां स्नेहात् सान्त्वयित्वा च तं विप्रम् इदं वचनम् अब्रवीत्
102,21,HV_102.21,sugrīvaṃ caiva śaibyaṃ ca meghapuṣpabalāhakau yojayāśvān iti tadā dārukaṃ pratyabhāṣata,सुग्रीवं चैव शैब्यं च मेघपुष्पबलाहकौ योजयाश्वान् इति तदा दारुकं प्रत्यभाषत
102,22,HV_102.22,āropya brāhmaṇaṃ kṛṣṇas tv avaropya ca dārukam mām uvāca tataḥ śauriḥ sārathyaṃ kriyatām iti,आरोप्य ब्राह्मणं कृष्णस् त्व् अवरोप्य च दारुकम् माम् उवाच ततः शौरिः सारथ्यं क्रियताम् इति
102,23,HV_102.23,tataḥ samāsthāya rathaṃ kṛṣṇo 'haṃ brāhmaṇaḥ sa ca prayātāḥ sma diśaṃ saumyām udīcīṃ kauravarṣabha,ततः समास्थाय रथं कृष्णो ऽहं ब्राह्मणः स च प्रयाताः स्म दिशं सौम्याम् उदीचीं कौरवर्षभ
103,1,HV_103.1,tataḥ parvatajālāni saritaś ca sarāṃsi ca apaśyaṃ samatikramya sāgaraṃ makarālayam,ततः पर्वतजालानि सरितश् च सरांसि च अपश्यं समतिक्रम्य सागरं मकरालयम्
103,2,HV_103.2,tato 'rghyam udadhiḥ sākād upaninye janārdane prāñjaliḥ samupasthāya kiṃ karomīti cābravīt,ततो ऽर्घ्यम् उदधिः साकाद् उपनिन्ये जनार्दने प्राञ्जलिः समुपस्थाय किं करोमीति चाब्रवीत्
103,3,HV_103.3,pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ tam uvāca janārdanaḥ rathapanthānam icchāmi dattaṃ nadanadīpate,प्रतिगृह्य तु तां पूजां तम् उवाच जनार्दनः रथपन्थानम् इच्छामि दत्तं नदनदीपते
103,4,HV_103.4,athābravīt samudras taṃ prāñjalir garuḍadhvajam prasīda bhagavan maivam anyo 'py evaṃ gamiṣyati,अथाब्रवीत् समुद्रस् तं प्राञ्जलिर् गरुडध्वजम् प्रसीद भगवन् मैवम् अन्यो ऽप्य् एवं गमिष्यति
103,5,HV_103.5,tvayaiva sthāpitaḥ pūrvam agādho 'smi janārdana tvayā pravartite gādhe yāsyāmi gamanīyatām,त्वयैव स्थापितः पूर्वम् अगाधो ऽस्मि जनार्दन त्वया प्रवर्तिते गाधे यास्यामि गमनीयताम्
103,6,HV_103.6,anye 'py evaṃ gamiṣyanti rājāno darpamohitāḥ evaṃ niścitya govinda yat kṣamaṃ tat samācara,अन्ये ऽप्य् एवं गमिष्यन्ति राजानो दर्पमोहिताः एवं निश्चित्य गोविन्द यत् क्षमं तत् समाचर
103,7,HV_103.7,brāhmaṇārthe madarthe ca kuru sāgara madvacaḥ mām ṛte na pumān kaścid anyas tvāṃ dharṣayiṣyati,ब्राह्मणार्थे मदर्थे च कुरु सागर मद्वचः माम् ऋते न पुमान् कश्चिद् अन्यस् त्वां धर्षयिष्यति
103,8,HV_103.8,athābravīt samudras tu punar eva janārdanam abhiśāpabhayād bhīto bāḍham evaṃ bhaviṣyati,अथाब्रवीत् समुद्रस् तु पुनर् एव जनार्दनम् अभिशापभयाद् भीतो बाढम् एवं भविष्यति
103,9,HV_103.9,śoṣayāmy eṣa mārgaṃ te yena tvaṃ tāta yāsyasi rathena sahasūtena sadhvajena ca keśava,शोषयाम्य् एष मार्गं ते येन त्वं तात यास्यसि रथेन सहसूतेन सध्वजेन च केशव
103,10,HV_103.10,mayā dattavaraḥ pūrvaṃ na śoṣaṃ tvam ihārhasi mānuṣās te na jānīyur vividhān ratnasaṃcayān,मया दत्तवरः पूर्वं न शोषं त्वम् इहार्हसि मानुषास् ते न जानीयुर् विविधान् रत्नसंचयान्
103,11,HV_103.11,jalaṃ stambhaya sādho tvaṃ tato yāsyāmy ahaṃ rathī na hi kaścit pramāṇaṃ te ratnānāṃ vetsyate naraḥ,जलं स्तम्भय साधो त्वं ततो यास्याम्य् अहं रथी न हि कश्चित् प्रमाणं ते रत्नानां वेत्स्यते नरः
103,12,HV_103.12,sāgareṇa tathety ukte prasthitāḥ sma jalena vai stambhitena yathā bhūmau maṇivarṇena bhāsvatā,सागरेण तथेत्य् उक्ते प्रस्थिताः स्म जलेन वै स्तम्भितेन यथा भूमौ मणिवर्णेन भास्वता
103,13,HV_103.13,tato 'rṇavaṃ samuttīrya kurūn apy uttarān vayam kṣaṇena samatikrāntā gandhamādanam eva ca,ततो ऽर्णवं समुत्तीर्य कुरून् अप्य् उत्तरान् वयम् क्षणेन समतिक्रान्ता गन्धमादनम् एव च
103,14,HV_103.14,tatas tu parvatāḥ sapta keśavaṃ samupasthitāḥ jayanto vaijayantaś ca nīlo rajataparvataḥ,ततस् तु पर्वताः सप्त केशवं समुपस्थिताः जयन्तो वैजयन्तश् च नीलो रजतपर्वतः
103,15,HV_103.15,mahāmeruḥ sakailāsa indrakūṭaś ca nāmataḥ varṇarūpāṇi bibhranto vividhāny adbhutāni ca,महामेरुः सकैलास इन्द्रकूटश् च नामतः वर्णरूपाणि बिभ्रन्तो विविधान्य् अद्भुतानि च
103,16,HV_103.16,upasthāya ca govindaṃ kiṃ kurmetya bravaṃs tadā tāṃś cāpi pratijagrāha vidhivan madhusūdanaḥ,उपस्थाय च गोविन्दं किं कुर्मेत्य ब्रवंस् तदा तांश् चापि प्रतिजग्राह विधिवन् मधुसूदनः
103,17,HV_103.17,tān uvāca hṛṣīkeśaḥ praṇāmāvanatān sthitān vivaraṃ gacchato me 'dya rathamārgaḥ pradīyatām,तान् उवाच हृषीकेशः प्रणामावनतान् स्थितान् विवरं गच्छतो मे ऽद्य रथमार्गः प्रदीयताम्
103,18,HV_103.18,te kṛṣṇasya vacaḥ śrutvā pratigṛhya ca parvatāḥ pradaduḥ kāmato mārgaṃ gacchato bharatarṣabha,ते कृष्णस्य वचः श्रुत्वा प्रतिगृह्य च पर्वताः प्रददुः कामतो मार्गं गच्छतो भरतर्षभ
103,19,HV_103.19,tatraivāntarhitās te ca tad āścaryataraṃ mama asaktaṃ ca ratho yāti meghajāleṣv ivāṃśumān,तत्रैवान्तर्हितास् ते च तद् आश्चर्यतरं मम असक्तं च रथो याति मेघजालेष्व् इवांशुमान्
103,20,HV_103.20,sapta dvīpān sasindhūṃś ca sapta sapta girīn atha lokālokaṃ tathātītya viveśa sumahat tamaḥ tataḥ kadā cid duḥkhena ratham ūhus turaṃgamāḥ paṅkabhūtaṃ hi timiraṃ sparśād vijñāyate 'nagha,सप्त द्वीपान् ससिन्धूंश् च सप्त सप्त गिरीन् अथ लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत् तमः ततः कदा चिद् दुःखेन रथम् ऊहुस् तुरंगमाः पङ्कभूतं हि तिमिरं स्पर्शाद् विज्ञायते ऽनघ
103,21,HV_103.21,atha parvatabhūtaṃ tat timiraṃ samapadyata aśvā nāśaknuvan gantuṃ tato'haṃ saṃbhramānvitaḥ tad āsādya hayā rājan niṣprayatnās tataḥ sthitāḥ,अथ पर्वतभूतं तत् तिमिरं समपद्यत अश्वा नाशक्नुवन् गन्तुं ततोऽहं संभ्रमान्वितः तद् आसाद्य हया राजन् निष्प्रयत्नास् ततः स्थिताः
103,22,HV_103.22,tataś cakreṇa govindaḥ pāṭayitvā tu tat tamaḥ ākāśaṃ darśayām āsa rathapanthānam ūttamam,ततश् चक्रेण गोविन्दः पाटयित्वा तु तत् तमः आकाशं दर्शयाम् आस रथपन्थानम् ऊत्तमम्
103,23,HV_103.23,niṣkramya tamasas tasmād ākāśe darśite tadā bhaviṣyāmīti saṃjñā me bhayaṃ ca vigataṃ mama,निष्क्रम्य तमसस् तस्माद् आकाशे दर्शिते तदा भविष्यामीति संज्ञा मे भयं च विगतं मम
103,24,HV_103.24,tatas tejaḥ prajvalitam apaśyaṃ vadatāṃ vara sarvalokaṃ samāviśya sthitaṃ puruṣavigraham,ततस् तेजः प्रज्वलितम् अपश्यं वदतां वर सर्वलोकं समाविश्य स्थितं पुरुषविग्रहम्
103,25,HV_103.25,taṃ praviṣṭo hṛṣīkeśo dīptaṃ tejonidhiṃ tadā ratha eva sthitaś cāhaṃ sa ca brāhmaṇasattamaḥ,तं प्रविष्टो हृषीकेशो दीप्तं तेजोनिधिं तदा रथ एव स्थितश् चाहं स च ब्राह्मणसत्तमः
103,26,HV_103.26,sa muhūrtāt tataḥ kṛṣṇo niścakrāma tadā prabhuḥ caturo bālakān gṛhya brāhmaṇasyātmajāṃs tadā,स मुहूर्तात् ततः कृष्णो निश्चक्राम तदा प्रभुः चतुरो बालकान् गृह्य ब्राह्मणस्यात्मजांस् तदा
103,27,HV_103.27,pradadau brāhmaṇāyātha putrān sarvāñ janārdanaḥ trayaḥ pūrvaṃ hṛtā ye ca sadyojātaś ca bālakaḥ,प्रददौ ब्राह्मणायाथ पुत्रान् सर्वाञ् जनार्दनः त्रयः पूर्वं हृता ये च सद्योजातश् च बालकः
103,28,HV_103.28,prahṛṣṭo brāhmaṇas tāta putrān dṛṣṭvā punaḥ prabho ahaṃ ca paramaprīto vismitaś cābhavaṃ nṛpa,प्रहृष्टो ब्राह्मणस् तात पुत्रान् दृष्ट्वा पुनः प्रभो अहं च परमप्रीतो विस्मितश् चाभवं नृप
103,29,HV_103.29,tato vayaṃ punaḥ sarve brāhmaṇasya ca te sutāḥ yathāgatā nivṛttāḥ sma tathaiva bharatarṣabha,ततो वयं पुनः सर्वे ब्राह्मणस्य च ते सुताः यथागता निवृत्ताः स्म तथैव भरतर्षभ
103,30,HV_103.30,tataḥ sma dvārakāṃ prāptāḥ kṣaṇena nṛpasattama asaṃprāpte 'rdhadivase vismito 'haṃ tataḥ punaḥ,ततः स्म द्वारकां प्राप्ताः क्षणेन नृपसत्तम असंप्राप्ते ऽर्धदिवसे विस्मितो ऽहं ततः पुनः
103,31,HV_103.31,saputraṃ bhojayitvā taṃ dvijaṃ kṛṣṇo mahāyaśāḥ dhanena tarpayitvā ca gṛhaṃ prāsthāpayat tadā,सपुत्रं भोजयित्वा तं द्विजं कृष्णो महायशाः धनेन तर्पयित्वा च गृहं प्रास्थापयत् तदा
104,1,HV_104.1,tataḥ kṛṣṇo bhojayitvā śatāni subahūni ca viprāṇām ṛṣikalpānāṃ kṛtakṛtyo 'bhavat tadā,ततः कृष्णो भोजयित्वा शतानि सुबहूनि च विप्राणाम् ऋषिकल्पानां कृतकृत्यो ऽभवत् तदा
104,2,HV_104.2,arcayitvā sahasrāṃśuṃ bhāskaraṃ bhuvaneśvaram tataḥ saha mayā bhuktvā vṛṣṇibhojaiś ca sarvaśaḥ sātyakiṃ purataḥ kṛtvā bhojayām āsa vṛṣṇipān tataḥ sabhāṃ praviṣṭāḥ sma saha vṛṣṇipuraḥsaraiḥ vicitrāś ca kathā divyāḥ kathayām āsa bhārata,अर्चयित्वा सहस्रांशुं भास्करं भुवनेश्वरम् ततः सह मया भुक्त्वा वृष्णिभोजैश् च सर्वशः सात्यकिं पुरतः कृत्वा भोजयाम् आस वृष्णिपान् ततः सभां प्रविष्टाः स्म सह वृष्णिपुरःसरैः विचित्राश् च कथा दिव्याः कथयाम् आस भारत
104,3,HV_104.3,tataḥ kathānte tatrāham abhigamya janārdanam apṛcchaṃ tad yathāvṛttaṃ kṛṣṇaṃ yad dṛṣṭvān aham,ततः कथान्ते तत्राहम् अभिगम्य जनार्दनम् अपृच्छं तद् यथावृत्तं कृष्णं यद् दृष्ट्वान् अहम्
104,4,HV_104.4,kathaṃ samudraḥ stabdhodaḥ kṛtas te kamalekṣaṇa parvatānāṃ ca vivaraṃ kṛtaṃ te katham acyuta,कथं समुद्रः स्तब्धोदः कृतस् ते कमलेक्षण पर्वतानां च विवरं कृतं ते कथम् अच्युत
104,5,HV_104.5,tamas tac ca kathaṃ ghoraṃ ghanaṃ cakreṇa pāṭitam yac ca tat paramaṃ tejaḥ praviṣṭo 'si kutaś ca tat,तमस् तच् च कथं घोरं घनं चक्रेण पाटितम् यच् च तत् परमं तेजः प्रविष्टो ऽसि कुतश् च तत्
104,6,HV_104.6,kim arthaṃ tena te bālās tadā cāpahṛtāḥ prabho yac ca te dīrgham adhvānaṃ saṃkṣiptaṃ tat kathaṃ punaḥ,किम् अर्थं तेन ते बालास् तदा चापहृताः प्रभो यच् च ते दीर्घम् अध्वानं संक्षिप्तं तत् कथं पुनः
104,7,HV_104.7,yo 'yaṃ dīrgho mahāmārgaḥ saṃkṣiptaḥ kena hetunā kathaṃ cālpena kālena kṛtaṃ nas tad gatāgatam etat sarvaṃ yathāvṛttam ācakṣva mama keśava,यो ऽयं दीर्घो महामार्गः संक्षिप्तः केन हेतुना कथं चाल्पेन कालेन कृतं नस् तद् गतागतम् एतत् सर्वं यथावृत्तम् आचक्ष्व मम केशव
104,8,HV_104.8,maddarśanārthaṃ te bālā hṛtās tena mahātmanā viprārtham eṣyate kṛṣṇo nāgacched anyatheti hi,मद्दर्शनार्थं ते बाला हृतास् तेन महात्मना विप्रार्थम् एष्यते कृष्णो नागच्छेद् अन्यथेति हि
104,9,HV_104.9,brahmatejomayaṃ divyam āścaryaṃ dṛṣṭavān asi ahaṃ sa bharataśreṣṭha mattejas tat sanātanam,ब्रह्मतेजोमयं दिव्यम् आश्चर्यं दृष्टवान् असि अहं स भरतश्रेष्ठ मत्तेजस् तत् सनातनम्
104,10,HV_104.10,prakṛtiḥ sā mama parā vyaktāvyaktā ca bhārata tāṃ praviśya bhavantīha muktā bharatasattama,प्रकृतिः सा मम परा व्यक्ताव्यक्ता च भारत तां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भरतसत्तम
104,11,HV_104.11,sā sāṃkhyānāṃ gatiḥ pārtha yogināṃ ca tapasvinām tat padaṃ paramaṃ brahma sarvaṃ vibhajate jagat,सा सांख्यानां गतिः पार्थ योगिनां च तपस्विनाम् तत् पदं परमं ब्रह्म सर्वं विभजते जगत्
104,12,HV_104.12,ādityavarṇaṃ vimalaṃ tamaḥpāre pratiṣṭhitam mām eva tad dhanaṃ tejo jñātum arhasi bhārata samudraḥ stabdhatoyo 'ham ahaṃ stambhayitā jalam,आदित्यवर्णं विमलं तमःपारे प्रतिष्ठितम् माम् एव तद् धनं तेजो ज्ञातुम् अर्हसि भारत समुद्रः स्तब्धतोयो ऽहम् अहं स्तम्भयिता जलम्
104,13,HV_104.13,ahaṃ te parvatāḥ sapta ye dṛṣṭvā vividhās tvayā paṅkabhūtaṃ hi timiraṃ dṛṣṭavān asi yad dhi tat ahaṃ tamo ghanībhūtam aham eva ca pāṭakaḥ,अहं ते पर्वताः सप्त ये दृष्ट्वा विविधास् त्वया पङ्कभूतं हि तिमिरं दृष्टवान् असि यद् धि तत् अहं तमो घनीभूतम् अहम् एव च पाटकः
104,14,HV_104.14,yac ca taṃ dīrgham adhvānaṃ kṛtaṃ cāpi gatāgatam yogaśaktyā gataś cāhaṃ kṣipram āgatavāṃs tataḥ ahaṃ ca kālo bhūtānāṃ dharmaś cāhaṃ prakīrtitaḥ candrādityau mahāśailāḥ saritaś ca sarāṃsi ca cāturvarṇyaṃ matprasūtaṃ cāturāśramyam eva ca,यच् च तं दीर्घम् अध्वानं कृतं चापि गतागतम् योगशक्त्या गतश् चाहं क्षिप्रम् आगतवांस् ततः अहं च कालो भूतानां धर्मश् चाहं प्रकीर्तितः चन्द्रादित्यौ महाशैलाः सरितश् च सरांसि च चातुर्वर्ण्यं मत्प्रसूतं चातुराश्रम्यम् एव च
104,15,HV_104.15,catasraś ca diśaḥ sarvā mamaivātmā caturvidhaḥ cāturvedyasya kartāham iti budhyasva bhārata,चतस्रश् च दिशः सर्वा ममैवात्मा चतुर्विधः चातुर्वेद्यस्य कर्ताहम् इति बुध्यस्व भारत
104,16,HV_104.16,bhagavan sarvabhūteśa vettum icchāmi te prabho priyo me 'si jagatpate punaś ca paramaṃ tattvaṃ paraṃ tattvaṃ suraśreṣṭha tvāṃ prapanno 'smi mādhava pṛcchāmi tvāṃ prapanno 'haṃ namas te puruṣottama,भगवन् सर्वभूतेश वेत्तुम् इच्छामि ते प्रभो प्रियो मे ऽसि जगत्पते पुनश् च परमं तत्त्वं परं तत्त्वं सुरश्रेष्ठ त्वां प्रपन्नो ऽस्मि माधव पृच्छामि त्वां प्रपन्नो ऽहं नमस् ते पुरुषोत्तम
104,17,HV_104.17,brahma ca brāhmaṇāś caiva tapaḥ satyaṃ ca bhārata ukthyaṃ bṛhadrathaṃ caiva mattas tad viddhi pāṇḍava,ब्रह्म च ब्राह्मणाश् चैव तपः सत्यं च भारत उक्थ्यं बृहद्रथं चैव मत्तस् तद् विद्धि पाण्डव
104,18,HV_104.18,priyas te 'haṃ mahābāho priyo me 'si dhanaṃjaya tena te kathayiṣyāmi nānyathā vaktum utsahe vetsyase māṃ yathātattvaṃ tad vyākhyāsyāmi te 'nagha,प्रियस् ते ऽहं महाबाहो प्रियो मे ऽसि धनंजय तेन ते कथयिष्यामि नान्यथा वक्तुम् उत्सहे वेत्स्यसे मां यथातत्त्वं तद् व्याख्यास्यामि ते ऽनघ
104,19,HV_104.19,ahaṃ yajūṃṣi sāmāni ṛcaś cātharvaṇāni ca brahmā rudras tathendraś ca varuṇaś ca tathā yamaḥ kuberaś ca tathā cānye dikpālāḥ sanakādayaḥ ṛṣayo devatā yajñā mattejo bharatarṣabha,अहं यजूंषि सामानि ऋचश् चाथर्वणानि च ब्रह्मा रुद्रस् तथेन्द्रश् च वरुणश् च तथा यमः कुबेरश् च तथा चान्ये दिक्पालाः सनकादयः ऋषयो देवता यज्ञा मत्तेजो भरतर्षभ
104,20,HV_104.20,pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam candrādityāv ahorātre pakṣā māsās tathā kṣapāḥ muhūrtāś ca kalāś caiva kṣaṇāḥ saṃvatsarās tathā,पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम् चन्द्रादित्याव् अहोरात्रे पक्षा मासास् तथा क्षपाः मुहूर्ताश् च कलाश् चैव क्षणाः संवत्सरास् तथा
104,21,HV_104.21,mantrāś ca vividhāḥ pārtha yāni śāstrāṇi kānicit vidyāś ca veditavyaṃ ca mattaḥ prādurbhavanti vai,मन्त्राश् च विविधाः पार्थ यानि शास्त्राणि कानिचित् विद्याश् च वेदितव्यं च मत्तः प्रादुर्भवन्ति वै
104,22,HV_104.22,manmayaṃ viddhi kaunteya kṣayaṃ sṛṣṭiṃ ca bhārata sac cāsac ca mamaivātmā sad asac caiva yat param,मन्मयं विद्धि कौन्तेय क्षयं सृष्टिं च भारत सच् चासच् च ममैवात्मा सद् असच् चैव यत् परम्
104,23,HV_104.23,idam apy aparaṃ bhūyaḥ śṛṇu guhyaṃ sanātanam varṇatrayasamāyuktam ṛgyajuḥsāmalakṣitam praṇavākhyaṃ mahābāho viddhi māṃ jagatīpate anyat sarvaṃ mahābāho vihāyaitat paro bhava idam eva paraṃ śreyo nātra kāryā vicāraṇā evam ukto 'smi kṣṛṇena prīyatā bharatarṣabha tathaiva ca mano nityam abhavan me janārdane,इदम् अप्य् अपरं भूयः शृणु गुह्यं सनातनम् वर्णत्रयसमायुक्तम् ऋग्यजुःसामलक्षितम् प्रणवाख्यं महाबाहो विद्धि मां जगतीपते अन्यत् सर्वं महाबाहो विहायैतत् परो भव इदम् एव परं श्रेयो नात्र कार्या विचारणा एवम् उक्तो ऽस्मि क्षृणेन प्रीयता भरतर्षभ तथैव च मनो नित्यम् अभवन् मे जनार्दने
104,24,HV_104.24,etac chrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca māhātmyaṃ keśavasya me yan māṃ pṛcchasi rājendra bhūyaś cāto janārdane,एतच् छ्रुतं च दृष्टं च माहात्म्यं केशवस्य मे यन् मां पृच्छसि राजेन्द्र भूयश् चातो जनार्दने
104,25,HV_104.25,etac chrutvā kuruśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ pūjayām āsa manasā govindaṃ puruṣottamam,एतच् छ्रुत्वा कुरुश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः पूजयाम् आस मनसा गोविन्दं पुरुषोत्तमम्
104,26,HV_104.26,vismitaś cābhavad rājā saha sarvaiḥ sahodaraiḥ rājabhiś ca tathāsannair ye tatrāsan samāgatāḥ,विस्मितश् चाभवद् राजा सह सर्वैः सहोदरैः राजभिश् च तथासन्नैर् ये तत्रासन् समागताः
105,1,HV_105.1,bhūya eva dvijaśreṣṭha yadusiṃhasya dhīmataḥ karmāṇy aparimeyāni śrotum icchāmi tattvataḥ,भूय एव द्विजश्रेष्ठ यदुसिंहस्य धीमतः कर्माण्य् अपरिमेयानि श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
105,2,HV_105.2,śrūyante vividhāni sma adbhutāni mahādyute asaṃkhyeyāni divyāni prākṛtāny api sarvaśaḥ,श्रूयन्ते विविधानि स्म अद्भुतानि महाद्युते असंख्येयानि दिव्यानि प्राकृतान्य् अपि सर्वशः
105,3,HV_105.3,. yāny ahaṃ vividhāny asya śrutvā prīye mahāmune prabrūyāḥ sarvaśas tāta tāni me vaktum arhasi,. यान्य् अहं विविधान्य् अस्य श्रुत्वा प्रीये महामुने प्रब्रूयाः सर्वशस् तात तानि मे वक्तुम् अर्हसि
105,4,HV_105.4,bahūny āścaryabhūtāni keśavasya mahātmanaḥ karmāṇy uktāni vai rājan bhūyaś caiva śrutāni te,बहून्य् आश्चर्यभूतानि केशवस्य महात्मनः कर्माण्य् उक्तानि वै राजन् भूयश् चैव श्रुतानि ते
105,5,HV_105.5,kathitāni mayā sādho nāntaṃ śakyaṃ hi karmaṇām gantuṃ bharataśārdūla vistarasya mahātmanaḥ,कथितानि मया साधो नान्तं शक्यं हि कर्मणाम् गन्तुं भरतशार्दूल विस्तरस्य महात्मनः
105,6,HV_105.6,avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ leśamātreṇa bhārata viṣṇor atulavīryasya prathitodārakarmaṇaḥ ānupūrvyā pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa,अवश्यं तु मया वाच्यं लेशमात्रेण भारत विष्णोर् अतुलवीर्यस्य प्रथितोदारकर्मणः आनुपूर्व्या प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप
105,6,HV_105.6,yathā cāsya varo dattaḥ śaṃkareṇa mahātmanā nityaṃ sāṃnidhyatā caiva gāṇapatyaṃ tathākṣayam,यथा चास्य वरो दत्तः शंकरेण महात्मना नित्यं सांनिध्यता चैव गाणपत्यं तथाक्षयम्
105,7,HV_105.7,dvāravatyāṃ nivasatā yadusiṃhena dhīmatā rāṣṭrāṇi nṛpamukhyānāṃ kṣobhitāni mahīkṣitām,द्वारवत्यां निवसता यदुसिंहेन धीमता राष्ट्राणि नृपमुख्यानां क्षोभितानि महीक्षिताम्
105,8,HV_105.8,yadūnām antaraprepsur vicakro dānavo hataḥ,यदूनाम् अन्तरप्रेप्सुर् विचक्रो दानवो हतः
105,9,HV_105.9,puraṃ prāgjyotiṣaṃ gatvā punas tena mahātmanā samudramadhye duṣṭātmā narako dānavo hataḥ,पुरं प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनस् तेन महात्मना समुद्रमध्ये दुष्टात्मा नरको दानवो हतः
105,10,HV_105.10,vāsavaṃ ca raṇe jitvā pārijāto hṛto balāt nirjitaś caiva bhagavān varuṇo lohitahrade,वासवं च रणे जित्वा पारिजातो हृतो बलात् निर्जितश् चैव भगवान् वरुणो लोहितह्रदे
105,11,HV_105.11,dantavakraś ca kārūṣo nihato dakṣiṇāpathe śiśupālaś ca saṃpūrṇe kilbiṣaikaśate hataḥ,दन्तवक्रश् च कारूषो निहतो दक्षिणापथे शिशुपालश् च संपूर्णे किल्बिषैकशते हतः
105,12,HV_105.12,gatvā ca śoṇitapuraṃ śaṃkareṇābhirakṣitaḥ baleḥ suto mahāvīryo bāṇo bāhusahasravān mahāmṛdhe mahārāja jitvā jīvan visarjitaḥ,गत्वा च शोणितपुरं शंकरेणाभिरक्षितः बलेः सुतो महावीर्यो बाणो बाहुसहस्रवान् महामृधे महाराज जित्वा जीवन् विसर्जितः
105,13,HV_105.13,nirjitāḥ pāvakāś caiva girimadhye mahātmanā sālvaś ca vijitaḥ saṃkhye saubhaś ca vinipātitaḥ,निर्जिताः पावकाश् चैव गिरिमध्ये महात्मना साल्वश् च विजितः संख्ये सौभश् च विनिपातितः
105,14,HV_105.14,vikṣobhya sāgaraṃ sarvaṃ pāñcajanyo vaśīkṛtaḥ hayagrīvaś ca nihato nṛpāś cānye mahābalāḥ,विक्षोभ्य सागरं सर्वं पाञ्चजन्यो वशीकृतः हयग्रीवश् च निहतो नृपाश् चान्ये महाबलाः
105,15,HV_105.15,jarāsaṃdhasya nidhane mokṣitāḥ sarvapārthivāḥ rathena jitvā nṛpatīn gāndhāratanayā hṛtā,जरासंधस्य निधने मोक्षिताः सर्वपार्थिवाः रथेन जित्वा नृपतीन् गान्धारतनया हृता
105,16,HV_105.16,bhraṣṭarājyāś ca śokārtāḥ pāṇḍavāḥ parirakṣitāḥ dāhitaṃ ca vanaṃ ghoraṃ puruhūtasya khāṇḍavam,भ्रष्टराज्याश् च शोकार्ताः पाण्डवाः परिरक्षिताः दाहितं च वनं घोरं पुरुहूतस्य खाण्डवम्
105,17,HV_105.17,gāṇḍīvaṃ cāgninā dattam arjunāyopapāditam dautyaṃ ca tatkṛtaṃ ghoraṃ vigrahe janamejaya,गाण्डीवं चाग्निना दत्तम् अर्जुनायोपपादितम् दौत्यं च तत्कृतं घोरं विग्रहे जनमेजय
105,18,HV_105.18,anena yadumukhyena yaduvaṃśaś ca vardhitaḥ kuntyāś ca pramukhe proktā pratijñā pāṇḍavān prati nivṛtte bhārate yuddhe pratidāsyāmi te sutān,अनेन यदुमुख्येन यदुवंशश् च वर्धितः कुन्त्याश् च प्रमुखे प्रोक्ता प्रतिज्ञा पाण्डवान् प्रति निवृत्ते भारते युद्धे प्रतिदास्यामि ते सुतान्
105,19,HV_105.19,api satyaṃ ca kṛtavān kuntyā niryātya pāṇḍavān mokṣitaś ca mahātejā nṛgaḥ śāpāt sudāruṇāt yavanaś ca hataḥ saṃkhye kāla ity abhiviśrutaḥ,अपि सत्यं च कृतवान् कुन्त्या निर्यात्य पाण्डवान् मोक्षितश् च महातेजा नृगः शापात् सुदारुणात् यवनश् च हतः संख्ये काल इत्य् अभिविश्रुतः
105,20,HV_105.20,vānarau ca mahāvīryau maindo dvivida eva ca vijitau yudhi durdharṣau jāmbavāṃś ca parājitaḥ,वानरौ च महावीर्यौ मैन्दो द्विविद एव च विजितौ युधि दुर्धर्षौ जाम्बवांश् च पराजितः
105,21,HV_105.21,sāṃdīpanes tathā putras tava caiva pitā nṛpa gatau vaivasvatavaśaṃ jīvitau tasya tejasā,सांदीपनेस् तथा पुत्रस् तव चैव पिता नृप गतौ वैवस्वतवशं जीवितौ तस्य तेजसा
105,22,HV_105.22,nirjitau haṃsaḍibhakau hiḍimbaś caiva rākṣasaḥ saṃgrāmā bahavaś caiva ghorā naravarakṣayāḥ nihatāś ca nṛpāḥ sarve kṛtvā tad rūpam adbhutam janamejaya yuddheṣu yathā te kathitaṃ purā,निर्जितौ हंसडिभकौ हिडिम्बश् चैव राक्षसः संग्रामा बहवश् चैव घोरा नरवरक्षयाः निहताश् च नृपाः सर्वे कृत्वा तद् रूपम् अद्भुतम् जनमेजय युद्धेषु यथा ते कथितं पुरा
106,1,HV_106.1,karmāṇy aparimeyāni śrutāni dvijasattama bhūya eva mahābāhor yadusiṃhasya dhīmataḥ tvattaḥ śrutavatāṃ śreṣṭha vāsudevasya dhīmataḥ,कर्माण्य् अपरिमेयानि श्रुतानि द्विजसत्तम भूय एव महाबाहोर् यदुसिंहस्य धीमतः त्वत्तः श्रुतवतां श्रेष्ठ वासुदेवस्य धीमतः
106,2,HV_106.2,yac ca tat kathitaṃ pūrvaṃ bāṇaṃ prati mahāsuram tad ahaṃ śrotum icchāmi vistareṇa tapodhana,यच् च तत् कथितं पूर्वं बाणं प्रति महासुरम् तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण तपोधन
106,3,HV_106.3,kathaṃ ca devadevasya putratvam asuro gataḥ yo 'bhiguptaḥ svayaṃ brahmañ śaṃkareṇa mahātmanā sahavāsaṃ gateneha sagaṇena guhena ca baler balavataḥ putro jyeṣṭho bhrātṛśatasya yaḥ vṛto bāhusahasreṇa divyāstraśatadhāriṇā asaṃkhyaiś ca mahākāyair māyāśatasahair balaiḥ māyāśatabalair daityair amarādibhir arcitaḥ vāsudevena sa kathaṃ bāṇaḥ saṃkhye parājitaḥ saṃrabdho dvaṃdvayuddhārthī jīvan muktaḥ kathaṃ ca saḥ,कथं च देवदेवस्य पुत्रत्वम् असुरो गतः यो ऽभिगुप्तः स्वयं ब्रह्मञ् शंकरेण महात्मना सहवासं गतेनेह सगणेन गुहेन च बलेर् बलवतः पुत्रो ज्येष्ठो भ्रातृशतस्य यः वृतो बाहुसहस्रेण दिव्यास्त्रशतधारिणा असंख्यैश् च महाकायैर् मायाशतसहैर् बलैः मायाशतबलैर् दैत्यैर् अमरादिभिर् अर्चितः वासुदेवेन स कथं बाणः संख्ये पराजितः संरब्धो द्वंद्वयुद्धार्थी जीवन् मुक्तः कथं च सः
106,4,HV_106.4,śṛṇuṣvāvahito rājan kṛṣṇasyāmitatejasaḥ manuṣyaloke bāṇena yathābhūd vigraho mahān,शृणुष्वावहितो राजन् कृष्णस्यामिततेजसः मनुष्यलोके बाणेन यथाभूद् विग्रहो महान्
106,5,HV_106.5,vāsudevena yatrāsau rudraskandasahāyavān baliputro raṇaślāghī jitvā jīvan visarjitaḥ,वासुदेवेन यत्रासौ रुद्रस्कन्दसहायवान् बलिपुत्रो रणश्लाघी जित्वा जीवन् विसर्जितः
106,7,HV_106.7,yathā bāṇasya tad yuddhaṃ jīvan mukto yathā ca saḥ yathā ca devadevasya putratvaṃ so 'suro gataḥ yadarthaṃ ca mahad yuddhaṃ tat sarvam akhilaṃ śṛṇu tasya buddhiḥ samutpannā tapaś cartuṃ sudāruṇam rudrasyārādhanārthāya yathāsya syām ahaṃ sutaḥ nīlakaṇṭhaḥ parāṃ prītiṃ gatvā cāsuram abravīt varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yat te manasi vartate śaṃkaraś ca tathety uktvā rudrāṇīm idam abravīt kanīyān kārtikeyasya putro 'yaṃ pratigṛhyatām nāmnā tac choṇitapuraṃ bhaviṣyati purottamam mayābhiguptaṃ śrīmantaṃ na kaścit prasahiṣyati atha vīryamadotsikto bāṇo bāhusahasravān acintayan devagaṇān yuddham ākāṅkṣate sadā na devā na ca gandharvā na yakṣā na ca pannagāḥ tasya yuddhe vyatiṣṭhanta devadevasya tejasā jaṭinaṃ muṇḍinaṃ nityaṃ tryakṣaṃ girisutāśrayam tuṣṭāva devam īśānaṃ vareṣyaṃ varadaṃ śivam harāya harirūpāya śaṃkarāya namo namaḥ namas tubhyaṃ virūpākṣa vyāghracarmanivāsine nama ādyāya bījāya vṛṣāya vṛṣarūpiṇe namo ghorāya ghorāya ghoraghorāya te namaḥ muṇḍāyātha virūpāya vāmadevāya te namaḥ namo dakṣamakhaghnāya bhaganetraharāya ca namo namaḥ paśupate sarvātman sarvabhāvana manoratho jagannātha pūryatāṃ tava bhāvanāt evaṃ stuto jagannāthaḥ śūlī vṛṣabhaketanaḥ dehi bāhusahasraṃ me devebhyaś cāpy avadhyatām sa rudram abhigamyātha praṇipatyābhivādya ca balisūnur idaṃ vākyaṃ papraccha vṛṣabhadhvajam,यथा बाणस्य तद् युद्धं जीवन् मुक्तो यथा च सः यथा च देवदेवस्य पुत्रत्वं सो ऽसुरो गतः यदर्थं च महद् युद्धं तत् सर्वम् अखिलं शृणु तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना तपश् चर्तुं सुदारुणम् रुद्रस्याराधनार्थाय यथास्य स्याम् अहं सुतः नीलकण्ठः परां प्रीतिं गत्वा चासुरम् अब्रवीत् वरं वृणीष्व भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते शंकरश् च तथेत्य् उक्त्वा रुद्राणीम् इदम् अब्रवीत् कनीयान् कार्तिकेयस्य पुत्रो ऽयं प्रतिगृह्यताम् नाम्ना तच् छोणितपुरं भविष्यति पुरोत्तमम् मयाभिगुप्तं श्रीमन्तं न कश्चित् प्रसहिष्यति अथ वीर्यमदोत्सिक्तो बाणो बाहुसहस्रवान् अचिन्तयन् देवगणान् युद्धम् आकाङ्क्षते सदा न देवा न च गन्धर्वा न यक्षा न च पन्नगाः तस्य युद्धे व्यतिष्ठन्त देवदेवस्य तेजसा जटिनं मुण्डिनं नित्यं त्र्यक्षं गिरिसुताश्रयम् तुष्टाव देवम् ईशानं वरेष्यं वरदं शिवम् हराय हरिरूपाय शंकराय नमो नमः नमस् तुभ्यं विरूपाक्ष व्याघ्रचर्मनिवासिने नम आद्याय बीजाय वृषाय वृषरूपिणे नमो घोराय घोराय घोरघोराय ते नमः मुण्डायाथ विरूपाय वामदेवाय ते नमः नमो दक्षमखघ्नाय भगनेत्रहराय च नमो नमः पशुपते सर्वात्मन् सर्वभावन मनोरथो जगन्नाथ पूर्यतां तव भावनात् एवं स्तुतो जगन्नाथः शूली वृषभकेतनः देहि बाहुसहस्रं मे देवेभ्यश् चाप्य् अवध्यताम् स रुद्रम् अभिगम्याथ प्रणिपत्याभिवाद्य च बलिसूनुर् इदं वाक्यं पप्रच्छ वृषभध्वजम्
106,8,HV_106.8,asakṛn nirjitā devāḥ sasādhyāḥ samarudgaṇāḥ mayā balamadotsekāt sasainyena tavāśrayāt,असकृन् निर्जिता देवाः ससाध्याः समरुद्गणाः मया बलमदोत्सेकात् ससैन्येन तवाश्रयात्
106,9,HV_106.9,imaṃ deśaṃ samāgamya vasanti sma pure sukham te parājayasaṃtrastā nirāśā matparājaye nākapṛṣṭham upāgamya nivasanti yathāsukham,इमं देशं समागम्य वसन्ति स्म पुरे सुखम् ते पराजयसंत्रस्ता निराशा मत्पराजये नाकपृष्ठम् उपागम्य निवसन्ति यथासुखम्
106,10,HV_106.10,so 'haṃ nirāśo yuddhasya jīvitaṃ nādya kāmaye ayudhyato vṛthā hy eṣāṃ bāhūnāṃ dhāraṇaṃ mama,सो ऽहं निराशो युद्धस्य जीवितं नाद्य कामये अयुध्यतो वृथा ह्य् एषां बाहूनां धारणं मम
106,11,HV_106.11,tad brūhi mama yuddhasya kaccid āgamanaṃ bhavet na me yuddhaṃ vinā deva ratir asti prasīda me,तद् ब्रूहि मम युद्धस्य कच्चिद् आगमनं भवेत् न मे युद्धं विना देव रतिर् अस्ति प्रसीद मे
106,12,HV_106.12,tataḥ prahasya bhagavān abravīd vṛṣabhadhvajaḥ bhavitā bāṇa yuddhaṃ te tathā tac chṛṇu dānava,ततः प्रहस्य भगवान् अब्रवीद् वृषभध्वजः भविता बाण युद्धं ते तथा तच् छृणु दानव
106,13,HV_106.13,dhvajasyāsya yadā bhaṅgas tava tāta bhaviṣyati svasthāne sthāpitasyātha tadā yuddhaṃ bhaviṣyati,ध्वजस्यास्य यदा भङ्गस् तव तात भविष्यति स्वस्थाने स्थापितस्याथ तदा युद्धं भविष्यति
106,14,HV_106.14,ity evam uktaḥ prahasan bāṇaḥ subahuśo mudā prasannavadano bhūtvā pādayoḥ patito 'bravīt,इत्य् एवम् उक्तः प्रहसन् बाणः सुबहुशो मुदा प्रसन्नवदनो भूत्वा पादयोः पतितो ऽब्रवीत्
106,15,HV_106.15,diṣṭyā bāhusahasrasya na vṛthā dhāraṇaṃ mama diṣṭā sahasrākṣam ahaṃ vijetā punar āhave,दिष्ट्या बाहुसहस्रस्य न वृथा धारणं मम दिष्टा सहस्राक्षम् अहं विजेता पुनर् आहवे
106,16,HV_106.16,ānandajāśrupūrṇābhyāṃ netrābhyām arimardanaḥ pañcāñjaliśatair devaṃ pūjayan patito bhuvi,आनन्दजाश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्याम् अरिमर्दनः पञ्चाञ्जलिशतैर् देवं पूजयन् पतितो भुवि
106,17,HV_106.17,uttiṣṭhottiṣṭha bāhūnām ātmanaḥ svakulasya ca sadṛśaṃ prātsyase vīre yuddham apratimaṃ raṇe,उत्तिष्ठोत्तिष्ठ बाहूनाम् आत्मनः स्वकुलस्य च सदृशं प्रात्स्यसे वीरे युद्धम् अप्रतिमं रणे
106,18,HV_106.18,evam uktas tato bāṇas tryambakena mahātmanā harṣeṇābhyutthitaḥ śīghraṃ natvā sa vṛṣabhadhvajam,एवम् उक्तस् ततो बाणस् त्र्यम्बकेन महात्मना हर्षेणाभ्युत्थितः शीघ्रं नत्वा स वृषभध्वजम्
106,19,HV_106.19,śitikaṇṭhavisṛṣṭas tu bāṇaḥ parapuraṃjayaḥ yayau svabhavanaṃ yena yatra dhvajagṛhaṃ mahat,शितिकण्ठविसृष्टस् तु बाणः परपुरंजयः ययौ स्वभवनं येन यत्र ध्वजगृहं महत्
106,20,HV_106.20,tatropaviṣṭaḥ prahasan kumbhāṇḍam idam abravīt priyam āvedayiṣyāmi bhavato manaso 'nugam,तत्रोपविष्टः प्रहसन् कुम्भाण्डम् इदम् अब्रवीत् प्रियम् आवेदयिष्यामि भवतो मनसो ऽनुगम्
106,21,HV_106.21,yenāham iha saṃprāptaḥ kumbhāṇḍa śṛṇu me vacaḥ ity evam uktaḥ prahasan bāṇam apratimaṃ raṇe provāca rājan kiṃ tv etad vaktukāmo 'si matpriyam vismayot phullanayanaḥ praharṣād iva sattama,येनाहम् इह संप्राप्तः कुम्भाण्ड शृणु मे वचः इत्य् एवम् उक्तः प्रहसन् बाणम् अप्रतिमं रणे प्रोवाच राजन् किं त्व् एतद् वक्तुकामो ऽसि मत्प्रियम् विस्मयोत् फुल्लनयनः प्रहर्षाद् इव सत्तम
106,22,HV_106.22,tvattas tac chrotum icchāmi varaṃ kiṃ labdhavān asi devadevaprasādāt tu skandasya ca mahātmanaḥ īpsitaṃ kiṃ tvayā prāptaṃ tan me brūhi mahāsura śitikaṇṭhaprasādena skandagopāyanena ca kaccin trailokyarājyaṃ te vyādiṣṭaṃ śṛlapāṇinā,त्वत्तस् तच् छ्रोतुम् इच्छामि वरं किं लब्धवान् असि देवदेवप्रसादात् तु स्कन्दस्य च महात्मनः ईप्सितं किं त्वया प्राप्तं तन् मे ब्रूहि महासुर शितिकण्ठप्रसादेन स्कन्दगोपायनेन च कच्चिन् त्रैलोक्यराज्यं ते व्यादिष्टं शृलपाणिना
106,23,HV_106.23,kaccid indras tava bhayāt pātālam upayāsyati kaccid viṣṇuparitrāsaṃ vimokṣyanti diteḥ sutāḥ,कच्चिद् इन्द्रस् तव भयात् पातालम् उपयास्यति कच्चिद् विष्णुपरित्रासं विमोक्ष्यन्ति दितेः सुताः
106,24,HV_106.24,yasya cakrabhayatrastā vasanti salilāśaye kaccic chārṅgagadāpāṇeḥ sthitasya param āhave na viṣṇor bhayasaṃtrāsāt prayāsyanti diśo 'surāḥ,यस्य चक्रभयत्रस्ता वसन्ति सलिलाशये कच्चिच् छार्ङ्गगदापाणेः स्थितस्य परम् आहवे न विष्णोर् भयसंत्रासात् प्रयास्यन्ति दिशो ऽसुराः
106,25,HV_106.25,pātālavāsam utsṛjya kaccit tava balāśrayāt vibudhāvāsaniratā bhaviṣyanti mahāsurāḥ,पातालवासम् उत्सृज्य कच्चित् तव बलाश्रयात् विबुधावासनिरता भविष्यन्ति महासुराः
106,26,HV_106.26,balir viṣṇubalākrānto baddhas tava pitā nṛpa salilaughād viniḥsṛtya kaccid rājyam avāpsyati,बलिर् विष्णुबलाक्रान्तो बद्धस् तव पिता नृप सलिलौघाद् विनिःसृत्य कच्चिद् राज्यम् अवाप्स्यति
106,27,HV_106.27,divyamālyāmbaradharaṃ divyasraganulepanam kaccid vairocaniṃ tāta drakṣyāmaḥ pitaraṃ tava,दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यस्रगनुलेपनम् कच्चिद् वैरोचनिं तात द्रक्ष्यामः पितरं तव
106,28,HV_106.28,kaccintrabhiḥ kramaiḥ pūrvaṃ hṛtāṃl lokān imān prabho punaḥ pratyānayiṣyāmo jitvā sarvān divaukasaḥ,कच्चिन्त्रभिः क्रमैः पूर्वं हृतांल् लोकान् इमान् प्रभो पुनः प्रत्यानयिष्यामो जित्वा सर्वान् दिवौकसः
106,29,HV_106.29,snigdhagambhīranirghoṣaṃ śañkhasvanapurojavam kaccin nārāyaṇaṃ devaṃ jeṣyāmaḥ samitiṃjayam,स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं शञ्खस्वनपुरोजवम् कच्चिन् नारायणं देवं जेष्यामः समितिंजयम्
106,30,HV_106.30,kaccid vṛṣadhvajas tāta prasādasumukhas tava yathā te hṛdayotkampaḥ sāśrubinduḥ pravartate,कच्चिद् वृषध्वजस् तात प्रसादसुमुखस् तव यथा ते हृदयोत्कम्पः साश्रुबिन्दुः प्रवर्तते
106,31,HV_106.31,kaccid īśvaratoṣeṇa kārttikeyamatena ca prāptavān asi sarveṣām asmākaṃ pārthivaṃ padam,कच्चिद् ईश्वरतोषेण कार्त्तिकेयमतेन च प्राप्तवान् असि सर्वेषाम् अस्माकं पार्थिवं पदम्
106,32,HV_106.32,iti kumbhāṇḍavacanaiś coditaḥ puruṣarṣabhaḥ bāṇo vācam asaṃsaktāṃ provāca vadatāṃ varaḥ,इति कुम्भाण्डवचनैश् चोदितः पुरुषर्षभः बाणो वाचम् असंसक्तां प्रोवाच वदतां वरः
106,33,HV_106.33,nītimantam athāmātyam anayo nītimat tadā cirāt prabhṛti kumbhāṇḍa na yuddhaṃ prāpyate mayā tadā mayā mudā pṛṣṭaḥ śitikaṇṭhaḥ pratāpavān,नीतिमन्तम् अथामात्यम् अनयो नीतिमत् तदा चिरात् प्रभृति कुम्भाण्ड न युद्धं प्राप्यते मया तदा मया मुदा पृष्टः शितिकण्ठः प्रतापवान्
106,34,HV_106.34,tato 'haṃ patito mūrdhnā devadevasya dhīmataḥ yuddhābhilāṣaḥ sumahān deva saṃjāyate mama api prāpsyāmy ahaṃ yuddhaṃ manasas tuṣṭikārakam,ततो ऽहं पतितो मूर्ध्ना देवदेवस्य धीमतः युद्धाभिलाषः सुमहान् देव संजायते मम अपि प्राप्स्याम्य् अहं युद्धं मनसस् तुष्टिकारकम्
106,35,HV_106.35,vijñaptaḥ sa mayā deva prāha māṃ vṛṣabhadhvajaḥ tato 'haṃ devadevena hareṇāmitraghātinā prahasya suciraṃ kālam ukto 'dya vacanaṃ priyam,विज्ञप्तः स मया देव प्राह मां वृषभध्वजः ततो ऽहं देवदेवेन हरेणामित्रघातिना प्रहस्य सुचिरं कालम् उक्तो ऽद्य वचनं प्रियम्
106,36,HV_106.36,prāpsyase sumahad yuddhaṃ tvaṃ bāṇāpratimaṃ mahat mayūradhvajabhaṅgas te bhaviṣyati yadāsura,प्राप्स्यसे सुमहद् युद्धं त्वं बाणाप्रतिमं महत् मयूरध्वजभङ्गस् ते भविष्यति यदासुर
106,37,HV_106.37,tadā tvaṃ prāpsyase yuddhaṃ sumahad ditinandana tato 'haṃ paramaprīto bhagavantaṃ vṛṣadhvajam praṇamya śirasā devaṃ tavāntikam upāgataḥ,तदा त्वं प्राप्स्यसे युद्धं सुमहद् दितिनन्दन ततो ऽहं परमप्रीतो भगवन्तं वृषध्वजम् प्रणम्य शिरसा देवं तवान्तिकम् उपागतः
106,38,HV_106.38,ity evam uktaḥ kumbhāṇḍaḥ provāca nṛpatiṃ tadā aho na śobhanaṃ rājan yad evaṃ bhāṣase vacaḥ,इत्य् एवम् उक्तः कुम्भाण्डः प्रोवाच नृपतिं तदा अहो न शोभनं राजन् यद् एवं भाषसे वचः
106,39,HV_106.39,evaṃ kathayator eva tayor anyonyam ucchritaḥ dhvajaḥ papāta vegena śakrāśanisamāhataḥ,एवं कथयतोर् एव तयोर् अन्योन्यम् उच्छ्रितः ध्वजः पपात वेगेन शक्राशनिसमाहतः
106,40,HV_106.40,taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā so 'suro dhvajam uttamam praharṣam atulaṃ lebhe mene cāhavam āgatam,तं तथा पतितं दृष्ट्वा सो ऽसुरो ध्वजम् उत्तमम् प्रहर्षम् अतुलं लेभे मेने चाहवम् आगतम्
106,41,HV_106.41,tataś cakampe vasudhā śakrāśanisamāhatā nanādāntarhito bhūmau vṛṣadaṃśo jagarja ca,ततश् चकम्पे वसुधा शक्राशनिसमाहता ननादान्तर्हितो भूमौ वृषदंशो जगर्ज च
106,42,HV_106.42,devānām api yo devaḥ so 'py avarṣata vāsavaḥ śoṇitaṃ śoṇitapure sarvataḥ puram antikāt,देवानाम् अपि यो देवः सो ऽप्य् अवर्षत वासवः शोणितं शोणितपुरे सर्वतः पुरम् अन्तिकात्
106,43,HV_106.43,sūryaṃ bhittvā maholkā ca papāta dharaṇītale svapakṣe coditaḥ sūryo bharaṇīṃ samapīḍayat,सूर्यं भित्त्वा महोल्का च पपात धरणीतले स्वपक्षे चोदितः सूर्यो भरणीं समपीडयत्
106,44,HV_106.44,caityavṛkṣeṣu sahasā dhārāḥ śatasahasraśaḥ śoṇitasyāsravan ghorā nipetus tārakā bhṛśam,चैत्यवृक्षेषु सहसा धाराः शतसहस्रशः शोणितस्यास्रवन् घोरा निपेतुस् तारका भृशम्
106,45,HV_106.45,rāhur agrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate lokakṣayakare kāle nirghātaś cābhavan mahān,राहुर् अग्रसद् आदित्यम् अपर्वणि विशां पते लोकक्षयकरे काले निर्घातश् चाभवन् महान्
106,46,HV_106.46,dakṣiṇāṃ diśam āsthāya dhūmaketuḥ sthito 'bhavat aniśaṃ cāpy avicchinnā vavur vātāḥ sudāruṇāḥ,दक्षिणां दिशम् आस्थाय धूमकेतुः स्थितो ऽभवत् अनिशं चाप्य् अविच्छिन्ना ववुर् वाताः सुदारुणाः
106,47,HV_106.47,śvetalohitaparyantaḥ kṛṣṇagrīvas taḍiddyutiḥ trivarṇaḥ parigho bhānoḥ saṃdhyārāgam athāvṛṇot,श्वेतलोहितपर्यन्तः कृष्णग्रीवस् तडिद्द्युतिः त्रिवर्णः परिघो भानोः संध्यारागम् अथावृणोत्
106,48,HV_106.48,vakram aṅgārakaś cakre kṛttikāsu bhayaṃkaraḥ bāṇasya janmanakṣatraṃ bhartsayann iva sarvaśaḥ,वक्रम् अङ्गारकश् चक्रे कृत्तिकासु भयंकरः बाणस्य जन्मनक्षत्रं भर्त्सयन्न् इव सर्वशः
106,49,HV_106.49,anekaśākhaś caityaś ca nipapāta mahītale arcitaḥ sarvakanyābhir dānavānāṃ mahātmanām,अनेकशाखश् चैत्यश् च निपपात महीतले अर्चितः सर्वकन्याभिर् दानवानां महात्मनाम्
106,50,HV_106.50,evaṃ vividharūpāṇi nimittāni niśāmayan bāṇo balamadonmatto niścayaṃ nādhigacchati,एवं विविधरूपाणि निमित्तानि निशामयन् बाणो बलमदोन्मत्तो निश्चयं नाधिगच्छति
106,51,HV_106.51,vicetās tv abhavat prājñaḥ kumbhāṇḍas tattvadarśivān bāṇasya sacivas tatra kīrtayan bahu kilbiṣam,विचेतास् त्व् अभवत् प्राज्ञः कुम्भाण्डस् तत्त्वदर्शिवान् बाणस्य सचिवस् तत्र कीर्तयन् बहु किल्बिषम्
106,52,HV_106.52,utpātā hy atra dṛśyante kathayanto naśobhanam tava rājyavināśāya bhaviṣyanti na saṃśayaḥ yathā śakradhvajataroḥ svadarpāt patanaṃ bhavet raṇam ākāṅkṣato mohāt tathā bāṇasya nardataḥ devadevaprasādāt tu trailokyavijayaṃ gataḥ utsekād dṛśyate nāśo yuddhākāṅkṣī nanarda ha bāṇaḥ prītamanās tv eva papau pānam anuttamam daityadānavanārībhiḥ sārdham uttamavikramaḥ,उत्पाता ह्य् अत्र दृश्यन्ते कथयन्तो नशोभनम् तव राज्यविनाशाय भविष्यन्ति न संशयः यथा शक्रध्वजतरोः स्वदर्पात् पतनं भवेत् रणम् आकाङ्क्षतो मोहात् तथा बाणस्य नर्दतः देवदेवप्रसादात् तु त्रैलोक्यविजयं गतः उत्सेकाद् दृश्यते नाशो युद्धाकाङ्क्षी ननर्द ह बाणः प्रीतमनास् त्व् एव पपौ पानम् अनुत्तमम् दैत्यदानवनारीभिः सार्धम् उत्तमविक्रमः
106,53,HV_106.53,kumbhāṇḍaś cintayāviṣṭo rājaveśmābhyayāt tadā acintayac ca tattvārthaṃ tais tair utpātadarśanaiḥ,कुम्भाण्डश् चिन्तयाविष्टो राजवेश्माभ्ययात् तदा अचिन्तयच् च तत्त्वार्थं तैस् तैर् उत्पातदर्शनैः
106,54,HV_106.54,rājā pramādī durbuddhir jitakāśī mahāsuraḥ yuddham evābhilaṣate na doṣān paśyate madāt,राजा प्रमादी दुर्बुद्धिर् जितकाशी महासुरः युद्धम् एवाभिलषते न दोषान् पश्यते मदात्
106,55,HV_106.55,mahotpātabhayaṃ caiva na tan mithyā bhaviṣyati apīdānīṃ bhaven mithyā sarvam utpātadarśanam,महोत्पातभयं चैव न तन् मिथ्या भविष्यति अपीदानीं भवेन् मिथ्या सर्वम् उत्पातदर्शनम्
106,56,HV_106.56,iha tv āste trinayanaḥ kārttikeyaś ca vīryavān tenotpanno 'pi doṣo naḥ kaccid gacchet parābhavam,इह त्व् आस्ते त्रिनयनः कार्त्तिकेयश् च वीर्यवान् तेनोत्पन्नो ऽपि दोषो नः कच्चिद् गच्छेत् पराभवम्
106,57,HV_106.57,utpannadoṣaprabhavaḥ kṣayo 'yaṃ bhavitā mahān doṣāṇāṃ na bhaven nāśa iti me dhīyate matiḥ,उत्पन्नदोषप्रभवः क्षयो ऽयं भविता महान् दोषाणां न भवेन् नाश इति मे धीयते मतिः
106,58,HV_106.58,niyataṃ doṣa evāyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ daurātmyān nṛpater asya doṣabhūtā hi dānavāḥ,नियतं दोष एवायं भविष्यति न संशयः दौरात्म्यान् नृपतेर् अस्य दोषभूता हि दानवाः
106,59,HV_106.59,devadānavasaṃghānāṃ yaḥ kartā bhuvanaprabhuḥ sa bhavaḥ kārttikeyaś ca kṛtavāso hi naḥ pure,देवदानवसंघानां यः कर्ता भुवनप्रभुः स भवः कार्त्तिकेयश् च कृतवासो हि नः पुरे
106,60,HV_106.60,prāṇaiḥ priyataro nityaṃ bhavasya tu guhaḥ sadā tad viśiṣṭaś ca bāṇo 'pi bhavasya satataṃ priyaḥ,प्राणैः प्रियतरो नित्यं भवस्य तु गुहः सदा तद् विशिष्टश् च बाणो ऽपि भवस्य सततं प्रियः
106,61,HV_106.61,darpotsekāt tu nāśāya varaṃ yācitavān bhavam yuddhahetoḥ sa lubdhas tu sarvathā na bhaviṣyati yadi viṣṇupurogāṇām indrādīnāṃ divaukasām bhavitā hy abhayat prāptir bhavahastāt kṛtā bhavet etayoś ca hi ko yuddhaṃ kumārabhavayor iha śakto dātuṃ samāgamya bāṇasāhāyyakāṅkṣiṇoḥ,दर्पोत्सेकात् तु नाशाय वरं याचितवान् भवम् युद्धहेतोः स लुब्धस् तु सर्वथा न भविष्यति यदि विष्णुपुरोगाणाम् इन्द्रादीनां दिवौकसाम् भविता ह्य् अभयत् प्राप्तिर् भवहस्तात् कृता भवेत् एतयोश् च हि को युद्धं कुमारभवयोर् इह शक्तो दातुं समागम्य बाणसाहाय्यकाङ्क्षिणोः
106,62,HV_106.62,na ca devavaco mithyā bhaviṣyati kathaṃcana bhaviṣyati mahad yuddhaṃ sarvadaityavināśanam evaṃ sa cintayāviṣṭaḥ kumbhāṇḍas tattvadarśivān svastipraṇihitāṃ buddhiṃ cakāra sa mahāsuraḥ,न च देववचो मिथ्या भविष्यति कथंचन भविष्यति महद् युद्धं सर्वदैत्यविनाशनम् एवं स चिन्तयाविष्टः कुम्भाण्डस् तत्त्वदर्शिवान् स्वस्तिप्रणिहितां बुद्धिं चकार स महासुरः
106,63,HV_106.63,ye hi devair virudhyante puṇyakarmabhir āhave yathā balir niyamitas tathā te yānti saṃkṣayam,ये हि देवैर् विरुध्यन्ते पुण्यकर्मभिर् आहवे यथा बलिर् नियमितस् तथा ते यान्ति संक्षयम्
107,1,HV_107.1,krīḍāvihāropagataḥ kadācid abhavad bhavaḥ devyā saha nadītīre ramye śrīmati sa prabhuḥ,क्रीडाविहारोपगतः कदाचिद् अभवद् भवः देव्या सह नदीतीरे रम्ये श्रीमति स प्रभुः
107,2,HV_107.2,śatāni tatrāpsarasāṃ cikrīḍuś ca samantataḥ sarvartukavane ramye gandharvapatayas tathā,शतानि तत्राप्सरसां चिक्रीडुश् च समन्ततः सर्वर्तुकवने रम्ये गन्धर्वपतयस् तथा
107,3,HV_107.3,kusumaiḥ pārijātasya puṣpaiḥ saṃtānakasya ca gandhoddāmam ivākāśaṃ nadītīraṃ ca sarvaśaḥ,कुसुमैः पारिजातस्य पुष्पैः संतानकस्य च गन्धोद्दामम् इवाकाशं नदीतीरं च सर्वशः
107,4,HV_107.4,veṇuvīṇāmṛdaṅgaiś ca paṇavaiś ca sahasraśaḥ vādyamānaiḥ sa śuśrāva gītam apsarasāṃ tadā,वेणुवीणामृदङ्गैश् च पणवैश् च सहस्रशः वाद्यमानैः स शुश्राव गीतम् अप्सरसां तदा
107,5,HV_107.5,sūtamāgadhakalpaiś cāpy astuvann apsarogaṇāḥ devadevaṃ suvapuṣaṃ sragviṇaṃ raktavāsasam,सूतमागधकल्पैश् चाप्य् अस्तुवन्न् अप्सरोगणाः देवदेवं सुवपुषं स्रग्विणं रक्तवाससम्
107,6,HV_107.6,haraṃ sahomaṃ varadaṃ ramayanti manoramāḥ tatas tu devyā rūpeṇa vikralekhā varāpsarāḥ bhavaṃ prasādayām āsa devī ca prāhasat tadā,हरं सहोमं वरदं रमयन्ति मनोरमाः ततस् तु देव्या रूपेण विक्रलेखा वराप्सराः भवं प्रसादयाम् आस देवी च प्राहसत् तदा
107,7,HV_107.7,prasādayantīm īśānaṃ prahasanty apsaroganāḥ bhavasya pārṣadā divyā nānārūpā mahaujasaḥ atha te pārṣadās tatra rahasye suvipaścitaḥ mahādevasya rūpeṇa tac cihnaṃ rūpam āsthitāḥ nanṛtur bhūtapatayo vicitrābhinayānvitāḥ tato devyās tu rūpeṇa līlayā vadanena ca devī prahāsaṃ mumuce tāś caivāpsarasas tadā,प्रसादयन्तीम् ईशानं प्रहसन्त्य् अप्सरोगनाः भवस्य पार्षदा दिव्या नानारूपा महौजसः अथ ते पार्षदास् तत्र रहस्ये सुविपश्चितः महादेवस्य रूपेण तच् चिह्नं रूपम् आस्थिताः ननृतुर् भूतपतयो विचित्राभिनयान्विताः ततो देव्यास् तु रूपेण लीलया वदनेन च देवी प्रहासं मुमुचे ताश् चैवाप्सरसस् तदा
107,8,HV_107.8,tataḥ kilikilāśabdaḥ prādurbhūtaḥ samantataḥ praharṣam atulaṃ cāpi lebhe prītamanā bhavaḥ,ततः किलिकिलाशब्दः प्रादुर्भूतः समन्ततः प्रहर्षम् अतुलं चापि लेभे प्रीतमना भवः
107,9,HV_107.9,bāṇasya duhitā kanyā tatroṣā nāma bhāminī devaṃ prakrīḍitaṃ dṛṣṭvā devyā saha nadīgatam,बाणस्य दुहिता कन्या तत्रोषा नाम भामिनी देवं प्रक्रीडितं दृष्ट्वा देव्या सह नदीगतम्
107,10,HV_107.10,dīpyamānaṃ mahādevaṃ dvādaśādityatejasam nānārūpaṃ vapuḥ kṛtvā devyāḥ priyacikīrṣayā uṣā manorathaṃ cakre pārvatyāḥ saṃnidhau tadā dhanyā hi bhartṛsahitā ramyanty evaṃ samāgatāḥ,दीप्यमानं महादेवं द्वादशादित्यतेजसम् नानारूपं वपुः कृत्वा देव्याः प्रियचिकीर्षया उषा मनोरथं चक्रे पार्वत्याः संनिधौ तदा धन्या हि भर्तृसहिता रम्यन्त्य् एवं समागताः
107,11,HV_107.11,manasā tv atha saṃkalpam uṣayā bhāṣitaṃ tathā vijñāya tam abhiprāyam uṣāyāḥ parvatātmajā prāha devī tato vākyam uṣāṃ harṣayatī śanaiḥ,मनसा त्व् अथ संकल्पम् उषया भाषितं तथा विज्ञाय तम् अभिप्रायम् उषायाः पर्वतात्मजा प्राह देवी ततो वाक्यम् उषां हर्षयती शनैः
107,12,HV_107.12,uṣe śīghraṃ tvam apy evaṃ bhartrā saha ramiṣyasi yathā devo mayā sārdhaṃ śaṃkaraḥ śatrusūdanaḥ,उषे शीघ्रं त्वम् अप्य् एवं भर्त्रा सह रमिष्यसि यथा देवो मया सार्धं शंकरः शत्रुसूदनः
107,13,HV_107.13,evam ukte tadā devyā vākye cintāvilekṣaṇā uṣā bhāvaṃ hṛdā cakre bhartrā raṃsye kadā saha,एवम् उक्ते तदा देव्या वाक्ये चिन्ताविलेक्षणा उषा भावं हृदा चक्रे भर्त्रा रंस्ये कदा सह
107,14,HV_107.14,tato haimavatī vākyaṃ saṃprahasyedam abravīt uṣe śṛṇuṣva kalyāṇi yadā saṃyogam eṣyasi,ततो हैमवती वाक्यं संप्रहस्येदम् अब्रवीत् उषे शृणुष्व कल्याणि यदा संयोगम् एष्यसि
107,15,HV_107.15,vaiśākhe māsi harmyasthāṃ dvādaśyāṃ tvāṃ dinakṣaye dharṣayiṣyati yaḥ svapne sa te bhartā bhaviṣyati,वैशाखे मासि हर्म्यस्थां द्वादश्यां त्वां दिनक्षये धर्षयिष्यति यः स्वप्ने स ते भर्ता भविष्यति
107,16,HV_107.16,evam uktā daityasutā kanyāgaṇasamāvṛtā apākrāmata harṣeṇa ramamāṇā yathāsukham,एवम् उक्ता दैत्यसुता कन्यागणसमावृता अपाक्रामत हर्षेण रममाणा यथासुखम्
107,17,HV_107.17,tataḥ sakhībhir hāsyantī harṣeṇotphullalocanā tālikāsaṃnipātaiś ca anyonyaṃ jaghnur ūrjitāḥ uktā ca tatra tābhiḥ sā bhartā tava varānane bhaviṣyaty acireṇaiva devyā vacanakalpitaḥ uṣā sakhīnāṃ tad vākyaṃ pratipūjya yathāvidhi dattaṃ manorathaṃ devyā bhāvayantī vyatiṣṭhata tataḥ krīḍāvihāraṃ tam anubhūya sahomayā jagāma bhagavān devaḥ svapuraṃ tripurāntakṛt devadevo jagannātha upāraṃsīt tato haraḥ gate 'hani punaḥ sarvās tā nāryo jagmur adbhutāḥ,ततः सखीभिर् हास्यन्ती हर्षेणोत्फुल्ललोचना तालिकासंनिपातैश् च अन्योन्यं जघ्नुर् ऊर्जिताः उक्ता च तत्र ताभिः सा भर्ता तव वरानने भविष्यत्य् अचिरेणैव देव्या वचनकल्पितः उषा सखीनां तद् वाक्यं प्रतिपूज्य यथाविधि दत्तं मनोरथं देव्या भावयन्ती व्यतिष्ठत ततः क्रीडाविहारं तम् अनुभूय सहोमया जगाम भगवान् देवः स्वपुरं त्रिपुरान्तकृत् देवदेवो जगन्नाथ उपारंसीत् ततो हरः गते ऽहनि पुनः सर्वास् ता नार्यो जग्मुर् अद्भुताः
107,18,HV_107.18,yayuḥ svān ālayān sarvā devī cādarśaṇaṃ gatā kāś cid aśvais tathā yānair gajair anyās tathā rathaiḥ puraṃ praviviśur hṛṣṭāḥ kāścid ākāśam āsthitāḥ,ययुः स्वान् आलयान् सर्वा देवी चादर्शणं गता काश् चिद् अश्वैस् तथा यानैर् गजैर् अन्यास् तथा रथैः पुरं प्रविविशुर् हृष्टाः काश्चिद् आकाशम् आस्थिताः
107,19,HV_107.19,tato harmye śayānāṃ tu vaiśākhe māsi bhāminīm dvādaśyāṃ śuklapakṣasya sakhīgaṇavṛtāṃ tadā,ततो हर्म्ये शयानां तु वैशाखे मासि भामिनीम् द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य सखीगणवृतां तदा
107,20,HV_107.20,yathoktaḥ puruṣaḥ svapne dharṣayām āsa tām uṣām viveṣṭamānāṃ rudatīṃ devyā vacanacoditaḥ,यथोक्तः पुरुषः स्वप्ने धर्षयाम् आस ताम् उषाम् विवेष्टमानां रुदतीं देव्या वचनचोदितः
107,21,HV_107.21,sā svapne dharṣitā tena strībhāvaṃ cāpi lambhitā śoṇitāktā prarudatī sahasaivotthitā niśi,सा स्वप्ने धर्षिता तेन स्त्रीभावं चापि लम्भिता शोणिताक्ता प्ररुदती सहसैवोत्थिता निशि
107,22,HV_107.22,tāṃ tathā rudatīṃ dṛṣṭvā sakhī bhayasamanvitām citralekhā vacaḥ snigdham uvāca param ādbhutam,तां तथा रुदतीं दृष्ट्वा सखी भयसमन्विताम् चित्रलेखा वचः स्निग्धम् उवाच परम् आद्भुतम्
107,23,HV_107.23,uṣe mā bhaiḥ kim evaṃ tvaṃ rudatī paritapyase baleḥ sutasutā ca tvaṃ prakhyātā kiṃ bhayānvitā,उषे मा भैः किम् एवं त्वं रुदती परितप्यसे बलेः सुतसुता च त्वं प्रख्याता किं भयान्विता
107,24,HV_107.24,na bhayaṃ vidyate loke tava subhru viśeṣataḥ bhayadas tava vāmoru pitā devāntako raṇe,न भयं विद्यते लोके तव सुभ्रु विशेषतः भयदस् तव वामोरु पिता देवान्तको रणे
107,25,HV_107.25,uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te viṣādaṃ mā kṛthāḥ śubhe naivaṃvidheṣu vāseṣu bhayam asti varānane,उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते विषादं मा कृथाः शुभे नैवंविधेषु वासेषु भयम् अस्ति वरानने
107,26,HV_107.26,asakṛd devasahitaḥ śacībhartā sureśvaraḥ aprāpta eva nagaraṃ pitrā te mṛdito raṇe ayaṃ devasamūhasya bhayadas te pitā raṇe,असकृद् देवसहितः शचीभर्ता सुरेश्वरः अप्राप्त एव नगरं पित्रा ते मृदितो रणे अयं देवसमूहस्य भयदस् ते पिता रणे
107,27,HV_107.27,airāvataḥ sa mṛdito gadayā cāsya bhāmini nirāśo jīvite so 'bhūd vajrapāṇiḥ sahāmaraiḥ mahāsuravaraḥ śrīmān baleḥ putro mahābalaḥ evaṃ sābhihitā sakhyā bāṇaputrī yaśasvinī svapnarūpaṃ yathā dṛṣtvaṃ nyavedayad aninditā evaṃ saṃdūṣitā sādhvī kathaṃ jīvitum utsahe pitaraṃ kiṃ nu vakṣyāmi devaśatrum ariṃdamam,ऐरावतः स मृदितो गदया चास्य भामिनि निराशो जीविते सो ऽभूद् वज्रपाणिः सहामरैः महासुरवरः श्रीमान् बलेः पुत्रो महाबलः एवं साभिहिता सख्या बाणपुत्री यशस्विनी स्वप्नरूपं यथा दृष्त्वं न्यवेदयद् अनिन्दिता एवं संदूषिता साध्वी कथं जीवितुम् उत्सहे पितरं किं नु वक्ष्यामि देवशत्रुम् अरिंदमम्
107,28,HV_107.28,evaṃ saṃdūṣaṇakarī vaṃśasyāsya mahaujasaḥ śreyo hi maraṇaṃ manye na me śreyo 'dya jīvitam,एवं संदूषणकरी वंशस्यास्य महौजसः श्रेयो हि मरणं मन्ये न मे श्रेयो ऽद्य जीवितम्
107,29,HV_107.29,īpsito vā yatha ko 'pi puruṣo 'dhigato hi me jāgratīva yathāhaṃ syām avastheyaṃ kṛtā mama niśāyāṃ jāgratī vāhaṃ nītā kena daśām imām katham evaṃ kṛtā nāma kanyā jīvitum utsahe kulopakrośanakarī kulāṅgārā nirāśreyā jīvituṃ spṛhayen nārī sādhvīnām agrataḥ sthitā,ईप्सितो वा यथ को ऽपि पुरुषो ऽधिगतो हि मे जाग्रतीव यथाहं स्याम् अवस्थेयं कृता मम निशायां जाग्रती वाहं नीता केन दशाम् इमाम् कथम् एवं कृता नाम कन्या जीवितुम् उत्सहे कुलोपक्रोशनकरी कुलाङ्गारा निराश्रेया जीवितुं स्पृहयेन् नारी साध्वीनाम् अग्रतः स्थिता
107,30,HV_107.30,ity evaṃ bāṣpapūrṇākṣī sakhījanavṛtā tadā vilalāpa ciraṃ kālam uṣā kamalalocanā,इत्य् एवं बाष्पपूर्णाक्षी सखीजनवृता तदा विललाप चिरं कालम् उषा कमललोचना
107,31,HV_107.31,anāthavattāṃ rudatīṃ sakhyaḥ sarvā vicetasaḥ ūcur aśruparītākṣya uṣāṃ sarvāḥ samāgatāḥ,अनाथवत्तां रुदतीं सख्यः सर्वा विचेतसः ऊचुर् अश्रुपरीताक्ष्य उषां सर्वाः समागताः
107,32,HV_107.32,duṣṭena manasā devi śubhaṃ yadi vāsubham kriyate na ca te subhru kaccid duṣṭaṃ manas tava,दुष्टेन मनसा देवि शुभं यदि वासुभम् क्रियते न च ते सुभ्रु कच्चिद् दुष्टं मनस् तव
107,33,HV_107.33,prasabhaṃ devi saṃyogād yadi bhuktāsi bhāmini svapnayogena kalyāṇi vratalopo na vidyate vyabhicāreṇa te devi nāsti kaścid vyatikramaḥ,प्रसभं देवि संयोगाद् यदि भुक्तासि भामिनि स्वप्नयोगेन कल्याणि व्रतलोपो न विद्यते व्यभिचारेण ते देवि नास्ति कश्चिद् व्यतिक्रमः
107,34,HV_107.34,na ca svapnakṛto doṣo martyaloke 'sti sundari evaṃ viprarṣayo devi dharmajñāḥ kathayanti vai manasā caiva vācā ca karmaṇā ca viśeṣataḥ duṣṭā yā tribhir etais tu pāpā sā procyate bhuvi,न च स्वप्नकृतो दोषो मर्त्यलोके ऽस्ति सुन्दरि एवं विप्रर्षयो देवि धर्मज्ञाः कथयन्ति वै मनसा चैव वाचा च कर्मणा च विशेषतः दुष्टा या त्रिभिर् एतैस् तु पापा सा प्रोच्यते भुवि
107,35,HV_107.35,na va te duṣyate bhīru manaḥ prajavitaṃ sadā kathaṃ tvaṃ doṣaduṣṭā vai niyatā brahmacāriṇī,न व ते दुष्यते भीरु मनः प्रजवितं सदा कथं त्वं दोषदुष्टा वै नियता ब्रह्मचारिणी
107,36,HV_107.36,yadi suptā satī sādhvī śuddhabhāvā manasvinī imām avasthāṃ nītā tvaṃ naiva dharmo vilupyate,यदि सुप्ता सती साध्वी शुद्धभावा मनस्विनी इमाम् अवस्थां नीता त्वं नैव धर्मो विलुप्यते
107,37,HV_107.37,yasyā duṣṭaṃ manaḥ pūrvaṃ karmaṇā copapāditam tām āhur asatīṃ nāma satī tvam asi bhāmini,यस्या दुष्टं मनः पूर्वं कर्मणा चोपपादितम् ताम् आहुर् असतीं नाम सती त्वम् असि भामिनि
107,38,HV_107.38,kulajā rūpasaṃpannā niyatā brahmacāriṇī imām avasthāṃ nītāsi kālo hi duratikramaḥ,कुलजा रूपसंपन्ना नियता ब्रह्मचारिणी इमाम् अवस्थां नीतासि कालो हि दुरतिक्रमः
107,39,HV_107.39,ity evaṃ uktāṃ rudatīṃ bāṣpeṇāvṛtalocanām kumbhāṇḍaduhitā vākyaṃ paramaṃ tv idam abravīt,इत्य् एवं उक्तां रुदतीं बाष्पेणावृतलोचनाम् कुम्भाण्डदुहिता वाक्यं परमं त्व् इदम् अब्रवीत्
107,40,HV_107.40,tyaja śokaṃ viśālākṣi apāpā tvaṃ varānane smṛtaṃ me yad idaṃ vākyaṃ yāthātathyena tac chṛṇu uṣe yad uktā devyāsi bhartāraṃ dhyāyatī tadā samīpe devadevasya smara bhāmini tad vacaḥ,त्यज शोकं विशालाक्षि अपापा त्वं वरानने स्मृतं मे यद् इदं वाक्यं याथातथ्येन तच् छृणु उषे यद् उक्ता देव्यासि भर्तारं ध्यायती तदा समीपे देवदेवस्य स्मर भामिनि तद् वचः
107,41,HV_107.41,dvādaśyāṃ śuklapakṣasya vaiśākhe māsi yo niśi harmye śayānāṃ rudatīṃ strībhāvam upaneṣyati,द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य वैशाखे मासि यो निशि हर्म्ये शयानां रुदतीं स्त्रीभावम् उपनेष्यति
107,42,HV_107.42,bhavitā sa hi te bhartā śūraḥ śatrunibarhaṇaḥ ity uvāca tato hṛṣṭā devī tava manogatam,भविता स हि ते भर्ता शूरः शत्रुनिबर्हणः इत्य् उवाच ततो हृष्टा देवी तव मनोगतम्
107,43,HV_107.43,na hi tad vacanaṃ mithyā pārvatyā yad udāhṛtam tattvaṃ kim idam atyarthaṃ rodiṣīndunibhānane,न हि तद् वचनं मिथ्या पार्वत्या यद् उदाहृतम् तत्त्वं किम् इदम् अत्यर्थं रोदिषीन्दुनिभानने
107,44,HV_107.44,ity evam uktā vacanaṃ smṛtvā devīvacas tataḥ abhavan naṣṭaśokā sā bāṇaputrī śubhekṣaṇā,इत्य् एवम् उक्ता वचनं स्मृत्वा देवीवचस् ततः अभवन् नष्टशोका सा बाणपुत्री शुभेक्षणा
107,45,HV_107.45,smṛtvā tu vacanaṃ devyāḥ pratyuvāca sakhīṃ tadā smarāmi bhāmini vaco devyāḥ krīḍāgate bhave yathoktaṃ sarvam akhilaṃ prāptaṃ harmyatale mayā,स्मृत्वा तु वचनं देव्याः प्रत्युवाच सखीं तदा स्मरामि भामिनि वचो देव्याः क्रीडागते भवे यथोक्तं सर्वम् अखिलं प्राप्तं हर्म्यतले मया
107,46,HV_107.46,bhartā tu mama yady eṣa lokanāthasya bhāryayā vyādiṣṭaḥ sa kathaṃ jñeyas tatra kāryaṃ vidhīyatām,भर्ता तु मम यद्य् एष लोकनाथस्य भार्यया व्यादिष्टः स कथं ज्ञेयस् तत्र कार्यं विधीयताम्
107,47,HV_107.47,ity evam ukte vacane kumbhāṇḍaduhitā punaḥ vyājahāra yathānyāyam arthatattvaviśāradā,इत्य् एवम् उक्ते वचने कुम्भाण्डदुहिता पुनः व्याजहार यथान्यायम् अर्थतत्त्वविशारदा
107,48,HV_107.48,na hi tasya kulaṃ devi na kīrtir nāpi pauruṣam kaścij jānāti tattvena kim idaṃ tvaṃ vihanyase,न हि तस्य कुलं देवि न कीर्तिर् नापि पौरुषम् कश्चिज् जानाति तत्त्वेन किम् इदं त्वं विहन्यसे
107,49,HV_107.49,adṛṣṭaś cāśrutaś caiva dṛṣṭaḥ svapne tvayānaghe kathaṃ jñeyo bhaved bhīru so 'smābhī ratitaskaraḥ,अदृष्टश् चाश्रुतश् चैव दृष्टः स्वप्ने त्वयानघे कथं ज्ञेयो भवेद् भीरु सो ऽस्माभी रतितस्करः
107,50,HV_107.50,yena tvam asitāpāṅge mattakāśini vikramāt rudatī prasabhaṃ bhuktā praviśyāntaḥpuraṃ sakhi,येन त्वम् असितापाङ्गे मत्तकाशिनि विक्रमात् रुदती प्रसभं भुक्ता प्रविश्यान्तःपुरं सखि
107,51,HV_107.51,na hy ayaṃ prākṛtaḥ kaścid yaḥ praviṣṭaḥ prasahya naḥ nagaraṃ lokavikhyātam ekaḥ śatrunibarhaṇaḥ,न ह्य् अयं प्राकृतः कश्चिद् यः प्रविष्टः प्रसह्य नः नगरं लोकविख्यातम् एकः शत्रुनिबर्हणः
107,52,HV_107.52,ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahaujasau na śaktāḥ śoṇitapuraṃ praveṣṭuṃ bhīmavikramāḥ,आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महौजसौ न शक्ताः शोणितपुरं प्रवेष्टुं भीमविक्रमाः
107,53,HV_107.53,purīṃ śāsati bāṇe tu jitvā śakraṃ śacīpatim so 'yam etaiḥ śataguṇo viśiṣṭaḥ śatrusūdanaḥ praviṣṭaḥ śoṇitapuraṃ bāṇam ākramya mūrdhani,पुरीं शासति बाणे तु जित्वा शक्रं शचीपतिम् सो ऽयम् एतैः शतगुणो विशिष्टः शत्रुसूदनः प्रविष्टः शोणितपुरं बाणम् आक्रम्य मूर्धनि
107,54,HV_107.54,ko nu nāma jagaty asmin manaḥ kartuṃ mahāsure śāsaty etat puraṃ devi manuṣyo jīvitaspṛhaḥ praviśet tam avajñāya bāṇaṃ kiṃ vāpi dharṣaṇam yasyā naivaṃvidho bhartā bhaved yuddhaviśāradaḥ kas tasyā jīvitenārtho bhogair vā syāc chubhekṣaṇe,को नु नाम जगत्य् अस्मिन् मनः कर्तुं महासुरे शासत्य् एतत् पुरं देवि मनुष्यो जीवितस्पृहः प्रविशेत् तम् अवज्ञाय बाणं किं वापि धर्षणम् यस्या नैवंविधो भर्ता भवेद् युद्धविशारदः कस् तस्या जीवितेनार्थो भोगैर् वा स्याच् छुभेक्षणे
107,55,HV_107.55,dhanyāsy anugṛhītāsi yasyās te patir īdṛśaḥ prāpto devyāḥ prasādena pārvatyā mattakāśini,धन्यास्य् अनुगृहीतासि यस्यास् ते पतिर् ईदृशः प्राप्तो देव्याः प्रसादेन पार्वत्या मत्तकाशिनि
107,56,HV_107.56,idaṃ tu te kāryatamaṃ śṛṇu tvaṃ vai mayeritam vijñeyo yasya putras tu yan nāmā yat kulaś ca saḥ,इदं तु ते कार्यतमं शृणु त्वं वै मयेरितम् विज्ञेयो यस्य पुत्रस् तु यन् नामा यत् कुलश् च सः
107,57,HV_107.57,ity evam ukte vacane tatroṣā kāmamohitā taccharaiś ca samāviddhā bhrāntalocanaviklavā daśām antyāṃ samāsthāya nidrāsukhavimohitā uvāca kumbhāṇḍasutāṃ kathaṃ jñāsyāmahe sakhi,इत्य् एवम् उक्ते वचने तत्रोषा काममोहिता तच्छरैश् च समाविद्धा भ्रान्तलोचनविक्लवा दशाम् अन्त्यां समास्थाय निद्रासुखविमोहिता उवाच कुम्भाण्डसुतां कथं ज्ञास्यामहे सखि
107,58,HV_107.58,tvam eva cintaya sakhi nottaraṃ pratibhāti me svakārye muhyate loko yathā jīvaṃ labhāmy aham kuśalā te viśālākṣi sarvathā saṃdhivigrahe apsarā citralekhā vai kṣipraṃ vijñāpyatāṃ sakhi evam uktā tadaivoṣā harṣeṇāgatavismayā tām apsarasam ānāyya citralekhāṃ sakhīṃ priyām kṛtāñjalipuṭā dīnā uṣā vacanam abravīt sā tac chrutvā tu vacanam uṣāyāḥ parikīrtitam āśvāsayām āsa sakhīṃ bāṇaputrīṃ yaśasvinīm tataḥ sā cintayāviṣṭā vacanaṃ prāha durvacaḥ citralekhām apsarasaṃ praṇayāt tāṃ sakhīṃ sakhī,त्वम् एव चिन्तय सखि नोत्तरं प्रतिभाति मे स्वकार्ये मुह्यते लोको यथा जीवं लभाम्य् अहम् कुशला ते विशालाक्षि सर्वथा संधिविग्रहे अप्सरा चित्रलेखा वै क्षिप्रं विज्ञाप्यतां सखि एवम् उक्ता तदैवोषा हर्षेणागतविस्मया ताम् अप्सरसम् आनाय्य चित्रलेखां सखीं प्रियाम् कृताञ्जलिपुटा दीना उषा वचनम् अब्रवीत् सा तच् छ्रुत्वा तु वचनम् उषायाः परिकीर्तितम् आश्वासयाम् आस सखीं बाणपुत्रीं यशस्विनीम् ततः सा चिन्तयाविष्टा वचनं प्राह दुर्वचः चित्रलेखाम् अप्सरसं प्रणयात् तां सखीं सखी
107,59,HV_107.59,paramaṃ śṛṇu me vākyaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi bhāmini bhartāraṃ yadi me 'dya tvaṃ nānayiṣyasi matpriyam,परमं शृणु मे वाक्यं यत् त्वां वक्ष्यामि भामिनि भर्तारं यदि मे ऽद्य त्वं नानयिष्यसि मत्प्रियम्
107,60,HV_107.60,kāntaṃ padmapalāśākṣaṃ mattamātaṅgavikramam tyakṣyāmy ahaṃ priyān prāṇāṃs tataḥ kamalalocane,कान्तं पद्मपलाशाक्षं मत्तमातङ्गविक्रमम् त्यक्ष्याम्य् अहं प्रियान् प्राणांस् ततः कमललोचने
107,61,HV_107.61,vikralekhābravīd vākyam uṣāṃ tāṃ hasatī śanaiḥ naiṣo 'rthaḥ śakyate 'smābhir vettuṃ bhāmini suvrate,विक्रलेखाब्रवीद् वाक्यम् उषां तां हसती शनैः नैषो ऽर्थः शक्यते ऽस्माभिर् वेत्तुं भामिनि सुव्रते
107,62,HV_107.62,na kulena na varṇena na śīlena na rūpataḥ na deśataś ca vijñātaḥ sa hi coro mayā sakhi kiṃ tu śakyam idaṃ kāryaṃ buddhipūrvaṃ mayā sakhi prāptuṃ tac chṛṇu me vākyaṃ yathā kāmam avāpsyasi,न कुलेन न वर्णेन न शीलेन न रूपतः न देशतश् च विज्ञातः स हि चोरो मया सखि किं तु शक्यम् इदं कार्यं बुद्धिपूर्वं मया सखि प्राप्तुं तच् छृणु मे वाक्यं यथा कामम् अवाप्स्यसि
107,63,HV_107.63,uṣāṃ harṣayatī śanaiḥ yathā ca śakyate 'smābhir devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām ye viśiṣṭāḥ prabhāvena rūpeṇābhijanena ca,उषां हर्षयती शनैः यथा च शक्यते ऽस्माभिर् देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ये विशिष्टाः प्रभावेन रूपेणाभिजनेन च
107,64,HV_107.64,yathāpradhānāṃs tān sarvān ālikhiṣyāmy ahaṃ sakhi manuṣyaloke ye cāpi pravarā lokaviśrutāḥ,यथाप्रधानांस् तान् सर्वान् आलिखिष्याम्य् अहं सखि मनुष्यलोके ये चापि प्रवरा लोकविश्रुताः
107,65,HV_107.65,saptarātreṇa te bhīru darśayiṣyāmi tān aham tato vijñāya paṭṭasthaṃ bhartāraṃ pratilapsyase,सप्तरात्रेण ते भीरु दर्शयिष्यामि तान् अहम् ततो विज्ञाय पट्टस्थं भर्तारं प्रतिलप्स्यसे
107,66,HV_107.66,na darśaye yadi sakhi tarhi vahnim ahaṃ viśe sā citralekhayā proktā uṣāhitacikīrṣayā kriyatām evam ity āha citralekhāṃ sakhīṃ priyām tataḥ kuśalahastatvād yathālekhyaṃ samantataḥ ity uktvā saptarātreṇa kṛtvālekhyagatāṃs tu tān citrapaṭṭagatān mukhyān ānayām āsa śobhanā,न दर्शये यदि सखि तर्हि वह्निम् अहं विशे सा चित्रलेखया प्रोक्ता उषाहितचिकीर्षया क्रियताम् एवम् इत्य् आह चित्रलेखां सखीं प्रियाम् ततः कुशलहस्तत्वाद् यथालेख्यं समन्ततः इत्य् उक्त्वा सप्तरात्रेण कृत्वालेख्यगतांस् तु तान् चित्रपट्टगतान् मुख्यान् आनयाम् आस शोभना
107,67,HV_107.67,tataḥ prāstīrya paṭṭaṃ sā citralekhā svayaṃkṛtam atyujjvalaṃ mahācitraṃ piṅgavarṇavibhūsitam uṣāyā darśayām āsa sakhīnāṃ ca viśeṣataḥ,ततः प्रास्तीर्य पट्टं सा चित्रलेखा स्वयंकृतम् अत्युज्ज्वलं महाचित्रं पिङ्गवर्णविभूसितम् उषाया दर्शयाम् आस सखीनां च विशेषतः
107,68,HV_107.68,ete deveṣu ye mukhyās tathā dānavavaṃśajāḥ kiṃ naroragayakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ,एते देवेषु ये मुख्यास् तथा दानववंशजाः किं नरोरगयक्षाणां राक्षसानां च सर्वशः
107,69,HV_107.69,gandharvāsuradaityānāṃ ye cānye bhoginaḥ smṛtāḥ manuṣyāṇāṃ ca sarveṣāṃ ye viśiṣṭatamā narāḥ tad etān paśya sarvāṃs tvaṃ yathābhilikhitān mayā,गन्धर्वासुरदैत्यानां ये चान्ये भोगिनः स्मृताः मनुष्याणां च सर्वेषां ये विशिष्टतमा नराः तद् एतान् पश्य सर्वांस् त्वं यथाभिलिखितान् मया
107,70,HV_107.70,yas te bhartā yathārūpo yathābhilaṣitaḥ sakhi taṃ tvaṃ pratyabhijānīhi svapne yaṃ dṛṣṭavaty asi,यस् ते भर्ता यथारूपो यथाभिलषितः सखि तं त्वं प्रत्यभिजानीहि स्वप्ने यं दृष्टवत्य् असि
107,71,HV_107.71,tataḥ krameṇa sarvāṃs tān dṛṣṭvā sā mattakāśinī devadānavagandharva vidyādharagaṇān atha atītya ca yadūn sarvān dadarśa yadunandanam,ततः क्रमेण सर्वांस् तान् दृष्ट्वा सा मत्तकाशिनी देवदानवगन्धर्व विद्याधरगणान् अथ अतीत्य च यदून् सर्वान् ददर्श यदुनन्दनम्
107,72,HV_107.72,balabhadram atho dṛṣṭvā pradyumnam atha sātyakim dadarśa yadusiṃhaṃ taṃ pautraṃ viṣṇor mahātmanaḥ aniruddhaṃ raṇe ruddhaṃ pañcabāṇam iva sthitam paṭe sthitaṃ tato dṛṣṭvā vīraṃ citrātmanā yadum tatrāniruddhaṃ dṛṣṭvā sā vismayot phullalocanā abravīc citralekhāṃ tām ayaṃ coraḥ sa vai sakhi,बलभद्रम् अथो दृष्ट्वा प्रद्युम्नम् अथ सात्यकिम् ददर्श यदुसिंहं तं पौत्रं विष्णोर् महात्मनः अनिरुद्धं रणे रुद्धं पञ्चबाणम् इव स्थितम् पटे स्थितं ततो दृष्ट्वा वीरं चित्रात्मना यदुम् तत्रानिरुद्धं दृष्ट्वा सा विस्मयोत् फुल्ललोचना अब्रवीच् चित्रलेखां ताम् अयं चोरः स वै सखि
107,73,HV_107.73,yenāhaṃ dūṣitā pūrvaṃ svapne harmyagatā satī so 'yaṃ vijñātarūpo me kutastyas taskaraḥ śubhe,येनाहं दूषिता पूर्वं स्वप्ने हर्म्यगता सती सो ऽयं विज्ञातरूपो मे कुतस्त्यस् तस्करः शुभे
107,74,HV_107.74,citralekhe vadasvainaṃ tattvato mama śobhane guṇaśīlābhijanato nāma kiṃ cāsya bhāmini,चित्रलेखे वदस्वैनं तत्त्वतो मम शोभने गुणशीलाभिजनतो नाम किं चास्य भामिनि
107,75,HV_107.75,tataḥ paścād vidhāsyāmi kāryasyāsya viniścayam ayaṃ trilokyanāthasya naptā kṛṣṇasya dhīmataḥ devadevo jagannāthaḥ sākṣāc cakragadādharaḥ dānavānāṃ raṇe hantā viṣṇur jiṣṇur jagatpatiḥ yo vikramaṃ jagannāthas trailokyaṃ sacarācaram nijaikapadapadme yo nilīnam akarod vibhuḥ tasyāyaṃ devadevasya śaṅkhacakragadābhṛtaḥ pautraḥ kṛṣṇasya vikhyātaḥ sarvalokeṣu bhāmini bhartā tava viśālākṣi prādyumnir bhīmavikramaḥ,ततः पश्चाद् विधास्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम् अयं त्रिलोक्यनाथस्य नप्ता कृष्णस्य धीमतः देवदेवो जगन्नाथः साक्षाच् चक्रगदाधरः दानवानां रणे हन्ता विष्णुर् जिष्णुर् जगत्पतिः यो विक्रमं जगन्नाथस् त्रैलोक्यं सचराचरम् निजैकपदपद्मे यो निलीनम् अकरोद् विभुः तस्यायं देवदेवस्य शङ्खचक्रगदाभृतः पौत्रः कृष्णस्य विख्यातः सर्वलोकेषु भामिनि भर्ता तव विशालाक्षि प्राद्युम्निर् भीमविक्रमः
107,76,HV_107.76,na hy asya triṣu lokeṣu sadṛśo 'sti parākrame utpāṭya parvatān eṣa parvatair eva śātayet,न ह्य् अस्य त्रिषु लोकेषु सदृशो ऽस्ति पराक्रमे उत्पाट्य पर्वतान् एष पर्वतैर् एव शातयेत्
107,77,HV_107.77,dhanyāsy anugṛhītāsi yasyās te yadupuṃgavaḥ tryakṣapatnyā samādiṣṭaḥ sadṛśaḥ sajjanaḥ patiḥ,धन्यास्य् अनुगृहीतासि यस्यास् ते यदुपुंगवः त्र्यक्षपत्न्या समादिष्टः सदृशः सज्जनः पतिः
107,78,HV_107.78,yady enaṃ me viśālākṣi bhartāram amaropamam tvam evātra viśālākṣi yogyā bhava varānane aśakyā hi gatiś cānyā agatyā me gatir bhava antarikṣacarā ca tvaṃ yoginī kāmarūpiṇī upāyaśilpakuśalā kṣipram ānaya me priyam upāyaś cintyatāṃ bhīru apratarkyaṃ priye sukham siddhārthā saṃnivartasva yenopāyena sundari bhaved āpatsu yan mitraṃ tan mitraṃ śasyate budhaiḥ kāmārtā cāsmi suśroṇi bhava me prāṇadhāriṇī adya nānayasi kṣipraṃ prāṇāṃs tyakṣyāmy ahaṃ śubhe,यद्य् एनं मे विशालाक्षि भर्तारम् अमरोपमम् त्वम् एवात्र विशालाक्षि योग्या भव वरानने अशक्या हि गतिश् चान्या अगत्या मे गतिर् भव अन्तरिक्षचरा च त्वं योगिनी कामरूपिणी उपायशिल्पकुशला क्षिप्रम् आनय मे प्रियम् उपायश् चिन्त्यतां भीरु अप्रतर्क्यं प्रिये सुखम् सिद्धार्था संनिवर्तस्व येनोपायेन सुन्दरि भवेद् आपत्सु यन् मित्रं तन् मित्रं शस्यते बुधैः कामार्ता चास्मि सुश्रोणि भव मे प्राणधारिणी अद्य नानयसि क्षिप्रं प्राणांस् त्यक्ष्याम्य् अहं शुभे
107,79,HV_107.79,uṣāyā vacanaṃ śrutvā citralekhābravīd vacaḥ śrotum arhasi kalyāṇi vacanaṃ me śucismite,उषाया वचनं श्रुत्वा चित्रलेखाब्रवीद् वचः श्रोतुम् अर्हसि कल्याणि वचनं मे शुचिस्मिते
107,80,HV_107.80,yathā bāṇasya nagaraṃ rakṣyate devi sarvataḥ dvārakāpi tathā bhīru durādharṣā viśeṣataḥ,यथा बाणस्य नगरं रक्ष्यते देवि सर्वतः द्वारकापि तथा भीरु दुराधर्षा विशेषतः
107,81,HV_107.81,ayasmayapraticchannā guptadvārā ca sā purī guptāvṛṣṇikumāraiś ca tathā dvārakavāsibhiḥ śailaprākāraparikhā durgamārgapraveśinī saptaprākāraracitā parvatair dhātumaṇḍitaiḥ na ca śakyam avijñātaiḥ praveṣṭuṃ dvārakāṃ purīm nānuyokṣyasi māṃ devi sāhase 'smiṃs tu karmaṇi tato virama buddhiṃ tvaṃ duḥprāpāt svapnavastunaḥ ātmānaṃ māṃ ca rakṣasva pitaraṃ ca viśeṣataḥ,अयस्मयप्रतिच्छन्ना गुप्तद्वारा च सा पुरी गुप्तावृष्णिकुमारैश् च तथा द्वारकवासिभिः शैलप्राकारपरिखा दुर्गमार्गप्रवेशिनी सप्तप्राकाररचिता पर्वतैर् धातुमण्डितैः न च शक्यम् अविज्ञातैः प्रवेष्टुं द्वारकां पुरीम् नानुयोक्ष्यसि मां देवि साहसे ऽस्मिंस् तु कर्मणि ततो विरम बुद्धिं त्वं दुःप्रापात् स्वप्नवस्तुनः आत्मानं मां च रक्षस्व पितरं च विशेषतः
107,82,HV_107.82,aniruddhasya vadanaṃ pūrṇacandranibhaṃ sakhi tava yogaprabhāveṇa śakyaṃ tatra praveśanam kiṃ me bahuvilāpena śrūyatāṃ sakhi kāraṇam yady ahaṃ taṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam,अनिरुद्धस्य वदनं पूर्णचन्द्रनिभं सखि तव योगप्रभावेण शक्यं तत्र प्रवेशनम् किं मे बहुविलापेन श्रूयतां सखि कारणम् यद्य् अहं तं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्
107,83,HV_107.83,dūtam āsādya kāryāṇāṃ siddhir bhavati bhāmini tasmād dautyena me gaccha jīvantīṃ māṃ yadīcchasi yadi tvaṃ me vijānāsi sakhyaṃ premṇā ca bhāṣitam kṣipram ānaya me kāntaṃ prāṇāṃs tyakṣyāmi vā priyān,दूतम् आसाद्य कार्याणां सिद्धिर् भवति भामिनि तस्माद् दौत्येन मे गच्छ जीवन्तीं मां यदीच्छसि यदि त्वं मे विजानासि सख्यं प्रेम्णा च भाषितम् क्षिप्रम् आनय मे कान्तं प्राणांस् त्यक्ष्यामि वा प्रियान्
107,84,HV_107.84,jīvitasya hi saṃdehaṃ kṣayaṃ caiva kulasya ca kāmārtā hi na paśyanti dūṣaṇaṃ vai kulasya ca tvaṃ ca śaktā viśālākṣi dvārakāyāḥ praveśane saṃstutāsi mayā bhīru kuru me priyadarśanam eṣā gacchāmy ahaṃ bhīru praviśya dvārakāṃ purīm sarvathā saṃstutā te 'haṃ vākyair amṛtakalpakaiḥ kāritā ca samudyogaṃ priyaiḥ kāntaiś ca bhāṣitaiḥ bhartāram ānayāmy adya tava vṛṣṇikulodvaham,जीवितस्य हि संदेहं क्षयं चैव कुलस्य च कामार्ता हि न पश्यन्ति दूषणं वै कुलस्य च त्वं च शक्ता विशालाक्षि द्वारकायाः प्रवेशने संस्तुतासि मया भीरु कुरु मे प्रियदर्शनम् एषा गच्छाम्य् अहं भीरु प्रविश्य द्वारकां पुरीम् सर्वथा संस्तुता ते ऽहं वाक्यैर् अमृतकल्पकैः कारिता च समुद्योगं प्रियैः कान्तैश् च भाषितैः भर्तारम् आनयाम्य् अद्य तव वृष्णिकुलोद्वहम्
107,85,HV_107.85,aniruddhaṃ mahābāhuṃ praviśya dvārakāṃ purīm sā vacas tathyam aśivaṃ dānavānāṃ bhayāvaham yādavānāṃ tathaivāhaṃ kulodbhūtasamudbhavam uktvā cāntarhitā kṣipraṃ citralekhā manojavā,अनिरुद्धं महाबाहुं प्रविश्य द्वारकां पुरीम् सा वचस् तथ्यम् अशिवं दानवानां भयावहम् यादवानां तथैवाहं कुलोद्भूतसमुद्भवम् उक्त्वा चान्तर्हिता क्षिप्रं चित्रलेखा मनोजवा
107,86,HV_107.86,sakhībhiḥ sahitā hy ūṣā cintayantī sthitā tu sā tṛtīye tu muhūrte sā naṣṭā bāṇapurāt tadā sakhīpriyaṃ cikīrṣantī pūjayantī tapodhanān kṣaṇena samanuprāptā dvārakāṃ kṛṣṇapālitām,सखीभिः सहिता ह्य् ऊषा चिन्तयन्ती स्थिता तु सा तृतीये तु मुहूर्ते सा नष्टा बाणपुरात् तदा सखीप्रियं चिकीर्षन्ती पूजयन्ती तपोधनान् क्षणेन समनुप्राप्ता द्वारकां कृष्णपालिताम्
107,87,HV_107.87,kailāsaśikharākāraiḥ prāsādair upaśobhitām dadarśa dvārakāṃ caiva divi tāreva saṃsthitām,कैलासशिखराकारैः प्रासादैर् उपशोभिताम् ददर्श द्वारकां चैव दिवि तारेव संस्थिताम्
108,1,HV_108.1,tato dvāravatīmadhye prākārair upaśobhitam tato dvāravatīmadhye kāmasya bhavanaṃ śubham tatsamīpe 'niruddhasya bhavanaṃ sā sma paśyati sauvarṇavedikāstambhaṃ rukmavaidūryatoraṇam mālyadāmāvasaktaṃ ca pūrṇakumbhopaśobhitam barhikaṇṭhānatagrīvaṃ prāsādair ekasaṃcayaiḥ maṇipravālasaṃstīrṇaṃ divyagandharvanāditam dadarśa bhavanaṃ yatra prādyumnir avasat sukham,ततो द्वारवतीमध्ये प्राकारैर् उपशोभितम् ततो द्वारवतीमध्ये कामस्य भवनं शुभम् तत्समीपे ऽनिरुद्धस्य भवनं सा स्म पश्यति सौवर्णवेदिकास्तम्भं रुक्मवैदूर्यतोरणम् माल्यदामावसक्तं च पूर्णकुम्भोपशोभितम् बर्हिकण्ठानतग्रीवं प्रासादैर् एकसंचयैः मणिप्रवालसंस्तीर्णं दिव्यगन्धर्वनादितम् ददर्श भवनं यत्र प्राद्युम्निर् अवसत् सुखम्
108,2,HV_108.2,tataḥ praviśya sahasā bhavanaṃ tasya tan mahat tatrāniruddhaṃ sāpaśyac citralekhā varāpsarāḥ dadarśa madhye nārīṇāṃ tārāpatim ivoditam,ततः प्रविश्य सहसा भवनं तस्य तन् महत् तत्रानिरुद्धं सापश्यच् चित्रलेखा वराप्सराः ददर्श मध्ये नारीणां तारापतिम् इवोदितम्
108,3,HV_108.3,krīḍāvihāre nārībhiḥ sevyamānam itas tataḥ pibantaṃ madhu mādhvīkaṃ śriyā paramayā yutam varāsanagataṃ tatra yathaivailavilaṃ tathā,क्रीडाविहारे नारीभिः सेव्यमानम् इतस् ततः पिबन्तं मधु माध्वीकं श्रिया परमया युतम् वरासनगतं तत्र यथैवैलविलं तथा
108,4,HV_108.4,vādyate samatālaṃ ca gīyate madhuraṃ tathā na ca tasya manas tatra tam evārtham acintayat striyaḥ sarvaguṇopetā nṛtyante tatra tatra vai na cāsya manasas tuṣṭiṃ citralekhā prapaśyati na cābhiramate bhogair na cāpi madhu sevate vyaktam asya hi tat svapnaṃ hṛdaye parivartate iti tatraiva buddhyā ca niścitā gatasādhvasā sā dṛṣṭvā paramastrīṇāṃ madhye śakradhvajopamam priyāsu gīyamānāsu nṛtyamānāsu sarvaśaḥ cintayāviṣṭadehā sā citralekhā manasvinī kathaṃ kāryam idaṃ kāryaṃ kathaṃ svasti bhaven mama,वाद्यते समतालं च गीयते मधुरं तथा न च तस्य मनस् तत्र तम् एवार्थम् अचिन्तयत् स्त्रियः सर्वगुणोपेता नृत्यन्ते तत्र तत्र वै न चास्य मनसस् तुष्टिं चित्रलेखा प्रपश्यति न चाभिरमते भोगैर् न चापि मधु सेवते व्यक्तम् अस्य हि तत् स्वप्नं हृदये परिवर्तते इति तत्रैव बुद्ध्या च निश्चिता गतसाध्वसा सा दृष्ट्वा परमस्त्रीणां मध्ये शक्रध्वजोपमम् प्रियासु गीयमानासु नृत्यमानासु सर्वशः चिन्तयाविष्टदेहा सा चित्रलेखा मनस्विनी कथं कार्यम् इदं कार्यं कथं स्वस्ति भवेन् मम
108,4,HV_108.4,tasyotpannam idaṃ loke bhayadasya mahadbhayam yasyāniruddhaḥ pautraḥ sa vīraḥ kenāpi no hṛtaḥ,तस्योत्पन्नम् इदं लोके भयदस्य महद्भयम् यस्यानिरुद्धः पौत्रः स वीरः केनापि नो हृतः
108,5,HV_108.5,sāntarhitā cintayitvā citralekhā yaśasvinī tāmasyā chādayām āsa vidyayā śubhalocanā,सान्तर्हिता चिन्तयित्वा चित्रलेखा यशस्विनी तामस्या छादयाम् आस विद्यया शुभलोचना
108,6,HV_108.6,harmye strīgaṇamadhyasthaṃ kṛtvā cāntarhitaṃ tadā utpapāta gṛhītvā sā prādyumniṃ yuddhadurmadam,हर्म्ये स्त्रीगणमध्यस्थं कृत्वा चान्तर्हितं तदा उत्पपात गृहीत्वा सा प्राद्युम्निं युद्धदुर्मदम्
108,7,HV_108.7,sā tam adhvānam āgamya siddhacāraṇasevitam sahasā śoṇitapuraṃ praviveśa manojavā,सा तम् अध्वानम् आगम्य सिद्धचारणसेवितम् सहसा शोणितपुरं प्रविवेश मनोजवा
108,8,HV_108.8,adarśanaṃ tam ānīya māyayā kāmarūpiṇī aniruddhaṃ mahābhāgā yatroṣā tatra gacchati citrāmbaradharaṃ vīraṃ kandarpasamarūpiṇam tṛtīye tu muhūrte sā prāptā bāṇapuraṃ tadā uṣāṃ tāṃ darśayām āsa paśyainaṃ yady asau bhavet evam uktā tadā kanyā bāṇasya duhitā tataḥ tatroṣā vismitā dṛṣṭvā harmyasthā sakhisaṃnidhau praveśayām āsa tadā saṃprāptaṃ svagṛhaṃ tataḥ,अदर्शनं तम् आनीय मायया कामरूपिणी अनिरुद्धं महाभागा यत्रोषा तत्र गच्छति चित्राम्बरधरं वीरं कन्दर्पसमरूपिणम् तृतीये तु मुहूर्ते सा प्राप्ता बाणपुरं तदा उषां तां दर्शयाम् आस पश्यैनं यद्य् असौ भवेत् एवम् उक्ता तदा कन्या बाणस्य दुहिता ततः तत्रोषा विस्मिता दृष्ट्वा हर्म्यस्था सखिसंनिधौ प्रवेशयाम् आस तदा संप्राप्तं स्वगृहं ततः
108,9,HV_108.9,praveśite 'niruddhe tu prahṛṣṭā sahitā tayā sakhījanasamāyuktā lajjamānā śucismitā praharṣotphullanayanā priyaṃ dṛṣṭvārthakovidā sā harmyasthā tam arghyeṇa yādavaṃ samapūjayat citralekhāṃ pariṣvajya priyākhyānair ayojayat tvaritā kāminī prāha citralekhāṃ bhayāturā,प्रवेशिते ऽनिरुद्धे तु प्रहृष्टा सहिता तया सखीजनसमायुक्ता लज्जमाना शुचिस्मिता प्रहर्षोत्फुल्लनयना प्रियं दृष्ट्वार्थकोविदा सा हर्म्यस्था तम् अर्घ्येण यादवं समपूजयत् चित्रलेखां परिष्वज्य प्रियाख्यानैर् अयोजयत् त्वरिता कामिनी प्राह चित्रलेखां भयातुरा
108,10,HV_108.10,sakhīdaṃ vai kathaṃ guhyaṃ kāryaṃ kāryaviśārade guhye kṛte bhavet svasti prakāśe jīvitakṣayaḥ,सखीदं वै कथं गुह्यं कार्यं कार्यविशारदे गुह्ये कृते भवेत् स्वस्ति प्रकाशे जीवितक्षयः
108,11,HV_108.11,citralekhābravīd vākyaṃ śṛṇu tvaṃ niścayaṃ sakhi kṛtaṃ puruṣakāraṃ hi daivaṃ nāśayate sakhi sakhyā vai evam uktā sā paryavasthitacetanā evam etad iti prāha sāniruddham idaṃ vacaḥ kaccit tava mahābāho kuśalaṃ sarvatogatam hṛdayaṃ hi mṛdu strīṇāṃ tena pṛcchāmy ahaṃ tava harṣaviplutanetrāyāḥ pāṇināśru pramṛjya ca prahasya sasmitaṃ prāha hṛdayagrāhakaṃ vacaḥ adṛṣṭapūrvaś ca mayā deśo 'yaṃ śubhadarśane niśi svapne mayā dṛṣṭaṃ sakṛt kanyāpuraṃ mahat devyās tu prītim ājñāya tvatpriyārthaṃ ca bhāvini anuprāpto 'smi cādyaiva prasīda śaraṇaṃ gataḥ ity uktvā ramayām āsa so 'niruddho mahāyaśāḥ ity uktvā tvaramāṇā sā guhyadeśe svalaṃkṛtā kāntena saha saṃyuktā sthitā vai bhītabhītavat tataś codvāhadharmeṇa gāndharveṇa samīyatuḥ anyonyaṃ rematus tau tu cakravākau yathā divā patinā sāniruddhena mumude tu varāṅganā kāntena saha saṃyuktā divyasraganulepanā ekadeśe gṛhasyāsya pracchanno caiva bhāminī kareṇur dviradeneva varayām āsa saṃgatā papau tasya mukhaṃ sādhvī samāliṅgya yathākramam netre cucumba sā devī bāṇasya duhitā yadum bhūyo bhūyaḥ samāśliṣya yatheṣṭaṃ madamohitā na tṛptim āyayau sā tu samāliṅgya yadūttamam tāmasyā vidyayā yuktaḥ prādyumnir atha tatkṣaṇāt cintayām āsa taṃ dṛṣṭvā gṛhe strījanam adbhutam ko 'yaṃ vidhir mama mahān na jāne tv asya kāraṇam svapno 'yaṃ kiṃ mayā dṛṣṭa utāho vibhramo mama jāgarmy ahaṃ na me svapno na ca ma vibhramo mahān keyam agre sthitā subhrūr lateva ca supuṣpitā udbhrāntahariṇāpaṅgī bhrūlatābhaṅgabhāṣiṇī pīnastanorujaghanā tāmrapādakarādharā nīlakuñcitakeśāḍhyā madhurasmitabhāṣiṇī mama netrapathākrāntā candralekheva śāradī kim idaṃ nātra jānāmi kenedaṃ pratipāditam dṛṣṭvāsya vavṛdhe kāmas tām uṣāṃ madamohitām sā ca tatpurataḥ sākṣāt pānaṃ kartuṃ samudyatā atha tām iṅgitair jñātvā śrutvā caiva yathārthataḥ ramayām āsa ramaṇīṃ kāmatas tāṃ manoramām sā cāpi taṃ samāsādya harṣabhītākulekṣaṇā kāmato ramayām āsa romāñcodgatakarkaśā līlāsaṃlāpalalitair lalanā taṃ samācarat kareṇur iva mātaṅgaṃ vāśitā girigahvare aniruddhaṃ mahābāhuṃ nidrāparavaśaṃ gataṃ tato niruddhaḥ svapne tu svapurāc citralekhayā nīto bāṇapuraṃ sadyaḥ saṃgataś coṣayā saha dṛṣṭvaivaṃ svapnasaṃsargaṃ uṣayā svasya cādbhutam vacanena vimohitām sa tataś citralekhāṃ tām avekṣyovāca yādavaḥ dvārakānagarāc chīgram ānītaś citralekhayā bāṇasya nagaraṃ prāpya saṃgato 'smy uṣayā rahaḥ evaṃ svapno mayā dṛṣṭo vicitro 'dṛṣṭapūrvakaḥ ko 'yaṃ vidhir mamāyātaḥ kā tvaṃ kaiṣā ca bhāminī keyaṃ purī gṛhaṃ kasya tat tvam ākhyātum arhasi iti bruvantaṃ taṃ dṛṣṭvā citralekhā vaco 'bravīt api te kuśalaṃ vīra sarvatra yadunandana ramamāṇāniruddhena avijñātā tu sā tadā,चित्रलेखाब्रवीद् वाक्यं शृणु त्वं निश्चयं सखि कृतं पुरुषकारं हि दैवं नाशयते सखि सख्या वै एवम् उक्ता सा पर्यवस्थितचेतना एवम् एतद् इति प्राह सानिरुद्धम् इदं वचः कच्चित् तव महाबाहो कुशलं सर्वतोगतम् हृदयं हि मृदु स्त्रीणां तेन पृच्छाम्य् अहं तव हर्षविप्लुतनेत्रायाः पाणिनाश्रु प्रमृज्य च प्रहस्य सस्मितं प्राह हृदयग्राहकं वचः अदृष्टपूर्वश् च मया देशो ऽयं शुभदर्शने निशि स्वप्ने मया दृष्टं सकृत् कन्यापुरं महत् देव्यास् तु प्रीतिम् आज्ञाय त्वत्प्रियार्थं च भाविनि अनुप्राप्तो ऽस्मि चाद्यैव प्रसीद शरणं गतः इत्य् उक्त्वा रमयाम् आस सो ऽनिरुद्धो महायशाः इत्य् उक्त्वा त्वरमाणा सा गुह्यदेशे स्वलंकृता कान्तेन सह संयुक्ता स्थिता वै भीतभीतवत् ततश् चोद्वाहधर्मेण गान्धर्वेण समीयतुः अन्योन्यं रेमतुस् तौ तु चक्रवाकौ यथा दिवा पतिना सानिरुद्धेन मुमुदे तु वराङ्गना कान्तेन सह संयुक्ता दिव्यस्रगनुलेपना एकदेशे गृहस्यास्य प्रच्छन्नो चैव भामिनी करेणुर् द्विरदेनेव वरयाम् आस संगता पपौ तस्य मुखं साध्वी समालिङ्ग्य यथाक्रमम् नेत्रे चुचुम्ब सा देवी बाणस्य दुहिता यदुम् भूयो भूयः समाश्लिष्य यथेष्टं मदमोहिता न तृप्तिम् आययौ सा तु समालिङ्ग्य यदूत्तमम् तामस्या विद्यया युक्तः प्राद्युम्निर् अथ तत्क्षणात् चिन्तयाम् आस तं दृष्ट्वा गृहे स्त्रीजनम् अद्भुतम् को ऽयं विधिर् मम महान् न जाने त्व् अस्य कारणम् स्वप्नो ऽयं किं मया दृष्ट उताहो विभ्रमो मम जागर्म्य् अहं न मे स्वप्नो न च म विभ्रमो महान् केयम् अग्रे स्थिता सुभ्रूर् लतेव च सुपुष्पिता उद्भ्रान्तहरिणापङ्गी भ्रूलताभङ्गभाषिणी पीनस्तनोरुजघना ताम्रपादकराधरा नीलकुञ्चितकेशाढ्या मधुरस्मितभाषिणी मम नेत्रपथाक्रान्ता चन्द्रलेखेव शारदी किम् इदं नात्र जानामि केनेदं प्रतिपादितम् दृष्ट्वास्य ववृधे कामस् ताम् उषां मदमोहिताम् सा च तत्पुरतः साक्षात् पानं कर्तुं समुद्यता अथ ताम् इङ्गितैर् ज्ञात्वा श्रुत्वा चैव यथार्थतः रमयाम् आस रमणीं कामतस् तां मनोरमाम् सा चापि तं समासाद्य हर्षभीताकुलेक्षणा कामतो रमयाम् आस रोमाञ्चोद्गतकर्कशा लीलासंलापललितैर् ललना तं समाचरत् करेणुर् इव मातङ्गं वाशिता गिरिगह्वरे अनिरुद्धं महाबाहुं निद्रापरवशं गतं ततो निरुद्धः स्वप्ने तु स्वपुराच् चित्रलेखया नीतो बाणपुरं सद्यः संगतश् चोषया सह दृष्ट्वैवं स्वप्नसंसर्गं उषया स्वस्य चाद्भुतम् वचनेन विमोहिताम् स ततश् चित्रलेखां ताम् अवेक्ष्योवाच यादवः द्वारकानगराच् छीग्रम् आनीतश् चित्रलेखया बाणस्य नगरं प्राप्य संगतो ऽस्म्य् उषया रहः एवं स्वप्नो मया दृष्टो विचित्रो ऽदृष्टपूर्वकः को ऽयं विधिर् ममायातः का त्वं कैषा च भामिनी केयं पुरी गृहं कस्य तत् त्वम् आख्यातुम् अर्हसि इति ब्रुवन्तं तं दृष्ट्वा चित्रलेखा वचो ऽब्रवीत् अपि ते कुशलं वीर सर्वत्र यदुनन्दन रममाणानिरुद्धेन अविज्ञाता तु सा तदा
108,12,HV_108.12,papau cāsyā mukhaṃ kāmī samāliṅgya dṛḍhaṃ yaduḥ parasparaṃ samāśliṣya parasparamukhaṃ papuḥ citralekhā tataḥ sādhvī bhūṣayām āsa bhūṣaṇaiḥ vastrair ābharaṇaiś citrair mālyaiś ca bahugandhibhiḥ rarāja yaduvīras tu rohiṇyā candramā yathā saudhamārge tatas tau tu daṃpatī rematuś ciram tāṃ tathā ramayām āsa yatheṣṭaṃ yadunandanaḥ parasparasya vadanaṃ papatus tau parasparam alaṃkṛtas tayā tatra saṃgataś coṣayā rahaḥ papau tasya mukhaṃ sādhvī samāliṅgya yathākramam netre ca cumbito devī bāṇasya duhitā sakhī tasminn eva kṣaṇe prāpte yadūnām ṛṣabho hi saḥ divramālyāmbaradharo divyasraganulepanaḥ uṣayā saha saṃyukto vijñāto bāṇarakṣibhiḥ,पपौ चास्या मुखं कामी समालिङ्ग्य दृढं यदुः परस्परं समाश्लिष्य परस्परमुखं पपुः चित्रलेखा ततः साध्वी भूषयाम् आस भूषणैः वस्त्रैर् आभरणैश् चित्रैर् माल्यैश् च बहुगन्धिभिः रराज यदुवीरस् तु रोहिण्या चन्द्रमा यथा सौधमार्गे ततस् तौ तु दंपती रेमतुश् चिरम् तां तथा रमयाम् आस यथेष्टं यदुनन्दनः परस्परस्य वदनं पपतुस् तौ परस्परम् अलंकृतस् तया तत्र संगतश् चोषया रहः पपौ तस्य मुखं साध्वी समालिङ्ग्य यथाक्रमम् नेत्रे च चुम्बितो देवी बाणस्य दुहिता सखी तस्मिन्न् एव क्षणे प्राप्ते यदूनाम् ऋषभो हि सः दिव्रमाल्याम्बरधरो दिव्यस्रगनुलेपनः उषया सह संयुक्तो विज्ञातो बाणरक्षिभिः
108,13,HV_108.13,damayantyā nalo yathā vijahāra yathākāmaṃ ramayaṃs tām uṣāṃ śubhām aniruddhaṃ tato jñātvā sārdhaṃ kanyāpure sthitam uṣayā bāṇasutayā ramayantaṃ yatheṣṭataḥ atha dīptāyudhodagrā nityaṃ suparirakṣakāḥ te bhītāḥ kathayām āsur aniruddhasya ceṣṭitam āyātaḥ sahasā rājan na vidmo 'sya gatiṃ vibho śrutvaitad roṣayuktas tu balaṃ bāṇo nirīkṣya tat tatas taiś cārapuruṣair bāṇasyāveditaṃ tadā yathādṛṣṭam aśeṣeṇa kanyāyās tadvyatikramam,दमयन्त्या नलो यथा विजहार यथाकामं रमयंस् ताम् उषां शुभाम् अनिरुद्धं ततो ज्ञात्वा सार्धं कन्यापुरे स्थितम् उषया बाणसुतया रमयन्तं यथेष्टतः अथ दीप्तायुधोदग्रा नित्यं सुपरिरक्षकाः ते भीताः कथयाम् आसुर् अनिरुद्धस्य चेष्टितम् आयातः सहसा राजन् न विद्मो ऽस्य गतिं विभो श्रुत्वैतद् रोषयुक्तस् तु बलं बाणो निरीक्ष्य तत् ततस् तैश् चारपुरुषैर् बाणस्यावेदितं तदा यथादृष्टम् अशेषेण कन्यायास् तद्व्यतिक्रमम्
108,14,HV_108.14,tataḥ kiṃkarasainyaṃ tu vyādiṣṭaṃ bhīmakarmaṇā baleḥ putreṇa bāṇena vīreṇāmitraghātinā,ततः किंकरसैन्यं तु व्यादिष्टं भीमकर्मणा बलेः पुत्रेण बाणेन वीरेणामित्रघातिना
108,15,HV_108.15,gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve hanyatām eṣa durmatiḥ yena naḥ kulacāritraṃ dūṣitaṃ dūṣitātmanā,गच्छध्वं सहिताः सर्वे हन्यताम् एष दुर्मतिः येन नः कुलचारित्रं दूषितं दूषितात्मना
108,16,HV_108.16,uṣāyāṃ dharṣitāyāṃ hi kulaṃ no dharṣitaṃ mahat asaṃpradānādyo 'smābhiḥ svayaṃgrāham adharṣayat,उषायां धर्षितायां हि कुलं नो धर्षितं महत् असंप्रदानाद्यो ऽस्माभिः स्वयंग्राहम् अधर्षयत्
108,17,HV_108.17,aho vīryamaho dhairyam aho dhārṣṭyaṃ ca durmateḥ yaḥ puraṃ bhavanaṃ cedaṃ praviṣṭo naḥ subāliśaḥ,अहो वीर्यमहो धैर्यम् अहो धार्ष्ट्यं च दुर्मतेः यः पुरं भवनं चेदं प्रविष्टो नः सुबालिशः
108,18,HV_108.18,evam uktvā punas tāṃs tu kiṃkarāṃś codayad bhṛśam te tasyājñām atho gṛhya susaṃnaddhā viniryayuḥ yatrāniruddho hy abhavat tatrāgacchan mahābalāḥ nānāśastrodyatakarā nānārūpadharās tu te dānavāḥ samabhikruddhāḥ prādyumnivadhakāṅkṣiṇaḥ,एवम् उक्त्वा पुनस् तांस् तु किंकरांश् चोदयद् भृशम् ते तस्याज्ञाम् अथो गृह्य सुसंनद्धा विनिर्ययुः यत्रानिरुद्धो ह्य् अभवत् तत्रागच्छन् महाबलाः नानाशस्त्रोद्यतकरा नानारूपधरास् तु ते दानवाः समभिक्रुद्धाः प्राद्युम्निवधकाङ्क्षिणः
108,19,HV_108.19,rudate tadbalaṃ dṛṣṭvā bāṣpeṇāvṛtalocanā prādyumnivadhabhītā sā bāṇaputrī yaśasvinī abhayaṃ te 'stu saśroṇi mā bhais tvaṃ hi mayi sthite saṃprāpto harṣakālas te na te 'sti bhayakāraṇam tasya sainyasya ninadaṃ śrutvābhyāgacchatas tataḥ sahasaivotthitaḥ śrīmān prādyumniḥ kim iti bruvan tato 'bhyagacchat tvarito yatra tad veṣṭitaṃ balam kruddhaḥ svabalam āsthāya saṃdaśya daśanacchadam tato nimeṣamātreṇa saṃprāpto munipuṃgavaḥ smṛto 'tha citralekhāyāḥ puraṃ śoṇitasāhvayam tataś ca nāradaṃ dṛṣṭvā so 'bhivādya mahābalaḥ prahṛṣṭaḥ sumanā bhūtvā yuddhārtham abhyavartata vadhyatāṃ vadhyatām eṣa gṛhyatāṃ gṛhyatām ayam hanyatāṃ hanyatāṃ kṣipram ity ūcur dānavās tada tatas teṣāṃ svanaṃ śrutvā sarveṣām eva garjatām sahasaivotthitaḥ śūras totrārdita iva dvipaḥ,रुदते तद्बलं दृष्ट्वा बाष्पेणावृतलोचना प्राद्युम्निवधभीता सा बाणपुत्री यशस्विनी अभयं ते ऽस्तु सश्रोणि मा भैस् त्वं हि मयि स्थिते संप्राप्तो हर्षकालस् ते न ते ऽस्ति भयकारणम् तस्य सैन्यस्य निनदं श्रुत्वाभ्यागच्छतस् ततः सहसैवोत्थितः श्रीमान् प्राद्युम्निः किम् इति ब्रुवन् ततो ऽभ्यगच्छत् त्वरितो यत्र तद् वेष्टितं बलम् क्रुद्धः स्वबलम् आस्थाय संदश्य दशनच्छदम् ततो निमेषमात्रेण संप्राप्तो मुनिपुंगवः स्मृतो ऽथ चित्रलेखायाः पुरं शोणितसाह्वयम् ततश् च नारदं दृष्ट्वा सो ऽभिवाद्य महाबलः प्रहृष्टः सुमना भूत्वा युद्धार्थम् अभ्यवर्तत वध्यतां वध्यताम् एष गृह्यतां गृह्यताम् अयम् हन्यतां हन्यतां क्षिप्रम् इत्य् ऊचुर् दानवास् तद ततस् तेषां स्वनं श्रुत्वा सर्वेषाम् एव गर्जताम् सहसैवोत्थितः शूरस् तोत्रार्दित इव द्विपः
108,20,HV_108.20,niruddho 'pi tayā tatra bahuśo yuddhadurmadaḥ bhītayā bhīta evāsau dhāvati sma tathāsurān tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva saṃdaṣṭauṣṭhaṃ mahābhujam prāsādāc cāvarohantaṃ bhayārtā vipradudruvuḥ,निरुद्धो ऽपि तया तत्र बहुशो युद्धदुर्मदः भीतया भीत एवासौ धावति स्म तथासुरान् तम् आपतन्तं दृष्ट्वैव संदष्टौष्ठं महाभुजम् प्रासादाच् चावरोहन्तं भयार्ता विप्रदुद्रुवुः
108,21,HV_108.21,nadantaṃ siṃhavat tadā tasya nādena vai rājan antaḥpuradvāragataṃ parighaṃ gṛhya cātulam vadhāya teṣāṃ cikṣepa nānāyudhaviśāradaḥ,नदन्तं सिंहवत् तदा तस्य नादेन वै राजन् अन्तःपुरद्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम् वधाय तेषां चिक्षेप नानायुधविशारदः
108,22,HV_108.22,te sarve bāṇavarṣaiś ca gadābhis tomarais tathā asibhiḥ śaktibhiḥ śūlair nijaghnū raṇagocaram,ते सर्वे बाणवर्षैश् च गदाभिस् तोमरैस् तथा असिभिः शक्तिभिः शूलैर् निजघ्नू रणगोचरम्
108,23,HV_108.23,sa hanyamāno nārācaiḥ parighaiś ca samantataḥ dānavaiḥ samabhikruddhaiḥ prādyumniḥ śastrakovidaiḥ nākṣubhyat sarvabhūtātmā nadan megha ivoṣṇage,स हन्यमानो नाराचैः परिघैश् च समन्ततः दानवैः समभिक्रुद्धैः प्राद्युम्निः शस्त्रकोविदैः नाक्षुभ्यत् सर्वभूतात्मा नदन् मेघ इवोष्णगे
108,24,HV_108.24,āvidhya parighaṃ ghoraṃ teṣāṃ madhye vyavasthitaḥ sūryo divicaranmadhye meghānām iva sarvataḥ,आविध्य परिघं घोरं तेषां मध्ये व्यवस्थितः सूर्यो दिविचरन्मध्ये मेघानाम् इव सर्वतः
108,25,HV_108.25,daṇḍakāṣṭhājinadharo nārado hraṣṭacetanaḥ sādhu sādhv iti vai tatra so 'niruddham abhāṣata te hanyamānā raudreṇa parigheṇāmitaujasā prādravanta bhayāt sarve megho vāteritā yathā,दण्डकाष्ठाजिनधरो नारदो ह्रष्टचेतनः साधु साध्व् इति वै तत्र सो ऽनिरुद्धम् अभाषत ते हन्यमाना रौद्रेण परिघेणामितौजसा प्राद्रवन्त भयात् सर्वे मेघो वातेरिता यथा
108,26,HV_108.26,vidrāvya dānavān vīraḥ parigheṇāśuvikramaḥ aniruddho nadan hṛṣṭaḥ siṃhanādaṃ vyarocata gharmānte toyado vyomni nadann iva mahāsvanaḥ,विद्राव्य दानवान् वीरः परिघेणाशुविक्रमः अनिरुद्धो नदन् हृष्टः सिंहनादं व्यरोचत घर्मान्ते तोयदो व्योम्नि नदन्न् इव महास्वनः
108,27,HV_108.27,tiṣṭhadhvam iti cukrośa dānavān yuddhadurmadān prādyumnir vyahanac cāpi sarvaśatrunibarhaṇaḥ,तिष्ठध्वम् इति चुक्रोश दानवान् युद्धदुर्मदान् प्राद्युम्निर् व्यहनच् चापि सर्वशत्रुनिबर्हणः
108,28,HV_108.28,tena te samare sarve hanyamānā mahātmanā yato bāṇas tato bhītā yayur yuddhaparāṅmukhāḥ,तेन ते समरे सर्वे हन्यमाना महात्मना यतो बाणस् ततो भीता ययुर् युद्धपराङ्मुखाः
108,29,HV_108.29,tato bāṇasamīpasthāḥ śvasanto rudhirokṣitāḥ na śarma lebhire daityā bhayaviklavalocanāḥ,ततो बाणसमीपस्थाः श्वसन्तो रुधिरोक्षिताः न शर्म लेभिरे दैत्या भयविक्लवलोचनाः
108,30,HV_108.30,mā bhaiṣṭa mā bhaiṣṭa iti rājñā te tena coditāḥ trāsaṃ visṛjya caikasthā yudhyadhvaṃ dānavarṣabhāḥ,मा भैष्ट मा भैष्ट इति राज्ञा ते तेन चोदिताः त्रासं विसृज्य चैकस्था युध्यध्वं दानवर्षभाः
108,31,HV_108.31,tān uvāca punar bāṇo bhayavitrastalocanān kim idaṃ lokavikhyātaṃ yaśa utsṛjya dūrataḥ bhavanto yānti vaiklavyaṃ klībā iva vicetasaḥ,तान् उवाच पुनर् बाणो भयवित्रस्तलोचनान् किम् इदं लोकविख्यातं यश उत्सृज्य दूरतः भवन्तो यान्ति वैक्लव्यं क्लीबा इव विचेतसः
108,32,HV_108.32,ko 'yaṃ yasya bhayatrastā bhavanto yānty anekaśaḥ kulāpadeśinaḥ sarve nānāyuddhaviśāradāḥ,को ऽयं यस्य भयत्रस्ता भवन्तो यान्त्य् अनेकशः कुलापदेशिनः सर्वे नानायुद्धविशारदाः
108,33,HV_108.33,bhavadbhir na hi me yuddhe kāryaṃ sāhāyyam adya vai abravīd dhvaṃsatety evaṃ matsamīpāc ca naśyata,भवद्भिर् न हि मे युद्धे कार्यं साहाय्यम् अद्य वै अब्रवीद् ध्वंसतेत्य् एवं मत्समीपाच् च नश्यत
108,34,HV_108.34,atha tān vāgbhir ugrābhis trāsayan bahudhā balī vyādideśa raṇe śūrān sarvān ayutaśaḥ punaḥ,अथ तान् वाग्भिर् उग्राभिस् त्रासयन् बहुधा बली व्यादिदेश रणे शूरान् सर्वान् अयुतशः पुनः
108,35,HV_108.35,pramāthagaṇabhūyiṣṭhaṃ vyādiṣṭaṃ tasya nigrahe anīkaṃ sumahadrātrau nānāpraharaṇodyatam,प्रमाथगणभूयिष्ठं व्यादिष्टं तस्य निग्रहे अनीकं सुमहद्रात्रौ नानाप्रहरणोद्यतम्
108,36,HV_108.36,tatrāntarikṣaṃ bahudhā vidyudvadbhir ivāmbudaiḥ bāṇānīkaiḥ samabhavad vyāptaṃ saṃdīptalocanaiḥ,तत्रान्तरिक्षं बहुधा विद्युद्वद्भिर् इवाम्बुदैः बाणानीकैः समभवद् व्याप्तं संदीप्तलोचनैः
108,37,HV_108.37,kecit kṣitisthāḥ prākrośan gajā iva samantataḥ athāntarikṣe vyanadan gharmānteṣv iva toyadāḥ,केचित् क्षितिस्थाः प्राक्रोशन् गजा इव समन्ततः अथान्तरिक्षे व्यनदन् घर्मान्तेष्व् इव तोयदाः
108,38,HV_108.38,tatas tat sumahad yuddhaṃ sametam abhavat punaḥ tiṣṭha tiṣṭheti ca tadā vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ,ततस् तत् सुमहद् युद्धं समेतम् अभवत् पुनः तिष्ठ तिष्ठेति च तदा वाचो ऽश्रूयन्त सर्वशः
108,39,HV_108.39,aniruddho raṇe vīraḥ sa ca tān abhyavartata tad āścaryaṃ samabhavad yad ekas taiḥ samāgataḥ ayudhyata mahāvīryair dānavaiḥ saha saṃyuge,अनिरुद्धो रणे वीरः स च तान् अभ्यवर्तत तद् आश्चर्यं समभवद् यद् एकस् तैः समागतः अयुध्यत महावीर्यैर् दानवैः सह संयुगे
108,40,HV_108.40,teṣām eva ca jagrāha parighāṃs tomarān api tair eva ca mahāyuddhe nijaghāna mahābalaḥ,तेषाम् एव च जग्राह परिघांस् तोमरान् अपि तैर् एव च महायुद्धे निजघान महाबलः
108,41,HV_108.41,parigṛhya ca tān eva cāyudhair ahanad raṇe punaḥ sa parighaṃ ghoraṃ pragṛhya raṇamūrdhani sa daityasaṃghān samare nijaghāna mahābalān,परिगृह्य च तान् एव चायुधैर् अहनद् रणे पुनः स परिघं घोरं प्रगृह्य रणमूर्धनि स दैत्यसंघान् समरे निजघान महाबलान्
108,42,HV_108.42,aṣṭau trīṇi sahasrāṇi kiṃkarāṇāṃ tarasvinām jaghāna samare caikaḥ sākṣāt pautras tu śārṅgiṇaḥ nanāda vividhaṃ nādaṃ rodasī ca sa kampayan nistriṃśaṃ carma cotsṛṣṭaṃ jagrāha raṇamūrdhani sa tena vyacaran mārgān ekaḥ śatrunibarhaṇaḥ,अष्टौ त्रीणि सहस्राणि किंकराणां तरस्विनाम् जघान समरे चैकः साक्षात् पौत्रस् तु शार्ङ्गिणः ननाद विविधं नादं रोदसी च स कम्पयन् निस्त्रिंशं चर्म चोत्सृष्टं जग्राह रणमूर्धनि स तेन व्यचरन् मार्गान् एकः शत्रुनिबर्हणः
108,43,HV_108.43,bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ viplutaṃ plutam iti prakārān dvātriṃśad vicarann abhyadṛśyata,भ्रान्तम् उद्भ्रान्तम् आविद्धम् आप्लुतं विप्लुतं प्लुतम् इति प्रकारान् द्वात्रिंशद् विचरन्न् अभ्यदृश्यत
108,44,HV_108.44,ekaṃ sahasraśas tatra dadṛśū raṇamūrdhani krīḍantaṃ bahudhā yuddhe vyāditāsyam ivāntakam,एकं सहस्रशस् तत्र ददृशू रणमूर्धनि क्रीडन्तं बहुधा युद्धे व्यादितास्यम् इवान्तकम्
108,45,HV_108.45,tatas tenābhisaṃtaptā rudhiraughapariplutāḥ punar bhagnāḥ prādravanta yatra bāṇaḥ sthito raṇe,ततस् तेनाभिसंतप्ता रुधिरौघपरिप्लुताः पुनर् भग्नाः प्राद्रवन्त यत्र बाणः स्थितो रणे
108,46,HV_108.46,gajavājirathaughais te uhyamānāḥ samantataḥ kṛtvā cārtasvaraṃ ghoraṃ diśo jagmur hataujasaḥ,गजवाजिरथौघैस् ते उह्यमानाः समन्ततः कृत्वा चार्तस्वरं घोरं दिशो जग्मुर् हतौजसः
108,47,HV_108.47,evaṃ bhayam abhūt teṣāṃ dānavānāṃ mahāraṇe ekaikasyopari tadā te 'nyonyaṃ bhayapīḍitāḥ vamantaḥ śoṇitaṃ jagmur viṣādād vimukhā raṇe,एवं भयम् अभूत् तेषां दानवानां महारणे एकैकस्योपरि तदा ते ऽन्योन्यं भयपीडिताः वमन्तः शोणितं जग्मुर् विषादाद् विमुखा रणे
108,48,HV_108.48,na babhūva bhayaṃ tādṛg gānavānāṃ purā raṇe yādṛśaṃ yudhyamānānām aniruddhena saṃyuge,न बभूव भयं तादृग् गानवानां पुरा रणे यादृशं युध्यमानानाम् अनिरुद्धेन संयुगे
108,49,HV_108.49,yudhyatām aniruddhena yathāvartata dāruṇam tādṛśaṃ na bhayaṃ teṣām abhavad devasaṃyuge kecid vamanto rudhiram apatan vasudhātale dānavā giriśṛṅgābhā gadāśūlāsipāṇayaḥ,युध्यताम् अनिरुद्धेन यथावर्तत दारुणम् तादृशं न भयं तेषाम् अभवद् देवसंयुगे केचिद् वमन्तो रुधिरम् अपतन् वसुधातले दानवा गिरिशृङ्गाभा गदाशूलासिपाणयः
108,50,HV_108.50,kecin mathitamastiṣkāḥ kecid bhinnagalāntarāḥ te bāṇam utsṛjya raṇe jagmur bhayasamākulāḥ viśālam ākāśatalaṃ dānavā nirjitās tadā,केचिन् मथितमस्तिष्काः केचिद् भिन्नगलान्तराः ते बाणम् उत्सृज्य रणे जग्मुर् भयसमाकुलाः विशालम् आकाशतलं दानवा निर्जितास् तदा
108,51,HV_108.51,niḥsaṅgabhagnāṃ mahatīṃ dṛṣṭvā tāṃ vāhinīṃ tadā bāṇaḥ krodhāt prajajvāla samiddho 'gnir ivādhvare,निःसङ्गभग्नां महतीं दृष्ट्वा तां वाहिनीं तदा बाणः क्रोधात् प्रजज्वाल समिद्धो ऽग्निर् इवाध्वरे
108,52,HV_108.52,antarikṣacaro bhūtvā sādhuvādī samantataḥ nārado nṛtyati prīto hy aniruddhasya saṃyuge etasminn antare caiva bāṇaḥ paramakopana kumbhāṇḍasaṃgṛhītaṃ tu ratham āsthāya vīryavān yayau yatrāniruddho vai so 'sim udyamya dāruṇam,अन्तरिक्षचरो भूत्वा साधुवादी समन्ततः नारदो नृत्यति प्रीतो ह्य् अनिरुद्धस्य संयुगे एतस्मिन्न् अन्तरे चैव बाणः परमकोपन कुम्भाण्डसंगृहीतं तु रथम् आस्थाय वीर्यवान् ययौ यत्रानिरुद्धो वै सो ऽसिम् उद्यम्य दारुणम्
108,53,HV_108.53,paṭṭisāsigadāśūlān udyamya ca paraśvadhān babhau bāhusahasreṇa śakradhvajaśatair iva,पट्टिसासिगदाशूलान् उद्यम्य च परश्वधान् बभौ बाहुसहस्रेण शक्रध्वजशतैर् इव
108,54,HV_108.54,baddhagodhāṅgulitraiś ca bāhubhiḥ sa mahābhujaḥ nānāpraharaṇopetaḥ śuśubhe dānavottamaḥ,बद्धगोधाङ्गुलित्रैश् च बाहुभिः स महाभुजः नानाप्रहरणोपेतः शुशुभे दानवोत्तमः
108,55,HV_108.55,siṃhanādaṃ nadan kruddho visphāritamahādhanuḥ visṛjañ śataśo bāṇān dānavo 'tha mahābalaḥ abhyadravac ca vegena prādyumnir yatra saṃsthitaḥ abravīt tiṣṭha tiṣṭheti krodhasaṃraktalocanaḥ,सिंहनादं नदन् क्रुद्धो विस्फारितमहाधनुः विसृजञ् शतशो बाणान् दानवो ऽथ महाबलः अभ्यद्रवच् च वेगेन प्राद्युम्निर् यत्र संस्थितः अब्रवीत् तिष्ठ तिष्ठेति क्रोधसंरक्तलोचनः
108,56,HV_108.56,vacanaṃ tasya saṃśrutya prādyumnir aparājitaḥ bāṇasya vadataḥ saṃkhye udaikṣata tato 'hasat,वचनं तस्य संश्रुत्य प्राद्युम्निर् अपराजितः बाणस्य वदतः संख्ये उदैक्षत ततो ऽहसत्
108,57,HV_108.57,uṣā ca pitaraṃ dṛṣṭvā bhayavihvalalocanā prāsādamadhye saṃlīnā bhartāraṃ samudaikṣata kartavyamūḍhā saṃbhrāntā citralekhā varāpsarāḥ babhūva vimanā bhūtvā mṛtāsmīti vyacintayat kiṃkiṇīśatanirghoṣaṃ raktadhvajapatākinam ṛkṣacarmāvanaddhāṅgaṃ daśanalvaṃ mahāratham,उषा च पितरं दृष्ट्वा भयविह्वललोचना प्रासादमध्ये संलीना भर्तारं समुदैक्षत कर्तव्यमूढा संभ्रान्ता चित्रलेखा वराप्सराः बभूव विमना भूत्वा मृतास्मीति व्यचिन्तयत् किंकिणीशतनिर्घोषं रक्तध्वजपताकिनम् ऋक्षचर्मावनद्धाङ्गं दशनल्वं महारथम्
108,58,HV_108.58,āruhya syandanaṃ vīro babhau bāhusahasravān tasya vājisahasraṃ tu rathe yuktaṃ mahātmanā purā devāsure yuddhe hiraṇyakaśipor iva tam āpatantaṃ dadṛśe dānavaṃ yadupuṃgavaḥ saṃprahṛṣṭas tato yuddhe tejasā cāpy apūryata asicarmadharo vīraḥ svasthaḥ saṃgrāmalālasaḥ narasiṃho yathā pūrvam ādidaityavadhodyataḥ āpatantaṃ dadarśātha khaḍgacarmadharaṃ tadā,आरुह्य स्यन्दनं वीरो बभौ बाहुसहस्रवान् तस्य वाजिसहस्रं तु रथे युक्तं महात्मना पुरा देवासुरे युद्धे हिरण्यकशिपोर् इव तम् आपतन्तं ददृशे दानवं यदुपुंगवः संप्रहृष्टस् ततो युद्धे तेजसा चाप्य् अपूर्यत असिचर्मधरो वीरः स्वस्थः संग्रामलालसः नरसिंहो यथा पूर्वम् आदिदैत्यवधोद्यतः आपतन्तं ददर्शाथ खड्गचर्मधरं तदा
108,59,HV_108.59,rāgiṇaṃ cihnitaṃ rājan priyānakhapadais tathā khaḍgacarmadharaṃ taṃ tu dṛṣṭvā bāṇaḥ padātinam praharṣam atulaṃ lebhe prādyumnivadhakāṅkṣayā,रागिणं चिह्नितं राजन् प्रियानखपदैस् तथा खड्गचर्मधरं तं तु दृष्ट्वा बाणः पदातिनम् प्रहर्षम् अतुलं लेभे प्राद्युम्निवधकाङ्क्षया
108,60,HV_108.60,tanutreṇa vihīnaś ca khaḍgapāṇiś ca yādavaḥ ajeyaś ceti matvā taṃ yuddhāyābhimukhe sthitam,तनुत्रेण विहीनश् च खड्गपाणिश् च यादवः अजेयश् चेति मत्वा तं युद्धायाभिमुखे स्थितम्
108,61,HV_108.61,aniruddhaṃ raṇe bāṇo jitakāśī mahābalaḥ vācaṃ covāca saṃkruddho gṛhyatāṃ hanyatām iti uṣā bhayaparitrastā rudatī tatra bhāminī aniruddhaḥ prahasyātha samāśvāsya ca tāṃ sthitām aniruddhas tu ciccheda kāṅkṣaṃs tasya parājayam vavarṣa śarajālāni kṣudrakāṇāṃ samantataḥ bāṇo'niruddhaśirasi kāṅkṣaṃs tasya raṇe vadham,अनिरुद्धं रणे बाणो जितकाशी महाबलः वाचं चोवाच संक्रुद्धो गृह्यतां हन्यताम् इति उषा भयपरित्रस्ता रुदती तत्र भामिनी अनिरुद्धः प्रहस्याथ समाश्वास्य च तां स्थिताम् अनिरुद्धस् तु चिच्छेद काङ्क्षंस् तस्य पराजयम् ववर्ष शरजालानि क्षुद्रकाणां समन्ततः बाणोऽनिरुद्धशिरसि काङ्क्षंस् तस्य रणे वधम्
108,62,HV_108.62,tāni bāṇasahasrāṇi carmaṇā vyavadhūya saḥ babhau pramukhatas tasya sthitaḥ sūrya ivodaye,तानि बाणसहस्राणि चर्मणा व्यवधूय सः बभौ प्रमुखतस् तस्य स्थितः सूर्य इवोदये
108,63,HV_108.63,so 'bhibhūya raṇe bāṇam āsthito yadunandanaḥ siṃhaḥ pramukhato dṛṣṭvā gajam ekaṃ yathā vane,सो ऽभिभूय रणे बाणम् आस्थितो यदुनन्दनः सिंहः प्रमुखतो दृष्ट्वा गजम् एकं यथा वने
108,64,HV_108.64,tato bāṇasahasraughair marmabhedibhir āśugaiḥ vivyādha niśitais tīkṣṇaiḥ prādyumnim aparājitam,ततो बाणसहस्रौघैर् मर्मभेदिभिर् आशुगैः विव्याध निशितैस् तीक्ष्णैः प्राद्युम्निम् अपराजितम्
108,65,HV_108.65,tato vivyādha niśitair bāṇaiḥ prādyumnim āsthitaḥ samāhatas tato bāṇaiḥ khaḍgacarmadharo nṛpa tam āpatantaṃ niśitair abhyaghnan sāyakais tadā so 'tividdho mahābāhur bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ krodhenābhiprajajvāla cikīrṣuḥ karma duṣkaram,ततो विव्याध निशितैर् बाणैः प्राद्युम्निम् आस्थितः समाहतस् ततो बाणैः खड्गचर्मधरो नृप तम् आपतन्तं निशितैर् अभ्यघ्नन् सायकैस् तदा सो ऽतिविद्धो महाबाहुर् बाणैः संनतपर्वभिः क्रोधेनाभिप्रजज्वाल चिकीर्षुः कर्म दुष्करम्
108,66,HV_108.66,rudhiraughaplutair gātrair bāṇavarṣaiḥ samāhataḥ abhibhūtaḥ susaṃkruddho yayau bāṇarathaṃ prati,रुधिरौघप्लुतैर् गात्रैर् बाणवर्षैः समाहतः अभिभूतः सुसंक्रुद्धो ययौ बाणरथं प्रति
108,67,HV_108.67,asibhir musalaiḥ śūlaiḥ paṭṭisais tomarais tathā so 'tividdhaḥ śaraughais tu prādyumnir nābhyakampata,असिभिर् मुसलैः शूलैः पट्टिसैस् तोमरैस् तथा सो ऽतिविद्धः शरौघैस् तु प्राद्युम्निर् नाभ्यकम्पत
108,68,HV_108.68,āplutya sahasā kruddho ratheṣāṃ tasya so 'cchinat jaghānāśvāṃś ca khaḍgena bāṇasya rathamūrdhani,आप्लुत्य सहसा क्रुद्धो रथेषां तस्य सो ऽच्छिनत् जघानाश्वांश् च खड्गेन बाणस्य रथमूर्धनि
108,69,HV_108.69,taṃ punaḥ śaravarṣeṇa tomaraiḥ paṭṭisais tathā cakārāntarhitaṃ bāṇo yuddhamārgaviśāradaḥ,तं पुनः शरवर्षेण तोमरैः पट्टिसैस् तथा चकारान्तर्हितं बाणो युद्धमार्गविशारदः
108,70,HV_108.70,hato 'yam iti vijñāya prāṇadan nairṛtā gaṇāḥ tato 'vaplutya sahasā rathapārśve vyavasthitaḥ,हतो ऽयम् इति विज्ञाय प्राणदन् नैरृता गणाः ततो ऽवप्लुत्य सहसा रथपार्श्वे व्यवस्थितः
108,71,HV_108.71,śaktiṃ bāṇas tataḥ kruddho ghorarūpāṃ bhayāvahām jagrāha jvalitāṃ dīptāṃ ghaṇṭāmālākulāṃ raṇe,शक्तिं बाणस् ततः क्रुद्धो घोररूपां भयावहाम् जग्राह ज्वलितां दीप्तां घण्टामालाकुलां रणे
108,72,HV_108.72,jvalanādityasaṃkāśāṃ yamadaṇḍopamāṃ śubhām vārayantīṃ durādharṣāṃ cāmīkaravibhūṣitām gurvīṃ bhārasahasreṇa viśvakarmakṛtāṃ tadā prāhiṇot tām asaṅgena maholkāṃ jvalitām iva,ज्वलनादित्यसंकाशां यमदण्डोपमां शुभाम् वारयन्तीं दुराधर्षां चामीकरविभूषिताम् गुर्वीं भारसहस्रेण विश्वकर्मकृतां तदा प्राहिणोत् ताम् असङ्गेन महोल्कां ज्वलिताम् इव
108,73,HV_108.73,tām āpatantīṃ saṃprekṣya jīvitāntakarīṃ tadā tām eva prāhiṇoc chaktiṃ sarvaśatrubhayaṃkarīm so 'bhiplutya tadā śaktiṃ jagrāha puruṣottamaḥ,ताम् आपतन्तीं संप्रेक्ष्य जीवितान्तकरीं तदा ताम् एव प्राहिणोच् छक्तिं सर्वशत्रुभयंकरीम् सो ऽभिप्लुत्य तदा शक्तिं जग्राह पुरुषोत्तमः
108,74,HV_108.74,nirbibheda tato bāṇaṃ svaśaktyaiva mahābalaḥ sā bhittvā tasya dehaṃ tu jagāma vasudhātalam,निर्बिभेद ततो बाणं स्वशक्त्यैव महाबलः सा भित्त्वा तस्य देहं तु जगाम वसुधातलम्
108,75,HV_108.75,tato mūrchāṃ samāpede baliputraḥ pratāpavān rudhirāplutagātras tu svaśakyā pīḍito bhṛśam sa gāḍhaviddho vyathito dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ tato mūrchābhibhūtaṃ taṃ kumbhāṇḍo vākyam abravīt upekṣase dānavendra kim evaṃ śatrum udyatam,ततो मूर्छां समापेदे बलिपुत्रः प्रतापवान् रुधिराप्लुतगात्रस् तु स्वशक्या पीडितो भृशम् स गाढविद्धो व्यथितो ध्वजयष्टिं समाश्रितः ततो मूर्छाभिभूतं तं कुम्भाण्डो वाक्यम् अब्रवीत् उपेक्षसे दानवेन्द्र किम् एवं शत्रुम् उद्यतम्
108,76,HV_108.76,labdhalakṣyo hy ayaṃ vīro nirvikāro 'dya dṛśyate māyām āśritya yudhyasva nāyaṃ vadhyo 'nyathā bhavet,लब्धलक्ष्यो ह्य् अयं वीरो निर्विकारो ऽद्य दृश्यते मायाम् आश्रित्य युध्यस्व नायं वध्यो ऽन्यथा भवेत्
108,77,HV_108.77,ātmānaṃ māṃ ca rakṣasva pramādāt kim upekṣase vadhyatām ayam adyaiva na naḥ sarvān vināśayet,आत्मानं मां च रक्षस्व प्रमादात् किम् उपेक्षसे वध्यताम् अयम् अद्यैव न नः सर्वान् विनाशयेत्
108,78,HV_108.78,anyāṃś ca śataśo hatvā uṣāṃ nītvā vrajiṣyati kumbhāṇḍavacanair evaṃ dānavendraḥ pracoditaḥ vācaṃ rūkṣām abhikruddhaḥ provāca vadatāṃ varaḥ,अन्यांश् च शतशो हत्वा उषां नीत्वा व्रजिष्यति कुम्भाण्डवचनैर् एवं दानवेन्द्रः प्रचोदितः वाचं रूक्षाम् अभिक्रुद्धः प्रोवाच वदतां वरः
108,79,HV_108.79,eṣo 'ham asya vidadhe mṛtyuṃ prāṇaharaṃ raṇe ādāsyāmy aham enaṃ vai garutmān iva pannagam,एषो ऽहम् अस्य विदधे मृत्युं प्राणहरं रणे आदास्याम्य् अहम् एनं वै गरुत्मान् इव पन्नगम्
108,80,HV_108.80,ity evam uktvā sarathaḥ sāśvaḥ sadhvajasārathiḥ gandharvanagarākāras tatraivāntaradhīyata,इत्य् एवम् उक्त्वा सरथः साश्वः सध्वजसारथिः गन्धर्वनगराकारस् तत्रैवान्तरधीयत
108,81,HV_108.81,vijñāyāntarhitaṃ bāṇaṃ prādyumnir aparājitaḥ pauruṣeṇa samāyuktaḥ sa praikṣata diśo daśa,विज्ञायान्तर्हितं बाणं प्राद्युम्निर् अपराजितः पौरुषेण समायुक्तः स प्रैक्षत दिशो दश
108,82,HV_108.82,āsthāya tāmasīṃ vidyāṃ tadā kruddho baleḥ sutaḥ mumoca viśikhāṃs tīkṣṇāṃś channo māyādharo balī,आस्थाय तामसीं विद्यां तदा क्रुद्धो बलेः सुतः मुमोच विशिखांस् तीक्ष्णांश् छन्नो मायाधरो बली
108,83,HV_108.83,prādyumnir viśikhair baddhaḥ sarpabhūtaiḥ samantataḥ veṣṭito bahudhā tasya dehaḥ pannagarāśibhiḥ,प्राद्युम्निर् विशिखैर् बद्धः सर्पभूतैः समन्ततः वेष्टितो बहुधा तस्य देहः पन्नगराशिभिः
108,84,HV_108.84,dehaḥ saṃveṣṭitas tasya bahudhā śararāśibhiḥ sa tu veṣṭitasarvāṅgo baddhaḥ prādyumnir āhave niṣprayatnaḥ sthitaḥ svastho maināka iva parvataḥ,देहः संवेष्टितस् तस्य बहुधा शरराशिभिः स तु वेष्टितसर्वाङ्गो बद्धः प्राद्युम्निर् आहवे निष्प्रयत्नः स्थितः स्वस्थो मैनाक इव पर्वतः
108,85,HV_108.85,jvālāvalīḍhavadanaiḥ sarpabhogair viveṣṭitaḥ abhītaḥ parvatākāraḥ prādyumnir abhavad raṇe,ज्वालावलीढवदनैः सर्पभोगैर् विवेष्टितः अभीतः पर्वताकारः प्राद्युम्निर् अभवद् रणे
108,86,HV_108.86,niṣprayatnaḥ sthitaś cāpi sarpabhogamayaiḥ śaraiḥ na vivyathe sa bhūtātmā sarvataḥ pariveṣṭitaḥ,निष्प्रयत्नः स्थितश् चापि सर्पभोगमयैः शरैः न विव्यथे स भूतात्मा सर्वतः परिवेष्टितः
108,87,HV_108.87,tatas taṃ vāgbhir ugrābhiḥ saṃrabdhaḥ samatarjayat bāṇo dhvajaṃ samāśritya provācāmarṣito vacaḥ,ततस् तं वाग्भिर् उग्राभिः संरब्धः समतर्जयत् बाणो ध्वजं समाश्रित्य प्रोवाचामर्षितो वचः
108,88,HV_108.88,kumbhāṇḍa vadhyatāṃ śīghram ayaṃ vai kulapāṃsanaḥ cāritraṃ yena me loke dūṣitaṃ dūṣitātmanā,कुम्भाण्ड वध्यतां शीघ्रम् अयं वै कुलपांसनः चारित्रं येन मे लोके दूषितं दूषितात्मना
108,89,HV_108.89,ity evam ukte vacane kumbhāṇḍo vākyam abravīt rājan vakṣyāmy ahaṃ kiṃcit tan me śṛṇu yadīcchasi,इत्य् एवम् उक्ते वचने कुम्भाण्डो वाक्यम् अब्रवीत् राजन् वक्ष्याम्य् अहं किंचित् तन् मे शृणु यदीच्छसि
108,90,HV_108.90,ayaṃ vijñāyatāṃ kasya kuto vāyam ihāgataḥ kena vāyam ihānītaḥ śakratulyaparākramaḥ,अयं विज्ञायतां कस्य कुतो वायम् इहागतः केन वायम् इहानीतः शक्रतुल्यपराक्रमः
108,91,HV_108.91,mayāyaṃ bahuśo yuddhe dṛṣṭo rājan mahāraṇe krīḍann iva ca yuddheṣu dṛśyate devasūnuvat,मयायं बहुशो युद्धे दृष्टो राजन् महारणे क्रीडन्न् इव च युद्धेषु दृश्यते देवसूनुवत्
108,92,HV_108.92,kulaśīlatapovīryaiḥ sarvair eva samanvitaḥ sarvayuddhe 'py asaṃhāryo bhaved vīryādhikas tava balavān sattvasaṃpannaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ nāyaṃ vadhakṛtaṃ doṣam arhate daityasattama vijñāya ca vadhaṃ vāsya pūjāṃ vāpi kariṣyasi,कुलशीलतपोवीर्यैः सर्वैर् एव समन्वितः सर्वयुद्धे ऽप्य् असंहार्यो भवेद् वीर्याधिकस् तव बलवान् सत्त्वसंपन्नः सर्वशास्त्रविशारदः नायं वधकृतं दोषम् अर्हते दैत्यसत्तम विज्ञाय च वधं वास्य पूजां वापि करिष्यसि
108,93,HV_108.93,gāndharveṇa vivāhena kanyeyaṃ tava saṃgatā adeyā hy apratigrāhyā ataś cintya vadhaṃ kuru vadhe hy asya mahān doṣo rakṣaṇe sumahān guṇaḥ ayaṃ hi puruṣotkarṣaḥ sarvathā mānam arhati,गान्धर्वेण विवाहेन कन्येयं तव संगता अदेया ह्य् अप्रतिग्राह्या अतश् चिन्त्य वधं कुरु वधे ह्य् अस्य महान् दोषो रक्षणे सुमहान् गुणः अयं हि पुरुषोत्कर्षः सर्वथा मानम् अर्हति
108,94,HV_108.94,sarvato veṣṭitatanur na vyathaty eṣa bhogibhiḥ kulaśauṇḍīryavīryaiś ca sattvena ca samanvitaḥ paśya rājan yaśovīryair anvitaṃ puruṣottamam na no gaṇayate sarvān vadhaṃ prāpto 'py ayaṃ balī,सर्वतो वेष्टिततनुर् न व्यथत्य् एष भोगिभिः कुलशौण्डीर्यवीर्यैश् च सत्त्वेन च समन्वितः पश्य राजन् यशोवीर्यैर् अन्वितं पुरुषोत्तमम् न नो गणयते सर्वान् वधं प्राप्तो ऽप्य् अयं बली
108,95,HV_108.95,yadi māyāprabhāvena nātra baddho bhaved ayam sarvāsuragaṇān saṃkhye yodhayen nātra saṃśayaḥ sarvayuddheṣu mārgajño bhaved vīryādhikas tava śoṇitaughaplutair gātrair nāgabhogaiś ca veṣṭitaḥ triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā na cintayati naḥ sthitān,यदि मायाप्रभावेन नात्र बद्धो भवेद् अयम् सर्वासुरगणान् संख्ये योधयेन् नात्र संशयः सर्वयुद्धेषु मार्गज्ञो भवेद् वीर्याधिकस् तव शोणितौघप्लुतैर् गात्रैर् नागभोगैश् च वेष्टितः त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा न चिन्तयति नः स्थितान्
108,96,HV_108.96,imām avasthāṃ nīto 'pi svabāhubalam āśritaḥ na cintayati rājaṃs tvāṃ vīryavān ko 'py asau yuvā,इमाम् अवस्थां नीतो ऽपि स्वबाहुबलम् आश्रितः न चिन्तयति राजंस् त्वां वीर्यवान् को ऽप्य् असौ युवा
108,97,HV_108.97,sahasrabāhoḥ samare dvibāhuḥ samavasthitaḥ rucitaṃ yadi te rājañ jñeyo vīryabalānvitaḥ,सहस्रबाहोः समरे द्विबाहुः समवस्थितः रुचितं यदि ते राजञ् ज्ञेयो वीर्यबलान्वितः
108,98,HV_108.98,kanyā ceyaṃ na cānyasya niryātyānena saṃgatā rakṣyatām iti coktvaiva tathāstv iti ca tasthivān bāḍham ity abravīd bāṇo hantuṃ vyavasitaḥ kila uṣāṃ babandha nigaḍair dṛḍhaiḥ pāśaiś ca saṃyataiḥ iti sarvān samādiśya bāṇo madabalānvitaḥ kumbhāṇḍena yayau sārdhaṃ svam eva bhavanaṃ balī kumbhāṇḍasya vacaḥ śrutvā śuddhānte pannagair bhṛśam evam ukte tu vacane kumbhāṇḍena mahātmanā tathety āha ca kumbhāṇḍaṃ bāṇaḥ śatruniṣūdanaḥ saṃrakṣiṇas tato dattvā aniruddhasya dhīmataḥ aniruddhaṃ yodhayitvā bāṇaḥ svagṛham āviśat,कन्या चेयं न चान्यस्य निर्यात्यानेन संगता रक्ष्यताम् इति चोक्त्वैव तथास्त्व् इति च तस्थिवान् बाढम् इत्य् अब्रवीद् बाणो हन्तुं व्यवसितः किल उषां बबन्ध निगडैर् दृढैः पाशैश् च संयतैः इति सर्वान् समादिश्य बाणो मदबलान्वितः कुम्भाण्डेन ययौ सार्धं स्वम् एव भवनं बली कुम्भाण्डस्य वचः श्रुत्वा शुद्धान्ते पन्नगैर् भृशम् एवम् उक्ते तु वचने कुम्भाण्डेन महात्मना तथेत्य् आह च कुम्भाण्डं बाणः शत्रुनिषूदनः संरक्षिणस् ततो दत्त्वा अनिरुद्धस्य धीमतः अनिरुद्धं योधयित्वा बाणः स्वगृहम् आविशत्
109,1,HV_109.1,yayau svam eva bhavanaṃ baleḥ putro mahāsuraḥ saṃyataṃ māyayā dṛṣṭvā aniruddhaṃ mahābalam ṛṣīṇāṃ nāradaḥ śreṣṭho 'brajad dvāravatīṃ prati gate ṛṣīṇāṃ pravare so 'niruddho vyacintayat naṣṭo 'yaṃ dānavaḥ krūro yuddhaṃ prāpya na saṃśayaḥ nāgair viveṣṭitaṃ dṛṣṭvā uṣā prādyumnim āturā ruroda bāṣparaktākṣī tām āha rudatīṃ punaḥ yasya śaṅkhadhvaniṃ śrutvā bāhuśabdaṃ balasya ca dānavā nāśam eṣyanti garbhāś cāsurayoṣitām evam uktā niruddhena uṣā viśrambham āgatā nṛśaṃsaṃ cāpi pitaraṃ śocate sā sumadhyamā baddhaṃ nivedayām āsa prādyumniṃ garuḍadhvaje tato 'niruddhasya gṛhe ruruduḥ sarvayoṣitaḥ priyaṃ nātham apaśyantyaḥ kiṃnarya iva saṃghaśaḥ,ययौ स्वम् एव भवनं बलेः पुत्रो महासुरः संयतं मायया दृष्ट्वा अनिरुद्धं महाबलम् ऋषीणां नारदः श्रेष्ठो ऽब्रजद् द्वारवतीं प्रति गते ऋषीणां प्रवरे सो ऽनिरुद्धो व्यचिन्तयत् नष्टो ऽयं दानवः क्रूरो युद्धं प्राप्य न संशयः नागैर् विवेष्टितं दृष्ट्वा उषा प्राद्युम्निम् आतुरा रुरोद बाष्परक्ताक्षी ताम् आह रुदतीं पुनः यस्य शङ्खध्वनिं श्रुत्वा बाहुशब्दं बलस्य च दानवा नाशम् एष्यन्ति गर्भाश् चासुरयोषिताम् एवम् उक्ता निरुद्धेन उषा विश्रम्भम् आगता नृशंसं चापि पितरं शोचते सा सुमध्यमा बद्धं निवेदयाम् आस प्राद्युम्निं गरुडध्वजे ततो ऽनिरुद्धस्य गृहे रुरुदुः सर्वयोषितः प्रियं नाथम् अपश्यन्त्यः किंनर्य इव संघशः
109,2,HV_109.2,aho dhik kim idaṃ loke nāthe kṛṣṇe vyavasthite anāthā iva saṃtrastā rudimo bhayamohitāḥ,अहो धिक् किम् इदं लोके नाथे कृष्णे व्यवस्थिते अनाथा इव संत्रस्ता रुदिमो भयमोहिताः
109,3,HV_109.3,yasyendrapramukhā devāḥ sādityāḥ samarudgaṇāḥ bāhucchāyāṃ samāśritya vasanti divi devatāḥ,यस्येन्द्रप्रमुखा देवाः सादित्याः समरुद्गणाः बाहुच्छायां समाश्रित्य वसन्ति दिवि देवताः
109,5,HV_109.5,aho nāsti bhayaṃ nūnaṃ tasya loke sudurmateḥ vāsudevasya yaḥ krodhaṃ prajvālayati duḥsaham,अहो नास्ति भयं नूनं तस्य लोके सुदुर्मतेः वासुदेवस्य यः क्रोधं प्रज्वालयति दुःसहम्
109,6,HV_109.6,vyāditāsyasya yo mṛtyor daṃṣṭrāgre parivartate atikruddhasya siṃhasya ghnataś ca gajasattamān śoṇitaṃ pātukāmasya daṃṣṭrān prodhṛtya daṃśataḥ sa vāsudevaṃ samare mohāt pratyudiyād ripuḥ,व्यादितास्यस्य यो मृत्योर् दंष्ट्राग्रे परिवर्तते अतिक्रुद्धस्य सिंहस्य घ्नतश् च गजसत्तमान् शोणितं पातुकामस्य दंष्ट्रान् प्रोधृत्य दंशतः स वासुदेवं समरे मोहात् प्रत्युदियाद् रिपुः
109,7,HV_109.7,idam evaṃvidhaṃ kṛtvā vipriyaṃ yadupuṃgave kathaṃ jīvan vimucyeta sākṣād api śatakratuḥ,इदम् एवंविधं कृत्वा विप्रियं यदुपुंगवे कथं जीवन् विमुच्येत साक्षाद् अपि शतक्रतुः
109,8,HV_109.8,kṛtāgā na sa śocyas tu vayaṃ tv adya vinākṛtāḥ viprayogena nāthasya kṛtāntavaśagāḥ kṛtāḥ,कृतागा न स शोच्यस् तु वयं त्व् अद्य विनाकृताः विप्रयोगेन नाथस्य कृतान्तवशगाः कृताः
109,9,HV_109.9,ity evaṃ tā rudantyaś ca vadantyaś ca punaḥ punaḥ netrajaṃ vāri mumucur aśivaṃ paramāṅganāḥ,इत्य् एवं ता रुदन्त्यश् च वदन्त्यश् च पुनः पुनः नेत्रजं वारि मुमुचुर् अशिवं परमाङ्गनाः
109,10,HV_109.10,tāsāṃ bāṣpābhipūrṇāni nayanāni cakāśire salilenāplutānīva paṅkajāni jalāgame,तासां बाष्पाभिपूर्णानि नयनानि चकाशिरे सलिलेनाप्लुतानीव पङ्कजानि जलागमे
109,11,HV_109.11,tāsām arālapakṣmāṇi rājimanti śubhāni ca rudhireṇāplutānīva nayanāni cakāśire,तासाम् अरालपक्ष्माणि राजिमन्ति शुभानि च रुधिरेणाप्लुतानीव नयनानि चकाशिरे
109,12,HV_109.12,tāsāṃ harmyatalasthānāṃ tūrṇam āsīn mahāsvanaḥ kurarīṇām ivākāśe rudatīnāṃ sahasraśaḥ,तासां हर्म्यतलस्थानां तूर्णम् आसीन् महास्वनः कुररीणाम् इवाकाशे रुदतीनां सहस्रशः
109,13,HV_109.13,taṃ śrutvā ninadaṃ ghoram apūrvaṃ bhayam āgatam utpetuḥ sahasā khebhyo gṛhebhyaḥ puruṣarṣabhāḥ,तं श्रुत्वा निनदं घोरम् अपूर्वं भयम् आगतम् उत्पेतुः सहसा खेभ्यो गृहेभ्यः पुरुषर्षभाः
109,14,HV_109.14,kasmād eṣo 'niruddhasya śrūyate sumahāsvanaḥ gṛhe kṛṣṇābhiguptānāṃ kuto no bhayam āgatam,कस्माद् एषो ऽनिरुद्धस्य श्रूयते सुमहास्वनः गृहे कृष्णाभिगुप्तानां कुतो नो भयम् आगतम्
109,15,HV_109.15,ity evam ūcus te 'nyonyaṃ snehaviklavagadgadāḥ pradharṣitā yathā siṃhā guhābhya iva niḥsṛtāḥ,इत्य् एवम् ऊचुस् ते ऽन्योन्यं स्नेहविक्लवगद्गदाः प्रधर्षिता यथा सिंहा गुहाभ्य इव निःसृताः
109,16,HV_109.16,saṃnāhabherī kṛṣṇasya sabhāyām āhatā tadā tasyāḥ śabdena te sarve sabhām āgamya viṣṭhitāḥ,संनाहभेरी कृष्णस्य सभायाम् आहता तदा तस्याः शब्देन ते सर्वे सभाम् आगम्य विष्ठिताः
109,17,HV_109.17,kim etad iti cānyonyaṃ samapṛcchanta yādavāḥ anyonyasya hi te sarve yathānyāyam avedayan,किम् एतद् इति चान्योन्यं समपृच्छन्त यादवाः अन्योन्यस्य हि ते सर्वे यथान्यायम् अवेदयन्
109,18,HV_109.18,tatas te bāṣpapūrṇākṣāḥ krodhasaṃraktalocanāḥ niḥśvasanto vyatiṣṭhanta yādavā yuddhadurmadāḥ,ततस् ते बाष्पपूर्णाक्षाः क्रोधसंरक्तलोचनाः निःश्वसन्तो व्यतिष्ठन्त यादवा युद्धदुर्मदाः
109,19,HV_109.19,tūṣṇīṃbhūteṣu sarveṣu vipṛthur vākyam abravīt nītijño hitavaktā ca yādavānāṃ priyaṃkaraḥ kṛṣṇaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ,तूष्णींभूतेषु सर्वेषु विपृथुर् वाक्यम् अब्रवीत् नीतिज्ञो हितवक्ता च यादवानां प्रियंकरः कृष्णं प्रहरतां श्रेष्ठं निःश्वसन्तं मुहुर् मुहुः
109,20,HV_109.20,kim evaṃ cintayāviṣṭaḥ puruṣendra bhavān iha tava bāhubalaprāṇam āśritāḥ sarvayādavāḥ bhavantam āśritāḥ kṛṣṇa saṃvibhaktāś ca sarvaśaḥ,किम् एवं चिन्तयाविष्टः पुरुषेन्द्र भवान् इह तव बाहुबलप्राणम् आश्रिताः सर्वयादवाः भवन्तम् आश्रिताः कृष्ण संविभक्ताश् च सर्वशः
109,21,HV_109.21,tathaiva balahā śakras tvayy āveśya jayājayau sukhaṃ svapiti niścintaḥ kathaṃ tvaṃ cintayānvitaḥ,तथैव बलहा शक्रस् त्वय्य् आवेश्य जयाजयौ सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कथं त्वं चिन्तयान्वितः
109,22,HV_109.22,śokasāgaram akṣobhyaṃ sarve te jñātayo gatāḥ tān majjamānān ekas tvaṃ samuddhara mahābhuja,शोकसागरम् अक्षोभ्यं सर्वे ते ज्ञातयो गताः तान् मज्जमानान् एकस् त्वं समुद्धर महाभुज
109,23,HV_109.23,kim evaṃ cintayāviṣṭo na kiṃcid api bhāṣase cintāṃ kartuṃ vṛthā deva na tvam arhasi mādhava,किम् एवं चिन्तयाविष्टो न किंचिद् अपि भाषसे चिन्तां कर्तुं वृथा देव न त्वम् अर्हसि माधव
109,24,HV_109.24,ity evam uktaḥ kṛṣṇas tu niḥśvasya suciraṃ punaḥ prāha vākyaṃ sa vākyajño bṛhaspatir iva svayam,इत्य् एवम् उक्तः कृष्णस् तु निःश्वस्य सुचिरं पुनः प्राह वाक्यं स वाक्यज्ञो बृहस्पतिर् इव स्वयम्
109,25,HV_109.25,vipṛtho cintayāviṣṭa etat kāryaṃ vicintayan vicintayaṃs tv ahaṃ cāsya kāryasya na labhe gatim tathāhaṃ bhavatāpy ukto nottaraṃ vidadhe kvacit,विपृथो चिन्तयाविष्ट एतत् कार्यं विचिन्तयन् विचिन्तयंस् त्व् अहं चास्य कार्यस्य न लभे गतिम् तथाहं भवताप्य् उक्तो नोत्तरं विदधे क्वचित्
109,26,HV_109.26,dāśārhagaṇamadhye 'dya vadāmy arthavatīṃ giram śṛṇudhvaṃ yādavāḥ sarve yathā cintānvito hy aham,दाशार्हगणमध्ये ऽद्य वदाम्य् अर्थवतीं गिरम् शृणुध्वं यादवाः सर्वे यथा चिन्तान्वितो ह्य् अहम्
109,27,HV_109.27,aniruddhe hṛte vīre pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ aśaktān iva manyante sarvān asmān sabāndhavān,अनिरुद्धे हृते वीरे पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः अशक्तान् इव मन्यन्ते सर्वान् अस्मान् सबान्धवान्
109,28,HV_109.28,āhukaś caiva no rājā hṛtaḥ sālvena vai purā pratyānītas tato 'smābhir yuddhaṃ kṛtvā sudāruṇam,आहुकश् चैव नो राजा हृतः साल्वेन वै पुरा प्रत्यानीतस् ततो ऽस्माभिर् युद्धं कृत्वा सुदारुणम्
109,30,HV_109.30,idaṃ tu sumahatkaṣṭaṃ prādyumniḥ kva pravāsitaḥ naivaṃvidham ahaṃ doṣaṃ smarāmi manujarṣabhāḥ,इदं तु सुमहत्कष्टं प्राद्युम्निः क्व प्रवासितः नैवंविधम् अहं दोषं स्मरामि मनुजर्षभाः
109,31,HV_109.31,bhasmanā guṇṭhitaḥ pādo yena me mūrdhni pātitaḥ mama netraṃ durāsrāvam andhatāṃ ko 'nayad balāt ko vā jaḍamatiḥ satyaṃ ratnaṃ me makuṭād dharet ko vā balaṃ durādharṣam avamatyāgrataḥ sthitaḥ ko nu vā śiniputrasya cāpaṃ na smarati prabho sānubandhasya tasyāhaṃ hariṣye jīvitaṃ raṇe,भस्मना गुण्ठितः पादो येन मे मूर्ध्नि पातितः मम नेत्रं दुरास्रावम् अन्धतां को ऽनयद् बलात् को वा जडमतिः सत्यं रत्नं मे मकुटाद् धरेत् को वा बलं दुराधर्षम् अवमत्याग्रतः स्थितः को नु वा शिनिपुत्रस्य चापं न स्मरति प्रभो सानुबन्धस्य तस्याहं हरिष्ये जीवितं रणे
109,32,HV_109.32,ity evam ukte kṛṣṇena sātyakir vākyam abravīt carāḥ kṛṣṇa prayujyantām aniruddhasya mārgaṇe,इत्य् एवम् उक्ते कृष्णेन सात्यकिर् वाक्यम् अब्रवीत् चराः कृष्ण प्रयुज्यन्ताम् अनिरुद्धस्य मार्गणे
109,33,HV_109.33,saparvatavanoddeśāṃ mārgantu vasudhām imām atraiva prāyaśas tatra yadi syāt kenacid dhṛtaḥ jñāte pratikariṣyāmi yat tu prāptam anantaram āhukaṃ prāha kṛṣṇas tu smitaṃ kṛtvā vacas tadā ābhyantarāś ca bāhyāś ca vyādiśyantāṃ carā nṛpa,सपर्वतवनोद्देशां मार्गन्तु वसुधाम् इमाम् अत्रैव प्रायशस् तत्र यदि स्यात् केनचिद् धृतः ज्ञाते प्रतिकरिष्यामि यत् तु प्राप्तम् अनन्तरम् आहुकं प्राह कृष्णस् तु स्मितं कृत्वा वचस् तदा आभ्यन्तराश् च बाह्याश् च व्यादिश्यन्तां चरा नृप
109,34,HV_109.34,keśavasya vacaḥ śrutvā āhukas tvarito 'bravīt anveṣaṇe 'niruddhasya carān vyādiṣṭavāṃs tadā tataś carās tu vyādiṣṭāḥ pārthivena yaśasvinā abhyantaraṃ ca mārgadhvaṃ bāhyataś ca samantataḥ,केशवस्य वचः श्रुत्वा आहुकस् त्वरितो ऽब्रवीत् अन्वेषणे ऽनिरुद्धस्य चरान् व्यादिष्टवांस् तदा ततश् चरास् तु व्यादिष्टाः पार्थिवेन यशस्विना अभ्यन्तरं च मार्गध्वं बाह्यतश् च समन्ततः
109,35,HV_109.35,hayā rathāś ca vyādiṣṭāḥ pārthivena mahātmanā veṇumantaṃ latāveṣṭaṃ tathā raivatakaṃ girim ṛkṣavantaṃ giriṃ caiva mārgadhvaṃ tvaritā hayaiḥ,हया रथाश् च व्यादिष्टाः पार्थिवेन महात्मना वेणुमन्तं लतावेष्टं तथा रैवतकं गिरिम् ऋक्षवन्तं गिरिं चैव मार्गध्वं त्वरिता हयैः
109,36,HV_109.36,ekaikaṃ tatra codyānaṃ mārgitavyaṃ samantataḥ gantavyaṃ cāpi niḥsaṅgam udyāneṣu samantataḥ,एकैकं तत्र चोद्यानं मार्गितव्यं समन्ततः गन्तव्यं चापि निःसङ्गम् उद्यानेषु समन्ततः
109,37,HV_109.37,hayānāṃ ca sahasrāṇi rathānāṃ cāpy anekaśaḥ āruhya tvaritāḥ sarve mārgadhvaṃ yadunandanam,हयानां च सहस्राणि रथानां चाप्य् अनेकशः आरुह्य त्वरिताः सर्वे मार्गध्वं यदुनन्दनम्
109,38,HV_109.38,senāpatir anādhṛṣṭir idaṃ vacanam abravīt kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam acyutaṃ bhītabhītavat,सेनापतिर् अनाधृष्टिर् इदं वचनम् अब्रवीत् कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् अच्युतं भीतभीतवत्
109,39,HV_109.39,śṛṇu kṛṣṇa vaco mahyaṃ yadi te rocate vibho cirāt prabhṛti me vaktuṃ bhavantaṃ jāyate matiḥ,शृणु कृष्ण वचो मह्यं यदि ते रोचते विभो चिरात् प्रभृति मे वक्तुं भवन्तं जायते मतिः
109,40,HV_109.40,asilomā pulomā ca nisundanarakau hatau saubhaḥ sālvaś ca nihatau maindo dvivida eva ca hayagrīvaś ca sumahān sānubandhas tvayā hataḥ,असिलोमा पुलोमा च निसुन्दनरकौ हतौ सौभः साल्वश् च निहतौ मैन्दो द्विविद एव च हयग्रीवश् च सुमहान् सानुबन्धस् त्वया हतः
109,41,HV_109.41,kaṃsaś ca nihataḥ kṛṣṇa narakaś ca nipātitaḥ anye ca bahavas tatra sainyāḥ śatasahasraśaḥ tādṛśe vigrahe vṛtte devahetoḥ sudāruṇe sarvāṇy etāni karmāṇi niḥśeṣāṇi raṇe raṇe kṛtavān asi govinda pārṣṇigrāhaś ca nāsti te,कंसश् च निहतः कृष्ण नरकश् च निपातितः अन्ये च बहवस् तत्र सैन्याः शतसहस्रशः तादृशे विग्रहे वृत्ते देवहेतोः सुदारुणे सर्वाण्य् एतानि कर्माणि निःशेषाणि रणे रणे कृतवान् असि गोविन्द पार्ष्णिग्राहश् च नास्ति ते
109,42,HV_109.42,idaṃ karma tvayā kṛṣṇa sānubandhaṃ kṛtaṃ raṇe pārijātasya haraṇe yat kṛtaṃ karma duṣkaraṃ,इदं कर्म त्वया कृष्ण सानुबन्धं कृतं रणे पारिजातस्य हरणे यत् कृतं कर्म दुष्करं
109,43,HV_109.43,tatra śakras tvayā kṛṣṇa airāvataśirogataḥ nirjito bāhuvīryeṇa svayaṃ yuddhaviśāradaḥ,तत्र शक्रस् त्वया कृष्ण ऐरावतशिरोगतः निर्जितो बाहुवीर्येण स्वयं युद्धविशारदः
109,44,HV_109.44,tena vairaṃ tvayā sārdhaṃ kartavyaṃ nātra saṃśayaḥ tatrānubandhaś ca mahāṃs tena kāryas tvayā saha,तेन वैरं त्वया सार्धं कर्तव्यं नात्र संशयः तत्रानुबन्धश् च महांस् तेन कार्यस् त्वया सह
109,45,HV_109.45,tatrāniruddhaharaṇaṃ kṛtaṃ maghavatā svayam na hy anyasya bhavec chaktir vairaniryātanaṃ prati,तत्रानिरुद्धहरणं कृतं मघवता स्वयम् न ह्य् अन्यस्य भवेच् छक्तिर् वैरनिर्यातनं प्रति
109,46,HV_109.46,ity evam ukte vacane kṛṣṇo nāga iva śvasan uvāca vacanaṃ dhīmān anādhṛṣṭiṃ mahābalam,इत्य् एवम् उक्ते वचने कृष्णो नाग इव श्वसन् उवाच वचनं धीमान् अनाधृष्टिं महाबलम्
109,47,HV_109.47,senānīs tāta mā maivaṃ na devāḥ kṣudrakarmiṇaḥ nākṛtajñā na vā klībā nāvaliptā na bāliśāḥ,सेनानीस् तात मा मैवं न देवाः क्षुद्रकर्मिणः नाकृतज्ञा न वा क्लीबा नावलिप्ता न बालिशाः
109,48,HV_109.48,devatārthaṃ ca me yatno mahān dānavasaṃkṣaye teṣāṃ priyārthaṃ ca raṇe hanmi dṛptān mahāsurān,देवतार्थं च मे यत्नो महान् दानवसंक्षये तेषां प्रियार्थं च रणे हन्मि दृप्तान् महासुरान्
109,49,HV_109.49,tatparas tanmanāś cāsmi tadbhaktas tatpriye rataḥ kathaṃ pāpaṃ kariṣyanti vijñāyaivaṃvidhaṃ hi mām,तत्परस् तन्मनाश् चास्मि तद्भक्तस् तत्प्रिये रतः कथं पापं करिष्यन्ति विज्ञायैवंविधं हि माम्
109,50,HV_109.50,akṣudrāḥ satyavantaś ca nityaṃ bhaktānuyāyinaḥ na teṣu pāpaṃ vijñeyaṃ bāliśa tvaṃ prabhāṣase,अक्षुद्राः सत्यवन्तश् च नित्यं भक्तानुयायिनः न तेषु पापं विज्ञेयं बालिश त्वं प्रभाषसे
109,51,HV_109.51,kadācid iha puṃścalyā aniruddho hṛto bhavet deveṣu samahendreṣu naitatkarma vidhīyate evaṃ cintayamānasya kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ na vaktavyam idaṃ pāpaṃ tvadvidhena yadūttama kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā tadākrūro 'bravīd vacaḥ madhuraṃ ślakṣṇayā vācā arthavākyaviśāradaḥ,कदाचिद् इह पुंश्चल्या अनिरुद्धो हृतो भवेत् देवेषु समहेन्द्रेषु नैतत्कर्म विधीयते एवं चिन्तयमानस्य कृष्णस्याद्भुतकर्मणः न वक्तव्यम् इदं पापं त्वद्विधेन यदूत्तम कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा तदाक्रूरो ऽब्रवीद् वचः मधुरं श्लक्ष्णया वाचा अर्थवाक्यविशारदः
109,52,HV_109.52,yac chakrasya prabhoḥ kāryaṃ tad asmākaṃ viniścitam asmākaṃ cāpi yat kāryaṃ tac ca kāryaṃ śacīpateḥ,यच् छक्रस्य प्रभोः कार्यं तद् अस्माकं विनिश्चितम् अस्माकं चापि यत् कार्यं तच् च कार्यं शचीपतेः
109,53,HV_109.53,saṃrakṣyāś ca vayaṃ devair asmābhiś cāpi devatāḥ devatārthe vayaṃ cāpi mānuṣatvam upāgatāḥ,संरक्ष्याश् च वयं देवैर् अस्माभिश् चापि देवताः देवतार्थे वयं चापि मानुषत्वम् उपागताः
109,54,HV_109.54,viṣṇur madhunihā vīro devadevaḥ sanātanaḥ evam akrūravacanaiś coditaḥ puruṣottamaḥ snigdhagambhīrayā vācā punaḥ kṛṣṇo 'bhyabhāṣata,विष्णुर् मधुनिहा वीरो देवदेवः सनातनः एवम् अक्रूरवचनैश् चोदितः पुरुषोत्तमः स्निग्धगम्भीरया वाचा पुनः कृष्णो ऽभ्यभाषत
109,55,HV_109.55,nāyaṃ devair na gandharvair nāpi yakṣair na rākṣasaiḥ pradyumnaputro 'pahṛtaḥ puṃścalyā tu hṛtaḥ striyā,नायं देवैर् न गन्धर्वैर् नापि यक्षैर् न राक्षसैः प्रद्युम्नपुत्रो ऽपहृतः पुंश्चल्या तु हृतः स्त्रिया
109,56,HV_109.56,māyāvidagdhāḥ puṃścalyo daityadānavayoṣitaḥ tābhir hṛto na saṃdeho nānyato vidyate bhayam,मायाविदग्धाः पुंश्चल्यो दैत्यदानवयोषितः ताभिर् हृतो न संदेहो नान्यतो विद्यते भयम्
109,57,HV_109.57,ity evam ukte vacane sūtamāgadhabandinām kṛṣṇena tu mahātmanā athāvagamya tattvena yad bhūtaṃ yadumaṇḍale udatiṣṭhan mahānādas tadā kṛṣṇaṃ praśaṃsayan harṣayan sa tu sarveṣāṃ madhuraḥ śrūyate śabdo mādhavasya niveśane,इत्य् एवम् उक्ते वचने सूतमागधबन्दिनाम् कृष्णेन तु महात्मना अथावगम्य तत्त्वेन यद् भूतं यदुमण्डले उदतिष्ठन् महानादस् तदा कृष्णं प्रशंसयन् हर्षयन् स तु सर्वेषां मधुरः श्रूयते शब्दो माधवस्य निवेशने
109,58,HV_109.58,te carāḥ sarvataḥ sarve sabhādvāram upāgatāḥ śanair gadgadayā vācā idaṃ vacanam abruvan,ते चराः सर्वतः सर्वे सभाद्वारम् उपागताः शनैर् गद्गदया वाचा इदं वचनम् अब्रुवन्
109,59,HV_109.59,udyānāni śilāḥ śailā guhā nadyaḥ sarāṃsi ca ekaikaṃ śataśo rājan mārgitaṃ na ca dṛśyeta,उद्यानानि शिलाः शैला गुहा नद्यः सरांसि च एकैकं शतशो राजन् मार्गितं न च दृश्येत
109,60,HV_109.60,anye kṛṣṇaṃ carā rājann upāgamya tadābruvan sarve no viditā deśāḥ prādyumnir na ca dṛśyate te 'pi śāntimanaskā hi gamayeyuḥ kathaṃ ca naḥ yad anyat saṃvidhātavyaṃ vidhānaṃ yadunandana tadājñāpaya naḥ kṣipram aniruddhasya mārgaṇe,अन्ये कृष्णं चरा राजन्न् उपागम्य तदाब्रुवन् सर्वे नो विदिता देशाः प्राद्युम्निर् न च दृश्यते ते ऽपि शान्तिमनस्का हि गमयेयुः कथं च नः यद् अन्यत् संविधातव्यं विधानं यदुनन्दन तदाज्ञापय नः क्षिप्रम् अनिरुद्धस्य मार्गणे
109,61,HV_109.61,tatas te dīnamanasaḥ sarve bāṣpākulekṣaṇāḥ anyonyam abhyabhāṣanta kim ataḥ kāryam uttaram,ततस् ते दीनमनसः सर्वे बाष्पाकुलेक्षणाः अन्योन्यम् अभ्यभाषन्त किम् अतः कार्यम् उत्तरम्
109,62,HV_109.62,saṃdaṣṭauṣṭhapuṭāḥ kecit kecid bāṣpāvilekṣaṇāḥ kecic cācintañ śūrā āsthāya bhrukuṭiṃ narāḥ,संदष्टौष्ठपुटाः केचित् केचिद् बाष्पाविलेक्षणाः केचिच् चाचिन्तञ् शूरा आस्थाय भ्रुकुटिं नराः
109,63,HV_109.63,evaṃ cintayatāṃ teṣāṃ bahvartham abhibhāṣatām aniruddhaḥ kutaś ceti saṃbhramaḥ sumahān abhūt anyonyam abhivīkṣante yādavā jātamanyavaḥ tāṃ niśāṃ vimanaskās te gamayeyuḥ kathaṃcana aniruddho hṛtaś ceti punaḥ punar ariṃdama evaṃ ca bruvatāṃ teṣāṃ prabhātā rajanī tadā tatas tūryaninādaiś ca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaiḥ prabodhanaṃ mahābāhoḥ kṛṣṇasyākriyatālaye,एवं चिन्तयतां तेषां बह्वर्थम् अभिभाषताम् अनिरुद्धः कुतश् चेति संभ्रमः सुमहान् अभूत् अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते यादवा जातमन्यवः तां निशां विमनस्कास् ते गमयेयुः कथंचन अनिरुद्धो हृतश् चेति पुनः पुनर् अरिंदम एवं च ब्रुवतां तेषां प्रभाता रजनी तदा ततस् तूर्यनिनादैश् च शङ्खानां च महास्वनैः प्रबोधनं महाबाहोः कृष्णस्याक्रियतालये
109,64,HV_109.64,kṛṣṇo 'pi devadeveśaḥ kartavye mūḍhavat sthitaḥ diśām antaṃ gamiṣyāmi sāgaraṃ varuṇālayam yatrāsau sthitavān pautro gamiṣyāmy aham adya vai prathamaṃ kāṃ diśaṃ yāsye kena syāc chrūyate 'khilam yadi kaścid vijānīyāt tadā tu sukṛtaṃ bhavet tataḥ prabhāte vimale prādurbhūte divākare praviveśa sabhām eko nāradaḥ prahasann iva,कृष्णो ऽपि देवदेवेशः कर्तव्ये मूढवत् स्थितः दिशाम् अन्तं गमिष्यामि सागरं वरुणालयम् यत्रासौ स्थितवान् पौत्रो गमिष्याम्य् अहम् अद्य वै प्रथमं कां दिशं यास्ये केन स्याच् छ्रूयते ऽखिलम् यदि कश्चिद् विजानीयात् तदा तु सुकृतं भवेत् ततः प्रभाते विमले प्रादुर्भूते दिवाकरे प्रविवेश सभाम् एको नारदः प्रहसन्न् इव
109,65,HV_109.65,dṛṣṭvā tu yādavān sarvān kṛṣṇena saha saṃgatān tataḥ sa jayaśabdena mādhavaṃ pratyapūjayat ugrasenādayaste ca tam ṛṣiṃ pratyapūjayan athābhyutthāya vimanāḥ kṛṣṇaḥ samitidurjayaḥ madhuparkaṃ ca gāṃ caiva nāradāya dadau prabhuḥ,दृष्ट्वा तु यादवान् सर्वान् कृष्णेन सह संगतान् ततः स जयशब्देन माधवं प्रत्यपूजयत् उग्रसेनादयस्ते च तम् ऋषिं प्रत्यपूजयन् अथाभ्युत्थाय विमनाः कृष्णः समितिदुर्जयः मधुपर्कं च गां चैव नारदाय ददौ प्रभुः
109,66,HV_109.66,sa viṣṭare sthitaḥ śubhre spardhyāstaraṇasaṃvṛte ṛjvāsīno yathānyāyam uvācedaṃ vaco 'rthavat,स विष्टरे स्थितः शुभ्रे स्पर्ध्यास्तरणसंवृते ऋज्वासीनो यथान्यायम् उवाचेदं वचो ऽर्थवत्
109,67,HV_109.67,kim evaṃ cintayāviṣṭā niḥsaṅgaṃ tamasāvṛtāḥ utsāhanāśāt sarve vai klībā iva vicetasaḥ,किम् एवं चिन्तयाविष्टा निःसङ्गं तमसावृताः उत्साहनाशात् सर्वे वै क्लीबा इव विचेतसः
109,68,HV_109.68,atīte divase vīre yādavā adbhutaṃ mahat evam ukte tu vacane nāradena mahātmanā vāsudevo 'bravīd vākyaṃ śrūyatāṃ bhagavann idam,अतीते दिवसे वीरे यादवा अद्भुतं महत् एवम् उक्ते तु वचने नारदेन महात्मना वासुदेवो ऽब्रवीद् वाक्यं श्रूयतां भगवन्न् इदम्
109,69,HV_109.69,aniruddho hṛto brahman kenāpi niśi suvrata tasyārthe sarva evāsma cintayāviṣṭacetasaḥ,अनिरुद्धो हृतो ब्रह्मन् केनापि निशि सुव्रत तस्यार्थे सर्व एवास्म चिन्तयाविष्टचेतसः
109,70,HV_109.70,eṣa te yadi vṛttāntaḥ śruto dṛṣṭo 'pi vā mune bhagavan kathyatāṃ sādhu priyam etan mamānagha ity evam ukte vacane keśavena mahātmanā prahasya nāradaḥ prāha śrūyatāṃ madhusūdana,एष ते यदि वृत्तान्तः श्रुतो दृष्टो ऽपि वा मुने भगवन् कथ्यतां साधु प्रियम् एतन् ममानघ इत्य् एवम् उक्ते वचने केशवेन महात्मना प्रहस्य नारदः प्राह श्रूयतां मधुसूदन
109,71,HV_109.71,nirvṛttaṃ sumahad yuddhaṃ mahāpuruṣasevitam aniruddhasya caikasya bāṇasya ca mahāmṛdhe,निर्वृत्तं सुमहद् युद्धं महापुरुषसेवितम् अनिरुद्धस्य चैकस्य बाणस्य च महामृधे
109,72,HV_109.72,uṣā nāma sutā tasya bāṇasyāpratimaujasaḥ tasyārthe citralekhā vai jahārāśu tam apsarāḥ,उषा नाम सुता तस्य बाणस्याप्रतिमौजसः तस्यार्थे चित्रलेखा वै जहाराशु तम् अप्सराः
109,73,HV_109.73,ubhayor api tatrāsīn mahad yuddhaṃ sudāruṇam prādyumnibāṇayoḥ saṃkhye balivāsavayor iva,उभयोर् अपि तत्रासीन् महद् युद्धं सुदारुणम् प्राद्युम्निबाणयोः संख्ये बलिवासवयोर् इव
109,74,HV_109.74,asmābhiś cāpi tad yuddhaṃ dṛṣṭaṃ sumahad adbhutam aniruddho bhayāt tena saṃyugeṣv anivartinā baṇena māyām āsthāya baddho nāgair mahābalaḥ,अस्माभिश् चापि तद् युद्धं दृष्टं सुमहद् अद्भुतम् अनिरुद्धो भयात् तेन संयुगेष्व् अनिवर्तिना बणेन मायाम् आस्थाय बद्धो नागैर् महाबलः
109,75,HV_109.75,hatvā dānavasaṃghāṃś ca koṭiśaḥ śataśas tathā dṛṣṭam etan mayā viṣṇo prādyumner yuddham īdṛśam vyādiṣṭas tu vadhas tasya bāṇena garuḍadhvaja taṃ nivāritavān mantrī kumbhāṇḍo nāma tasya ha kumārasyāniruddhasya tenāśaktena saṃyuge bāṇena māyām āsthāya sarpair niyamanaṃ kṛtam uttiṣṭhatu bhavāñ śīghraṃ yaśase vijayāya ca nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇāṃs tāta jayaiṣiṇām,हत्वा दानवसंघांश् च कोटिशः शतशस् तथा दृष्टम् एतन् मया विष्णो प्राद्युम्नेर् युद्धम् ईदृशम् व्यादिष्टस् तु वधस् तस्य बाणेन गरुडध्वज तं निवारितवान् मन्त्री कुम्भाण्डो नाम तस्य ह कुमारस्यानिरुद्धस्य तेनाशक्तेन संयुगे बाणेन मायाम् आस्थाय सर्पैर् नियमनं कृतम् उत्तिष्ठतु भवाञ् शीघ्रं यशसे विजयाय च नायं संरक्षितुं कालः प्राणांस् तात जयैषिणाम्
109,76,HV_109.76,prāṇaiḥ kiṃcid gatair vīro dhairyam ālambya tiṣṭhati ity evam ukte vacane vāsudevaḥ pratāpavān prāyātrikān vai saṃbhārān ājñāpayata vīryavān,प्राणैः किंचिद् गतैर् वीरो धैर्यम् आलम्ब्य तिष्ठति इत्य् एवम् उक्ते वचने वासुदेवः प्रतापवान् प्रायात्रिकान् वै संभारान् आज्ञापयत वीर्यवान्
109,77,HV_109.77,puṇyāhaghoṣaś ca tadā śuśruve brāhmaṇeritaḥ tataś candanacūrṇaiś ca lājaiś cāpi samantataḥ niryayau sa mahābāhuḥ kīryamāṇo janārdanaḥ,पुण्याहघोषश् च तदा शुश्रुवे ब्राह्मणेरितः ततश् चन्दनचूर्णैश् च लाजैश् चापि समन्ततः निर्ययौ स महाबाहुः कीर्यमाणो जनार्दनः
109,78,HV_109.78,gantum aichaj jagannātho bāṇaṃ hantuṃ mahāsuram smaraṇaṃ vainateyasya kṛṣṇa tvaṃ kartum arhasi na hy anyena tam adhvānaṃ gantuṃ śakyaṃ mahābhuja,गन्तुम् ऐछज् जगन्नाथो बाणं हन्तुं महासुरम् स्मरणं वैनतेयस्य कृष्ण त्वं कर्तुम् अर्हसि न ह्य् अन्येन तम् अध्वानं गन्तुं शक्यं महाभुज
109,79,HV_109.79,śrūyatāṃ ca tad adhvānaṃ gantavyam atidurjayam ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ janārdana taditaḥ śoṇitapuraṃ prādyumnir yatra sāṃpratam,श्रूयतां च तद् अध्वानं गन्तव्यम् अतिदुर्जयम् एकादश सहस्राणि योजनानां जनार्दन तदितः शोणितपुरं प्राद्युम्निर् यत्र सांप्रतम्
109,80,HV_109.80,manojavo mahāvīryo vainateyaḥ pratāpavān samāhvayasva govinda sa hi tvāṃ tatra neṣyati ekena sa muhūrtena bāṇaṃ saṃdarśayiṣyati,मनोजवो महावीर्यो वैनतेयः प्रतापवान् समाह्वयस्व गोविन्द स हि त्वां तत्र नेष्यति एकेन स मुहूर्तेन बाणं संदर्शयिष्यति
109,81,HV_109.81,tasya tad vacanaṃ śrutvā prādhyāyad garuḍaṃ hariḥ sa kṛṣṇapārśvam āgamya harṣeṇāvasthito 'bhavat,तस्य तद् वचनं श्रुत्वा प्राध्यायद् गरुडं हरिः स कृष्णपार्श्वम् आगम्य हर्षेणावस्थितो ऽभवत्
109,82,HV_109.82,kṛṣṇakeśaḥ pravalayo jiṣṇuḥ kṛṣṇaś ca varṇataḥ caturdaṃṣṭraś caturbāhuś caturvedaṣaḍaṅgavit,कृष्णकेशः प्रवलयो जिष्णुः कृष्णश् च वर्णतः चतुर्दंष्ट्रश् चतुर्बाहुश् चतुर्वेदषडङ्गवित्
109,83,HV_109.83,śrīvatsāṅko 'ravindākṣa ūrdhvalomā mṛdutvacaḥ samāṅguliḥ samanakho raktāṅgulinakhāntaraḥ,श्रीवत्साङ्को ऽरविन्दाक्ष ऊर्ध्वलोमा मृदुत्वचः समाङ्गुलिः समनखो रक्ताङ्गुलिनखान्तरः
109,84,HV_109.84,snigdhagambhīranirghoṣo vṛttabāhur mahābhujaḥ ājānubāhuḥ siṃhāsyaḥ siṃhasaṃhanano yuvā sahasram iva sūryāṇāṃ dīpyamānaḥ prakāśate,स्निग्धगम्भीरनिर्घोषो वृत्तबाहुर् महाभुजः आजानुबाहुः सिंहास्यः सिंहसंहननो युवा सहस्रम् इव सूर्याणां दीप्यमानः प्रकाशते
109,85,HV_109.85,yaḥ prabhur bhāti bhūtātmā bhūtānāṃ bhāvanaḥ prabhuḥ yasyāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ dadau prītaḥ prajāpatiḥ,यः प्रभुर् भाति भूतात्मा भूतानां भावनः प्रभुः यस्याष्टगुणम् ऐश्वर्यं ददौ प्रीतः प्रजापतिः
109,86,HV_109.86,prajāpatīnāṃ sādhyānāṃ tridaśānāṃ ca śāśvataḥ stūyamānaḥ stavaiḥ sarvaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ ṛṣibhiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ,प्रजापतीनां साध्यानां त्रिदशानां च शाश्वतः स्तूयमानः स्तवैः सर्वैः सूतमागधबन्दिभिः ऋषिभिश् च महाभागैर् वेदवेदाङ्गपारगैः
109,87,HV_109.87,saṃvidhānam athājñāpya dvārakāyāṃ mahābhujaḥ sātyakau saṃniveśyātha rakṣyatāṃ dvāraketi ca gamanāya matiṃ cakre vāsudevaḥ pratāpavān,संविधानम् अथाज्ञाप्य द्वारकायां महाभुजः सात्यकौ संनिवेश्याथ रक्ष्यतां द्वारकेति च गमनाय मतिं चक्रे वासुदेवः प्रतापवान्
109,88,HV_109.88,āsthito garuḍaṃ devas tasya cānu halāyudhaḥ pṛṣṭhato 'nu balasyāpi pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ,आस्थितो गरुडं देवस् तस्य चानु हलायुधः पृष्ठतो ऽनु बलस्यापि प्रद्युम्नः शत्रुकर्शनः
109,89,HV_109.89,śrūyante sma tadā vācaḥ sūtamāgadhabandinām jaya bāṇaṃ mahābāho ye cāsyānucarā raṇe na hi te pramukhe sthātuṃ kaścic chakto mahāmṛdhe,श्रूयन्ते स्म तदा वाचः सूतमागधबन्दिनाम् जय बाणं महाबाहो ये चास्यानुचरा रणे न हि ते प्रमुखे स्थातुं कश्चिच् छक्तो महामृधे
109,90,HV_109.90,prasāde te dhruvā lakṣmīr vijayaś ca parākrame vijeṣyasi raṇe śatruṃ daityendraṃ sahasainikam,प्रसादे ते ध्रुवा लक्ष्मीर् विजयश् च पराक्रमे विजेष्यसि रणे शत्रुं दैत्येन्द्रं सहसैनिकम्
109,91,HV_109.91,siddhacāraṇasaṃghānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ śṛṇvan vāco 'ntarikṣasthaḥ prayayau keśavo raṇe,सिद्धचारणसंघानां महर्षीणां च सर्वशः शृण्वन् वाचो ऽन्तरिक्षस्थः प्रययौ केशवो रणे
110,1,HV_110.1,tatas tūryaninādaiś ca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaiḥ bandimāgadhasūtānāṃ sarvaiś cāpi sahasraśaḥ,ततस् तूर्यनिनादैश् च शङ्खानां च महास्वनैः बन्दिमागधसूतानां सर्वैश् चापि सहस्रशः
110,2,HV_110.2,jayājaya jagannātha jaya cakragadādhara jaya lokatrayāvāsa jayāśeṣajaganmaya jaya śrīkarapadmastha+ +caraṇāmbhoruhadvaya jaya tridhāmansarveśa jaya lokapitāmaha jaya śārṅgādihetyudyat+ +sahasrabhujamaṇḍala jaya cakrāgninirdagdha+ +nikhilāsuramaṇḍala jaya sthitilayotpatti+ +kāraṇāśeṣakāraṇa jaya viṣṇo hṛṣīkeśa jaya bāṇaṃ mahāsura sa tūnmukhair jayāśīrbhiḥ stūyamāno hi mānavaiḥ babhāra rūpaṃ somārka+ +śakrāṇāṃ sadṛśaṃ hariḥ,जयाजय जगन्नाथ जय चक्रगदाधर जय लोकत्रयावास जयाशेषजगन्मय जय श्रीकरपद्मस्थ+ +चरणाम्भोरुहद्वय जय त्रिधामन्सर्वेश जय लोकपितामह जय शार्ङ्गादिहेत्युद्यत्+ +सहस्रभुजमण्डल जय चक्राग्निनिर्दग्ध+ +निखिलासुरमण्डल जय स्थितिलयोत्पत्ति+ +कारणाशेषकारण जय विष्णो हृषीकेश जय बाणं महासुर स तून्मुखैर् जयाशीर्भिः स्तूयमानो हि मानवैः बभार रूपं सोमार्क+ +शक्राणां सदृशं हरिः
110,3,HV_110.3,atīva śuśubhe rūpaṃ tasya cābhyutpatiṣyataḥ vainateyasya bhadraṃ te bṛṃhitaṃ haritejasā,अतीव शुशुभे रूपं तस्य चाभ्युत्पतिष्यतः वैनतेयस्य भद्रं ते बृंहितं हरितेजसा
110,4,HV_110.4,smṛtvā smṛtvā ca tadrūpaṃ śaṅkhacakragadābhṛtaḥ tṛptiṃ nādyāpi govinda prāpnuyāmo hareḥ sadā athāṣṭabāhuḥ kṛṣṇas tu parvatākārasaṃnibhaḥ vibabhau puṇḍarīkākṣo vikāṅkṣan bāṇasaṃkṣayam,स्मृत्वा स्मृत्वा च तद्रूपं शङ्खचक्रगदाभृतः तृप्तिं नाद्यापि गोविन्द प्राप्नुयामो हरेः सदा अथाष्टबाहुः कृष्णस् तु पर्वताकारसंनिभः विबभौ पुण्डरीकाक्षो विकाङ्क्षन् बाणसंक्षयम्
110,5,HV_110.5,asicakragadābāṇā dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitāḥ carma śārṅgaṃ tathā cāpaṃ śaṅkhaṃ caivāsya vāmataḥ,असिचक्रगदाबाणा दक्षिणं पार्श्वम् आस्थिताः चर्म शार्ङ्गं तथा चापं शङ्खं चैवास्य वामतः
110,6,HV_110.6,śīrṣāṇāṃ vai sahasraṃ tu vihitaṃ śārṅgadhanvanā sahasraṃ caiva kāyānāṃ vahan saṃkarṣaṇas tadā,शीर्षाणां वै सहस्रं तु विहितं शार्ङ्गधन्वना सहस्रं चैव कायानां वहन् संकर्षणस् तदा
110,7,HV_110.7,śvetapraharaṇo 'dhṛṣyaḥ kailāsa iva śṛṅgavān āsthito garuḍaṃ rāma udyann iva niśākaraḥ,श्वेतप्रहरणो ऽधृष्यः कैलास इव शृङ्गवान् आस्थितो गरुडं राम उद्यन्न् इव निशाकरः
110,8,HV_110.8,sanatkumārasya vapuḥ prādur āsīn mahātmanaḥ pradyumnasya mahābāhoḥ saṃgrāme vikramiṣyataḥ,सनत्कुमारस्य वपुः प्रादुर् आसीन् महात्मनः प्रद्युम्नस्य महाबाहोः संग्रामे विक्रमिष्यतः
110,9,HV_110.9,sa pakṣabalavikṣepair vidhunvan parvatān bahūn jagāma mārgaṃ balavān vātasya pratiṣedhayan,स पक्षबलविक्षेपैर् विधुन्वन् पर्वतान् बहून् जगाम मार्गं बलवान् वातस्य प्रतिषेधयन्
110,10,HV_110.10,ati vāyor atha gatim āsthāya garuḍas tadā siddhacāraṇasaṃghānāṃ śubhaṃ mārgam avātarat,अति वायोर् अथ गतिम् आस्थाय गरुडस् तदा सिद्धचारणसंघानां शुभं मार्गम् अवातरत्
110,11,HV_110.11,atha rāmo 'bravīd vākyaṃ kṛṣṇam apratimam raṇe svābhiḥ prabhābhir hīnāḥ smaḥ kṛṣṇa kasmād apūrvavat,अथ रामो ऽब्रवीद् वाक्यं कृष्णम् अप्रतिमम् रणे स्वाभिः प्रभाभिर् हीनाः स्मः कृष्ण कस्माद् अपूर्ववत्
110,12,HV_110.12,sarve kanakavarṇābhāḥ saṃvṛttāḥ sma na saṃśayaḥ kim idaṃ brūhi nas tattvaṃ kiṃ meroḥ pārśvagā vayam,सर्वे कनकवर्णाभाः संवृत्ताः स्म न संशयः किम् इदं ब्रूहि नस् तत्त्वं किं मेरोः पार्श्वगा वयम्
110,13,HV_110.13,manye bāṇasya nagaram abhyāśastham ariṃdama rakṣārthaṃ tasya niyato vahnir eṣa sthito jvalan agner āhavanīyasya prabhayā sma samāhatāḥ tena no varṇavairūpyam idaṃ jātaṃ halāyudha,मन्ये बाणस्य नगरम् अभ्याशस्थम् अरिंदम रक्षार्थं तस्य नियतो वह्निर् एष स्थितो ज्वलन् अग्नेर् आहवनीयस्य प्रभया स्म समाहताः तेन नो वर्णवैरूप्यम् इदं जातं हलायुध
110,14,HV_110.14,yadi sma saṃnikarṣasthā yadi niṣprabhatāṃ gatāḥ tad vidhatsva svayaṃ buddhyā yad atrānantaraṃ hitam,यदि स्म संनिकर्षस्था यदि निष्प्रभतां गताः तद् विधत्स्व स्वयं बुद्ध्या यद् अत्रानन्तरं हितम्
110,15,HV_110.15,kuruṣva vainateya tvaṃ yan naḥ kāryam anantaram tvayā vidhāne vihite kariṣyāmy aham uttaram,कुरुष्व वैनतेय त्वं यन् नः कार्यम् अनन्तरम् त्वया विधाने विहिते करिष्याम्य् अहम् उत्तरम्
110,16,HV_110.16,etac chrutvā tadā vākyaṃ keśavasya mahātmanaḥ etac chrutvā tu garuḍo vāsudevasya bhāṣitam cakre mukhasahasraṃ hi kāmarūpī mahābalaḥ gaṅgām upāgamat tūrṇaṃ vainateyas tato balī,एतच् छ्रुत्वा तदा वाक्यं केशवस्य महात्मनः एतच् छ्रुत्वा तु गरुडो वासुदेवस्य भाषितम् चक्रे मुखसहस्रं हि कामरूपी महाबलः गङ्गाम् उपागमत् तूर्णं वैनतेयस् ततो बली
110,17,HV_110.17,āplutyākāśagaṅgāyām āpīya salilaṃ bahu pravavarṣoparigato vaitaneyaḥ pratāpavān tenāgniṃ śamayām āsa buddhimān vinatātmajaḥ sa pakṣābhyām upādāya vavarṣa salilaṃ bahu gṛhītvā salilaṃ tatra tam agnim abhiṣecayat agnir āhavanīyas tu tataḥ śāntim upāgamat,आप्लुत्याकाशगङ्गायाम् आपीय सलिलं बहु प्रववर्षोपरिगतो वैतनेयः प्रतापवान् तेनाग्निं शमयाम् आस बुद्धिमान् विनतात्मजः स पक्षाभ्याम् उपादाय ववर्ष सलिलं बहु गृहीत्वा सलिलं तत्र तम् अग्निम् अभिषेचयत् अग्निर् आहवनीयस् तु ततः शान्तिम् उपागमत्
110,18,HV_110.18,taṃ dṛṣṭvāhavanīyaṃ tu śāntam ākāśagaṅgayā paramaṃ vismayaṃ gatvā suparṇo vākyam abravīt aho vīryam athāgnes tu yo dahed yugasaṃkṣaye tad eva varṇavairūpyaṃ cakre kṛṣṇasya dhīmataḥ trayas trayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ kṛṣṇaḥ saṃkarṣaṇaś caiva pradyumnaś ca mahābalaḥ,तं दृष्ट्वाहवनीयं तु शान्तम् आकाशगङ्गया परमं विस्मयं गत्वा सुपर्णो वाक्यम् अब्रवीत् अहो वीर्यम् अथाग्नेस् तु यो दहेद् युगसंक्षये तद् एव वर्णवैरूप्यं चक्रे कृष्णस्य धीमतः त्रयस् त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः कृष्णः संकर्षणश् चैव प्रद्युम्नश् च महाबलः
110,19,HV_110.19,tataḥ praśānte dahane saṃpratasthe sa pakṣirāṭ svapakṣabalavikṣepaiḥ kurvan ghoraṃ mahāsvanam,ततः प्रशान्ते दहने संप्रतस्थे स पक्षिराट् स्वपक्षबलविक्षेपैः कुर्वन् घोरं महास्वनम्
110,20,HV_110.20,tān dṛṣṭvācintayaṃs tatra rudrasyānucarāgnayaḥ niyuktāḥ śūlinā pūrvaṃ rakṣaṇe nagarasya hi ūcuḥ paramasaṃkruddhā jvālayanto diso daśa āsthitā garuḍaṃ hy ete nānārūpā bhayāvāhāḥ kim artham iha saṃprāptāḥ ke vāpīme janās trayaḥ,तान् दृष्ट्वाचिन्तयंस् तत्र रुद्रस्यानुचराग्नयः नियुक्ताः शूलिना पूर्वं रक्षणे नगरस्य हि ऊचुः परमसंक्रुद्धा ज्वालयन्तो दिसो दश आस्थिता गरुडं ह्य् एते नानारूपा भयावाहाः किम् अर्थम् इह संप्राप्ताः के वापीमे जनास् त्रयः
110,21,HV_110.21,niścayaṃ nādhyagacchanta te girivrajavahnayaḥ prāvartayaṃś ca saṃgrāmaṃ tais tribhiḥ saha yādavaiḥ,निश्चयं नाध्यगच्छन्त ते गिरिव्रजवह्नयः प्रावर्तयंश् च संग्रामं तैस् त्रिभिः सह यादवैः
110,22,HV_110.22,teṣāṃ yuddhe prasaktānāṃ saṃnādaḥ sumahān abhūt taṃ ca śrutvā mahānādaṃ siṃhānām iva garjatām athāṅgirāḥ svapuruṣaṃ preṣayām āsa buddhimān yatra tad vartate yuddhaṃ tatra gacchasva māciram athājñaptas tu bāṇena puruṣo vai manojavaḥ dṛṣṭvā tat sarvam āgacche+ +tyuktaḥ prahvas tatas tvaran,तेषां युद्धे प्रसक्तानां संनादः सुमहान् अभूत् तं च श्रुत्वा महानादं सिंहानाम् इव गर्जताम् अथाङ्गिराः स्वपुरुषं प्रेषयाम् आस बुद्धिमान् यत्र तद् वर्तते युद्धं तत्र गच्छस्व माचिरम् अथाज्ञप्तस् तु बाणेन पुरुषो वै मनोजवः दृष्ट्वा तत् सर्वम् आगच्छे+ +त्युक्तः प्रह्वस् ततस् त्वरन्
110,23,HV_110.23,tathety uktvā sa tad yuddhaṃ vartamānam avaikṣata agnīnāṃ vāsudevena saṃsaktānāṃ mahāmṛdhe,तथेत्य् उक्त्वा स तद् युद्धं वर्तमानम् अवैक्षत अग्नीनां वासुदेवेन संसक्तानां महामृधे
110,24,HV_110.24,te jātavedasaḥ sarve kalmāṣaḥ khasṛmas tathā dahanaḥ śoṣaṇaś caiva tapanaś ca mahābalaḥ svadhākārasya viṣaye prakhyātāḥ pañca vahnayaḥ,ते जातवेदसः सर्वे कल्माषः खसृमस् तथा दहनः शोषणश् चैव तपनश् च महाबलः स्वधाकारस्य विषये प्रख्याताः पञ्च वह्नयः
110,25,HV_110.25,athāpare mahābhāgāḥ svair anīkair vyavasthitāḥ agnayaḥ samadṛśyanta jvalamānā mahāhave paṭaraḥ patagaḥ svarṇo agādho bhrāja eva ca svāhākārāśrayā pañca ayudhyaṃs te 'pi cāgnayaḥ,अथापरे महाभागाः स्वैर् अनीकैर् व्यवस्थिताः अग्नयः समदृश्यन्त ज्वलमाना महाहवे पटरः पतगः स्वर्णो अगाधो भ्राज एव च स्वाहाकाराश्रया पञ्च अयुध्यंस् ते ऽपि चाग्नयः
110,26,HV_110.26,jyotiṣṭomahavirbhāgau vaṣaṭkārāśrayau punaḥ dvāv agnī saṃprayudhyetāṃ mahātmānau mahādyutī tayor madhye 'ṅgirāś caiva maharṣir vibabhau prabhuḥ,ज्योतिष्टोमहविर्भागौ वषट्काराश्रयौ पुनः द्वाव् अग्नी संप्रयुध्येतां महात्मानौ महाद्युती तयोर् मध्ये ऽङ्गिराश् चैव महर्षिर् विबभौ प्रभुः
110,27,HV_110.27,āgneyaṃ ratham āsthāya śūlam udyamya bhāsvaram sthitam aṅgirasaṃ dṛṣṭvā syandane puruṣottamaḥ kṛṣṇaḥ provāca vacanaṃ smayann iva punaḥ punaḥ,आग्नेयं रथम् आस्थाय शूलम् उद्यम्य भास्वरम् स्थितम् अङ्गिरसं दृष्ट्वा स्यन्दने पुरुषोत्तमः कृष्णः प्रोवाच वचनं स्मयन्न् इव पुनः पुनः
110,28,HV_110.28,tiṣṭhadhvam agnayo yūyam eṣa vo vidadhe bhayam mamāstratejasā dadghā diśo yāsyatha vikṣatāḥ,तिष्ठध्वम् अग्नयो यूयम् एष वो विदधे भयम् ममास्त्रतेजसा दद्घा दिशो यास्यथ विक्षताः
110,29,HV_110.29,athāṅgirās triśūlena dīptena samadhāvata ādadāna iva krodhāt kṛṣṇaprāṇān madhāmṛdhe,अथाङ्गिरास् त्रिशूलेन दीप्तेन समधावत आददान इव क्रोधात् कृष्णप्राणान् मधामृधे
110,30,HV_110.30,triśūlaṃ tasya tad dīptaṃ ciccheda parameṣubhiḥ ardhacandrais tathā tīkṣṇair yamāntakanibhair yudhi,त्रिशूलं तस्य तद् दीप्तं चिच्छेद परमेषुभिः अर्धचन्द्रैस् तथा तीक्ष्णैर् यमान्तकनिभैर् युधि
110,31,HV_110.31,sthūṇākarṇena cāstreṇa dīptena sumahāyaśāḥ vivyādhāntakatulyena vakṣasy enam atho 'nadat,स्थूणाकर्णेन चास्त्रेण दीप्तेन सुमहायशाः विव्याधान्तकतुल्येन वक्षस्य् एनम् अथो ऽनदत्
110,32,HV_110.32,rudhiraughaplutair gātrais tadāgnir cihvalann iva viṣṭabdhagātraḥ sahasā papāta dharaṇītale,रुधिरौघप्लुतैर् गात्रैस् तदाग्निर् चिह्वलन्न् इव विष्टब्धगात्रः सहसा पपात धरणीतले
110,33,HV_110.33,śeṣās tato 'gnayaḥ sarve catvāro brahmaṇaḥ sutāḥ āvāhayaṃs tadā śīghraṃ bāṇasya puram antikāt,शेषास् ततो ऽग्नयः सर्वे चत्वारो ब्रह्मणः सुताः आवाहयंस् तदा शीघ्रं बाणस्य पुरम् अन्तिकात्
110,34,HV_110.34,avagāhat tataḥ kṛṣṇo yatra bāṇapuraṃ tataḥ atha bāṇapuraṃ dṛṣṭvā dūrāt provāca nāradaḥ etat tacchoṇitapuraṃ kṛṣṇa paśya mahābhuja nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇas tv idam athābravīt kṣemaṃ cintayatām atra śrūyatāṃ ca mahāmune evaṃ vivadatos tatra kṛṣṇanāradayos tadā prāptā nimeṣamātreṇa śīghratvād garuḍena te tataḥ śaṅkhaṃ samānīya vadane puṣkarekṣaṇaḥ pradadhmau samare kṛṣṇo nādenāpūrayan diśaḥ vāyuvegena taṃ dadhmau meghaś candram ivodgiran,अवगाहत् ततः कृष्णो यत्र बाणपुरं ततः अथ बाणपुरं दृष्ट्वा दूरात् प्रोवाच नारदः एतत् तच्छोणितपुरं कृष्ण पश्य महाभुज नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णस् त्व् इदम् अथाब्रवीत् क्षेमं चिन्तयताम् अत्र श्रूयतां च महामुने एवं विवदतोस् तत्र कृष्णनारदयोस् तदा प्राप्ता निमेषमात्रेण शीघ्रत्वाद् गरुडेन ते ततः शङ्खं समानीय वदने पुष्करेक्षणः प्रदध्मौ समरे कृष्णो नादेनापूरयन् दिशः वायुवेगेन तं दध्मौ मेघश् चन्द्रम् इवोद्गिरन्
110,35,HV_110.35,tataḥ pradhmāpya taṃ śaṅkhaṃ bhayam utpādya vīryavān agniṃ jitvā tadā viṣṇur bāṇasya purarakṣiṇaḥ praviveśa puraṃ kṛṣṇo bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ,ततः प्रध्माप्य तं शङ्खं भयम् उत्पाद्य वीर्यवान् अग्निं जित्वा तदा विष्णुर् बाणस्य पुररक्षिणः प्रविवेश पुरं कृष्णो बाणस्याद्भुतकर्मणः
110,36,HV_110.36,tato bāṇapuraṃ prāpya śaṅkhaṃ dadhmau janārdanaḥ tato hi balabhadras tu dadhmau śaṅkham anuttamam caturṇāṃ ca mahārāja sāgarāṇāṃ yathā svanaḥ prādur babhūva tumulaḥ śabdo bāṇapuraṃ prati tataḥ śaṅkhapraṇādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ bāṇānīkāni sahasā samanahyanta sarvaśaḥ,ततो बाणपुरं प्राप्य शङ्खं दध्मौ जनार्दनः ततो हि बलभद्रस् तु दध्मौ शङ्खम् अनुत्तमम् चतुर्णां च महाराज सागराणां यथा स्वनः प्रादुर् बभूव तुमुलः शब्दो बाणपुरं प्रति ततः शङ्खप्रणादेन भेरीणां च महास्वनैः बाणानीकानि सहसा समनह्यन्त सर्वशः
110,37,HV_110.37,tataḥ kiṃkarasainyaṃ tad abhyāgāt samare mahat koṭiśaś cāpi bahudhā dīptapraharaṇaṃ tadā,ततः किंकरसैन्यं तद् अभ्यागात् समरे महत् कोटिशश् चापि बहुधा दीप्तप्रहरणं तदा
110,38,HV_110.38,tad asaṃkhyeyam ekasthaṃ mahābhraghanasaṃnibham nīlāñjanacayaprakhyam aprameyaṃ tathākṣayam,तद् असंख्येयम् एकस्थं महाभ्रघनसंनिभम् नीलाञ्जनचयप्रख्यम् अप्रमेयं तथाक्षयम्
110,39,HV_110.39,te pradīptapraharaṇā daityadānavarākṣasāḥ pramāthagaṇamukhyāś ca te 'yudhyan kṛṣṇasaṃgatāḥ,ते प्रदीप्तप्रहरणा दैत्यदानवराक्षसाः प्रमाथगणमुख्याश् च ते ऽयुध्यन् कृष्णसंगताः
110,40,HV_110.40,sarvatas taiḥ pradīptāsyaiḥ sārciṣmadbhir ivānalaiḥ abhyupetya tadātyugrair yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ āpīyata tadā raktaṃ caturṇām api saṃyuge,सर्वतस् तैः प्रदीप्तास्यैः सार्चिष्मद्भिर् इवानलैः अभ्युपेत्य तदात्युग्रैर् यक्षराक्षसकिंनरैः आपीयत तदा रक्तं चतुर्णाम् अपि संयुगे
110,41,HV_110.41,tato rāmo mahābāhuḥ keśavaṃ vākyam abravīt tadbalaṃ tu samāsādya balabhadro mahābalaḥ provāca vacanaṃ tatra parasya balanāśanam kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho vidhatsvaiṣāṃ mahad bhayam,ततो रामो महाबाहुः केशवं वाक्यम् अब्रवीत् तद्बलं तु समासाद्य बलभद्रो महाबलः प्रोवाच वचनं तत्र परस्य बलनाशनम् कृष्ण कृष्ण महाबाहो विधत्स्वैषां महद् भयम्
110,42,HV_110.42,iti saṃcoditaḥ kṛṣṇo balabhadreṇa dhīmatā teṣāṃ vadhārtham āgneyaṃ jagrāha puruṣottamaḥ astram astravidāṃ śreṣṭho yamāntakasamaprabham,इति संचोदितः कृष्णो बलभद्रेण धीमता तेषां वधार्थम् आग्नेयं जग्राह पुरुषोत्तमः अस्त्रम् अस्त्रविदां श्रेष्ठो यमान्तकसमप्रभम्
110,43,HV_110.43,sa vidhūyāsuragaṇān kravyādān astratejasā prayayau tvarayā yukto yato 'dṛśyata tadbalam,स विधूयासुरगणान् क्रव्यादान् अस्त्रतेजसा प्रययौ त्वरया युक्तो यतो ऽदृश्यत तद्बलम्
110,44,HV_110.44,śūlapaṭṭisaśaktyṛṣṭi+ +pinākaparighāyudham pramāthagaṇabhūyiṣṭhaṃ balaṃ tad abhavat kṣitau,शूलपट्टिसशक्त्यृष्टि+ +पिनाकपरिघायुधम् प्रमाथगणभूयिष्ठं बलं तद् अभवत् क्षितौ
110,45,HV_110.45,śailameghapratīkāśair nānārūpair bhayānakaiḥ vetāḷaiś ca piśācaiś ca bhakṣayadbhiś ca māṃsakam vāhanaiḥ saṃghaśaḥ sarve yodhās tatrāvatasthire vātoddhūtair iva ghanair viprakīrṇair ivācalaiḥ,शैलमेघप्रतीकाशैर् नानारूपैर् भयानकैः वेताऌऐश् च पिशाचैश् च भक्षयद्भिश् च मांसकम् वाहनैः संघशः सर्वे योधास् तत्रावतस्थिरे वातोद्धूतैर् इव घनैर् विप्रकीर्णैर् इवाचलैः
110,46,HV_110.46,śuśubhe tatra bahulair anīkair bahudhānvibhiḥ musalair asibhiḥ śūlair gadābhiḥ parighais tathā adhāvat tad asaṃkhyeyaṃ śuśubhe sarvato balam tataḥ saṃkarṣaṇo devam uvāca madhusūdanam vainateyagato rāmas tān dṛṣṭvā kṛṣṇam abravīt kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yad etad dṛśyate balam etaiḥ saha raṇe yoddhum icchāmi puruṣottama,शुशुभे तत्र बहुलैर् अनीकैर् बहुधान्विभिः मुसलैर् असिभिः शूलैर् गदाभिः परिघैस् तथा अधावत् तद् असंख्येयं शुशुभे सर्वतो बलम् ततः संकर्षणो देवम् उवाच मधुसूदनम् वैनतेयगतो रामस् तान् दृष्ट्वा कृष्णम् अब्रवीत् कृष्ण कृष्ण महाबाहो यद् एतद् दृश्यते बलम् एतैः सह रणे योद्धुम् इच्छामि पुरुषोत्तम
110,47,HV_110.47,iti bruvāṇaṃ rāmaṃ taṃ kṛṣṇo vacanam abravīt mamāpy eṣaiva saṃjātā buddhir ity abravīc ca tam eṣo 'bhilaṣitaḥ kāmaḥ prāg eva hi mamābhavat ebhiḥ saha samāgantum iccheyaṃ yuddhadurmadaiḥ,इति ब्रुवाणं रामं तं कृष्णो वचनम् अब्रवीत् ममाप्य् एषैव संजाता बुद्धिर् इत्य् अब्रवीच् च तम् एषो ऽभिलषितः कामः प्राग् एव हि ममाभवत् एभिः सह समागन्तुम् इच्छेयं युद्धदुर्मदैः
110,48,HV_110.48,yudhyataḥ prāṅmukhasyāstu suparṇo vai mamāgrataḥ savye pārśve ca pradyumnas tathā me dakṣiṇe bhavān,युध्यतः प्राङ्मुखस्यास्तु सुपर्णो वै ममाग्रतः सव्ये पार्श्वे च प्रद्युम्नस् तथा मे दक्षिणे भवान्
110,49,HV_110.49,rakṣitavyam athānyonyam asmin ghore mahāmṛdhe evaṃ bruvantas te 'nyonyam adhirūḍhāḥ khagottamam,रक्षितव्यम् अथान्योन्यम् अस्मिन् घोरे महामृधे एवं ब्रुवन्तस् ते ऽन्योन्यम् अधिरूढाः खगोत्तमम्
110,50,HV_110.50,tato yuddhaṃ mahac cakre lāṅgalenātha lāṅgalī sahasram ayutaṃ rāmo jaghāna ditinandanān giriśṛṅganibhair yuddhe gadāmusalalāṅgalaiḥ yudhyato rauhiṇeyasya raudraṃ rūpam abhūt tadā yugānte sarvabhūtāni kālasyeva didhakṣataḥ,ततो युद्धं महच् चक्रे लाङ्गलेनाथ लाङ्गली सहस्रम् अयुतं रामो जघान दितिनन्दनान् गिरिशृङ्गनिभैर् युद्धे गदामुसललाङ्गलैः युध्यतो रौहिणेयस्य रौद्रं रूपम् अभूत् तदा युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः
110,51,HV_110.51,ākṛṣya lāṅgalāgreṇa musalena vyapothayat caraty atibalo yuddhe yuddhamārgaviśāradaḥ,आकृष्य लाङ्गलाग्रेण मुसलेन व्यपोथयत् चरत्य् अतिबलो युद्धे युद्धमार्गविशारदः
110,52,HV_110.52,pradyumnaḥ śarajālais tān samantāt pratyavārayat dānavān puruṣavyāghro yudyamānān sahasraśaḥ,प्रद्युम्नः शरजालैस् तान् समन्तात् प्रत्यवारयत् दानवान् पुरुषव्याघ्रो युद्यमानान् सहस्रशः
110,53,HV_110.53,snigdhāñjanacayaprakhyaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ pradhmāpya bahuśaḥ śaṅkham ayudhyata janārdanaḥ,स्निग्धाञ्जनचयप्रख्यः शङ्खचक्रगदाधरः प्रध्माप्य बहुशः शङ्खम् अयुध्यत जनार्दनः
110,54,HV_110.54,pakṣaprahārābhihatāṃs tuṇḍāgranakhavikṣatān akarot samare śatrūn vainateyaḥ pratāpavān,पक्षप्रहाराभिहतांस् तुण्डाग्रनखविक्षतान् अकरोत् समरे शत्रून् वैनतेयः प्रतापवान्
110,55,HV_110.55,nītā vaivasvatamukhaṃ vainateyena dhīmatā tair hanyamānaṃ daityānām anīkaṃ bhīmavikramaiḥ abhajyata tadā saṃkhye bāṇavarṣasamāhatam,नीता वैवस्वतमुखं वैनतेयेन धीमता तैर् हन्यमानं दैत्यानाम् अनीकं भीमविक्रमैः अभज्यत तदा संख्ये बाणवर्षसमाहतम्
110,56,HV_110.56,nirjitya kaiṃkaraṃ sainyaṃ harir lokanamaskṛtaḥ pāñcajānyaṃ mahāśaṅkhaṃ dadhmau daityabhayaṃkaram bhajyamāneṣv anīkeṣu trātukāmaḥ samabhyayāt etasminn antare rājan nāradaḥ prayayau raṇāt kailāsaṃ merusaṃkāśaṃ dṛṣṭo rudreṇa pūjitaḥ pṛṣṭaḥ kim iha devarṣe saṃprāptas tad vadasva me tataḥ prahasya devarṣiḥ prāha rudraṃ mahīpate bāṇaḥ saṃhanyate deva kṛṣṇena halinā kila tasya sarvam anīkaṃ tu bhagnaṃ tan nāvatiṣṭhati kiṃ vartase 'dya niścinto bhartas te pīḍyate kila kuruṣva tasya sāhāyyaṃ bhaktādhīno bhavān iti nāradasya vacaḥ śrutvā haraḥ prasphuritādharaḥ niśvāsaṃ mumuce rājann astaḥ kaś cid vinirgataḥ taṃ kiṃ karomīti haraṃ pṛcchantaṃ prāha bhūtapaḥ gaccha bāṇapuraṃ śīghraṃ jahi kṛṣṇahalāyudhau tathety antardadhe so 'pi yayau yatra harir halī pramathān āha rudras tu sajjā bhavata sattamāḥ sajjair gacchata mātsyārddho (?) mayūrondaravāhanau gaccha nārada tatra tvaṃ bāṇam āśvāsaya prabho eṣa mām āgataṃ paśya tvatkṛte daityasattama ghātayāmi yaduśreṣṭhau prāptau yāv iha mandadhīḥ tatheti nāradaḥ prāpto bāṇāyāvedayat tadā punar yayau kṛṣṇapārśvaṃ khecaro vā garutmani kārayām āsa rudras tu prayānodyogam uttamam jvaras tu raṇam āgatya dadarśa halinaṃ raṇe ghnantaṃ dānavadaiteyāṃs taṃ hantuṃ sa samāgataḥ jvaras tripādas triśirās tadā samaradurjayaḥ,निर्जित्य कैंकरं सैन्यं हरिर् लोकनमस्कृतः पाञ्चजान्यं महाशङ्खं दध्मौ दैत्यभयंकरम् भज्यमानेष्व् अनीकेषु त्रातुकामः समभ्ययात् एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् नारदः प्रययौ रणात् कैलासं मेरुसंकाशं दृष्टो रुद्रेण पूजितः पृष्टः किम् इह देवर्षे संप्राप्तस् तद् वदस्व मे ततः प्रहस्य देवर्षिः प्राह रुद्रं महीपते बाणः संहन्यते देव कृष्णेन हलिना किल तस्य सर्वम् अनीकं तु भग्नं तन् नावतिष्ठति किं वर्तसे ऽद्य निश्चिन्तो भर्तस् ते पीड्यते किल कुरुष्व तस्य साहाय्यं भक्ताधीनो भवान् इति नारदस्य वचः श्रुत्वा हरः प्रस्फुरिताधरः निश्वासं मुमुचे राजन्न् अस्तः कश् चिद् विनिर्गतः तं किं करोमीति हरं पृच्छन्तं प्राह भूतपः गच्छ बाणपुरं शीघ्रं जहि कृष्णहलायुधौ तथेत्य् अन्तर्दधे सो ऽपि ययौ यत्र हरिर् हली प्रमथान् आह रुद्रस् तु सज्जा भवत सत्तमाः सज्जैर् गच्छत मात्स्यार्द्धो (?) मयूरोन्दरवाहनौ गच्छ नारद तत्र त्वं बाणम् आश्वासय प्रभो एष माम् आगतं पश्य त्वत्कृते दैत्यसत्तम घातयामि यदुश्रेष्ठौ प्राप्तौ याव् इह मन्दधीः तथेति नारदः प्राप्तो बाणायावेदयत् तदा पुनर् ययौ कृष्णपार्श्वं खेचरो वा गरुत्मनि कारयाम् आस रुद्रस् तु प्रयानोद्योगम् उत्तमम् ज्वरस् तु रणम् आगत्य ददर्श हलिनं रणे घ्नन्तं दानवदैतेयांस् तं हन्तुं स समागतः ज्वरस् त्रिपादस् त्रिशिरास् तदा समरदुर्जयः
110,57,HV_110.57,bhasmapraharaṇo ghoraḥ kālāntakayamopamaḥ nadan meghasahasrasya tulyanirghātanisvanaḥ,भस्मप्रहरणो घोरः कालान्तकयमोपमः नदन् मेघसहस्रस्य तुल्यनिर्घातनिस्वनः
110,58,HV_110.58,halāyudham abhikruddhaḥ sākṣepam idam abravīt kiṃ māṃ yudhyasi durbuddhe balavantaṃ mahāsvanam kim evaṃ balamatto 'si na māṃ paśyasi saṃyuge tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan mokṣyase raṇamūrdhani,हलायुधम् अभिक्रुद्धः साक्षेपम् इदम् अब्रवीत् किं मां युध्यसि दुर्बुद्धे बलवन्तं महास्वनम् किम् एवं बलमत्तो ऽसि न मां पश्यसि संयुगे तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन् मोक्ष्यसे रणमूर्धनि
110,59,HV_110.59,ity evam uktvā prahasan halāyudham abhidravat yugāntāgninibhair ghorair muṣṭibhir janayan bhayam,इत्य् एवम् उक्त्वा प्रहसन् हलायुधम् अभिद्रवत् युगान्ताग्निनिभैर् घोरैर् मुष्टिभिर् जनयन् भयम्
110,60,HV_110.60,caratas tasya saṃgrāme maṇḍalāni sahasraśaḥ rauhiṇeyasya śaighryeṇa nāvasthānam adṛśyata,चरतस् तस्य संग्रामे मण्डलानि सहस्रशः रौहिणेयस्य शैघ्र्येण नावस्थानम् अदृश्यत
110,61,HV_110.61,savyena bāhunā bhasma cikṣepa balavakṣasi tasya bhasma tadā kṣiptaṃ jvareṇāpratimaujasā śaighryāl lakṣye nipatitaṃ śarīre parvatopame,सव्येन बाहुना भस्म चिक्षेप बलवक्षसि तस्य भस्म तदा क्षिप्तं ज्वरेणाप्रतिमौजसा शैघ्र्याल् लक्ष्ये निपतितं शरीरे पर्वतोपमे
110,62,HV_110.62,tad bhasma vakṣasas tasya meroḥ śikharam āgatam pradīptaṃ patitaṃ tat tu giriśṛṅgaṃ vyadārayat,तद् भस्म वक्षसस् तस्य मेरोः शिखरम् आगतम् प्रदीप्तं पतितं तत् तु गिरिशृङ्गं व्यदारयत्
110,63,HV_110.63,roṣeṇābhiprajajvāla bhasmanā kṛṣṇapūrvajaḥ niḥśvasañ jṛmbhamāṇaś ca nidrānvitatanur muhuḥ,रोषेणाभिप्रजज्वाल भस्मना कृष्णपूर्वजः निःश्वसञ् जृम्भमाणश् च निद्रान्विततनुर् मुहुः
110,64,HV_110.64,netrayor ākulatvaṃ ca muhuḥ kurvan bhramaṃs tadā saṃhṛṣṭalomā glānākṣaḥ kṣiptacitta iva śvasan,नेत्रयोर् आकुलत्वं च मुहुः कुर्वन् भ्रमंस् तदा संहृष्टलोमा ग्लानाक्षः क्षिप्तचित्त इव श्वसन्
110,65,HV_110.65,tato haladharo mattaḥ kṛṣṇam āha vicetanaḥ kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho pradīpto 'smy abhayaṃkara dahyāmi sarvatas tāta kathaṃ śāntir bhaven mama,ततो हलधरो मत्तः कृष्णम् आह विचेतनः कृष्ण कृष्ण महाबाहो प्रदीप्तो ऽस्म्य् अभयंकर दह्यामि सर्वतस् तात कथं शान्तिर् भवेन् मम
110,66,HV_110.66,ity evam ukte vacane pariṣvakto halāyudhaḥ balenāmitatejasā prahasya vacanaṃ prāha kṛṣṇaḥ praharatāṃ varaḥ na bhetavyam itītyuktvā kṛṣṇena paramasnehāt tato dāhāt pramucyata,इत्य् एवम् उक्ते वचने परिष्वक्तो हलायुधः बलेनामिततेजसा प्रहस्य वचनं प्राह कृष्णः प्रहरतां वरः न भेतव्यम् इतीत्युक्त्वा कृष्णेन परमस्नेहात् ततो दाहात् प्रमुच्यत
110,67,HV_110.67,kṛṣṇena sahasā yuddhe jvaraṃ bhasmapraśāntaye mokṣayitvā balaṃ tatra dāhāt tu madhusūdanaḥ provāca paramakruddho vāsudevo jvaraṃ tadā balabhadro hṛṣīkeśāc chāntiṃ prāptas tadā raṇe tayor antaram āsādya tasthau yuddhāya keśavaḥ vyāvidhya sahasā bāhuṃ jvaram etad uvāca ha ehy ehi jvara yudhyasva yā te śaktir mahāmṛdhe tāṃ darśayasva samare mayi yuddhaviśārada,कृष्णेन सहसा युद्धे ज्वरं भस्मप्रशान्तये मोक्षयित्वा बलं तत्र दाहात् तु मधुसूदनः प्रोवाच परमक्रुद्धो वासुदेवो ज्वरं तदा बलभद्रो हृषीकेशाच् छान्तिं प्राप्तस् तदा रणे तयोर् अन्तरम् आसाद्य तस्थौ युद्धाय केशवः व्याविध्य सहसा बाहुं ज्वरम् एतद् उवाच ह एह्य् एहि ज्वर युध्यस्व या ते शक्तिर् महामृधे तां दर्शयस्व समरे मयि युद्धविशारद
110,68,HV_110.68,yac ca te pauruṣaṃ sarvaṃ tad darśayatu no bhavān tataḥ kruddho jvaro rājan duḥkhānām agraṇīr harim savyetarābhyāṃ bāhubhyām evam ukto jvaras tadā cikṣepa cainaṃ tad bhasma jvālāgarbhaṃ mahāgadaḥ,यच् च ते पौरुषं सर्वं तद् दर्शयतु नो भवान् ततः क्रुद्धो ज्वरो राजन् दुःखानाम् अग्रणीर् हरिम् सव्येतराभ्यां बाहुभ्याम् एवम् उक्तो ज्वरस् तदा चिक्षेप चैनं तद् भस्म ज्वालागर्भं महागदः
110,69,HV_110.69,bhasmanā viddhadehas tu devadevo janārdanaḥ tataḥ pradīptas tu vibhur muhūrtam abhavat tadā kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ śamaṃ cāgnir gataḥ punaḥ,भस्मना विद्धदेहस् तु देवदेवो जनार्दनः ततः प्रदीप्तस् तु विभुर् मुहूर्तम् अभवत् तदा कृष्णः प्रहरतां श्रेष्ठः शमं चाग्निर् गतः पुनः
110,70,HV_110.70,tatas tair bhujagākārair bāhubhis tu tribhis tadā jaghāna kṛṣṇaṃ grīvāyāṃ muṣṭinaikena corasi,ततस् तैर् भुजगाकारैर् बाहुभिस् तु त्रिभिस् तदा जघान कृष्णं ग्रीवायां मुष्टिनैकेन चोरसि
110,71,HV_110.71,tataḥ kruddho hṛṣīkeśo muṣṭinā nijaghāna tam vakṣaḥsthale sa bhūtātmā mūrdhni caiva punaḥ punaḥ tato 'sahañ jagannāthaḥ ānane samapothayat sa saṃprahāras tumulas tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ jvarasya ca mahān āsīt kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ parvateṣu patantīnām aśanīnām iva svanaḥ,ततः क्रुद्धो हृषीकेशो मुष्टिना निजघान तम् वक्षःस्थले स भूतात्मा मूर्ध्नि चैव पुनः पुनः ततो ऽसहञ् जगन्नाथः आनने समपोथयत् स संप्रहारस् तुमुलस् तयोः पुरुषसिंहयोः ज्वरस्य च महान् आसीत् कृष्णस्य च महात्मनः पर्वतेषु पतन्तीनाम् अशनीनाम् इव स्वनः
110,72,HV_110.72,aṣṭābhiś ca tribhiś caiva bāhubhiś ca tadā raṇam prāvartata mahāghoraṃ devānāṃ tatra paśyatām kṛṣṇajvarabhujaprāṇair yuddham āsīt sudāruṇam naivam evaṃ prahartavyam iti tatrābhavat svanaḥ muhūrtam abhavad yuddham anyonyaṃ sumahātmanoḥ,अष्टाभिश् च त्रिभिश् चैव बाहुभिश् च तदा रणम् प्रावर्तत महाघोरं देवानां तत्र पश्यताम् कृष्णज्वरभुजप्राणैर् युद्धम् आसीत् सुदारुणम् नैवम् एवं प्रहर्तव्यम् इति तत्राभवत् स्वनः मुहूर्तम् अभवद् युद्धम् अन्योन्यं सुमहात्मनोः
110,73,HV_110.73,hantum aicchat tadā viṣṇur jvaraṃ lokabhayaṃkaram tato jvaraṃ kanakavicitrabhūṣaṇaṃ nyapīḍayad bhujavalayena saṃyuge yam akṣayaṃ samupanayañ jagatpatiḥ śarīradhṛg gaganacaraṃ mahāmṛdhe,हन्तुम् ऐच्छत् तदा विष्णुर् ज्वरं लोकभयंकरम् ततो ज्वरं कनकविचित्रभूषणं न्यपीडयद् भुजवलयेन संयुगे यम् अक्षयं समुपनयञ् जगत्पतिः शरीरधृग् गगनचरं महामृधे
111,1,HV_111.1,mṛta ity abhivijñāya jvaraṃ śatruniṣūdanaḥ kṛṣṇo bhujabalābhyāṃ taṃ cikṣepātha mahītale,मृत इत्य् अभिविज्ञाय ज्वरं शत्रुनिषूदनः कृष्णो भुजबलाभ्यां तं चिक्षेपाथ महीतले
111,2,HV_111.2,muktamātras tu bāhubhyāṃ kṛṣṇadehaṃ viveśa saḥ amuktvā vigrahaṃ tasya kṛṣṇasyāpratimaujasaḥ,मुक्तमात्रस् तु बाहुभ्यां कृष्णदेहं विवेश सः अमुक्त्वा विग्रहं तस्य कृष्णस्याप्रतिमौजसः
111,3,HV_111.3,praviśya hṛdayaṃ tasya babādhe yadusattamam sa hy āviṣṭas tadā tena jvareṇāpratimaujasā kṛṣṇaḥ skhalann iva muhuḥ kṣitau samabhivartata,प्रविश्य हृदयं तस्य बबाधे यदुसत्तमम् स ह्य् आविष्टस् तदा तेन ज्वरेणाप्रतिमौजसा कृष्णः स्खलन्न् इव मुहुः क्षितौ समभिवर्तत
111,4,HV_111.4,jṛmbhate ca tadā kṛṣṇaḥ punaś ca skhalate bhṛśam romāñ cotthitagātras tu nidrayā cābhibhūyate,जृम्भते च तदा कृष्णः पुनश् च स्खलते भृशम् रोमाञ् चोत्थितगात्रस् तु निद्रया चाभिभूयते
111,5,HV_111.5,tasya sthairyaṃ samālambya kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ vikurvati mahāyogī jṛmbhamāṇaḥ punaḥ punaḥ jvarābhimṛṣṭam ātmānaṃ vijñāya puruṣottamaḥ so 'sṛjaj jvaram anyaṃ tu pūrvajvaravināśanam,तस्य स्थैर्यं समालम्ब्य कृष्णः परपुरंजयः विकुर्वति महायोगी जृम्भमाणः पुनः पुनः ज्वराभिमृष्टम् आत्मानं विज्ञाय पुरुषोत्तमः सो ऽसृजज् ज्वरम् अन्यं तु पूर्वज्वरविनाशनम्
111,6,HV_111.6,sa vaiṣṇavajvaro gṛhya taṃ ca vai jvaram ojasā kṛṣṇāya na (?) saṃprayacchaṃs taṃ jagrāha punar hariḥ ghoraṃ vaiṣṇavam atyugraṃ sarvaprāṇibhayaṃkaraṃ sṛṣṭavān atha tejasvī balavān bhīmavikramaḥ jvaraḥ kṛṣṇavisṛṣṭas tu gṛhītvā taṃ jvaraṃ balāt kṛṣṇāya hṛṣṭaḥ prāyacchat taṃ jagrāha tato hariḥ āvidhya bhūtale cainaṃ śatadhā kartum udyataḥ vyāghoṣayaj jvaras tatra bhoḥ paritrātum arhasi māheśvaro vaiṣṇavaś ca yuyudhāte jvarāv ubhau māheśvaraḥ samākrandan vaiṣṇavena balārditaḥ kṛṣṇajvaro jvaraṃ pūrvaṃ gṛhītvā svena tejasā nanāda sumahānādaṃ vaiṣṇavaḥ sa mahābalaḥ caturbhujaś caturvaktraḥ sarvapraharaṇodyataḥ tato devāḥ sagandharvā divisthā yuddhalālasāḥ dadṛśuś ca mahad yuddhaṃ bhūtāni ca samantataḥ tato māheśvaro yuddhe tāḍayām āsa vaiṣṇavam bāhunā tāḍitas tena nanāda bahuvistaram itarābhyāṃ samāhatya bāhubhyāṃ vaiṣṇavo jvaraḥ nanāda sumahānādaṃ sarvalokasya paśyataḥ bāhubhyām eva tau rājan yuyudhāte mahāgadau anyonyaṃ tāḍayantau ca muṣṭibhir jvarasattamau yatate bahudhā tatra muṣṭinātha jaghāna tam āhatya bāhunā bhūyo niṣpipeṣa punaḥ punaḥ gṛhītvā tu balād raudram ākṛṣya ca punaḥ punaḥ kṛṣnāya hṛṣtaḥ prāyacchat kiṃ kariṣyāmy ataḥ param utthāya ca hṛṣīkeśo jvaraṃ māheśvaraṃ raṇe hantum aicchat tadā loko nirjvaro 'stv iti keśavaḥ vyāvidhyamāne tu tadā jvare tenāmitaujasā aśarīrā tato vāṇī tam uvācāntarikṣagā,स वैष्णवज्वरो गृह्य तं च वै ज्वरम् ओजसा कृष्णाय न (?) संप्रयच्छंस् तं जग्राह पुनर् हरिः घोरं वैष्णवम् अत्युग्रं सर्वप्राणिभयंकरं सृष्टवान् अथ तेजस्वी बलवान् भीमविक्रमः ज्वरः कृष्णविसृष्टस् तु गृहीत्वा तं ज्वरं बलात् कृष्णाय हृष्टः प्रायच्छत् तं जग्राह ततो हरिः आविध्य भूतले चैनं शतधा कर्तुम् उद्यतः व्याघोषयज् ज्वरस् तत्र भोः परित्रातुम् अर्हसि माहेश्वरो वैष्णवश् च युयुधाते ज्वराव् उभौ माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः कृष्णज्वरो ज्वरं पूर्वं गृहीत्वा स्वेन तेजसा ननाद सुमहानादं वैष्णवः स महाबलः चतुर्भुजश् चतुर्वक्त्रः सर्वप्रहरणोद्यतः ततो देवाः सगन्धर्वा दिविस्था युद्धलालसाः ददृशुश् च महद् युद्धं भूतानि च समन्ततः ततो माहेश्वरो युद्धे ताडयाम् आस वैष्णवम् बाहुना ताडितस् तेन ननाद बहुविस्तरम् इतराभ्यां समाहत्य बाहुभ्यां वैष्णवो ज्वरः ननाद सुमहानादं सर्वलोकस्य पश्यतः बाहुभ्याम् एव तौ राजन् युयुधाते महागदौ अन्योन्यं ताडयन्तौ च मुष्टिभिर् ज्वरसत्तमौ यतते बहुधा तत्र मुष्टिनाथ जघान तम् आहत्य बाहुना भूयो निष्पिपेष पुनः पुनः गृहीत्वा तु बलाद् रौद्रम् आकृष्य च पुनः पुनः कृष्नाय हृष्तः प्रायच्छत् किं करिष्याम्य् अतः परम् उत्थाय च हृषीकेशो ज्वरं माहेश्वरं रणे हन्तुम् ऐच्छत् तदा लोको निर्ज्वरो ऽस्त्व् इति केशवः व्याविध्यमाने तु तदा ज्वरे तेनामितौजसा अशरीरा ततो वाणी तम् उवाचान्तरिक्षगा
111,7,HV_111.7,kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ nandivardhana mā vadhīr jvaram etaṃ vai rakṣaṇīyas tvayānagha ity evam ukte vacane taṃ mumoca hariḥ svayam,कृष्ण कृष्ण महाबाहो यदूनां नन्दिवर्धन मा वधीर् ज्वरम् एतं वै रक्षणीयस् त्वयानघ इत्य् एवम् उक्ते वचने तं मुमोच हरिः स्वयम्
111,8,HV_111.8,bhūtabhavyabhaviṣyasya jagataḥ paramo guruḥ śṛṇuṣva mama govinda vijñāpyaṃ yadunandana yo me manorathā deva taṃ tvaṃ kuru mahābhuja tam uvāca jvaro bhūyaḥ sākṣād viṣṇur iva svayam praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ namaḥ sahasraśirase sahasracaraṇāya ca sahasrākṣa namo nityaṃ lokānām abhayaṃkara udgīthāya namo deva yajñādhipataye namaḥ anantāya virūpāya namas te madhusūdana namas te devadeveśa tubhyaṃ deva kapardine namas te narasiṃhāya daityarājavihāriṇe namas tubhyaṃ varāhāya daṃṣṭroddhṛtavasuṃdhara namaḥ sarvātmane deva sarvakartre namo namaḥ namāmi devadeveśaṃ vareṇyam abhayapradam viṣṇo tvāṃ sakaleśeśa tvāṃ gadādharam avyayam prasīda viṣṇo deveśa pīḍito 'smi janārdana tam uvāca jvaro bhūyas tv aham eko jvaro bhuvi aham eko jvaras tāta nānyo loke jvaro bhavet tava prasādān nānyaḥ syāj jvaraḥ samitiśobhana,भूतभव्यभविष्यस्य जगतः परमो गुरुः शृणुष्व मम गोविन्द विज्ञाप्यं यदुनन्दन यो मे मनोरथा देव तं त्वं कुरु महाभुज तम् उवाच ज्वरो भूयः साक्षाद् विष्णुर् इव स्वयम् प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिपुटः स्थितः नमः सहस्रशिरसे सहस्रचरणाय च सहस्राक्ष नमो नित्यं लोकानाम् अभयंकर उद्गीथाय नमो देव यज्ञाधिपतये नमः अनन्ताय विरूपाय नमस् ते मधुसूदन नमस् ते देवदेवेश तुभ्यं देव कपर्दिने नमस् ते नरसिंहाय दैत्यराजविहारिणे नमस् तुभ्यं वराहाय दंष्ट्रोद्धृतवसुंधर नमः सर्वात्मने देव सर्वकर्त्रे नमो नमः नमामि देवदेवेशं वरेण्यम् अभयप्रदम् विष्णो त्वां सकलेशेश त्वां गदाधरम् अव्ययम् प्रसीद विष्णो देवेश पीडितो ऽस्मि जनार्दन तम् उवाच ज्वरो भूयस् त्व् अहम् एको ज्वरो भुवि अहम् एको ज्वरस् तात नान्यो लोके ज्वरो भवेत् तव प्रसादान् नान्यः स्याज् ज्वरः समितिशोभन
111,9,HV_111.9,evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā tvaṃ jvara kāṅkṣase varārthināṃ varo deyo bhavāṃś ca śaraṇaṃ gataḥ eka eva jvaro loke bhavān astu yathāsukham tatas tuṣṭo hṛṣīkeśaḥ stotreṇānena keśavaḥ prītimāṃś cābhavat kṛṣṇo raudrajvaram uvāca ha antakāle manuṣyāṇāṃ bhūyād bhogāya māmakaḥ yo 'yaṃ mayā jvaro sṛṣṭo mayy evaiṣa pralīyatām,एवं भवतु भद्रं ते यथा त्वं ज्वर काङ्क्षसे वरार्थिनां वरो देयो भवांश् च शरणं गतः एक एव ज्वरो लोके भवान् अस्तु यथासुखम् ततस् तुष्टो हृषीकेशः स्तोत्रेणानेन केशवः प्रीतिमांश् चाभवत् कृष्णो रौद्रज्वरम् उवाच ह अन्तकाले मनुष्याणां भूयाद् भोगाय मामकः यो ऽयं मया ज्वरो सृष्टो मय्य् एवैष प्रलीयताम्
111,10,HV_111.10,evam ukte tu vacane jvaraṃ prati mahāyaśāḥ kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ punar vākyam uvāca ha tridhā vibhajya cātmānaṃ matpriyaṃ yadi kāṅkṣase catuṣpādān bhajaikena dvitīyena ca sthāvarān caturdhā yas tṛtīyasya bhaviṣyati ca te dhruvam ekāntaraś caturbhāgaḥ khorakaś ca caturthakaḥ vṛkṣeṣu kīṭarūpeṇa tathā saṃkocapatrakaḥ pāṇḍupatraś ca vikhyātaḥ phaleṣv āturyam eva ca gaurikaḥ parvateṣv eva matprasādād bhaviṣyasi goṣv apasmārako bhūtvā khorakaś ca bhaviṣyasi darśanāt sparśanāc cāpi prāṇināṃ vadham eṣyasi ṛte devamanuṣyebhyo nānyas tvāṃ visahiṣyati sarvajātiprabhutvena kṛto dhanyo 'smi mādhava bhūyaś ca te vacaḥ kartum icchāmi puruṣarṣabha tad ājñāpaya govinda kiṃ karomi mahābhuja evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā tvaṃ jvara kākṣase aham asurakulapramāthinā tripurahareṇa hareṇa nirmitaḥ raṇaśirasi vinirjitas tvayā prabhur asi me 'dya tavāsmi kiṃkaraḥ ihaiva līyatāṃ tāvaj jvaro māmaka eva hi dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yat tvayā matpriyaṃ krṭaṃ ājñāpaya priaṃ kiṃ te cakrāyudha karomy aham,एवम् उक्ते तु वचने ज्वरं प्रति महायशाः कृष्णः प्रहरतां श्रेष्ठः पुनर् वाक्यम् उवाच ह त्रिधा विभज्य चात्मानं मत्प्रियं यदि काङ्क्षसे चतुष्पादान् भजैकेन द्वितीयेन च स्थावरान् चतुर्धा यस् तृतीयस्य भविष्यति च ते ध्रुवम् एकान्तरश् चतुर्भागः खोरकश् च चतुर्थकः वृक्षेषु कीटरूपेण तथा संकोचपत्रकः पाण्डुपत्रश् च विख्यातः फलेष्व् आतुर्यम् एव च गौरिकः पर्वतेष्व् एव मत्प्रसादाद् भविष्यसि गोष्व् अपस्मारको भूत्वा खोरकश् च भविष्यसि दर्शनात् स्पर्शनाच् चापि प्राणिनां वधम् एष्यसि ऋते देवमनुष्येभ्यो नान्यस् त्वां विसहिष्यति सर्वजातिप्रभुत्वेन कृतो धन्यो ऽस्मि माधव भूयश् च ते वचः कर्तुम् इच्छामि पुरुषर्षभ तद् आज्ञापय गोविन्द किं करोमि महाभुज एवं भवतु भद्रं ते यथा त्वं ज्वर काक्षसे अहम् असुरकुलप्रमाथिना त्रिपुरहरेण हरेण निर्मितः रणशिरसि विनिर्जितस् त्वया प्रभुर् असि मे ऽद्य तवास्मि किंकरः इहैव लीयतां तावज् ज्वरो मामक एव हि धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यत् त्वया मत्प्रियं क्र्टं आज्ञापय प्रिअं किं ते चक्रायुध करोम्य् अहम्
111,11,HV_111.11,stuvan māṃ bhaktiyuktena stotreṇānena mānavaḥ jvaradevāvayoḥ samyak cintayan yuddham adbhutam na tasya jvarasaṃjātā pīḍā bhuvi bhaviṣyati mahāmṛdhe tava mama ca dvayor imaṃ parākramaṃ bhujabalakevalāstrayoḥ praṇamya mām ekamanāḥ paṭhet tu yaḥ sa vai bhavej jvara vigatajvaro naraḥ,स्तुवन् मां भक्तियुक्तेन स्तोत्रेणानेन मानवः ज्वरदेवावयोः सम्यक् चिन्तयन् युद्धम् अद्भुतम् न तस्य ज्वरसंजाता पीडा भुवि भविष्यति महामृधे तव मम च द्वयोर् इमं पराक्रमं भुजबलकेवलास्त्रयोः प्रणम्य माम् एकमनाः पठेत् तु यः स वै भवेज् ज्वर विगतज्वरो नरः
111,12,HV_111.12,tripād bhasmapraharaṇas triśirā raktalocanaḥ sa me prītaḥ sukhaṃ dadyāt sarvāmayapatir jvaraḥ ādyantavantaḥ kavayaḥ purāṇāḥ sūkṣmā bṛhanto 'py anuśāsitāraḥ sarvāñ jvarān ghnantu mamāniruddha+ +pradyumnasaṃkarṣaṇavāsudevāḥ evam uktas tu kṛṣṇena jvaraḥ sākṣān mahātmanā provāca yaduśārdūlam evam etad bhaviṣyati varaṃ labdhvā jvaro hṛṣṭaḥ kṛṣṇāc ca samayaṃ punaḥ evam astv iti govindaṃ babhāṣe keśavaṃ tadā praṇamya śirasā kṛṣṇam apakrāntas tato raṇāt,त्रिपाद् भस्मप्रहरणस् त्रिशिरा रक्तलोचनः स मे प्रीतः सुखं दद्यात् सर्वामयपतिर् ज्वरः आद्यन्तवन्तः कवयः पुराणाः सूक्ष्मा बृहन्तो ऽप्य् अनुशासितारः सर्वाञ् ज्वरान् घ्नन्तु ममानिरुद्ध+ +प्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवाः एवम् उक्तस् तु कृष्णेन ज्वरः साक्षान् महात्मना प्रोवाच यदुशार्दूलम् एवम् एतद् भविष्यति वरं लब्ध्वा ज्वरो हृष्टः कृष्णाच् च समयं पुनः एवम् अस्त्व् इति गोविन्दं बभाषे केशवं तदा प्रणम्य शिरसा कृष्णम् अपक्रान्तस् ततो रणात्
112,1,HV_112.1,bhaktānām abhayaṃkaram vāsudevaṃ mahātmānaṃ tatas te sahitāḥ sarve trayastraya ivāgnayaḥ vainateyaṃ samāruhya yudhyamānā raṇe sthitāḥ,भक्तानाम् अभयंकरम् वासुदेवं महात्मानं ततस् ते सहिताः सर्वे त्रयस्त्रय इवाग्नयः वैनतेयं समारुह्य युध्यमाना रणे स्थिताः
112,2,HV_112.2,tataḥ sarvāṇy anīkāni bāṇavarṣair mahābalāḥ ardayan vainateyasthā nadanto 'tibalā raṇe,ततः सर्वाण्य् अनीकानि बाणवर्षैर् महाबलाः अर्दयन् वैनतेयस्था नदन्तो ऽतिबला रणे
112,3,HV_112.3,cakralāṅgalapātaiś ca bāṇavarṣaiś ca pīḍitam saṃcukopa mahānīkaṃ dānavānāṃ mahātmanām,चक्रलाङ्गलपातैश् च बाणवर्षैश् च पीडितम् संचुकोप महानीकं दानवानां महात्मनाम्
112,4,HV_112.4,kakṣe 'gnir iva saṃvṛddhaḥ śuṣkendhanasamīritāḥ kṛṣṇabāṇāgnir udbhūto vivṛddhim upagacchati,कक्षे ऽग्निर् इव संवृद्धः शुष्केन्धनसमीरिताः कृष्णबाणाग्निर् उद्भूतो विवृद्धिम् उपगच्छति
112,5,HV_112.5,sa dānavasahasrāṇi tasmin samaramūrdhani yugāntāgnir ivārciṣmān dahamāno vyarājata,स दानवसहस्राणि तस्मिन् समरमूर्धनि युगान्ताग्निर् इवार्चिष्मान् दहमानो व्यराजत
112,6,HV_112.6,tatrāśītisahasrāṇi nāgānāṃ nihatāni ca lakṣaṃ ca rathavṛndaṃ tu hataṃ keśavasāyakaiḥ aśvānāṃ śatasāhasram ayutaṃ pattināṃ tathā niḥśeṣitātha sā senā palāyanaparābhavat tāṃ dīryamāṇāṃ mahatīṃ nānāpraharaṇodyatām senāṃ bāṇaḥ samāsādya vārayan vākyam abravīt,तत्राशीतिसहस्राणि नागानां निहतानि च लक्षं च रथवृन्दं तु हतं केशवसायकैः अश्वानां शतसाहस्रम् अयुतं पत्तिनां तथा निःशेषिताथ सा सेना पलायनपराभवत् तां दीर्यमाणां महतीं नानाप्रहरणोद्यताम् सेनां बाणः समासाद्य वारयन् वाक्यम् अब्रवीत्
112,7,HV_112.7,lāghavaṃ samupāgamya kim evaṃ bhayaviklavāḥ daityavaṃśasamutpannāḥ palāyadhyvaṃ mahāmṛdhe,लाघवं समुपागम्य किम् एवं भयविक्लवाः दैत्यवंशसमुत्पन्नाः पलायध्य्वं महामृधे
112,8,HV_112.8,kavacāsigadāprāsān khaḍgacarmaparaśvadhān utsṛjyotsṛjya gacchanti kiṃ bhavanto 'ntarikṣagāḥ,कवचासिगदाप्रासान् खड्गचर्मपरश्वधान् उत्सृज्योत्सृज्य गच्छन्ति किं भवन्तो ऽन्तरिक्षगाः
112,9,HV_112.9,svajātiṃ caiva vāsaṃ ca harasaṃsargam eva ca mānayadbhir na gantavyam eṣo hy aham avasthitaḥ,स्वजातिं चैव वासं च हरसंसर्गम् एव च मानयद्भिर् न गन्तव्यम् एषो ह्य् अहम् अवस्थितः
112,10,HV_112.10,evam uccāritāṃ vācaṃ śṛṇvantas tām acintya vai apakrāmanta te sarve dānavā bhayapīḍitāḥ,एवम् उच्चारितां वाचं शृण्वन्तस् ताम् अचिन्त्य वै अपक्रामन्त ते सर्वे दानवा भयपीडिताः
112,11,HV_112.11,pramāthagaṇaśeṣaṃ tu tadanīkapuraḥsaram bhagnāvaśeṣaṃ yuddhāya manaś cakre punas tadā,प्रमाथगणशेषं तु तदनीकपुरःसरम् भग्नावशेषं युद्धाय मनश् चक्रे पुनस् तदा
112,12,HV_112.12,kumbhāṇḍo nāma bāṇastha sakhāmātyaś ca vīryavān balaṃ bhagnaṃ samālokya vacanaṃ cedam abravīt,कुम्भाण्डो नाम बाणस्थ सखामात्यश् च वीर्यवान् बलं भग्नं समालोक्य वचनं चेदम् अब्रवीत्
112,13,HV_112.13,eṣa bāṇaḥ sthito yuddhe śaṃkaro 'yaṃ guhas tathā kimarthaṃ yuddham utsṛjya bhavanto bhayamohitāḥ,एष बाणः स्थितो युद्धे शंकरो ऽयं गुहस् तथा किमर्थं युद्धम् उत्सृज्य भवन्तो भयमोहिताः
112,14,HV_112.14,prāṇāṃs tyaktvā ca yudhyadhvaṃ sarve dānavapuṃgavāḥ evaṃ saṃstūyamānās te kumbhāṇḍena mahātmanā naiva tastambhire daityāḥ palāyanta samantataḥ evaṃ kumbhāṇḍavākyaṃ te śṛṇvanto bhayavihlavāḥ cakrāgnibhayavitrastāḥ sarve yānti diśo daśa bāṇasaṃrakṣaṇaṃ kartuṃ ratham āsthāya suprabham devaḥ kumāraś ca tathā rathenāgninibhena vai tataḥ kruddho haraḥ sākṣād nadī khaṅgī paraśvadhī śūlī niṣaṅgī kavacī bāṇī kārmukavāñ śivaḥ nandīśvarasamāyuktaṃ ratham āsthāya vīryavān saṃdaṣṭauṣṭhapuṭo rudraḥ pradhāvati yato hariḥ,प्राणांस् त्यक्त्वा च युध्यध्वं सर्वे दानवपुंगवाः एवं संस्तूयमानास् ते कुम्भाण्डेन महात्मना नैव तस्तम्भिरे दैत्याः पलायन्त समन्ततः एवं कुम्भाण्डवाक्यं ते शृण्वन्तो भयविह्लवाः चक्राग्निभयवित्रस्ताः सर्वे यान्ति दिशो दश बाणसंरक्षणं कर्तुं रथम् आस्थाय सुप्रभम् देवः कुमारश् च तथा रथेनाग्निनिभेन वै ततः क्रुद्धो हरः साक्षाद् नदी खङ्गी परश्वधी शूली निषङ्गी कवची बाणी कार्मुकवाञ् शिवः नन्दीश्वरसमायुक्तं रथम् आस्थाय वीर्यवान् संदष्टौष्ठपुटो रुद्रः प्रधावति यतो हरिः
112,15,HV_112.15,tasyānuyātā vetāḷāḥ piśācāś candramālinaḥ pibantaḥ śoṇitaṃ bhūyaḥ karālā nirṇatodarāḥ pibann iva tadākāśaṃ siṃhayukto mahāsvanaḥ ratho bhāti ghanonmuktaḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī,तस्यानुयाता वेताऌआः पिशाचाश् चन्द्रमालिनः पिबन्तः शोणितं भूयः कराला निर्णतोदराः पिबन्न् इव तदाकाशं सिंहयुक्तो महास्वनः रथो भाति घनोन्मुक्तः पौर्णमास्यां यथा शशी
112,16,HV_112.16,tato gaṇasahasrais tu nānārūpair bhayāvahaiḥ nadadbhir vividhān nādān ratho devasya so 'bhayāt kharoṣṭragajavaktrāś ca aśvagrīvāś ca saṃsthitāḥ bhagnāḥ paripatanti sma śaṅkhaduṃdubhinisvanaiḥ ke cit saumyamukhās tatra divyaiḥ śastrair alaṃkṛtāḥ devaṃ saṃparivāryātha mahāśatrupramardanam līlāyamānās tiṣṭhanti saṃgrāmābhimukhonmukhāḥ tato divyaṃ rathaṃ dṛṣṭvā rudrasyākliṣṭakarmaṇaḥ kṛṣṇo garuḍam āsthāya yayau rudrāya saṃyuge vainateyastham asyantam āyāntam agraṇīr haraḥ tiṣṭha tiṣṭheti covāca kruddho 'haṃkāragarvitaḥ bhagavān api govindaḥ smayann iva ca saṃsthitaḥ sthito 'smi tava saṃgrāme yatheṣṭaṃ kriyatām iti hariṃ vivyādha kupito nārācānāṃ śatena saḥ,ततो गणसहस्रैस् तु नानारूपैर् भयावहैः नदद्भिर् विविधान् नादान् रथो देवस्य सो ऽभयात् खरोष्ट्रगजवक्त्राश् च अश्वग्रीवाश् च संस्थिताः भग्नाः परिपतन्ति स्म शङ्खदुंदुभिनिस्वनैः के चित् सौम्यमुखास् तत्र दिव्यैः शस्त्रैर् अलंकृताः देवं संपरिवार्याथ महाशत्रुप्रमर्दनम् लीलायमानास् तिष्ठन्ति संग्रामाभिमुखोन्मुखाः ततो दिव्यं रथं दृष्ट्वा रुद्रस्याक्लिष्टकर्मणः कृष्णो गरुडम् आस्थाय ययौ रुद्राय संयुगे वैनतेयस्थम् अस्यन्तम् आयान्तम् अग्रणीर् हरः तिष्ठ तिष्ठेति चोवाच क्रुद्धो ऽहंकारगर्वितः भगवान् अपि गोविन्दः स्मयन्न् इव च संस्थितः स्थितो ऽस्मि तव संग्रामे यथेष्टं क्रियताम् इति हरिं विव्याध कुपितो नाराचानां शतेन सः
112,17,HV_112.17,sa śarair arditas tena hareṇāmitraghātinā harir jagrāha kupito hy āstraṃ pārjanyam uttamam,स शरैर् अर्दितस् तेन हरेणामित्रघातिना हरिर् जग्राह कुपितो ह्य् आस्त्रं पार्जन्यम् उत्तमम्
112,18,HV_112.18,pracacāla tato bhūmir viṣṇurudraprapīḍitā ke cin mumucire tatra śikharāṇi samantataḥ diśaś ca vidiśaś caiva bhūmir ākāśam eva ca śivāś caivāśivān nādān nadante bhīmadarśanāḥ vāsavaś cānadad ghoraṃ rudhiraṃ cāpy avarṣata etasminn antare brahmā sarvair devagaṇair vṛtaḥ tripurāntakam udyantaṃ jñātvā rudram upāgamat tataḥ pārjanyam astraṃ tat kṣiptaṃ rudrāya viṣṇunā yayau jvalann atha tadā yato rudro rathe sthitaḥ tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām niṣpetuḥ sarvato digbhyo yato haratanus tataḥ,प्रचचाल ततो भूमिर् विष्णुरुद्रप्रपीडिता के चिन् मुमुचिरे तत्र शिखराणि समन्ततः दिशश् च विदिशश् चैव भूमिर् आकाशम् एव च शिवाश् चैवाशिवान् नादान् नदन्ते भीमदर्शनाः वासवश् चानदद् घोरं रुधिरं चाप्य् अवर्षत एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मा सर्वैर् देवगणैर् वृतः त्रिपुरान्तकम् उद्यन्तं ज्ञात्वा रुद्रम् उपागमत् ततः पार्जन्यम् अस्त्रं तत् क्षिप्तं रुद्राय विष्णुना ययौ ज्वलन्न् अथ तदा यतो रुद्रो रथे स्थितः ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् निष्पेतुः सर्वतो दिग्भ्यो यतो हरतनुस् ततः
112,19,HV_112.19,athāgneyaṃ mahāraudram astram astravidāṃ varaḥ mumoca ruṣito rudras tad adbhutam ivābhavat,अथाग्नेयं महारौद्रम् अस्त्रम् अस्त्रविदां वरः मुमोच रुषितो रुद्रस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्
112,20,HV_112.20,tato viśīrṇadehās te catvāro 'pi samantataḥ tato viśīrṇadehās te catvāro 'pi samantataḥ nādṛśyanta śaraiś channā dahyamānāś ca vahninā,ततो विशीर्णदेहास् ते चत्वारो ऽपि समन्ततः ततो विशीर्णदेहास् ते चत्वारो ऽपि समन्ततः नादृश्यन्त शरैश् छन्ना दह्यमानाश् च वह्निना
112,21,HV_112.21,tato bhūtāni vitresur devāś ca bhayaviklavāḥ siṃhanādaṃ tataś cakruḥ sarva evāsurottamāḥ hato 'yam iti vijñāya āgneyāntarhite harau,ततो भूतानि वित्रेसुर् देवाश् च भयविक्लवाः सिंहनादं ततश् चक्रुः सर्व एवासुरोत्तमाः हतो ऽयम् इति विज्ञाय आग्नेयान्तर्हिते हरौ
112,22,HV_112.22,tatas tad viṣahitvājau hy astram astravidāṃ varaḥ tataḥ kruddho hṛṣīkeśaḥ pratiṣidhyāgnisaṃcayaṃ jagrāha vāruṇaṃ so 'straṃ vāsudevaḥ pratāpavān,ततस् तद् विषहित्वाजौ ह्य् अस्त्रम् अस्त्रविदां वरः ततः क्रुद्धो हृषीकेशः प्रतिषिध्याग्निसंचयं जग्राह वारुणं सो ऽस्त्रं वासुदेवः प्रतापवान्
112,23,HV_112.23,udyate vāruṇāstre tu vāsudevena dhīmatā prayukte vāsudevena vāruṇāstre 'titejasi āgneyaṃ praśamaṃ yātam astraṃ vāruṇatejasā,उद्यते वारुणास्त्रे तु वासुदेवेन धीमता प्रयुक्ते वासुदेवेन वारुणास्त्रे ऽतितेजसि आग्नेयं प्रशमं यातम् अस्त्रं वारुणतेजसा
112,24,HV_112.24,tasmin pratihate hy astre vāsudevena saṃyuge paiśācaṃ rākṣasaṃ caiva raudram āṅgirasaṃ bhavaḥ mumocāstrāṇi catvāri yugāntāgninibhāni saḥ,तस्मिन् प्रतिहते ह्य् अस्त्रे वासुदेवेन संयुगे पैशाचं राक्षसं चैव रौद्रम् आङ्गिरसं भवः मुमोचास्त्राणि चत्वारि युगान्ताग्निनिभानि सः
112,25,HV_112.25,vāsudevo 'pi cāstrāṇi dṛṣṭvā viprahitāni vai vāyavyam atha sāvitraṃ vāsavaṃ mohanaṃ tathā atrāṇāṃ vāruṇārthāya vāsudevo mumoca ha,वासुदेवो ऽपि चास्त्राणि दृष्ट्वा विप्रहितानि वै वायव्यम् अथ सावित्रं वासवं मोहनं तथा अत्राणां वारुणार्थाय वासुदेवो मुमोच ह
112,26,HV_112.26,astraiś caturbhiś catvāri vārayitvā ca keśavaḥ jagrāha vaiṣṇavaṃ so 'straṃ vyāditāsyāntakopamam,अस्त्रैश् चतुर्भिश् चत्वारि वारयित्वा च केशवः जग्राह वैष्णवं सो ऽस्त्रं व्यादितास्यान्तकोपमम्
112,27,HV_112.27,vaiṣṇavāstre vimukte tu sarva evāsurottamāḥ bhūtayakṣagaṇāś caiva bāṇānīkaṃ ca sarvaśaḥ diśaḥ pradudruvuḥ sarve bhayamohitalocanāḥ,वैष्णवास्त्रे विमुक्ते तु सर्व एवासुरोत्तमाः भूतयक्षगणाश् चैव बाणानीकं च सर्वशः दिशः प्रदुद्रुवुः सर्वे भयमोहितलोचनाः
112,28,HV_112.28,pramāthagaṇabhūyiṣṭhe sainye dīrṇe mahāsuraḥ nirjagāma tato bāṇo yuddhāyabhimukhas tvaran japyaiś ca mantraiś ca tathoṣadhībhir mahātmanaḥ svastyayanaṃ pracakruḥ sa tatra vastrāṇi śubhāś ca gāvaḥ phalāni puṣpāṇi tathaiva niṣkān sahasracandrāyutatārakaś ca ratho mahān agnir ivāvabhāti tam āsthito dānavasaṃgṛhītaṃ mahādhvajaḥ kārmukadhṛk sa bāṇaḥ mahārṇavodbhūtataraṃgasaṃkulo yathārṇavo lokavināśanāya bhīmāni saṃtrāsakarair vapurbhis tāny agrato bhānti balāni tasya andhakārīkṛte loke pradīpte tryambake tadā na nandī nāpi ca ratho na rudraḥ pratyadṛśyata,प्रमाथगणभूयिष्ठे सैन्ये दीर्णे महासुरः निर्जगाम ततो बाणो युद्धायभिमुखस् त्वरन् जप्यैश् च मन्त्रैश् च तथोषधीभिर् महात्मनः स्वस्त्ययनं प्रचक्रुः स तत्र वस्त्राणि शुभाश् च गावः फलानि पुष्पाणि तथैव निष्कान् सहस्रचन्द्रायुततारकश् च रथो महान् अग्निर् इवावभाति तम् आस्थितो दानवसंगृहीतं महाध्वजः कार्मुकधृक् स बाणः महार्णवोद्भूततरंगसंकुलो यथार्णवो लोकविनाशनाय भीमानि संत्रासकरैर् वपुर्भिस् तान्य् अग्रतो भान्ति बलानि तस्य अन्धकारीकृते लोके प्रदीप्ते त्र्यम्बके तदा न नन्दी नापि च रथो न रुद्रः प्रत्यदृश्यत
112,29,HV_112.29,dviguṇaṃ dīptadehas tu roṣeṇa ca balena ca astraṃ nārāyaṇaṃ nāma nārāyaṇajighāṃsayā jagrāha śūlī bhūtātmā devānām atha paśyatām mumoca ca yathāśakti rudro brahmātmasaṃbhavaḥ vimuktaṃ tena tac cāstraṃ jagāma ca samīpataḥ śaṃkarasya tad astraṃ tu prahasan keśavas tadā jagrāha līlayā viṣṇus tūṇau tac ca vyanikṣipat kupito rudrarūpeṇa rudraḥ saṃhāramūrtimān tataḥ śūlaṃ samādāya sarvaśatruvidāraṇam devadānavagandharva+ +yakṣapannagarakṣasām bhayaṃkaraṃ mumocātha kṛṣṇam uddiśya śaṃkaraḥ tac ca śūlaṃ harir dṛṣṭvā nijaśaktyā nyavārayat tatas trilocanaḥ kruddhaḥ kālāntakayamopamaḥ astraṃ pāśupataṃ yat tu loke khyātaṃ svavīryavat jagrāhātmasamaṃ sākṣād dhantuṃ keśavam ojasā vijñāyātha tadā viṣṇus tad evāstraṃ samādade dve hy astre praśamaṃ yāte dvābhyāṃ saṃdhārite tadā tripurāntakaraṃ bāṇaṃ jagrāha ca caturmukhaḥ,द्विगुणं दीप्तदेहस् तु रोषेण च बलेन च अस्त्रं नारायणं नाम नारायणजिघांसया जग्राह शूली भूतात्मा देवानाम् अथ पश्यताम् मुमोच च यथाशक्ति रुद्रो ब्रह्मात्मसंभवः विमुक्तं तेन तच् चास्त्रं जगाम च समीपतः शंकरस्य तद् अस्त्रं तु प्रहसन् केशवस् तदा जग्राह लीलया विष्णुस् तूणौ तच् च व्यनिक्षिपत् कुपितो रुद्ररूपेण रुद्रः संहारमूर्तिमान् ततः शूलं समादाय सर्वशत्रुविदारणम् देवदानवगन्धर्व+ +यक्षपन्नगरक्षसाम् भयंकरं मुमोचाथ कृष्णम् उद्दिश्य शंकरः तच् च शूलं हरिर् दृष्ट्वा निजशक्त्या न्यवारयत् ततस् त्रिलोचनः क्रुद्धः कालान्तकयमोपमः अस्त्रं पाशुपतं यत् तु लोके ख्यातं स्ववीर्यवत् जग्राहात्मसमं साक्षाद् धन्तुं केशवम् ओजसा विज्ञायाथ तदा विष्णुस् तद् एवास्त्रं समाददे द्वे ह्य् अस्त्रे प्रशमं याते द्वाभ्यां संधारिते तदा त्रिपुरान्तकरं बाणं जग्राह च चतुर्मुखः
112,30,HV_112.30,agnimārutasomānāṃ viṣṇos tejaḥ samutthitam anenāhaṃ haniṣyāmi sabandhuṃ sasutaṃ raṇe iti matvā virūpākṣo dakṣayajñavināśanaḥ saṃdadhatkārmuke caiva kṣeptukāmas trilocanaḥ vijñāto vāsudevena cittajñena mahātmanā,अग्निमारुतसोमानां विष्णोस् तेजः समुत्थितम् अनेनाहं हनिष्यामि सबन्धुं ससुतं रणे इति मत्वा विरूपाक्षो दक्षयज्ञविनाशनः संदधत्कार्मुके चैव क्षेप्तुकामस् त्रिलोचनः विज्ञातो वासुदेवेन चित्तज्ञेन महात्मना
112,31,HV_112.31,bāṇenānena bhūteśo māṃ hantuṃ kila niścitaḥ iti matvā tadā kṛṣṇaḥ pratikāraṃ samārabhat jṛmbhaṇaṃ nām so 'py astraṃ jagrāha puruṣottamaḥ tenāstreṇa tadā kṛṣṇo mantrapūtena keśavaḥ haraṃ saṃjṛmbhayām āsa kṣiprakārī mahābalaḥ,बाणेनानेन भूतेशो मां हन्तुं किल निश्चितः इति मत्वा तदा कृष्णः प्रतिकारं समारभत् जृम्भणं नाम् सो ऽप्य् अस्त्रं जग्राह पुरुषोत्तमः तेनास्त्रेण तदा कृष्णो मन्त्रपूतेन केशवः हरं संजृम्भयाम् आस क्षिप्रकारी महाबलः
112,32,HV_112.32,vijṛmbhaṇaṃ nāma tataḥ so 'straṃ jagrāha keśavaḥ vijṛmbhayām āsa haraṃ tenāstreṇa mahābalaḥ saśaraḥ sadhanuś caiva haras tenāśu jṛmbhitaḥ saṃjñāṃ na lebhe bhagavān vijetāsurarakṣasām śaktim anyāṃ sṛjann eva tadā darpavivṛddhaye tato nanāda bhūtātmā snigdhagambhīranisvanaḥ pradhmāpayām āsa tadā kṛṣṇaḥ śaṅkhaṃ mahābalaḥ jṛmbhite ca hare tasmiñ śaṅkhaṃ dadhmau sa keśavaḥ śārṅgaṃ ca kūjayām āsa siṃhanādaṃ vyanīnadat pāravaśyaṃ samāyātaḥ śūlī jṛmbhaṇatejasā pāñcajanyasya ghoṣeṇa śārṅgavisphūrjitena ca devaṃ vijṛmbhitaṃ dṛṣṭvā sarvabhūtāni tatrasuḥ,विजृम्भणं नाम ततः सो ऽस्त्रं जग्राह केशवः विजृम्भयाम् आस हरं तेनास्त्रेण महाबलः सशरः सधनुश् चैव हरस् तेनाशु जृम्भितः संज्ञां न लेभे भगवान् विजेतासुररक्षसाम् शक्तिम् अन्यां सृजन्न् एव तदा दर्पविवृद्धये ततो ननाद भूतात्मा स्निग्धगम्भीरनिस्वनः प्रध्मापयाम् आस तदा कृष्णः शङ्खं महाबलः जृम्भिते च हरे तस्मिञ् शङ्खं दध्मौ स केशवः शार्ङ्गं च कूजयाम् आस सिंहनादं व्यनीनदत् पारवश्यं समायातः शूली जृम्भणतेजसा पाञ्चजन्यस्य घोषेण शार्ङ्गविस्फूर्जितेन च देवं विजृम्भितं दृष्ट्वा सर्वभूतानि तत्रसुः
112,33,HV_112.33,dānavāś ca tathā yānti diśo 'tha vidiśo 'pi ca bāṇaś cāpi tadā rājan bhītabhītaḥ samāśvasat atha rudro 'pi sahasā jṛmbhaṇāstreṇa mohitaḥ kṛtyākṛtyavimūḍhātmā na kiṃ cid pratyapadyata yadi dharmo bhavej jyāyān yuktaṃ madapasarpaṇam iti dhyātvā haraḥ śīghraṃ tasmād deśād apākramat apayāte tato deve kṛṣṇe caiva mahātmani punaś cāsīt kathaṃ yuddhaṃ pareṣāṃ lomaharṣaṇam kumbhāṇḍasaṃgṛhītāśve rathe tiṣṭhan guhas tadā abhidudrāva kṛṣṇaṃ ca balaṃ pradyumnam eva ca,दानवाश् च तथा यान्ति दिशो ऽथ विदिशो ऽपि च बाणश् चापि तदा राजन् भीतभीतः समाश्वसत् अथ रुद्रो ऽपि सहसा जृम्भणास्त्रेण मोहितः कृत्याकृत्यविमूढात्मा न किं चिद् प्रत्यपद्यत यदि धर्मो भवेज् ज्यायान् युक्तं मदपसर्पणम् इति ध्यात्वा हरः शीघ्रं तस्माद् देशाद् अपाक्रमत् अपयाते ततो देवे कृष्णे चैव महात्मनि पुनश् चासीत् कथं युद्धं परेषां लोमहर्षणम् कुम्भाण्डसंगृहीताश्वे रथे तिष्ठन् गुहस् तदा अभिदुद्राव कृष्णं च बलं प्रद्युम्नम् एव च
112,34,HV_112.34,tataḥ śaraśatair ugrais tān vivyādha raṇe guhaḥ amarṣaroṣasaṃkruddhaḥ kumārapravaro nadan śarāṇāṃ śatasāhasrair vivyādha samare guhaḥ vāsudevaṃ sahasreṇa śatena balam eva ca pradyumnaṃ bāṇasāhasrair jaghāna samare guhaḥ śaraughācitagātrās te trayastraya ivāgnayaḥ śoṇitaughaplutair gātraiḥ pratyayudhyan guhaṃ tadā,ततः शरशतैर् उग्रैस् तान् विव्याध रणे गुहः अमर्षरोषसंक्रुद्धः कुमारप्रवरो नदन् शराणां शतसाहस्रैर् विव्याध समरे गुहः वासुदेवं सहस्रेण शतेन बलम् एव च प्रद्युम्नं बाणसाहस्रैर् जघान समरे गुहः शरौघाचितगात्रास् ते त्रयस्त्रय इवाग्नयः शोणितौघप्लुतैर् गात्रैः प्रत्ययुध्यन् गुहं तदा
112,35,HV_112.35,tatas te yuddhamārgajñās trayas tribhir anuttamaiḥ vāyavyāgneyapārjanyair bibhidur dīptatejasaḥ,ततस् ते युद्धमार्गज्ञास् त्रयस् त्रिभिर् अनुत्तमैः वायव्याग्नेयपार्जन्यैर् बिभिदुर् दीप्ततेजसः
112,36,HV_112.36,tān astrāṃs tribhir evāstrair vinivārya sa pāvakiḥ śailavāruṇasāvitrais tān sa vivyādha sāyakaiḥ tasya dīptaśaraughasya dīptacāpadharasya ca śaraughān astramāyābhir grasanti sma mahātmanaḥ,तान् अस्त्रांस् त्रिभिर् एवास्त्रैर् विनिवार्य स पावकिः शैलवारुणसावित्रैस् तान् स विव्याध सायकैः तस्य दीप्तशरौघस्य दीप्तचापधरस्य च शरौघान् अस्त्रमायाभिर् ग्रसन्ति स्म महात्मनः
112,37,HV_112.37,bāṇaughe vivṛte tasmin paramakrodhadīpitaḥ yadā tadā guhaḥ kruddhaḥ prajvalann iva tejasā astraṃ brahmaśiro nāma kālakalpaṃ durāsadam saṃdaṣṭauṣṭhapuṭaḥ saṃkhye jagrāha sa guhas tadā,बाणौघे विवृते तस्मिन् परमक्रोधदीपितः यदा तदा गुहः क्रुद्धः प्रज्वलन्न् इव तेजसा अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम कालकल्पं दुरासदम् संदष्टौष्ठपुटः संख्ये जग्राह स गुहस् तदा
112,38,HV_112.38,prayukte brahmaśirasi sahasrāṃśusamaprabhe ugre paramadurdharṣe lokakṣayakare tadā,प्रयुक्ते ब्रह्मशिरसि सहस्रांशुसमप्रभे उग्रे परमदुर्धर्षे लोकक्षयकरे तदा
112,39,HV_112.39,pradhāvan sarvabhūtāni dahyamānāni sarvataḥ mahābhūteṣu sarveṣu pradhāvatsu tatastataḥ astratejaḥpramūḍhe tu viṣaṇṇe jagati prabhuḥ keśavaḥ keśimathanaś cakraṃ jagrāha vīryavān,प्रधावन् सर्वभूतानि दह्यमानानि सर्वतः महाभूतेषु सर्वेषु प्रधावत्सु ततस्ततः अस्त्रतेजःप्रमूढे तु विषण्णे जगति प्रभुः केशवः केशिमथनश् चक्रं जग्राह वीर्यवान्
112,40,HV_112.40,sarveṣām astravīryāṇāṃ vāraṇe ghātane tathā cakram apraticakrasya loke khyātaṃ mahātmanaḥ,सर्वेषाम् अस्त्रवीर्याणां वारणे घातने तथा चक्रम् अप्रतिचक्रस्य लोके ख्यातं महात्मनः
112,41,HV_112.41,astraṃ brahmaśiras tena niṣprabhaṃ kṛtam ojasā meghair ivātapāpāye savitur maṇḍalaṃ mahat,अस्त्रं ब्रह्मशिरस् तेन निष्प्रभं कृतम् ओजसा मेघैर् इवातपापाये सवितुर् मण्डलं महत्
112,42,HV_112.42,tato niṣprabhatāṃ yāte naṣṭavīrye mahaujasi tasmin brahmaśirasy astre śaktiṃ jagrāha kāñcanīm,ततो निष्प्रभतां याते नष्टवीर्ये महौजसि तस्मिन् ब्रह्मशिरस्य् अस्त्रे शक्तिं जग्राह काञ्चनीम्
112,43,HV_112.43,krodhasaṃraktalocanaḥ guhaḥ prajajvāla raṇe haviṣevāgnir ulbaṇaḥ śatrughīṃ jvalitāṃ divyāṃ amoghāṃ dayitāṃ ghorāṃ sarvalokabhayāvahām maholkām iva tāṃ dīptāṃ yugāntāgnisamaprabhām ghaṇṭāmālākulāṃ śaktiṃ cikṣepa ruṣito guhaḥ,क्रोधसंरक्तलोचनः गुहः प्रजज्वाल रणे हविषेवाग्निर् उल्बणः शत्रुघीं ज्वलितां दिव्यां अमोघां दयितां घोरां सर्वलोकभयावहाम् महोल्काम् इव तां दीप्तां युगान्ताग्निसमप्रभाम् घण्टामालाकुलां शक्तिं चिक्षेप रुषितो गुहः
112,44,HV_112.44,nanāda balavac cāpi nādaṃ śatrubhayaṃkaram sā ca kṣiptā tadā tena brahmaṇyena mahātmanā jṛmbhamāṇeva gagane saṃpradīptamukhī tataḥ āghāvantī mahāśaktiḥ kṛṣṇasya vadhakāṅkṣiṇī,ननाद बलवच् चापि नादं शत्रुभयंकरम् सा च क्षिप्ता तदा तेन ब्रह्मण्येन महात्मना जृम्भमाणेव गगने संप्रदीप्तमुखी ततः आघावन्ती महाशक्तिः कृष्णस्य वधकाङ्क्षिणी
112,45,HV_112.45,tato vidyādharāḥ sarve gandharvā ṛṣayas tathā bhṛśaṃ viṣaṇṇāḥ sendrāś ca sarvāmarapurogamāḥ śaktiṃ prajvalitāṃ dṛṣṭvā dagdhaḥ kṛṣṇa iti bruvan,ततो विद्याधराः सर्वे गन्धर्वा ऋषयस् तथा भृशं विषण्णाः सेन्द्राश् च सर्वामरपुरोगमाः शक्तिं प्रज्वलितां दृष्ट्वा दग्धः कृष्ण इति ब्रुवन्
112,46,HV_112.46,abhyāśamāgatāṃ tāṃ tu mahāśaktiṃ mahāmṛdhe huṃkāreṇaiva nirbhartsya pātayām āsa bhūtale,अभ्याशमागतां तां तु महाशक्तिं महामृधे हुंकारेणैव निर्भर्त्स्य पातयाम् आस भूतले
112,47,HV_112.47,pātitāyāṃ mahāśaktyāṃ sādhu sādhv iti sarvaśaḥ siṃhanādaṃ tataś cakruḥ sarve devāḥ savāsavāḥ,पातितायां महाशक्त्यां साधु साध्व् इति सर्वशः सिंहनादं ततश् चक्रुः सर्वे देवाः सवासवाः
112,48,HV_112.48,tato deveṣu nardatsu vāsudevaḥ pratāpavān punaś cakraṃ sa jagrāha bhūtāntakaraṇaṃ tadā,ततो देवेषु नर्दत्सु वासुदेवः प्रतापवान् पुनश् चक्रं स जग्राह भूतान्तकरणं तदा
112,49,HV_112.49,musalaṃ lāṅgalaṃ caiva jagrāha ruṣito balaḥ tato bhīmo guho devaḥ kartavye vismṛto 'bhavat vyāvidhyamāne cakre tu kṛṣṇenāmitatejasā kumārarakṣaṇārthāya vibhajya svatanuṃ tadā taṃ dṛṣṭvā pramukhe tasya vyatiṣṭhita ca kauṭavī digvāsā devavacanāt prātiṣṭhat tatra kauṭavī lambā nāma mahābhāgā bhāgo devyās tathāṣṭamaḥ citrā kanakaśaktis tu sā ca nagnā sthitāntare athāntarā kumārasya devīṃ dṛṣṭvā mahābhujaḥ parāṅmukhas tato vākyam uvāca madhusūdanaḥ digvāsā vikaṭā dhūmrā karāḷā nirṇatodarī bāhū prasārya sahasā grasantīvāmbaraṃ mahat apagacchāpagaccha tvaṃ dhigdhig ity eva so 'bravīt,मुसलं लाङ्गलं चैव जग्राह रुषितो बलः ततो भीमो गुहो देवः कर्तव्ये विस्मृतो ऽभवत् व्याविध्यमाने चक्रे तु कृष्णेनामिततेजसा कुमाररक्षणार्थाय विभज्य स्वतनुं तदा तं दृष्ट्वा प्रमुखे तस्य व्यतिष्ठित च कौटवी दिग्वासा देववचनात् प्रातिष्ठत् तत्र कौटवी लम्बा नाम महाभागा भागो देव्यास् तथाष्टमः चित्रा कनकशक्तिस् तु सा च नग्ना स्थितान्तरे अथान्तरा कुमारस्य देवीं दृष्ट्वा महाभुजः पराङ्मुखस् ततो वाक्यम् उवाच मधुसूदनः दिग्वासा विकटा धूम्रा कराऌआ निर्णतोदरी बाहू प्रसार्य सहसा ग्रसन्तीवाम्बरं महत् अपगच्छापगच्छ त्वं धिग्धिग् इत्य् एव सो ऽब्रवीत्
112,50,HV_112.50,kim evaṃ kuruṣe vighnaṃ niścitasya vadhaṃ prati tāṃ ca dṛṣṭvā sthitāṃ devo hariḥ saṃgrāmamūrdhani saṃjahāra tataś cakraṃ bhagavān vāsavānujaḥ etasminn antare caiva vartamāne mahābhaye kumāre rakṣite devyā bāṇas taṃ deśam āyayau pramāthagaṇabhūyiṣṭhe sainye dīrṇe mahāsuraḥ nirjagāma tato bāṇo yuddhāyābhimukhas tvaran purohitāḥ śatruvadhaṃ vadantas tathaiva cānye śrutaśīlavṛddhāḥ japaiś ca mantraiś ca tathauṣadhībhir mahātmanaḥ svastyayanaṃ pracakruḥ śaśāpa caināṃ ruṣito yaś ca māṃ bhaktisaṃyutaḥ dvādaśābdaṃ namas kuryāt tenābhūd yat phalaṃ mahat ity uktvā devadevo 'pi vihāya guham acyutaḥ parāvṛtya sthitas tūrṇaṃ sabalaḥ sasutas tadā tadāprabhṛti rājendra digvāsāḥ sābhavat tadā apākrāmad guho yuddhād yuddhāyaiva ca keśavaḥ rāmapradyumnasaṃyukto garuḍe garuḍadhvajaḥ nirjite ca jvare tasmin hare caiva guhe tadā tatas tūryapraṇādaiś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ siṃhanādaiś ca daityānāṃ bāṇaḥ kṛṣṇam abhidravat,किम् एवं कुरुषे विघ्नं निश्चितस्य वधं प्रति तां च दृष्ट्वा स्थितां देवो हरिः संग्राममूर्धनि संजहार ततश् चक्रं भगवान् वासवानुजः एतस्मिन्न् अन्तरे चैव वर्तमाने महाभये कुमारे रक्षिते देव्या बाणस् तं देशम् आययौ प्रमाथगणभूयिष्ठे सैन्ये दीर्णे महासुरः निर्जगाम ततो बाणो युद्धायाभिमुखस् त्वरन् पुरोहिताः शत्रुवधं वदन्तस् तथैव चान्ये श्रुतशीलवृद्धाः जपैश् च मन्त्रैश् च तथौषधीभिर् महात्मनः स्वस्त्ययनं प्रचक्रुः शशाप चैनां रुषितो यश् च मां भक्तिसंयुतः द्वादशाब्दं नमस् कुर्यात् तेनाभूद् यत् फलं महत् इत्य् उक्त्वा देवदेवो ऽपि विहाय गुहम् अच्युतः परावृत्य स्थितस् तूर्णं सबलः ससुतस् तदा तदाप्रभृति राजेन्द्र दिग्वासाः साभवत् तदा अपाक्रामद् गुहो युद्धाद् युद्धायैव च केशवः रामप्रद्युम्नसंयुक्तो गरुडे गरुडध्वजः निर्जिते च ज्वरे तस्मिन् हरे चैव गुहे तदा ततस् तूर्यप्रणादैश् च भेरीणां च महास्वनैः सिंहनादैश् च दैत्यानां बाणः कृष्णम् अभिद्रवत्
112,51,HV_112.51,śaktīś caiva gadāś caiva cāpāni vividhāni ca parighāṃś ca mahāghorāṃś cakrāṇi ca bahūni ca bāṇānāṃ dhārayām āsa sahasram amitaujasām dṛṣṭvā bāṇaṃ tu niryātaṃ yuddhāyaiva vyavasthitam āruhya garuḍaṃ kṛṣṇo bāṇāyābhimukho yayau āyāntam atha taṃ dṛṣṭvā yadūnām ṛṣabhaṃ raṇe gatvātha kiṃ cid dṛṣṭvaiva svabalaṃ keśavaṃ tadā vainateyasamārūḍhaṃ kṛṣṇam apratimaujasam,शक्तीश् चैव गदाश् चैव चापानि विविधानि च परिघांश् च महाघोरांश् चक्राणि च बहूनि च बाणानां धारयाम् आस सहस्रम् अमितौजसाम् दृष्ट्वा बाणं तु निर्यातं युद्धायैव व्यवस्थितम् आरुह्य गरुडं कृष्णो बाणायाभिमुखो ययौ आयान्तम् अथ तं दृष्ट्वा यदूनाम् ऋषभं रणे गत्वाथ किं चिद् दृष्ट्वैव स्वबलं केशवं तदा वैनतेयसमारूढं कृष्णम् अप्रतिमौजसम्
112,52,HV_112.52,atha nāṇas tu taṃ dṛṣṭvā pramukhe pratyupasthitam uvāca vacanaṃ kruddho vāsudevaṃ tarasvinam tiṣṭha tiṣṭha na me 'dya tvaṃ jīvan pratigamiṣyasi dvārakāṃ dvārakāsthān vā suhṛdo drakṣyase na ca,अथ नाणस् तु तं दृष्ट्वा प्रमुखे प्रत्युपस्थितम् उवाच वचनं क्रुद्धो वासुदेवं तरस्विनम् तिष्ठ तिष्ठ न मे ऽद्य त्वं जीवन् प्रतिगमिष्यसि द्वारकां द्वारकास्थान् वा सुहृदो द्रक्ष्यसे न च
112,53,HV_112.53,suvarṇavarṇān vṛkṣāgrān adya drakṣyasi mādhava tvam adyāṣṭabhujaḥ saṃkhye kathaṃ bāhusahasriṇā mayābhibhūtaḥ samare muhūrṣuḥ kālacoditaḥ,सुवर्णवर्णान् वृक्षाग्रान् अद्य द्रक्ष्यसि माधव त्वम् अद्याष्टभुजः संख्ये कथं बाहुसहस्रिणा मयाभिभूतः समरे मुहूर्षुः कालचोदितः
112,54,HV_112.54,adya bāhusahasreṇa katham aṣṭabhujo raṇe mayā saha samāgamya yotsyase garuḍadhvaja,अद्य बाहुसहस्रेण कथम् अष्टभुजो रणे मया सह समागम्य योत्स्यसे गरुडध्वज
112,55,HV_112.55,adya hi tvaṃ mayā yuddhe nirjitaḥ saha bāndhavaiḥ dvārakāṃ śoṇitapure nihataḥ saṃsmariṣyasi,अद्य हि त्वं मया युद्धे निर्जितः सह बान्धवैः द्वारकां शोणितपुरे निहतः संस्मरिष्यसि
112,56,HV_112.56,nānāpraharaṇopetaṃ nānāṅgadavibhūṣitam adya bāhusahasraṃ me koṭibhūtaṃ niśāmaya,नानाप्रहरणोपेतं नानाङ्गदविभूषितम् अद्य बाहुसहस्रं मे कोटिभूतं निशामय
112,57,HV_112.57,nāhaṃ guho na ca haro na jvaro nāpi cāgnayaḥ baliputraṃ tu māṃ viddhi bāṇam apratimaṃ raṇe garjatas tasya vākyaughāḥ samudrād iva sindhavaḥ parākramarasopetā mattebhād iva śīkarāḥ niścaranti mahāghorā vātoddhūtā ivormayaḥ,नाहं गुहो न च हरो न ज्वरो नापि चाग्नयः बलिपुत्रं तु मां विद्धि बाणम् अप्रतिमं रणे गर्जतस् तस्य वाक्यौघाः समुद्राद् इव सिन्धवः पराक्रमरसोपेता मत्तेभाद् इव शीकराः निश्चरन्ति महाघोरा वातोद्धूता इवोर्मयः
112,58,HV_112.58,roṣaparyākule caiva netre tasya babhūvatuḥ jagad didhakṣann iva khe mahāsūrya ivoditau,रोषपर्याकुले चैव नेत्रे तस्य बभूवतुः जगद् दिधक्षन्न् इव खे महासूर्य इवोदितौ
112,59,HV_112.59,apiban mṛtyunāviṣṭaḥ kṛṣṇo bāṇam abhidravat kṣobhavisphūrjite tasya raktanetre babhūvatuḥ jagad didhakṣū yugapan mahāsūryāvivoditau bāṇa kiṃ garjase śūrā na garjanti raṇe sthitāḥ ehy ehi yudhyasva raṇe kiṃ mithyāgarjitena te,अपिबन् मृत्युनाविष्टः कृष्णो बाणम् अभिद्रवत् क्षोभविस्फूर्जिते तस्य रक्तनेत्रे बभूवतुः जगद् दिधक्षू युगपन् महासूर्याविवोदितौ बाण किं गर्जसे शूरा न गर्जन्ति रणे स्थिताः एह्य् एहि युध्यस्व रणे किं मिथ्यागर्जितेन ते
112,60,HV_112.60,yadi yuddhāni vacanaiḥ sidhyanti ditinandana bhavān eva jayen nityaṃ bahvabaddhaṃ prabhāṣase,यदि युद्धानि वचनैः सिध्यन्ति दितिनन्दन भवान् एव जयेन् नित्यं बह्वबद्धं प्रभाषसे
112,61,HV_112.61,ehy ehi jaya māṃ bāṇa jito vā vasudhātale cirāyāvāṅmukho dīnaḥ patitaḥ śeṣyase 'sura,एह्य् एहि जय मां बाण जितो वा वसुधातले चिरायावाङ्मुखो दीनः पतितः शेष्यसे ऽसुर
112,62,HV_112.62,kākagṛdhrabaḷaiś caiva sarvataḥ pāṭito 'tha vā ity evam uktvā vacanaṃ marmabhedibhir āśugaiḥ nirbibheda raṇe kṛṣṇas tv amoghair dīptatejasaiḥ,काकगृध्रबऌऐश् चैव सर्वतः पाटितो ऽथ वा इत्य् एवम् उक्त्वा वचनं मर्मभेदिभिर् आशुगैः निर्बिभेद रणे कृष्णस् त्व् अमोघैर् दीप्ततेजसैः
112,63,HV_112.63,vinirbhinnas tu kṛṣṇena mārgaṇairmarmabhedibhiḥ smayan bāṇas tataḥ kṛṣṇaṃ śaravarṣair avākirat jvaladbhir iva saṃsaktais tasmin yuddhe sudāruṇe,विनिर्भिन्नस् तु कृष्णेन मार्गणैर्मर्मभेदिभिः स्मयन् बाणस् ततः कृष्णं शरवर्षैर् अवाकिरत् ज्वलद्भिर् इव संसक्तैस् तस्मिन् युद्धे सुदारुणे
112,64,HV_112.64,tau tataḥ śaranistriṃśair gadāparighatomaraiḥ tataḥ parighanistriṃśair gadātomaraśaktibhiḥ vinindamānau saṃyattau yuddhe ceratur ojasā,तौ ततः शरनिस्त्रिंशैर् गदापरिघतोमरैः ततः परिघनिस्त्रिंशैर् गदातोमरशक्तिभिः विनिन्दमानौ संयत्तौ युद्धे चेरतुर् ओजसा
112,65,HV_112.65,musalaiḥ paṭṭisaiś cāpi chādayām āsa keśavam,मुसलैः पट्टिसैश् चापि छादयाम् आस केशवम्
112,66,HV_112.66,aṣṭabāhuḥ sahasreṇa bāhūnāṃ samayudhyata yodhayām āsa samare dvibāhum atha līlayā tatas tu samare hantuṃ hiraṇyakaśipor yathā sahasrabāhunā sārdham aṣṭabāhur ayudhyata bāṇena saha saṃgamya śaṅkhacakragadādharaḥ,अष्टबाहुः सहस्रेण बाहूनां समयुध्यत योधयाम् आस समरे द्विबाहुम् अथ लीलया ततस् तु समरे हन्तुं हिरण्यकशिपोर् यथा सहस्रबाहुना सार्धम् अष्टबाहुर् अयुध्यत बाणेन सह संगम्य शङ्खचक्रगदाधरः
112,67,HV_112.67,lāghavaṃ vīkṣya kṛṣṇasya balisūnū ruṣānvitaḥ mumocāstraṃ tadā yuddhe kṛṣṇo bāṇaḥ pratāpavān yad astraṃ paramaṃ divyaṃ tapasā nirmitaṃ mahat tad apratihitaṃ yuddhe sarvaśatrunibarhaṇam brahmaṇā vihitaṃ pūrvaṃ tan mumoca baleḥ sutaḥ,लाघवं वीक्ष्य कृष्णस्य बलिसूनू रुषान्वितः मुमोचास्त्रं तदा युद्धे कृष्णो बाणः प्रतापवान् यद् अस्त्रं परमं दिव्यं तपसा निर्मितं महत् तद् अप्रतिहितं युद्धे सर्वशत्रुनिबर्हणम् ब्रह्मणा विहितं पूर्वं तन् मुमोच बलेः सुतः
112,68,HV_112.68,tasmin mukte diśaḥ sarvās tamopahatamaṇḍalāḥ prādur āsaṃs tato raudrā na prājñāyata kiṃ cana,तस्मिन् मुक्ते दिशः सर्वास् तमोपहतमण्डलाः प्रादुर् आसंस् ततो रौद्रा न प्राज्ञायत किं चन
112,69,HV_112.69,... sughorāṇi ca sarvaśaḥ tamasā saṃvṛte loke ... sādhu sādhv iti bāṇaṃ tu pūjayanti sma dānavāḥ aho dhig iti devānāṃ carate vāg udīritā,... सुघोराणि च सर्वशः तमसा संवृते लोके ... साधु साध्व् इति बाणं तु पूजयन्ति स्म दानवाः अहो धिग् इति देवानां चरते वाग् उदीरिता
112,70,HV_112.70,tato 'strabalavegena sārciṣmatyaḥ sudāruṇāḥ ghorarūpā mahāvegā niṣpetur bāṇavṛṣṭayaḥ,ततो ऽस्त्रबलवेगेन सार्चिष्मत्यः सुदारुणाः घोररूपा महावेगा निष्पेतुर् बाणवृष्टयः
112,71,HV_112.71,nākampata tadā vāyur na meghāḥ saṃcaranti ca astre vimukte bāṇena dahyamāne ca keśave,नाकम्पत तदा वायुर् न मेघाः संचरन्ति च अस्त्रे विमुक्ते बाणेन दह्यमाने च केशवे
112,72,HV_112.72,tato 'straṃ sumahāvegaṃ jagrāha madhusūdanaḥ pārjanyaṃ nāma bhagavān yamāntakanibhaṃ raṇe,ततो ऽस्त्रं सुमहावेगं जग्राह मधुसूदनः पार्जन्यं नाम भगवान् यमान्तकनिभं रणे
112,73,HV_112.73,tato vitimire loke sa cāgniḥ praśamaṃ gataḥ dānavā moghasaṃkalpāḥ sarve 'bhuvaṃs tadā bhṛśam dānavāstraṃ praśāntaṃ tu parjanyāstre 'bhimantrite tato devagaṇāḥ sarve praṇedur jahṛṣus tadā,ततो वितिमिरे लोके स चाग्निः प्रशमं गतः दानवा मोघसंकल्पाः सर्वे ऽभुवंस् तदा भृशम् दानवास्त्रं प्रशान्तं तु पर्जन्यास्त्रे ऽभिमन्त्रिते ततो देवगणाः सर्वे प्रणेदुर् जहृषुस् तदा
112,74,HV_112.74,hate śastre mahārāja daiteyaḥ krodhamūrchitaḥ bhūyaḥ saṃchādayām āsa keśavaṃ garuḍe sthitam musalaiḥ paṭṭisaiś caiva śūlam udgarakasmaraiḥ,हते शस्त्रे महाराज दैतेयः क्रोधमूर्छितः भूयः संछादयाम् आस केशवं गरुडे स्थितम् मुसलैः पट्टिसैश् चैव शूलम् उद्गरकस्मरैः
112,75,HV_112.75,tasya tāṃ tarasā sarvāṃ bāṇavṛṣṭiṃ samudyatām punaḥ saṃvārayām āsa keśavaḥ śatrusūdanaḥ,तस्य तां तरसा सर्वां बाणवृष्टिं समुद्यताम् पुनः संवारयाम् आस केशवः शत्रुसूदनः
112,76,HV_112.76,keśavasya tu bāṇena vartamāne mahāhave ciccheda kavacaṃ kāyān mukuṭaṃ ca mahāprabham kārmukaṃ ca mahātejā hastāc cāpaṃ ca keśavaḥ sa marmābhihataḥ saṃkhye pramumohālpacetanaḥ utthāyāpaśyata tadā kakṣāsphoṭanatatparaḥ vādayāno nakhāṃś caiva diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt jaya bāṇaṃ mahābāho daiteyaṃ devapūjita yad artham avatīrṇo 'si tat karma saphalaṃ kuru prāyudhyetāṃ dhvajau tatra tāv anyonyam abhidrutau yuddhaṃ cābhūd vāhanayor ubhayor devadaityayoḥ garuḍasya ca saṃgrāme mayūrasya ca yudhyataḥ,केशवस्य तु बाणेन वर्तमाने महाहवे चिच्छेद कवचं कायान् मुकुटं च महाप्रभम् कार्मुकं च महातेजा हस्ताच् चापं च केशवः स मर्माभिहतः संख्ये प्रमुमोहाल्पचेतनः उत्थायापश्यत तदा कक्षास्फोटनतत्परः वादयानो नखांश् चैव दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत् जय बाणं महाबाहो दैतेयं देवपूजित यद् अर्थम् अवतीर्णो ऽसि तत् कर्म सफलं कुरु प्रायुध्येतां ध्वजौ तत्र ताव् अन्योन्यम् अभिद्रुतौ युद्धं चाभूद् वाहनयोर् उभयोर् देवदैत्ययोः गरुडस्य च संग्रामे मयूरस्य च युध्यतः
112,77,HV_112.77,pakṣatuṇḍaprahārais tau caraṇāgranakhais tathā anyonyaṃ jaghnatuḥ krodhān mayūrgaruḍāv ubhau,पक्षतुण्डप्रहारैस् तौ चरणाग्रनखैस् तथा अन्योन्यं जघ्नतुः क्रोधान् मयूर्गरुडाव् उभौ
112,78,HV_112.78,vainateyas tataḥ kruddho mayūraṃ dīptatejasam jagrāha śirasi kruddhas tuṇḍenābhyahanat tadā,वैनतेयस् ततः क्रुद्धो मयूरं दीप्ततेजसम् जग्राह शिरसि क्रुद्धस् तुण्डेनाभ्यहनत् तदा
112,79,HV_112.79,dakṣiṇena ca pakṣeṇa nijaghāna mahābalaḥ padbhyāṃ pārśvābhighātāṃś ca dattvā ghorān anekaśaḥ,दक्षिणेन च पक्षेण निजघान महाबलः पद्भ्यां पार्श्वाभिघातांश् च दत्त्वा घोरान् अनेकशः
112,80,HV_112.80,ākṛṣya cainaṃ tarasā vikṛṣya ca mahābalaḥ niḥsaṃjñaṃ pātayām āsa gaganād iva parvatam,आकृष्य चैनं तरसा विकृष्य च महाबलः निःसंज्ञं पातयाम् आस गगनाद् इव पर्वतम्
112,81,HV_112.81,mayūre pātite tasmin garuḍenātha pakṣiṇā papāta tasmāt sahasā vegena mahatā balī bāṇaḥ paramasaṃvignaś cintayan kāryam ātmanaḥ,मयूरे पातिते तस्मिन् गरुडेनाथ पक्षिणा पपात तस्मात् सहसा वेगेन महता बली बाणः परमसंविग्नश् चिन्तयन् कार्यम् आत्मनः
112,82,HV_112.82,mayātibalamattena na kṛtaṃ suhṛdāṃ vacaḥ paśyatāṃ devadaityānāṃ prāpto 'smy āpadam uttamām taṃ dīnamanasaṃ jñātvā raṇe bāṇaṃ suviklavam cintayad bhagavān rudro bāṇarakṣaṇam āturaḥ,मयातिबलमत्तेन न कृतं सुहृदां वचः पश्यतां देवदैत्यानां प्राप्तो ऽस्म्य् आपदम् उत्तमाम् तं दीनमनसं ज्ञात्वा रणे बाणं सुविक्लवम् चिन्तयद् भगवान् रुद्रो बाणरक्षणम् आतुरः
112,83,HV_112.83,tato nandiṃ mahādevaḥ prāha gambhīrayā girā nandikeśvara saṃyāhi yato bāṇas tato ratham,ततो नन्दिं महादेवः प्राह गम्भीरया गिरा नन्दिकेश्वर संयाहि यतो बाणस् ततो रथम्
112,84,HV_112.84,rathenānena divyena siṃhayuktena bhāsvatā bāṇaṃ saṃyojayāśu tvam alaṃ yuddhāya cānagha pramāthagaṇapārśve hi na hi me sthāsyate manaḥ yāhi prabhavase tāta bāṇaṃ saṃrakṣa gamyatām,रथेनानेन दिव्येन सिंहयुक्तेन भास्वता बाणं संयोजयाशु त्वम् अलं युद्धाय चानघ प्रमाथगणपार्श्वे हि न हि मे स्थास्यते मनः याहि प्रभवसे तात बाणं संरक्ष गम्यताम्
112,85,HV_112.85,tathety uktvā punar nandī rathena rathināṃ varaḥ yato bāṇas tato gatvā bāṇam āha śanair idam,तथेत्य् उक्त्वा पुनर् नन्दी रथेन रथिनां वरः यतो बाणस् ततो गत्वा बाणम् आह शनैर् इदम्
112,86,HV_112.86,daityemaṃ ratham ātiṣṭha śīghram ehi mahābala mayā sārathinā vīra ehi yudhyasva māciram sa nandinā tathoktaḥ san bāṇaḥ parabalārdanaḥ tato yudhyasva kṛṣṇaṃ vai dānavāntakaraṃ raṇe ārūḍhaḥ sa tathety uktvā mahādevasya taṃ ratham,दैत्येमं रथम् आतिष्ठ शीघ्रम् एहि महाबल मया सारथिना वीर एहि युध्यस्व माचिरम् स नन्दिना तथोक्तः सन् बाणः परबलार्दनः ततो युध्यस्व कृष्णं वै दानवान्तकरं रणे आरूढः स तथेत्य् उक्त्वा महादेवस्य तं रथम्
112,87,HV_112.87,tathety uktvā bhavaratham āruroha sa dānavaḥ āruḍhasya tu bāṇasya taṃ rathaṃ brahmanirmitam śuśubhe rūpam atyartham ādityasyeva cāmbare rūpam āsīt purā yadvat tripuraṃ vai didhakṣataḥ taṃ syandanam adhiṣṭhāya bhavasyāmitatejasaḥ prāduś cakre tadā raudram astram astravidāṃ varaḥ dīptaṃ brahmaśiro nāma bāṇaḥ kruddho 'tivīryavān,तथेत्य् उक्त्वा भवरथम् आरुरोह स दानवः आरुढस्य तु बाणस्य तं रथं ब्रह्मनिर्मितम् शुशुभे रूपम् अत्यर्थम् आदित्यस्येव चाम्बरे रूपम् आसीत् पुरा यद्वत् त्रिपुरं वै दिधक्षतः तं स्यन्दनम् अधिष्ठाय भवस्यामिततेजसः प्रादुश् चक्रे तदा रौद्रम् अस्त्रम् अस्त्रविदां वरः दीप्तं ब्रह्मशिरो नाम बाणः क्रुद्धो ऽतिवीर्यवान्
112,88,HV_112.88,pradīpte brahmaśirasi lokaḥ kṣobham upāgamat lokasaṃrakṣaṇārthaṃ hi tat sṛṣṭaṃ padmayoninā,प्रदीप्ते ब्रह्मशिरसि लोकः क्षोभम् उपागमत् लोकसंरक्षणार्थं हि तत् सृष्टं पद्मयोनिना
112,89,HV_112.89,tac cakreṇa nihatyāstraṃ prāha kṛṣṇaḥ pratāpavān loke prakhyātayaśasaṃ bāṇam apratimaṃ raṇe,तच् चक्रेण निहत्यास्त्रं प्राह कृष्णः प्रतापवान् लोके प्रख्यातयशसं बाणम् अप्रतिमं रणे
112,90,HV_112.90,katthitāni kva te bāṇa tāni kiṃ na vikatthase ayam asmi sthito yuddhe yudhyasva puruṣo bhava,कत्थितानि क्व ते बाण तानि किं न विकत्थसे अयम् अस्मि स्थितो युद्धे युध्यस्व पुरुषो भव
112,91,HV_112.91,kārtavīryārjuno nāma pūrvam āsīn mahābalaḥ sahasrabāhū rāmeṇa dvibāhuḥ samare kṛtaḥ,कार्तवीर्यार्जुनो नाम पूर्वम् आसीन् महाबलः सहस्रबाहू रामेण द्विबाहुः समरे कृतः
112,92,HV_112.92,... pūrvaṃ bāhusahasravān mahābalaḥ sa rāmeṇa ... tathā tavāpi darpo 'yaṃ bāhūnāṃ vīryasaṃbhavaḥ cakraṃ te darpaśamanaṃ karoti raṇamūrdhani,... पूर्वं बाहुसहस्रवान् महाबलः स रामेण ... तथा तवापि दर्पो ऽयं बाहूनां वीर्यसंभवः चक्रं ते दर्पशमनं करोति रणमूर्धनि
112,93,HV_112.93,darpasaṃjananān yāvan nāśayiṣyāmi te bhujān yāvat te darpaśamanaṃ karomy adya svabāhunā tiṣṭhedānīṃ na me 'dya tvaṃ mokṣyase raṇamūrdhani,दर्पसंजननान् यावन् नाशयिष्यामि ते भुजान् यावत् ते दर्पशमनं करोम्य् अद्य स्वबाहुना तिष्ठेदानीं न मे ऽद्य त्वं मोक्ष्यसे रणमूर्धनि
112,94,HV_112.94,atha tad durlabhaṃ dṛṣṭvā yuddhaṃ paramadāruṇam tathā devāsurasamaṃ harṣān nṛtyati nāradaḥ nirjitāś ca gaṇāḥ sarve pradyumnena mahātmanā nikṣiptavādā yudhyasva devadevaṃ gatāḥ punaḥ tataś cakraṃ sahasrāraṃ nadan megha ivoṣṇage jagrāha puruṣavyāghro bāṇabāhupraśāntaye,अथ तद् दुर्लभं दृष्ट्वा युद्धं परमदारुणम् तथा देवासुरसमं हर्षान् नृत्यति नारदः निर्जिताश् च गणाः सर्वे प्रद्युम्नेन महात्मना निक्षिप्तवादा युध्यस्व देवदेवं गताः पुनः ततश् चक्रं सहस्रारं नदन् मेघ इवोष्णगे जग्राह पुरुषव्याघ्रो बाणबाहुप्रशान्तये
112,95,HV_112.95,jyotiṣmataḥ pataṃgasya śaśinaś caiva yat tathā tejo yaj jyotiṣāṃ caiva tejo vajrāśanes tathā prājāpatyaṃ ca yat tejas tac cakre paryavasthitam,ज्योतिष्मतः पतंगस्य शशिनश् चैव यत् तथा तेजो यज् ज्योतिषां चैव तेजो वज्राशनेस् तथा प्राजापत्यं च यत् तेजस् तच् चक्रे पर्यवस्थितम्
112,96,HV_112.96,tretāgneś caiva yat tejo yac cāgner brahmacāriṇaḥ ṛṣīṇāṃ ca tapo jñānaṃ tac cakre paryavasthitam nāgarākṣasayakṣāṇāṃ gandharvāpsarasām api trailokyasya ca yat tejaḥ sarvaṃ cakre vyavasthitam yac ca tejas tathā śaṃbhor yamasya varuṇasya ca tejasā tena saṃyuktaṃ bhāsvatā prajvalabhṛśam vapuṣā teja ādatte bāṇasya pramukhe sthitam,त्रेताग्नेश् चैव यत् तेजो यच् चाग्नेर् ब्रह्मचारिणः ऋषीणां च तपो ज्ञानं तच् चक्रे पर्यवस्थितम् नागराक्षसयक्षाणां गन्धर्वाप्सरसाम् अपि त्रैलोक्यस्य च यत् तेजः सर्वं चक्रे व्यवस्थितम् यच् च तेजस् तथा शंभोर् यमस्य वरुणस्य च तेजसा तेन संयुक्तं भास्वता प्रज्वलभृशम् वपुषा तेज आदत्ते बाणस्य प्रमुखे स्थितम्
112,97,HV_112.97,jñātvātitejasaṃ cakraṃ kṛṣṇenābhyudyataṃ raṇe aprameyaṃ hy avihitaṃ rudrāṇīm abravīc chivaḥ tatas tryakṣavacaḥ śrutvā devī lambām athābravīt gachaihi lambe tvaṃ śīghraṃ bāṇasaṃrakṣaṇaṃ prati tato yogaṃ samādhāya adṛśyā himavatsutā kṛṣṇasyaikasya tad rūpaṃ darśayanty āgatāntikam cakrodyatakaraṃ dṛṣṭvā bhagavantaṃ raṇājire pramukhe vāsudevasya digvāsāḥ koṭavī sthitā,ज्ञात्वातितेजसं चक्रं कृष्णेनाभ्युद्यतं रणे अप्रमेयं ह्य् अविहितं रुद्राणीम् अब्रवीच् छिवः ततस् त्र्यक्षवचः श्रुत्वा देवी लम्बाम् अथाब्रवीत् गछैहि लम्बे त्वं शीघ्रं बाणसंरक्षणं प्रति ततो योगं समाधाय अदृश्या हिमवत्सुता कृष्णस्यैकस्य तद् रूपं दर्शयन्त्य् आगतान्तिकम् चक्रोद्यतकरं दृष्ट्वा भगवन्तं रणाजिरे प्रमुखे वासुदेवस्य दिग्वासाः कोटवी स्थिता
112,98,HV_112.98,tāṃ dṛṣṭvātha punaḥ prāptāṃ devīṃ rudrasya saṃgatām lambādvitīyāṃ tiṣṭhantīṃ kṛṣṇo vacanam abravīt antarghānam upāgamya tyaktvā sā vāsasī punaḥ paritrāṇāya bāṇasya vijayādhiṣṭhitā tataḥ bhūyaḥ sāmarṣatāmrākṣī vivastrāvasthitā raṇe,तां दृष्ट्वाथ पुनः प्राप्तां देवीं रुद्रस्य संगताम् लम्बाद्वितीयां तिष्ठन्तीं कृष्णो वचनम् अब्रवीत् अन्तर्घानम् उपागम्य त्यक्त्वा सा वाससी पुनः परित्राणाय बाणस्य विजयाधिष्ठिता ततः भूयः सामर्षताम्राक्षी विवस्त्रावस्थिता रणे
112,99,HV_112.99,bāṇasaṃrakṣaṇaparā vākyam etad uvāca ha hanmi bāṇaṃ na saṃśayaḥ evam uktā tu bāṇena bāṇasaṃrakṣaṇārthinī girā madhurayā devī jāne tvāṃ sarvabhūtānāṃ sraṣṭāraṃ puruṣottamam mahābhāgaṃ mahādevam anantaṃ nīlam avyayam padmanābhaṃ hṛṣīkeśa lokānām ādisaṃbhavam devadeva jagannātha viṣṇo jiṣṇo jagatpate nārhase deva hantuṃ vai bāṇam apratimaṃ raṇe,बाणसंरक्षणपरा वाक्यम् एतद् उवाच ह हन्मि बाणं न संशयः एवम् उक्ता तु बाणेन बाणसंरक्षणार्थिनी गिरा मधुरया देवी जाने त्वां सर्वभूतानां स्रष्टारं पुरुषोत्तमम् महाभागं महादेवम् अनन्तं नीलम् अव्ययम् पद्मनाभं हृषीकेश लोकानाम् आदिसंभवम् देवदेव जगन्नाथ विष्णो जिष्णो जगत्पते नार्हसे देव हन्तुं वै बाणम् अप्रतिमं रणे
112,100,HV_112.100,prayaccha hy abhayaṃ bāṇe jīvaputrītvam eva ca evam ukte tu vacane kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ kruddhaḥ prabhāṣate vākyaṃ śṛṇu satyaṃ tu bhāminī dvibāhunā ca bāṇena jīvaputrī bhaviṣyasi saṃtyajya cāsuraṃ darpaṃ na ca māṃ saṃśrayiṣyati atha tāṃ kārttikeyasya mātaraṃ so 'bhibhāṣya vai dhig dhig ity abravīt tāṃ tu duṣṭe dhvaṃseti keśavaḥ tataḥ kruddho mahābāhuḥ kṛṣṇaḥ praharatāṃ varaḥ provāca bāṇaṃ samare bhrāmayaṃś cakram uttamam,प्रयच्छ ह्य् अभयं बाणे जीवपुत्रीत्वम् एव च एवम् उक्ते तु वचने कृष्णः परपुरंजयः क्रुद्धः प्रभाषते वाक्यं शृणु सत्यं तु भामिनी द्विबाहुना च बाणेन जीवपुत्री भविष्यसि संत्यज्य चासुरं दर्पं न च मां संश्रयिष्यति अथ तां कार्त्तिकेयस्य मातरं सो ऽभिभाष्य वै धिग् धिग् इत्य् अब्रवीत् तां तु दुष्टे ध्वंसेति केशवः ततः क्रुद्धो महाबाहुः कृष्णः प्रहरतां वरः प्रोवाच बाणं समरे भ्रामयंश् चक्रम् उत्तमम्
112,101,HV_112.101,tataḥ provāca vacanaṃ bāṇaṃ kaṃsārisūdanaḥ yudhyatāṃ yudhyatāṃ saṃkhye bhavatāṃ koṭavī sthitā aśaktānām iva raṇe dhigbāṇa tava pauruṣam,ततः प्रोवाच वचनं बाणं कंसारिसूदनः युध्यतां युध्यतां संख्ये भवतां कोटवी स्थिता अशक्तानाम् इव रणे धिग्बाण तव पौरुषम्
112,102,HV_112.102,evam uktvā tataḥ kṛṣṇas tac cakraṃ paramāstravit nimīlitākṣo vyasṛjad bāṇaṃ prati mahābalaḥ,एवम् उक्त्वा ततः कृष्णस् तच् चक्रं परमास्त्रवित् निमीलिताक्षो व्यसृजद् बाणं प्रति महाबलः
112,103,HV_112.103,kṣepaṇād yasya muhyanti lokāḥ sasthāṇujaṅgamāḥ kravyādāni ca bhūtāni tṛptiṃ yānti mahāmṛdhe sa muṣṇan dānavaṃ tejaḥ samare svena tejasā ciccheda bāhūṃś cakreṇa śrīdharaḥ paramaujasā alātacakravat tūrṇaṃ bhramamāṇaṃ raṇājire kṣiptaṃ tu vāsudevena bāṇasya raṇamūrdhani bāṇasya rathamārge ca dvitīya iva bhāskaraḥ viṣṇor astraṃ sunābhaṃ vai śaighryayogān na dṛśyate,क्षेपणाद् यस्य मुह्यन्ति लोकाः सस्थाणुजङ्गमाः क्रव्यादानि च भूतानि तृप्तिं यान्ति महामृधे स मुष्णन् दानवं तेजः समरे स्वेन तेजसा चिच्छेद बाहूंश् चक्रेण श्रीधरः परमौजसा अलातचक्रवत् तूर्णं भ्रममाणं रणाजिरे क्षिप्तं तु वासुदेवेन बाणस्य रणमूर्धनि बाणस्य रथमार्गे च द्वितीय इव भास्करः विष्णोर् अस्त्रं सुनाभं वै शैघ्र्ययोगान् न दृश्यते
112,104,HV_112.104,tasya bāhusahasrasya paryāyeṇa punaḥ punaḥ bāṇasya chedanaṃ cakre tac cakraṃ raṇamūrdhani,तस्य बाहुसहस्रस्य पर्यायेण पुनः पुनः बाणस्य छेदनं चक्रे तच् चक्रं रणमूर्धनि
112,105,HV_112.105,kṛtvā dvibāhuṃ taṃ bāṇaṃ chinnaśākham iva drumam punaḥ karāgraṃ kṛṣṇasya cakraṃ prāptaṃ sudarśanam kṛtakṛte tu saṃprāpte cakre daitye vipātite śarīreṇa prasravatā rudhiraughapariplutaḥ abhavat parvatākāraś chinnabāhur mahāsuraḥ,कृत्वा द्विबाहुं तं बाणं छिन्नशाखम् इव द्रुमम् पुनः कराग्रं कृष्णस्य चक्रं प्राप्तं सुदर्शनम् कृतकृते तु संप्राप्ते चक्रे दैत्ये विपातिते शरीरेण प्रस्रवता रुधिरौघपरिप्लुतः अभवत् पर्वताकारश् छिन्नबाहुर् महासुरः
112,106,HV_112.106,chinnaśākho yathā vṛkṣaś chinnapakṣo yathā khagaḥ provāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ cakro medaḥsamākulaḥ ājñāpaya jagannātha śiraś chettuṃ durātmanaḥ tasya nādena mahatā keśavo ripusūdanaḥ vyāvidhya sahasā kṛṣṇaḥ śiraś chettuṃ samārabhat cakraṃ bhūyaḥ kṣeptukāmaṃ bāṇanāśārtham acyutam cakraṃ bhūyaḥ kṣeptukāmo nāṇanāśārtham acyutaḥ tam upetya mahādevaḥ kumārasahito 'bravīt,छिन्नशाखो यथा वृक्षश् छिन्नपक्षो यथा खगः प्रोवाच वदतां श्रेष्ठं चक्रो मेदःसमाकुलः आज्ञापय जगन्नाथ शिरश् छेत्तुं दुरात्मनः तस्य नादेन महता केशवो रिपुसूदनः व्याविध्य सहसा कृष्णः शिरश् छेत्तुं समारभत् चक्रं भूयः क्षेप्तुकामं बाणनाशार्थम् अच्युतम् चक्रं भूयः क्षेप्तुकामो नाणनाशार्थम् अच्युतः तम् उपेत्य महादेवः कुमारसहितो ऽब्रवीत्
112,107,HV_112.107,sahomayā haro devo jvareṇa ca samanvitaḥ kṛṣṇa kṛṣṇa mahādeva jāne tvāṃ puruṣottamam na hy enaṃ vadhakāmas tvaṃ yad icchet pārvatīhitam hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāro lokaviśrutāḥ hrādaḥ prahrādaḥ saṃhrādaḥ anuhrādaś caturthakaḥ prahrādāya varo dattaś caiṣāṃ madhye varāthine avyadhyas tava vaṃśo 'stu daityaughāḥ satataṃ mayā iti pratiśrutaṃ pūrvam aparāghaparāya ca madhukaiṭabhahantāraṃ devadevaṃ sanātanam,सहोमया हरो देवो ज्वरेण च समन्वितः कृष्ण कृष्ण महादेव जाने त्वां पुरुषोत्तमम् न ह्य् एनं वधकामस् त्वं यद् इच्छेत् पार्वतीहितम् हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारो लोकविश्रुताः ह्रादः प्रह्रादः संह्रादः अनुह्रादश् चतुर्थकः प्रह्रादाय वरो दत्तश् चैषां मध्ये वराथिने अव्यध्यस् तव वंशो ऽस्तु दैत्यौघाः सततं मया इति प्रतिश्रुतं पूर्वम् अपराघपराय च मधुकैटभहन्तारं देवदेवं सनातनम्
112,108,HV_112.108,ādidevam ajaṃ viṣṇuṃ surādhyakṣaṃ purātanam lokānāṃ tvaṃ gatir deva tvatprasūtam idaṃ jagat ajeyas tvaṃ tribhir lokaiḥ sadevāsuramānuṣaiḥ,आदिदेवम् अजं विष्णुं सुराध्यक्षं पुरातनम् लोकानां त्वं गतिर् देव त्वत्प्रसूतम् इदं जगत् अजेयस् त्वं त्रिभिर् लोकैः सदेवासुरमानुषैः
112,109,HV_112.109,tava prasādajo brahmā tathāhaṃ krodhasaṃbhavaḥ vande 'haṃ tvāṃ jagannāthaṃ jagatām īśvaraṃ harim trayīmūrte purāṇātmann namāmi tvāṃ janārdanam ajeyo 'si sadā viṣṇo yāce tvāṃ nityam avyayam tasmāt saṃhara divyaṃ tvam idaṃ cakraṃ samudyatam anivāryam asaṃhāryaṃ raṇe śatrubhayaṃkaram,तव प्रसादजो ब्रह्मा तथाहं क्रोधसंभवः वन्दे ऽहं त्वां जगन्नाथं जगताम् ईश्वरं हरिम् त्रयीमूर्ते पुराणात्मन्न् नमामि त्वां जनार्दनम् अजेयो ऽसि सदा विष्णो याचे त्वां नित्यम् अव्ययम् तस्मात् संहर दिव्यं त्वम् इदं चक्रं समुद्यतम् अनिवार्यम् असंहार्यं रणे शत्रुभयंकरम्
112,110,HV_112.110,ye tvā deva prapadyante na te suvyaktimānavāḥ bhaye mahati magnānāṃ trātā nityaṃ janārdanaḥ nāthas tvaṃ sarvalokānāṃ viśeṣeṇa mama prabho kṣamyatāṃ deva bāṇasya matkṛte puruṣottama bāṇasyāsyābhayaṃ dattaṃ mayā keśiniṣūdana tan me na syān mṛṣā vākyam atas tvāṃ kṣamayāmy aham,ये त्वा देव प्रपद्यन्ते न ते सुव्यक्तिमानवाः भये महति मग्नानां त्राता नित्यं जनार्दनः नाथस् त्वं सर्वलोकानां विशेषेण मम प्रभो क्षम्यतां देव बाणस्य मत्कृते पुरुषोत्तम बाणस्यास्याभयं दत्तं मया केशिनिषूदन तन् मे न स्यान् मृषा वाक्यम् अतस् त्वां क्षमयाम्य् अहम्
112,111,HV_112.111,na hy enaṃ vadhakāmasya yadīcchet pārvatīhitam kṣantavyaṃ bhavatā bhūyo yat kṛtaṃ bhaktavatsala jīvatāṃ deva bāṇo 'yam etac cakraṃ nivartitam mānyas tvaṃ deva devānām asurāṇāṃ ca sarvaśaḥ,न ह्य् एनं वधकामस्य यदीच्छेत् पार्वतीहितम् क्षन्तव्यं भवता भूयो यत् कृतं भक्तवत्सल जीवतां देव बाणो ऽयम् एतच् चक्रं निवर्तितम् मान्यस् त्वं देव देवानाम् असुराणां च सर्वशः
112,112,HV_112.112,anyathā chedanaṃ kuryāṃ bāṇasyāsya durātmanaḥ yasmān mānyaḥ sadā deva tasmāj jīvatu bāṇakaḥ namas te 'stu gamiṣyāmi yat kāryaṃ tan maheśvara na tāvat kriyate tasmān mām anujñātum arhasi,अन्यथा छेदनं कुर्यां बाणस्यास्य दुरात्मनः यस्मान् मान्यः सदा देव तस्माज् जीवतु बाणकः नमस् ते ऽस्तु गमिष्यामि यत् कार्यं तन् महेश्वर न तावत् क्रियते तस्मान् माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि
112,113,HV_112.113,evam uktvā mahādevaṃ kṛṣṇas tūrṇaṃ garutmatā jagāma tatra yatrāste prādyumniḥ sāyakaiś citaḥ,एवम् उक्त्वा महादेवं कृष्णस् तूर्णं गरुत्मता जगाम तत्र यत्रास्ते प्राद्युम्निः सायकैश् चितः
112,114,HV_112.114,gate kṛṣṇe tato nandī bāṇam āha śubhaṃ vacaḥ gaccha bāṇa kṣatenaiva devadevasya cāgrataḥ tac chrutvā nandivākyaṃ tu bāṇo 'gacchata śīghragaḥ chinnabāhuṃ tato bāṇaṃ dṛṣṭvā nandī pratāpavān apavāhya rathenaiva yato devas tato yayau tato nandī punar bāṇaṃ prāg uvācottaraṃ vacaḥ bāṇa bāṇa pranṛtyasva śreyas tava bhaviṣyati,गते कृष्णे ततो नन्दी बाणम् आह शुभं वचः गच्छ बाण क्षतेनैव देवदेवस्य चाग्रतः तच् छ्रुत्वा नन्दिवाक्यं तु बाणो ऽगच्छत शीघ्रगः छिन्नबाहुं ततो बाणं दृष्ट्वा नन्दी प्रतापवान् अपवाह्य रथेनैव यतो देवस् ततो ययौ ततो नन्दी पुनर् बाणं प्राग् उवाचोत्तरं वचः बाण बाण प्रनृत्यस्व श्रेयस् तव भविष्यति
112,115,HV_112.115,kṛttabāṇa mahādaitya tataḥ śreyas tvam āpsyasi eṣa devo mahādevaḥ prasādasumukhas tava śoṇitaughaplutair gātrair nandivākyapracoditaḥ jīvitārthī tato bāṇaḥ pramukhe śaṃkarasya vai,कृत्तबाण महादैत्य ततः श्रेयस् त्वम् आप्स्यसि एष देवो महादेवः प्रसादसुमुखस् तव शोणितौघप्लुतैर् गात्रैर् नन्दिवाक्यप्रचोदितः जीवितार्थी ततो बाणः प्रमुखे शंकरस्य वै
112,116,HV_112.116,etac chrutvā vaco nandeḥ śoṇitāṅgaḥ sa dānavaḥ pravṛtto jīvitārthāya śaṃkaraṃ pramukhe sthitaḥ prānṛtyata bhaye jāte dānavaḥ sa vicetanaḥ jaya deva jagannātha jayājeya harāvyaya jaya bhaktipriya sadā jaya bhūtagaṇārcitaḥ jaya bhasmapradigdhāṅga jaya nagnavidāṃ mukha umāpate viśvapate jayājeyāvyaya prabho evamādi tadā bāṇo vilapan bhavatuṣṭaye avasthāṃ kṛpaṇāṃ prāpto bhayaviklavalocanaḥ,एतच् छ्रुत्वा वचो नन्देः शोणिताङ्गः स दानवः प्रवृत्तो जीवितार्थाय शंकरं प्रमुखे स्थितः प्रानृत्यत भये जाते दानवः स विचेतनः जय देव जगन्नाथ जयाजेय हराव्यय जय भक्तिप्रिय सदा जय भूतगणार्चितः जय भस्मप्रदिग्धाङ्ग जय नग्नविदां मुख उमापते विश्वपते जयाजेयाव्यय प्रभो एवमादि तदा बाणो विलपन् भवतुष्टये अवस्थां कृपणां प्राप्तो भयविक्लवलोचनः
112,117,HV_112.117,tataḥ pranṛttaṃ bāṇaṃ ca cakram apratimaṃ raṇe bāṇaṃ dvibāhuṃ kṛtvā tu svām eva prakṛtiṃ gatam taṃ dṛṣṭvā ca pranṛtyantaṃ bhayodvignaṃ punaḥ punaḥ nandivākyaprajavitaṃ bhaktānugrahakṛd bhavaḥ karuṇāvaśam āpanno mahādevo 'bravīd vacaḥ prānṛtyad bahuśo rājan yathā prīto bhaved bhava tataḥ prīto 'bhavad rājan bāṇasyāsya sa līlayā varaṃ vṛṇīṣva bāṇa tvaṃ yat te manasi vartate prasādasumukho 'haṃ te varakālo 'yam āgataḥ,ततः प्रनृत्तं बाणं च चक्रम् अप्रतिमं रणे बाणं द्विबाहुं कृत्वा तु स्वाम् एव प्रकृतिं गतम् तं दृष्ट्वा च प्रनृत्यन्तं भयोद्विग्नं पुनः पुनः नन्दिवाक्यप्रजवितं भक्तानुग्रहकृद् भवः करुणावशम् आपन्नो महादेवो ऽब्रवीद् वचः प्रानृत्यद् बहुशो राजन् यथा प्रीतो भवेद् भव ततः प्रीतो ऽभवद् राजन् बाणस्यास्य स लीलया वरं वृणीष्व बाण त्वं यत् ते मनसि वर्तते प्रसादसुमुखो ऽहं ते वरकालो ऽयम् आगतः
112,118,HV_112.118,yat prārthyase varaṃ bāṇa cirāya manasepsitam tat te 'haṃ tvāṃ pradāsyāmi tridaśair api durlabham rudravākyaṃ tataḥ śrutvā bāṇo manasi harṣitaḥ varān manasi saṃdhārya pravaktum upacakrame ajaraś cāmaraś caiva bhaveyaṃ satataṃ vibho eṣa me prathamo deva varo 'stu yadi manyase,यत् प्रार्थ्यसे वरं बाण चिराय मनसेप्सितम् तत् ते ऽहं त्वां प्रदास्यामि त्रिदशैर् अपि दुर्लभम् रुद्रवाक्यं ततः श्रुत्वा बाणो मनसि हर्षितः वरान् मनसि संधार्य प्रवक्तुम् उपचक्रमे अजरश् चामरश् चैव भवेयं सततं विभो एष मे प्रथमो देव वरो ऽस्तु यदि मन्यसे
112,119,HV_112.119,tulyo 'si daivatair bāṇa na mṛtyus tava vidyate anyaṃ varaṃ vṛṇīṣvādya anugrāhyo 'si me sadā,तुल्यो ऽसि दैवतैर् बाण न मृत्युस् तव विद्यते अन्यं वरं वृणीष्वाद्य अनुग्राह्यो ऽसि मे सदा
112,120,HV_112.120,yathāhaṃ śoṇitādigdho bhṛśārto vraṇapīḍitaḥ bhaktānāṃ nṛtyatām evaṃ putrajanma bheved bhava,यथाहं शोणितादिग्धो भृशार्तो व्रणपीडितः भक्तानां नृत्यताम् एवं पुत्रजन्म भेवेद् भव
112,121,HV_112.121,nirāhārāḥ kṣamāyuktāḥ satyārjavaparāyaṇāḥ madbhaktā ye hi nṛtyanti teṣām evaṃ bhaviṣyati,निराहाराः क्षमायुक्ताः सत्यार्जवपरायणाः मद्भक्ता ये हि नृत्यन्ति तेषाम् एवं भविष्यति
112,122,HV_112.122,tṛtīyaṃ tvam atho bāṇa varaṃ vara manogatam tad vidhāsyāmi te putra saphalo 'stu bhavān iha cakrapāṭanajā ghorā rujā tīvrā hi yā mama vareṇa sā tṛtīyena śāntiṃ gacchatu me bhava,तृतीयं त्वम् अथो बाण वरं वर मनोगतम् तद् विधास्यामि ते पुत्र सफलो ऽस्तु भवान् इह चक्रपाटनजा घोरा रुजा तीव्रा हि या मम वरेण सा तृतीयेन शान्तिं गच्छतु मे भव
112,123,HV_112.123,evaṃ bhavatu bhadraṃ te na rujā prabhaviṣyati akṣataṃ tava gātraṃ ca svasthāvasthaṃ bhaviṣyati,एवं भवतु भद्रं ते न रुजा प्रभविष्यति अक्षतं तव गात्रं च स्वस्थावस्थं भविष्यति
112,124,HV_112.124,cakrapāṭanajā ghorā rujā te surasattama na bhaviṣyati gātreṣu balavāṃś ca bhaviṣyasi caturthaṃ te varaṃ dadmi vṛṇīṣvāsura kāṅkṣitaṃ na te 'haṃ vimukhas tāta prasādasumukho hy aham,चक्रपाटनजा घोरा रुजा ते सुरसत्तम न भविष्यति गात्रेषु बलवांश् च भविष्यसि चतुर्थं ते वरं दद्मि वृणीष्वासुर काङ्क्षितं न ते ऽहं विमुखस् तात प्रसादसुमुखो ह्य् अहम्
112,125,HV_112.125,pramāthagaṇavaṃśasya prathamaḥ syām ahaṃ vibho mahākāla iti khyātaḥ khyātiṃ gaccheyam īśvara,प्रमाथगणवंशस्य प्रथमः स्याम् अहं विभो महाकाल इति ख्यातः ख्यातिं गच्छेयम् ईश्वर
112,126,HV_112.126,evaṃ bhaviṣyatīty āha devo bāṇaṃ mahādyutiḥ divyarūpo 'kṣato gātrair nīrujas tvaṃ mamāśrayāt mamātisargād bāṇa tvaṃ bhava caivākutobyahaḥ bhūyo 'pi te varaṃ dadmi prakhyātabalapauruṣa evaṃ bhaviṣyaty avaśyaṃ yaṃ varaṃ tvam ihecchasi taṃ taṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yad icchasi mahāsura,एवं भविष्यतीत्य् आह देवो बाणं महाद्युतिः दिव्यरूपो ऽक्षतो गात्रैर् नीरुजस् त्वं ममाश्रयात् ममातिसर्गाद् बाण त्वं भव चैवाकुतोब्यहः भूयो ऽपि ते वरं दद्मि प्रख्यातबलपौरुष एवं भविष्यत्य् अवश्यं यं वरं त्वम् इहेच्छसि तं तं वृणीष्व भद्रं ते यद् इच्छसि महासुर
112,127,HV_112.127,vairūpyam aṅgajaṃ kiṃ cin mā bhūn me devasattama dvibāhutve 'pi me deho na virūpo bhaved bhava,वैरूप्यम् अङ्गजं किं चिन् मा भून् मे देवसत्तम द्विबाहुत्वे ऽपि मे देहो न विरूपो भवेद् भव
112,128,HV_112.128,bhavitā sarvam etat te yathecchasi mahāsura bhaktas tvaṃ me na cādeyaṃ bhaktānāṃ vidyate mama tato 'bravīn mahādevo bāṇaṃ sthitam athāntike evaṃ bhaviṣyate bāṇa yat tvayā samudāhṛtam,भविता सर्वम् एतत् ते यथेच्छसि महासुर भक्तस् त्वं मे न चादेयं भक्तानां विद्यते मम ततो ऽब्रवीन् महादेवो बाणं स्थितम् अथान्तिके एवं भविष्यते बाण यत् त्वया समुदाहृतम्
112,129,HV_112.129,tyaja mūḍhāṃ matiṃ bāṇa mā mohavaśago bhava etāvad uktvā bhagavāṃs trinetro gaṇasaṃvṛtaḥ paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ tatraivāntar adhīyata,त्यज मूढां मतिं बाण मा मोहवशगो भव एतावद् उक्त्वा भगवांस् त्रिनेत्रो गणसंवृतः पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवान्तर् अधीयत
113,1,HV_113.1,tato dṛṣṭvaiva garuḍam aniruddhaśarīragāḥ evaṃ varān bahūṃl labdhvā bāṇaḥ prītimān abhavat jagāma saha rudreṇa mahākālatvam āgataḥ vāsudevo 'pi bahudhā nāradaṃ paryapṛcchata kvāniruddhas tu bhagavān saṃyato nāgabandhanaiḥ śrotum icchāmi tattvena snehaklinnaṃ hi me manaḥ aniruddhe hṛte vīre kṣubhitā dvārakā purī śīghraṃ taṃ mokṣayiṣyāmi yad arthaṃ vayam āgatāḥ adya taṃ naṣṭaśatruṃ vai draṣṭum icchāmahe vayam sa pradeśas tu bhagavan viditas tava suvrata evam uktas tu kṛṣṇena nāradaḥ pratyabhāṣata kanyāpure kumāro 'sau baddho nāgaiś ca mādhava etasminn antare śīghraṃ citralekhā hy upasthitā bāṇasyottamasattvasya daityendrasya mahātmanaḥ idam antaḥpuraṃ deva praviśasva yathāsukham tataḥ praviṣṭās te sarve aniruddhasya mokṣaṇe balaḥ suparṇaḥ kṛṣṇaś ca pradyumno nāradas tathā vāsudevo 'pi sahasā viveśāntaḥpure ripoḥ śararūpā mahāsarpā veṣṭayitvā tanuṃ sthitāḥ,ततो दृष्ट्वैव गरुडम् अनिरुद्धशरीरगाः एवं वरान् बहूंल् लब्ध्वा बाणः प्रीतिमान् अभवत् जगाम सह रुद्रेण महाकालत्वम् आगतः वासुदेवो ऽपि बहुधा नारदं पर्यपृच्छत क्वानिरुद्धस् तु भगवान् संयतो नागबन्धनैः श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वेन स्नेहक्लिन्नं हि मे मनः अनिरुद्धे हृते वीरे क्षुभिता द्वारका पुरी शीघ्रं तं मोक्षयिष्यामि यद् अर्थं वयम् आगताः अद्य तं नष्टशत्रुं वै द्रष्टुम् इच्छामहे वयम् स प्रदेशस् तु भगवन् विदितस् तव सुव्रत एवम् उक्तस् तु कृष्णेन नारदः प्रत्यभाषत कन्यापुरे कुमारो ऽसौ बद्धो नागैश् च माधव एतस्मिन्न् अन्तरे शीघ्रं चित्रलेखा ह्य् उपस्थिता बाणस्योत्तमसत्त्वस्य दैत्येन्द्रस्य महात्मनः इदम् अन्तःपुरं देव प्रविशस्व यथासुखम् ततः प्रविष्टास् ते सर्वे अनिरुद्धस्य मोक्षणे बलः सुपर्णः कृष्णश् च प्रद्युम्नो नारदस् तथा वासुदेवो ऽपि सहसा विवेशान्तःपुरे रिपोः शररूपा महासर्पा वेष्टयित्वा तनुं स्थिताः
113,2,HV_113.2,te sarve sahasā dehāt tasya niḥsṛtya bhoginaḥ kṣitiṃ sarve 'bhyadhāvanta prakṛtyāvasthitāḥ śarāḥ,ते सर्वे सहसा देहात् तस्य निःसृत्य भोगिनः क्षितिं सर्वे ऽभ्यधावन्त प्रकृत्यावस्थिताः शराः
113,3,HV_113.3,dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca kṛṣṇena so 'niruddho mahātmanā sthitiḥ prītimanā bhūtvā prāñjalir vākyam abravīt,दृष्टः स्पृष्टश् च कृष्णेन सो ऽनिरुद्धो महात्मना स्थितिः प्रीतिमना भूत्वा प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत्
113,4,HV_113.4,devadeva sadā yudhe jetā tvam asi kas tava śakto vai pramukhe sthātuṃ sākṣād api śatakratuḥ,देवदेव सदा युधे जेता त्वम् असि कस् तव शक्तो वै प्रमुखे स्थातुं साक्षाद् अपि शतक्रतुः
113,5,HV_113.5,āroha garuḍaṃ tūrṇaṃ gacchāma dvārakāṃ purīm ityuktaḥ so 'dhirūḍhas tu saha dānavakanyayā,आरोह गरुडं तूर्णं गच्छाम द्वारकां पुरीम् इत्युक्तः सो ऽधिरूढस् तु सह दानवकन्यया
113,6,HV_113.6,gurubhiḥ samanujñātās tatas te prayayus tadā citralekhāsamāyukto yā priyā tasya nityaśaḥ tatas te dīrgham adhvānaṃ prayayuḥ puruṣarṣabhāḥ cakrāyudho gṛhya tadāniruddhaṃ nighnaṃ cakre bāṇam udīrṇacakram chittvā tu bāṇasya sa bāhucakraṃ cakrāyudho gṛhya tadāniruddham puro mahābāṇam udīrṇacakra+ +nipātite bāhuviśīrṇagātre āruhya garuḍaṃ sarve jitvā bāṇaṃ mahāsuram,गुरुभिः समनुज्ञातास् ततस् ते प्रययुस् तदा चित्रलेखासमायुक्तो या प्रिया तस्य नित्यशः ततस् ते दीर्घम् अध्वानं प्रययुः पुरुषर्षभाः चक्रायुधो गृह्य तदानिरुद्धं निघ्नं चक्रे बाणम् उदीर्णचक्रम् छित्त्वा तु बाणस्य स बाहुचक्रं चक्रायुधो गृह्य तदानिरुद्धम् पुरो महाबाणम् उदीर्णचक्र+ +निपातिते बाहुविशीर्णगात्रे आरुह्य गरुडं सर्वे जित्वा बाणं महासुरम्
113,7,HV_113.7,tato 'mbaratalasthās te vāruṇīṃ diśam āśritāḥ apaśyanta mahātmāno gāvo divyapayaḥpradāḥ velāvanavicāriṇyo nānāvarṇāḥ sahasraśaḥ,ततो ऽम्बरतलस्थास् ते वारुणीं दिशम् आश्रिताः अपश्यन्त महात्मानो गावो दिव्यपयःप्रदाः वेलावनविचारिण्यो नानावर्णाः सहस्रशः
113,8,HV_113.8,abhijñāya tadā rūpaṃ kumbhāṇḍavacanaśravāt kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhas tattvato 'rthaviśāradaḥ niśamya bāṇagāvas tu tāsu cakre manas tadā āsthito garuḍaṃ devaḥ sarvalokādir avyayaḥ,अभिज्ञाय तदा रूपं कुम्भाण्डवचनश्रवात् कृष्णः प्रहरतां श्रेष्ठस् तत्त्वतो ऽर्थविशारदः निशम्य बाणगावस् तु तासु चक्रे मनस् तदा आस्थितो गरुडं देवः सर्वलोकादिर् अव्ययः
113,9,HV_113.9,garuḍa prayāhi tatra tvaṃ yatra bāṇasya godhanam yāsāṃ pītvā kila kṣīram amṛtatvam avāpnuyāt āha māṃ satyabhāmā ca bāṇagāvo mamānaya yāsāṃ pītvā kila kṣīraṃ na jīryanti mahāsurāḥ,गरुड प्रयाहि तत्र त्वं यत्र बाणस्य गोधनम् यासां पीत्वा किल क्षीरम् अमृतत्वम् अवाप्नुयात् आह मां सत्यभामा च बाणगावो ममानय यासां पीत्वा किल क्षीरं न जीर्यन्ति महासुराः
113,10,HV_113.10,vijarāś ca jarāṃ tyaktvā bhavanti kila jantavaḥ tā mamānaya bhadraṃ te yadi kāryaṃ na lupyate atha kāryanirodhaḥ syān naiva tāsu manaḥ kṛthāḥ,विजराश् च जरां त्यक्त्वा भवन्ति किल जन्तवः ता ममानय भद्रं ते यदि कार्यं न लुप्यते अथ कार्यनिरोधः स्यान् नैव तासु मनः कृथाः
113,11,HV_113.11,iti mām abravīt satyā tāś caitā viditā mama dṛśyante gāva etās tā māṃ dṛṣṭvā varuṇālayam viśanti sahitāḥ sarvāḥ kāryam atra vidhīyatām,इति माम् अब्रवीत् सत्या ताश् चैता विदिता मम दृश्यन्ते गाव एतास् ता मां दृष्ट्वा वरुणालयम् विशन्ति सहिताः सर्वाः कार्यम् अत्र विधीयताम्
113,12,HV_113.12,tathety uktvā tu garuḍaḥ pakṣavātena sāgaram so 'vagāḍho hi sahasā varuṇālayam antikāt,तथेत्य् उक्त्वा तु गरुडः पक्षवातेन सागरम् सो ऽवगाढो हि सहसा वरुणालयम् अन्तिकात्
113,13,HV_113.13,dṛṣṭvā javena garuḍaṃ prāptaṃ vai varuṇālayam vāruṇāś ca gaṇāḥ sarve vibhrāntāḥ prācalaṃs tadā tatas tu vāruṇaṃ sainyam abhiyātaṃ sudāruṇam pramukhe vāsudevasya nānāpraharaṇodyatam,दृष्ट्वा जवेन गरुडं प्राप्तं वै वरुणालयम् वारुणाश् च गणाः सर्वे विभ्रान्ताः प्राचलंस् तदा ततस् तु वारुणं सैन्यम् अभियातं सुदारुणम् प्रमुखे वासुदेवस्य नानाप्रहरणोद्यतम्
113,14,HV_113.14,tad yuddham abhavad ghoraṃ vāruṇaiḥ pannagāriṇā tatas tu tasya pramukhe vāsudevasya dhīmataḥ teṣām āpatatāṃ saṃkhye vāruṇānāṃ sahasraśaḥ dehā vidyotayanti sma kṛtsnaṃ vai varuṇālayam cakreṇa bhagavāñ śauriś cakāra kadanaṃ mahat bhagnaṃ balam anādhṛṣyaṃ keśavena mahātmanā te bhagnāḥ sahasā yānti tam eva varuṇālayam,तद् युद्धम् अभवद् घोरं वारुणैः पन्नगारिणा ततस् तु तस्य प्रमुखे वासुदेवस्य धीमतः तेषाम् आपततां संख्ये वारुणानां सहस्रशः देहा विद्योतयन्ति स्म कृत्स्नं वै वरुणालयम् चक्रेण भगवाञ् शौरिश् चकार कदनं महत् भग्नं बलम् अनाधृष्यं केशवेन महात्मना ते भग्नाः सहसा यान्ति तम् एव वरुणालयम्
113,15,HV_113.15,ṣaṣṭiṃ rathasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ rathaśatāni ca varuṇena prayuktāni dīptaśastrāṇi saṃyuge,षष्टिं रथसहस्राणि षष्टिं रथशतानि च वरुणेन प्रयुक्तानि दीप्तशस्त्राणि संयुगे
113,16,HV_113.16,tāny ayudhyanta kṛṣṇena pradyumnena balena ca tāni sarvāṇi sahasā nijaghāna raṇe hariḥ tad balaṃ kṛṣṇabāṇaughair dahyamānaṃ samantataḥ bhagnaṃ varuṇam āśritya naiva sthānam avindata,तान्य् अयुध्यन्त कृष्णेन प्रद्युम्नेन बलेन च तानि सर्वाणि सहसा निजघान रणे हरिः तद् बलं कृष्णबाणौघैर् दह्यमानं समन्ततः भग्नं वरुणम् आश्रित्य नैव स्थानम् अविन्दत
113,17,HV_113.17,tad balaṃ balibhiḥ śūrair baladevajanārdanaiḥ pradyumenāniruddhena garuḍena ca sarvaśaḥ śaraughair vividhais tīkṣṇair vadhyamānaṃ samantataḥ tato bhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā varuṇas tv atha saṃkruddho niryayau yatra keśavaḥ ṛṣibhir devagandharvais tathaivāpsarasāṃ gaṇaiḥ saṃstūyamāno bahudhā varuṇaḥ paryavasthitaḥ,तद् बलं बलिभिः शूरैर् बलदेवजनार्दनैः प्रद्युमेनानिरुद्धेन गरुडेन च सर्वशः शरौघैर् विविधैस् तीक्ष्णैर् वध्यमानं समन्ततः ततो भग्नं बलं दृष्ट्वा कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा वरुणस् त्व् अथ संक्रुद्धो निर्ययौ यत्र केशवः ऋषिभिर् देवगन्धर्वैस् तथैवाप्सरसां गणैः संस्तूयमानो बहुधा वरुणः पर्यवस्थितः
113,18,HV_113.18,chatreṇa dhriyamāṇena pāṇḍureṇa vapuṣmatā salilasrāviṇā śreṣṭhaṃ cāpam udyamya viṣṭhitaḥ,छत्रेण ध्रियमाणेन पाण्डुरेण वपुष्मता सलिलस्राविणा श्रेष्ठं चापम् उद्यम्य विष्ठितः
113,19,HV_113.19,apāṃ patir abhikruddhaḥ putrapautrabalānvitaḥ āhvayann iva yuddhe sa visphāritamahādhanuḥ,अपां पतिर् अभिक्रुद्धः पुत्रपौत्रबलान्वितः आह्वयन्न् इव युद्धे स विस्फारितमहाधनुः
113,20,HV_113.20,sa tu pradhmāpayañ śaṅkhaṃ varuṇaḥ samadhāvata hariṃ hara iva krodhād bāṇajālaiḥ samāvṛṇot,स तु प्रध्मापयञ् शङ्खं वरुणः समधावत हरिं हर इव क्रोधाद् बाणजालैः समावृणोत्
113,21,HV_113.21,tataḥ pradhmāya jalajaṃ pāñcajanyaṃ mahābalaḥ bāṇavarṣākulāḥ sarvā diśaś cakre janārdanaḥ,ततः प्रध्माय जलजं पाञ्चजन्यं महाबलः बाणवर्षाकुलाः सर्वा दिशश् चक्रे जनार्दनः
113,22,HV_113.22,tataḥ śaraughair bahudhā varuṇaḥ pīḍito raṇe smayann iva tadā kṛṣṇaṃ varuṇaḥ pratyayudhyata,ततः शरौघैर् बहुधा वरुणः पीडितो रणे स्मयन्न् इव तदा कृष्णं वरुणः प्रत्ययुध्यत
113,23,HV_113.23,tato 'straṃ vaiṣṇavaṃ ghoram abhimantryāhave sthitaḥ vāsudevo 'bravīd vākyaṃ pramukhe tasya saṃsthitaḥ,ततो ऽस्त्रं वैष्णवं घोरम् अभिमन्त्र्याहवे स्थितः वासुदेवो ऽब्रवीद् वाक्यं प्रमुखे तस्य संस्थितः
113,24,HV_113.24,idam astraṃ mahāghoraṃ vaiṣṇavaṃ śatrumardanam mayodyataṃ vadhārthaṃ te tiṣṭhedānīṃ sthiro bhava,इदम् अस्त्रं महाघोरं वैष्णवं शत्रुमर्दनम् मयोद्यतं वधार्थं ते तिष्ठेदानीं स्थिरो भव
113,25,HV_113.25,tatas tad varuṇo devo hy astraṃ vaiṣṇavam udyatam vāruṇāstreṇa saṃyojya nanāda sa mahābalaḥ,ततस् तद् वरुणो देवो ह्य् अस्त्रं वैष्णवम् उद्यतम् वारुणास्त्रेण संयोज्य ननाद स महाबलः
113,26,HV_113.26,tasyāstravitatā hy āpo varuṇāsyābhiniḥsṛtāḥ vaiṣṇavāstrasya śamane vartante samitiṃjaya,तस्यास्त्रवितता ह्य् आपो वरुणास्याभिनिःसृताः वैष्णवास्त्रस्य शमने वर्तन्ते समितिंजय
113,27,HV_113.27,āpas tu vāruṇās tatra kṣiptāḥ kṣiptā jvalanti vai tataś cakraṃ samādāya jvālāmālāsamākulam moktukāmo jagannātho vāruṇe pratyadṛśyata tataḥ prajvalitāḥ sarve vāruṇāś cakratejasā dahyante vāruṇāḥ sarve tato 'stre jvalite punaḥ vaiṣṇave tu mahāvīrye diśo bhītāḥ pradudruvuḥ,आपस् तु वारुणास् तत्र क्षिप्ताः क्षिप्ता ज्वलन्ति वै ततश् चक्रं समादाय ज्वालामालासमाकुलम् मोक्तुकामो जगन्नाथो वारुणे प्रत्यदृश्यत ततः प्रज्वलिताः सर्वे वारुणाश् चक्रतेजसा दह्यन्ते वारुणाः सर्वे ततो ऽस्त्रे ज्वलिते पुनः वैष्णवे तु महावीर्ये दिशो भीताः प्रदुद्रुवुः
113,28,HV_113.28,tāṃs tu prajvalato dṛṣṭvā varuṇo vākyam abravīt smara tāṃ prakṛtiṃ pūrvām avyaktāṃ vyaktalakṣaṇāṃ tamo jahi mahābhāga rajasā muhyase katham,तांस् तु प्रज्वलतो दृष्ट्वा वरुणो वाक्यम् अब्रवीत् स्मर तां प्रकृतिं पूर्वाम् अव्यक्तां व्यक्तलक्षणां तमो जहि महाभाग रजसा मुह्यसे कथम्
113,29,HV_113.29,sattvastho nityam āsīt tvaṃ yogīśvara mahāmate pañcabhūtāśrayān doṣān ahaṃkāraṃ ca saṃtyaja,सत्त्वस्थो नित्यम् आसीत् त्वं योगीश्वर महामते पञ्चभूताश्रयान् दोषान् अहंकारं च संत्यज
113,30,HV_113.30,yeyaṃ te vaiṣṇavī mūrtis tasyā jyeṣṭho hy ahaṃ tava jyeṣṭhabhāvena mānyas te kiṃ māṃ dagdhum icchasi,येयं ते वैष्णवी मूर्तिस् तस्या ज्येष्ठो ह्य् अहं तव ज्येष्ठभावेन मान्यस् ते किं मां दग्धुम् इच्छसि
113,31,HV_113.31,nāgnir vikramate hy agnau tyaja kopaṃ yudhāṃ vara tvayi na prabhaviṣyanti jagataḥ prabhavo hy asi,नाग्निर् विक्रमते ह्य् अग्नौ त्यज कोपं युधां वर त्वयि न प्रभविष्यन्ति जगतः प्रभवो ह्य् असि
113,32,HV_113.32,pūrvaṃ hi yā tvayā sṛṣṭā prakṛtir vikṛtātmikā dharmiṇī bījabhāvena pūrvadharmasamāśritā,पूर्वं हि या त्वया सृष्टा प्रकृतिर् विकृतात्मिका धर्मिणी बीजभावेन पूर्वधर्मसमाश्रिता
113,33,HV_113.33,āgneyaṃ caiva saumyaṃ ca prakṛtyaivedam āditaḥ tvayā sṛṣṭaṃ jagad idaṃ sa kathaṃ manyase mayi,आग्नेयं चैव सौम्यं च प्रकृत्यैवेदम् आदितः त्वया सृष्टं जगद् इदं स कथं मन्यसे मयि
113,34,HV_113.34,ajeyaḥ śāśvato nityaṃ svayaṃbhūr bhūtabhāvanaḥ akṣayaś cāvyayaś caiva bhavān eva mahādyute,अजेयः शाश्वतो नित्यं स्वयंभूर् भूतभावनः अक्षयश् चाव्ययश् चैव भवान् एव महाद्युते
113,35,HV_113.35,rakṣa māṃ rakṣaṇīyo 'haṃ tvayānagha namo 'stu te ādikartāsi lokasya tvayaiva bahulīkṛtam,रक्ष मां रक्षणीयो ऽहं त्वयानघ नमो ऽस्तु ते आदिकर्तासि लोकस्य त्वयैव बहुलीकृतम्
113,36,HV_113.36,kiṃ krīḍasi mahādeva bālaḥ krīḍanakair iva na hy ahaṃ prakṛtidveṣī nāhaṃ prakṛtidūṣakaḥ,किं क्रीडसि महादेव बालः क्रीडनकैर् इव न ह्य् अहं प्रकृतिद्वेषी नाहं प्रकृतिदूषकः
113,37,HV_113.37,prakṛtir yā vikāreṣu vartate puruṣottama tasyā vikāraśamane vartase tvaṃ yathāvidhi,प्रकृतिर् या विकारेषु वर्तते पुरुषोत्तम तस्या विकारशमने वर्तसे त्वं यथाविधि
113,38,HV_113.38,vikāro 'si vikārāṇāṃ vikārāyatane 'nagha tān adharmavido mandān bhavān vikurute sadā,विकारो ऽसि विकाराणां विकारायतने ऽनघ तान् अधर्मविदो मन्दान् भवान् विकुरुते सदा
113,39,HV_113.39,iyaṃ hi prakṛtir doṣais tamasā yujyate sadā rajasā vāpi saṃduṣṭā tato mohaḥ pravartate,इयं हि प्रकृतिर् दोषैस् तमसा युज्यते सदा रजसा वापि संदुष्टा ततो मोहः प्रवर्तते
113,40,HV_113.40,parāvarajñaḥ sarvajña aiśvaryavidhim āsthitaḥ kiṃ mohayasi naḥ sarvān prajāpatir iva svayam,परावरज्ञः सर्वज्ञ ऐश्वर्यविधिम् आस्थितः किं मोहयसि नः सर्वान् प्रजापतिर् इव स्वयम्
113,41,HV_113.41,varuṇenaivam uktas tu kṛṣṇo lokaparāyaṇaḥ bhāvajñaḥ sarvavidvīras tataḥ prītimanā hy abhūt ityevamuktaḥ prahasan kṛṣṇo vacanam abravīt gāḥ saṃprayaccha me deva śāntyarthaṃ bhīmavikrama,वरुणेनैवम् उक्तस् तु कृष्णो लोकपरायणः भावज्ञः सर्वविद्वीरस् ततः प्रीतिमना ह्य् अभूत् इत्येवमुक्तः प्रहसन् कृष्णो वचनम् अब्रवीत् गाः संप्रयच्छ मे देव शान्त्यर्थं भीमविक्रम
113,42,HV_113.42,ityevam uktaḥ kṛṣṇena vākyaṃ vākyaviśāradaḥ varuṇo hy abravīd būyaḥ śṛṇu me madhusūdana bāṇena sārdhaṃ samayo mayā deva purā kṛtaḥ kathaṃ ca samayaṃ kṛtvā kuryāṃ viphalam anyathā,इत्येवम् उक्तः कृष्णेन वाक्यं वाक्यविशारदः वरुणो ह्य् अब्रवीद् बूयः शृणु मे मधुसूदन बाणेन सार्धं समयो मया देव पुरा कृतः कथं च समयं कृत्वा कुर्यां विफलम् अन्यथा
113,43,HV_113.43,tvam eva deva sarvasya yathā samayabhedakaḥ cāritraṃ duṣyate tāta na ca sadbhiḥ praśasyate prasīda dharmalopaś ca mā bhūn me madhusūdana na māṃ samayabhedena yoktum arhasi mādhava jīvan nāhaṃ pradāsyāmi gāvo vai vṛṣabhekṣaṇa hatvā māṃ naya gāvas tvam eṣa me samayaḥ kṛtaḥ,त्वम् एव देव सर्वस्य यथा समयभेदकः चारित्रं दुष्यते तात न च सद्भिः प्रशस्यते प्रसीद धर्मलोपश् च मा भून् मे मधुसूदन न मां समयभेदेन योक्तुम् अर्हसि माधव जीवन् नाहं प्रदास्यामि गावो वै वृषभेक्षण हत्वा मां नय गावस् त्वम् एष मे समयः कृतः
113,44,HV_113.44,etac ca me samākhyātaṃ samayaṃ madhusūdana satyam eva mahābāho na mithyā tu sureśvara iti vijñāpitas tena kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ bāṇavṛttāntam akhilaṃ śrāvayitvā tu pā.ne eṣa te bāṇaviṣayaḥ proktas te janamejaya pṛcchato bhavato rājan kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi varuṇenaivam uktas tu muktvā gā vai mahāyaśāḥ evam ukto 'tha bāṇasya gāvo muktvā mahāyaśāḥ abhedyaṃ samayaṃ matvā nyastavādo gavāṃ prati prahasya varuṇaṃ devaṃ mānayām āsa mādhavaḥ saṃprahasya tato vākyaṃ vyājahārārthakovidaḥ mānayan varuṇaṃ devo gā bāṇasya vyamuñcata tasmān mukto 'si yady evaṃ bāṇena samayaḥ kṛtaḥ prasṛtair madhurair vākyais tattvārtham anubhāṣitaiḥ kathaṃ pāpaṃ kariṣyāmi varuṇa tvayy ahaṃ prabho gaccha mukto 'si varuṇa satyasaṃdho 'stu no bhavān tvatpriyārthaṃ mayā muktā bāṇagāvo na saṃśayaḥ tatas tūryaninādaiś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ argham ādāya varuṇaḥ keśavaṃ pratyapūjayat keśavo 'rdhaṃ tadā gṛhya varuṇādyadunandanaḥ balaṃ pūjayate devaḥ kuśalī ca samāhitaḥ varuṇāyābhayaṃ dattvā vāsudevaḥ pratāpavān tvadarthaṃ dhenavo muktā bāṇasya tu durātmanaḥ ity uktvā varuṇaṃ devo gā bāṇasya vimuñcata prayayau dvārakāṃ cāpi śakrādyair amarair vṛtaḥ,एतच् च मे समाख्यातं समयं मधुसूदन सत्यम् एव महाबाहो न मिथ्या तु सुरेश्वर इति विज्ञापितस् तेन कृष्णः परपुरंजयः बाणवृत्तान्तम् अखिलं श्रावयित्वा तु पा.ने एष ते बाणविषयः प्रोक्तस् ते जनमेजय पृच्छतो भवतो राजन् किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि वरुणेनैवम् उक्तस् तु मुक्त्वा गा वै महायशाः एवम् उक्तो ऽथ बाणस्य गावो मुक्त्वा महायशाः अभेद्यं समयं मत्वा न्यस्तवादो गवां प्रति प्रहस्य वरुणं देवं मानयाम् आस माधवः संप्रहस्य ततो वाक्यं व्याजहारार्थकोविदः मानयन् वरुणं देवो गा बाणस्य व्यमुञ्चत तस्मान् मुक्तो ऽसि यद्य् एवं बाणेन समयः कृतः प्रसृतैर् मधुरैर् वाक्यैस् तत्त्वार्थम् अनुभाषितैः कथं पापं करिष्यामि वरुण त्वय्य् अहं प्रभो गच्छ मुक्तो ऽसि वरुण सत्यसंधो ऽस्तु नो भवान् त्वत्प्रियार्थं मया मुक्ता बाणगावो न संशयः ततस् तूर्यनिनादैश् च भेरीणां च महास्वनैः अर्घम् आदाय वरुणः केशवं प्रत्यपूजयत् केशवो ऽर्धं तदा गृह्य वरुणाद्यदुनन्दनः बलं पूजयते देवः कुशली च समाहितः वरुणायाभयं दत्त्वा वासुदेवः प्रतापवान् त्वदर्थं धेनवो मुक्ता बाणस्य तु दुरात्मनः इत्य् उक्त्वा वरुणं देवो गा बाणस्य विमुञ्चत प्रययौ द्वारकां चापि शक्राद्यैर् अमरैर् वृतः
113,45,HV_113.45,dvārakāṃ prasthito devaḥ śacīpatisahāyavān tatra devāḥ samarutaḥ sasādhyāḥ samitiṃjaya gandharvāpsarasaś caiva kiṃnarāś cāntarikṣagāḥ ṛṣayo nāradamukhā vasiṣṭādyā tapodhanāḥ anugacchanti viśveśaṃ sarvabhūtādim avyayam,द्वारकां प्रस्थितो देवः शचीपतिसहायवान् तत्र देवाः समरुतः ससाध्याः समितिंजय गन्धर्वाप्सरसश् चैव किंनराश् चान्तरिक्षगाः ऋषयो नारदमुखा वसिष्टाद्या तपोधनाः अनुगच्छन्ति विश्वेशं सर्वभूतादिम् अव्ययम्
113,46,HV_113.46,ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahābalau vidyādharagaṇāś caiva ye cānye siddhacāraṇāḥ āyāntam anugacchanti yaśasā vijayena ca,आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ विद्याधरगणाश् चैव ये चान्ये सिद्धचारणाः आयान्तम् अनुगच्छन्ति यशसा विजयेन च
113,47,HV_113.47,nāradaś ca mahābhāgaḥ prasthito dvārakāṃ prati tuṣṭo bāṇajayaṃ dṛṣṭvā varuṇaṃ ca kṛtapriyam kailāsaśikharaprakhyair nīlagrīvadharaiś ca taiḥ durād eva tu tāṃ dṛṣṭvā dvārakāṃ dvāramālinīm pāñcajanyasya nirghoṣaṃ cakre cakragadādharaḥ,नारदश् च महाभागः प्रस्थितो द्वारकां प्रति तुष्टो बाणजयं दृष्ट्वा वरुणं च कृतप्रियम् कैलासशिखरप्रख्यैर् नीलग्रीवधरैश् च तैः दुराद् एव तु तां दृष्ट्वा द्वारकां द्वारमालिनीम् पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं चक्रे चक्रगदाधरः
113,48,HV_113.48,saṃjñāṃ prayacchate devo dvārakāpuravāsinām tenādhmāto mahāśaṅkhaḥ pūrayām āsa rodasī devānuyātranirghoṣaṃ pāñcajanyasya nisvanam śrutvā dvāravatī sarvā praharṣam atulaṃ gatā,संज्ञां प्रयच्छते देवो द्वारकापुरवासिनाम् तेनाध्मातो महाशङ्खः पूरयाम् आस रोदसी देवानुयात्रनिर्घोषं पाञ्चजन्यस्य निस्वनम् श्रुत्वा द्वारवती सर्वा प्रहर्षम् अतुलं गता
113,49,HV_113.49,pūrṇakumbhaiś ca lājaiś ca bahuvinyastavistaraiḥ dvāropaśobhitāṃ kṛtvā sarvāṃ dvāravatīṃ purīm suśliṣṭarathyāṃ suśrīkāṃ kṛtaratnopaśobhitāṃ viprāś cārghaṃ samādāya tathaiva kulanaigamāḥ jayaśabdaiś ca vividhaiḥ pūjayanti sma mādhavam vainateyasamāsīnaṃ nīlāñjanacayopamam avandanyādavāḥ kṛṣṇaṃ śriyā paramayā yutam,पूर्णकुम्भैश् च लाजैश् च बहुविन्यस्तविस्तरैः द्वारोपशोभितां कृत्वा सर्वां द्वारवतीं पुरीम् सुश्लिष्टरथ्यां सुश्रीकां कृतरत्नोपशोभितां विप्राश् चार्घं समादाय तथैव कुलनैगमाः जयशब्दैश् च विविधैः पूजयन्ति स्म माधवम् वैनतेयसमासीनं नीलाञ्जनचयोपमम् अवन्दन्यादवाः कृष्णं श्रिया परमया युतम्
113,50,HV_113.50,trayo 'nupūrvyā varṇāś ca pūjayanti mahābalam anantaṃ keśihantāraṃ śreṣṭhipūrvāś ca śreṇayaḥ ṛṣibhir devagandharvaiś cāraṇaiś ca samantataḥ saṃstūyamāno govindo dvārakopari viṣṭhitaḥ,त्रयो ऽनुपूर्व्या वर्णाश् च पूजयन्ति महाबलम् अनन्तं केशिहन्तारं श्रेष्ठिपूर्वाश् च श्रेणयः ऋषिभिर् देवगन्धर्वैश् चारणैश् च समन्ततः संस्तूयमानो गोविन्दो द्वारकोपरि विष्ठितः
113,51,HV_113.51,tadāścaryam apaśyanta dāśārhagaṇasattamāḥ praharṣam atulaṃ prāptā dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ mahābhujam bāṇaṃ jitvā mahādevam āyāntaṃ puruṣottamam,तदाश्चर्यम् अपश्यन्त दाशार्हगणसत्तमाः प्रहर्षम् अतुलं प्राप्ता दृष्ट्वा कृष्णं महाभुजम् बाणं जित्वा महादेवम् आयान्तं पुरुषोत्तमम्
113,52,HV_113.52,dvārakāvāsināṃ vācaś caranti bahudhā tadā prāpte kṛṣṇe mahābhāge sātvatānāṃ mahārathe,द्वारकावासिनां वाचश् चरन्ति बहुधा तदा प्राप्ते कृष्णे महाभागे सात्वतानां महारथे
113,53,HV_113.53,gatvā ca dūram adhvānaṃ suparṇo drutam āgataḥ dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smo yeṣāṃ no jagataḥ patiḥ rakṣitā cāpi goptā ca dīrghabāhur janārdanaḥ,गत्वा च दूरम् अध्वानं सुपर्णो द्रुतम् आगतः धन्याः स्मो ऽनुगृहीताः स्मो येषां नो जगतः पतिः रक्षिता चापि गोप्ता च दीर्घबाहुर् जनार्दनः
113,54,HV_113.54,vainateyaṃ samāruhya bāṇaṃ jitvā sudurjayam prāpto 'yaṃ puṇḍarīkākṣo manāṃsy āhlādayann iva,वैनतेयं समारुह्य बाणं जित्वा सुदुर्जयम् प्राप्तो ऽयं पुण्डरीकाक्षो मनांस्य् आह्लादयन्न् इव
113,55,HV_113.55,evaṃ kathayatām eva dvārakāvāsināṃ tadā vāsudevagṛhaṃ devā viviśus te mahārathāḥ,एवं कथयताम् एव द्वारकावासिनां तदा वासुदेवगृहं देवा विविशुस् ते महारथाः
113,56,HV_113.56,avatīrya suparṇāt tu vāsudevo balas tadā pradyumnaś cāniruddhaś ca gṛhān praviviśus tadā tāni teṣāṃ vimānāni divi saṃcaratāṃ tadā sthitāny eva pradṛśyante nānārūpāṇi sarvaśaḥ,अवतीर्य सुपर्णात् तु वासुदेवो बलस् तदा प्रद्युम्नश् चानिरुद्धश् च गृहान् प्रविविशुस् तदा तानि तेषां विमानानि दिवि संचरतां तदा स्थितान्य् एव प्रदृश्यन्ते नानारूपाणि सर्वशः
113,57,HV_113.57,siṃharṣabhamṛgair nāgair vājisārasabarhiṇaiḥ bhāsvanti tāni dṛśyante vimānāni sahasraśaḥ,सिंहर्षभमृगैर् नागैर् वाजिसारसबर्हिणैः भास्वन्ति तानि दृश्यन्ते विमानानि सहस्रशः
113,58,HV_113.58,atha kṛṣṇo 'bravīd vākyaṃ kumārāṃs tān sahasraśaḥ pradyumnādīn samastāṃs tu ślakṣṇaṃ madhurayā girā ete rudrās tathādityā vasavo 'thāśvināv api sādhyā devās tathānye cāpy avandaṃs tān yathākramam,अथ कृष्णो ऽब्रवीद् वाक्यं कुमारांस् तान् सहस्रशः प्रद्युम्नादीन् समस्तांस् तु श्लक्ष्णं मधुरया गिरा एते रुद्रास् तथादित्या वसवो ऽथाश्विनाव् अपि साध्या देवास् तथान्ये चाप्य् अवन्दंस् तान् यथाक्रमम्
113,59,HV_113.59,sahasrākṣaṃ mahābhāgaṃ dānavānāṃ bhayaṃkaram vandadhvaṃ sahitāḥ śakraṃ sagaṇaṃ nāgavāhanam ete cakradharāś caiva etān vadanta sarvaśaḥ sāgarāś ca hradāś caiva matpriyārtham ihāgatāḥ diśaś ca vidiśaś caiva vandadhvaṃ ca yathākramam jyotīṃṣi saha nakṣatrair yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ āgatā matpriyārthaṃ vai vandadhvaṃ ca yathākramam sarvān divaukaso dṛṣṭvā paurā vismayam āgatāḥ pūjārtham atha saṃbhārān pragṛhya drutam āgatāḥ aho vai mahad āścaryaṃ vāsudevasya saṃśrayāt prāpyate yad ihāsmābhir iti vācaś caranti hi,सहस्राक्षं महाभागं दानवानां भयंकरम् वन्दध्वं सहिताः शक्रं सगणं नागवाहनम् एते चक्रधराश् चैव एतान् वदन्त सर्वशः सागराश् च ह्रदाश् चैव मत्प्रियार्थम् इहागताः दिशश् च विदिशश् चैव वन्दध्वं च यथाक्रमम् ज्योतींषि सह नक्षत्रैर् यक्षराक्षसकिंनरैः आगता मत्प्रियार्थं वै वन्दध्वं च यथाक्रमम् सर्वान् दिवौकसो दृष्ट्वा पौरा विस्मयम् आगताः पूजार्थम् अथ संभारान् प्रगृह्य द्रुतम् आगताः अहो वै महद् आश्चर्यं वासुदेवस्य संश्रयात् प्राप्यते यद् इहास्माभिर् इति वाचश् चरन्ति हि
113,60,HV_113.60,tataś candanacūrṇaiś ca puṣpavarṣaiś ca sarvaśaḥ kiranti paurāḥ sarvāṃs tān pūjayanto divaukasaḥ,ततश् चन्दनचूर्णैश् च पुष्पवर्षैश् च सर्वशः किरन्ति पौराः सर्वांस् तान् पूजयन्तो दिवौकसः
113,61,HV_113.61,lājaiḥ praṇāmair dhūpaiś ca vāgbuddhiniyatās tathā dvārakāvāsinaḥ sarve pūjayanti divaukasaḥ,लाजैः प्रणामैर् धूपैश् च वाग्बुद्धिनियतास् तथा द्वारकावासिनः सर्वे पूजयन्ति दिवौकसः
113,62,HV_113.62,āhukaṃ vasudevaṃ ca sāmbaṃ ca yadunandanam sātyakiṃ colmukaṃ caiva vipṛthuṃ ca mahābalam,आहुकं वसुदेवं च साम्बं च यदुनन्दनम् सात्यकिं चोल्मुकं चैव विपृथुं च महाबलम्
113,63,HV_113.63,akrūraṃ ca mahābhāgaṃ tathā niṣadham eva ca etān pariṣvajya tadā mūrdhni cāghrāya vīryavān atha śakro mahābhāgaḥ samakṣaṃ yadumaṇḍale stuvantaṃ keśihantāraṃ tatrovācottaraṃ vacaḥ andhakaṃ ca śubhākṣaṃ ca tato vacanam abravīt,अक्रूरं च महाभागं तथा निषधम् एव च एतान् परिष्वज्य तदा मूर्ध्नि चाघ्राय वीर्यवान् अथ शक्रो महाभागः समक्षं यदुमण्डले स्तुवन्तं केशिहन्तारं तत्रोवाचोत्तरं वचः अन्धकं च शुभाक्षं च ततो वचनम् अब्रवीत्
113,64,HV_113.64,vāsavaḥ sātvatān sarvān eṣa vo yadunandanaḥ yojayitvā raṇe caiva yaśasā pauruṣeṇa ca,वासवः सात्वतान् सर्वान् एष वो यदुनन्दनः योजयित्वा रणे चैव यशसा पौरुषेण च
113,65,HV_113.65,ramayaty atitejasvī divīva ca divaukasaḥ mahādevasya miṣato guhasya ca tathaiva ca eṣa bāṇaṃ raṇe jitvā dvārakāṃ punar āgatāḥ,रमयत्य् अतितेजस्वी दिवीव च दिवौकसः महादेवस्य मिषतो गुहस्य च तथैव च एष बाणं रणे जित्वा द्वारकां पुनर् आगताः
113,66,HV_113.66,sahasrabāhor bāhūnāṃ kṛtvā kṣayam anuttamam sthāpayitvā dvibāhutve prāpto 'yaṃ svapurīṃ hariḥ,सहस्रबाहोर् बाहूनां कृत्वा क्षयम् अनुत्तमम् स्थापयित्वा द्विबाहुत्वे प्राप्तो ऽयं स्वपुरीं हरिः
113,67,HV_113.67,yadarthaṃ janma kṛṣṇasya mānuṣeṣu mahātmanaḥ tad apy avasitaṃ kṛtsnaṃ naṣṭaśokā vayaṃ kṛtāḥ,यदर्थं जन्म कृष्णस्य मानुषेषु महात्मनः तद् अप्य् अवसितं कृत्स्नं नष्टशोका वयं कृताः
113,68,HV_113.68,pibanto madhumādhvīkaṃ raṃsyāmaḥ prītisaṃyutāḥ kālo yāsyaty avirataṃ viṣayeṣv eva sajjatām,पिबन्तो मधुमाध्वीकं रंस्यामः प्रीतिसंयुताः कालो यास्यत्य् अविरतं विषयेष्व् एव सज्जताम्
113,69,HV_113.69,bāhūnāṃ saṃśrayāt sarve vayam asya mahātmanaḥ pranaṣṭaśokā raṃsyāmaḥ sarva evāmarāḥ sukham,बाहूनां संश्रयात् सर्वे वयम् अस्य महात्मनः प्रनष्टशोका रंस्यामः सर्व एवामराः सुखम्
113,70,HV_113.70,evam uktvā pariṣvajya kṛṣṇaṃ kamalalocanam evaṃ stutvā sahasrākṣaḥ keśavaṃ dānavāntakam āpṛcchya taṃ mahābhāgaḥ sarvair devagaṇair vṛtaḥ tataḥ punaḥ pariṣvajya kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam ity uktvā yādavān sarvān kṛṣṇaṃ saṃpūjya vāsavaḥ puraṃdaro divaṃ yātaḥ sarvāmaragaṇair vṛtaḥ ṛṣayaś ca mahātmāno jayāśīrbhir mahaujasam yathāgataṃ punar yātā yakṣarākṣasakiṃnarāḥ puraṃdare divaṃ yāte padmanābho mahābalaḥ apṛcchata mahābhāgaḥ sarvān kuśalam avyayam tataḥ kilakilāśabdaṃ nirvamantaḥ sahasraśaḥ gacchanti kaumudīṃ draṣṭuṃ so 'naghaḥ priyayā saha dvārakāṃ prāpya kṛṣṇas tu reme yadugaṇair vṛtaḥ,एवम् उक्त्वा परिष्वज्य कृष्णं कमललोचनम् एवं स्तुत्वा सहस्राक्षः केशवं दानवान्तकम् आपृच्छ्य तं महाभागः सर्वैर् देवगणैर् वृतः ततः पुनः परिष्वज्य कृष्णं लोकनमस्कृतम् इत्य् उक्त्वा यादवान् सर्वान् कृष्णं संपूज्य वासवः पुरंदरो दिवं यातः सर्वामरगणैर् वृतः ऋषयश् च महात्मानो जयाशीर्भिर् महौजसम् यथागतं पुनर् याता यक्षराक्षसकिंनराः पुरंदरे दिवं याते पद्मनाभो महाबलः अपृच्छत महाभागः सर्वान् कुशलम् अव्ययम् ततः किलकिलाशब्दं निर्वमन्तः सहस्रशः गच्छन्ति कौमुदीं द्रष्टुं सो ऽनघः प्रियया सह द्वारकां प्राप्य कृष्णस् तु रेमे यदुगणैर् वृतः
113,71,HV_113.71,vividhān sarvakāmārthāñ śriyā paramayā yutaḥ evam eṣo 'vatīirṇo vai pṛthivyāṃ pṛthivīpate viṣṇur yadukulaśreṣṭho vāsudeveti viśrutaḥ,विविधान् सर्वकामार्थाञ् श्रिया परमया युतः एवम् एषो ऽवतीइर्णो वै पृथिव्यां पृथिवीपते विष्णुर् यदुकुलश्रेष्ठो वासुदेवेति विश्रुतः
113,72,HV_113.72,etaiś ca kāraṇaiḥ śrīmān vasudevakule prabhuḥ jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi,एतैश् च कारणैः श्रीमान् वसुदेवकुले प्रभुः जातो वृष्णिषु देवक्यां यन् मां त्वं परिपृच्छसि
113,73,HV_113.73,nivṛtte nāradapraśne mayoktaṃ te samāsataḥ uktās te vistarāḥ sarve pūrvaṃ ye janamejaya,निवृत्ते नारदप्रश्ने मयोक्तं ते समासतः उक्तास् ते विस्तराः सर्वे पूर्वं ये जनमेजय
113,74,HV_113.74,viṣṇos tu māthure kalpe yatra te saṃśayo mahān vāsudevagatiś caiva sā mayā samudāhṛtā,विष्णोस् तु माथुरे कल्पे यत्र ते संशयो महान् वासुदेवगतिश् चैव सा मया समुदाहृता
113,75,HV_113.75,āścaryaś caiva nānyo 'sti kṛṣṇaś cāścaryasaṃnidhiḥ sarveṣv āścaryakalpeṣu nāsty āścaryam avaiṣṇavam,आश्चर्यश् चैव नान्यो ऽस्ति कृष्णश् चाश्चर्यसंनिधिः सर्वेष्व् आश्चर्यकल्पेषु नास्त्य् आश्चर्यम् अवैष्णवम्
113,76,HV_113.76,sa eva dhanyo dhanināṃ dhanyakṛd dhanyabhāvanaḥ deveṣv api sadaityeṣu nāsti dhanyataro 'cyutāt,स एव धन्यो धनिनां धन्यकृद् धन्यभावनः देवेष्व् अपि सदैत्येषु नास्ति धन्यतरो ऽच्युतात्
113,77,HV_113.77,ādityā vasavo rudrā aśvinau marutas tathā gaganaṃ bhūr diśaś caiva salilaṃ jyotir eva ca,आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस् तथा गगनं भूर् दिशश् चैव सलिलं ज्योतिर् एव च
113,78,HV_113.78,sarvam etaj jagaddhātā viṣṇur eva na cāparaḥ eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā kāla eva ca satyaṃ dharmas tapaś caiva brahma caiva sanātanam anantaś caiva nāgānāṃ rudrāṇāṃ śaṃkaraḥ smṛtaḥ jaṅgamājaṅgamaṃ caiva jagannārāyaṇodbhavaṃ etasmāc ca jagat sarvaṃ prasūyeta janārdanāt jagac ca sarvaṃ deveśas taṃ namas kuru bhārata,सर्वम् एतज् जगद्धाता विष्णुर् एव न चापरः एष धाता विधाता च संहर्ता काल एव च सत्यं धर्मस् तपश् चैव ब्रह्म चैव सनातनम् अनन्तश् चैव नागानां रुद्राणां शंकरः स्मृतः जङ्गमाजङ्गमं चैव जगन्नारायणोद्भवं एतस्माच् च जगत् सर्वं प्रसूयेत जनार्दनात् जगच् च सर्वं देवेशस् तं नमस् कुरु भारत
113,79,HV_113.79,pūjyaś ca satataṃ sarvair devair eṣa sanātanaḥ pūjyo 'yaṃ devadeveśaḥ pūjyair api savāsavaiḥ ijyaś ca devadeveśas taṃ namaskuru bhārata namaskuru sadā viṣṇuṃ yādavaṃ bhūtabhāvanam namasyāmo jagannāthaṃ devakīṃ ca hariṃ sadā namas tasmin samādhatsva mano 'nudhyāhi tat param upāsyaś ca sadā viṣṇur manasā rājasattama namaskuru jagannāthaṃ bhūyo bhūyo jagatpate vāsudevaṃ sadā dhyāhi keśavaṃ keśisūdanam nārāyaṇam aṇīyāṃsaṃ dhyāhi yatnena sattamam dhyāto hi sarvapāpāni nāśayiṣyaty asaṃśayam ityuktaṃ bāṇayuddhaṃ te māhātmyaṃ keśavasya ca vaṃśapratiṣṭhāṃ atulāṃ śravaṇādeva lapsyase,पूज्यश् च सततं सर्वैर् देवैर् एष सनातनः पूज्यो ऽयं देवदेवेशः पूज्यैर् अपि सवासवैः इज्यश् च देवदेवेशस् तं नमस्कुरु भारत नमस्कुरु सदा विष्णुं यादवं भूतभावनम् नमस्यामो जगन्नाथं देवकीं च हरिं सदा नमस् तस्मिन् समाधत्स्व मनो ऽनुध्याहि तत् परम् उपास्यश् च सदा विष्णुर् मनसा राजसत्तम नमस्कुरु जगन्नाथं भूयो भूयो जगत्पते वासुदेवं सदा ध्याहि केशवं केशिसूदनम् नारायणम् अणीयांसं ध्याहि यत्नेन सत्तमम् ध्यातो हि सर्वपापानि नाशयिष्यत्य् असंशयम् इत्युक्तं बाणयुद्धं ते माहात्म्यं केशवस्य च वंशप्रतिष्ठां अतुलां श्रवणादेव लप्स्यसे
113,80,HV_113.80,ye cedaṃ dhārayiṣyanti bāṇayuddham anuttamam keśavasya ca māhātmyaṃ nādharmas tān bhajiṣyati,ये चेदं धारयिष्यन्ति बाणयुद्धम् अनुत्तमम् केशवस्य च माहात्म्यं नाधर्मस् तान् भजिष्यति
113,81,HV_113.81,teṣāṃ dharmo bhaved rājan nātra kāryā vicāraṇā eṣā te vaiṣṇavī caryā mayā kārtsnyena kīrtitā pṛcchatas tāta yajñe 'smin nivṛtte janamejaya,तेषां धर्मो भवेद् राजन् नात्र कार्या विचारणा एषा ते वैष्णवी चर्या मया कार्त्स्न्येन कीर्तिता पृच्छतस् तात यज्ञे ऽस्मिन् निवृत्ते जनमेजय
113,82,HV_113.82,āścaryaparvam akhilaṃ yo hīdaṃ dhārayen nṛpa sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati kalpa utthāya yo nityaṃ kīrtayet susamāhitaḥ na tasya durlabhaṃ kiṃ cid iha loke paratra ca brāhmaṇaḥ sarvavedī syāt kṣatriyo vijayī bhavet vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syāc chūdro gacchec ca sadgatim nāśubhaṃ prāpnuyāt kiṃcid dīrgham āyur avāpnuyāt,आश्चर्यपर्वम् अखिलं यो हीदं धारयेन् नृप सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति कल्प उत्थाय यो नित्यं कीर्तयेत् सुसमाहितः न तस्य दुर्लभं किं चिद् इह लोके परत्र च ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् वैश्यो धनसमृद्धः स्याच् छूद्रो गच्छेच् च सद्गतिम् नाशुभं प्राप्नुयात् किंचिद् दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात्
113,83,HV_113.83,harivaṃśam imaṃ puṇyaṃ yaḥ śṛṇoti mahīpatiḥ āyur ārogyam aiśvaryam atulām ṛddhim āpnuyāt aputro labhate putram adhano 'pi dhanaṃ vrajet ariṣṭaśamanaṃ sarvaṃ prāpnoti śubhasaṃtatim harivaṃśam imaṃ śṛṇvan maṇḍalādhipatir bhavet ācandratārakaṃ bhūmā+ +vaśeṣām ṛddhim āpnuyāt ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ viṣṇubhaktād dvijarṣabhāt sadā digvijayī bhūyāc caturaṅgabalānvitaḥ tasmād dhariḥ sadā dhyeyaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ ādikartā mahībhartā śriyā sārdhaṃ jagatpatiḥ tasya vaṃśam imaṃ puṇyam itihāsaṃ purātanam ye narāḥ kīrtayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ asakṛt paṭha rājendra harivaṃśaṃ maharddhimat manas te niścalaṃ bhūyāt prasanno 'stu janārdanaḥ iti pārikṣito rājā vaiśaṃpāyanabhāṣitam śrutavān amalo bhūtvā harivaṃśaṃ dvijarṣabhāḥ,हरिवंशम् इमं पुण्यं यः शृणोति महीपतिः आयुर् आरोग्यम् ऐश्वर्यम् अतुलाम् ऋद्धिम् आप्नुयात् अपुत्रो लभते पुत्रम् अधनो ऽपि धनं व्रजेत् अरिष्टशमनं सर्वं प्राप्नोति शुभसंततिम् हरिवंशम् इमं शृण्वन् मण्डलाधिपतिर् भवेत् आचन्द्रतारकं भूमा+ +वशेषाम् ऋद्धिम् आप्नुयात् य इदं शृणुयान् नित्यं विष्णुभक्ताद् द्विजर्षभात् सदा दिग्विजयी भूयाच् चतुरङ्गबलान्वितः तस्माद् धरिः सदा ध्येयः शङ्खचक्रगदाधरः आदिकर्ता महीभर्ता श्रिया सार्धं जगत्पतिः तस्य वंशम् इमं पुण्यम् इतिहासं पुरातनम् ये नराः कीर्तयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः असकृत् पठ राजेन्द्र हरिवंशं महर्द्धिमत् मनस् ते निश्चलं भूयात् प्रसन्नो ऽस्तु जनार्दनः इति पारिक्षितो राजा वैशंपायनभाषितम् श्रुतवान् अमलो भूत्वा हरिवंशं द्विजर्षभाः
113,84,HV_113.84,evaṃ śaunaka saṃkṣepād vistareṇa tathaiva ca saṃkṣepād vistareṇāpi tatra sarve tapodhanāḥ proktā vai sarvavaṃśās te kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te,एवं शौनक संक्षेपाद् विस्तरेण तथैव च संक्षेपाद् विस्तरेणापि तत्र सर्वे तपोधनाः प्रोक्ता वै सर्ववंशास् ते किं भूयः कथयामि ते
114,1,HV_114.1,śaunakādyās tu munayaḥ prītās tuṣṭās tadābhavan namaskurvanti deveśaṃ bhaktinamrā munīśvarāḥ ādidevaṃ hariṃ viṣṇuṃ namasyanti sma mādhavam taṃ vedaśāstrapariniṣṭhitaśuddhabuddhiṃ carmāmbaraṃ suramunīndranutaṃ kavīndram kṛṣṇatviṣaṃ kanakapiṅgajaṭākalāpaṃ vyāsaṃ namāmi śirasā tilakaṃ dvijānām vande sarasvatīṃ devīṃ bhuvanatrayamātaram yat prasādād ṛte snigdhaṃ jihvā na parivartate janamejayasya ke putrāḥ paṭhyante lomaharṣaṇe harivaṃśasya śeṣasya kathāṃ pāpapraṇāśanīm kasmin pratiṣṭhito vaṃśaḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām,शौनकाद्यास् तु मुनयः प्रीतास् तुष्टास् तदाभवन् नमस्कुर्वन्ति देवेशं भक्तिनम्रा मुनीश्वराः आदिदेवं हरिं विष्णुं नमस्यन्ति स्म माधवम् तं वेदशास्त्रपरिनिष्ठितशुद्धबुद्धिं चर्माम्बरं सुरमुनीन्द्रनुतं कवीन्द्रम् कृष्णत्विषं कनकपिङ्गजटाकलापं व्यासं नमामि शिरसा तिलकं द्विजानाम् वन्दे सरस्वतीं देवीं भुवनत्रयमातरम् यत् प्रसादाद् ऋते स्निग्धं जिह्वा न परिवर्तते जनमेजयस्य के पुत्राः पठ्यन्ते लोमहर्षणे हरिवंशस्य शेषस्य कथां पापप्रणाशनीम् कस्मिन् प्रतिष्ठितो वंशः पाण्डवानां महात्मनाम्
114,2,HV_114.2,etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ mama tvattaḥ kathayataḥ sarvaṃ vedmy ahaṃ taṃ parisphuṭam pārikṣitasya kāśyāyāṃ dvau putrau saṃbabhūvatuḥ candrāpīḍaś ca nṛpatiḥ sūryāpīḍaś ca mokṣavit,एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं परं कौतूहलं मम त्वत्तः कथयतः सर्वं वेद्म्य् अहं तं परिस्फुटम् पारिक्षितस्य काश्यायां द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः चन्द्रापीडश् च नृपतिः सूर्यापीडश् च मोक्षवित्
114,3,HV_114.3,candrāpīḍasya putrāṇāṃ śatam uttamadhanvinām janamejaya ity eva kṣatraṃ bhuvi pariśrutam,चन्द्रापीडस्य पुत्राणां शतम् उत्तमधन्विनाम् जनमेजय इत्य् एव क्षत्रं भुवि परिश्रुतम्
114,4,HV_114.4,teṣāṃ jyeṣṭhas tu rājāsīt pure vāraṇasāhvaye satyakarṇo mahābāhur yajvā vipuladakṣiṇaḥ,तेषां ज्येष्ठस् तु राजासीत् पुरे वारणसाह्वये सत्यकर्णो महाबाहुर् यज्वा विपुलदक्षिणः
114,5,HV_114.5,satyakarṇasya dāyādaḥ śvetakarṇaḥ pratāpavān aputraḥ sa tu dharmātmā praviveśa tapovanam,सत्यकर्णस्य दायादः श्वेतकर्णः प्रतापवान् अपुत्रः स तु धर्मात्मा प्रविवेश तपोवनम्
114,6,HV_114.6,tasmād vanagatād garbhaṃ yādavī pratyapadyata sucāror duhitā subhrūr mālinī bhrātṛmālini,तस्माद् वनगताद् गर्भं यादवी प्रत्यपद्यत सुचारोर् दुहिता सुभ्रूर् मालिनी भ्रातृमालिनि
114,7,HV_114.7,sa tv ajanmani garbhasya śvetakarṇaḥ prajeśvaraḥ anvagacchata taṃ pūrvair mahāprasthānam acyutam,स त्व् अजन्मनि गर्भस्य श्वेतकर्णः प्रजेश्वरः अन्वगच्छत तं पूर्वैर् महाप्रस्थानम् अच्युतम्
114,8,HV_114.8,sā dṛṣṭvā saṃprayātaṃ taṃ mālinī pṛṣṭhato 'nvagāt pathi sā suṣuve subhrūr vane rājīvalocanam,सा दृष्ट्वा संप्रयातं तं मालिनी पृष्ठतो ऽन्वगात् पथि सा सुषुवे सुभ्रूर् वने राजीवलोचनम्
114,9,HV_114.9,tam apāśya ca tatraiva rājānaṃ sānvagacchata pativratā mahābhāgā draupadīva purā patīn,तम् अपाश्य च तत्रैव राजानं सान्वगच्छत पतिव्रता महाभागा द्रौपदीव पुरा पतीन्
114,10,HV_114.10,sukumāraḥ kumāro 'sau girikuñje ruroda ha dayārthaṃ tasya meghās tu prādurāsan mahātmanaḥ,सुकुमारः कुमारो ऽसौ गिरिकुञ्जे रुरोद ह दयार्थं तस्य मेघास् तु प्रादुरासन् महात्मनः
114,11,HV_114.11,śraviṣṭhāyāś ca putrau dvau paippalādau ca tau dvijau dṛṣṭvā kṛpānvitau gṛhya taṃ prakṣālayatāṃ jale,श्रविष्ठायाश् च पुत्रौ द्वौ पैप्पलादौ च तौ द्विजौ दृष्ट्वा कृपान्वितौ गृह्य तं प्रक्षालयतां जले
114,12,HV_114.12,vighṛṣṭe tasya te pārśve khelena rudhirasrave ajaśyāmau ca pārśvau tāv ubhāv api samāhitau,विघृष्टे तस्य ते पार्श्वे खेलेन रुधिरस्रवे अजश्यामौ च पार्श्वौ ताव् उभाव् अपि समाहितौ
114,13,HV_114.13,ājagamānayo pārśvaṃ pibann apy anayoḥ stanau tathaiva ca samārūḍhāv ajapārśvas tato 'bhavat ājaśyāmasya te pārśve rūḍhe vai saṃabhūvatuḥ taṃ tathaiva ca tiṣṭhantaṃ ajapārśve kumārakam tato 'japārśva iti tau cakrāte tasya nāma ha,आजगमानयो पार्श्वं पिबन्न् अप्य् अनयोः स्तनौ तथैव च समारूढाव् अजपार्श्वस् ततो ऽभवत् आजश्यामस्य ते पार्श्वे रूढे वै संअभूवतुः तं तथैव च तिष्ठन्तं अजपार्श्वे कुमारकम् ततो ऽजपार्श्व इति तौ चक्राते तस्य नाम ह
114,14,HV_114.14,sa tu vemakaśālāyāṃ ubhābhyām abhivardhitaḥ,स तु वेमकशालायां उभाभ्याम् अभिवर्धितः
114,15,HV_114.15,vemakasya tu bhāryā tam udvahat putrakāraṇāt sevakasya tu tāṃ bhāryām ūhatus tasya kāraṇāt vemakyāḥ sa tu putro 'bhūd brāhmaṇau sucivau ca tau,वेमकस्य तु भार्या तम् उद्वहत् पुत्रकारणात् सेवकस्य तु तां भार्याम् ऊहतुस् तस्य कारणात् वेमक्याः स तु पुत्रो ऽभूद् ब्राह्मणौ सुचिवौ च तौ
114,16,HV_114.16,teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca yugapat tulyajīvinaḥ sa eṣa pauravo vaṃśaḥ pāṇḍavānāṃ pratiṣṭhitaḥ,तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च युगपत् तुल्यजीविनः स एष पौरवो वंशः पाण्डवानां प्रतिष्ठितः
114,17,HV_114.17,śloko 'pi cātra gīto 'yaṃ nāhuṣeṇa yayātinā jarāsaṃkramaṇe pūrvaṃ tadā prītena dhīmatā,श्लोको ऽपि चात्र गीतो ऽयं नाहुषेण ययातिना जरासंक्रमणे पूर्वं तदा प्रीतेन धीमता
114,18,HV_114.18,acandrārkagrahā bhūmir bhaved api na saṃśayaḥ apauravā na tu mahī bhaviṣyati kadācana,अचन्द्रार्कग्रहा भूमिर् भवेद् अपि न संशयः अपौरवा न तु मही भविष्यति कदाचन
115,1,HV_115.1,tatas teṣūpaviṣṭeṣu sadasyaiḥ saha śaunakaḥ ukto 'yaṃ harivaṃśas te parvāṇi nikhilāni ca yathā puroktāni tathā vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā,ततस् तेषूपविष्टेषु सदस्यैः सह शौनकः उक्तो ऽयं हरिवंशस् ते पर्वाणि निखिलानि च यथा पुरोक्तानि तथा व्यासशिष्येण धीमता
115,2,HV_115.2,tat kathyamānam amṛtam itihāsasamanvitam prīṇāty asmān amṛtavat sarvapāpapraṇāśanam,तत् कथ्यमानम् अमृतम् इतिहाससमन्वितम् प्रीणात्य् अस्मान् अमृतवत् सर्वपापप्रणाशनम्
115,3,HV_115.3,sukhaśravyatayā dhīra mano hlādayatīva naḥ janamejayas tu nṛpatiḥ śrutvākhyānam anuttamam saute kim akarot paścāt sarpasatrād anantaram,सुखश्रव्यतया धीर मनो ह्लादयतीव नः जनमेजयस् तु नृपतिः श्रुत्वाख्यानम् अनुत्तमम् सौते किम् अकरोत् पश्चात् सर्पसत्राद् अनन्तरम्
115,4,HV_115.4,yad ārabhata pārikṣit tan me kathaya suvrata janamejayas tu nṛpatiḥ śrutvākhyānam anuttamam yad ārabhat tad ākhyāsye sarpasatrād anantaram,यद् आरभत पारिक्षित् तन् मे कथय सुव्रत जनमेजयस् तु नृपतिः श्रुत्वाख्यानम् अनुत्तमम् यद् आरभत् तद् आख्यास्ये सर्पसत्राद् अनन्तरम्
115,5,HV_115.5,tasmin satre samāpte tu rājā pārikṣitas tadā yaṣṭuṃ sa vājimedhena saṃbhārān upacakrame,तस्मिन् सत्रे समाप्ते तु राजा पारिक्षितस् तदा यष्टुं स वाजिमेधेन संभारान् उपचक्रमे
115,6,HV_115.6,ṛtvikpurohitācāryān āhūyedam uvāca ha yakṣye 'haṃ vājimedhena haya utsṛjyatām iti,ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् आहूयेदम् उवाच ह यक्ष्ये ऽहं वाजिमेधेन हय उत्सृज्यताम् इति
115,7,HV_115.7,tato 'sya vijñāya cikīrṣitaṃ tadā kṛṣṇo mahātmā sahasājagāma pārikṣitaṃ draṣṭum adīnasattvam dvaipāyanaḥ sarvaparāvarajñaḥ,ततो ऽस्य विज्ञाय चिकीर्षितं तदा कृष्णो महात्मा सहसाजगाम पारिक्षितं द्रष्टुम् अदीनसत्त्वम् द्वैपायनः सर्वपरावरज्ञः
115,8,HV_115.8,pārikṣitas tu nṛpatir dṛṣṭvā tam ṛṣim āgatam arghyapādyāsanaṃ dattvā pūjayāmāsa śāstrataḥ,पारिक्षितस् तु नृपतिर् दृष्ट्वा तम् ऋषिम् आगतम् अर्घ्यपाद्यासनं दत्त्वा पूजयामास शास्त्रतः
115,9,HV_115.9,tau copaviṣṭāv abhitaḥ sadasyās tasya śaunaka tatas teṣūpaviṣṭeṣu sadasyaiḥ saha śaunaka kathā bahuvidhāś citrāś cakrāte vedasaṃhitāḥ,तौ चोपविष्टाव् अभितः सदस्यास् तस्य शौनक ततस् तेषूपविष्टेषु सदस्यैः सह शौनक कथा बहुविधाश् चित्राश् चक्राते वेदसंहिताः
115,10,HV_115.10,tataḥ kathānte nṛpatiś codayāmāsa taṃ munim pitāmahaṃ pāṇḍavānāṃ ātmanaḥ prapitāmaham,ततः कथान्ते नृपतिश् चोदयामास तं मुनिम् पितामहं पाण्डवानां आत्मनः प्रपितामहम्
115,11,HV_115.11,mahābhāratam ākhyānaṃ bahvarthaṃ bahuvistaram nimeṣamātram iva me sukhaśravyatayā gatam,महाभारतम् आख्यानं बह्वर्थं बहुविस्तरम् निमेषमात्रम् इव मे सुखश्रव्यतया गतम्
115,12,HV_115.12,vibhūtivistarakathaṃ sarveṣāṃ vai yaśaskaram tvayā tv abhihitaṃ brahmañ śaṅkhe kṣīram ivāhitam,विभूतिविस्तरकथं सर्वेषां वै यशस्करम् त्वया त्व् अभिहितं ब्रह्मञ् शङ्खे क्षीरम् इवाहितम्
115,13,HV_115.13,nāmṛtenāpi tṛptiḥ syād yathā svargasukhena vā tathā tṛptiṃ na gacchāmi śrutvemāṃ bhāratīṃ kathām,नामृतेनापि तृप्तिः स्याद् यथा स्वर्गसुखेन वा तथा तृप्तिं न गच्छामि श्रुत्वेमां भारतीं कथाम्
115,14,HV_115.14,anumānya tu sarvajñaṃ pṛcchāmi bhagavann aham hetuḥ kurūṇāṃ nāśasya rājasūyo mato mama,अनुमान्य तु सर्वज्ञं पृच्छामि भगवन्न् अहम् हेतुः कुरूणां नाशस्य राजसूयो मतो मम
115,15,HV_115.15,duḥsahānāṃ yathā dhvaṃso rājanyānām upaplavaḥ rājasūyaṃ tathā manye yuddhārtham upakalpitam,दुःसहानां यथा ध्वंसो राजन्यानाम् उपप्लवः राजसूयं तथा मन्ये युद्धार्थम् उपकल्पितम्
115,16,HV_115.16,rājasūyo hi somena śrūyate pūrvam āhṛtaḥ tasyānte sumahadyuddham abhavat tārakāmayam,राजसूयो हि सोमेन श्रूयते पूर्वम् आहृतः तस्यान्ते सुमहद्युद्धम् अभवत् तारकामयम्
115,17,HV_115.17,āhṛto varuṇenāpi tasyānte sumahākratoḥ devāsuram abhūd yuddhaṃ sarvabhūtakṣayāvaham,आहृतो वरुणेनापि तस्यान्ते सुमहाक्रतोः देवासुरम् अभूद् युद्धं सर्वभूतक्षयावहम्
115,18,HV_115.18,hariścandras tu rājarṣir etaṃ kratum avāptavān tatrāpy āḍībakam abhūd yuddhaṃ kṣatravināśanam,हरिश्चन्द्रस् तु राजर्षिर् एतं क्रतुम् अवाप्तवान् तत्राप्य् आडीबकम् अभूद् युद्धं क्षत्रविनाशनम्
115,19,HV_115.19,tato 'nantaram āryeṇa pāṇḍavenāpi dustaraḥ mahābhāratasaṃhāraḥ saṃbhṛto 'gnir iva kratuḥ,ततो ऽनन्तरम् आर्येण पाण्डवेनापि दुस्तरः महाभारतसंहारः संभृतो ऽग्निर् इव क्रतुः
115,20,HV_115.20,tasya mūlaṃ hi yuddhasya lokakṣayakarasya ha rājasūyo mahāyajñaḥ kimarthaṃ na nivāritaḥ,तस्य मूलं हि युद्धस्य लोकक्षयकरस्य ह राजसूयो महायज्ञः किमर्थं न निवारितः
115,21,HV_115.21,rājasūye hy asaṃhārye yajñāṅgaiś ca durāsadaiḥ mithyāpraṇīte yajñāṅge prajānāṃ saṃkṣayo dhruvaḥ,राजसूये ह्य् असंहार्ये यज्ञाङ्गैश् च दुरासदैः मिथ्याप्रणीते यज्ञाङ्गे प्रजानां संक्षयो ध्रुवः
115,22,HV_115.22,bhavān api ca sarveṣāṃ pūrveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ atītānāgatajñaś ca nāthaś cādikaraś ca naḥ,भवान् अपि च सर्वेषां पूर्वेषां नः पितामहः अतीतानागतज्ञश् च नाथश् चादिकरश् च नः
115,23,HV_115.23,te kathaṃ bhagavan netrā buddhimantaś cyutā nayāt anāthā hy aparādhyante kunetāraś ca mānavāḥ,ते कथं भगवन् नेत्रा बुद्धिमन्तश् च्युता नयात् अनाथा ह्य् अपराध्यन्ते कुनेतारश् च मानवाः
115,24,HV_115.24,kālenādya parītās te tava vatsa pitāmahāḥ na māṃ bhaviṣyaṃ papracchur na cāpṛṣṭo bravīmy aham,कालेनाद्य परीतास् ते तव वत्स पितामहाः न मां भविष्यं पप्रच्छुर् न चापृष्टो ब्रवीम्य् अहम्
115,25,HV_115.25,niḥsāmarthyaṃ ca paśyāmi bhaviṣyasya nivedanam parihartuṃ na śakṣyāmi kālaniṣṭhāṃ hi tāṃ gatim,निःसामर्थ्यं च पश्यामि भविष्यस्य निवेदनम् परिहर्तुं न शक्ष्यामि कालनिष्ठां हि तां गतिम्
115,26,HV_115.26,tvayā tv idam ahaṃ pṛṣṭo vakṣyāmy āgantu bhāvi yat ataś ca balavān kālaḥ śrutvāpi na kariṣyasi,त्वया त्व् इदम् अहं पृष्टो वक्ष्याम्य् आगन्तु भावि यत् अतश् च बलवान् कालः श्रुत्वापि न करिष्यसि
115,27,HV_115.27,na saṃrambhān na cārambhān na vai sthāsyasi pauruṣe lekhā hi kālalikhitā veleva duratikramāḥ,न संरम्भान् न चारम्भान् न वै स्थास्यसि पौरुषे लेखा हि काललिखिता वेलेव दुरतिक्रमाः
115,28,HV_115.28,aśvamedhaḥ kratuḥ śreṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ pariśrutaḥ tena bhāvena te yajñaṃ vāsavo dharṣayiṣyati,अश्वमेधः क्रतुः श्रेष्ठः क्षत्रियाणां परिश्रुतः तेन भावेन ते यज्ञं वासवो धर्षयिष्यति
115,29,HV_115.29,yadi tac chakyate rājan parihartuṃ kathaṃcana daivaṃ puruṣakāreṇa mā yajethāś ca taṃ kratum,यदि तच् छक्यते राजन् परिहर्तुं कथंचन दैवं पुरुषकारेण मा यजेथाश् च तं क्रतुम्
115,30,HV_115.30,na cāparādhaḥ śakrasya nopadhyāyagaṇasya te tava vā yajamānasya kālo 'tra parameśvaraḥ,न चापराधः शक्रस्य नोपध्यायगणस्य ते तव वा यजमानस्य कालो ऽत्र परमेश्वरः
115,31,HV_115.31,tasya saṃsthāpanam idam kālasya vaśavarti vai tat praṇeyaṃ nibodhasya trailokyaṃ sacarācaram,तस्य संस्थापनम् इदम् कालस्य वशवर्ति वै तत् प्रणेयं निबोधस्य त्रैलोक्यं सचराचरम्
115,32,HV_115.32,yathā yaṣṭā nṛpaḥ svargaṃ gamiṣyati yugakṣaye tathā yajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijātayaḥ,यथा यष्टा नृपः स्वर्गं गमिष्यति युगक्षये तथा यज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजातयः
115,33,HV_115.33,nivṛttāv aśvamedhasya kiṃ nimittaṃ bhaviṣyati śrutvā parihariṣyāmi bhagavan yadi śakyate,निवृत्ताव् अश्वमेधस्य किं निमित्तं भविष्यति श्रुत्वा परिहरिष्यामि भगवन् यदि शक्यते
115,34,HV_115.34,nimittaṃ bhavitā tatra brahmakopakṛtaṃ prabho yatasva parihartuṃ tad ity etad bhadram astu te,निमित्तं भविता तत्र ब्रह्मकोपकृतं प्रभो यतस्व परिहर्तुं तद् इत्य् एतद् भद्रम् अस्तु ते
115,35,HV_115.35,tvayā dhṛtaḥ kratuś caiva vājimedhaḥ paraṃtapa kṣatriyā nāhariṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati,त्वया धृतः क्रतुश् चैव वाजिमेधः परंतप क्षत्रिया नाहरिष्यन्ति यावद् भूमिर् धरिष्यति
115,36,HV_115.36,nivṛttāv aśvamedhasya vipraśāpāgnitejasā ahaṃ nimittaṃ iti ced bhayaṃ tīvraṃ ca jāyate,निवृत्ताव् अश्वमेधस्य विप्रशापाग्नितेजसा अहं निमित्तं इति चेद् भयं तीव्रं च जायते
115,37,HV_115.37,kathaṃ hy akīrttyā saṃyuktaḥ sukṛtī madvidho janaḥ lokān utsahate gantuṃ khaṃ sapāśa iva dvijaḥ,कथं ह्य् अकीर्त्त्या संयुक्तः सुकृती मद्विधो जनः लोकान् उत्सहते गन्तुं खं सपाश इव द्विजः
115,38,HV_115.38,yathā hy anāgatam idam dṛṣṭam atra praṇāśanam yajñasya punarāvṛttir yady asty āśvāsayasva mām,यथा ह्य् अनागतम् इदम् दृष्टम् अत्र प्रणाशनम् यज्ञस्य पुनरावृत्तिर् यद्य् अस्त्य् आश्वासयस्व माम्
115,39,HV_115.39,upāttayajño devebhyo brāhmaṇeṣu nivatsyati vihito yajña eṣo 'tra devaiś ca brāhmaṇair api tejasābhyāhṛtaṃ tejas tejasyevāvatiṣṭhate,उपात्तयज्ञो देवेभ्यो ब्राह्मणेषु निवत्स्यति विहितो यज्ञ एषो ऽत्र देवैश् च ब्राह्मणैर् अपि तेजसाभ्याहृतं तेजस् तेजस्येवावतिष्ठते
115,40,HV_115.40,audbhido bhavitā kaścit senānīḥ kāśyapo dvijaḥ aśvamedhaṃ kaliyuge punaḥ pratyāhariṣyati,औद्भिदो भविता कश्चित् सेनानीः काश्यपो द्विजः अश्वमेधं कलियुगे पुनः प्रत्याहरिष्यति
115,41,HV_115.41,tadyuge tatkulīnaś ca rājasūyam api kratum āhariṣyati rājendra śvetagraham ivāntakaḥ,तद्युगे तत्कुलीनश् च राजसूयम् अपि क्रतुम् आहरिष्यति राजेन्द्र श्वेतग्रहम् इवान्तकः
115,42,HV_115.42,yathābalaṃ manuṣyāṇāṃ kartṝṇāṃ dāsyate phalam yugāntadvāram ṛṣibhiḥ saṃvṛtaṃ vicariṣyati,यथाबलं मनुष्याणां कर्तॄणां दास्यते फलम् युगान्तद्वारम् ऋषिभिः संवृतं विचरिष्यति
115,43,HV_115.43,tadāprabhṛti hāsyante nṛṇāṃ prāṇāḥ purākṛtīḥ vinivartiṣyate loke vṛttānte vṛttimatsv api,तदाप्रभृति हास्यन्ते नृणां प्राणाः पुराकृतीः विनिवर्तिष्यते लोके वृत्तान्ते वृत्तिमत्स्व् अपि
115,44,HV_115.44,tadā sūkṣmo mahodarko dustaro dānamūlavān cāturāśramyaśithilo dharmaḥ pravicaliṣyati,तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुस्तरो दानमूलवान् चातुराश्रम्यशिथिलो धर्मः प्रविचलिष्यति
115,45,HV_115.45,tadā hy alpena tapasā siddhiṃ yāsyanti mānavāḥ dhanyā dharmaṃ cariṣyanti yugāmte janamejaya,तदा ह्य् अल्पेन तपसा सिद्धिं यास्यन्ति मानवाः धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगाम्ते जनमेजय
116,1,HV_116.1,āsannaṃ viprakṛṣṭaṃ vā yadi kālaṃ na vidmahe tasmād dvāparavidhvaṃsād yugāntaṃ spṛhayāmy aham,आसन्नं विप्रकृष्टं वा यदि कालं न विद्महे तस्माद् द्वापरविध्वंसाद् युगान्तं स्पृहयाम्य् अहम्
116,2,HV_116.2,prāptā vayaṃ hi taṃ kālam anayā dharmatṛṣṇayā prāptā vayaṃ ca dharmaṃ svaṃ sukham alpena karmaṇā,प्राप्ता वयं हि तं कालम् अनया धर्मतृष्णया प्राप्ता वयं च धर्मं स्वं सुखम् अल्पेन कर्मणा
116,3,HV_116.3,prajāsamudvegakaraṃ yugāntaṃ samupasthitam tasmāt samudvegakare yugānte pratyupasthite pranaṣṭadharmaṃ dharmajña nimittair vaktum arhasi,प्रजासमुद्वेगकरं युगान्तं समुपस्थितम् तस्मात् समुद्वेगकरे युगान्ते प्रत्युपस्थिते प्रनष्टधर्मं धर्मज्ञ निमित्तैर् वक्तुम् अर्हसि
116,4,HV_116.4,pṛṣṭa evaṃ bhaviṣyasya gatiṃ tattvena cintayan evaṃ bhaviṣye tu gatiṃ yogenaiva vicintayan yugānte pūrvarūpāṇi bhagavān abravīt tadā,पृष्ट एवं भविष्यस्य गतिं तत्त्वेन चिन्तयन् एवं भविष्ये तु गतिं योगेनैव विचिन्तयन् युगान्ते पूर्वरूपाणि भगवान् अब्रवीत् तदा
116,5,HV_116.5,arakṣitāro hartāro balibhāgasya pārthivāḥ yugānte prabhaviṣyanti svarakṣaṇaparāyaṇāḥ,अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः युगान्ते प्रभविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः
116,6,HV_116.6,akṣatriyāś ca rājāno viprāḥ śūdropajīvinaḥ śūdrāś ca brāhmaṇācārā bhaviṣyanti yugakṣaye,अक्षत्रियाश् च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः शूद्राश् च ब्राह्मणाचारा भविष्यन्ति युगक्षये
116,7,HV_116.7,śūdrā dharmaṃ cariṣyanti yugānte janamejaya kāṇḍapṛṣṭhāḥ śrotriyāś ca havīṃṣi bharatarṣabha ekapaṅktyām aśiṣyanti yugānte janamejaya,शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते जनमेजय काण्डपृष्ठाः श्रोत्रियाश् च हवींषि भरतर्षभ एकपङ्क्त्याम् अशिष्यन्ति युगान्ते जनमेजय
116,8,HV_116.8,śilpavanto 'nṛtaparāḥ narā madyāmiṣapriyāḥ paraṃ dharmaṃ haniṣyanti manuṣyā mandabuddhayaḥ bhāryāmitrā bhaviṣyanti yugānte janamejaya,शिल्पवन्तो ऽनृतपराः नरा मद्यामिषप्रियाः परं धर्मं हनिष्यन्ति मनुष्या मन्दबुद्धयः भार्यामित्रा भविष्यन्ति युगान्ते जनमेजय
116,9,HV_116.9,alpodakās tathā meghā alpasasyā ca medinī rājavṛtte sthitāś corā rākānaś coraśīlinaḥ bhṛtyā anirviṣṭabhujo bhaviṣyanti yugakṣaye,अल्पोदकास् तथा मेघा अल्पसस्या च मेदिनी राजवृत्ते स्थिताश् चोरा राकानश् चोरशीलिनः भृत्या अनिर्विष्टभुजो भविष्यन्ति युगक्षये
116,10,HV_116.10,dhanāni ślāghanīyāni satāṃ vṛttam apūjitam nāryaś cāpi kariṣyanti kṛṣim eva kalau yuge akutsanā ca patite bhaviṣyati yugakṣaye,धनानि श्लाघनीयानि सतां वृत्तम् अपूजितम् नार्यश् चापि करिष्यन्ति कृषिम् एव कलौ युगे अकुत्सना च पतिते भविष्यति युगक्षये
116,11,HV_116.11,aśāntās tāpasā nityaṃ bhaviṣyanti kalau yuge pranaṣṭacetanā martyā muktakeśā vicūlinaḥ unaṣoḍaśavarṣāś ca prajāsyanti narās tadā,अशान्तास् तापसा नित्यं भविष्यन्ति कलौ युगे प्रनष्टचेतना मर्त्या मुक्तकेशा विचूलिनः उनषोडशवर्षाश् च प्रजास्यन्ति नरास् तदा
116,12,HV_116.12,aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ pramadāḥ keśaśūlāś ca bhaviṣyanti yugakṣaye,अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश् चतुष्पथाः प्रमदाः केशशूलाश् च भविष्यन्ति युगक्षये
116,13,HV_116.13,aṭṭam annam iti proktaṃ śūlo vikraya ucyate catuṣpathā brāhmaṇa iti śivo veda udāhṛtaḥ keśo bhaga iti khyāto rājan naivātra saṃśayaḥ sarve brahma vadiṣyanti sarve vājasaneyinaḥ śūdrā bhovādinaś caiva bhaviṣyanti yugakṣaye,अट्टम् अन्नम् इति प्रोक्तं शूलो विक्रय उच्यते चतुष्पथा ब्राह्मण इति शिवो वेद उदाहृतः केशो भग इति ख्यातो राजन् नैवात्र संशयः सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति सर्वे वाजसनेयिनः शूद्रा भोवादिनश् चैव भविष्यन्ति युगक्षये
116,14,HV_116.14,tapoyajñārthavedānāṃ vikretāro dvijātayaḥ ṛtavaś ca bhaviṣyanti viparītā yugakṣaye,तपोयज्ञार्थवेदानां विक्रेतारो द्विजातयः ऋतवश् च भविष्यन्ति विपरीता युगक्षये
116,15,HV_116.15,śukladantājitākṣāś ca muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ śūdrā dharmaṃ cariṣyanti śākyabuddhopajīvinaḥ,शुक्लदन्ताजिताक्षाश् च मुण्डाः काषायवाससः शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति शाक्यबुद्धोपजीविनः
116,16,HV_116.16,śvāpadapracuratvaṃ ca gavāṃ caiva parikṣayaḥ svādūnāṃ vinivṛttiś ca vidyād antagate yuge,श्वापदप्रचुरत्वं च गवां चैव परिक्षयः स्वादूनां विनिवृत्तिश् च विद्याद् अन्तगते युगे
116,17,HV_116.17,antyā madhye nivatsyanti madhyāś cāntāvasāyinaḥ yathānimnaṃ prajāḥ sarvā gamiṣyanti yugakṣaye,अन्त्या मध्ये निवत्स्यन्ति मध्याश् चान्तावसायिनः यथानिम्नं प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति युगक्षये
116,18,HV_116.18,tathā dvihāyanā damyās tathā palvalakarṣakāḥ citravarṣī ca parjanyo yuge kṣīṇe bhaviṣyati,तथा द्विहायना दम्यास् तथा पल्वलकर्षकाः चित्रवर्षी च पर्जन्यो युगे क्षीणे भविष्यति
116,19,HV_116.19,sarve corakule jātāś corayānāḥ parasaram svalpenāḍhyā bhaviṣyanti yat kiṃcit prāpya durgatāḥ na te dharmaṃ cariṣyanti mānavā nirgate yuge ūṣarābahulā bhūmiḥ panthāno nagarāntarā sarve vāṇijakāś caiva bhaviṣyanti kalau yuge,सर्वे चोरकुले जाताश् चोरयानाः परसरम् स्वल्पेनाढ्या भविष्यन्ति यत् किंचित् प्राप्य दुर्गताः न ते धर्मं चरिष्यन्ति मानवा निर्गते युगे ऊषराबहुला भूमिः पन्थानो नगरान्तरा सर्वे वाणिजकाश् चैव भविष्यन्ति कलौ युगे
116,20,HV_116.20,pitṛkṛtyāni deyāni vidhamantaḥ sutās tadā haraṇāya prapatsyante lobhānṛtavirodhitāḥ,पितृकृत्यानि देयानि विधमन्तः सुतास् तदा हरणाय प्रपत्स्यन्ते लोभानृतविरोधिताः
116,21,HV_116.21,pitṛdattāni vittāni nighnantas tanayāḥ sadā grahaṇāya pravartante lobhād anṛtavādinaḥ saukumārye tathā rūpe ratne copakṣayaṃ gate bhaviṣyanti yugasyānte nāryaḥ keśair alaṃkṛtāḥ,पितृदत्तानि वित्तानि निघ्नन्तस् तनयाः सदा ग्रहणाय प्रवर्तन्ते लोभाद् अनृतवादिनः सौकुमार्ये तथा रूपे रत्ने चोपक्षयं गते भविष्यन्ति युगस्यान्ते नार्यः केशैर् अलंकृताः
116,22,HV_116.22,nirvihārasya bhītasya gṛhasthasya bhaviṣyati yugānte samanuprāpte nānyā bhāryāsamā ratiḥ,निर्विहारस्य भीतस्य गृहस्थस्य भविष्यति युगान्ते समनुप्राप्ते नान्या भार्यासमा रतिः
116,23,HV_116.23,kuśīlānāryabhūyiṣṭhaṃ vṛthārūpasamāvṛtam puruṣālpaṃ bahustrīkaṃ tad yugāntasya lakṣaṇam,कुशीलानार्यभूयिष्ठं वृथारूपसमावृतम् पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं तद् युगान्तस्य लक्षणम्
116,24,HV_116.24,bahuyācanakā lokā dāsyante ca parasparam avicārya grahīṣyanti dānaṃ varṇāntarāt tathā rājacorādidaṇḍārto janaḥ kṣayam upaiṣyati,बहुयाचनका लोका दास्यन्ते च परस्परम् अविचार्य ग्रहीष्यन्ति दानं वर्णान्तरात् तथा राजचोरादिदण्डार्तो जनः क्षयम् उपैष्यति
116,25,HV_116.25,sasyaniṣpattir aphalā taruṇā vṛddhaśīlinaḥ īhayāsukhino lokā bhaviṣyanti gate yuge,सस्यनिष्पत्तिर् अफला तरुणा वृद्धशीलिनः ईहयासुखिनो लोका भविष्यन्ति गते युगे
116,26,HV_116.26,varṣāsu vātāḥ puruṣā nīcāḥ śarkaravarṣiṇaḥ saṃdigdhaḥ paralokaś ca bhaviṣyati yugakṣaye,वर्षासु वाताः पुरुषा नीचाः शर्करवर्षिणः संदिग्धः परलोकश् च भविष्यति युगक्षये
116,27,HV_116.27,ātmanaś ca durācārā brahmadūṣaṇatatparāḥ ātmānaṃ bahu manyante manyur evābhyayād dvijān vaiśyācārāś ca rājanyā dhanadhānyopajīvinaḥ yugāpakramaṇe pūrvaṃ bhaviṣyanti dvijātayaḥ,आत्मनश् च दुराचारा ब्रह्मदूषणतत्पराः आत्मानं बहु मन्यन्ते मन्युर् एवाभ्ययाद् द्विजान् वैश्याचाराश् च राजन्या धनधान्योपजीविनः युगापक्रमणे पूर्वं भविष्यन्ति द्विजातयः
116,28,HV_116.28,apravṛttāḥ prapatsyante samayāḥ śapathās tathā ṛṇaṃ ca vinayabhraṃśo yuge kṣīṇe bhaviṣyati,अप्रवृत्ताः प्रपत्स्यन्ते समयाः शपथास् तथा ऋणं च विनयभ्रंशो युगे क्षीणे भविष्यति
116,29,HV_116.29,bhaviṣyaty aphalo harṣaḥ krodhaś ca saphalo nṛṇām ajāś caivopayokṣyante payaso 'rthe yugakṣaye,भविष्यत्य् अफलो हर्षः क्रोधश् च सफलो नृणाम् अजाश् चैवोपयोक्ष्यन्ते पयसो ऽर्थे युगक्षये
116,30,HV_116.30,aśāstravihitā prajñā evam eva bhaviṣyati aśāstraviduṣāṃ puṃsām evam eva svabhāvataḥ apramāṇaṃ kariṣyanti nītiṃ paṇḍitamāninaḥ śāstroktasyāpravaktāro bhaviṣyanti yugakṣaye,अशास्त्रविहिता प्रज्ञा एवम् एव भविष्यति अशास्त्रविदुषां पुंसाम् एवम् एव स्वभावतः अप्रमाणं करिष्यन्ति नीतिं पण्डितमानिनः शास्त्रोक्तस्याप्रवक्तारो भविष्यन्ति युगक्षये
116,31,HV_116.31,sarvaḥ sarvaṃ vijānāti vṛddhān anupasevya ca na kaścid akavir nāma yugānte pratyupasthite,सर्वः सर्वं विजानाति वृद्धान् अनुपसेव्य च न कश्चिद् अकविर् नाम युगान्ते प्रत्युपस्थिते
116,32,HV_116.32,na kṣatrāṇi niyokṣyanti vikarmasthā dvijātayaḥ coraprāyāś ca rājāno yugānte pratyupasthite,न क्षत्राणि नियोक्ष्यन्ति विकर्मस्था द्विजातयः चोरप्रायाश् च राजानो युगान्ते प्रत्युपस्थिते
116,33,HV_116.33,kuṇḍā vṛṣā naikṛtikāḥ surāpā brahmavādinaḥ aśvamedhena yakṣyanti yugānte janamejaya,कुण्डा वृषा नैकृतिकाः सुरापा ब्रह्मवादिनः अश्वमेधेन यक्ष्यन्ति युगान्ते जनमेजय
116,34,HV_116.34,ayājyān yājayiṣyanti tathābhakṣyasya bhakṣiṇaḥ brāhmaṇā dhanatṛṣṇārtā yugānte samupasthite,अयाज्यान् याजयिष्यन्ति तथाभक्ष्यस्य भक्षिणः ब्राह्मणा धनतृष्णार्ता युगान्ते समुपस्थिते
116,35,HV_116.35,bhogārtham abhipatsyante na ca kaścit paṭhiṣyati ekaśaṅkhās tathā nāryo gavedhukapinaddhakāḥ,भोगार्थम् अभिपत्स्यन्ते न च कश्चित् पठिष्यति एकशङ्खास् तथा नार्यो गवेधुकपिनद्धकाः
116,36,HV_116.36,nakṣatrāṇi vihīnāni viparītā diśas tathā saṃdhyārāgo 'tha digdāho bhaviṣyaty apare yuge,नक्षत्राणि विहीनानि विपरीता दिशस् तथा संध्यारागो ऽथ दिग्दाहो भविष्यत्य् अपरे युगे
116,37,HV_116.37,pitṝn putrā niyokṣyanti vadhvaḥ śvaśrūś ca karmasu vākśarais tarjayiṣyanti gurūñ śiṣyās tathaiva ca mukheṣu ca prayokṣyanti pramattāś ca narās tadā viyoniṣu cariṣyanti pramadāsu narās tadā,पितॄन् पुत्रा नियोक्ष्यन्ति वध्वः श्वश्रूश् च कर्मसु वाक्शरैस् तर्जयिष्यन्ति गुरूञ् शिष्यास् तथैव च मुखेषु च प्रयोक्ष्यन्ति प्रमत्ताश् च नरास् तदा वियोनिषु चरिष्यन्ति प्रमदासु नरास् तदा
116,38,HV_116.38,akṛtāgrāṇi bhokṣyanti narāś caivāgnihotriṇaḥ bhikṣāṃ balim adattvā ca bhokṣyanti puruṣāḥ svayam,अकृताग्राणि भोक्ष्यन्ति नराश् चैवाग्निहोत्रिणः भिक्षां बलिम् अदत्त्वा च भोक्ष्यन्ति पुरुषाः स्वयम्
116,39,HV_116.39,patīn suptān vañcayitvā gamiṣyanti striyo aṇyataḥ puruṣāś ca prasuptāsu bhāryāsu ca parastriyam,पतीन् सुप्तान् वञ्चयित्वा गमिष्यन्ति स्त्रियो अण्यतः पुरुषाश् च प्रसुप्तासु भार्यासु च परस्त्रियम्
116,40,HV_116.40,nāvyadhito nāpy arujo janaḥ sarvo 'bhyasūyakaḥ na kṛtapratikartā ca kāle kṣīṇe bhaviṣyati,नाव्यधितो नाप्य् अरुजो जनः सर्वो ऽभ्यसूयकः न कृतप्रतिकर्ता च काले क्षीणे भविष्यति
117,1,HV_117.1,eṣaṃ vilulite loke manuṣyāḥ kena pālitāḥ nivatsyanti kimācārāḥ kimāhāravihāriṇaḥ,एषं विलुलिते लोके मनुष्याः केन पालिताः निवत्स्यन्ति किमाचाराः किमाहारविहारिणः
117,2,HV_117.2,kiṃkarmāṇaḥ kimīhantaḥ kiṃpramāṇāḥ kimāyuṣaḥ kāṃ ca kāṣṭhāṃ samāsādya prapatsyanti kṛtaṃ yugam,किंकर्माणः किमीहन्तः किंप्रमाणाः किमायुषः कां च काष्ठां समासाद्य प्रपत्स्यन्ति कृतं युगम्
117,3,HV_117.3,ata ūrdhvaṃ cyute dharme guṇahīnāḥ prajās tataḥ śīlavyasanam āsādya prāpsyante hrāsam āyuṣaḥ,अत ऊर्ध्वं च्युते धर्मे गुणहीनाः प्रजास् ततः शीलव्यसनम् आसाद्य प्राप्स्यन्ते ह्रासम् आयुषः
117,4,HV_117.4,āyurhārnyā balaglānir balaglānyā vivarṇatā vaivarṇyād vyādhisaṃpīḍā nirvedo vyādhipīḍanāt,आयुर्हार्न्या बलग्लानिर् बलग्लान्या विवर्णता वैवर्ण्याद् व्याधिसंपीडा निर्वेदो व्याधिपीडनात्
117,5,HV_117.5,nirvedād ātmasaṃbodhaḥ saṃbodhād dharmaśīlatā evaṃ gatvā parāṃ kāṣṭhāṃ prapatsyanti kṛtaṃ yugam,निर्वेदाद् आत्मसंबोधः संबोधाद् धर्मशीलता एवं गत्वा परां काष्ठां प्रपत्स्यन्ति कृतं युगम्
117,6,HV_117.6,uddeśato dharmaśīlāḥ kecin madhyasthatāṃ gatāḥ vimarśaśīlāḥ kecit tu hetuvādakutūhalāḥ,उद्देशतो धर्मशीलाः केचिन् मध्यस्थतां गताः विमर्शशीलाः केचित् तु हेतुवादकुतूहलाः
117,7,HV_117.7,pratyakṣam anumānaṃ ca pramāṇam iti niścitāḥ pramāṇaṃ kiṃ kariṣyati neti paṇḍitamāninaḥ apramāṇaṃ kariṣyanti vedoktam apare janāḥ,प्रत्यक्षम् अनुमानं च प्रमाणम् इति निश्चिताः प्रमाणं किं करिष्यति नेति पण्डितमानिनः अप्रमाणं करिष्यन्ति वेदोक्तम् अपरे जनाः
117,8,HV_117.8,tadā mukhabhagāś caiva bhaviṣyanti striyo 'parāḥ nāstikyaparamāś cāpi kecid dharmavilopakāḥ bhaviṣyanti narā mūḍhā mandāḥ paṇḍitamāninaḥ,तदा मुखभगाश् चैव भविष्यन्ति स्त्रियो ऽपराः नास्तिक्यपरमाश् चापि केचिद् धर्मविलोपकाः भविष्यन्ति नरा मूढा मन्दाः पण्डितमानिनः
117,9,HV_117.9,tadātvamātraśraddheyāḥ śāstrajñānavimūrchitāḥ dāmbhikās te bhaviṣyanti vādaśīlaparāyaṇāḥ,तदात्वमात्रश्रद्धेयाः शास्त्रज्ञानविमूर्छिताः दाम्भिकास् ते भविष्यन्ति वादशीलपरायणाः
117,10,HV_117.10,tadā vicalite dharme janāḥ śeṣapuraskṛtāḥ śubhāny evācariṣyanti dānasatyasamanvitāḥ,तदा विचलिते धर्मे जनाः शेषपुरस्कृताः शुभान्य् एवाचरिष्यन्ति दानसत्यसमन्विताः
117,11,HV_117.11,sarvabhakṣo hy asaṃgupto nirguṇo nirapatrapaḥ bhaviṣyati tadā lokas tat kaṣāyasya lakṣaṇam,सर्वभक्षो ह्य् असंगुप्तो निर्गुणो निरपत्रपः भविष्यति तदा लोकस् तत् कषायस्य लक्षणम्
117,12,HV_117.12,viprāṇāṃ śāśvatīṃ vṛttiṃ yadā varṇāvaro janaḥ abhipatsyati vṛttyarthaṃ tat kaṣāyasya lakṣaṇam,विप्राणां शाश्वतीं वृत्तिं यदा वर्णावरो जनः अभिपत्स्यति वृत्त्यर्थं तत् कषायस्य लक्षणम्
117,13,HV_117.13,kaṣāyopaplave kāle jñānavidyāpraṇāśane siddhim alpena kālena yāsyanti nirupaskṛtāḥ,कषायोपप्लवे काले ज्ञानविद्याप्रणाशने सिद्धिम् अल्पेन कालेन यास्यन्ति निरुपस्कृताः
117,14,HV_117.14,mahāyuddhaṃ mahānādaṃ mahāvarṣaṃ mahābhayam bhaviṣyati yuge kṣīṇe tat kaṣāyasya lakṣaṇam,महायुद्धं महानादं महावर्षं महाभयम् भविष्यति युगे क्षीणे तत् कषायस्य लक्षणम्
117,15,HV_117.15,viprarūpāṇi rakṣāṃsi rājānaḥ karṇavedinaḥ cariṣyanti vasuṃdharāṃ pranaṣṭavarṇadharmāś ca pṛthivīm upabhokṣyanti yugānte pratyupasthite,विप्ररूपाणि रक्षांसि राजानः कर्णवेदिनः चरिष्यन्ति वसुंधरां प्रनष्टवर्णधर्माश् च पृथिवीम् उपभोक्ष्यन्ति युगान्ते प्रत्युपस्थिते
117,16,HV_117.16,niḥsvādhyāyavaṣaṭkārā munayaś cābhimāninaḥ kravyādā brahmarūpeṇa sarvabhakṣā vṛthāvratāḥ,निःस्वाध्यायवषट्कारा मुनयश् चाभिमानिनः क्रव्यादा ब्रह्मरूपेण सर्वभक्षा वृथाव्रताः
117,17,HV_117.17,mūrkhāḥ svārthaparā lubdhāḥ kṣudrāḥ kṣudraparicchadāḥ vyavāhāropavṛttāś ca cyutā dharmāc ca śāśvatāt,मूर्खाः स्वार्थपरा लुब्धाः क्षुद्राः क्षुद्रपरिच्छदाः व्यवाहारोपवृत्ताश् च च्युता धर्माच् च शाश्वतात्
117,18,HV_117.18,hartāraḥ pararatnānāṃ paradārapradharṣakāḥ kāmātmāno durātmānaḥ sopadhāḥ priyasāhasāḥ,हर्तारः पररत्नानां परदारप्रधर्षकाः कामात्मानो दुरात्मानः सोपधाः प्रियसाहसाः
117,19,HV_117.19,teṣu prabhavamāneṣu tulyaśīleṣu sarvataḥ abhāvino bhaviṣyanti munayo bahurūpiṇaḥ,तेषु प्रभवमानेषु तुल्यशीलेषु सर्वतः अभाविनो भविष्यन्ति मुनयो बहुरूपिणः
117,20,HV_117.20,utpannā ye kṛtayuge pradhānapuruṣāśrayāḥ kathāyogena tān sarvān pūjayiṣyanti mānavāḥ,उत्पन्ना ये कृतयुगे प्रधानपुरुषाश्रयाः कथायोगेन तान् सर्वान् पूजयिष्यन्ति मानवाः
117,21,HV_117.21,sasyacorā bhaviṣyanti tathā cailāpahāriṇaḥ bhakṣyabhojyaharāś caiva bhāṇḍānāṃ caiva hāriṇaḥ,सस्यचोरा भविष्यन्ति तथा चैलापहारिणः भक्ष्यभोज्यहराश् चैव भाण्डानां चैव हारिणः
117,22,HV_117.22,corāś corasya hartāro hantā hartur bhaviṣyati corāś corakṣaye cāpi kṛte kṣemaṃ bhaviṣyati,चोराश् चोरस्य हर्तारो हन्ता हर्तुर् भविष्यति चोराश् चोरक्षये चापि कृते क्षेमं भविष्यति
117,23,HV_117.23,niḥsāre kṣubhite loke niṣkriye vyantare sthite narāḥ śrayiṣyanti vanaṃ karabhāraprapīḍitāḥ,निःसारे क्षुभिते लोके निष्क्रिये व्यन्तरे स्थिते नराः श्रयिष्यन्ति वनं करभारप्रपीडिताः
117,24,HV_117.24,pitṝn ājñāpayiṣyanti putrāḥ karmāṇi sarvaśaḥ snuṣāḥ śvaśrūs tathā caiva yugānte paryupasthite vākśarais tarjayiṣyanti gurūñ śiṣyāḥ samantataḥ yajñakarmaṇy uparate rakṣāṃsi śvāpadāni ca koṭimūṣakasarpāś ca dharṣayiṣyanti mānavān,पितॄन् आज्ञापयिष्यन्ति पुत्राः कर्माणि सर्वशः स्नुषाः श्वश्रूस् तथा चैव युगान्ते पर्युपस्थिते वाक्शरैस् तर्जयिष्यन्ति गुरूञ् शिष्याः समन्ततः यज्ञकर्मण्य् उपरते रक्षांसि श्वापदानि च कोटिमूषकसर्पाश् च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
117,25,HV_117.25,kṣemaṃ subhikṣam ārogyaṃ sāmagryam atha bandhubhiḥ uddeśena naraśreṣṭha bhaviṣyanti yugakṣaye,क्षेमं सुभिक्षम् आरोग्यं सामग्र्यम् अथ बन्धुभिः उद्देशेन नरश्रेष्ठ भविष्यन्ति युगक्षये
117,26,HV_117.26,svayaṃpālāḥ svayaṃcorā yugasaṃbhārasaṃbhṛtāḥ maṇḍalaiḥ prabhaviṣyanti deśe deśe pṛthak pṛthak,स्वयंपालाः स्वयंचोरा युगसंभारसंभृताः मण्डलैः प्रभविष्यन्ति देशे देशे पृथक् पृथक्
117,27,HV_117.27,svadeśebhyaḥ paribhraṣṭā niḥsārāḥ saha bandhubhiḥ narās tadā bhaviṣyanti sarve kālapratīkṣiṇaḥ,स्वदेशेभ्यः परिभ्रष्टा निःसाराः सह बन्धुभिः नरास् तदा भविष्यन्ति सर्वे कालप्रतीक्षिणः
117,28,HV_117.28,tadā skandhe samādāya kumārān pradrutā bhayāt kauśikīṃ saṃśrayiṣyanti narāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ,तदा स्कन्धे समादाय कुमारान् प्रद्रुता भयात् कौशिकीं संश्रयिष्यन्ति नराः क्षुद्भयपीडिताः
117,29,HV_117.29,pracariṣyanti durbhikṣa+ +vyādhibhiḥ paripīḍitāḥ aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca kāśmīrān atha mekalān ṛṣikāntagiridroṇīḥ saṃśrayiṣyanti mānavāḥ,प्रचरिष्यन्ति दुर्भिक्ष+ +व्याधिभिः परिपीडिताः अङ्गान् वङ्गान् कलिङ्गांश् च काश्मीरान् अथ मेकलान् ऋषिकान्तगिरिद्रोणीः संश्रयिष्यन्ति मानवाः
117,30,HV_117.30,kṛtsnaṃ ca himavatpārśvaṃ kūlaṃ ca lavaṇāmbhasaḥ araṇyāni ca vatsyanti narā mlecchagaṇaiḥ saha,कृत्स्नं च हिमवत्पार्श्वं कूलं च लवणाम्भसः अरण्यानि च वत्स्यन्ति नरा म्लेच्छगणैः सह
117,31,HV_117.31,naiva śūnyā na cāśūnyā bhaviṣyati vasuṃdharā goptāraś cāpy agoptāraḥ prabhaviṣyanti śāsinaḥ,नैव शून्या न चाशून्या भविष्यति वसुंधरा गोप्तारश् चाप्य् अगोप्तारः प्रभविष्यन्ति शासिनः
117,32,HV_117.32,mṛgair matsyair vihaṃgaiś ca śvāpadaiḥ sarvakīṭakaiḥ mṛgamatsyavihaṃgaiś ca kīṭaśvāpadavaṃgamaiḥ (?) madhuśākaphalair mūlair vartayiṣyanti mānavāḥ,मृगैर् मत्स्यैर् विहंगैश् च श्वापदैः सर्वकीटकैः मृगमत्स्यविहंगैश् च कीटश्वापदवंगमैः (?) मधुशाकफलैर् मूलैर् वर्तयिष्यन्ति मानवाः
117,33,HV_117.33,cīraṃ parṇaṃ ca vividhaṃ valkalāny ajināni ca svayaṃ kṛtvā nivatsyanti yathā munijanās tathā,चीरं पर्णं च विविधं वल्कलान्य् अजिनानि च स्वयं कृत्वा निवत्स्यन्ति यथा मुनिजनास् तथा
117,34,HV_117.34,bījānām ākṛtiṃ nimneṣv īhante kāṣṭhaśaṅkubhiḥ ajaiḍakaṃ kharoṣṭraṃ ca pālayiṣyanti yatnataḥ,बीजानाम् आकृतिं निम्नेष्व् ईहन्ते काष्ठशङ्कुभिः अजैडकं खरोष्ट्रं च पालयिष्यन्ति यत्नतः
117,35,HV_117.35,nadīsrotāṃsi rotsyanti toyārthaṃ kūlam āśritāḥ pakvānnavyavahāreṇa vipaṇantaḥ parasparam,नदीस्रोतांसि रोत्स्यन्ति तोयार्थं कूलम् आश्रिताः पक्वान्नव्यवहारेण विपणन्तः परस्परम्
117,36,HV_117.36,tanūruhair yathājātaiḥ samalāntarasaṃvṛtaiḥ bahvapatyāḥ prajāhīnāḥ krūrā lakṣaṇavarjitāḥ,तनूरुहैर् यथाजातैः समलान्तरसंवृतैः बह्वपत्याः प्रजाहीनाः क्रूरा लक्षणवर्जिताः
117,37,HV_117.37,evaṃ bhaviṣyanti tadā manuṣyāḥ kālakāritāḥ hīnādd hīnaṃ tadā dharmaṃ prajā samanuvartsyati,एवं भविष्यन्ति तदा मनुष्याः कालकारिताः हीनाद्द् हीनं तदा धर्मं प्रजा समनुवर्त्स्यति
117,38,HV_117.38,āyus tatra ca martyānāṃ paraṃ triṃśad bhaviṣyati durbalā viṣayaglānā rajasā samabhiplutāḥ,आयुस् तत्र च मर्त्यानां परं त्रिंशद् भविष्यति दुर्बला विषयग्लाना रजसा समभिप्लुताः
117,39,HV_117.39,bhaviṣyati tadā teṣāṃ rogair indriyasaṃkṣayaḥ āyuḥprakṣayasaṃrodhādd hiṃsā coparamiṣyati,भविष्यति तदा तेषां रोगैर् इन्द्रियसंक्षयः आयुःप्रक्षयसंरोधाद्द् हिंसा चोपरमिष्यति
117,40,HV_117.40,evaṃ viplāvite loke pīḍitāḥ saṃkṣaye kāle jñāninas te bhaviṣyanti pīḍayā viphalodyamāḥ śuśrūṣavo bhaviṣyanti sādhūnāṃ darśane ratāḥ satyaṃ cāpi prapatsyanti vyavahārāpaśaṅkayā,एवं विप्लाविते लोके पीडिताः संक्षये काले ज्ञानिनस् ते भविष्यन्ति पीडया विफलोद्यमाः शुश्रूषवो भविष्यन्ति साधूनां दर्शने रताः सत्यं चापि प्रपत्स्यन्ति व्यवहारापशङ्कया
117,41,HV_117.41,bhaviṣyanti ca kāmānām alābhād dharmaśīlinaḥ kariṣyanti ca saṃkocaṃ svapakṣakṣayapīḍitāḥ,भविष्यन्ति च कामानाम् अलाभाद् धर्मशीलिनः करिष्यन्ति च संकोचं स्वपक्षक्षयपीडिताः
117,42,HV_117.42,evaṃ śuśrūṣavo dāne satye prāṇābhirakṣaṇe catuṣpādapravṛttaṃ ca dharmam āpsyanti mānavāḥ,एवं शुश्रूषवो दाने सत्ये प्राणाभिरक्षणे चतुष्पादप्रवृत्तं च धर्मम् आप्स्यन्ति मानवाः
117,43,HV_117.43,tesāṃ dharmābhimānānāṃ guṇeṣu parivartatām svādu kiṃ nv iti vijñāya dharma eva svadiṣyati,तेसां धर्माभिमानानां गुणेषु परिवर्तताम् स्वादु किं न्व् इति विज्ञाय धर्म एव स्वदिष्यति
117,44,HV_117.44,yathā hāniḥ kramaprāptā tathā vṛddhiḥ kramāgatā yadā hānir bhaviṣyati kaleḥ sarvāṇi bhūpate pragṛhīte tato dharme prapatsyanti kṛtaṃ punaḥ,यथा हानिः क्रमप्राप्ता तथा वृद्धिः क्रमागता यदा हानिर् भविष्यति कलेः सर्वाणि भूपते प्रगृहीते ततो धर्मे प्रपत्स्यन्ति कृतं पुनः
117,45,HV_117.45,sādhuvṛttiḥ kṛtayuge kaṣāye hānir ucyate eka eva tu kālaḥ sa hīnavarṇo yathā śaśī,साधुवृत्तिः कृतयुगे कषाये हानिर् उच्यते एक एव तु कालः स हीनवर्णो यथा शशी
117,46,HV_117.46,channo hi tamasā somo yathā kaliyuge tathā pūrṇaś ca tapasā hīno yathā kaliyuge tathā,छन्नो हि तमसा सोमो यथा कलियुगे तथा पूर्णश् च तपसा हीनो यथा कलियुगे तथा
117,47,HV_117.47,arthavādaparo dharmo vedārtha iti tu viduḥ anirṇiktam avijñātaṃ dāyādyam iva dhāryate,अर्थवादपरो धर्मो वेदार्थ इति तु विदुः अनिर्णिक्तम् अविज्ञातं दायाद्यम् इव धार्यते
117,48,HV_117.48,iṣṭaṃ dānaṃ tapo nāma brahmacaryaṃ supūjitam guṇaiḥ karmābhinirvṛttir guṇās tathyena karmaṇā,इष्टं दानं तपो नाम ब्रह्मचर्यं सुपूजितम् गुणैः कर्माभिनिर्वृत्तिर् गुणास् तथ्येन कर्मणा
117,49,HV_117.49,āśīs tu puruṣaṃ dṛṣṭvā deśakālānuvartinī yuge yuge yathākālam ṛṣibhiḥ samudāhṛtā,आशीस् तु पुरुषं दृष्ट्वा देशकालानुवर्तिनी युगे युगे यथाकालम् ऋषिभिः समुदाहृता
117,50,HV_117.50,iha dharmārthakāmānāṃ vedānāṃ ca pratikriyā āśiṣaś ca śubhāḥ puṇyās tathaivāyur yuge yuge,इह धर्मार्थकामानां वेदानां च प्रतिक्रिया आशिषश् च शुभाः पुण्यास् तथैवायुर् युगे युगे
117,51,HV_117.51,bhaviṣyanti mahārāja narā bahvāyuṣas tadā yathā yugānāṃ parivartanāni cirapravṛttāni vidhisvabhāvāt kṣaṇaṃ na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ,भविष्यन्ति महाराज नरा बह्वायुषस् तदा यथा युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि विधिस्वभावात् क्षणं न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
118,1,HV_118.1,ity evam āśvāsayato rājānaṃ janamejayam atītānāgataṃ vākyam ṛṣeḥ pariṣadā śrutam,इत्य् एवम् आश्वासयतो राजानं जनमेजयम् अतीतानागतं वाक्यम् ऋषेः परिषदा श्रुतम्
118,2,HV_118.2,amṛtasyeva cāsvādaḥ prabhā candramaso yathā atarpayata tac chotraṃ maharṣer vāṅmayo rasaḥ,अमृतस्येव चास्वादः प्रभा चन्द्रमसो यथा अतर्पयत तच् छोत्रं महर्षेर् वाङ्मयो रसः
118,3,HV_118.3,dharmārthakāmasaṃyuktaṃ karuṇaṃ vīraharṣaṇam ramaṇīyaṃ tad ākhyānaṃ kṛtsnaṃ pariṣadā śrutam,धर्मार्थकामसंयुक्तं करुणं वीरहर्षणम् रमणीयं तद् आख्यानं कृत्स्नं परिषदा श्रुतम्
118,4,HV_118.4,kecid aśrūṇi mumucuḥ śrutvā dadhyus tathāpare itihāsaṃ tam ṛṣiṇā pārāśaryeṇa darśitam,केचिद् अश्रूणि मुमुचुः श्रुत्वा दध्युस् तथापरे इतिहासं तम् ऋषिणा पाराशर्येण दर्शितम्
118,5,HV_118.5,atītānāgataṃ yad vai muninoktaṃ dvijarṣabha sadasyānto 'bhyanujñāya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam punar drakṣyāma ity uktvā jagāma bhagavān ṛṣiḥ,अतीतानागतं यद् वै मुनिनोक्तं द्विजर्षभ सदस्यान्तो ऽभ्यनुज्ञाय कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् पुनर् द्रक्ष्याम इत्य् उक्त्वा जगाम भगवान् ऋषिः
118,6,HV_118.6,anujagmus tataḥ sarve prayāntam ṛṣisattamam loke pravadatāṃ śreṣṭhaṃ śiṣṭāḥ sarve tapodhanāḥ,अनुजग्मुस् ततः सर्वे प्रयान्तम् ऋषिसत्तमम् लोके प्रवदतां श्रेष्ठं शिष्टाः सर्वे तपोधनाः
118,7,HV_118.7,yāte bhagavati vyāse viprāḥ saha maharṣibhiḥ ṛtvijaḥ pārthivāś caiva pratijagmur yathāgatam,याते भगवति व्यासे विप्राः सह महर्षिभिः ऋत्विजः पार्थिवाश् चैव प्रतिजग्मुर् यथागतम्
118,8,HV_118.8,pannagānāṃ sughorāṇāṃ kṛtvā tāṃ vairayātanām jagāma roṣam utsṛtya rājā viṣam ivoragaḥ,पन्नगानां सुघोराणां कृत्वा तां वैरयातनाम् जगाम रोषम् उत्सृत्य राजा विषम् इवोरगः
118,9,HV_118.9,hotrāgnidīptaśirasaṃ paritrāya ca takṣakam āstīko 'py āśramapadaṃ jagāma ca mahāmuniḥ,होत्राग्निदीप्तशिरसं परित्राय च तक्षकम् आस्तीको ऽप्य् आश्रमपदं जगाम च महामुनिः
118,10,HV_118.10,rājāpi hāstinapuraṃ praviveśa janāvṛtaḥ anvaśāsac ca muditas tadā pramuditāḥ prajāḥ,राजापि हास्तिनपुरं प्रविवेश जनावृतः अन्वशासच् च मुदितस् तदा प्रमुदिताः प्रजाः
118,11,HV_118.11,kasyacit tv atha kālasya sa rājā janamejayaḥ dīkṣito vājimedhāya vidhivad bhūridakṣiṇaḥ,कस्यचित् त्व् अथ कालस्य स राजा जनमेजयः दीक्षितो वाजिमेधाय विधिवद् भूरिदक्षिणः
118,12,HV_118.12,saṃjñaptam aśvaṃ tatrāsya devī kāśyā vapuṣṭamā saṃviveśopagamyātha vidhidṛṣṭena karmaṇā,संज्ञप्तम् अश्वं तत्रास्य देवी काश्या वपुष्टमा संविवेशोपगम्याथ विधिदृष्टेन कर्मणा
118,13,HV_118.13,tāṃ tu sarvānavadyāṅgīṃ cakame vāsavas tadā saṃjñaptam aśvaṃ āviśya tayā miśrībabhūva saḥ,तां तु सर्वानवद्याङ्गीं चकमे वासवस् तदा संज्ञप्तम् अश्वं आविश्य तया मिश्रीबभूव सः
118,14,HV_118.14,tasmin vikāre janite viditvā tattvataś ca tat asaṃjñapto 'yam aśvas te dhvaṃsety adhvaryum abravīt,तस्मिन् विकारे जनिते विदित्वा तत्त्वतश् च तत् असंज्ञप्तो ऽयम् अश्वस् ते ध्वंसेत्य् अध्वर्युम् अब्रवीत्
118,15,HV_118.15,adhvaryur jñānasaṃpannas tadindrasya viceṣṭitam kathayāmāsa rājarṣeḥ śaśāpa sa puraṃdaram,अध्वर्युर् ज्ञानसंपन्नस् तदिन्द्रस्य विचेष्टितम् कथयामास राजर्षेः शशाप स पुरंदरम्
118,16,HV_118.16,yady asti me yajñaphalaṃ tapo vā rakṣataḥ prajāḥ phalena tena sarveṇa bravīmi śrūyatām idam,यद्य् अस्ति मे यज्ञफलं तपो वा रक्षतः प्रजाः फलेन तेन सर्वेण ब्रवीमि श्रूयताम् इदम्
118,17,HV_118.17,adyaprabhṛti devendram ajitendriyam asthiram kṣatriyā vājimedhena na yakṣyantīti śaunaka,अद्यप्रभृति देवेन्द्रम् अजितेन्द्रियम् अस्थिरम् क्षत्रिया वाजिमेधेन न यक्ष्यन्तीति शौनक
118,18,HV_118.18,ṛtvijaś cābravīt kruddhaḥ sa rājā janamejayaḥ daurbalyaṃ bhavatām etad yad ayaṃ dharṣitaḥ kratuḥ,ऋत्विजश् चाब्रवीत् क्रुद्धः स राजा जनमेजयः दौर्बल्यं भवताम् एतद् यद् अयं धर्षितः क्रतुः
118,19,HV_118.19,viṣaye me na vastavyaṃ dhvaṃsadhvaṃ saha bāndhavaiḥ ity uktās tatyajur viprās taṃ nṛpaṃ jātamanyavaḥ,विषये मे न वस्तव्यं ध्वंसध्वं सह बान्धवैः इत्य् उक्तास् तत्यजुर् विप्रास् तं नृपं जातमन्यवः
118,20,HV_118.20,amarṣād anvaśāsac ca patnīśālāgatāḥ striyaḥ rājā paramadharmajñas tadāsau janamejayaḥ asatīṃ vapuṣṭamām etāṃ nirvāsayata me gṛhāt yayā me caraṇo mūrdhni bhasmareṇūṣitaḥ kṛtaḥ,अमर्षाद् अन्वशासच् च पत्नीशालागताः स्त्रियः राजा परमधर्मज्ञस् तदासौ जनमेजयः असतीं वपुष्टमाम् एतां निर्वासयत मे गृहात् यया मे चरणो मूर्ध्नि भस्मरेणूषितः कृतः
118,21,HV_118.21,śauṇḍīryaṃ me 'nayā bhagnaṃ yaśo mānaś ca dūṣitaḥ naināṃ draṣṭum apīcchāmi parikliṣṭām iva srajam,शौण्डीर्यं मे ऽनया भग्नं यशो मानश् च दूषितः नैनां द्रष्टुम् अपीच्छामि परिक्लिष्टाम् इव स्रजम्
118,22,HV_118.22,na svādu so 'śnāti naraḥ sukhaṃ svapiti vā rahaḥ anvāste yaḥ priyāṃ bhāryāṃ pareṇa mṛditām iha,न स्वादु सो ऽश्नाति नरः सुखं स्वपिति वा रहः अन्वास्ते यः प्रियां भार्यां परेण मृदिताम् इह
118,23,HV_118.23,punar naivopabhuñjanti śvāvalīḍhaṃ havir yathā evam uccaiḥ prabhāṣantaṃ kruddhaṃ pārikṣitaṃ nṛpam gandharvarājaḥ provāca viśvāvasur idaṃ vācaḥ,पुनर् नैवोपभुञ्जन्ति श्वावलीढं हविर् यथा एवम् उच्चैः प्रभाषन्तं क्रुद्धं पारिक्षितं नृपम् गन्धर्वराजः प्रोवाच विश्वावसुर् इदं वाचः
118,24,HV_118.24,triyajñaśatayajvānaṃ vāsavas tvāṃ na mṛṣyati na duṣyatīyaṃ patnī te vihiteyaṃ vapuṣṭamā,त्रियज्ञशतयज्वानं वासवस् त्वां न मृष्यति न दुष्यतीयं पत्नी ते विहितेयं वपुष्टमा
118,25,HV_118.25,rambhā nāmāpsarā devī kāśirājasutā matā saiṣā yoṣidvarā rājan ratnabhūtānubhūyatām,रम्भा नामाप्सरा देवी काशिराजसुता मता सैषा योषिद्वरा राजन् रत्नभूतानुभूयताम्
118,26,HV_118.26,yajñe vivaram āsādya vighnam indreṇa te kṛtam yajvā hy asi kuruśreṣṭha samṛddhyā vāsavopamaḥ,यज्ञे विवरम् आसाद्य विघ्नम् इन्द्रेण ते कृतम् यज्वा ह्य् असि कुरुश्रेष्ठ समृद्ध्या वासवोपमः
118,27,HV_118.27,bibhety abhibhavāc chakras tava kratuphalair nṛpa tasmād āvartitaś caiva kratur indreṇa te vibho,बिभेत्य् अभिभवाच् छक्रस् तव क्रतुफलैर् नृप तस्माद् आवर्तितश् चैव क्रतुर् इन्द्रेण ते विभो
118,28,HV_118.28,māyaiṣā vāsaveneha prayuktā vighnam icchatā yajñe vivaram āsādya saṃjñaptaṃ dṛśya vājinam ratim indreṇa rambhāyāṃ manyase yāṃ vapuṣṭamām,मायैषा वासवेनेह प्रयुक्ता विघ्नम् इच्छता यज्ञे विवरम् आसाद्य संज्ञप्तं दृश्य वाजिनम् रतिम् इन्द्रेण रम्भायां मन्यसे यां वपुष्टमाम्
118,29,HV_118.29,atha te guravaḥ śaptās triyajñaśatayājinaḥ bhraṃśitas tvaṃ ca viprāś ca phalād indrasamād iha tvattaś caiva sudurdharṣāt triyajñaśatayājinaḥ,अथ ते गुरवः शप्तास् त्रियज्ञशतयाजिनः भ्रंशितस् त्वं च विप्राश् च फलाद् इन्द्रसमाद् इह त्वत्तश् चैव सुदुर्धर्षात् त्रियज्ञशतयाजिनः
118,30,HV_118.30,bibheti hi sadā tvatto brāhmaṇebhyo 'pi vāsavaḥ ekena vai tad ubhayaṃ tīrṇaṃ śakreṇa māyayā,बिभेति हि सदा त्वत्तो ब्राह्मणेभ्यो ऽपि वासवः एकेन वै तद् उभयं तीर्णं शक्रेण मायया
118,31,HV_118.31,sa eṣa sumahātejā vijigīṣuḥ puraṃdaraḥ katham anyair anācīrṇaṃ naptur dārān atikramet,स एष सुमहातेजा विजिगीषुः पुरंदरः कथम् अन्यैर् अनाचीर्णं नप्तुर् दारान् अतिक्रमेत्
118,32,HV_118.32,yathaiva hi parā buddhiḥ paro dharmaḥ paro damaḥ yathaiva paramaiśvaryaṃ kīrtiś ca harivāhane tathaiva tava durdharṣa triyajñaśatayājinaḥ,यथैव हि परा बुद्धिः परो धर्मः परो दमः यथैव परमैश्वर्यं कीर्तिश् च हरिवाहने तथैव तव दुर्धर्ष त्रियज्ञशतयाजिनः
118,33,HV_118.33,mā vāsavaṃ mā ca gurum ātmāṇaṃ mā vapuṣtamām gaccha doṣeṇa kālo hi sarvathā duratikramaḥ,मा वासवं मा च गुरुम् आत्माणं मा वपुष्तमाम् गच्छ दोषेण कालो हि सर्वथा दुरतिक्रमः
118,34,HV_118.34,aiśvaryeṇāśvam āviśya devendreṇābhiroṣitaḥ ānukūlyena devasya vartitavyaṃ sukhārthinā,ऐश्वर्येणाश्वम् आविश्य देवेन्द्रेणाभिरोषितः आनुकूल्येन देवस्य वर्तितव्यं सुखार्थिना
118,35,HV_118.35,dustaraṃ pratikūlaṃ hi pratisrota ivāmbhasaḥ strīratnam upabhuṅkṣvemām apāpāṃ vigatajvaraḥ,दुस्तरं प्रतिकूलं हि प्रतिस्रोत इवाम्भसः स्त्रीरत्नम् उपभुङ्क्ष्वेमाम् अपापां विगतज्वरः
118,36,HV_118.36,apāpās tyajyamānā vai śapeyur api yoṣitaḥ aduṣṭās tu striyo rājan divyās tu saviśeṣataḥ,अपापास् त्यज्यमाना वै शपेयुर् अपि योषितः अदुष्टास् तु स्त्रियो राजन् दिव्यास् तु सविशेषतः
118,37,HV_118.37,bhānoḥ prabhā śikhā vahner vedīhotre tathāhutiḥ parāmṛṣṭāpy asaṃraktā nopaduṣyanti yoṣitaḥ,भानोः प्रभा शिखा वह्नेर् वेदीहोत्रे तथाहुतिः परामृष्टाप्य् असंरक्ता नोपदुष्यन्ति योषितः
118,38,HV_118.38,grāhyā lālayitavyāś ca pūjyāś ca satataṃ budhaiḥ śīlavatyo namaskāryāḥ pūjyāḥ striya iva striyaḥ,ग्राह्या लालयितव्याश् च पूज्याश् च सततं बुधैः शीलवत्यो नमस्कार्याः पूज्याः स्त्रिय इव स्त्रियः
118,39,HV_118.39,evaṃ sa viśvāvasunānunītaḥ prasādam āgamya vapuṣṭamāyām cakāra mithyāvyatiśaṅkitātmā śāntiṃ parāṃ tatra sa dharmajuṣṭām,एवं स विश्वावसुनानुनीतः प्रसादम् आगम्य वपुष्टमायाम् चकार मिथ्याव्यतिशङ्कितात्मा शान्तिं परां तत्र स धर्मजुष्टाम्
118,40,HV_118.40,śramam abhivinivartya mānasaṃ sa samabhilaṣajjanamejayo yaśaḥ svam viṣayam anuśaśāsa dharmabuddhir muditamanā ramayan vapuṣṭamāṃ tām,श्रमम् अभिविनिवर्त्य मानसं स समभिलषज्जनमेजयो यशः स्वम् विषयम् अनुशशास धर्मबुद्धिर् मुदितमना रमयन् वपुष्टमां ताम्
118,41,HV_118.41,na ca viramati viprapūjanān na ca vinivartati yajñaśīlanāt na ca viṣayaparirakṣaṇāc cyuto 'sau na ca parigarhati vapuṣṭamāṃ ca,न च विरमति विप्रपूजनान् न च विनिवर्तति यज्ञशीलनात् न च विषयपरिरक्षणाच् च्युतो ऽसौ न च परिगर्हति वपुष्टमां च
118,42,HV_118.42,vidhivihitam aśakyam anyathā hi kartum yad ṛṣir acintyatapāḥ purābravīt saḥ na ca tad aśakyam anyathā hi kartum iti narapatir ātmavāṃs tadāsau tad anuvicintya babhūva vītamanyuḥ,विधिविहितम् अशक्यम् अन्यथा हि कर्तुम् यद् ऋषिर् अचिन्त्यतपाः पुराब्रवीत् सः न च तद् अशक्यम् अन्यथा हि कर्तुम् इति नरपतिर् आत्मवांस् तदासौ तद् अनुविचिन्त्य बभूव वीतमन्युः
118,43,HV_118.43,iti nṛpatir adīnavikramas tad anuvicintya babhūva nirvṛtaḥ idaṃ mahākāvyam ṛṣer mahātmanaḥ paṭhan nṛṇāṃ pūjyatamo bhaven naraḥ prakṛṣṭam āyuḥ samavāpya durlabhaṃ labheta sarvajñaphalaṃ ca kevalam,इति नृपतिर् अदीनविक्रमस् तद् अनुविचिन्त्य बभूव निर्वृतः इदं महाकाव्यम् ऋषेर् महात्मनः पठन् नृणां पूज्यतमो भवेन् नरः प्रकृष्टम् आयुः समवाप्य दुर्लभं लभेत सर्वज्ञफलं च केवलम्
118,44,HV_118.44,śatakratoḥ kalmaṣavipramokṣaṇaṃ paṭhan idam mucyati kalmaṣān naraḥ tathaiva kāmān vividhān samaśnute samāptakāmaś ca cirāya nandati,शतक्रतोः कल्मषविप्रमोक्षणं पठन् इदम् मुच्यति कल्मषान् नरः तथैव कामान् विविधान् समश्नुते समाप्तकामश् च चिराय नन्दति
118,45,HV_118.45,yathā hi puṣpaprabhavaṃ phalaṃ drumāt tataḥ prajāyanti punaś ca pādapāḥ tathā maharṣiprabhavā imā giraḥ pravardhayante tam ṛṣiṃ pravartitāḥ,यथा हि पुष्पप्रभवं फलं द्रुमात् ततः प्रजायन्ति पुनश् च पादपाः तथा महर्षिप्रभवा इमा गिरः प्रवर्धयन्ते तम् ऋषिं प्रवर्तिताः
118,46,HV_118.46,putrān aputro labhate suvarcasaś cyutaḥ punar vindati cātmanaḥ sthitim vyādhiṃ na cāpnoti ciraṃ ca bandhanaṃ kriyāṃ ca puṇyāṃ labhate guṇānvitaḥ,पुत्रान् अपुत्रो लभते सुवर्चसश् च्युतः पुनर् विन्दति चात्मनः स्थितिम् व्याधिं न चाप्नोति चिरं च बन्धनं क्रियां च पुण्यां लभते गुणान्वितः
118,47,HV_118.47,patim upalabhate ca satsu kanyā śravaṇam upetya śubhā munes tu vācaḥ janayati ca sutān guṇair upetān ripujanamardanavīryaśālinaś ca,पतिम् उपलभते च सत्सु कन्या श्रवणम् उपेत्य शुभा मुनेस् तु वाचः जनयति च सुतान् गुणैर् उपेतान् रिपुजनमर्दनवीर्यशालिनश् च
118,48,HV_118.48,vijayati vasudhāṃ ca kṣatravṛttir dhanam atulaṃ labhate dviṣajjayaṃ ca vipulam api dhanaṃ labhec ca vaiśyaḥ sugatim iyāc chravaṇāc ca śūdrajātiḥ,विजयति वसुधां च क्षत्रवृत्तिर् धनम् अतुलं लभते द्विषज्जयं च विपुलम् अपि धनं लभेच् च वैश्यः सुगतिम् इयाच् छ्रवणाच् च शूद्रजातिः
118,49,HV_118.49,purāṇam etac caritaṃ mahātmanām adhītya buddhiṃ labhate ca naiṣṭhikīm vihāya duḥkhāni vimuktasaṅgaḥ sa vītarāgo vicared vasuṃdharām,पुराणम् एतच् चरितं महात्मनाम् अधीत्य बुद्धिं लभते च नैष्ठिकीम् विहाय दुःखानि विमुक्तसङ्गः स वीतरागो विचरेद् वसुंधराम्
118,50,HV_118.50,ity etad ākhyānam udāhṛtaṃ vaḥ pratismaranto dvijamaṇḍaleṣu sthairyeṇa jātena punaḥ smarantaḥ sukhaṃ bhavanto vicarantu lokam,इत्य् एतद् आख्यानम् उदाहृतं वः प्रतिस्मरन्तो द्विजमण्डलेषु स्थैर्येण जातेन पुनः स्मरन्तः सुखं भवन्तो विचरन्तु लोकम्
118,51,HV_118.51,iti caritam idaṃ mahātmanām ṛṣikṛtam adbhutavīryakarmaṇām kathitam idaṃ hi samāsavistaraiḥ kim aparam icchasi kiṃ bravīmi te,इति चरितम् इदं महात्मनाम् ऋषिकृतम् अद्भुतवीर्यकर्मणाम् कथितम् इदं हि समासविस्तरैः किम् अपरम् इच्छसि किं ब्रवीमि ते